വിക്കിപീഡിയ mlwiki https://ml.wikipedia.org/wiki/%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%A7%E0%B4%BE%E0%B4%A8_%E0%B4%A4%E0%B4%BE%E0%B5%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter മീഡിയ പ്രത്യേകം സംവാദം ഉപയോക്താവ് ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം വിക്കിപീഡിയ വിക്കിപീഡിയ സംവാദം പ്രമാണം പ്രമാണത്തിന്റെ സംവാദം മീഡിയവിക്കി മീഡിയവിക്കി സംവാദം ഫലകം ഫലകത്തിന്റെ സംവാദം സഹായം സഹായത്തിന്റെ സംവാദം വർഗ്ഗം വർഗ്ഗത്തിന്റെ സംവാദം കവാടം കവാടത്തിന്റെ സംവാദം കരട് കരട് സംവാദം TimedText TimedText talk ഘടകം ഘടകത്തിന്റെ സംവാദം Package Package talk Event Event talk 0 5 4668357 4605056 2026-09-21T15:32:22Z Sentry500 169256 അക്ഷരപിശക് തിരുത്തി 4668357 wikitext text/x-wiki {{Prettyurl|Sreenarayana Guru}} {{For|ഇതേ പേരിലുള്ള മലയാള ചലച്ചിത്രത്തെക്കുറിച്ചറിയാൻ|‎ശ്രീ നാരായണഗുരു (ചലച്ചിത്രം)}} {{വൃത്തിയാക്കേണ്ടവ}}{{Renaissance of Kerala}} ഇന്ത്യയിലെ കേരളത്തിൽ നിന്നുള്ള തത്വചിന്തകനും സന്യാസിയും കേരള നവോത്ഥാന ചരിത്രത്തിലെ ഒരു സാമൂഹിക പരിഷ്കർത്താവും ആയിരുന്നു '''ശ്രീനാരായണഗുരു''' (1855-1928). [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] നിലനിന്നിരുന്ന സവർണ മേൽക്കോയ്മ, [[തൊട്ടുകൂടായ്മ]], [[തീണ്ടാപ്പാട്|തീണ്ടിക്കൂടായ്മ]] തുടങ്ങിയ സമൂഹ്യതിന്മകൾക്കെതിരെയും അന്ധവിശ്വാസങ്ങൾക്കെതിരെയും പോരാടിയ അദ്ദേഹം [[കേരളം|കേരളീയ]] സമൂഹത്തെയാകെ നവോത്ഥാനത്തിലേയ്ക്ക് നയിക്കുന്നതിൽ പങ്കു വഹിച്ചു.<ref name="cyriac343">{{cite book | title = Religion and Social Conflict in South Asia | last = Smith | first = Bardwell | url = https://books.google.com/books?id=xNAI9F8IBOgC&redir_esc=y | publisher = Brill | year = 1997 | isbn = 978-9004045101 | page = 24-26}}</ref> [[ജാതി വ്യവസ്ഥ|ജാതി വ്യവസ്ഥയെ]] ചോദ്യം ചെയ്ത ഒരു സാമൂഹിക പരിഷ്കർത്താവായിരുന്നു ശ്രീനാരായണ ഗുരു. താഴ്ന്ന ജാതിയിൽപ്പെട്ടവർക്കുൾപ്പെടെ ദൈവാരാധന നടത്തുവാനായി, ശ്രീനാരായണഗുരു കേരളത്തിലും കർണാടകയിലും തമിഴ്നാട്ടിലുമായി ഏതാണ്ട് നാൽപ്പത്തഞ്ചോളം ക്ഷേത്രങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു.<ref name="shodh23">{{cite book | title = Religious Philosophy of Sree Narayana Guru | last = Sujatha | first = Baby | url = https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/19928/9/09_chapter%204.pdf | accessdate = 2020-02-16 | archive-date = 2020-01-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200115013610/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/19928/9/09_chapter%204.pdf | url-status = bot: unknown }}</ref>രണ്ടുതവണ ശ്രീലങ്ക സന്ദർശിക്കുകയും അവിടെ ക്ഷേത്ര പ്രതിഷ്ഠ നടത്തുകയും ചെയ്തു. തന്റെ സാമൂഹിക പരിഷ്കാരങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതിനായ് [[പി. പൽപ്പു|ഡോ. പൽപുവിന്റെ]] പ്രേരണയാൽ അദ്ദേഹം 1903ൽ [[ശ്രീ നാരായണ ധർമ പരിപാലന യോഗം]] സ്ഥാപിച്ചു.<ref name="ശ്രീനാരായണഗുരുദേവ ധർമ്മപരിപാലനയോഗം">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/2010*/https://gurudevan.info/index.php/life-of-gurudevan/|title= ശ്രീനാരായണധർമ്മപരിപാലനയോഗം സ്ഥാപനം|website=ഗുരുദേവ വെബ്സൈറ്റ്}}</ref> "''മതമേതായാലും മനുഷ്യൻ നന്നായാൽ മതി"'' എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആപ്തവാക്യം. 1916-ൽ ജാതിയില്ലാ വിളംബരത്തിലൂടെ താൻ ഒരു ജാതിയുടെയും മതത്തിന്റെയും വക്താവായ ആളല്ലെന്നും താൻ ജാതിയും മതവും ഉപേക്ഷിച്ചു സംവത്സരങ്ങൾ കഴിഞ്ഞുവെന്നും ഗുരു വ്യക്തമാക്കി. 1924 ഇൽ ഗുരു ലോകത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ സർവ്വ മത സമ്മേളനം നടത്തി. ഇന്ത്യയിലെ ഒന്നാമത്തെ സർവ്വ മത സമ്മേളനം ആയിരുന്നു അത്. == പശ്ചാത്തലം == {{main | കേരളത്തിലെ ജാതി സമ്പ്രദായം}} ഏകദേശം ഏട്ടാം നൂറ്റാണ്ടു മുതൽ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കം വരെ കേരള സമൂഹത്തെ സവർണർ, അവർണർ എന്നീ രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചുനിർത്തി. മനുഷ്യരെ എല്ലാവരേയും ഒരുപോലെ അംഗീകരിക്കാത്ത ക്രൂര വ്യവസ്ഥിതിയാണ് ജാതി വ്യവസ്ഥ. ഉച്ചനീചത്വങ്ങളും അതിനോടുബന്ധപ്പെട്ട തീണ്ടൽ, തൊടീൽ മുതലായ അനാചാരങ്ങളും നിലനിന്നു. ജാതിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബ്രാഹ്മണർ ക്ഷത്രിയർ, നായർ, അമ്പലവാസി, വെള്ളാളർ തുടങ്ങിയവർ സവർണ്ണരെന്നും ഈഴവരും അതിനു താഴെ നായാടി വരെയുള്ളവർ അവർണ്ണരെന്നും തരം തിരിക്കപ്പെട്ടു. കമ്മാളർ അഥവാ വിശ്വകർമജർ, ഗണകർ തുടങ്ങി രണ്ടിലും ചേരാത്തതായും ചിലരുണ്ടായിരുന്നു. ക്ഷേത്രാരാധന, വിദ്യാഭ്യാസം, ഉദ്യോഗം തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ അസ്പർശ്യരായി മാറ്റി നിർത്തപ്പെട്ട അയിത്ത ജാതിക്കാർക്ക് നിഷിദ്ധമായിരുന്നു. മാസശമ്പളം വാങ്ങുന്ന ഒരൊറ്റ ഈഴവൻ പോലും അക്കാലത്ത് സർക്കാർ ജോലിയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. [[പി. പൽപ്പു|ഡോ പല്പുവിനെപ്പോലെ]] ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസം സിദ്ധിച്ച അവർണ്ണ ജാതിക്കാർ പലരും ശാഠ്യത്തിന്റെ ഇരകളായിത്തീർ‌ന്നു. ഈഴവനായതുകൊണ്ട് മാത്രമായിരുന്നു പൽപ്പുവിന് ട്രാവൻകൂർ മെഡിക്കൽ കോളേജിൽ അഡ്മിഷൻ നിഷേധിച്ചത്. പിന്നീടദ്ദേഹം [[മദ്രാസ് സംസ്ഥാനം|മദ്രാസിൽ]] നിന്ന് മെഡിസിനിൽ ബിരുദമെടുക്കുകയും [[ലണ്ടൻ|ലണ്ടനിലെ]] [[കേംബ്രിഡ്ജ് സർവകലാശാല|ക്യാംബ്രിഡ്‌ജ് യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിൽ]] ഉപരിപഠനം നടത്തുകയും ചെയ്തു. നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയ ഡോ. പൽപ്പുവിനെ തിരുവിതാംകൂർ മഹാരാജ്യത്ത് പ്രാക്ടീസ് ചെയ്യാൻ നാട്ടിലെ ജാതി സമ്പ്രദായം അനുവദിച്ചില്ല. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണം നിലനിന്ന [[മൈസൂരു|മൈസൂരിലാണ്]] അദ്ദേഹം പ്രാക്ടീസ് ചെയ്തത്. ജന്മികളായ ബ്രാഹ്മണർ അവർണ്ണ ജാതിക്കാരായ കർഷകർക്ക് ഭൂമി പാട്ടത്തിനു നൽകി വിളവ് കൊള്ളയടിക്കുകയും അടിമകളാക്കി വെയ്ക്കുകയും ചെയ്തുപോന്നു അത്തരമൊരു വ്യവസ്ഥിതി അക്കാലത്ത് ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇതിനെല്ലാം അപ്പുറമായിരുന്നു അവർണ്ണരുടെ മേൽ നടത്തിയിരുന്ന സാമ്പത്തിക ചൂഷണങ്ങൾ. അടിക്കടിയുള്ള യുദ്ധങ്ങൾ കൊണ്ട് ഖജനാവ് ശോഷിച്ചപ്പോൾ പതിനാറിനും നാല്പതിനും ഇടക്കു പ്രായമുള്ള അവർണ്ണരിൽ നിന്നും തലയെണ്ണി നികുതി ചുമത്തി. ഇതിനു തലവരി എന്നാണ് പറഞ്ഞിരുന്നത്. കൂടാതെ വീടുമേയുക, മീൻപിടിക്കുക, എണ്ണയാട്ടുക, കള്ളുചെത്തുക തുടങ്ങിയ എല്ലാ തൊഴിലുകൾക്കും നികുതി ഏർപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. കുറ്റകൃത്യങ്ങൾക്കുള്ള ശിക്ഷാവിധിയിലും സവർണ അവർണ വ്യത്യാസമുണ്ടായിരുന്നു. അവർണ്ണർക്ക് ഏർപ്പെടുത്തിയിരുന്ന ശിക്ഷകൾ അതിക്രൂരമായിരുന്നു. ചെറിയ കുറ്റങ്ങൾക്കുപോലും അവയവങ്ങൾ മുറിച്ചു കളയുന്ന ശിക്ഷയും അക്കാലത്തുണ്ടായിരുന്നു. പൃഷ്ഠത്തിൽ കമ്പിയടിച്ചുകയറ്റി നാട്ടിനിറുത്തി കൊലചെയ്യുന്ന ചിത്രവധമായിരുന്നു അക്കാലത്ത് നടപ്പിലിരുന്ന ഏറ്റവും ക്രൂരമായ ശിക്ഷാവിധി. രണ്ടും മൂന്നും ദിവസം അവർ അങ്ങനെ കിടന്നു അന്ത്യശ്വാസം വലിക്കും. == ജനനം, ബാല്യം == തിരുവനന്തപുരം നഗരത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം പന്ത്രണ്ട് കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള ഒരു ഗ്രാമപ്രദേശമായ [[ചെമ്പഴന്തി|ചെമ്പഴന്തിയിലെ]] വയൽവാരം വീട്ടിൽ [[കൊല്ലവർഷം]] 1032 [[ചിങ്ങം|ചിങ്ങം]] 5നാണ് ശ്രീനാരായണഗുരു ജനിച്ചത്. <ref name="m1">{{cite book|first=എം.കെ.|last=സാനു|title=ശ്രീനാരായണഗുരുസ്വാമി|year=2007|publisher=എച്ച് & സി ബുക്സ്|pages=18}}</ref> ക്രിസ്തുവർഷം [[1856]] ഓഗസ്റ്റ് മാസം 20ന്<ref name="m2">{{cite book|title=മഹച്ചരിതമാല - ശ്രീനാരായണഗുരു|year=2005|publisher=D C Books|isbn=8126410663|pages=581}}</ref>, [[ചതയം (നക്ഷത്രം)|ചതയം]] നക്ഷത്രത്തിൽ. വയൽവാരം വീട് വളരെ പഴക്കം ചെന്ന ഒരു തറവാടായിരുന്നു. അക്കാലത്തെ ഈഴവരിൽ മെച്ചപ്പെട്ട ഒരു വീടായിരുന്നു അത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവ്, കൊച്ചുവിളയിൽ മാടൻ [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃത]] അദ്ധ്യാപകനായിരുന്നു, [[ജ്യോതിഷം|ജ്യോതിഷത്തിലും]], [[ആയുർ‌വേദം|ആയുർവേദവൈദ്യത്തിലും]], [[പുരാണങ്ങൾ|ഹിന്ദുപുരാണങ്ങളിലും]] അദ്ദേഹത്തിന് അറിവുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ധ്യാപകനായിരുന്നതിനാൽ ആശാൻ എന്ന പേർ ചേർത്ത് മാടനാശാൻ എന്നാണദ്ദേഹത്തെ വിളിച്ചിരുന്നത്. കുട്ടിയമ്മ എന്നായിരുന്നു അമ്മയുടെ പേര്. മൂന്നു സഹോദരിമാരുണ്ടായിരുന്നു ഗുരുദേവന്. തേവിയമ്മ, കൊച്ചു, മാത എന്നിവരായിരുന്നു അവർ. നാണു എന്നാണ്‌ കുട്ടിക്കാലത്ത് വിളിച്ചിരുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമ്മാവൻ കൃഷ്ണൻ [[വൈദ്യൻ]] അറിയപ്പെടുന്ന ഒരു [[ആയുർ‌വേദം|ആയുർവേദവൈദ്യനും]] സംസ്കൃതപണ്ഡിതനുമായിരുന്നു. ജനിച്ചത് വയൽവാരം വീട്ടിൽ ആയിരുന്നെങ്കിലും മാതൃകുടുംബം മണയ്ക്കൽ ക്ഷേത്രത്തിനു പടിഞ്ഞാറുള്ള ഇലഞ്ഞിക്കൽ വീടാണ്. ഈ ക്ഷേത്രം [[നായർ|നായന്മാർക്കും]] [[ഈഴവർ|ഈഴവന്മാർക്കും]] അവകാശപ്പെട്ടതായിരുന്നു. നാണുവിന്റെ പതിനഞ്ചാമത്തെ വയസ്സിൽ അമ്മ മരിച്ചു , തന്റെ കൌമാരകാലം അച്ഛനേയും അമ്മാവനേയും സഹായിച്ചും, പഠനത്തിലും, അടുത്തുള്ള മണയ്ക്കൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആരാധനയിൽ മുഴുകിയും കഴിഞ്ഞു. ചെറുപ്പത്തിലേ കാർഷികവൃത്തിയിൽ നാണു തൽപ്പരനായിരുന്നു. ചെറുപ്പം മുതലേ അയിത്താചാരങ്ങളോട് പ്രതിപത്തി അദ്ദേഹത്തിനില്ലായിരുന്നു. മറ്റുള്ളവർ ചെയ്യുന്നതെന്തും അതേ പടി അനുകരിക്കാൻ അദ്ദേഹം മടികാണിച്ചു. ഭക്തന്മാർക്ക് വേണ്ടി [[രാമായണം]] വായിക്കുക അദ്ദേഹത്തിന്‌ പ്രിയമുള്ള കാര്യമായിരുന്നു. ഇടക്ക് തിരുവനന്തപുരത്ത് പോകുകയും അവിടെ വച്ച് ഒരു തമിഴ്‌‌വ്യാപാരിയുടെ സഹായത്താൽ തമിഴിലെ പ്രാചീന കൃതികളായ [[തൊൽകാപ്പിയം]], [[മണിമേഖല]], [[തിരുക്കുറൾ]], [[കുണ്ഡലകേശി]], [[തേമ്പാമണി]], [[ചിലപ്പതികാരം]], [[അകനാനൂറ്]], [[തേവാരം (പുസ്തകം)|തേവാരം]] [[തിരുവാചകം]] എന്നിവ വായിക്കുകയുണ്ടായി. ==വിദ്യാഭ്യാസം== [[മണയ്ക്കൽ]] ക്ഷേത്രത്തിനു കിഴക്കു താമസിച്ചിരുന്ന കണ്ണങ്കര ഭവനത്തിലെ ചെമ്പഴന്തിപിള്ള എന്ന ആശാനായിരുന്നു നാണുവിനെ എഴുത്തിനിരുത്തിയത്. [[ഗുരുകല വിദ്യാഭ്യാസം|ഗുരുമുഖത്തു]] നിന്നല്ലാതെ തന്റെ അച്ഛന്റേയും അമ്മാവൻ കൃഷ്ണൻവൈദ്യന്റേയും ശിക്ഷണത്തിൽ വീട്ടിലിരുന്നും അറിവു നേടുന്നുണ്ടായിരുന്നു. [[എട്ടു വീട്ടിൽ പിള്ളമാർ|എട്ടു വീട്ടിൽ മൂത്ത പിള്ളയിൽ]] നിന്ന് നാണു [[സിദ്ധരൂപം]], [[ബാലപ്രബോധനം]], [[അമരകോശം]] എന്നീ പുസ്തകങ്ങളിലും അറിവ് നേടി. കൂടാതെ [[തമിഴ്]], [[സംസ്കൃതം]], [[മലയാളം]] എന്നീ ഭാഷകളിലും പാണ്ഡിത്യം നേടി. പിതാവായ മാടനാശാനിൽ നിന്നും അമ്മാവനായ കൃഷ്ണൻ വൈദ്യനിൽ നിന്നും വൈദ്യവും ജ്യോതിഷവും അദ്ദേഹം സ്വായത്തമാക്കിയിരുന്നു. ബാലപ്രബോധനം, സിദ്ധരൂപം, അമരകോശം തുടങ്ങി പാരമ്പര്യരൂപത്തിലുള്ള പഠനം നാണു സ്വായത്തമാക്കി. മാടനാശാനും അമ്മാവൻ കൃഷ്ണൻ വൈദ്യനും കൂടി ഉപരിപഠനത്തിനായി നാണുവിനെ കായംകുളത്തുള്ള രാമൻപിള്ള ആശാന്റെ അടുക്കൽ കൊണ്ടുചെന്നാക്കി. ഈഴവവിദ്യാർത്ഥികളെ പഠിപ്പിച്ചിരുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിനടുത്ത് സവർണ്ണവിദ്യാർത്ഥികൾ ധാരാളമായി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അലങ്കാരം, തർക്കം, വേദാന്തം, വ്യാകരണം തുടങ്ങിയ ശാസ്ത്രവിഷയങ്ങളിലേക്ക് അധ്യയനം നീണ്ടപ്പോഴും മറ്റുള്ളവരെ പ്രസ്തുത ശാസ്ത്രഭാഗങ്ങൾ ആശാൻ പഠിപ്പിച്ചിരുന്നത് ശ്രദ്ധിക്കാൻ കഴിഞ്ഞിട്ടുള്ള നാണുവിനു ആ ഭാഗങ്ങളൊക്കെ എളുപ്പത്തിൽ പഠിച്ചു തീർക്കാൻ കഴിഞ്ഞു. 22 വയസ്സായപ്പോൾ (1878) നാണുവിനെ തുടർന്നു പഠിക്കുവനായി [[കായംകുളം|കായംകുളത്തുള്ള]] പണ്ഡിതനായ കുമ്മമ്പള്ളിൽ രാമൻപിള്ള ആശാന്റെ അടുത്തേക്ക് അയച്ചു. വെളുത്തേരിൽ കേശവൻ വൈദ്യൻ, പെരുനെല്ലി കൃഷ്ണൻ വൈദ്യൻ, ചട്ടമ്പിയാശാൻ പഴവിളയിൽ മനുവേൽ നസറത്ത്, മങ്ങാട്ട് വരമ്പെൽ ഔസെഫ്, തയ്യിൽ കൊച്ചുനാണുപിള്ള എന്നിവർ അന്നത്തെ സഹപാഠികളായിരുന്നു. [[കായംകുളം|കായംകുളത്തുള്ള]] പ്രസിദ്ധമായ [[വാരണപ്പള്ളിൽ]] എന്ന വീട്ടിലായിരുന്നു നാണു താമസിച്ചിരുന്നത്. [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതഭാഷ]], [[പദ്യസാഹിത്യം]], [[നാടകം]],[[സാഹിത്യവിമർശനം]], [[തർക്കശാസ്ത്രം]] എന്നീ വിഷയങ്ങളായിരുന്നു അവിടെ അഭ്യസിച്ചിരുന്നത്. രണ്ടു വർഷങ്ങൾ കൊണ്ടു തന്നെ അദ്ദേഹം വിദ്യകൾ എല്ലാം സ്വായത്തമാക്കി തന്റെ ഗ്രാമത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി. ഗ്രാമത്തിൽ തിരിച്ചെത്തിയ അദ്ദേഹം ചെമ്പഴന്തിയിൽ കുടിപ്പള്ളിക്കൂടം കെട്ടി വിദ്യാർത്ഥികളെ പഠിപ്പിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു. അദ്ധ്യാപകവൃത്തി അദ്ദേഹത്തിനു നാണുവാശാൻ എന്ന പേരു നേടിക്കൊടുത്തു. പഠിപ്പിക്കുന്നതിനിടയിലും അദ്ദേഹം തന്റെ സത്യാന്വേഷണ പരീക്ഷണങ്ങൾ തുടർന്നു, സമീപപ്രദേശങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം കാൽനടയായി യാത്രചെയ്തു് പ്രസംഗിച്ചും തൻറെ കവിതകൾ ചൊല്ലിയും ജനങ്ങളിൽ [[തത്വചിന്ത|തത്വചിന്തയും]], സമഭാവനയും വളർത്താനും ശ്രമിച്ചു. ==വിവാഹം== സഹോദരിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം പിതാവിന്റെ ഭാഗിനേയിയുമായി വിവാഹം കഴിക്കേണ്ടി വന്നു. സഹോദരിമാർപോയി നാണുവിനു വേണ്ടി പുടവയും കെട്ടുതാലിയും കൊടുത്ത് വധുവിനെയും കൂട്ടി വീട്ടിലെത്തി . ഭാര്യാഭർത്തൃബന്ധം അദ്ദേഹത്തിന് വഴങ്ങിയിരുന്നില്ല, ഇക്കാരണത്താൽ ആ ബന്ധം താമസിയാതെ ഒഴിഞ്ഞു പോകുകയായിരുന്നു. ==സന്ന്യാസം== 1885-ൽ പിതാവ് മരിച്ചതിനു ശേഷം ഗ്രാമങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം നിത്യ സഞ്ചാരം തുടങ്ങി. കടൽത്തീരത്തും മലകളിലും പോയിരുന്നു ധ്യാനം നടത്തുക പതിവായിരുന്നു. ഇതിനിടയിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ സഹപാഠിയായ പെരുനള്ളി കൃഷ്ണൻ വൈദ്യരുടെ വീട്ടിൽ വച്ചു് കുഞ്ഞൻപിള്ളയുമായി പരിചയപ്പെട്ടു. ഇദ്ദേഹമാണ് പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മമിത്രമായി മാറിയ [[ചട്ടമ്പിസ്വാമികൾ]]. കുഞ്ഞൻപിള്ള നാണുവിനെ [[തൈക്കാട് അയ്യാവു്]] എന്ന യോഗിയുമായി പരിചയപ്പെടുത്തി. [[യോഗി]] തൈക്കാട് അയ്യാവിന്റെ കീഴിൽ നാണുവാശാൻ [[ഹഠയോഗം]] മുതലായ വിദ്യകൾ അഭ്യസിച്ചു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം ദേശാടനം തുടങ്ങി. മങ്ങാട്ട് വരമ്പെൽ ഔസെഫും ചട്ടമ്പിയാശാൻ പഴവിളയിൽ മനുവേൽ നസറത്തും സഹപാഠികളായതിനാൽ അവരെയും ഗുരു ഹഠയോഗം അഭ്യസിപ്പിച്ചിരുന്നു. [[അഷ്ടമുടിക്കായൽ|അഷ്ടമുടി കായലിന്റെ]] തീരപ്രദേശമായ കണ്ടച്ചിറയിലും മുട്ടത്തുമൂലയിലുമായിരുന്നു രണ്ടു പഠന കളരികൾ. == അരുവിപ്പുറം പ്രതിഷ്ഠ == [[പ്രമാണം:Aruvippuram.jpg|thumb|140px|right|അരുവിപ്പുറം ക്ഷേത്രം]] [[Image:Aruvipuram temple (92969).jpg|thumb|widthpx| അരുവിപ്പുറം ക്ഷേത്രം]] [[Image:Aruvipuram temple (21534).jpg|thumb|widthpx| ]] സത്യാന്വേഷണത്തോടുള്ള തൃഷ്ണയിൽ ലോകമാകെ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നതിനിടക്കാണ് ഗുരുദേവൻ അരുവിപ്പുറത്ത് എത്തിച്ചേരുന്നത്. അത് ഒരു വനപ്രദേശം ആയിരുന്നു. എന്നാൽ അവിടെ ഗുരുദേവന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം അറിഞ്ഞ് ധാരാളം ആളുകൾ അങ്ങോട്ടേക്ക് എത്തിത്തുടങ്ങി. അവിടെ ഒരു ക്ഷേത്രത്തിനുള്ള ആവശ്യം ഗുരുദേവനും ശിഷ്യൻമാർക്കും വൈകാതെ ബോധ്യമായി. [[1888]] മാർച്ച് മാസത്തിൽ [[ശിവരാത്രി]]നാളിൽ ശ്രീ നാരായണ ഗുരു [[അരുവിപ്പുറം|അരുവിപ്പുറത്ത്]] ഒരു ശിവപ്രതിഷ്ഠ നടത്തി.<ref>{{cite news|title = കവർസ്റ്റോറി|url = http://www.madhyamam.com/weekly/305|publisher = [[മാധ്യമം ആഴ്ചപ്പതിപ്പ്]] ലക്കം 683|date = 2011 മാർച്ച് 28|accessdate = 2013 മാർച്ച് 12|language = [[മലയാളം]]}}</ref><ref name=acadamia34>{{cite web | title = Srinarayana Guru | url = https://www.academia.edu/33734137/Sri_Narayana_Guru_-The_light_that_led_Kerala | last = Kumar | first = Anil | publisher = Academia | accessdate = 2020-02-16 | archive-date = 2019-04-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190402072640/https://www.academia.edu/33734137/Sri_Narayana_Guru_-The_light_that_led_Kerala | url-status = bot: unknown }}</ref> അരുവിപ്പുറത്ത് നെയ്യാറിനുതീരത്തെ ഗുഹയിൽ ഏറെനേരത്തെ ധ്യാനത്തിനുശേഷമാണ് അദ്ദേഹം പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയത്. നെയ്യാറിൽ ശങ്കരൻകുഴിയിൽനിന്ന് മുങ്ങിയെടുത്ത വലിയ കല്ലാണ് അദ്ദേഹം ശിവപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കായി ഉപയോഗിച്ചത്. <ref>{{Cite web |url=https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-kerala-22-08-2016/584056 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2023-02-26 |archive-date=2022-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220722141218/https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-kerala-22-08-2016/584056 |url-status=dead }}</ref> താഴ്ന്ന ജാതിക്കാർക്ക് ക്ഷേത്രപ്രവേശനം ഇല്ലാതിരുന്ന അക്കാലത്ത് അവർക്ക് വേണ്ടിയാണ് അദ്ദേഹം അത് ചെയ്തത്. സവർണ്ണ മേധാവിത്വത്തിനോടുള്ള ഒരു തുറന്ന വെല്ലുവിളിയായിരുന്നു അരുവിപ്പുറം ശിവപ്രതിഷ്ഠയിലൂടെ ശ്രീനാരായണഗുരുദേവൻ നടത്തിയത്.<ref name=caste33>{{cite book | title = History and Its makers | last = Menon | first =A. Sreedhara | url = https://books.google.com/books?id=wnAjqjhc1VcC&pg=PA205&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false | year = 2011 | publisher = DC Books | page = 201}}</ref>ഈ പ്രതിഷ്ഠയെ എതിർക്കാൻ വന്ന സവർണ്ണരോട് '''നാം നമ്മുടെ ശിവനെയാണ് പ്രതിഷ്ഠിച്ചത് '''എന്നാണ് ശ്രീനാരായണഗുരു പറഞ്ഞത്.<ref name=ie232>{{cite news | title = Sree Narayana Guru in a new light | url = http://newindianexpress.com/cities/kochi/article167942.ece?service=print | publisher = Indian Express | date = 2010-12-08 | accessdate = 2020-02-16 | archive-date = 2013-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131113133024/http://newindianexpress.com/cities/kochi/article167942.ece?service=print | url-status = bot: unknown }}</ref> പൌരോഹിത്യത്തെ ചട്ടമ്പിസ്വാമി സൈദ്ധാന്തികമായി നേരിട്ടപ്പോൾ അതിന് പ്രായോഗികഭാഷ്യം ചമയ്ക്കുകയായിരുന്നു അരുവിപ്പുറം പ്രതിഷ്ഠയിലൂടെ ശ്രീനാരായണഗുരു. ബ്രാഹ്മണനല്ലാത്ത ഒരാൾ ദൈവപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്നത് ആദ്യമായിരുന്നു. പൌരോഹിത്യത്തിന്റെ പൊള്ളത്തരം തുറന്നുകാട്ടുകയാണ് അരുവിപ്പുറം പ്രതിഷ്ഠയിലൂടെ ചെയ്തത്. കല്ലിലോ ലോഹങ്ങളിലോ മറ്റാരെങ്കിലും നിർമിച്ച സുന്ദരശിൽപ്പങ്ങളായിരുന്നു ബ്രാഹ്മണപുരോഹിതർ അന്നുവരെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്. അതിനുപകരം പ്രകൃതിതന്നെ മിനുക്കിയെടുത്ത കല്ല് പുഴയിൽനിന്ന് മുങ്ങിയെടുത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കുകവഴി ആരാധനാസങ്കൽപ്പങ്ങളെ അദ്ദേഹം പൊളിച്ചെഴുതി. ശിൽപ്പിയോ പൂജാരിയോ ആവശ്യമില്ലെന്നും ആർക്കും പ്രതിഷ്ഠനടത്താം, ആരാധിക്കാം എന്ന് അദ്ദേഹം ഇതിലൂടെ പ്രഖ്യാപിച്ചു. <ref>{{Cite web |url=https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-kerala-22-08-2016/584056 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2023-02-26 |archive-date=2022-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220722141218/https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-kerala-22-08-2016/584056 |url-status=dead }}</ref> [[ജാതിനിർണ്ണയം]] എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതിയിൽ നിന്നു രണ്ടുവരികൾ ഇവിടെ ആലേഖനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. {{cquote|ജാതിഭേദം മതദ്വേഷം - ഏതുമില്ലാതെ സർവ്വരും <br />സോദരത്വേന വാഴുന്ന - മാതൃകാസ്ഥാനമാണിത് '' <ref>{{cite book |last= കുമാരനാശാൻ |first= മഹാകവി |coauthors= |title= ശ്രീനാരായണഗുരു |publisher= ഇംപ്രിന്റ് ബുക്ക്സ് |year=1915| isbn=81-85546-61-4 }}</ref>}} == ശിവഗിരി == <!-- [[ചിത്രം:shivagiri.jpg|thumb|150px|right|ശിവഗിരി]] --> 1904ൽ അദ്ദേഹം ജീവിതത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തിലേക്ക് കടന്നു. ദേശാടനം ഉപേക്ഷിച്ച് [[ശിവഗിരി|ശിവഗിരിയിൽ]] അദ്ദേഹം ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ചു. പിന്നീട് വർക്കലയിൽ ഒരു സംസ്കൃതവിദ്യാലയം സ്ഥാപിച്ചു, [[തൃശ്ശൂർ]], [[കണ്ണൂർ]], [[അഞ്ചുതെങ്ങ്]], [[തലശ്ശേരി]], [[കോഴിക്കോട്]], [[മംഗലാപുരം]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ [[അമ്പലം|അമ്പലങ്ങൾ]] നിർമ്മിച്ചു. ഒരു ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചു ശിവപാർവതിമാരെ അദ്ദേഹം വർക്കലയിലെ ശിവഗിരിയിൽ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തി. ഈ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് ആശ്രമത്തിന് ശിവഗിരി എന്ന പേര് ഉണ്ടാകാൻ കാരണം. സാധാരണ ക്ഷേത്രങ്ങളിലേതുപോലെ അഭിഷേകം, നിവേദ്യം തുടങ്ങിയവ ഇവിടെ പതിവില്ല. [[1912]]-ൽ ശിവഗിരിയിൽ വിദ്യാ ഭഗവതിയായ സരസ്വതി ദേവിക്ക് വേണ്ടി ഒരു ശാരദാക്ഷേത്രവും നിർമ്മിച്ചു. 1913-ൽ [[ആലുവ|ആലുവയിൽ]] നാരായണഗുരു ഒരു ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ചു. [[ആലുവ അദ്വൈതാശ്രമം|അദ്വൈത ആശ്രമം]] എന്നായിരുന്നു അതിന്റെ പേര്. “ഓം സാഹോദര്യം സർവത്ര” എന്ന തത്ത്വത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരുന്നു അദ്വൈത ആശ്രമം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഒരു പ്രധാന സംരംഭമാണ് ഈ ആശ്രമം. ദൈവത്തിന്റെ കണ്ണിൽ എല്ലാവരും തുല്യരാണെന്ന് മനുഷ്യരെ ബോധവാന്മാരാക്കുക എന്നതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. 1918 - 1923 കാലഘട്ടങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം [[ശ്രീലങ്ക]] സന്ദർശിക്കുകയുണ്ടായി. വിവിധ മതവിശ്വാസങ്ങളെപ്പറ്റി പഠിക്കാൻ ഒരു ബ്രഹ്മവിദ്യാലയം വേണമെന്ന് അദ്ദേഹം അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ശ്രീനാരായണഗുരുവിന് അനേകം അനുയായികളും ശിഷ്യന്മാരും ഉണ്ടായിരുന്നു. അവരിൽ ശ്രദ്ധേയനായ ആളാണ് [[നടരാജഗുരു]]. ഇദ്ദേഹമാണ് 1923 - ൽ നാരായണഗുരുവിന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ [[നീലഗിരി|ശിവഗിരി]] നാരായണ ഗുരുകുലം സ്ഥാപിച്ചത്. == ഗുരു ദർശനങ്ങൾ == {{main | ശ്രീനാരായണഗുരു ദർശനങ്ങൾ}} ജാതി സങ്കല്പത്തെക്കുറിച്ച് വളരെ ശാസ്ത്രീയമായ ഒരു കാഴ്ചപ്പാടാണ്‌ ഗുരുവിനുണ്ടായിരുന്നത്. ജന്മം കൊണ്ട് ജാതി നിശ്ചയിക്കുന്ന രീതി അദ്ദേഹം അംഗീകരിച്ചിരുന്നില്ല. ജാതിലക്ഷണം, ജാതിനിർണ്ണയം എന്നീ കൃതികളിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ ജാതി സങ്കൽപം വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. എല്ലാ മതങ്ങളുടേയും സാരം ഒന്നു തന്നെയാണെന്നും അതുകൊണ്ട് മതം പലതല്ല; ഒന്നാണെന്നുമാണ്‌ ഗുരു അനുശാസിച്ചത്. തന്റെ മതദർശനത്തെ "ഏകമതം" എന്നാണ്‌ അദ്ദേഹം വിശേഷിപ്പിച്ചത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മോപദേശശതകം എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ മതത്തെപ്പറ്റിയുള്ള സുചിന്തിതമായ അഭിപ്രായം അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. <ref name="deshabhimani-ക">{{Cite news|url=http://deshabhimani.com/news-special-vaaraanthapathippu-latest_news-501751.html|title=മനുഷ്യന്റെ ജാതി മനുഷ്യത്വം|publisher=ദേശാഭിമാനി|date=20 സെപ്റ്റംബർ 2015|author=[[എം.കെ. സാനു|പ്രൊഫ. എം കെ സാനു]]|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925072305/http://deshabhimani.com/news-special-vaaraanthapathippu-latest_news-501751.html|8=|access-date=2015-09-22|url-status=live}}</ref> അദ്വൈതസിദ്ധാന്തത്തിൽ ആത്മാവാണ്‌ പരമപ്രധാനം. ഈശ്വരന്‌ അവിടെ താത്ത്വികാസ്തിത്വം ഇല്ല. ദൃക് പദാർത്ഥമാണ്‌ ആത്മാവ് അല്ലെങ്കിൽ ബ്രഹ്മം അതിനു ദൃശ്യമല്ല. അതിനാൽ തന്നെ അത് മിഥ്യയുമാണ്‌. എന്നാൽ ഉപാസകരെ ഉദ്ദേശിച്ച് ബ്രഹ്മത്തിൻ നാനാരൂപങ്ങൾ കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, അതാണ്‌ ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, ശിവൻ എന്നീ ത്രയങ്ങളും. എന്നാൽ ഗുരു ഒരു ജാതി ഒരു മതം ഒരു ദൈവം എന്നനുശാസിച്ചത് ഈ ദൈവങ്ങളെ ഉദ്ദേശിച്ചല്ല. മറിച്ച് സാക്ഷാൽ അദ്വിതീയമായ പരബ്രഹ്മം അഥവാ ആത്മാവിനെ തന്നെയാണ്‌ വിവക്ഷിച്ചത്. == സാഹിത്യസംഭാവനകൾ == {{main | ശ്രീനാരായണഗുരു കൃതികൾ}} ശ്രീനാരായണഗുരുവിനെ ഒരു മതപരിഷ്കർത്താവ്, സമുദായോദ്ധാരകൻ, എന്നീ നിലകളിലാണ് കൂടുതൽ പേരും അറിയുന്നത്. ഒരു കവി കൂടിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്ദേശത്തിന്റെ നല്ലൊരു ഭാഗവും കാവ്യ രൂപത്തിലുള്ളവയാണ്. [[ദർശനമാല]] തുടങ്ങി [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിലും]], [[ആത്മോപദേശശതകം]] തുടങ്ങി [[മലയാളം|മലയാളത്തിലുമായി]] അനേകം കൃതികൾ അദ്ദേഹത്തിന്റേതായിട്ടുണ്ട്. == സ്മാരകങ്ങൾ == * ആദ്യമായി ഭാരതീയ തപാൽ മുദ്രണത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട കേരളീയൻ ശ്രീനാരായണഗുരുവാണ്‌.<ref name="ശ്രീനാരായണഗുരുദേവ ചിത്രം പോസ്റ്റൽ സ്റ്റാംപ്">[http://wiki.answers.com/Q/The_1st_malayalee_person_to_appear_in_the_postal_stamp വിക്കി അൻസ്വേർസ്] ശ്രീനാരായണഗുരുദേവൻ പോസ്റ്റൽ സ്റ്റാംപിലെ ആദ്യ ഭാരതീയൻ</ref><ref name="ശ്രീനാരായണഗുരുദേവ ചിത്രം പോസ്റ്റൽ സ്റ്റാംപിൽ">[http://www.gurudevan.info/photogal/displayimage.php?album=6&pos=5 ശ്രീനാരായണഗുരുദേവ വെബ്സൈറ്റ്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202619/http://www.gurudevan.info/photogal/displayimage.php?album=6&pos=5 |date=2016-03-04 }} ശ്രീനാരായണഗുരുദേവൻ പോസ്റ്റൽ സ്റ്റാംപിൽ</ref> * രൂപാ നാണയത്തിൽ മുദ്രണം ചെയ്യപ്പെട്ട ആദ്യ കേരളീയ വ്യക്തിയും അദ്ദേഹമാണ്‌.<ref name="ശ്രീനാരായണഗുരുദേവ ചിത്രം രൂപാനാണയം">[http://www.gurudevan.info/photogal/displayimage.php?album=6&pos=4 ഗുരുദേവ വെബ്സൈറ്റ്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142729/http://www.gurudevan.info/photogal/displayimage.php?album=6&pos=4 |date=2016-03-04 }} ശ്രീനാരായണഗുരുദേവചിത്രം രൂപാ നാണയത്തിൽ</ref> ==പ്രധാന സംഭവങ്ങൾ== {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed collapsible collapsed" |+ !width="100"|വർഷം !width="600"|സംഭവങ്ങൾ |- | <center><big>1890</big></center>|| *[[ആലുവ അദ്വൈതാശ്രമം|ആലുവ അദ്വൈതാശ്രമത്തിന്റെ]] പ്രാരംഭപ്രവർത്തനം *മെഴുവേലി ആനന്ദഭൂതേശ്വരം ക്ഷേത്രത്തിലേക്കു പോകുന്ന വഴി കമ്മാള സമുദായക്കാർക്കുവേണ്ടി സിദ്ധേശ്വരം ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്ഥാപനം *അഞ്ചുതെങ്ങിലുള്ള ജ്ഞാനേശ്വര ക്ഷേത്ര പ്രതിഷ്ഠ. *പഴനി ക്ഷേത്ര സന്ദർശനം |- | <center><big>1891</big></center>|| *[[ആലുവ അദ്വൈതാശ്രമം]] സംസ്കൃതസ്ക്കൂൾ ഉദ്ഘാടനം *തിരുവണ്ണാമലയിൽ ശ്രീ രമണമഹർഷിയുടെ ക്ഷണം സ്വീകരിച്ച് വിശ്രമം |- | <center><big>1894</big></center>|| *കൊളമ്പ് യാത്ര |- | <center><big>1896</big></center>|| *മദ്യവർജ്ജന സന്ദേശവും ഏകജാതി സന്ദേശവും *കാരമുക്ക് ക്ഷേത്ര പ്രതിഷ്ഠ *ആലുവ - സമസ്ത കേരള സഹോദര സമ്മേളനം |- | <center><big>1897</big></center>|| *കൊല്ലം പെരിനാട് എസ്.എൻ.ഡി.പി വിശേഷാൽ സമ്മേളനം *പ്രഭാപ്രതിഷ്ഠ - [[മുരുക്കുംപുഴ]] ക്ഷേത്രം - സത്യം , ധർമ്മം , ദയ , ശാന്തി എന്നു രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു ഇവിടെ. *മഹാകവി [[രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ|രവീന്ദ്രനാഥടാഗോറിന്റെ]] സന്ദർശനം - വർക്കല *ശ്രീകണ്ഠേശ്വരം ക്ഷേത്ര പ്രതിഷ്ഠ -പാണാവള്ളി |- | <center><big>1899</big></center>|| *മഹാകവി [[കുമാരനാശാൻ]] അന്തരിച്ചു *ആലുവ സർവമതസമ്മേളനം - വാദിക്കാനും ജയിക്കാനുമല്ല അറിയാനും അറിയിക്കാനുമാണ് എന്ന സന്ദേശം *വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം - ആരംഭം |- | <center><big>1900</big></center>|| *മാതൃകാപാഠശാല ശിലാസ്ഥാപനം - [[ശിവഗിരി]] *[[വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം|വൈക്കം സത്യാഗ്രഹാശ്രമ]] സന്ദർശനം *[[മഹാത്മാഗാന്ധി]] ശ്രീനാരായണഗുരുവിനെ സന്ദർശിക്കുന്നു - വർക്കല *[[മഹാത്മാഗാന്ധി|മഹാത്മാ ഗാന്ധിക്ക്]]ആലുവായിൽ സ്വീകരണം |- | <center><big>1901</big></center>|| *ബ്രഹ്മവിദ്യാലയത്തിന്റെ ശിലാസ്ഥാപനം *ദിവാൻ വാട്സിന്റെ ശിവഗിരി സന്ദർശനം *ഗുരുവിന്റെ വിൽപത്രം |- | <center><big>1902</big></center>|| *സത്യവ്രതസ്വാമികളുടെ സമാധി *സിലോൺ സന്ദർശനം *കളവംകോട് കണ്ണാടി പ്രതിഷ്ഠ - [[നീലക്കണ്ണാടിയിൽ]] ഓം ശാന്തി എന്നെഴുതിയിരിക്കുന്നു |- | <center><big>1903</big></center>|| *ശ്രീനാരായണ ധർമ്മ സംഘസ്ഥാപനം *തലശ്ശേരി ജഗന്നാഥക്ഷേത്രത്തിൽ ലോഹപ്രതിമാസ്ഥാപ.നം *വൈക്കം വെച്ചൂർ മഠത്തിൽ വെച്ച് മൂത്രകൃഛ രോഗാരംഭം |- | <center><big>1904</big></center>|| *മരണം (മഹാസമാധി) - 1928 സെപ്റ്റംബർ 20(കന്നി 5) <ref>{{cite book |last= കുമാരനാശാൻ |first= മഹാകവി |coauthors= |title= ശ്രീനാരായണഗുരു |publisher= ഇംപ്രിന്റ് ബുക്ക്സ് |year=1915|isbn=81-85546-61-4 }}</ref> |} ==ക്ഷേത്രപ്രതിഷ്ഠകൾ== [[Image:Sivagiri.jpg|200px|right|thumb|ശ്രീനാരായണഗുരു മഹാസമാധിമന്ദിരം, ശിവഗിരി]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible collapsible collapsed" !width="100"|വർഷം !width="300"|ക്ഷേത്രം |- | 1063 || അരുവിപ്പുറം ശിവക്ഷേത്രം |- | 1063 || ചിറയിൻകീഴ്‌ വക്കം വേലായുധൻ കോവിൽ |- |1063 കുംഭം || മണ്ണന്തല ആനന്ദവല്ലീശ്വരക്ഷേത്രം |- |1067 || ആയിരം തെങ്ങ്‌ ശിവക്ഷേത്രം |- |1068 || കുളത്തൂർ കോലത്തുകര ശിവക്ഷേത്രം |- |1068 മീനം || വേളിക്കാട്‌ കാർത്തികേയക്ഷേത്രം |- |1069 || കായിക്കര ഏറത്ത്‌ സുബ്രഹ്മണ്യൻ ക്ഷേത്രം |- |1070 || കരുനാഗപ്പളളി കുന്നിനേഴത്ത്‌ ഭഗവതിക്ഷേത്രം |- |1071 വൃശ്ചികം || മുട്ടയ്‌ക്കാട്‌ കുന്നുംപാറ സുബ്രഹ്മണ്യ ക്ഷേത്രം |- |1078 || മുത്തകുന്നം ശ്രീനാരായണമംഗലം ക്ഷേത്രം |- |1080 || കുമരകം ശ്രീകുമാരമംഗലം സുബ്രഹ്മണ്യ ക്ഷേത്രം |- |1083 കുംഭം || [[തലശ്ശേരി ജഗന്നാഥക്ഷേത്രം]] |- |1084 മീനം || കോട്ടാർ ഗണപതിക്ഷേത്രം |- |1084 മീനം || ഇല്ലിക്കൽ കമ്പിളിങ്ങി അർദ്ധനാരീശ്വര ക്ഷേത്രം |- |1085 മേടം || കോഴിക്കോട്‌ ശ്രീകണേ്‌ഠശ്വരക്ഷേത്രം |- |1085 കുംഭം || മംഗലാപുരം ഗോകർണനാഥക്ഷേത്രം |- |1087 മകരം || ചെറായി ഗൗരീശ്വരക്ഷേത്രം |- |1087 മേടം || [[ശിവഗിരി ശാരദാ മഠം|ശിവഗിരി ശാരദാമഠം]] |- |1088 || അരുമാനൂർ ശ്രീ നയിനാർദേവക്ഷേത്രം |- |1090 മീനം || അഞ്ചുതെങ്ങ്‌ ശ്രീ ജ്ഞാനേശ്വരക്ഷേത്രം |- |1090 || ചെങ്ങന്നൂർ സിദ്ധേശ്വരക്ഷേത്രം |- |1091 കുംഭം || പളളുരുത്തി ശ്രീ ഭവാനീശ്വര മഹാക്ഷേത്രം |- |1091 || കണ്ണൂർ ശ്രീസുന്ദരേശ്വരക്ഷേത്രം |- |1092 || കൂർക്കഞ്ചേരി മഹേശ്വരക്ഷേത്രം |- |1094 കുംഭം || ചിങ്ങംപെരിങ്ങോട്ടുകര സോമശേഖരക്ഷേത്രം |- |1096 ഇടവം || കാരമുക്ക്‌ ശ്രീ ചിദംബര ക്ഷേത്രം(ദീപപ്രതിഷ്‌ഠ) |- |1097 || മുരുക്കുംപുഴ കാളകണ്ഠേശ്വര ക്ഷേത്രം ( സത്യം, ധർമം,ദയ, ശാന്തി എന്നെഴുതിയ പ്രഭ) |- |1098 മിഥുനം || പാണാവളളി ശ്രീകണ്‌ഠേശ്വരക്ഷേത്രം |- |1101 മീനം || പാർളിക്കാട്‌ ബാലസുബ്രഹ്മണ്യക്ഷേത്രം |- |1102 ഇടവം 23. || ഇടപ്പാടി ആനന്ദഷൺമുഖക്ഷേത്രം |- |1102 ഇടവം 31. || കളവം കോട്‌ അർധനാരീശ്വരക്ഷേത്രം ( "ഓം' എന്ന്‌ മത്സ്യത്തിൽ ആലേഖനം ചെയ്ത നീലക്കണ്ണാടി) |- |1102 || വെച്ചല്ലൂർ ഉല്ലല ഓങ്കാരേശ്വര ക്ഷേത്രം- (കണ്ണാടിപ്രതിഷ്‌ഠ) |- |1083 || കോട്ടയം നാഗമ്പടം ശിവക്ഷേത്രം |- |1083 || പാലക്കാട്‌ യാക്കര വിശ്വേശ്വര ക്ഷേത്രം |- |1921ജനുവരി 21|| വൈക്കം ചെമ്മനത്തുകര ശ്രീ നാരായണേശ്വരപുരംസുബ്രഹ്മണ്യ ക്ഷേത്രം (വേൽ പ്രതിഷ്ഠ ) |- |} ==എസ്.എൻ.ഡി.പി== {{main|എസ്.എൻ.ഡി.പി. യോഗം}} അരുവിപ്പുറം ക്ഷേത്രത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ച് അവിടത്തെ ഭക്തജനങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളിച്ചുകൊണ്ട് മുൻപേ നടന്നുവന്നിരുന്ന വാവൂട്ടുയോഗം 1899-ൽ അരുവിപ്പുറം ക്ഷേത്രയോഗം എന്നപേരിൽ പിന്നീട് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഇത് പിന്നീട് 1903 ജനുവരി 7-ന് നാരായണഗുരു പ്രസിഡണ്ടും കുമാരനാശാൻ ജനറൽ സെക്രട്ടറിയുമായി രൂപംകൊണ്ട ശ്രീനാരായണ ധർമപരിപാലന (എസ് എൻ ഡി പി) യോഗമായി മാറി. ഈ സംഘടനയെ മാതൃകാപരമായ ഒരു ജാതിമതാതീത സംഘടനയായി വളർത്തിക്കൊണ്ടുവരികയും സമൂഹത്തെ സർവതോമുഖമായ പുരോഗതിയിലേക്കു നയിക്കുകയും ചെയ്യുകയായിരുന്നു ഗുരുവിന്റെ ലക്ഷ്യം. ആദ്യത്തെ ഏതാനും വർഷങ്ങളിൽ സാമാന്യം ഭേദപ്പെട്ട രീതിയിൽ കാര്യങ്ങൾ മുന്നോട്ടുപോയി. എന്നാൽ യോഗം നേതാക്കളിൽ പലരും അവസരോചിതമായി ഉയർന്നുചിന്തിക്കുകയും പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യാത്തതുമൂലം യോഗവും ഗുരുവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ ക്രമേണ വിടവ് അനുഭവപ്പെട്ടു. തന്റെ ദർശനത്തിന്റെ കാതലായ ഏകജാതിസന്ദേശം താൻ കെട്ടിപ്പടുത്ത സംഘത്തെപ്പോലും ബോധ്യപ്പെടുത്താനാവാത്തതിൽ അദ്ദേഹം ദുഃഖിതനായി. ഒടുവിൽ, 1916 മേയ് 22-ന് നാരായണഗുരു എസ് എൻ ഡി പി യോഗവുമായി തനിക്കുള്ള എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും വിച്ഛേദിക്കുന്നതായി കാണിച്ചുകൊണ്ട് ഡോക്ടർ പൽ‌പ്പുവിന് അദ്ദേഹം ഇപ്രകാരം കത്തെഴുതി: {{Cquote|എന്റെ ഡോക്ടർ അവർകൾക്ക്,<br /><br />യോഗത്തിന്റെ നിശ്ചയങ്ങൾ എല്ലാം നാം അറിയാതെ പാസ്സാക്കുന്നതുകൊണ്ടും യോഗത്തിന്റെ ആനുകൂല്യം ഒന്നും നമ്മെ സംബന്ധിച്ച കാര്യത്തിൽ ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ടും യോഗത്തിന്റെ ജാത്യഭിമാനം വർധിച്ചുവരുന്നതുകൊണ്ടും മുൻപേതന്നെ മനസ്സിൽനിന്നും വിട്ടിരുന്നതുപോലെ ഇപ്പോൾ വാക്കിൽനിന്നും പ്രവൃത്തിയിൽനിന്നും യോഗത്തെ വിട്ടിരിക്കുന്നു. ||| എന്ന് നാരായണഗുരു.}} ==ടാഗോറിന്റെ സന്ദർശനം== ശിവഗിരിയിൽ ഗുരുദേവന്റെ വിശ്രമ സ്ഥലമാ യ വൈദിക മഠത്തിൽ 1922 നവംബർ 15 ന് വൈകിട്ട് 4 മണിക്കാണ് രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ എത്തിയത്.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=942309&u=tagore|title=ഗുരുദേവൻ-ടാഗോർ സമാഗമ ശതാബ്ദി നിറവിൽ ശിവഗിരി|access-date=2023-10-24|last=Daily|first=Keralakaumudi|language=en}}</ref> അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ആരംഭിച്ച [[വിശ്വഭാരതി സർവകലാശാല]]യുടെ ധനശേഖരണാർത്ഥം നടത്തിയ ഭാരത പര്യടനത്തിന്റെ ഭാഗമായിട്ടായിരുന്നു കേരള സന്ദർശനം.<ref name=":2" /> തിരുവിതാംകൂർ മഹാരാജാവിന്റെ ക്ഷണപ്രകാരം തിരുവനന്തപുരത്തെത്തിയ ടാഗോറിനെ ശിവഗിരിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുന്നത് ഡോ. പല്പു ആയിരുന്നു.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/literature/features/sivagiri-to-celebrate-centenary-of-rabindranath-tagore-sree-narayana-guru-meeting-1.8043379|title=ടാഗോർ അന്ന് പറഞ്ഞു: ഗുരുവിനേക്കാൾ മികച്ചതോ തുല്യനോ ആയ ഒരു മഹാത്മാവിനെയും ഞാൻ കണ്ടിട്ടില്ല|access-date=2023-10-24|date=2022-11-13|language=ml}}</ref> ടാഗോറിനെ കണ്ട ഗുരു സംഭാഷണം സംസ്‌കൃതത്തിലാകാമെന്ന് ടാഗോറിനോട് പറഞ്ഞപ്പോൾ തനിക്ക് ബംഗാളി കലർന്ന സംസ്‌കൃതമേ അറിയൂവെന്ന് പറഞ്ഞതോടെ ദ്വിഭാഷിയായി കുമാരനാശാൻ വന്നു. ഗുരുവിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ ടാഗോർ ചോദിച്ചറിഞ്ഞു. കൂടിക്കാഴ്ചയ്ക്ക് ശേഷം ടാഗോർ സന്ദർശന ഡയറിയിൽ 'ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിനേക്കാൾ മികച്ചതോ ഗുരുവിനു തുല്യനോ ആയ ഒരു മഹാത്മാവിനെയും ഞാനിതുവരെ കണ്ടിട്ടില്ല. ചക്രവാളസീമയ്ക്ക് അപ്പുറത്തേക്കു നീണ്ടിരിക്കുന്ന ആ യോഗനയനങ്ങളും ഈശ്വരചൈതന്യം നിറഞ്ഞ് സ്വയം പ്രകാശമാനമായ ദ്യുതിയാൽ പ്രശോഭിക്കുന്ന തിരുമുഖവും ഞാനൊരു കാലത്തും മറക്കുകയില്ല' എന്ന് കുറിച്ചു.<ref name=":1" /> 'ഞാൻ ദൈവത്തെ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ കണ്ടു. ആ ചൈതന്യമൂർത്തി ഇന്ത്യയുടെ തെക്കേ അറ്റത്തു വിജയിച്ചരുളുന്ന ശ്രീനാരായണ ഗുരുവല്ലാതെ മറ്റാരുമല്ല' എന്നായിരുന്നു സി.എഫ്.ആൻഡ്രൂസ് കുറിച്ചത്.<ref name=":1" /> ==മഹാത്മാ ഗാന്ധിയുടെ സന്ദർശനം== 1925 മാർച്ച് 12നു [[മഹാത്മാ ഗാന്ധി]]യും ശ്രീനാരായണ ഗുരുവും ശിവഗിരിയിൽ ഗാന്ധി ആശ്രമം എന്നു പിന്നീട് അറിയപ്പെട്ട, എ.കെ.ഗോവിന്ദദാസിന്റെ കെട്ടിടത്തിൽ വെച്ച് സംഭാഷണം നടത്തി.<ref name=":0" /> എൻ.കുമാരനായിരുന്നു പരിഭാഷകൻ. വൈക്കം സത്യഗ്രഹം, അക്രമരാഹിത്യം, മതം, പിന്നാക്കക്കാരുടെ ഉന്നമനത്തിനുള്ള മാർഗം തുടങ്ങിയവയെപ്പറ്റിയുള്ള ചർച്ചയിൽ ഗാന്ധിജി വർണവ്യവസ്ഥയെ അനുകൂലിച്ചപ്പോൾ ഗുരു, ജാതി വ്യവസ്ഥ ഇല്ലാതാക്കണമെന്ന് വാദിച്ചു. ==ഗാന്ധിജിക്കു വേണ്ടി പ്രാർഥന== 1924 സെപ്റ്റംബർ 27ന് വൈക്കം സത്യഗ്രഹസ്ഥലം സന്ദർശിച്ച ശ്രീനാരായണഗുരു 28 ന് മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ ദീർഘായുസ്സിനു വേണ്ടി പ്രാർഥിച്ചിരുന്നു.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/news/editorial/2020/09/02/prominent-figures-about-guru.html|title=ഗുരു മൊഴിയും വഴിയും; ഗാന്ധിജിയും ടഗോറും മുതൽ കുമാരനാശാൻ വരെ|access-date=2023-10-24|language=ml}}</ref> ആൾക്കൂട്ടത്തിനിടയിൽ പരസ്യമായി ഗുരു പ്രാർഥിച്ചത് അപൂർവമാണെന്ന് ജീവചരിത്രകാരൻ കോട്ടുകോയിക്കൽ വേലായുധൻ എഴുതുന്നു.<ref name=":0" /> == മരണം== [[ശിവഗിരി|ശിവഗിരിയിൽ]] വച്ചാണ് ശ്രീനാരായണഗുരു സമാധിയായത്<ref name="ശ്രീനാരായണഗുരുദേവ സമാധി">[http://www.sivagiri.org/f-bio.htm ശിവഗിരി വെബ്സൈറ്റ്] ഗുരുദേവ സമാധി</ref>. അജീർണ്ണവും പ്രോസ്റ്റേറ്റ് വീക്കവുമായിരുന്നു ദേഹവിയോഗകാരണം. തന്നെ ചികിത്സിക്കാനെത്തിയ അന്നത്തെ കാലത്തെ മഹാവൈദ്യന്മാരോടും ശിഷ്യന്മാരോടും ഗുരു മുൻകൂട്ടി തന്റെ സമാധി അടുത്തു എന്നും ആശ്രമം നന്നായി നോക്കി നടത്തണം എന്നും നന്മയുള്ളവരായി എല്ലാവരും ജീവിക്കണം എന്നും അദ്ദേഹം എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞിരുന്നു.{{തെളിവ്}} 1928 ജനുവരി 18 ന് കോട്ടയത്തു വെച്ച് കൂടിയ എസ്.എൻ.ഡി.പി യോഗത്തിന്റെ വിശേഷാൽ പൊതുയോഗമായിരുന്നു ശ്രീനാരായണഗുരു പങ്കെടുത്ത ഏറ്റവും അവസാനത്തെ പൊതുചടങ്ങ്. 1927-ൽ [[അഷ്ടമുടിക്കായൽ|അഷ്ടമുടിക്കായലിന്റെ]] തീരത്തുള്ള മങ്ങാട്ടുകോടിയിലും കണ്ടച്ചിറയിലും പഴവിള ചട്ടമ്പിയാശാനുമായി ചേർന്ന് പ്രകൃതി ചികിത്സ നടത്തിയിരുന്നു. ദീർഘകാലമായി വാർദ്ധക്യ സഹജമായ രോഗ ബാധിതനായി കിടപ്പിലായിരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ പല മഹാവൈദ്യന്മാരും ചികിൽസിച്ചെങ്കിലും രോഗം പൂർണ്ണമായി ഭേദമാക്കാനായില്ല. 1928 സെപ്റ്റംബർ 20-നാണ് (മലയാളവർഷം 1104 കന്നി 5) അദ്ദേഹം ഭക്തരുടെ മുന്നിൽ ധ്യാനത്തോടെ അന്തരിച്ചത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ 72-ആം ജന്മദിനം കഴിഞ്ഞ് അപ്പോൾ മൂന്നാഴ്ച പിന്നിട്ടിട്ടേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. ഭൗതികശരീരം ശിവഗിരി മഠവളപ്പിൽ സമാധിയിരുത്തി. ഇന്ന് അവിടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതിമയോടുകൂടിയ മണ്ഡപമുണ്ട്. നിരവധി ആളുകൾ അവിടെ ദർശനത്തിനെത്തുന്നു. == ഗുരുവിനെ പറ്റി പ്രമുഖർ == {{Cquote|ഭാരതത്തിൽ ഇന്ന് ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പരമഹംസന്മാരിൽ സ്വാമിയെപ്പോലെ പരിശുദ്ധാത്മാവായി മറ്റൊരാളുമില്ല..||| [[രബീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ]] }} {{Cquote|ശ്രീ നാരായണ ഗുരുവിനെ ഒരു മൂന്നാംകിട ദൈവം എന്നതിലുപരി ഒരു ഒന്നാംകിട മനുഷ്യനായി കാണണം|||[[അയ്യൻകാളി]]}} {{Cquote|ഞാൻ ദൈവത്തെ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ കണ്ടു. അത് കേരളത്തിന്റെ തെക്കേ അറ്റത്ത് വാണരുളുന്ന ശ്രീ നാരായണ ഗുരു വല്ലാതെ മറ്റാരുമല്ല.|||[[സി.എഫ്. ആൻഡ്രൂസ്|ദീനബന്ധു സി.എഫ്.ആൻഡ്രൂസ്]]}} {{Cquote|ശ്രീനാരായണഗുരുവിനേക്കാൾ ആത്മീയജ്ഞാനം കൈവന്ന ആരെയും ലോകസഞ്ചാരത്തിനിടയിൽ ദർശിക്കാൻ എനിക്ക് സാധിച്ചിട്ടില്ല ||| [[രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ]]}} == അവലംബം == {{reflist|2}} ==പുറം കണ്ണികൾ == {{wikisource|ശ്രീനാരായണഗുരു}} *[http://sreyas.in/narayanaguru ശ്രീനാരായണഗുരു-കൃതികൾ,ജീവചരിത്രം] *[http://sreyas.in/narayanaguru-kumaran-asan-pdf ബ്രഹ്മശ്രീ ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിന്റെ ജീവചരിത്ര സംഗ്രഹം-കുമാരൻ ആശാൻ] *[http://www.sivagiri.org/f-bio.htm ശിവഗിരി ചരിത്രം] *[http://www.gurudevan.info/ ശ്രീനാരായണഗുരുദേവൻ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202134102/http://www.gurudevan.info/ |date=2010-12-02 }} *[http://www.sreenarayanaguru.in/index.php?id=131 ശ്രീനാരായണഗുരു അത്ഭുതങ്ങൾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100315200423/http://www.sreenarayanaguru.in/index.php?id=131 |date=2010-03-15 }} *[http://about-sndp.blogspot.in/2009/04/blog-post.html ശ്രീ നാരായണ ഗുരുദേവൻ പ്രതിഷ്‌ഠ നടത്തിയ ക്ഷേത്രങ്ങൾ] [[വർഗ്ഗം:1856-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:1928-ൽ മരിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ഓഗസ്റ്റ് 20-ന് ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:സെപ്റ്റംബർ 20-ന് മരിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ സാമൂഹിക സാംസ്കാരിക നായകൻ‌മാർ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ആത്മീയാചാര്യന്മാർ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ സാമൂഹ്യ നവോത്ഥാന നായകർ]] [[വർഗ്ഗം:ശ്രീനാരായണഗുരു| ]] fq3e80vtki7330j5z1h6vyxhi1fr5wn 0 3652 4668355 4548463 2026-09-21T15:00:01Z ~2026-50957-44 223182 /* */ 4668355 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Ramayana}} {{infobox Book | <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = രാമായണം | title_orig = | translator = | image = File:Rāma slays Rāvaṇa.png | image_caption = രാമ-രാവണ യുദ്ധം ചിത്രകാരന്റെ ഭാവനയിൽ | author = [[ഇതിഹാസ്]] | cover_artist = | country = | language = | series = | genre = | publisher = | release_date = | media_type = | pages = | isbn = ലഭ്യമല്ല <!-- first published before ISBN system started --> | preceded_by = | followed_by = }} {{ഹൈന്ദവം}} [[ഇന്ത്യ|ഭാരതത്തിന്റെ]] സംഭാവനയായ രണ്ട് [[ഇതിഹാസം|ഇതിഹാസങ്ങളിൽ]] ഒന്നാണ്‌ '''രാമായണം''' .<ref>{{Cite web |url=http://www.knowledgecommission.org/classical-indian-epics.html |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2008-01-05 |archive-date=2007-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009183844/http://www.knowledgecommission.org/classical-indian-epics.html |url-status=dead }}</ref> രാമന്റെ യാത്ര എന്നാണ്‌ രാമായണത്തിനർത്ഥം. [[വാല്മീകി|വാല്മീകി മഹർഷി]] രചിച്ച രാമായണം കാവ്യരൂപത്തിലുള്ള ആദ്യ കൃതിയാണ്‌ എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഇത് ആദിമകാവ്യം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. മഹത്തായ സീതാചരിത്രവും പൗലസ്ത്യവധവുമാണ് രാമകഥാസംക്ഷേപസാരം. ധാർമ്മികമൂല്യങ്ങളെ മുറുകെ പിടിക്കാനായി മഹത്തായ സിംഹാസനം വരെ ഉപേക്ഷിച്ച രാമനേയും ഭരതനേയും പോലുള്ള മനുഷ്യരുടെ കഥയിലൂടെ മഹത്തരമായ ധർമ്മസം‌രക്ഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സന്ദേശമാണ്‌ വാല്മീകിരാമായണത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്നത്. വാല്മീകിരാമായണത്തിനു മുന്നേ തന്നെ [[രാമകഥ|രാമകഥയെ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ആഖ്യാനങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. ആ ആഖ്യാനങ്ങൾ ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാലാണ്‌ വാല്മീകിരാമായണം രാമകഥയുടെ ഏറ്റവും പ്രാചീനമായ രൂപമായിത്തീർന്നത്. <ref name=":0">കാമിൽ ബുൽക്കെ രാമകഥ വിവ:അഭയദേവ്. കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി. തൃശൂർ പേജ് 48</ref> ഒരു നൂറ്റാണ്ടിനു മുന്പ് മാത്രമാണ് പാശ്ചാത്യലോകത്ത് രാമായണം അറിയപ്പെട്ടുതുടങ്ങിയതെങ്കിലും ഇതിനകം അതിനെപ്പറ്റി വിവിധപഠനങ്ങൾ അവിടെ നടന്നിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ ചരിത്രകാരന്മാരും പിന്നീട് രാമായണത്തെപ്പറ്റി ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കാനാരംഭിച്ചു. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ രാമായണം അതിപ്രാചീനമാണ് എന്ന അഭിപ്രായമായിരുന്നു. എങ്കിലും ഇന്ന് പണ്ഢിതരെല്ലാം തന്നെ ആദിരാമായണ (വാല്മീകി) ഗ്രന്ഥത്തിനും ഇപ്പോൾ പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകി രാമായണത്തിനും പ്രത്യേകം രചനാകാലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നുണ്ട്. പുരാതന ഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സാഹിത്യ സൃഷ്ടികളിലൊന്നായ രാമായണത്തിന്റെ പ്രഭാവം [[ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡം|ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെയും]] ദക്ഷിണപൂർവേഷ്യയിലെയും സംസ്കാരങ്ങളിൽ പ്രതിഫലിച്ചുകാണാം. ഇന്ന് കാണുന്ന രാമായണം നിരവധി പ്രക്ഷിപ്തഭാഗങ്ങൾ ചേർന്നതാണ്‌. രാമനെ വെറുമൊരു സാധാരണ മനുഷ്യനായി വിവരിക്കുന്ന ആദ്യരൂപത്തോട് ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളായ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങളിലൊന്നായി വാഴ്ത്തുന്ന തരത്തിലുള്ള ഭാഗങ്ങൾ പിന്നീട് ചേർക്കപ്പെട്ടതാണ്‌ എന്ന വാദമുണ്ട്. രാമനെ ഈശ്വരനായി വാഴ്ത്തുന്ന സന്ദർഭങ്ങൾ എല്ലാം തന്നെ പിന്നീട് ചേർക്കപ്പെട്ടതാണെന്നും വാദിക്കപ്പെടുന്നു‌.<ref>കൊളാടി ഗോവിന്ദൻകുട്ടി വാല്മീകി രാമായണം</ref>, <ref> ജെ.കെ. ത്രിഖ; രാമന്റെ കഥ </ref> <ref> കാമിൽ ബുൽക്കെ രാമകഥ വിവ:അഭയദേവ്. കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി. തൃശൂർ പേജ് 48</ref> രാമായണത്തിൽ രാമനെ ഈശ്വരനായി ഉദ്ഘോഷിക്കുന്ന സന്ദർഭങ്ങൾ‍ കൂടുതലും കാണുന്നത് കാണ്ഡത്തിലും ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലും ആണ്‌. ഈ രണ്ടുകാണ്ഡങ്ങളും രാമായണത്തോട് പിൽക്കാലത്ത് കൂട്ടിചേർക്കപ്പെട്ടതാണെന്ന് പല പണ്ഡിതന്മാരും കാര്യകാരണ സഹിതം തെളിയിച്ചു കഴിഞ്ഞു. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റേയും ബാലകാണ്ഡത്തിന്റേയും രചനാശൈലി രാമായണത്തിന്റെ പ്രാമാണിക കാണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് വളരെ വ്യത്യസ്തമായിരിക്കുന്നതും തന്ന ഇതിനുള്ള തെളിവാണ്‌. പല ഗ്രന്ഥകർത്താക്കളും തങ്ങളുടെ കൃതികളിൽ ഉത്തരകാണ്ഡത്തെ ഉൾക്കൊള്ളിച്ചിട്ടുമില്ല. രാമായണം ബൗദ്ധകൃതിയെ അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തിയതാണെന്നും; ക്രി.മു. മൂന്നാം ശതകത്തിൽ എഴുതപ്പെട്ട ദശരഥജാതകത്തിലെ സ്രോതസ്സായ രാമകഥയാണ്‌ (ഇത് വളരെക്കാലം മുൻപേ വായ്മൊഴിയായി പ്രചരിച്ചിരുന്നു) രാമായണത്തിനടിസ്ഥാനം എന്നും ചില ചരിത്രകാരന്മാർ വാദിക്കുന്നു. <ref> ഡോ.വെബ്ബർ, ഓൺ ദി രാമായണ (Ueber das Ramayana Abhabdlungen der koenigl. Akademie der Wissensch, ZuRich, Berlin 1870 page 1-80 English Translation by D.C. Boyd. Bombay 1873 </ref> <ref> ദിനേശചന്ദ്ര; ദി ബംഗാളി രാമായണാസ്. </ref> == ഐതിഹ്യം == രാമായണം കാവ്യരൂപത്തിൽ രചിക്കാനിടയായ സംഭവത്തെ കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യം അനുസരിച്ച് [[വാല്മീകി]] മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ വിരുന്നു വന്ന നാരദമുനിയിൽ നിന്നാണ്‌ വാല്മീകി [[രാമകഥ]] കേൾക്കാനിടയായത്. നാരദനോടുള്ള വാല്മീകിയുടെ ചോദ്യം <blockquote>ക്വോ നസ്മിൻ സാമ്പ്രതം ലോകേ ഗുണവാൻ തത്ര വീര്യവാൻ</blockquote> അതായത് ഈ ലോകത്തിൽ ധൈര്യം, വീര്യം, ശ്രമം, സൗന്ദര്യം, പ്രൗഢി, സത്യനിഷ്ഠ, ക്ഷമ, ശീലഗുണം, അജയ്യത എന്നീ ഗുണങ്ങളടങ്ങിയ ഏതെങ്കിലും മനുഷ്യനുണ്ടോ; ഉണ്ടെങ്കിൽ അങ്ങേക്കറിയാതിരിക്കാൻ വഴിയില്ലല്ലോ? എന്നായിരുന്നു; അതിനുള്ള മറുപടിയായാണ്‌ നാരദൻ രാമകഥ ചൊല്ലിക്കൊടുക്കുന്നത്. എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഒരു മനുഷ്യനിൽ സമ്മേളിക്കുക എന്നത് അസംഭവ്യമാണ് എന്നും എന്നാൽ ഏറെക്കുറെ ഗുണങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന മനുഷ്യൻ ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ മൂത്തമകൻ രാമനാണെന്നും ആയിരുന്നു നാരദന്റെ മറുപടി. തുടർന്ന് നാരദൻ രാമകഥ മുഴുവനും വാല്മീകിക്ക് വിസ്തരിച്ച് കൊടുത്തു. പിന്നീടൊരിക്കൽ‍ ശിഷ്യന്മാരുമൊത്ത് [[തമസാ നദി|തമസാ നദിയിൽ]] സ്നാനത്തിനായി പോവുകയായിരുന്ന [[വാല്മീകി]] ഒരു [[വേടൻ]] [[ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷി|ക്രൗഞ്ചമിഥുനങ്ങളിൽ]] ആൺപക്ഷിയെ അമ്പെയ്ത് വീഴ്ത്തുന്നതു കണ്ടു. കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന മുനിമാർക്ക് അത്തരം കാഴ്ചകൾ നിത്യേന കാണുന്നതാണെങ്കിലും രാമകഥ വാല്മീകിയുടെ ലോകവീക്ഷണം തന്നെ മാറ്റി മറിച്ചിരുന്നതിനാൽ, ആൺപക്ഷിയുടെ ദാരുണമായ അന്ത്യവും പെൺപക്ഷിയുടെ വിലാപവും ചേർന്ന് ആ കാഴ്ച മഹർഷിയുടെ മനസ്സലിയിച്ചു. ഉള്ളിൽ ഉറഞ്ഞുക്കൂടിയ വികാരം{{Ref_label|A|a|none}} <blockquote>"മാ നിഷാ‍ദ പ്രതിഷ്ഠാം ത്വമഗമഃശാശ്വതീ സമാഃ യൽ ക്രൌഞ്ചമിഥുനാദേകമവധീഃ കാമമോഹിതം"</blockquote> എന്ന ശ്ലോകരൂപത്തിൽ പുറത്തുവന്നു. ഈ ശ്ലോകം ചൊല്ലിത്തീർന്നതും [[ബ്രഹ്മാവ്]] അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി. അതേ രൂപത്തിൽ തന്നെ [[ശ്രീരാമൻ|ശ്രീരാമന്റെ]]‍ ജീവിതകഥ രചിക്കുവാൻ വാല്മീകിയെ ഉപദേശിച്ചു. ഇരുപതിനായിരം ശ്ലോകം കൊണ്ട് രാമായണ കഥ കാവ്യരൂപത്തിൽ അദ്ദേഹം എഴുതിത്തീർത്തു. അഞ്ഞൂറ് അദ്ധ്യായങ്ങൾ ഇതിലുണ്ട്. [[ബാലകാണ്ഡം]], [[അയോദ്ധ്യാകാണ്ഡം]], [[ആരണ്യകാണ്ഡം]], [[കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം]], [[സുന്ദരകാണ്ഡം]], [[യുദ്ധകാണ്ഡം]], [[ഉത്തരകാണ്ഡം]] എന്നിങ്ങനെ ഏഴു കാണ്ഡങ്ങളിലാണ് രാമകഥ രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിൽ ബാലകാണ്ഡവും ഉത്തരകാണ്ഡവും വാല്മീകി എഴുതിയതല്ല എന്നും അത് പിന്നീട് ചേർക്കപ്പെട്ടതാണെന്നും വാദമുണ്ട്<ref name="Rrevisited">{{cite book |last=Bose |first=Mandakranta |date=2004 |title=The Ramayana Revisited |isbn=9780198037637}}</ref><ref name="Beauty">{{cite web |url=https://penguin.co.in/thepenguindigest/the-beauty-of-the-valmiki-ramayana-by-bibek-debroy/ |title=The Beauty of the Valmiki Ramayana by Bibek Debroy |last=Debroy |first=Bibek |date=29 January 2018 |access-date=11 April 2018 |language=en}}</ref>. == രചയിതാവ് == [[പ്രമാണം:Valmiki Ramayana.jpg|thumb|150px|വാല്മീകിയുടെ എണ്ണഛായ]] [[പ്രമാണം:Four Sons of Dasaratha.jpg|thumb|230px|ദശരഥപുത്രന്മാരുടെ ജന്മം]] [[വാല്മീകി]] മഹർഷിയാണ്‌ രാമായണത്തിന്റെ രചയിതാവ് എന്നാണ് ലഭിച്ചിട്ടുള്ള രേഖകളിൽ നിന്ന് അനുമാനിക്കുന്നത്. ഈ കവിയുടെ ജീവചരിത്രത്തെപ്പറ്റിയുള്ള പ്രാമാണികമായ തെളിവുകളുടെ അഭാവം ഉണ്ട് എന്നത് നിസ്തർക്കമാണ്. പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം ആദ്യം ഒരു കൊള്ളക്കാരനായിരുന്നു. എന്നാൽ സന്യാസം സ്വീകരിച്ച ശേഷം ദീർഘകാലത്തെ തപസ്സിനു ശേഷം അദ്ദേഹം രാമായണം രചിക്കാനുള്ള സാമർത്ഥ്യം നേടിയെടുത്തു. അദ്ദേഹം ഒരു ശിവഭക്തനായിരുന്നു. ഇതു സംബന്ധിച്ച ആദ്യത്തെ പരാമർശം [[സ്കന്ദപുരാണം|സ്കന്ദപുരാണത്തിലാണുള്ളത്]]. എന്നാൽ ഇതിന്റെ പ്രാചീനതയെക്കുറിച്ച് സന്ദേഹമുയർന്നിട്ടുണ്ട്. കാരണം സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ കൂടുതൽ വിവരങ്ങളും എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനുശേഷമുള്ളതാണ് എന്നതും ധാരാളം പ്രക്ഷിപ്തങ്ങൾ കലർന്നതുമാണെന്നതാണ്‌. പ്രമാണിക രാമായണത്തിൽ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഫലശ്രുതിയിലല്ലാതെ ഒരിടത്തും വാല്മീകിയെക്കുറിച്ച് പ്രസ്താവമില്ല. എന്നാൽ പിന്നീടെഴുതപ്പെട്ട രാമായണത്തിൽ ബാലകാണ്ഡത്തിലും, ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലും പ്രസ്താവങ്ങൾ കാണാം. കൂടാതെ [[മഹാഭാരതം|മഹാഭാരതത്തിലും]] വാല്മീകിയെപ്പറ്റി സൂചനകൾ ലഭിക്കുന്നു. {{Ref_label|B|b|none}} മഹാഭാരതത്തിലെ അനുശാസനപർവ്വത്തിൽ ഒരു വാദത്തിൽ വാല്മീകിയെ ബ്രഹ്മഘ്നൻ എന്നാക്ഷേപിക്കുന്നുണ്ട്. വാല്മീകി കൊള്ളക്കാരനായിരുന്നു എന്ന കഥകൾ പ്രചരിപ്പിക്കാൻ ഈ അനുമാനമായിരിക്കണം എന്നു കാമിൽ ബുൽകെ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. തൈത്തീര്യപ്രാതിശാഖ്യത്തിൽ വൈയാകരണനായ ഒരു വാല്മീകി മഹർഷിയെപ്പറ്റി പറയുന്നു. ഇദ്ദേഹം ആദികവിയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തനാണ് എന്ന് യാക്കോബിയും വെബ്ബറും അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. മഹാഭാരതത്തിലെ ഉദ്യോഗപർവ്വത്തിലെ സുപർണ്ണ വാല്മീകിയെപ്പറ്റി പറയുന്നുണ്ട്. സുപർണ്ണവംശം ക്ഷത്രിയരായിരുന്നതിനാൽ ആദികവിയും, സുപർണ്ണവാല്മീകിയും വ്യത്യസ്തരായിരിക്കണം. ബാലകാണ്ഡത്തിന്റേയും, ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റേയും രചനയോടെയാണ്‌ ആദികവി വാല്മീകിയും, മഹർഷി വാല്മീകിയും ഒന്നാണെന്ന ധാരണ പരക്കെ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടു തുടങ്ങിയത്. ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രാരംഭത്തിൽ വാല്മീകി നാരദനിൽ നിന്ന് രാമകഥ കേൾക്കുന്നതിനിടയായതിനേയും പിന്നീടു രാമായണം എഴുതിയശേഷം ഗായകരായ തന്റെ രണ്ട് ശിഷ്യന്മാരോട് രാമകഥ പ്രചരിപ്പിക്കാൻ നിർദ്ദേശിച്ചതിനേയും സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ [[സീത|സീതാ]] പരിത്യാഗത്തിനുശേഷം സീതയെ വാല്മീകി സം‌രക്ഷിക്കുന്നതിനേയും മറ്റും പറയുന്നു. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ വാല്മീകി താൻ പ്രചേതസ്സിന്റെ പത്താമത്തെ പുത്രനാണെന്ന് പറയുന്നു. അനേകായിരം വർഷം അദ്ദേഹം തപസ്സു ചെയ്തിരുന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.(ദക്ഷീണാത്യരാമായണത്തിൽ -ഉത്തരകാണ്ഡം 111, 11) എന്നാൽ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ രചയിതാവിൻ വാല്മീകി ഒരു കൊള്ളക്കാരനായിരുന്നു എന്ന കഥ സ്വീകാര്യമായിരുന്നില്ല എന്ന അനുമാനമാണ്‌ ഇതു നൽകുന്നത്. ക്രിസ്തുവർഷം ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടുമുതൽ ആദികവിയും വാല്മീകി മഹർഷിയും ഒന്നാണെന്നത് സർവ്വസമ്മതമായി തുടങ്ങുകയും വാല്മീകിയെ രാമായണത്തിന്റെ സംഭവങ്ങളുടെ സമകാലീനാക്കിത്തീർക്കുകയും ചെയ്തു തുടങ്ങി. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ രചനാകാലത്ത് വാല്മീകിയും അയോദ്ധ്യയുമായി അഭേദ്യമായ ബന്ധമുണ്ടെന്ന് സ്ഥാപിച്ചു തുടങ്ങി. വാല്മീകിയെ ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തായും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. പില്ക്കാലത്തെ പലരചനകളിലും വാല്മീകിയും ഭാർഗ്ഗവ ച്യവനമഹർഷിയും ഒന്നാണെന്ന സങ്കല്പം പ്രചരിച്ചു തുടങ്ങി. [[ച്യവനൻ|ച്യവനമഹർഷി]] അനേകായിരം വർഷം തപസ്സിരുന്ന് ശരീരം മുഴുവൻ ചിതല്പുറ്റ് (വാല്മീകം) വന്നു മൂടിയെന്ന കഥ വാല്മീകിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തിക്കാണുന്നു. == രാമായണത്തിന്റെ രചനാകാലം == [[പ്രമാണം:An Ramlila Actor In The Role of Ravana.jpg|thumb|രാമലീല ഉത്സവത്തിൽ [[രാവണൻ|രാവണന്റെ]] വേഷത്തിൽ ]] [[പ്രമാണം:Wat phra keaw ramayana fresco.jpg|thumb|Ramayana Fresco, [[Wat Phra Kaew]], [[Bangkok]]]] [[പ്രമാണം:Srisita ram laxman hanuman manor.JPG|thumb|Deities Sita (far right), Rama (center), Lakshmana (far left) and Hanuman (below seated) at [[Bhaktivedanta Manor]], Watford, [[England]].]] രാമായണത്തിന്റെ രചനാകാലത്തെക്കുറിച്ച് വിവരിക്കുമ്പോൾ മിക്ക പണ്ഡിതന്മാരും ആദിരാമായണത്തിനും(പ്രാമാണിക ഗ്രന്ഥം) പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകി രാമായണത്തിനും പ്രത്യേകം രചനാകാലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. [[വാല്മീകി]] എഴുതിയ രാമായണത്തിനും രണ്ടാമത്തേതിനും തമ്മിൽ വളരെക്കാലത്തെ അന്തരം കാണുന്നുണ്ട്. ചെറുതും വലുതുമായ പ്രക്ഷിപ്തങ്ങൾ ഒഴിച്ചുള്ള പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകിരാമായണത്തിന്റെ ആധുനികരൂപം കുറഞ്ഞത് ക്രി.വ. രണ്ടാം ശതകത്തിലേതാണെന്നാണ്‌ ഫാദർ. കാമിൽ ബുൽകെ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. കൂടുതൽ പേരും ഈ അഭിപ്രായത്തോട് യോജിക്കുന്നു. ആദിരാമായണത്തിന്റെ രചനാകാലത്തെപ്പറ്റിയുള്ള കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ തരുന്ന രേഖകൾ കുറവാണ്‌. ഋഗ്വേദത്തിലോ മറ്റ് വേദങ്ങളിലോ രാമകഥയെപ്പറ്റി സൂചനകൾ ഇല്ല. രാമായണത്തിൽ മഹാഭാരത വീരന്മാരെപറ്റിയും പരാമർശമില്ല. എങ്കിലും മഹാഭാരതത്തിൽ രാമകഥകൾ (പ്രക്ഷിപ്തമാണെങ്കിലും) നിരവധി കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. തന്മൂലം രാമയണത്തിന്റെ രചനാകാലം വേദങ്ങൾക്കു ശേഷവും മഹാഭാരതത്തിനു മുൻപുമാണെന്ന ധാരണ പണ്ടേ ഉണ്ടായിരുന്നു. പാണിനിയുടെ അഷ്ടാധ്യായിനിയിൽ മഹാഭാരതത്തിലെ പ്രമുഖ കഥാപാത്രങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സൂചനകൾ ഇല്ലെങ്കിലും താരതമ്യേന അപ്രധാനികളായ ശുർപ്പണഖ, കൈകേയി, കൗസല്യ എന്നിവരെ പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. അത് പാണിനിയുടെ കാലത്തും രാമായണം അല്ലെങ്കിലും രാമകഥ പ്രചാരത്തിലിരുന്നതായി കാണിക്കുന്നു. ഒരു നൂറ്റാണ്ടിനു മുന്പ് മാത്രമാണ് പാശ്ചാത്യലോകത്ത് രാമായണം അറിയപ്പെട്ടുതുടങ്ങിയതെങ്കിലും ഇതിനകം അതിനെപ്പറ്റി വിവിധപഠനങ്ങൾ അവിടെ നടന്നിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ ചരിത്രകാരന്മാരും പിന്നീട് രാമായണത്തെപ്പറ്റി ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കാനാരംഭിച്ചു. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ രാമായണം അതിപ്രാചീനമാണ് എന്ന അഭിപ്രായമായിരുന്നു. എങ്കിലും ഇന്ന് പണ്ഢിതരെല്ലാം തന്നെ ആദിരാമായണ (വാല്മീകി) ഗ്രന്ഥത്തിനും ഇപ്പോൾ പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകി രാമായണത്തിനും പ്രത്യേകം രചനാകാലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നുണ്ട്. ആദിരാമായണത്തിൽ ബൗദ്ധസ്വാധീനങ്ങളോ ബൗദ്ധകഥകളോ ഒന്നും കാണാത്തതിനാൽ ഇത് ബുദ്ധനുമുൻപേ രചിക്കപ്പെട്ടതാണെന്നാണ് മോർണിയർ വില്യംസ് അവകാശപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ത്രിപിടകത്തിന്റെ രചനാകാലത്ത് രാമകഥയെപ്പറ്റിയുള്ള വ്യക്തമായ ആഖ്യാനങ്ങൾ നിലവിലുള്ളത് ഇതിനെ ഖണ്ഡിക്കാനായി സി.വി. വൈദ്യയും മറ്റും ഉപയോഗിക്കുന്നുമുണ്ട്. വിവിധ പണ്ഡിതന്മാരുടെ അഭിപ്രായപ്രകാരം രചനാകാലം താഴെക്കൊടുക്കുന്നു. {| class="wikitable" |- ! പണ്ഡിതൻ ! രചനാകാലം ! പ്രധാനകാരണം |- | എച്ച്. ശ്ലേഘൽ | ക്രി.മു. 11 ശതകം | - |- | ജി. ഗൊരേസി | ക്രി.മു. 12 ശതകം | - |- | എം. മോണിയർ വില്യംസ് | ക്രി.മു. 5-ആം ശതകം | പ്രാമാണിക വാല്മീകിരാമായണത്തിൽ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സ്വാധീനം ഇല്ലാത്തത് |- | ഡോ യാക്കോബി | ക്രി.മു. 6-8 ശതകങ്ങൾ | ബൗദ്ധ സ്വാധീനം ഇല്ലാത്തത് |- | എ.എ. മക്‌ഡൊണാൾഡ് | ക്രി.മു. നാലാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യം | പാലി ഗീതങ്ങൾ, രാമയണ കാവ്യ വ്യാകരണം എന്നിവ അപഗ്രഥിച്ചതിൽ നിന്ന്.. |- | എ.ബി. കീഥസ് | ക്രി.മു. 4-ആം ശതകം | യാക്കോബിക്ക് തെറ്റ് പറ്റിയതത്രെ |- | എം. വിന്റ്രനിസ് | ക്രി.മു. 3-ആം ശതകം | കീഥ്സിനോട് യോജിക്കുന്നു |- | സി.വി. വൈദ്യ | ക്രി.മു. | ത്രിപിടകത്തിലെ രാമകഥയുടെ വികാസം |} ചില ചരിത്രകാരന്മാരുടെ അഭിപ്രായപ്രകാരം [[കോസല ദേശം|കോസല ദേശത്തെ]] നാടോടിപ്പാട്ടുകളാണ്‌ രാമന്റെ കഥ. വാല്മീകി അവ ശേഖരിക്കുകയും മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ഒന്നിച്ച്‌ ഒരു കാവ്യമാക്കുകയും ചെയ്തിരിക്കാനാണ്‌ സാധ്യതയെന്ന് അവർ കരുതുന്നു{{തെളിവ്}} എച്ച്. ഡി. സങ്കല്യയുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ വാല്മീകി രാമായണത്തിറ്റ്നെ രചനാകാലം 3-4 നൂറ്റാണ്ടാണ്. വിവരണങ്ങളിൽ ഉള്ള വെള്ളി, ഇരുമ്പ്, വീഞ്ഞ്, ഒട്ടകം, ആന എന്നിവയെ ആധാരപ്പെടുത്തിയാണ് അദ്ദേഹം ഈ നിഗമനങ്ങളിൽ എത്തിച്ചേരുന്നത്. <ref>H. D. Sankaliya. in Times of India, Newdelhi, November 26, 1967 എസ്. എൻ. സദാശിവന്റെ എ സോഷ്യൽ ഹിസ്റ്ററി ഒഫ് ഇന്ത്യ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ നിന്ന്</ref> {{POV}} ലേഖനവിദ്യ കണ്ടുപിടിക്കുന്നതിനു മുമ്പാണ്‌ രാമായണം രചിക്കപ്പെട്ടത്‌ എന്നൊരു വാദമുണ്ട്. രാമായണത്തിലെ പല കഥകളും ശ്ലോകങ്ങളും രാമായണ കഥതന്നെയും മഹാഭാരതത്തിൽ ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നത് ഇതിന് തെളിവായി ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നു. രാമായണത്തിൽ ദക്ഷിണേന്ത്യ കൊടും വനം ആണെന്നും അവിടെ വാനരന്മാരും ആദിവാസികളും മാത്രമേ താമസിക്കുന്നുള്ളുവെന്നും പറയുമ്പോൾ മഹാഭാരതത്തിൽ ദക്ഷിണഭാരതത്തിലെ പല രാജ്യങ്ങളുടേയും പേരുകൾ പരാമർശിക്കുന്നു. [[അർജ്ജുനൻ]] പാണ്ഡ്യരാജാക്കന്മാരെയും മറ്റും പരാജയപ്പെടുത്തിയ കഥ ഏറെ പ്രസിദ്ധമാണല്ലോ. <ref name=":0" />അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ രാമായണം മഹാഭാരതത്തേക്കാളും ഏതാനും നൂറ്റാണ്ടുകൾ മുമ്പെങ്കിലും രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കണം. മഹാഭാരതത്തിന്റെ കാലം ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടാണെന്നത്‌ ഏകദേശം അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. {{തെളിവ്}} എന്നാൽ വാല്മീകിക്ക് അക്കാലത്തെ ഭാരതീയ ഭൂമിശാസ്ത്രവും വ്യാപാരബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചും കാര്യമായ അറിവ് ഉണ്ടായിരുന്നില്ല എന്നതാണ് മേൽ പറഞ്ഞതിനു കാരണം എന്ന് വാല്മീകിരാമായണത്തിലെ ശ്ലോകങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യക്തമാകുന്നുണ്ട്. ഒരു ബൌദ്ധകൃതിയായ [[ദശരഥജാതകം]] മിക്കവാറും രാമായണത്തെ അനുവർത്തിക്കുന്നു. ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ 38-ൽ ആണ്‌ [[പാലി ഭാഷ|പാലി ഭാഷയിലെ]] ഈ കൃതി രചിക്കപ്പെട്ടത്‌. ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ 480-ൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട [[പാടലീപുത്രം]] എന്ന നഗരം വരെ കഥാകേന്ദ്രത്തിനു സമീപമുള്ള സ്ഥലമായിട്ടു കൂടി രാമായണത്തിൽ പരാമർശിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. കഥാ കേന്ദ്രമായ അയോദ്ധ്യയെന്നത് കാല്പനികമായ ഒരു സ്ഥലമായതായിരിക്കണം ഇതിനു കാരണം. പിന്നീട് ഗുപ്തകാലത്ത് അയോദ്ധ്യ അന്വേഷിച്ച് നിരവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടന്നെങ്കിലും പാടലീപുത്രത്തിനടുത്തായിരിക്കണം എന്ന ഊഹത്തിലെത്തുകയായിരുന്നു. ഇനി ബാലകാണ്ഡവും ഉത്തരകാണ്ഡവും പിന്നീട്‌ കൂട്ടിച്ചേർത്തവയാണെങ്കിൽ കൂടി ആ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെങ്കിലും നടന്നിരിക്കണം. കാരണം, ക്രി. മു. ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന [[അശ്വഘോഷൻ|അശ്വഘോഷനും]] [[കാളിദാസൻ|കാളിദാസനും]] എല്ലാം രാമായണത്തെ അതിന്റെ ഇന്നത്തെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ്‌ കണ്ടിരിക്കുന്നത്‌ . <ref>{{Cite book | title = രാമകഥ . | last = കാമിൽ ബുൽക്കെ | first = വിവ:അഭയദേവ് | publisher = കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി. തൃശൂർ | year = | isbn = | location = | pages = }}</ref>ഇതിൽ നിന്നെല്ലാം മനസ്സിലാകുന്നത്‌ രാമായണത്തിന്റെ കാലഘട്ടം ഏറ്റവും കുറഞ്ഞത്‌, ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ ആറാം നൂറ്റാണ്ടെങ്കിലും ആകണം എന്നാണ്‌. == രാമകഥയുടെ മൂല സ്രോതസ്സ് == [[പ്രമാണം:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|thumb|സീതയെ അപഹരിച്ച രാവണനെ നേരിടുന്ന ജടായു - [[രാജാ രവിവർമ്മ|രാജാരവി വർമ്മയുടെ]] എണ്ണച്ഛായ ചിത്രം]] ആദികവി വാല്മീകിക്കു മുന്പേ തന്നെ രാമകഥ സംബന്ധിച്ച ആഖ്യാനകാവ്യം പ്രചരിച്ചു കഴിഞ്ഞിരുന്നു. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വാല്മീകി രാമായണം രചിച്ചു എന്ന് മിക്കവാറും എല്ലാ പണ്ഡിതരും ഏകാഭിപ്രായക്കാരാണ്‌. എന്നാൽ മൂലസ്രോതസ്സിനെക്കുറിച്ച് പണ്ഡിതരുടെ ഇടയിൽ വിഭിന്നമായ അഭിപ്രായങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. === എം.വെബ്ബർ === ഡോ. വെബ്ബറുടെ അഭിപ്രായമനുസരിച്ച് രാമകഥയുടെ മൂലരൂപം ബൗദ്ധദശരഥജാതകത്തിലുള്ളതാണ്‌. ആദ്യഭാഗങ്ങൾ ഇതിൽ നിന്നെടുത്തവയാണെങ്കിൽ സീതാപഹരണവും, രാവണനുമായുള്ള യുദ്ധവും ഹോമർ വർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്ന പാരീസിനാലുള്ള ഹെലന്റെ അപഹരണവും, ട്രോയ് നഗരാക്രമണവുമാണെന്നാണ്‌ അദ്ദേഹം കരുതുന്നത്. ഇതനുസരിച്ച് ദശരഥകജാതകവും, ഹോമറിന്റെ കാവ്യവുമാണ്‌ രാമകഥയുടെ പ്രഭവസ്ഥാനങ്ങൾ. എന്നാൽ ദശരഥജാതകം രാമകഥയുടെ അടിസ്ഥാനമാണെന്നുള്ളതിനോട് മിക്ക പണ്ഡിതരും യോജിക്കുന്നുവെങ്കിലും ഹോമറിന്റെ കാവ്യം അടിസ്ഥാനമാക്കാനാവില്ലെന്ന് എല്ലാവരും തന്നെ ശക്തിയുക്തം എതിർത്തിട്ടുണ്ട്. <ref> യാക്കോബി എച്ച്; രാമായണം - ദാസ് രാമായണ, (വിവർത്തനം) ബോൺ 1893) </ref> === എച്ച്. യാക്കോബി === ഡോ. വെബറേ പോലെ തന്നെ രാമകഥക്കു പ്രധാനമായ രണ്ട് അടിസ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് യാക്കോബിയും കരുതുന്നു. ഒന്നാമത്തെ ഭാഗം അയോദ്ധ്യയിലെ സംഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിൽ ദശരഥൻ പ്രധാന നായകനാണ്. ഇത് ഏതോ നാടുകടത്തപ്പെട്ട ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിലെ രാജകുമാരന്റെ സംഭവവുമായി അദ്ദേഹം ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. ആ മൂലകഥ പ്രകാരം രാജകുമാരനെ പുറത്താക്കുകയും അയാൾ ഇക്ഷുമതീ തീരം വിട്ട് കോസല രാജ്യത്ത് എത്തുകയും താമസിയാതെ അവിടെ അധികാരം പിടിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ പി‍ല്ക്കാലത്ത് അയാൾ വസിച്ചിരുന്ന ഇക്ഷുമതിയിലാണെന്ന ഓർമ്മ ഇല്ലാതെ വന്നപ്പോൾ അയോദ്ധ്യയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ട രാജകുമാരനാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചു പോന്നു. രണ്ടാമത്തെ ഭാഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം യാക്കോബി വൈദിക സാഹിത്യത്തിനാണ് നൽകുന്നത്. എന്നാൽ കൃഷിയുടെ അധിഷ്ഠാന ദേവതയായി സങ്കല്പിക്കുന്ന സീതയുടെ സ്വഭാവ ചിത്രീകരണം വൈദിക സാഹിത്യത്തിലില്ലെന്ന് അദ്ദേഹവും സമ്മതിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും വൈദിക സീതയുടെ വ്യക്തിത്വത്തിൽ നിന്നാണ് രാമായണത്തിലെ സീത വികാസം പ്രാപിച്ചിരിക്കാൻ സാദ്ധ്യത എന്നാണ് അദ്ദേഹം കരുതുന്നത്. ഇതിനെ രമേശ് ചന്ദ്രദത്ത് പോലുള്ള ചില ചരിത്രകാരന്മാർ പിന്താങ്ങുന്നുമുണ്ട്. <ref> രമേശ് ചന്ദ്രദത്ത് എ ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് സിവിലിയസേഷൻ ഇൻ ആൻഷ്യൻറ് ഇന്ത്യ. പേജ് 211 ബോംബെ </ref> <ref> എസ്.കെ ബേൽവൽക്കർ; ഉത്തമ രാമചരിത്രം ഭൂമിക പേജ് 59 </ref> [[ആര്യൻ|ആര്യന്മാരുടെ]] ദേവതയായ [[ഇന്ദ്രൻ|ഇന്ദ്രൻ]] തന്നെയാണ് പിന്നീട് കൂടുതൽ സാംസ്കാരികവും നാഗരികവുമായ വികസനം കൈവന്നപ്പോഴാണ് രാമനായിത്തീർന്നത് എന്നാണ് യാക്കോബി അഭിപ്രായപ്പെടുന്നത്. കൃഷിയുടെ പ്രാധാന്യം വരുന്നതിനു മുമ്പ് പ്രധാന ദേവതകൾ പ്രകൃതിശക്തികൾ മാത്രമായിരുന്നു. അതിലൊരാളാണു ഇന്ദ്രനും. ഇന്ദ്രന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കർത്തവ്യം വെള്ളം തടഞ്ഞു വച്ച [[വൃത്രൻ|വൃത്രാസുരനെ]] വധിക്കുകയും വെള്ളം മോചിപ്പിക്കുകയുമാണ്. രാവണന്റെയും, വൃത്രന്റെയും മൂലരൂപം ഒന്നാണെന്നു അദ്ദേഹം കരുതുന്നത് അതുകൊണ്ടാണ്. കൃഷിയുടെ പ്രധാന ആവശ്യം വെള്ളമാണ്, അതിനെ തടഞ്ഞ് വച്ചത് ആദ്യകാലത്ത് വൃത്രനായിരുന്നു.എങ്കിലും പില്ക്കാലത്ത് കൃഷിയുടെ ദേവതയായ സീതയെ അധിനിവേശം ചെയ്ത രാവണനെയാണ് താദാത്മ്യപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത് എന്നു മാത്രം. ഇന്ദ്രന്റെ രണ്ടാമത്തെ ജോലി പണിയരാൽ മോഷ്ടിക്കപ്പെട്ട പശുക്കളെ വീണ്ടെടുക്കലാണ്. (ഋഗ്വേദം 2-12) വൈദിക കാലത്ത് പശുക്കൾക്കുണ്ടായിരുന്ന അതേ സ്ഥാനമാണ് കൃഷി വികസിച്ചശേഷം കലപ്പക്കും അതിൻറെ ചാലിനും ഉണ്ടായിരുന്നത്. തൽഫലമായി പശുക്കളുടെ അധിനിവേശം സീതാഹരണമായിപ്പോയി എന്ന് മാത്രം. സരമ ഇന്ദ്രനെ സഹായിക്കുന്നതു പോലെ ഹനുമാൻ രാമനെ സഹായിക്കാനെത്തുന്നു. === ദിനേശചന്ദ്രൻ === വെബ്ബറിനേയും യാക്കോബിയേയും പോലെ ദിനേശചന്ദ്രനും രാമകഥക്ക് രണ്ട് പ്രഭവസ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നു കരുതുന്നു. ഒന്ന് ഉത്തരഭാരതത്തിൽ രാമായണത്തിനു മുന്നേ പ്രചാരമുണ്ടായിരുന്ന [[ദശരഥജാതകം]], രണ്ട് ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ പ്രചാരത്തിലിരുന്ന രാവണ സംബന്ധിയായ ആഖ്യാനം. മൂന്നാമത്തേത് അപ്രധാനമാണ്. പ്രാചീനകാലത്ത് നില നിന്നിരുന്ന വാനരപൂജയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളാണ് അതിൽ പ്രധാനം. രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസരാജാവ് രാമകഥയേക്കാൾ മുന്നേ പ്രശസ്തി നേടിക്കഴിഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിൻറെ ധാർമ്മികത, തപസ്സ്, മഹത്ത്വം എന്നിവയെപ്പറ്റി പ്രത്യേകം ആഖ്യാനം നിലനിന്നിരുന്നു. ദ്രാവിഡരുടെ പ്രതീകമായി രാവണനേയും, ആര്യന്മാരുടെ പ്രതീകമായി രാമനേയും ചിത്രീകരിച്ചതാവാം. രാവണൻ ധർമ്മകീർത്തിയും ആദർശവാനുമായ ബൌദ്ധരാജാവായിരുന്നു എന്നും ദിനേശചന്ദ്രൻ തർക്കമുന്നയിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ ലങ്കാ രാജാവായിരുന്നു എന്നതിന് അവിടത്തെ അതിപ്രാചീനമായ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ പോലും തെളിവ് ലഭിക്കുന്നില്ല. ദീപവംശവും (ക്രി.വ. 4) മഹാവംശവും (ക്രി.വ. 5) സിംഹള ദ്വീപിലെ അതി പ്രാചീനമായ ഗ്രന്ഥങ്ങളാണ് ഇതിലെല്ലാം രാമകഥയുടെ സൂചനകൾ ഉണ്ടെങ്കിലും രാവണനെപ്പറ്റി എങ്ങും പ്രസ്താവിക്കുന്നില്ല എന്നതും ദിനേശചന്ദ്രൻ ആധാരമാക്കിയ ബൗദ്ധലങ്കാവതാരസൂത്രത്തിലെ ആദ്യ അദ്ധ്യായം (രാവണനും ബുദ്ധനും തമ്മിൽ സംഭാഷണം നടന്നതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്ന ഭാഗം) പ്രക്ഷിപ്തമാണെന്നും തെളിവ് ലഭിച്ചതും ദിനേശചന്ദ്രന്റെ വാദങ്ങളെ ഖണ്ഡിക്കുന്നവയാണ്‌. ചീനാ പരിഭാഷയിൽ ഈ അദ്ധ്യായമില്ല എന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്‌. == വാല്മീകി രാമായണത്തിന്റെ മൂന്നു പാഠങ്ങൾ == വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ പാഠങ്ങൾ എല്ലാം ഒരുപോലെയല്ല. ഇന്ന് വാല്മീകിരാമായണത്തിന്‌ മൂന്ന് പാഠഭേദങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്. അവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്‌ # ദാക്ഷിണാത്യപാഠം: തെക്കൻ പതിപ്പ്; കൂടുതൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള പതിപ്പാണിത്. ഗുജറാത്തി പ്രിന്റിങ്ങ് പ്രസ് (മുംബൈ) നിർണ്ണയസാഗർ പ്രിന്റിങ്ങ് പ്രസ് (മുംബൈ) # ഗൗഡീയപാഠം: ഗോരേസിയോ (പാരീസ്) പതിപ്പും കൽക്കട്ട സംസ്കൃത സിരീസിന്റെ പതിപ്പും # പശ്ചിമോത്തരീയ പാഠം: ദയാനന്ദമഹാവിദ്യാലയ (ലാഹോർ) ത്തിന്റെ പതിപ്പ്. ഒരോ പാഠത്തിലും മറ്റു പാഠങ്ങളിലില്ലാത്ത ധാരാളം ശ്ലോകങ്ങൾ കാണുന്നുണ്ട്. ദാക്ഷിണാത്യപാഠവും ഗൗഡീയപാഠവും താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ശ്ലോകങ്ങളുടെ സംഖ്യയുടെ മൂന്നിലൊന്നും മാത്രമേ ഓരോന്നിലും ഓരോ പാഠത്തിലും കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ. വാല്മീകി രാമായണം പ്രാരംഭകാലത്ത് വാമൊഴിയായി പ്രചരിച്ച് വിഭിന്ന തലമുറകളിലൂടെ പ്രചരിച്ച് ലേഖനവിദ്യ നടപ്പിലായ കാലത്ത് വരമൊഴിയിലായിത്തീർന്നതാവണം ഈ പാഠഭേദങ്ങൾക്ക് കാരണം. == സംക്ഷിപ്തം == [[പ്രമാണം:Hanuman before Rama.jpg|thumb|250px|[[സീത|സീതയോടൊപ്പം]] ഇരിക്കുന്ന [[രാമൻ]]. സമീപത്ത് നിൽക്കുന്നത് [[ലക്ഷ്മണൻ]]. [[ഹനുമാൻ]] അനുഗ്രഹം വാങ്ങിക്കുന്നു. ]] [[പ്രമാണം:Battle at Lanka, Ramayana, Udaipur, 1649-53.jpg|thumb|250px|[[Sahibdin|സാഹീബ്ദീന്റെ]] ഭാവനയിൽ ലങ്കായുദ്ധം ]] മഹാവിജ്ഞനും ബ്രഹ്മർഷിമാരിൽ പ്രധാനിയുമായ [[വാല്മീകി]] യുടെ ആശ്രമത്തിൽ വിരുന്നു വന്ന നാരദനോട് വാല്മീകി മഹർഷി 'ധൈര്യം, വീര്യം, ശമം, സത്യവ്രതം, വിജ്ഞാനം, കാരുണ്യം, സൗന്ദര്യം, പ്രൗഢി, ക്ഷമ, ശീലഗുണം, അജയ്യത എന്നീ ഗുണങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന ഏതെങ്കിലും മനുഷ്യൻ ഭൂമുഖത്തുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യം ചോദിക്കുകയും അതിനുത്തരമായി നാരദൻ മഹർഷിക്ക് രാമകഥ വിവരിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്താണ്‌ രാമായണം ആരംഭിക്കുന്നത്. നാരദന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ശ്രീരാമന്‌ സദൃശനായി മറ്റൊരാളുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഗാംഭീര്യത്തിൽ സമുദ്രത്തേയും സൗന്ദര്യത്തിൽ പൂർണ്ണചന്ദ്രനെയും ക്രോധത്തിൽ കാലാഗ്നിയേയും ക്ഷമയിൽ ഭൂമിദേവിയേയും രാമനു സമാനമായി അദ്ദേഹം വിവരിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന ദശരഥമഹാരജാവിന്റെ പട്ടമഹിഷിയായ കൗസല്യയിൽ ഉണ്ടായ ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. മറ്റു ഭാര്യമാരായ സുമിത്രയിൽ ലക്ഷ്മണനെന്നും ശത്രുഘ്നനെന്നും കൈകേയിയിൽ ഭരതനെന്നും മറ്റ് മൂന്ന് പുത്രന്മാരും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. ദശരഥൻ മൂത്തപുത്രനെന്ന നിലയിൽ അനന്തരാവകാശിയായി രാമനെയാണ്‌ കണ്ടിരുന്നത്. പ്രജകളുടെ ഹിതത്തിനനുസരിച്ച് രാമനെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യാനൊരുങ്ങിയ വേളയിൽ ചില നാടകീയ സംഭവങ്ങൾ ഉണ്ടായി. തന്റെ മകൻ ഭരതൻ രാജാവാകണമെന്ന് അതിയായി ആഗ്രഹിച്ച കൈകേയി പണ്ടെന്നോ രാജാവ് തനിക്ക് നൽകിയ വരത്തിന്റെ പിൻ‌ബലത്താൽ ഭരതനെ രാജാവാക്കണമെന്നും രാമനെ വാനപ്രസ്ഥത്തിനയക്കണമെന്നും ശഠിച്ചു. സത്യവ്രതനായ ദശരഥപുത്രൻ പിതാവിന്റെ മാനം രക്ഷിക്കാനായി സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യ സീതയോടും ഒപ്പം യാതൊരു പരിഭവവുമില്ലാതെ വനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു. നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ അവരെ [[ഗംഗാ നദി|ഗംഗ]] കടത്തിവിടുകയും കാട്ടിൽ വച്ച് ഭരദ്വാജമുനിയെ കാണുകയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ചിത്രകൂടത്തിൽ താമസിക്കാനാരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. ആ നാളുകളിൽ ദശരഥൻ ചരമമടഞ്ഞു. യുവരാജാവായി ഭരണം തുടരാൻ ഭരതൻ വിസമ്മതിച്ചു. രാമനെ അന്വേഷിച്ച് ഭരതൻ കാട്ടിലേക്ക് പോകുകയും രാമനെ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ഭരതന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം സിംഹാസനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു ചെല്ലാൻ രാമൻ വിസമ്മതിച്ചു. സാന്ത്വനങ്ങളോടെ ഭരതനെ അദ്ദേഹം തിരിച്ചയച്ചു. രാമന്റെ പാദുകങ്ങളെ സ്വീകരിച്ച് അത് മുൻനിർത്തി ഭരതൻ രാജ്യഭാരം നിർവഹിക്കുന്നു. വീണ്ടും നഗരത്തിൽ നിന്ന് ആളുകൾ എത്തിയെങ്കിലോ എന്ന ആശങ്കകൊണ്ട് രാമൻ കൂടുതൽ ദുർഗ്ഗമമായ [[ദണ്ഡകാരണ്യം|ദണ്ഡകാരണത്തിലേക്ക്]] താമസം മാറ്റി. വിരാധനെന്ന് രാക്ഷസനെ അദ്ദേഹം വധിക്കുന്നു. [[അഗസ്ത്യൻ|അഗസ്ത്യമഹർഷിയുടെ]] ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് ദേവേന്ദ്രന്റെ വില്ലും ബാണങ്ങളൊഴിയാത്ത ആവനാഴിയും അദ്ദേഹം നേടുന്നു. മുനിമാർക്ക് രക്ഷക്കായി രാക്ഷസന്മാരെ വധിക്കാൻ അദ്ദേഹം സഹായിക്കാമെന്നേൽക്കുന്നു. രാക്ഷസരാജാവായ രാവണന്റെ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖയുടെ അംഗഛേദം വരുത്തുന്നത് ഇക്കാലത്താണ്‌. രാവണൻ ശൂർപ്പണഖയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പ്രതികാരത്തിനായി പതിനാലായിരം ഘോരരാക്ഷസന്മാരെ അയക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവരെയെല്ലാം രാമൻ എതിർത്ത് തോല്പിക്കുന്നു. മാരീചൻ എന്ന രാക്ഷസന്റെ മായകൊണ്ട് രാവണൻ സീതയെ അപഹരിച്ച് തന്റെ രാജ്യമായ ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഇതിനെ തടഞ്ഞ [[ജടായു|ജടായുവിനെ]] രാവണൻ വധിച്ചു. സീതയെ അന്വേഷിച്ചു നടക്കുന്ന രാമലക്ഷ്മണന്മാർ പമ്പാ തീരത്തുവച്ച് [[ഹനുമാൻ|ഹനുമാനെ]] കാണുന്നു. ഹനുമാന്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം [[സുഗ്രീവൻ|സുഗ്രീവനേയും]] അവർ പരിചയപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവനെ സ്വന്തം ജ്യേഷ്ഠനായ [[ബാലി|ബാലിയുടെ]] നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് ബാലിവധം നടത്തുന്നു. പകരമായി സീതയെ അന്വേഷിക്കുന്ന ചുമതല സുഗ്രീവൻ തന്റെ വാനരസേനയെ ഏല്പിക്കുന്നു. വാനരപ്പടയിൽ പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനും ജടായുവിന്റെ സഹോദരനുമായ [[സമ്പാതി|സമ്പാതിയിൽ]] നിന്നും ലഭിച്ച വിവരങ്ങളനുസരിച്ച് ഹനുമാൻ നൂറുയോജന വിസ്താരമുള്ള ദക്ഷിണമഹാസമുദ്രം ലംഘിച്ച് ലങ്കയിലെത്തുന്നു. അശോകവനിയിൽ വച്ച് സീതയെ കാണുകയും രാമന്റെ വിശേഷങ്ങൾ അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു, രാമന്റെ മുദ്രാമോതിരം കാണിച്ച് വിടവാങ്ങി വരും വഴിക്ക് രാവണനു പിടികൊടുത്ത ഹനുമാന്റെ വാലിനു തീവക്കാൻ രാവണൻ കല്പിക്കുന്നു. വാലിലെ തീയുമായി ഓടിനടന്ന ഹനുമാൻ കൊട്ടാരത്തിനു തീ കൊടുത്ത് നേരമ്പോക്ക് നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. രാവണന്റെ സേനാപതികളെയും ഇളയമകനായ അക്ഷയകുമാരനെയും ഹനുമാൻ കൊന്നൊടുക്കുന്നു. രാവണനെ വെല്ലുവിളിച്ചശേഷം സമുദ്രം തിരിച്ച് ചാടിക്കടന്ന് രാമനടുത്തെത്തി വിവരം അറിയിക്കുന്നു. രാമൻ യുദ്ധത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ ചെയ്ത് സമുദ്രതീരത്തെത്തുന്നു. സേതുബന്ധനം ചെയ്ത് വാനരസേനകളോടൊത്ത് ലങ്കയിലെത്തി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ വധിക്കുകയും തുടർന്ന് സീതയെ രക്ഷപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വിഭീഷണനെ രാജാവായി വാഴിച്ചശേഷം രാമൻ തിരിച്ചു പോരുന്നു. സീതയോട് രാമൻ ക്രൂരമായാണ്‌ സംസാരിച്ചത്. എന്നാൽ സീത അഗ്നിയിൽ തന്റെ വിശുദ്ധി തെളിയിച്ച് രാമന്റെ മനസ്സിനെ വിജയിക്കുന്നു. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയിൽ വൻ വരവേല്പ് നൽകുകയും അദ്ദേഹം സിംഹാസനാവരോഹണം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണകാലത്ത് പ്രജകൾ കൃതയുഗത്തിലെന്ന പോലെ മംഗളകരമായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രോഗങ്ങൾ, ബാലമരണം, വിധവകൾ, പ്രകൃതിക്ഷോഭങ്ങൾ എന്നിവയൊന്നുമില്ലാത്ത രാമരാജ്യം അവർക്ക് ലഭിച്ചു. ഒടുവിൽ തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവരെയെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച ശേഷം ശ്രീരാമൻ സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. പ്രധാനമായും രണ്ടുഭാഗമായാണ്‌ രാമായണം വികസിച്ചിരിക്കുന്നത്‌ എന്നാണ്‌ പാശ്ചാത്യചരിത്രകാരന്മാരുടെ അഭിപ്രായം. അഞ്ചു കാണ്ഡങ്ങൾ മാത്രമുള്ള രാമായണത്തിൽ ബാലകാണ്ഡം, ഉത്തരകാണ്ഡം എന്നിവ പിന്നീട്‌ കൂട്ടിച്ചേർത്തവയാണ്‌ എന്നാണ്‌. ==രാമായണത്തിലെ കാണ്ഡങ്ങൾ== ===ബാലകാണ്ഡം=== അയോദ്ധ്യ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം , ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി ,ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം , ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും ,ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു . വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു , ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു , മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു 100 യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു , തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും , 5000 പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു 8 ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും , രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ , അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷമണൻ സീതയുടെ സഹോദരിയായ ഊർമിളയെയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രിയായ മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു . കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. ===അയോധ്യകാണ്ഡം=== ഒരുനാൾ ദശരഥൻ , ധർമ്മിഷ്ഠനും നീതിമാനും സത്യവ്രതനും പ്രജകൾക്കു പ്രിയപ്പെട്ടവനും തന്റെ മൂത്ത പുത്രനുമായ രാമനെ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ യുവരാജാവായി വാഴിക്കുകയാണെന്നു രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് 2 വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ 2 വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും , അടുത്തതു രാമൻ 14 വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും . ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു . ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി , കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി , സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ , "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും , അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു . ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, 14 വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരധ്വജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു . മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും , മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു , ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു .അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും , "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു .കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു . ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും ,"ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ , അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. 14 വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. 14 വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു ===ആരണ്യകാണ്ഡം=== അത്രിമഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും , അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു 10 വർഷത്തിനുശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു . മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത 2 ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി , അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച 14 രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ 14000 വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു . സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി . ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ , ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു . ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു , അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു .എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളിന്റെ വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു . തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന , അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു . അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. ===കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം=== പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു , അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു . സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ , അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു , താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു . പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി . ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി ,സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല .ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി , കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി . ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു . സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു : ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും , വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊന്താമരകൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു , അവന്റെ ജഡം ബാലി 1 യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു . ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി 10 ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന 7 സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട് , ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു .മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു , മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി കിഷ്കിന്ധയുടെ അധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു , അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ സുഗ്രീവനോടു നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു . സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി , താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു . അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ , ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു . മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ സമുദ്രം ലംഘിക്കാൻ വളർന്നു വലുതായി. സൃഷ്ടികർത്താവായ ബ്രഹ്‌മാവിനെയും ത്രിലോകനാഥനായ ഇന്ദ്രനെയും സർവ പ്രാണികൾക്കുമുള്ളിൽ പ്രാണാനായി കുടികൊള്ളുന്ന പിതാവ് വായുദേവനെയും മനസാ സ്മരിച്ചുകൊണ്ടു ഹനുമാൻ കടൽ ചാടികടക്കാനൊരുങ്ങി. ===സുന്ദരകാണ്ഡം=== ഹനുമാൻ വിരാട് രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി. ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി . അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രദാരിണിയും ദുഃഖിതയും രാക്ഷസിമാരാൽ ഭയചകിതയുമായ സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു . കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു , താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു.അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി.സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , അതിനു വേണ്ടി അദ്ദേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്തന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും , ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്രതീവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും , ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം , ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത , തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു , മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ , സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു , ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു , കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു . സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===യുദ്ധകാണ്ഡം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട , ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ , നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ , മൈന്ദൻ , പനസൻ ,ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ , വിനതൻ , കുമുദൻ , പ്ലവഗൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു , സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ , അനിലൻ , അനലൻ , ഹരൻ , സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു .ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു . ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും , താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി , ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള , കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത് , നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു .വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും , തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു .കോട്ടമുകളിൽ നിന്ന് വാനരസേനയുടെ ബലം കണ്ട രാവണൻ അത്ഭുതപ്പെടുകയും ഒപ്പം ആശങ്കാകുലനാവുകയും ചെയ്തു. രാമൻ അടുത്തെത്തി എന്നറിഞ്ഞ രാവണൻ സീതയെ ഭയപ്പെടുത്താനും രാമനിൽ നിന്നുള്ള പ്രതീക്ഷ ഇല്ലാതാക്കാനും ഒരു തന്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ എന്ന മായാവിയായ രാക്ഷസന്റെ സഹായത്തോടെ രാമന്റേത് പോലെയുള്ള ഒരു കൃത്രിമ തലയും (മായാശിരസ്സ്) വില്ലും ഉണ്ടാക്കി രാവണൻ അശോകവനത്തിലെത്തി. രാമനെ താൻ വധിച്ചു എന്ന് പറഞ്ഞ് ആ മായാശിരസ്സ് സീതയ്ക്ക് മുന്നിൽ ഇട്ടു. ഇത് കണ്ട് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ രാവണൻ അവിടെ നിന്ന് പോയ ശേഷം വിഭീഷണന്റെ പത്നിയായ സരമ അവിടെയെത്തുകയും, അതൊരു മായാപ്രയോഗമാണെന്നും ശ്രീരാമൻ സുരക്ഷിതനാണെന്നും പറഞ്ഞ് സീതയെ ആശ്വസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവസാനത്തെ സമാധാനശ്രമം എന്ന നിലയിൽ ശ്രീരാമൻ ബാലിയുടെ പുത്രനായ അംഗദനെ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് ദൂതനായി അയച്ചു. സീതയെ മടക്കി നൽകിയാൽ യുദ്ധം ഒഴിവാക്കാം എന്ന് അംഗദൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. എന്നാൽ അഹങ്കാരിയായ രാവണൻ അത് നിരസിക്കുകയും അംഗദനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിടുകയും ചെയ്തു. രാവണന്റെ സൈനികരെ തല്ലിയോടിച്ച അംഗദൻ, രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ മകുടം തകർത്ത് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. സമാധാനശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടതോടെ ലങ്കയുടെ നാല് കവാടങ്ങളിലൂടെയും വാനരസേന ആക്രമണം അഴിച്ചുവിട്ടു. കടുത്ത പോരാട്ടം ആരംഭിച്ചു. രാവണന്റെ പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അദൃശ്യനായി നിന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യുകയും, അതിശക്തമായ 'നാഗപാശം' പ്രയോഗിച്ച് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി വീണു. ഇതുകണ്ട് വാനരസേന ഒന്നാകെ ദുഃഖത്തിലായി. എന്നാൽ അവിടേക്ക് പക്ഷീന്ദ്രനായ ഗരുഡൻ പറന്നെത്തുകയും, ഗരുഡനെ കണ്ടമാത്രയിൽ നാഗങ്ങൾ പേടിച്ച് പിന്മാറുകയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ സ്വതന്ത്രരാവുകയും ചെയ്തു. പ്രഹസ്തൻ, ധൂമ്രാക്ഷൻ തുടങ്ങിയ പ്രഗത്ഭരായ രാക്ഷസസേനാധിപന്മാർ വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇതോടെ രാവണൻ നേരിട്ട് യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഹനുമാൻ, സുഗ്രീവൻ, ലക്ഷ്മണൻ എന്നിവരുമായി ഏറ്റുമുട്ടിയ ശേഷം രാവണൻ ശ്രീരാമനുമായി ഘോരയുദ്ധം ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ തന്റെ ബാണങ്ങളാൽ രാവണന്റെ രഥവും വില്ലും കിരീടവും തകർത്തു. നിരായുധനായി നാണംകെട്ട് നിന്ന രാവണനോട് ശ്രീരാമൻ പറഞ്ഞു: *"നീ ഇപ്പോൾ ക്ഷീണിതനാണ്, ആയുധങ്ങളെല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ടു. അതിനാൽ ഇന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. വിശ്രമിച്ച് പുതിയ ആയുധങ്ങളുമായി നാളെ വരൂ"*. തലകുനിച്ച് രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായ രാവണൻ തന്റെ അഹങ്കാരം മാറ്റിവെച്ച്, ആറുമാസം ഉറങ്ങുന്ന പ്രകൃതക്കാരനായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണനെ വിളിച്ചുണർത്തി. അതിഭീമാകാരനായ കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ഇറങ്ങി വാനരന്മാരെ കൊന്നൊടുക്കാനും വിഴുങ്ങാനും തുടങ്ങി. സുഗ്രീവനെ അവൻ ബോധംകെടുത്തി തോളിലിട്ടു കൊണ്ടുപോയെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ ഉണർന്ന് കുംഭകർണ്ണന്റെ കാതും മൂക്കും കടിച്ചുപറിച്ച് രക്ഷപ്പെട്ടു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതികഠിനമായ യുദ്ധത്തിലൂടെ ഐന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണനെ വധിച്ചു. കുംഭകർണ്ണനും അതികായൻ തുടങ്ങിയ മറ്റ് രാവണപുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അവൻ പ്രയോഗിച്ച അതിശക്തമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ഏറ്റ് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. അപ്പോൾ ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ഹനുമാൻ ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പറക്കുകയും, ഔഷധങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ മൃതസഞ്ജീവനി ഉൾപ്പെടുന്ന ഔഷധപർവ്വതം തന്നെ വേരോടെ പിഴുത് ലങ്കയിൽ കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്തു. ആ ഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം ഏറ്റതോടെ രാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയും പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഒരു തന്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ച് രഥത്തിൽ കൊണ്ടുവരികയും, ഹനുമാന്റെ മുന്നിലിട്ട് തലവെട്ടുകയും ചെയ്തു. ഇതുകണ്ട് രാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. എന്നാൽ വിഭീഷണൻ ഇതൊരു മായാപ്രയോഗം മാത്രമാണെന്ന് രാമനെ ധരിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് നികുംഭില എന്ന ഗുഹയിൽ അപരാജിതനാകാൻ വേണ്ടി യാഗം ചെയ്യുകയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ, വിഭീഷണന്റെ സഹായത്തോടെ ലക്ഷ്മണൻ കണ്ടെത്തി. ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ നടന്ന തുല്യശക്തിയായ പോരാട്ടത്തിനൊട.വിൽ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് ലക്ഷ്മണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിച്ചു . ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട മകന്റെ മരണം രാവണനെ ഉന്മാദിയാക്കി. അവൻ അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും പുറപ്പെട്ടു. രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ നിലത്തുനിന്നും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത് കണ്ട ദേവേന്ദ്രൻ, തന്റെ രഥവും സാരഥിയായ മാതലിയെയും ശ്രീരാമന് യുദ്ധത്തിനായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ദിവസങ്ങളോളം നീണ്ടുനിന്ന അതിഘോരമായ യുദ്ധമാണ് പിന്നീട് നടന്നത്. രാവണന്റെ ഓരോ തലകൾ രാമൻ അറുത്തുമാറ്റുമ്പോഴും പുതിയ തലകൾ അവിടെ മുളച്ചുവന്നു. ഈ സമയം അഗസ്ത്യമുനി അവിടെയെത്തുകയും ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന **'ആദിത്യഹൃദയം'** എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് മാതലിയുടെ ഓർമ്മപ്പെടുത്തൽ പ്രകാരം, ശ്രീരാമൻ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട, അമോഘമായ **ബ്രഹ്മാസ്ത്രം** രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ ഹൃദയം പിളർന്ന് താഴെ വീഴ്ത്തി. ലോകത്തെ മുഴുവൻ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണൻ അങ്ങനെ മരിച്ചുവീണു. രാവണന്റെ മരണശേഷം ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു. തുടർന്ന് സീതാദേവിയെ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാനായി സീതാദേവി **അഗ്നിപരീക്ഷ** നേരിടുകയും തന്റെ പാതിവ്രത്യവും പരിശുദ്ധിയും തെളിയിക്കുകയും ചെയ്തു. ഒടുവിൽ വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ പൂർത്തിയായതിനാൽ രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വാനരവീരന്മാർക്കും വിഭീഷണനുമൊപ്പം കുബേരന്റെ **പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ** അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങി. == വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും == രാമകഥയിലെ വാനരന്മാരും ഋക്ഷന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും വിന്ധ്യപ്രദേശത്തിലേയും മദ്ധ്യഭാരതത്തിലേയും ആദിവാസികളായ അനാര്യ(ദ്രാവിഡരും മറ്റും) ഉപജാതികളായിരുന്നു. ഇത് മിക്കവാറും എല്ലാ ചരിത്രകാരന്മാരും സമ്മതിക്കുന്നു. വാല്മീകി രാമായണത്തിൽ ഈ ആദിവാസികളെ വാനരന്മാരെന്നും ഋഷന്മാരെന്നും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിലും പ്രാരംഭത്തിൽ ഇവരെല്ലാം തന്നെ മനുഷ്യരായി കരുതപ്പെട്ടിരുന്നു എന്ന് ആദികാവ്യത്തിലെ അനേകം സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നും മനസ്സിലാക്കാം. രാമയണത്തിലെ വാനരന്മാർ മനുഷ്യരെപ്പോലെ ബുദ്ധിസമ്പന്നരാണ്‌, മനുഷ്യരുടെ ഭാഷ, സംസ്കാരം എന്നിവ അവർക്കുമുണ്ട്. വാനരന്മാരുടെ പേര്‌, അവരെ കുരങ്ങുകളുടെ പോലെ കാണപ്പെട്ടതിനാലാണെന്നൊരു കൂട്ടം ചരിത്രകാരന്മാർ വാദിക്കുമ്പോൾ ജൈനരാമായണം അനുസരിച്ച് അവരുടെ കൊടിയുടെ അടയാളം അപ്രകാരമായിരുന്നതിനാൽ കവി വാനരന്മാർ എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു എന്നാണ്‌ മറ്റൊരു വിഭാഗം കരുതുന്നത്. കരടിയുടെ ചിഹ്നം കൊടിയിലുണ്ടായിരുന്നവരെ ഋഷന്മാരെന്നും വിളിച്ചിരുന്നതിക്കാരണത്താലാണ്‌. മറ്റൊരനുമാനം ഇക്കാലത്തെ ആദിവാസികളേയും പോലെ തന്നെ ഈ ജാതികൾ വിഭിന്നമായ മൃഗങ്ങളേയും സസ്യങ്ങളേയും ആരാധിച്ചിരുന്നുവെന്നും ഏത് മൃഗത്തേയും സസ്യത്തേയും ആരാധിച്ചിരുന്നുവോ അതേ പേരിൽ തന്നെ വിളിക്കപ്പെടുകയും അതേ രീതിയിൽ വസ്ത്രധാരണം നടത്തുവാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു . ഇതിനെ ടോട്ടം എന്ന ഗോത്രവിഭാഗത്തിൽ പെടുത്തിയാണ്‌ ആധുനിക ചരിത്രകാരന്മാർ കാണുന്നത്. <ref>{{Cite book | title = എ സോഷ്യൽ ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ഇന്ത്യ | last = എസ്.എൻ. | first = സദാശിവൻ | publisher = | year = | isbn = | location = | pages = 167 }}</ref> ജടായു, സമ്പാതി,(ഗരുഡൻ) ജാംബവാൻ(കരടി) സുഗ്രീവൻ (വാനരൻ) രാവണൻ(രാക്ഷസൻ) എന്നീ ടോട്ടങ്ങളെ രാമയണത്തിൽ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. == ഭൂമിശാസ്ത്രം == വാല്മീകിക്ക് ദക്ഷിണഭാരതത്തിലേയും, മദ്ധ്യഭാരതത്തിലേയും ഭൂമിശാസ്ത്രവുമായി പരിചയമില്ലായിരുന്നു എന്ന് രാമായണത്തിൽ നിന്ന് തെളിവുകൾ ലഭിക്കുന്നുണ്ട്. അദ്ദേഹം കൂടുതലായും അനുമാനത്തേയും കല്പനയേയുമാണ്‌ ആശ്രയിച്ചത്. അതിനെ പിന്തുടർന്നു വന്ന വ്യാഖ്യാനങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുമാനത്തിനു പുറമേ ചിന്തിച്ചുകാണുന്നില്ല എന്ന് പ്രോഫ: കാമിൽ ബുൽകേ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. രാമായണം എഴുതപ്പെട്ടതിനും വളരെ മുൻപേ തന്നെ വിവിധ ദേശങ്ങളുമായി സമുദ്രമാർഗ്ഗം ഭാരതം ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും അതിനെക്കുറിച്ചൊന്നും പരാമർശമില്ലാത്തതും വാല്മീകിക്ക് ഭൂമിശാസ്ത്രത്തിലുണ്ടായിരുന്ന പരിചയക്കുറവ് വ്യക്തമാക്കുന്നു. രാമായണം വിശകലനം ചെയ്തിട്ടുള്ള പണ്ഡിതന്മാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ <ref>എം.ബി കീബേ. ഇ.ഹി,ക്വാ പേജ് 693-702 </ref> <ref>ഹീരാലാൽ ത്ധാ; കോമെമ്മറേഷൻ വാല്യം പേജ് 151-161 കേശവോസ്തവ സ്മാരക ഗ്രന്ഥം </ref> <ref>റായ് കൃഷ്ണദാസ്; രാമവനത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രം</ref> <ref>എപപ്പിക് ആൻഡ് പുരാണിക് സ്റ്റഡീസ്. ഭണ്ഡാർക്കർ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് </ref> രാവണന്റെ ലങ്ക, ഇന്നത്തെ ശ്രീലങ്കയല്ല മറിച്ച് ചോട്ടാ നാഗ്പൂർ സമതലങ്ങളിൽ (മധ്യപ്രദേശ്-ഒറിസ) എവിടെയോ ആണ്. രാമായണത്തിൻറ്റെ രചയിതാവിന് അക്കാലത്തെ ഭൂമിശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ച് വലിയ അറിവില്ലാത്തതാണിതിനു കാരണം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. രാമായണം രചിച്ചകാലത്തെ ഭൂമിശാസ്ത്രത്തെ പറ്റി പഠനം നടത്തിയ ഡോ. പരമേശ്വര അയ്യർ പറയുന്നത് രാമായണത്തിലെ ലങ്ക, ജബൽപൂരിനു 25 കിലോ മീറ്റർ വടക്കായുള്ള ത്രികുത്തമലകൾ ആണെന്നാണ്. ഈ അഭിപ്രായത്തെ നിരാകരിക്കുന്നതാണ് ഏഴായിരത്തോളം വർഷത്തെ പഴക്കം കണക്കാക്കുന്ന ഭാരതത്തിൽ നിന്നും ശ്രീലങ്ക യിലേക്ക് കാണപ്പെടുന്ന രാമസേതു എന്ന രാമായണത്തിൽ സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന പാലം.ഇത് സ്വയം രൂപപ്പെട്ടതല്ലെന്നും BCE 5000-ൽ രചിക്കപ്പെട്ട രാമായണത്തിൽ പറയപ്പെടുന്ന രാമസേതു ഇതുതന്നെയായിരിക്കണമെന്നും ആധുനികതയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ഗവേഷകർ പറയുന്നു.ef>{{Cite book | title = എ സോഷ്യൽ ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ഇന്ത്യ | last = എസ്. എൻ. | first = സദാശിവൻ | publisher = എ.പി.എച്ച്. പബ്ലീഷേർസ് | year = 2000 | isbn = | location = | pages = 163 }}</ref> == ചരിത്രവീക്ഷണം == {{ആധികാരികത|വിഭാഗം}} [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്ന [[ശ്രീരാമൻ|ശ്രീരാമന്റെ]] ജീവിത കഥയെ അനാവരണം ചെയ്യുന്ന മനോഹരമായ കൃതിയാണ്‌ രാമായണം. ബിംബങ്ങളും പ്രതിബിംബങ്ങളും വർണ്ണനയും ഇതിനെ മനോഹരമാക്കുന്നു. കഥാപാത്രബിംബങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രാമായണത്തെ രണ്ടു ഭാഗമായി തിരിക്കാം. മകന്റെ ഉന്നതി ആഗ്രഹിക്കുകയും അതിനായി എന്തും ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന മാനുഷികവികാരങ്ങളുടെ അതിപ്രസരമുള്ള അയോദ്ധ്യാകാണ്ഡം മുതലായവയും, ദൈവികഭാവങ്ങളും അമാനുഷിക തലങ്ങളും നിറഞ്ഞു നിൽക്കുന്ന ആരണ്യകാണ്ഡം എന്നിങ്ങനെ. പാശ്ചാത്യചിന്തകന്മാരുടെ അഭിപ്രായപ്രകാരം ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന [[ദ്രാവിഡർ|ദ്രാവിഡർക്കു]] മേൽ [[ആര്യന്മാർ|ആര്യന്മാർക്കുണ്ടായ]] വിജയമത്രെ രാമായണം.{{തെളിവ്}} ഈ വാദം പൗരസ്ത്യ ചരിത്രകാരന്മാർ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. രാമൻ ഹിന്ദുവാണെന്നതിനും ആര്യവംശസ്ഥാപകൻ ആണെന്നുള്ളതിനും യാതൊരു തെളിവും ലഭിച്ചിട്ടില്ല, കൂടാതെ താൻ പിടിച്ചടക്കിയ [[കിഷ്കിന്ധ|കിഷ്കിന്ധയും]] [[ശ്രീലങ്ക|ലങ്കയും]] മറ്റും രാമൻ അർഹരായവർക്കു തന്നെ തിരിച്ചുനൽകുകയും ചെയ്തല്ലോ. [[വാല്മീകി]] എഴുതിയ രാമായണം കാണ്ഡങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. കാണ്ഡങ്ങളെ വീണ്ടും സർഗങ്ങളായും തിരിച്ചിരിക്കുന്നു.{{തെളിവ്}} രാമയണത്തെ വാല്മീകി സമീപിക്കുന്നത് തികച്ചും മാനുഷിക കഥാപാത്രങ്ങളുമായാണ്‌. എന്നാൽ പിന്നീടുണ്ടായ കൈകടത്തലുകൾ രാമന്‌ ദൈവികപരിവേഷം നൽകുകയും വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമാക്കിമാറ്റുകയും ചെയ്തു. ഇത് രാജഭരണത്തിനു പ്രാധാന്യം വന്നു ചേർന്നകാലത്തായിരിക്കണം. (ആദ്യകാലങ്ങളിൽ ഇന്ത്യൻ ഭൂഭാഗം റിപ്പബ്ലിക്കൻ രീതിയായിരുന്നത് ഓർക്കുക) # രാമായണത്തിന്റെ താത്വികമായ അവസ്ഥ രാമന്റെ കിരീടധാരണത്തിൽ തീരുന്നു. അതുകൊണ്ട്‌ ഉത്തരകാണ്ഡം എന്ന അതിനുശേഷമുള്ള ഭാഗം പിന്നീട്‌ കൂട്ടിച്ചേർത്തതാകണം. കൂടാതെ ഭാരതീയ കവികൾ തങ്ങളുടെ കൃതികൾ എപ്പോഴും ശുഭപര്യവസായി ആയാണ്‌ നിലനിർത്തുക. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ അവസ്ഥയിൽ രാമായണം തികച്ചും ദുഃഖപര്യവസായി ആണ്‌. ശ്രീരാമപട്ടാഭിഷേകം വരെ എടുക്കുകയാണെങ്കിൽ കഥ തികച്ചും ശുഭപര്യവസായി ആണ്‌. ഇതും മേൽപറഞ്ഞ വാദത്തിന്‌ ബലം പകരുന്നു. # ബാലകാണ്ഡത്തിലും ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലും രാമൻ [[വിഷ്ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] അവതാരമാണ്‌. എന്നാൽ മറ്റു കാണ്ഡങ്ങളിൽ രാമൻ സാധാരണ മനുഷ്യനാണ്‌. # ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒന്നാം സർഗത്തിൽ [[നാരദമുനി]] വാല്മീകിക്ക്‌ രാമായണ കഥ ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞുകൊടുക്കുന്നുണ്ട്‌. അതിൽ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലേയും ബാലകാണ്ഡത്തിലേയും ഭാഗങ്ങൾ ഒന്നും തന്നെ ഇല്ല. <!-- എന്നാൽ പൗരസ്ത്യ ചരിത്രകാരന്മാർ ഈ വാദത്തെ പൂർണ്ണമായും തള്ളിക്കളയുന്നു. {{തെളിവ്}} അവരുടെ വാദത്തിന്‌ പിന്തുണയേകാനായി നൽക്കുന്ന തെളിവുകൾ ഇവയാണ്‌. #പുരാതന ഭാരതീയ കവികളായ [[ഭാസൻ]], [[കാളിദാസൻ]], [[ഭവഭൂതി]], [[ദിങ്ങ്‌നാഗൻ]] മുതലായവരും പുരാതനഭാരതീയ കൃതിയായ 'ആനന്ദവർദ്ധനാചാര്യവും' വാല്മീകി രാമായണത്തെ അതിന്റെ ഇന്നത്തെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ്‌ കാണുന്നത്‌. #ബാല-ഉത്തരകാണ്ഡങ്ങളിലൊഴികെ മറ്റെല്ലായിടത്തും രാമൻ മനുഷ്യനാണെന്നു പറയുന്നത്‌ ശരിയല്ല, കാരണം രാമായണത്തിലുടനീളം രാമന്റെ മനുഷ്യത്വമാണ്‌ മുന്നിട്ടു നിൽക്കുന്നതെങ്കിലും കവി രാമന്റെ ദൈവികത്വത്തെ ഇടക്കിടെ പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്‌.{{തെളിവ്}} #ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒന്നാം സർഗത്തിൽ നാരദമുനി പ്രധാന രാമായണകഥ വളരെ ചുരുക്കിയാണു പറഞ്ഞു കൊടുക്കുന്നത്‌. അതിൽ താരതമ്യേന അപ്രധാനമായ ബാല-ഉത്തരകാണ്ഡങ്ങളിലെ കഥ ഇല്ലാത്തതിൽ അസ്വാഭാവികമായി ഒന്നും തന്നെ ഇല്ലത്രെ. --> == രാമായണം വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ/സ്വതന്ത്രകൃതികൾ‍ == {| class="wikitable" |- ! പേര്‌ ! കൃതി ! വിസ്തൃതി ! പ്രത്യേകത |- | മഹാരാമായണം | ശങ്കരപാർവതീ സം‌വാദം | 3,50,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | രാമന്റെ 99 രാസലീലകളുടെ വർണ്ണന |- | സം‌വൃതരാമായണം | നാരദകൃതം | 24,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | സ്വയംഭുവന്റേയും ശതരൂപയുടേയും തപസ്സ്(ദശരഥൻ കൗസല്യ എന്നിവരുടെ മുജ്ജന്മം) |- | ലോമശരമായണം | ലോമശ ഋഷീകൃതം | 32,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ദശരഥനും കൗസല്യയുടേയും മുജ്ജന്മം- കുമുദരാജാവായും വീരമതിയായും |- | അഗസ്ത്യരാമായണം | അഗസ്ത്യകൃതം | 16.000 ശ്ലോകങ്ങൾ | കുന്തളരാജാവും സിന്ധുമതിയും ദശരഥ-കൗസല്യ മുജ്ജന്മങ്ങളായി |- | മഞ്ജുളരാമായണം | സുതീക്ഷ്ണകൃതം | 1,20,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ഭാനുപ്രതാപ അരിമർദ്ദനന്റെ കഥ, ശബരിയോട്<br /> രാമൻ നവധാഭക്തിയെപ്പറ്റി വിവരിക്കുന്നത്. |- | സൗപദ്മരാമയണം | അത്രിഋഷീ | 1,20,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | പൂന്തോട്ടത്തിന്റെ സന്ദർഭം |- | രാമായണമഹാമാല | ശിവ-പാർവ്വതീസം‌വാദം | 56,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ഭുശുണ്ഡിയുടെ ഗരുഡവിമോഹനനിവാരണം |- | സൗഹാർദ്ദരാമായണം | ശരഭംഗഋഷി | 40,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | രാമലക്ഷ്മണന്മാർ വാനരരുടെ ഭാഷ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനെപ്പറ്റിയും സംസാരിക്കുന്നതിനെപ്പറ്റിയുമുള്ള സൂചനകൾ |- | രാമായണമണിരത്നം | വസിഷ്ഠ-അരുന്ധതീ സം‌വാദം | 36,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | മിഥിലയിലും അയോദ്ധ്യയിലും രാമൻ വസന്തോത്സവം ആഘോഷിക്കുന്നത് |- | സൗര്യരാമായണം | ഹനുമാൻ-സൂര്യസം‌വാദം | 62,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ശുകചരിത്രവും ശുകൻ രാജകനായിത്തീരുന്നതുകാരണം സീതാത്യാഗം നടക്കുന്നതു |- | ചാന്ദ്രരാമായണം | ഹനുമാന്റേയും ചന്ദ്രന്റേയും സം‌വാദം | 75,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | കേവടന്റെ പൂർവ്വജന്മകഥ |- | മൈന്ദരാമായണം | മൈന്ദ-കൗരവ സം‌വാദം | 52,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | പൂന്തോട്ടത്തിന്റെ സന്ദർഭം |- | സ്വയംഭൂവരാമായണം | ബ്രഹ്മാ നാരദസം‌വാദം | 18,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | '''മണ്ഡോദരീഗർഭത്തിൽ നിന്നും സീതയുടെ ജനനം''' |- | സുവർച്ചസരാമായണം | സുഗ്രീവ-താരാ സം‌വാദം | 15,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | സുലോചനയുടെ കഥ, രാവണന്റെ ചിത്രം കാരണം ശാന്ത സീതയെ പരിഹസിക്കുന്നതും <br />പകരം സീത ശാന്തയെ ശപിക്കുന്നതും ശാന്തക്ക് പക്ഷിയോനി ലഭിക്കുന്നതും, <br />മഹാരാവണവദ്ഹം<br /> |- | ശ്രവണരാമായണം | ഇന്ദ്ര-ജനക സം‌വാദം | 1,25,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | മന്ഥരയുടെ ഉൽപത്തി, ചിത്രകൂടത്തിലേക്ക് ഭരതന്റെ യാത്രാ സമയത്ത് ജനകന്റെ വരവ് |- | ദുരന്തരാമായണം | വസിഷ്ഠ-ജനക സം‌വാദം | 61.000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ഭരതന്റെ മഹിമാ വർണ്ണന |- | രാമായന ചമ്പു | ശിവ-നാരദ സം‌വാദം | 15,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | സ്വയം വരം |} == രാമായണം ഭാരതീയ ഭാഷകളിൽ == === തമിഴ് രാമായണം === {{പ്രലേ|കമ്പ രാമായണം}} ദ്രാവിഡ ഭാഷകളിലെ രാമകഥ സംബന്ധിച്ച എറ്റവും പ്രാചീനമായ കൃതി ക്രി.വ. 12-ാം ശതകത്തിൽ [[കമ്പർ‌‌]] രചിച്ച [[കമ്പരാമായണം|രാമായണമാണ്‌]] ഇതിൽ വാല്മീകിയുടെ രാമായണത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ആറു കാണ്ഡങ്ങളിലെ മുഴുവൻ കഥയും സ്വതന്ത്രരൂപത്തിൽ വർണ്ണിക്കുകയും അനേകം പുതിയ കഥകൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref>എസ്. വയ്യ്യാപുരി. ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് തമിഴ് ലാങ്വേജ് ആൻഡ് കൾച്ചർ. 1956. മദ്രാസ്. പേജ് 103</ref> കമ്പർക്കു മുന്പ് ഓട്ടക്കൂതൻ തമിഴിൽ രാമായണം എഴുതിത്തുടങ്ങിയെന്നും കമ്പരുടെ കാവ്യം വായിച്ചശേഷം അദ്ദേഹം തന്റെ സൃഷ്ടി നശിപ്പിച്ചു കളയാൻ തുടങ്ങിയെന്നും എന്നാൽ ഇതറിഞ്ഞ കമ്പർ അദ്ദേഹത്തിനടുക്കലെത്തിയെന്നും ഉത്തരകാണ്ഡത്തെ രക്ഷിച്ചെടുക്കാൻ സാധിച്ചുവെന്നും ഐതിഹ്യമുണ്ട്. ഇക്കാരണത്താൽ തമിഴ് രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡം രചിച്ചത് കമ്പരല്ല എന്ന് ബി.എം. ഗോപാലകൃഷ്ണാചാര്യർ അവകാശപ്പെടുന്നു. <ref>ബി.എം. ഗോപാലകൃഷ്ണാചാര്യർ കമ്പരാമായണ; ബാലകാണ്ഡം </ref> === തെലുങ്കുരാമായണം === തെലുങ്കു സാഹിത്യത്തിൽ രാമകഥയെ സംബന്ധിച്ച ഏറ്റവും മഹത്തരമായ ഗ്രന്ഥം രംഗനാഥന്റെ [[ദ്വിപദരാമായണം|ദ്വിപദരാമായണമാണ്‌]] 14-ാം ശതകത്തിലാണ്‌ ഇത് രചിച്ചത്. കവിയായ ഗോനബുദ്ധറെഡ്ഡിയുടെ ആശ്രിതനായ അദ്ദേഹം കഥയുടെ കീർത്തി റെഡ്ഡിക്ക് നൽകിയിരുന്നു എങ്കിലും പിൽക്കാലത്ത് രംഗനാഥരാമായണം എന്ന പേരിൽ തന്നെ ഇത് പ്രശസ്തി നേടി. ജനപ്രീതി നേടിയ ദ്വിപദം എന്ന പേരിലുള്ള ഛന്ദസ്സും ലളിതഭാഷയും മൂലം ഈ രാമായണം തെലുങ്ക് ജനതക്കിടയിൽ വളരെയധികം പ്രചാരം നേടി. <ref>ഡോ. കാമിൽ ബുൽകേ. രാമകഥ </ref> തെലുങ്കുസാഹിത്യത്തിലെ ആദ്യത്തെ രാമായണാഖ്യാനം തിക്കണ്ണ രചിച്ച നിർ‌വചനോത്തരരാമായണമാണ്‌. ഇത് ക്രി.വ. 13-ാം ശതകത്തിലാണ്‌ ഇത് രചിച്ചത്. 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഭാസ്കരരാമായണമാണ്‌ ഏറ്റവും കലാത്മകവും സാഹിത്യപരവുമായി കരുതപ്പെടുന്നത്. ഇത് വാല്മീകി രാമായണത്തിന്റെ തെലുങ്കു പരിഭാഷയാണ്‌ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു, 16-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രാമഭദ്രൻ രചിച്ച രാമാഭ്യുദയം, പിംഗലിസുരനാര്യ രചിച്ച രാഘവപാൺദവീയം, കദു കൂരിരുദ്രൻ രചിച്ച സുഗ്രീവവിജയ്‌മു എന്നിവയും പ്രശസ്തി നേടിയ രാമായണ കഥകളാണ്‌. തെലുങ്കിലെ സാധാരണജനങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയങ്കരമായ രാമായണം മൊല്ലരാമായണമാണ്‌. കട്ടവരദരാജു ക്രി.വ. 17-ാം ശതകത്തിൽ വിസ്തൃതമായ ദ്വിപദരാമായണം രചിച്ചു. അതിൽ വാല്മീകി രാമായണകഥ തന്നെയാണ്‌ അദ്ദേഹം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. <ref> കട്ടവരദരാജു; ശ്രീരാമായണമു ഓഫ് കട്ടവരദരാജു; മദ്രാസ് യൂണിവേർസിറ്റി; മദ്രാസ് 1950 ഭൂമിക. </ref> === മലയാളരാമായണം === <!--[[Image:Ramayanam Malayalam.jpg|thumb|250px|രാമായണം ചിത്രകഥയുടെ പുറംചട്ട]]--> * [[രാമചരിതം]]-യുദ്ധകാണ്ഡത്തെ ആസ്പദമാക്കി12-ാം ശതകത്തിൽ എഴുതപ്പെട്ട ഒരു പാട്ടുകൃതി. ചീരാമകവിയാണ്‌ രചയിതാവ്. * [[കണ്ണശ്ശരാമായണം]]- 14-ാം ശതകത്തിന്റെ ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ [[കണ്ണശ്ശപ്പണിക്കർ]] രചിച്ച കാവ്യമാണ്‌. * [[രാമായണം ചമ്പു]]- ക്രി.വ.1500 ൽ [[പുനം നമ്പൂതിരി]] [[മണിപ്രവാളം|മണിപ്രവാളശൈലിയിൽ]] എഴുതിയ [[മ്പു|ചമ്പൂകാവ്യം]]. * [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ട്]]- 1575 നും 1650 നും ഇടക്ക് [[എഴുത്തച്ഛൻ]] രചിച്ചതാണിത്. ഈ ഗ്രന്ഥമാണ്‌ മലയാളികൾക്കിടയിൽ കൂടുതൽ ജനപ്രീതിയാർജ്ജിച്ചത്. * [[രാമായണം ആട്ടക്കഥ]]- [[കൊട്ടാരക്കരത്തമ്പുരാൻ]] രചിച്ച ഈ [[ആട്ടക്കഥ]] വാല്മീകിരാമായണത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രതർജ്ജമയാണ്‌. *[[മാപ്പിള രാമായണം]]- മലബാറിലെ മാപ്പിളമാർക്കിടയിൽ വാമൊഴിയായി പ്രചരിച്ചിരുന്ന കാവ്യകൃതിയാണ് മാപ്പിള രാമായണം . മാപ്പിളപ്പാട്ടിന്റെ ശൈലിയിൽ ചൊല്ലപ്പെടുന്ന പദ്യത്തിന്റെ സാരാംശം രാമായണത്തിലെ വിവിധ കഥാസന്ദർഭങ്ങളാണ്. === ആദിവാസി രാമകഥകൾ === ആദിവാസികളുടെ സാഹിത്യം സുരക്ഷിതമായിരുന്നിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ അതിന്റെ മൂലരൂപം അന്വേഷിക്കുന്നത് ശ്രമകരമായിരിക്കും. രാമായണത്തിലെ വാനരന്മാർ, ഋക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവർ വാസ്തവത്തിൽ ആദിവാസികളോ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ ആദ്യകാല വാസികൾ തന്നേയോ ആണെന്ന് കാമിൽ ബുൽകേ പറയുന്നു. ആദിവാസികൾക്കിടയിൽ പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ രാമായണം പ്രചാരമില്ലെങ്കിലും നിരവധി ഉപകഥകൾ അവർ ഇന്നും വായ്മൊഴിയായി പകർന്നു പോരുന്നു. പലജാതികളും [[ശബരി|ശബരിയുടെ]] ഐതിഹ്യങ്ങൾ വിശ്വസിക്കുന്നുണ്ട്. ബോഡോ ജാതിയിൽ സീതാത്യാഗത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ രജകന്റെ കഥയുടെ വികൃതരൂപം ലഭിക്കുന്നു. ഉംറാവ് ജാതിയിൽ ലങ്കാ ദഹനത്തിന്റെ കഥക്ക് ഒരു പുതിയ രൂപം പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. ബീഹാറിലെ സാന്ധാൾ വംശത്തിൽ പെട്ടവരുടെ (ഹരപ്പൻ നിവാസികളുടെ പിൻഗാമികൾ എന്ന് ചില ചരിത്രകാരന്മാർ കരുതുന്നു) ഇടയിൽ പ്രചാരമുള്ള രാമകഥക്ക് രാമായണവുമായി അടുത്ത സാമ്യമുണ്ട്. അതിപ്രകാരമാണ്‌ # ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞാനുസരണം മാമ്പഴം തിന്ന ദശരഥപത്നിമാർ ഗർഭിണികളായിത്തീരുന്നത്. # കൈകേയിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ഭരതശത്രുഘ്നന്മാർ ജനിക്കുന്നു # രാവണവധത്തിനു ശേഷം മടങ്ങി വന്ന രാമൻ സന്ധാളരുടെ സ്ഥലത്ത് താമസിക്കുകയും ശിവക്ഷേത്രം സ്ഥാപിക്കുകയും അവിടെ ദിവസവും സീതയോടൊത്ത് പൂജ ചെയ്യുകയും ചെയ്തിരുന്നു. # സീതാന്വേഷണം നടത്തുന്ന സമയത്ത് അണ്ണാൻ കുഞ്ഞിനും ഇലന്തമരത്തിനും രാമൻ വരങ്ങൾ നൽകുന്നത്, കൊക്കിനു ശിക്ഷ നൽകുന്നത്, ലക്ഷ്മണനും ഹനുമാനും ആദ്യം കണ്ടുമുട്ടുമ്പോൾ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടത്തുന്നത്, ഹനുമാൻ രാമബാണത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ സമുദ്രം താണ്ടുന്നത് തുടങ്ങിയ കഥകൾ ആദിവാസികൾക്കിടയിൽ പ്രചരിച്ചിട്ടുണ്ട്. <ref> ഗോപാലലാൽ വർമ്മ, സന്ധാളീ നാടോടിപ്പാട്ടുകളിൽ ശ്രീരാമൻ; സാരംഗം പബ്ലിക്കേഷൻസ്; ഡൽഹി. 1960 </ref> ശരശ്ചന്ദ്രറായി രചിച്ച ''ദി ബീർഹോർസ്'' എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ ബീർഹോർസ് എന്ന ആദിവാസി ജാതിയിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള രാമകഥയെപ്പറ്റി പ്രസ്താവം ഉണ്ട്. അതിൻ പ്രകാരം ദശരഥന്‌ 7 ഭാര്യമാരാണുള്ളത്. സീത മുറ്റം മെഴുകുന്നതിനായി ശിവന്റെ വില്ല് ഉയർത്തുന്നതും സീതാന്വേഷണത്തിലെ അണ്ണാൻ കുഞ്ഞ്, ഇലന്ത മരം, കൊക്ക് എന്നിവയെ പറ്റിയും പ്രസ്താവമുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ കഥയിൽ രാവണനെ വധിക്കുന്നത് ലക്ഷ്മണനാണ്‌. മുണ്ഡാ ജാതിയിൽ പ്രചരിച്ചിട്ടുള്ള കഥയിലും കൊക്കിന്റെ കഴുത്ത് രാമൻ വലിച്ചു നീട്ടി അതിനെ ശിക്ഷിക്കുന്നതിന്റേയും ഇലന്തമരം സീതയുടെ സാരിയുടെ കഷണങ്ങൾ രാമനു നൽകി അനശ്വരതയുടെ വരം നേടുന്നതും മറ്റും ഉണ്ട്. അണ്ണാൻ കുഞ്ഞ് സീതയുടെ മാർഗ്ഗം പറഞ്ഞു കൊടുക്കുന്നതിനാൽ രാമൻ തലോടുന്നതായാണ്‌ അവരുടെ കഥകളിൽ ഉള്ളത്. <ref> എം.സി. മിത്ര: ജേർണൽ ഓഫ് ഡിപാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് ലെറ്റേർസ്. കൽക്കത്ത ഭാഗം 4 303-304 പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നത് -കാമിൽ ബുൽകേ [[രാമകഥ]] </ref> മദ്ധ്യപ്രദേശിലെ ബൈഗാ-ഭൂമിയ എന്ന ജാതികളിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള ഐതിഹ്യം സീതയെ കൃഷിയുടെ അധിഷ്ഠാനദേവതയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. അതനുസരിച്ച് മാതാവായ ജാനകിയുടെ കൈവിരലിൽ ആറു വിരലുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നും അതിലൊന്ന് മുറിച്ച് ഭൂമിയിൽ നട്ടതിൽ നിന്നാണ്‌ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ഇനങ്ങളിലുമുള്ള വിത്തുകൾ മുളച്ച് വന്നതെന്നും കാണുന്നു. <ref> എസ്. ഫുക്സ്. ദി ഗോണ്ഡേ ആൻഡ് ഭൂമിയ ഓഫ് ഈസ്റ്റേർൺ മണ്ഡല: ബോംബെ 1960 </ref> == രാമായണം വിദേശഭാഷകളിൽ == [[പ്രമാണം:അറബിയിലുള്ള രാമായണം.JPG|ലഘു|[[അറബി ഭാഷ|അറബിയിലുള്ള]] [[വാല്മീകി]] [[രാമായണം]]. [[മഷി|മഷിയും]] [[ചായം|ചായങ്ങളും]] ഉപയോഗിച്ച് 16-‍ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനം രചിച്ചത്.]] === സിംഹളരാമകഥ === സിംഹളരാമകഥയിൽ രാമൻ ഒറ്റക്കാണ്‌ വനവാസം നടത്തുന്നത്.അദ്ദേഹത്തിന്റെ അസാന്നിദ്ധ്യത്തിൽ സീത അപഹരിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ സ്ഥാനത്ത് ബാലിയാണ്‌. ബാലി ലങ്കാദഹനം തടത്തി സീതയെ രാമന്റെ അടുക്കലെത്തിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ചിത്രം കാരണം രാമൻ സീതയെ ത്യാഗം ചെയുന്നു. സീതക്ക് ഒരു പുത്രൻ ജനിക്കുന്നു. വാല്മീകി മറ്റു രണ്ടുപേരെക്കൂടി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു പേരും പിന്നീട് രാമസേനയുമായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിനെപ്പറ്റിയും പ്രസ്താവനയുണ്ട്. സിംഹള ദ്വീപിലെ കൊഹോബോയക്കം എന്ന ആചാരവേളകളിൽ കാവ്യാത്മകങ്ങളായ കഥകൾ പാരായണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഈ അവസരത്തിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട കഥകളിൽ പ്രധാനം സീതാത്യാഗത്തിന്റെയും സിംഹളത്തിന്റെ ആദ്യരാജാവായ വിജയന്റെയും മറ്റും കഥകളുമാണ്. === ടിബറ്റ് രാമായണം === രാമകഥ പ്രാചീനകാലം മുതൽക്കേ വടക്കോട്ട് പ്രചരിക്കാൻ തുടങ്ങിയിരുന്നു. ടിബറ്റ് ഭാഷയിൽ അത് 8-9 ശതകങ്ങളിലെത്തിച്ചേർന്നിരിക്കാം എന്ന് അനുമാനിക്കുന്നു. രാവണചരിതം മുതൽ സീതാത്യാഗവും രാമസീതാസം‌യോഗവും വരെയുള്ള മുഴുവൻ രാമകഥയുടേയും കൈയെഴുത്തു പ്രതികൾ തിബറ്റിൽ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ദശരഥനിതിൽ രണ്ട് പത്നിമാർ മാത്രമാണുള്ളത്. ഇളയ ഭാര്യയിൽ നിന്ന് ആദ്യം രാമൻ ജനിക്കുന്നു. വിഷ്ണു തന്നെ വീണ്ടും ജ്യേഷ്ഠത്തിയിൽ ലക്ഷ്മണനായി ജനിക്കുന്നുണ്ട്. സീത മുൻജന്മത്തിൽ രാവണപുത്രിയായി കരുതുന്നു. പിതാവിനെ നശിപ്പിക്കുമെന്ന് ജാതകത്തിലുള്ളതിനാൽ അവളെ നദിയിൽ എറിയുന്നു. എന്നാൽ സീതയെ ഭാരതത്തിലെ മുക്കുവർ രക്ഷിക്കുകയും അവരിലാരോ ഒരാൾ വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ലീലാവതി എന്നാണതിൽ സീതയുടെ പേര്. ലക്ഷ്മണനെ രാജാവാക്കാനായി രാമൻ സ്വമേധയാ രാജ്യം വിട്ട് കാട്ടിൽ പോകുകയും രാജ്യം ചുറ്റുകയും അവിടെ വച്ച് സീതയെ കണ്ടുമുട്ടി വിവാഹം കഴിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കർഷകരുടെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം തിരികെ ചെന്ന് രാജ്യം ഭരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അനന്തരം സീതാപഹരണം. ഇത് നടക്കുന്നത് രാജധാനിക്കടുത്തുള്ള അശോകവനത്തിൽ നിന്നാണ്‌. പിന്നീട് സീതാന്വേഷണം, വാനരന്മാരോട് സൗഹൃദം, ഹനുമാന്റെ ലങ്കാദഹനം മുതൽ രാവണ വധം വരെ കാണാം. ===മറ്റു രാജ്യങ്ങളിലെ രാമായണങ്ങൾ=== *[[റീയംകെർ|കമ്പോഡിയ രാമായണം(റീയംകെർ)]] *[[രാമകീൻ|തായ്‌ലാന്റ് രാമായണം(രാമകീൻ)]] *[[ഫ്രാ ലക് ഫ്രാ ലാം|ലാവോസ് രാമായണം(ഫ്രാ ലക് ഫ്രാ ലാം)]] *[[യാമ സത് ദൗ|ബർമ്മ(മ്യാൻമർ)രാമായണം(യാമ സത് ദൗ)]] *[[ഹിക്കായത് സെറി രാമ|മലേഷ്യ രാമായണം(ഹിക്കായത് സെറി രാമ)]] *[[കകവിൻ രാമായണ|ജാവ, ഇൻഡോനേഷ്യൻ രാമായണം(കകവിൻ രാമായണ)]] *[[മഹരദിയ ലാവണ|ഫിലിപ്പൈൻസ് രാമായണം (മഹരദിയ ലാവണ)]] *[[ജപ്പാനിലെ രാമായണം]] *[[സിദ്ധി രാമായണ|നേപ്പാൾ രാമായണ (സിദ്ധി രാമായണ)]] *[[ടിബറ്റ് രാമായണം]]<ref>The Ramayana Tradition in Asia-edited by V.Raghavan published by Sahithya academi,India 1998</ref> == ഉപസംഹാരം == വാല്മീകി പദപ്രയോഗങ്ങളിൽ അദ്വിതീയനായിരുന്നു. കരുണാരസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രചിക്കപ്പെട്ട രാമായണമാകട്ടെ കാവ്യങ്ങളിൽ വച്ച്‌ ഉന്നതസ്ഥാനം വഹിക്കുന്നു. [[കാളിദാസൻ]], [[ഭവഭൂതി]] മുതലായവർ തുടങ്ങി അനേകർക്ക്‌ പ്രചോദനമാകാൻ കവിക്ക്‌ കഴിഞ്ഞു. അതുകൊണ്ടാണ്‌ കവിയെ ആദികവിയെന്നും, കാവ്യത്തെ ആദികാവ്യം എന്നും വിളിച്ച്‌ നിരൂപകർ ആദരിക്കുന്നതും<ref>http://www.eng.vedanta.ru/library/vedanta_kesari/ramayana.php</ref><ref>http://www.sociology.ed.ac.uk/sas/papers/panel49_mbrockington.rtf{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref> http://www.archaeologynews.org/link.asp?ID=248828&Title=Why%20modern%20India%20misses%20Sankalia</ref>. == ഇവകൂടി കാണുക == * [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം]] * [[രാമായണം (പൈകോ ചിത്രകഥ)]] *[[മാപ്പിള രാമായണം]] == കുറിപ്പുകൾ == a.{{Note_label|A|a|none}} ലീലാലോലരായ ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളെ കണ്ട് മഹർഷിയുടെ മനുഷ്യഹൃദയത്തിൽ പൂർവാശ്രമത്തിലെ മിഥുനജീവിതസ്മൃതി ഉണർന്നിരിക്കേ ആയിരിക്കാം വേടന്റെ അമ്പ് അവയിലൊന്നിനെ കൊന്നതെന്ന് മലയാളത്തിലെ സാഹിത്യചിന്തകൻ കൊടുപ്പുന്ന അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. വാല്മീകിയുടെ തീവ്രപ്രതികരണത്തിന്റെ പ്രേരകവികാരമായി കരുണാശോകങ്ങൾക്കൊപ്പം രതിയും ഉണ്ടായിരുന്നിരിക്കാമെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നു.<ref>കൊടുപ്പുന്ന : ആദികവിയുടെ ശില്പശാല - രതി, പിന്നെ ശോകം എന്ന ലേഖനം.</ref> b.{{Note_label|B|b|none}} മഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിലും ശാന്തിപർവ്വത്തിലും മാത്രമാണ്‌ വാല്മീകി കവിയാണെന്ന വ്യക്തമായ സൂചനകൾ ലഭിക്കുന്നത്. ശാന്തിപർവ്വത്തിൽ ഒരു ഭാർഗ്ഗവകവിയെപ്പറ്റിയും അനുശാസനപർവ്വത്തിൽ യശോധനനായ ഒരു വാല്മീകിയെപ്പറ്റിയും രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. മഹാഭാരതത്തിലെ മറ്റു പർവ്വങ്ങളിൽ വാല്മീകിയെപ്പറ്റിയുള്ള പരമാർശങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും കവിയാണെന്ന സൂചന ഇല്ല. == അവലംബം == {{reflist|2}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{wikisource|രാമായണം}} {{commons cat|Ramayana|Ramayana}} {{കവാടം ഹിന്ദുമതം}} ; {{In lang|sa}}സംസ്കൃതത്തിൽ * [[oldwikisource:रामायण|रामायण]] ([[Devanagari|ദേവനാഗിരി]] ലിപിയിൽ രാമായണം- [[Wikisource|വിക്കി സോഴ്സിൽ നിന്നും]]) * [http://www.sacred-texts.com/hin/rys/index.htm Ramayana] (ദേവനാഗിരിയിലും [[IAST|ഐ.എ.എസ്.ടി]]) ; {{In lang|en}} വിവർത്തനങ്ങൾ * [http://valmiki.iitk.ac.in/index.php?id=translation വാക്കുകളുടെ വിവർത്തനങ്ങൾ-ഓഡിയോ സഹിതം] * [http://www.gutenberg.org/etext/24869 ഇംഗ്ലീഷ് വിവർത്തനം ഡൌൺ‌ലോഡ് ചെയ്യാൻ ] * [http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm Ralph T. H. Griffith (1870-1874) വിവർത്തനം ചെയ്ത രാമായണം] * [http://www.sacred-texts.com/hin/dutt/index.htm R.C. Dutt (1899) ന്റെ മഹാഭാരതവും രാമായണവും] * [http://www.valmikiramayan.net/ രാമായണത്തിലെ പദ അർത്ഥങ്ങൾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113034155/http://www.valmikiramayan.net/ |date=2007-01-13 }} {{In lang|sa}}/{{In lang|en}} * [http://www.gitapress.org/Download_Eng_pdf.htm ''രാമചരിതമാനസം'' (Tulsidas' Ramayana)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220005315/http://www.gitapress.org/Download_Eng_pdf.htm |date=2010-02-20 }} {{In lang|hi}}/{{In lang|en}} ; ഗവേഷണ ലേഖനങ്ങൾ * {{cite journal|last=Siddhinathananda|first=Swami |title=The Role of the Ramayana in Indian Cultural Lore|journal=[[Vedanta Kesari]]|url=http://www.eng.vedanta.ru/library/vedanta_kesari/ramayana.php}} * [http://www.azibaza.com/lecture/ramayana.htm The storyboard of the Ramayana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310182720/http://www.azibaza.com/lecture/ramayana.htm |date=2007-03-10 }} - discusses adaptations in other nations {{ഫലകം:രാമായണം}} {{ഫലകം:HinduMythology}} [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണം]] [[വർഗ്ഗം:ഇതിഹാസങ്ങൾ]] pi2nwiabq0q21dj0p149ohxii8b3y2w 4668408 4668355 2026-09-21T20:04:39Z ~2026-50841-45 223191 /* യുദ്ധകാണ്ഡം */ 4668408 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Ramayana}} {{infobox Book | <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = രാമായണം | title_orig = | translator = | image = File:Rāma slays Rāvaṇa.png | image_caption = രാമ-രാവണ യുദ്ധം ചിത്രകാരന്റെ ഭാവനയിൽ | author = [[ഇതിഹാസ്]] | cover_artist = | country = | language = | series = | genre = | publisher = | release_date = | media_type = | pages = | isbn = ലഭ്യമല്ല <!-- first published before ISBN system started --> | preceded_by = | followed_by = }} {{ഹൈന്ദവം}} [[ഇന്ത്യ|ഭാരതത്തിന്റെ]] സംഭാവനയായ രണ്ട് [[ഇതിഹാസം|ഇതിഹാസങ്ങളിൽ]] ഒന്നാണ്‌ '''രാമായണം''' .<ref>{{Cite web |url=http://www.knowledgecommission.org/classical-indian-epics.html |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2008-01-05 |archive-date=2007-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009183844/http://www.knowledgecommission.org/classical-indian-epics.html |url-status=dead }}</ref> രാമന്റെ യാത്ര എന്നാണ്‌ രാമായണത്തിനർത്ഥം. [[വാല്മീകി|വാല്മീകി മഹർഷി]] രചിച്ച രാമായണം കാവ്യരൂപത്തിലുള്ള ആദ്യ കൃതിയാണ്‌ എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഇത് ആദിമകാവ്യം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. മഹത്തായ സീതാചരിത്രവും പൗലസ്ത്യവധവുമാണ് രാമകഥാസംക്ഷേപസാരം. ധാർമ്മികമൂല്യങ്ങളെ മുറുകെ പിടിക്കാനായി മഹത്തായ സിംഹാസനം വരെ ഉപേക്ഷിച്ച രാമനേയും ഭരതനേയും പോലുള്ള മനുഷ്യരുടെ കഥയിലൂടെ മഹത്തരമായ ധർമ്മസം‌രക്ഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സന്ദേശമാണ്‌ വാല്മീകിരാമായണത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്നത്. വാല്മീകിരാമായണത്തിനു മുന്നേ തന്നെ [[രാമകഥ|രാമകഥയെ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ആഖ്യാനങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. ആ ആഖ്യാനങ്ങൾ ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാലാണ്‌ വാല്മീകിരാമായണം രാമകഥയുടെ ഏറ്റവും പ്രാചീനമായ രൂപമായിത്തീർന്നത്. <ref name=":0">കാമിൽ ബുൽക്കെ രാമകഥ വിവ:അഭയദേവ്. കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി. തൃശൂർ പേജ് 48</ref> ഒരു നൂറ്റാണ്ടിനു മുന്പ് മാത്രമാണ് പാശ്ചാത്യലോകത്ത് രാമായണം അറിയപ്പെട്ടുതുടങ്ങിയതെങ്കിലും ഇതിനകം അതിനെപ്പറ്റി വിവിധപഠനങ്ങൾ അവിടെ നടന്നിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ ചരിത്രകാരന്മാരും പിന്നീട് രാമായണത്തെപ്പറ്റി ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കാനാരംഭിച്ചു. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ രാമായണം അതിപ്രാചീനമാണ് എന്ന അഭിപ്രായമായിരുന്നു. എങ്കിലും ഇന്ന് പണ്ഢിതരെല്ലാം തന്നെ ആദിരാമായണ (വാല്മീകി) ഗ്രന്ഥത്തിനും ഇപ്പോൾ പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകി രാമായണത്തിനും പ്രത്യേകം രചനാകാലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നുണ്ട്. പുരാതന ഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സാഹിത്യ സൃഷ്ടികളിലൊന്നായ രാമായണത്തിന്റെ പ്രഭാവം [[ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡം|ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെയും]] ദക്ഷിണപൂർവേഷ്യയിലെയും സംസ്കാരങ്ങളിൽ പ്രതിഫലിച്ചുകാണാം. ഇന്ന് കാണുന്ന രാമായണം നിരവധി പ്രക്ഷിപ്തഭാഗങ്ങൾ ചേർന്നതാണ്‌. രാമനെ വെറുമൊരു സാധാരണ മനുഷ്യനായി വിവരിക്കുന്ന ആദ്യരൂപത്തോട് ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളായ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങളിലൊന്നായി വാഴ്ത്തുന്ന തരത്തിലുള്ള ഭാഗങ്ങൾ പിന്നീട് ചേർക്കപ്പെട്ടതാണ്‌ എന്ന വാദമുണ്ട്. രാമനെ ഈശ്വരനായി വാഴ്ത്തുന്ന സന്ദർഭങ്ങൾ എല്ലാം തന്നെ പിന്നീട് ചേർക്കപ്പെട്ടതാണെന്നും വാദിക്കപ്പെടുന്നു‌.<ref>കൊളാടി ഗോവിന്ദൻകുട്ടി വാല്മീകി രാമായണം</ref>, <ref> ജെ.കെ. ത്രിഖ; രാമന്റെ കഥ </ref> <ref> കാമിൽ ബുൽക്കെ രാമകഥ വിവ:അഭയദേവ്. കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി. തൃശൂർ പേജ് 48</ref> രാമായണത്തിൽ രാമനെ ഈശ്വരനായി ഉദ്ഘോഷിക്കുന്ന സന്ദർഭങ്ങൾ‍ കൂടുതലും കാണുന്നത് കാണ്ഡത്തിലും ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലും ആണ്‌. ഈ രണ്ടുകാണ്ഡങ്ങളും രാമായണത്തോട് പിൽക്കാലത്ത് കൂട്ടിചേർക്കപ്പെട്ടതാണെന്ന് പല പണ്ഡിതന്മാരും കാര്യകാരണ സഹിതം തെളിയിച്ചു കഴിഞ്ഞു. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റേയും ബാലകാണ്ഡത്തിന്റേയും രചനാശൈലി രാമായണത്തിന്റെ പ്രാമാണിക കാണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് വളരെ വ്യത്യസ്തമായിരിക്കുന്നതും തന്ന ഇതിനുള്ള തെളിവാണ്‌. പല ഗ്രന്ഥകർത്താക്കളും തങ്ങളുടെ കൃതികളിൽ ഉത്തരകാണ്ഡത്തെ ഉൾക്കൊള്ളിച്ചിട്ടുമില്ല. രാമായണം ബൗദ്ധകൃതിയെ അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തിയതാണെന്നും; ക്രി.മു. മൂന്നാം ശതകത്തിൽ എഴുതപ്പെട്ട ദശരഥജാതകത്തിലെ സ്രോതസ്സായ രാമകഥയാണ്‌ (ഇത് വളരെക്കാലം മുൻപേ വായ്മൊഴിയായി പ്രചരിച്ചിരുന്നു) രാമായണത്തിനടിസ്ഥാനം എന്നും ചില ചരിത്രകാരന്മാർ വാദിക്കുന്നു. <ref> ഡോ.വെബ്ബർ, ഓൺ ദി രാമായണ (Ueber das Ramayana Abhabdlungen der koenigl. Akademie der Wissensch, ZuRich, Berlin 1870 page 1-80 English Translation by D.C. Boyd. Bombay 1873 </ref> <ref> ദിനേശചന്ദ്ര; ദി ബംഗാളി രാമായണാസ്. </ref> == ഐതിഹ്യം == രാമായണം കാവ്യരൂപത്തിൽ രചിക്കാനിടയായ സംഭവത്തെ കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യം അനുസരിച്ച് [[വാല്മീകി]] മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ വിരുന്നു വന്ന നാരദമുനിയിൽ നിന്നാണ്‌ വാല്മീകി [[രാമകഥ]] കേൾക്കാനിടയായത്. നാരദനോടുള്ള വാല്മീകിയുടെ ചോദ്യം <blockquote>ക്വോ നസ്മിൻ സാമ്പ്രതം ലോകേ ഗുണവാൻ തത്ര വീര്യവാൻ</blockquote> അതായത് ഈ ലോകത്തിൽ ധൈര്യം, വീര്യം, ശ്രമം, സൗന്ദര്യം, പ്രൗഢി, സത്യനിഷ്ഠ, ക്ഷമ, ശീലഗുണം, അജയ്യത എന്നീ ഗുണങ്ങളടങ്ങിയ ഏതെങ്കിലും മനുഷ്യനുണ്ടോ; ഉണ്ടെങ്കിൽ അങ്ങേക്കറിയാതിരിക്കാൻ വഴിയില്ലല്ലോ? എന്നായിരുന്നു; അതിനുള്ള മറുപടിയായാണ്‌ നാരദൻ രാമകഥ ചൊല്ലിക്കൊടുക്കുന്നത്. എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഒരു മനുഷ്യനിൽ സമ്മേളിക്കുക എന്നത് അസംഭവ്യമാണ് എന്നും എന്നാൽ ഏറെക്കുറെ ഗുണങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന മനുഷ്യൻ ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ മൂത്തമകൻ രാമനാണെന്നും ആയിരുന്നു നാരദന്റെ മറുപടി. തുടർന്ന് നാരദൻ രാമകഥ മുഴുവനും വാല്മീകിക്ക് വിസ്തരിച്ച് കൊടുത്തു. പിന്നീടൊരിക്കൽ‍ ശിഷ്യന്മാരുമൊത്ത് [[തമസാ നദി|തമസാ നദിയിൽ]] സ്നാനത്തിനായി പോവുകയായിരുന്ന [[വാല്മീകി]] ഒരു [[വേടൻ]] [[ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷി|ക്രൗഞ്ചമിഥുനങ്ങളിൽ]] ആൺപക്ഷിയെ അമ്പെയ്ത് വീഴ്ത്തുന്നതു കണ്ടു. കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന മുനിമാർക്ക് അത്തരം കാഴ്ചകൾ നിത്യേന കാണുന്നതാണെങ്കിലും രാമകഥ വാല്മീകിയുടെ ലോകവീക്ഷണം തന്നെ മാറ്റി മറിച്ചിരുന്നതിനാൽ, ആൺപക്ഷിയുടെ ദാരുണമായ അന്ത്യവും പെൺപക്ഷിയുടെ വിലാപവും ചേർന്ന് ആ കാഴ്ച മഹർഷിയുടെ മനസ്സലിയിച്ചു. ഉള്ളിൽ ഉറഞ്ഞുക്കൂടിയ വികാരം{{Ref_label|A|a|none}} <blockquote>"മാ നിഷാ‍ദ പ്രതിഷ്ഠാം ത്വമഗമഃശാശ്വതീ സമാഃ യൽ ക്രൌഞ്ചമിഥുനാദേകമവധീഃ കാമമോഹിതം"</blockquote> എന്ന ശ്ലോകരൂപത്തിൽ പുറത്തുവന്നു. ഈ ശ്ലോകം ചൊല്ലിത്തീർന്നതും [[ബ്രഹ്മാവ്]] അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി. അതേ രൂപത്തിൽ തന്നെ [[ശ്രീരാമൻ|ശ്രീരാമന്റെ]]‍ ജീവിതകഥ രചിക്കുവാൻ വാല്മീകിയെ ഉപദേശിച്ചു. ഇരുപതിനായിരം ശ്ലോകം കൊണ്ട് രാമായണ കഥ കാവ്യരൂപത്തിൽ അദ്ദേഹം എഴുതിത്തീർത്തു. അഞ്ഞൂറ് അദ്ധ്യായങ്ങൾ ഇതിലുണ്ട്. [[ബാലകാണ്ഡം]], [[അയോദ്ധ്യാകാണ്ഡം]], [[ആരണ്യകാണ്ഡം]], [[കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം]], [[സുന്ദരകാണ്ഡം]], [[യുദ്ധകാണ്ഡം]], [[ഉത്തരകാണ്ഡം]] എന്നിങ്ങനെ ഏഴു കാണ്ഡങ്ങളിലാണ് രാമകഥ രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിൽ ബാലകാണ്ഡവും ഉത്തരകാണ്ഡവും വാല്മീകി എഴുതിയതല്ല എന്നും അത് പിന്നീട് ചേർക്കപ്പെട്ടതാണെന്നും വാദമുണ്ട്<ref name="Rrevisited">{{cite book |last=Bose |first=Mandakranta |date=2004 |title=The Ramayana Revisited |isbn=9780198037637}}</ref><ref name="Beauty">{{cite web |url=https://penguin.co.in/thepenguindigest/the-beauty-of-the-valmiki-ramayana-by-bibek-debroy/ |title=The Beauty of the Valmiki Ramayana by Bibek Debroy |last=Debroy |first=Bibek |date=29 January 2018 |access-date=11 April 2018 |language=en}}</ref>. == രചയിതാവ് == [[പ്രമാണം:Valmiki Ramayana.jpg|thumb|150px|വാല്മീകിയുടെ എണ്ണഛായ]] [[പ്രമാണം:Four Sons of Dasaratha.jpg|thumb|230px|ദശരഥപുത്രന്മാരുടെ ജന്മം]] [[വാല്മീകി]] മഹർഷിയാണ്‌ രാമായണത്തിന്റെ രചയിതാവ് എന്നാണ് ലഭിച്ചിട്ടുള്ള രേഖകളിൽ നിന്ന് അനുമാനിക്കുന്നത്. ഈ കവിയുടെ ജീവചരിത്രത്തെപ്പറ്റിയുള്ള പ്രാമാണികമായ തെളിവുകളുടെ അഭാവം ഉണ്ട് എന്നത് നിസ്തർക്കമാണ്. പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം ആദ്യം ഒരു കൊള്ളക്കാരനായിരുന്നു. എന്നാൽ സന്യാസം സ്വീകരിച്ച ശേഷം ദീർഘകാലത്തെ തപസ്സിനു ശേഷം അദ്ദേഹം രാമായണം രചിക്കാനുള്ള സാമർത്ഥ്യം നേടിയെടുത്തു. അദ്ദേഹം ഒരു ശിവഭക്തനായിരുന്നു. ഇതു സംബന്ധിച്ച ആദ്യത്തെ പരാമർശം [[സ്കന്ദപുരാണം|സ്കന്ദപുരാണത്തിലാണുള്ളത്]]. എന്നാൽ ഇതിന്റെ പ്രാചീനതയെക്കുറിച്ച് സന്ദേഹമുയർന്നിട്ടുണ്ട്. കാരണം സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ കൂടുതൽ വിവരങ്ങളും എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനുശേഷമുള്ളതാണ് എന്നതും ധാരാളം പ്രക്ഷിപ്തങ്ങൾ കലർന്നതുമാണെന്നതാണ്‌. പ്രമാണിക രാമായണത്തിൽ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഫലശ്രുതിയിലല്ലാതെ ഒരിടത്തും വാല്മീകിയെക്കുറിച്ച് പ്രസ്താവമില്ല. എന്നാൽ പിന്നീടെഴുതപ്പെട്ട രാമായണത്തിൽ ബാലകാണ്ഡത്തിലും, ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലും പ്രസ്താവങ്ങൾ കാണാം. കൂടാതെ [[മഹാഭാരതം|മഹാഭാരതത്തിലും]] വാല്മീകിയെപ്പറ്റി സൂചനകൾ ലഭിക്കുന്നു. {{Ref_label|B|b|none}} മഹാഭാരതത്തിലെ അനുശാസനപർവ്വത്തിൽ ഒരു വാദത്തിൽ വാല്മീകിയെ ബ്രഹ്മഘ്നൻ എന്നാക്ഷേപിക്കുന്നുണ്ട്. വാല്മീകി കൊള്ളക്കാരനായിരുന്നു എന്ന കഥകൾ പ്രചരിപ്പിക്കാൻ ഈ അനുമാനമായിരിക്കണം എന്നു കാമിൽ ബുൽകെ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. തൈത്തീര്യപ്രാതിശാഖ്യത്തിൽ വൈയാകരണനായ ഒരു വാല്മീകി മഹർഷിയെപ്പറ്റി പറയുന്നു. ഇദ്ദേഹം ആദികവിയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തനാണ് എന്ന് യാക്കോബിയും വെബ്ബറും അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. മഹാഭാരതത്തിലെ ഉദ്യോഗപർവ്വത്തിലെ സുപർണ്ണ വാല്മീകിയെപ്പറ്റി പറയുന്നുണ്ട്. സുപർണ്ണവംശം ക്ഷത്രിയരായിരുന്നതിനാൽ ആദികവിയും, സുപർണ്ണവാല്മീകിയും വ്യത്യസ്തരായിരിക്കണം. ബാലകാണ്ഡത്തിന്റേയും, ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റേയും രചനയോടെയാണ്‌ ആദികവി വാല്മീകിയും, മഹർഷി വാല്മീകിയും ഒന്നാണെന്ന ധാരണ പരക്കെ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടു തുടങ്ങിയത്. ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രാരംഭത്തിൽ വാല്മീകി നാരദനിൽ നിന്ന് രാമകഥ കേൾക്കുന്നതിനിടയായതിനേയും പിന്നീടു രാമായണം എഴുതിയശേഷം ഗായകരായ തന്റെ രണ്ട് ശിഷ്യന്മാരോട് രാമകഥ പ്രചരിപ്പിക്കാൻ നിർദ്ദേശിച്ചതിനേയും സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ [[സീത|സീതാ]] പരിത്യാഗത്തിനുശേഷം സീതയെ വാല്മീകി സം‌രക്ഷിക്കുന്നതിനേയും മറ്റും പറയുന്നു. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ വാല്മീകി താൻ പ്രചേതസ്സിന്റെ പത്താമത്തെ പുത്രനാണെന്ന് പറയുന്നു. അനേകായിരം വർഷം അദ്ദേഹം തപസ്സു ചെയ്തിരുന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.(ദക്ഷീണാത്യരാമായണത്തിൽ -ഉത്തരകാണ്ഡം 111, 11) എന്നാൽ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ രചയിതാവിൻ വാല്മീകി ഒരു കൊള്ളക്കാരനായിരുന്നു എന്ന കഥ സ്വീകാര്യമായിരുന്നില്ല എന്ന അനുമാനമാണ്‌ ഇതു നൽകുന്നത്. ക്രിസ്തുവർഷം ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടുമുതൽ ആദികവിയും വാല്മീകി മഹർഷിയും ഒന്നാണെന്നത് സർവ്വസമ്മതമായി തുടങ്ങുകയും വാല്മീകിയെ രാമായണത്തിന്റെ സംഭവങ്ങളുടെ സമകാലീനാക്കിത്തീർക്കുകയും ചെയ്തു തുടങ്ങി. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ രചനാകാലത്ത് വാല്മീകിയും അയോദ്ധ്യയുമായി അഭേദ്യമായ ബന്ധമുണ്ടെന്ന് സ്ഥാപിച്ചു തുടങ്ങി. വാല്മീകിയെ ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തായും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. പില്ക്കാലത്തെ പലരചനകളിലും വാല്മീകിയും ഭാർഗ്ഗവ ച്യവനമഹർഷിയും ഒന്നാണെന്ന സങ്കല്പം പ്രചരിച്ചു തുടങ്ങി. [[ച്യവനൻ|ച്യവനമഹർഷി]] അനേകായിരം വർഷം തപസ്സിരുന്ന് ശരീരം മുഴുവൻ ചിതല്പുറ്റ് (വാല്മീകം) വന്നു മൂടിയെന്ന കഥ വാല്മീകിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തിക്കാണുന്നു. == രാമായണത്തിന്റെ രചനാകാലം == [[പ്രമാണം:An Ramlila Actor In The Role of Ravana.jpg|thumb|രാമലീല ഉത്സവത്തിൽ [[രാവണൻ|രാവണന്റെ]] വേഷത്തിൽ ]] [[പ്രമാണം:Wat phra keaw ramayana fresco.jpg|thumb|Ramayana Fresco, [[Wat Phra Kaew]], [[Bangkok]]]] [[പ്രമാണം:Srisita ram laxman hanuman manor.JPG|thumb|Deities Sita (far right), Rama (center), Lakshmana (far left) and Hanuman (below seated) at [[Bhaktivedanta Manor]], Watford, [[England]].]] രാമായണത്തിന്റെ രചനാകാലത്തെക്കുറിച്ച് വിവരിക്കുമ്പോൾ മിക്ക പണ്ഡിതന്മാരും ആദിരാമായണത്തിനും(പ്രാമാണിക ഗ്രന്ഥം) പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകി രാമായണത്തിനും പ്രത്യേകം രചനാകാലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. [[വാല്മീകി]] എഴുതിയ രാമായണത്തിനും രണ്ടാമത്തേതിനും തമ്മിൽ വളരെക്കാലത്തെ അന്തരം കാണുന്നുണ്ട്. ചെറുതും വലുതുമായ പ്രക്ഷിപ്തങ്ങൾ ഒഴിച്ചുള്ള പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകിരാമായണത്തിന്റെ ആധുനികരൂപം കുറഞ്ഞത് ക്രി.വ. രണ്ടാം ശതകത്തിലേതാണെന്നാണ്‌ ഫാദർ. കാമിൽ ബുൽകെ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. കൂടുതൽ പേരും ഈ അഭിപ്രായത്തോട് യോജിക്കുന്നു. ആദിരാമായണത്തിന്റെ രചനാകാലത്തെപ്പറ്റിയുള്ള കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ തരുന്ന രേഖകൾ കുറവാണ്‌. ഋഗ്വേദത്തിലോ മറ്റ് വേദങ്ങളിലോ രാമകഥയെപ്പറ്റി സൂചനകൾ ഇല്ല. രാമായണത്തിൽ മഹാഭാരത വീരന്മാരെപറ്റിയും പരാമർശമില്ല. എങ്കിലും മഹാഭാരതത്തിൽ രാമകഥകൾ (പ്രക്ഷിപ്തമാണെങ്കിലും) നിരവധി കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. തന്മൂലം രാമയണത്തിന്റെ രചനാകാലം വേദങ്ങൾക്കു ശേഷവും മഹാഭാരതത്തിനു മുൻപുമാണെന്ന ധാരണ പണ്ടേ ഉണ്ടായിരുന്നു. പാണിനിയുടെ അഷ്ടാധ്യായിനിയിൽ മഹാഭാരതത്തിലെ പ്രമുഖ കഥാപാത്രങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സൂചനകൾ ഇല്ലെങ്കിലും താരതമ്യേന അപ്രധാനികളായ ശുർപ്പണഖ, കൈകേയി, കൗസല്യ എന്നിവരെ പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. അത് പാണിനിയുടെ കാലത്തും രാമായണം അല്ലെങ്കിലും രാമകഥ പ്രചാരത്തിലിരുന്നതായി കാണിക്കുന്നു. ഒരു നൂറ്റാണ്ടിനു മുന്പ് മാത്രമാണ് പാശ്ചാത്യലോകത്ത് രാമായണം അറിയപ്പെട്ടുതുടങ്ങിയതെങ്കിലും ഇതിനകം അതിനെപ്പറ്റി വിവിധപഠനങ്ങൾ അവിടെ നടന്നിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ ചരിത്രകാരന്മാരും പിന്നീട് രാമായണത്തെപ്പറ്റി ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കാനാരംഭിച്ചു. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ രാമായണം അതിപ്രാചീനമാണ് എന്ന അഭിപ്രായമായിരുന്നു. എങ്കിലും ഇന്ന് പണ്ഢിതരെല്ലാം തന്നെ ആദിരാമായണ (വാല്മീകി) ഗ്രന്ഥത്തിനും ഇപ്പോൾ പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകി രാമായണത്തിനും പ്രത്യേകം രചനാകാലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നുണ്ട്. ആദിരാമായണത്തിൽ ബൗദ്ധസ്വാധീനങ്ങളോ ബൗദ്ധകഥകളോ ഒന്നും കാണാത്തതിനാൽ ഇത് ബുദ്ധനുമുൻപേ രചിക്കപ്പെട്ടതാണെന്നാണ് മോർണിയർ വില്യംസ് അവകാശപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ത്രിപിടകത്തിന്റെ രചനാകാലത്ത് രാമകഥയെപ്പറ്റിയുള്ള വ്യക്തമായ ആഖ്യാനങ്ങൾ നിലവിലുള്ളത് ഇതിനെ ഖണ്ഡിക്കാനായി സി.വി. വൈദ്യയും മറ്റും ഉപയോഗിക്കുന്നുമുണ്ട്. വിവിധ പണ്ഡിതന്മാരുടെ അഭിപ്രായപ്രകാരം രചനാകാലം താഴെക്കൊടുക്കുന്നു. {| class="wikitable" |- ! പണ്ഡിതൻ ! രചനാകാലം ! പ്രധാനകാരണം |- | എച്ച്. ശ്ലേഘൽ | ക്രി.മു. 11 ശതകം | - |- | ജി. ഗൊരേസി | ക്രി.മു. 12 ശതകം | - |- | എം. മോണിയർ വില്യംസ് | ക്രി.മു. 5-ആം ശതകം | പ്രാമാണിക വാല്മീകിരാമായണത്തിൽ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സ്വാധീനം ഇല്ലാത്തത് |- | ഡോ യാക്കോബി | ക്രി.മു. 6-8 ശതകങ്ങൾ | ബൗദ്ധ സ്വാധീനം ഇല്ലാത്തത് |- | എ.എ. മക്‌ഡൊണാൾഡ് | ക്രി.മു. നാലാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യം | പാലി ഗീതങ്ങൾ, രാമയണ കാവ്യ വ്യാകരണം എന്നിവ അപഗ്രഥിച്ചതിൽ നിന്ന്.. |- | എ.ബി. കീഥസ് | ക്രി.മു. 4-ആം ശതകം | യാക്കോബിക്ക് തെറ്റ് പറ്റിയതത്രെ |- | എം. വിന്റ്രനിസ് | ക്രി.മു. 3-ആം ശതകം | കീഥ്സിനോട് യോജിക്കുന്നു |- | സി.വി. വൈദ്യ | ക്രി.മു. | ത്രിപിടകത്തിലെ രാമകഥയുടെ വികാസം |} ചില ചരിത്രകാരന്മാരുടെ അഭിപ്രായപ്രകാരം [[കോസല ദേശം|കോസല ദേശത്തെ]] നാടോടിപ്പാട്ടുകളാണ്‌ രാമന്റെ കഥ. വാല്മീകി അവ ശേഖരിക്കുകയും മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ഒന്നിച്ച്‌ ഒരു കാവ്യമാക്കുകയും ചെയ്തിരിക്കാനാണ്‌ സാധ്യതയെന്ന് അവർ കരുതുന്നു{{തെളിവ്}} എച്ച്. ഡി. സങ്കല്യയുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ വാല്മീകി രാമായണത്തിറ്റ്നെ രചനാകാലം 3-4 നൂറ്റാണ്ടാണ്. വിവരണങ്ങളിൽ ഉള്ള വെള്ളി, ഇരുമ്പ്, വീഞ്ഞ്, ഒട്ടകം, ആന എന്നിവയെ ആധാരപ്പെടുത്തിയാണ് അദ്ദേഹം ഈ നിഗമനങ്ങളിൽ എത്തിച്ചേരുന്നത്. <ref>H. D. Sankaliya. in Times of India, Newdelhi, November 26, 1967 എസ്. എൻ. സദാശിവന്റെ എ സോഷ്യൽ ഹിസ്റ്ററി ഒഫ് ഇന്ത്യ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ നിന്ന്</ref> {{POV}} ലേഖനവിദ്യ കണ്ടുപിടിക്കുന്നതിനു മുമ്പാണ്‌ രാമായണം രചിക്കപ്പെട്ടത്‌ എന്നൊരു വാദമുണ്ട്. രാമായണത്തിലെ പല കഥകളും ശ്ലോകങ്ങളും രാമായണ കഥതന്നെയും മഹാഭാരതത്തിൽ ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നത് ഇതിന് തെളിവായി ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നു. രാമായണത്തിൽ ദക്ഷിണേന്ത്യ കൊടും വനം ആണെന്നും അവിടെ വാനരന്മാരും ആദിവാസികളും മാത്രമേ താമസിക്കുന്നുള്ളുവെന്നും പറയുമ്പോൾ മഹാഭാരതത്തിൽ ദക്ഷിണഭാരതത്തിലെ പല രാജ്യങ്ങളുടേയും പേരുകൾ പരാമർശിക്കുന്നു. [[അർജ്ജുനൻ]] പാണ്ഡ്യരാജാക്കന്മാരെയും മറ്റും പരാജയപ്പെടുത്തിയ കഥ ഏറെ പ്രസിദ്ധമാണല്ലോ. <ref name=":0" />അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ രാമായണം മഹാഭാരതത്തേക്കാളും ഏതാനും നൂറ്റാണ്ടുകൾ മുമ്പെങ്കിലും രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കണം. മഹാഭാരതത്തിന്റെ കാലം ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടാണെന്നത്‌ ഏകദേശം അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. {{തെളിവ്}} എന്നാൽ വാല്മീകിക്ക് അക്കാലത്തെ ഭാരതീയ ഭൂമിശാസ്ത്രവും വ്യാപാരബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചും കാര്യമായ അറിവ് ഉണ്ടായിരുന്നില്ല എന്നതാണ് മേൽ പറഞ്ഞതിനു കാരണം എന്ന് വാല്മീകിരാമായണത്തിലെ ശ്ലോകങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യക്തമാകുന്നുണ്ട്. ഒരു ബൌദ്ധകൃതിയായ [[ദശരഥജാതകം]] മിക്കവാറും രാമായണത്തെ അനുവർത്തിക്കുന്നു. ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ 38-ൽ ആണ്‌ [[പാലി ഭാഷ|പാലി ഭാഷയിലെ]] ഈ കൃതി രചിക്കപ്പെട്ടത്‌. ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ 480-ൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട [[പാടലീപുത്രം]] എന്ന നഗരം വരെ കഥാകേന്ദ്രത്തിനു സമീപമുള്ള സ്ഥലമായിട്ടു കൂടി രാമായണത്തിൽ പരാമർശിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. കഥാ കേന്ദ്രമായ അയോദ്ധ്യയെന്നത് കാല്പനികമായ ഒരു സ്ഥലമായതായിരിക്കണം ഇതിനു കാരണം. പിന്നീട് ഗുപ്തകാലത്ത് അയോദ്ധ്യ അന്വേഷിച്ച് നിരവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടന്നെങ്കിലും പാടലീപുത്രത്തിനടുത്തായിരിക്കണം എന്ന ഊഹത്തിലെത്തുകയായിരുന്നു. ഇനി ബാലകാണ്ഡവും ഉത്തരകാണ്ഡവും പിന്നീട്‌ കൂട്ടിച്ചേർത്തവയാണെങ്കിൽ കൂടി ആ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെങ്കിലും നടന്നിരിക്കണം. കാരണം, ക്രി. മു. ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന [[അശ്വഘോഷൻ|അശ്വഘോഷനും]] [[കാളിദാസൻ|കാളിദാസനും]] എല്ലാം രാമായണത്തെ അതിന്റെ ഇന്നത്തെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ്‌ കണ്ടിരിക്കുന്നത്‌ . <ref>{{Cite book | title = രാമകഥ . | last = കാമിൽ ബുൽക്കെ | first = വിവ:അഭയദേവ് | publisher = കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി. തൃശൂർ | year = | isbn = | location = | pages = }}</ref>ഇതിൽ നിന്നെല്ലാം മനസ്സിലാകുന്നത്‌ രാമായണത്തിന്റെ കാലഘട്ടം ഏറ്റവും കുറഞ്ഞത്‌, ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ ആറാം നൂറ്റാണ്ടെങ്കിലും ആകണം എന്നാണ്‌. == രാമകഥയുടെ മൂല സ്രോതസ്സ് == [[പ്രമാണം:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|thumb|സീതയെ അപഹരിച്ച രാവണനെ നേരിടുന്ന ജടായു - [[രാജാ രവിവർമ്മ|രാജാരവി വർമ്മയുടെ]] എണ്ണച്ഛായ ചിത്രം]] ആദികവി വാല്മീകിക്കു മുന്പേ തന്നെ രാമകഥ സംബന്ധിച്ച ആഖ്യാനകാവ്യം പ്രചരിച്ചു കഴിഞ്ഞിരുന്നു. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വാല്മീകി രാമായണം രചിച്ചു എന്ന് മിക്കവാറും എല്ലാ പണ്ഡിതരും ഏകാഭിപ്രായക്കാരാണ്‌. എന്നാൽ മൂലസ്രോതസ്സിനെക്കുറിച്ച് പണ്ഡിതരുടെ ഇടയിൽ വിഭിന്നമായ അഭിപ്രായങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. === എം.വെബ്ബർ === ഡോ. വെബ്ബറുടെ അഭിപ്രായമനുസരിച്ച് രാമകഥയുടെ മൂലരൂപം ബൗദ്ധദശരഥജാതകത്തിലുള്ളതാണ്‌. ആദ്യഭാഗങ്ങൾ ഇതിൽ നിന്നെടുത്തവയാണെങ്കിൽ സീതാപഹരണവും, രാവണനുമായുള്ള യുദ്ധവും ഹോമർ വർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്ന പാരീസിനാലുള്ള ഹെലന്റെ അപഹരണവും, ട്രോയ് നഗരാക്രമണവുമാണെന്നാണ്‌ അദ്ദേഹം കരുതുന്നത്. ഇതനുസരിച്ച് ദശരഥകജാതകവും, ഹോമറിന്റെ കാവ്യവുമാണ്‌ രാമകഥയുടെ പ്രഭവസ്ഥാനങ്ങൾ. എന്നാൽ ദശരഥജാതകം രാമകഥയുടെ അടിസ്ഥാനമാണെന്നുള്ളതിനോട് മിക്ക പണ്ഡിതരും യോജിക്കുന്നുവെങ്കിലും ഹോമറിന്റെ കാവ്യം അടിസ്ഥാനമാക്കാനാവില്ലെന്ന് എല്ലാവരും തന്നെ ശക്തിയുക്തം എതിർത്തിട്ടുണ്ട്. <ref> യാക്കോബി എച്ച്; രാമായണം - ദാസ് രാമായണ, (വിവർത്തനം) ബോൺ 1893) </ref> === എച്ച്. യാക്കോബി === ഡോ. വെബറേ പോലെ തന്നെ രാമകഥക്കു പ്രധാനമായ രണ്ട് അടിസ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് യാക്കോബിയും കരുതുന്നു. ഒന്നാമത്തെ ഭാഗം അയോദ്ധ്യയിലെ സംഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിൽ ദശരഥൻ പ്രധാന നായകനാണ്. ഇത് ഏതോ നാടുകടത്തപ്പെട്ട ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിലെ രാജകുമാരന്റെ സംഭവവുമായി അദ്ദേഹം ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. ആ മൂലകഥ പ്രകാരം രാജകുമാരനെ പുറത്താക്കുകയും അയാൾ ഇക്ഷുമതീ തീരം വിട്ട് കോസല രാജ്യത്ത് എത്തുകയും താമസിയാതെ അവിടെ അധികാരം പിടിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ പി‍ല്ക്കാലത്ത് അയാൾ വസിച്ചിരുന്ന ഇക്ഷുമതിയിലാണെന്ന ഓർമ്മ ഇല്ലാതെ വന്നപ്പോൾ അയോദ്ധ്യയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ട രാജകുമാരനാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചു പോന്നു. രണ്ടാമത്തെ ഭാഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം യാക്കോബി വൈദിക സാഹിത്യത്തിനാണ് നൽകുന്നത്. എന്നാൽ കൃഷിയുടെ അധിഷ്ഠാന ദേവതയായി സങ്കല്പിക്കുന്ന സീതയുടെ സ്വഭാവ ചിത്രീകരണം വൈദിക സാഹിത്യത്തിലില്ലെന്ന് അദ്ദേഹവും സമ്മതിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും വൈദിക സീതയുടെ വ്യക്തിത്വത്തിൽ നിന്നാണ് രാമായണത്തിലെ സീത വികാസം പ്രാപിച്ചിരിക്കാൻ സാദ്ധ്യത എന്നാണ് അദ്ദേഹം കരുതുന്നത്. ഇതിനെ രമേശ് ചന്ദ്രദത്ത് പോലുള്ള ചില ചരിത്രകാരന്മാർ പിന്താങ്ങുന്നുമുണ്ട്. <ref> രമേശ് ചന്ദ്രദത്ത് എ ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് സിവിലിയസേഷൻ ഇൻ ആൻഷ്യൻറ് ഇന്ത്യ. പേജ് 211 ബോംബെ </ref> <ref> എസ്.കെ ബേൽവൽക്കർ; ഉത്തമ രാമചരിത്രം ഭൂമിക പേജ് 59 </ref> [[ആര്യൻ|ആര്യന്മാരുടെ]] ദേവതയായ [[ഇന്ദ്രൻ|ഇന്ദ്രൻ]] തന്നെയാണ് പിന്നീട് കൂടുതൽ സാംസ്കാരികവും നാഗരികവുമായ വികസനം കൈവന്നപ്പോഴാണ് രാമനായിത്തീർന്നത് എന്നാണ് യാക്കോബി അഭിപ്രായപ്പെടുന്നത്. കൃഷിയുടെ പ്രാധാന്യം വരുന്നതിനു മുമ്പ് പ്രധാന ദേവതകൾ പ്രകൃതിശക്തികൾ മാത്രമായിരുന്നു. അതിലൊരാളാണു ഇന്ദ്രനും. ഇന്ദ്രന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കർത്തവ്യം വെള്ളം തടഞ്ഞു വച്ച [[വൃത്രൻ|വൃത്രാസുരനെ]] വധിക്കുകയും വെള്ളം മോചിപ്പിക്കുകയുമാണ്. രാവണന്റെയും, വൃത്രന്റെയും മൂലരൂപം ഒന്നാണെന്നു അദ്ദേഹം കരുതുന്നത് അതുകൊണ്ടാണ്. കൃഷിയുടെ പ്രധാന ആവശ്യം വെള്ളമാണ്, അതിനെ തടഞ്ഞ് വച്ചത് ആദ്യകാലത്ത് വൃത്രനായിരുന്നു.എങ്കിലും പില്ക്കാലത്ത് കൃഷിയുടെ ദേവതയായ സീതയെ അധിനിവേശം ചെയ്ത രാവണനെയാണ് താദാത്മ്യപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത് എന്നു മാത്രം. ഇന്ദ്രന്റെ രണ്ടാമത്തെ ജോലി പണിയരാൽ മോഷ്ടിക്കപ്പെട്ട പശുക്കളെ വീണ്ടെടുക്കലാണ്. (ഋഗ്വേദം 2-12) വൈദിക കാലത്ത് പശുക്കൾക്കുണ്ടായിരുന്ന അതേ സ്ഥാനമാണ് കൃഷി വികസിച്ചശേഷം കലപ്പക്കും അതിൻറെ ചാലിനും ഉണ്ടായിരുന്നത്. തൽഫലമായി പശുക്കളുടെ അധിനിവേശം സീതാഹരണമായിപ്പോയി എന്ന് മാത്രം. സരമ ഇന്ദ്രനെ സഹായിക്കുന്നതു പോലെ ഹനുമാൻ രാമനെ സഹായിക്കാനെത്തുന്നു. === ദിനേശചന്ദ്രൻ === വെബ്ബറിനേയും യാക്കോബിയേയും പോലെ ദിനേശചന്ദ്രനും രാമകഥക്ക് രണ്ട് പ്രഭവസ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നു കരുതുന്നു. ഒന്ന് ഉത്തരഭാരതത്തിൽ രാമായണത്തിനു മുന്നേ പ്രചാരമുണ്ടായിരുന്ന [[ദശരഥജാതകം]], രണ്ട് ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ പ്രചാരത്തിലിരുന്ന രാവണ സംബന്ധിയായ ആഖ്യാനം. മൂന്നാമത്തേത് അപ്രധാനമാണ്. പ്രാചീനകാലത്ത് നില നിന്നിരുന്ന വാനരപൂജയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളാണ് അതിൽ പ്രധാനം. രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസരാജാവ് രാമകഥയേക്കാൾ മുന്നേ പ്രശസ്തി നേടിക്കഴിഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിൻറെ ധാർമ്മികത, തപസ്സ്, മഹത്ത്വം എന്നിവയെപ്പറ്റി പ്രത്യേകം ആഖ്യാനം നിലനിന്നിരുന്നു. ദ്രാവിഡരുടെ പ്രതീകമായി രാവണനേയും, ആര്യന്മാരുടെ പ്രതീകമായി രാമനേയും ചിത്രീകരിച്ചതാവാം. രാവണൻ ധർമ്മകീർത്തിയും ആദർശവാനുമായ ബൌദ്ധരാജാവായിരുന്നു എന്നും ദിനേശചന്ദ്രൻ തർക്കമുന്നയിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ ലങ്കാ രാജാവായിരുന്നു എന്നതിന് അവിടത്തെ അതിപ്രാചീനമായ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ പോലും തെളിവ് ലഭിക്കുന്നില്ല. ദീപവംശവും (ക്രി.വ. 4) മഹാവംശവും (ക്രി.വ. 5) സിംഹള ദ്വീപിലെ അതി പ്രാചീനമായ ഗ്രന്ഥങ്ങളാണ് ഇതിലെല്ലാം രാമകഥയുടെ സൂചനകൾ ഉണ്ടെങ്കിലും രാവണനെപ്പറ്റി എങ്ങും പ്രസ്താവിക്കുന്നില്ല എന്നതും ദിനേശചന്ദ്രൻ ആധാരമാക്കിയ ബൗദ്ധലങ്കാവതാരസൂത്രത്തിലെ ആദ്യ അദ്ധ്യായം (രാവണനും ബുദ്ധനും തമ്മിൽ സംഭാഷണം നടന്നതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്ന ഭാഗം) പ്രക്ഷിപ്തമാണെന്നും തെളിവ് ലഭിച്ചതും ദിനേശചന്ദ്രന്റെ വാദങ്ങളെ ഖണ്ഡിക്കുന്നവയാണ്‌. ചീനാ പരിഭാഷയിൽ ഈ അദ്ധ്യായമില്ല എന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്‌. == വാല്മീകി രാമായണത്തിന്റെ മൂന്നു പാഠങ്ങൾ == വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ പാഠങ്ങൾ എല്ലാം ഒരുപോലെയല്ല. ഇന്ന് വാല്മീകിരാമായണത്തിന്‌ മൂന്ന് പാഠഭേദങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്. അവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്‌ # ദാക്ഷിണാത്യപാഠം: തെക്കൻ പതിപ്പ്; കൂടുതൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള പതിപ്പാണിത്. ഗുജറാത്തി പ്രിന്റിങ്ങ് പ്രസ് (മുംബൈ) നിർണ്ണയസാഗർ പ്രിന്റിങ്ങ് പ്രസ് (മുംബൈ) # ഗൗഡീയപാഠം: ഗോരേസിയോ (പാരീസ്) പതിപ്പും കൽക്കട്ട സംസ്കൃത സിരീസിന്റെ പതിപ്പും # പശ്ചിമോത്തരീയ പാഠം: ദയാനന്ദമഹാവിദ്യാലയ (ലാഹോർ) ത്തിന്റെ പതിപ്പ്. ഒരോ പാഠത്തിലും മറ്റു പാഠങ്ങളിലില്ലാത്ത ധാരാളം ശ്ലോകങ്ങൾ കാണുന്നുണ്ട്. ദാക്ഷിണാത്യപാഠവും ഗൗഡീയപാഠവും താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ശ്ലോകങ്ങളുടെ സംഖ്യയുടെ മൂന്നിലൊന്നും മാത്രമേ ഓരോന്നിലും ഓരോ പാഠത്തിലും കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ. വാല്മീകി രാമായണം പ്രാരംഭകാലത്ത് വാമൊഴിയായി പ്രചരിച്ച് വിഭിന്ന തലമുറകളിലൂടെ പ്രചരിച്ച് ലേഖനവിദ്യ നടപ്പിലായ കാലത്ത് വരമൊഴിയിലായിത്തീർന്നതാവണം ഈ പാഠഭേദങ്ങൾക്ക് കാരണം. == സംക്ഷിപ്തം == [[പ്രമാണം:Hanuman before Rama.jpg|thumb|250px|[[സീത|സീതയോടൊപ്പം]] ഇരിക്കുന്ന [[രാമൻ]]. സമീപത്ത് നിൽക്കുന്നത് [[ലക്ഷ്മണൻ]]. [[ഹനുമാൻ]] അനുഗ്രഹം വാങ്ങിക്കുന്നു. ]] [[പ്രമാണം:Battle at Lanka, Ramayana, Udaipur, 1649-53.jpg|thumb|250px|[[Sahibdin|സാഹീബ്ദീന്റെ]] ഭാവനയിൽ ലങ്കായുദ്ധം ]] മഹാവിജ്ഞനും ബ്രഹ്മർഷിമാരിൽ പ്രധാനിയുമായ [[വാല്മീകി]] യുടെ ആശ്രമത്തിൽ വിരുന്നു വന്ന നാരദനോട് വാല്മീകി മഹർഷി 'ധൈര്യം, വീര്യം, ശമം, സത്യവ്രതം, വിജ്ഞാനം, കാരുണ്യം, സൗന്ദര്യം, പ്രൗഢി, ക്ഷമ, ശീലഗുണം, അജയ്യത എന്നീ ഗുണങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന ഏതെങ്കിലും മനുഷ്യൻ ഭൂമുഖത്തുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യം ചോദിക്കുകയും അതിനുത്തരമായി നാരദൻ മഹർഷിക്ക് രാമകഥ വിവരിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്താണ്‌ രാമായണം ആരംഭിക്കുന്നത്. നാരദന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ശ്രീരാമന്‌ സദൃശനായി മറ്റൊരാളുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഗാംഭീര്യത്തിൽ സമുദ്രത്തേയും സൗന്ദര്യത്തിൽ പൂർണ്ണചന്ദ്രനെയും ക്രോധത്തിൽ കാലാഗ്നിയേയും ക്ഷമയിൽ ഭൂമിദേവിയേയും രാമനു സമാനമായി അദ്ദേഹം വിവരിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന ദശരഥമഹാരജാവിന്റെ പട്ടമഹിഷിയായ കൗസല്യയിൽ ഉണ്ടായ ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. മറ്റു ഭാര്യമാരായ സുമിത്രയിൽ ലക്ഷ്മണനെന്നും ശത്രുഘ്നനെന്നും കൈകേയിയിൽ ഭരതനെന്നും മറ്റ് മൂന്ന് പുത്രന്മാരും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. ദശരഥൻ മൂത്തപുത്രനെന്ന നിലയിൽ അനന്തരാവകാശിയായി രാമനെയാണ്‌ കണ്ടിരുന്നത്. പ്രജകളുടെ ഹിതത്തിനനുസരിച്ച് രാമനെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യാനൊരുങ്ങിയ വേളയിൽ ചില നാടകീയ സംഭവങ്ങൾ ഉണ്ടായി. തന്റെ മകൻ ഭരതൻ രാജാവാകണമെന്ന് അതിയായി ആഗ്രഹിച്ച കൈകേയി പണ്ടെന്നോ രാജാവ് തനിക്ക് നൽകിയ വരത്തിന്റെ പിൻ‌ബലത്താൽ ഭരതനെ രാജാവാക്കണമെന്നും രാമനെ വാനപ്രസ്ഥത്തിനയക്കണമെന്നും ശഠിച്ചു. സത്യവ്രതനായ ദശരഥപുത്രൻ പിതാവിന്റെ മാനം രക്ഷിക്കാനായി സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യ സീതയോടും ഒപ്പം യാതൊരു പരിഭവവുമില്ലാതെ വനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു. നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ അവരെ [[ഗംഗാ നദി|ഗംഗ]] കടത്തിവിടുകയും കാട്ടിൽ വച്ച് ഭരദ്വാജമുനിയെ കാണുകയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ചിത്രകൂടത്തിൽ താമസിക്കാനാരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. ആ നാളുകളിൽ ദശരഥൻ ചരമമടഞ്ഞു. യുവരാജാവായി ഭരണം തുടരാൻ ഭരതൻ വിസമ്മതിച്ചു. രാമനെ അന്വേഷിച്ച് ഭരതൻ കാട്ടിലേക്ക് പോകുകയും രാമനെ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ഭരതന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം സിംഹാസനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു ചെല്ലാൻ രാമൻ വിസമ്മതിച്ചു. സാന്ത്വനങ്ങളോടെ ഭരതനെ അദ്ദേഹം തിരിച്ചയച്ചു. രാമന്റെ പാദുകങ്ങളെ സ്വീകരിച്ച് അത് മുൻനിർത്തി ഭരതൻ രാജ്യഭാരം നിർവഹിക്കുന്നു. വീണ്ടും നഗരത്തിൽ നിന്ന് ആളുകൾ എത്തിയെങ്കിലോ എന്ന ആശങ്കകൊണ്ട് രാമൻ കൂടുതൽ ദുർഗ്ഗമമായ [[ദണ്ഡകാരണ്യം|ദണ്ഡകാരണത്തിലേക്ക്]] താമസം മാറ്റി. വിരാധനെന്ന് രാക്ഷസനെ അദ്ദേഹം വധിക്കുന്നു. [[അഗസ്ത്യൻ|അഗസ്ത്യമഹർഷിയുടെ]] ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് ദേവേന്ദ്രന്റെ വില്ലും ബാണങ്ങളൊഴിയാത്ത ആവനാഴിയും അദ്ദേഹം നേടുന്നു. മുനിമാർക്ക് രക്ഷക്കായി രാക്ഷസന്മാരെ വധിക്കാൻ അദ്ദേഹം സഹായിക്കാമെന്നേൽക്കുന്നു. രാക്ഷസരാജാവായ രാവണന്റെ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖയുടെ അംഗഛേദം വരുത്തുന്നത് ഇക്കാലത്താണ്‌. രാവണൻ ശൂർപ്പണഖയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പ്രതികാരത്തിനായി പതിനാലായിരം ഘോരരാക്ഷസന്മാരെ അയക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവരെയെല്ലാം രാമൻ എതിർത്ത് തോല്പിക്കുന്നു. മാരീചൻ എന്ന രാക്ഷസന്റെ മായകൊണ്ട് രാവണൻ സീതയെ അപഹരിച്ച് തന്റെ രാജ്യമായ ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഇതിനെ തടഞ്ഞ [[ജടായു|ജടായുവിനെ]] രാവണൻ വധിച്ചു. സീതയെ അന്വേഷിച്ചു നടക്കുന്ന രാമലക്ഷ്മണന്മാർ പമ്പാ തീരത്തുവച്ച് [[ഹനുമാൻ|ഹനുമാനെ]] കാണുന്നു. ഹനുമാന്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം [[സുഗ്രീവൻ|സുഗ്രീവനേയും]] അവർ പരിചയപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവനെ സ്വന്തം ജ്യേഷ്ഠനായ [[ബാലി|ബാലിയുടെ]] നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് ബാലിവധം നടത്തുന്നു. പകരമായി സീതയെ അന്വേഷിക്കുന്ന ചുമതല സുഗ്രീവൻ തന്റെ വാനരസേനയെ ഏല്പിക്കുന്നു. വാനരപ്പടയിൽ പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനും ജടായുവിന്റെ സഹോദരനുമായ [[സമ്പാതി|സമ്പാതിയിൽ]] നിന്നും ലഭിച്ച വിവരങ്ങളനുസരിച്ച് ഹനുമാൻ നൂറുയോജന വിസ്താരമുള്ള ദക്ഷിണമഹാസമുദ്രം ലംഘിച്ച് ലങ്കയിലെത്തുന്നു. അശോകവനിയിൽ വച്ച് സീതയെ കാണുകയും രാമന്റെ വിശേഷങ്ങൾ അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു, രാമന്റെ മുദ്രാമോതിരം കാണിച്ച് വിടവാങ്ങി വരും വഴിക്ക് രാവണനു പിടികൊടുത്ത ഹനുമാന്റെ വാലിനു തീവക്കാൻ രാവണൻ കല്പിക്കുന്നു. വാലിലെ തീയുമായി ഓടിനടന്ന ഹനുമാൻ കൊട്ടാരത്തിനു തീ കൊടുത്ത് നേരമ്പോക്ക് നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. രാവണന്റെ സേനാപതികളെയും ഇളയമകനായ അക്ഷയകുമാരനെയും ഹനുമാൻ കൊന്നൊടുക്കുന്നു. രാവണനെ വെല്ലുവിളിച്ചശേഷം സമുദ്രം തിരിച്ച് ചാടിക്കടന്ന് രാമനടുത്തെത്തി വിവരം അറിയിക്കുന്നു. രാമൻ യുദ്ധത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ ചെയ്ത് സമുദ്രതീരത്തെത്തുന്നു. സേതുബന്ധനം ചെയ്ത് വാനരസേനകളോടൊത്ത് ലങ്കയിലെത്തി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ വധിക്കുകയും തുടർന്ന് സീതയെ രക്ഷപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വിഭീഷണനെ രാജാവായി വാഴിച്ചശേഷം രാമൻ തിരിച്ചു പോരുന്നു. സീതയോട് രാമൻ ക്രൂരമായാണ്‌ സംസാരിച്ചത്. എന്നാൽ സീത അഗ്നിയിൽ തന്റെ വിശുദ്ധി തെളിയിച്ച് രാമന്റെ മനസ്സിനെ വിജയിക്കുന്നു. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയിൽ വൻ വരവേല്പ് നൽകുകയും അദ്ദേഹം സിംഹാസനാവരോഹണം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണകാലത്ത് പ്രജകൾ കൃതയുഗത്തിലെന്ന പോലെ മംഗളകരമായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രോഗങ്ങൾ, ബാലമരണം, വിധവകൾ, പ്രകൃതിക്ഷോഭങ്ങൾ എന്നിവയൊന്നുമില്ലാത്ത രാമരാജ്യം അവർക്ക് ലഭിച്ചു. ഒടുവിൽ തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവരെയെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച ശേഷം ശ്രീരാമൻ സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. പ്രധാനമായും രണ്ടുഭാഗമായാണ്‌ രാമായണം വികസിച്ചിരിക്കുന്നത്‌ എന്നാണ്‌ പാശ്ചാത്യചരിത്രകാരന്മാരുടെ അഭിപ്രായം. അഞ്ചു കാണ്ഡങ്ങൾ മാത്രമുള്ള രാമായണത്തിൽ ബാലകാണ്ഡം, ഉത്തരകാണ്ഡം എന്നിവ പിന്നീട്‌ കൂട്ടിച്ചേർത്തവയാണ്‌ എന്നാണ്‌. ==രാമായണത്തിലെ കാണ്ഡങ്ങൾ== ===ബാലകാണ്ഡം=== അയോദ്ധ്യ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം , ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി ,ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം , ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും ,ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു . വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു , ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു , മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു 100 യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു , തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും , 5000 പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു 8 ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും , രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ , അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷമണൻ സീതയുടെ സഹോദരിയായ ഊർമിളയെയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രിയായ മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു . കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. ===അയോധ്യകാണ്ഡം=== ഒരുനാൾ ദശരഥൻ , ധർമ്മിഷ്ഠനും നീതിമാനും സത്യവ്രതനും പ്രജകൾക്കു പ്രിയപ്പെട്ടവനും തന്റെ മൂത്ത പുത്രനുമായ രാമനെ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ യുവരാജാവായി വാഴിക്കുകയാണെന്നു രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് 2 വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ 2 വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും , അടുത്തതു രാമൻ 14 വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും . ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു . ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി , കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി , സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ , "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും , അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു . ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, 14 വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരധ്വജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു . മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും , മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു , ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു .അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും , "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു .കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു . ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും ,"ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ , അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. 14 വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. 14 വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു ===ആരണ്യകാണ്ഡം=== അത്രിമഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും , അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു 10 വർഷത്തിനുശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു . മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത 2 ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി , അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച 14 രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ 14000 വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു . സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി . ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ , ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു . ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു , അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു .എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളിന്റെ വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു . തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന , അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു . അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. ===കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം=== പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു , അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു . സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ , അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു , താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു . പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി . ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി ,സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല .ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി , കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി . ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു . സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു : ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും , വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊന്താമരകൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു , അവന്റെ ജഡം ബാലി 1 യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു . ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി 10 ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന 7 സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട് , ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു .മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു , മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി കിഷ്കിന്ധയുടെ അധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു , അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ സുഗ്രീവനോടു നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു . സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി , താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു . അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ , ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു . മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ സമുദ്രം ലംഘിക്കാൻ വളർന്നു വലുതായി. സൃഷ്ടികർത്താവായ ബ്രഹ്‌മാവിനെയും ത്രിലോകനാഥനായ ഇന്ദ്രനെയും സർവ പ്രാണികൾക്കുമുള്ളിൽ പ്രാണാനായി കുടികൊള്ളുന്ന പിതാവ് വായുദേവനെയും മനസാ സ്മരിച്ചുകൊണ്ടു ഹനുമാൻ കടൽ ചാടികടക്കാനൊരുങ്ങി. ===സുന്ദരകാണ്ഡം=== ഹനുമാൻ വിരാട് രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി. ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി . അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രദാരിണിയും ദുഃഖിതയും രാക്ഷസിമാരാൽ ഭയചകിതയുമായ സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു . കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു , താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു.അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി.സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , അതിനു വേണ്ടി അദ്ദേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്തന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും , ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്രതീവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും , ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം , ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത , തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു , മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ , സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു , ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു , കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു . സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===യുദ്ധകാണ്ഡം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിൻ്റെ ശക്തി കണ്ട് അമ്പരന്ന രാവണൻ,യുദ്ധം തുടങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് സീതയുടെ മനസ്സുമാറ്റാൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. മായാജാലങ്ങളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ 'വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ' എന്ന രാക്ഷസനെയും കൂട്ടി രാവണൻ അശോകവനത്തിലെത്തി. തന്റെ സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തൻ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുകയായിരുന്ന രാമനെ ചതിയിൽ വെട്ടിക്കൊന്നു എന്ന് രാവണൻ സീതയോട് കള്ളം പറഞ്ഞു. തെളിവിനായി വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ സൃഷ്ടിച്ച, ചോരയൊലിക്കുന്ന രാമന്റെ 'മായാശിരസ്സും' (കൃത്രിമ തല) രാമന്റെ വലിയ വില്ലും സീതയുടെ മുന്നിലേക്ക് ഇട്ടുകൊടുത്തു. തന്റെ ജീവനാഥന്റെ തലയും വില്ലും കണ്ട് സീതാദേവി ബോധംകെട്ടു വീണു. ഉണർന്നപ്പോൾ ആ തലയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ദേവി വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ സമയത്ത് ലങ്കയിൽ വലിയൊരു യുദ്ധഭേരി മുഴങ്ങുകയും, മന്ത്രിമാർ അടിയന്തരമായി രാവണനെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് വിളിച്ചുകൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു. രാവണൻ പോയ ഉടനെ ആ മായാശിരസ്സും വില്ലും അപ്രത്യക്ഷമായി. അപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ പത്നിയായ 'സരമ' അവിടെയെത്തുകയും, അതൊരു മായാപ്രയോഗമാണെന്നും ശ്രീരാമൻ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി സുവേല പർവ്വതത്തിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നും പറഞ്ഞ് സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാവണന്റെ സൈനിക വിന്യാസം ശ്രീരാമൻ ലങ്കയെ വളഞ്ഞുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ തന്റെ മന്ത്രിമാരുമായി അടിയന്തരയോഗം ചേർന്നു. ലങ്കാകോട്ടയുടെ നാല് കവാടങ്ങളും സംരക്ഷിക്കാനായി തന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച സേനാധിപന്മാരെ രാവണൻ നിയോഗിച്ചു: •കിഴക്കേ കവാടം: അതിശക്തനായ 'പ്രഹസ്തനെ' ആണ് കിഴക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാൻ ഏൽപ്പിച്ചത്. •തെക്കേ കവാടം :ഭയാനകന്മാരായ 'മഹാപാർശ്വൻ', 'മഹോദരൻ'എന്നീ രാക്ഷസന്മാരെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം തെക്കേ കവാടത്തിൽ നിർത്തി. •പടിഞ്ഞാറേ കവാടം : ഏറ്റവും വലിയ മാന്ത്രികനും അജയ്യനുമായ തന്റെ പ്രിയപുത്രൻ 'ഇന്ദ്രജിത്തിനെ'പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിന്റെ ചുമതല ഏൽപ്പിച്ചു. •വടക്കേ കവാടം: ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും നിൽക്കുന്ന വടക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ചുമതല രാവണൻ നേരിട്ട് ഏറ്റെടുത്തു. ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരും രാവണനൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. •മദ്ധ്യഭാഗം:ലങ്കയുടെ ഹൃദയഭാഗം സംരക്ഷിക്കാൻ 'വിരൂപാക്ഷൻ' എന്ന സേനാധിപനെയും നിയോഗിച്ചു. യുദ്ധതന്ത്രങ്ങൾ ആവിഷ്കരിക്കാനായി ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരവീരന്മാരും 'സുവേല പർവ്വതത്തിന്റെ' മുകളിൽ കയറി ലങ്കാനഗരം നിരീക്ഷിക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ വളരെ ദൂരെ ലങ്കാകൊട്ടാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിലത്തെ മട്ടുപ്പാവിൽ ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് നിൽക്കുന്ന രാവണനെ അവർ കണ്ടു. തന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ശ്രീരാമന്റെ ബദ്ധശത്രുവിനെ കണ്ട മാത്രയിൽ വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവന്റെ രക്തം തിളച്ചു. മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കാതെ ഒറ്റയടിക്ക് സുഗ്രീവൻ സുവേല പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് രാവണന്റെ മട്ടുപ്പാവിലേക്ക് ഒരു വൻ കുതിപ്പ് നടത്തി. രാവണന്റെ മുന്നിൽ ചെന്നുവീണ സുഗ്രീവൻ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു: "ഞാൻ ലോകനാഥനായ ശ്രീരാമന്റെ ദാസനാണ്, ഇന്ന് നീ എന്റെ കയ്യിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടില്ല". പെട്ടെന്നുള്ള ആക്രമണത്തിൽ അമ്പരന്ന രാവണനുമായി സുഗ്രീവൻ ഘോരമായ മൽപ്പിടുത്തം നടത്തി. സുഗ്രീവൻ രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. രണ്ടുപേരും തമ്മിൽ വലിയൊരു മൽപ്പിടുത്തം തന്നെ നടന്നു. എന്നാൽ തനിക്ക് തുല്യനായ ഈ വാനരനെ വെറും കായികബലം കൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കി രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തി പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് മുൻകൂട്ടി കണ്ട സുഗ്രീവൻ രാവണനെ തള്ളിയിട്ട ശേഷം, ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. സുഗ്രീവന്റെ സ്നേഹവും സാഹസികതയും കണ്ട് സന്തോഷിച്ചെങ്കിലും, തന്നോട് ചോദിക്കാതെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ രാജാവ് സ്വന്തം ജീവൻ പണയംവെച്ച് എടുത്തുചാടിയതിന് ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനെ സ്നേഹപൂർവ്വം ശാസിച്ചു. സുഗ്രീവൻ മടങ്ങിയെത്തിയ ശേഷം, യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപ് രാജധർമ്മം അനുസരിച്ച് അവസാനത്തെ സമാധാനശ്രമം നടത്താൻ ശ്രീരാമൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദനെ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് ദൂതനായി അയച്ചു. രാവണസഭയിൽ പറന്നിറങ്ങിയ അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ സന്ദേശം ഗാംഭീര്യത്തോടെ അറിയിച്ചു: "അല്ലയോ രാവണാ, ഒന്നുകിൽ സീതാദേവിയെ തിരികെ നൽകി ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വീണ് മാപ്പപേക്ഷിക്കുക. അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറാവുക. ലങ്കയെ മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ച് നിന്നെയും കൊന്നേ ശ്രീരാമൻ മടങ്ങുകയുള്ളൂ." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് അഹങ്കാരിയായ രാവണൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. ഈ വാനരനെ പിടിച്ച് വധിക്കാൻ അവൻ തന്റെ കാവൽക്കാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. നാല് ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ വന്ന് അംഗദന്റെ കൈകാലുകളിൽ കയറിപ്പിടിച്ചു. അംഗദൻ അവരെ തടഞ്ഞില്ല. അവർ തന്നെ മുറുകെ പിടിച്ചു എന്ന് ഉറപ്പായ നിമിഷം, അംഗദൻ ആ നാലു രാക്ഷസന്മാരുമായി ആകാശത്തേക്ക് അതിവേഗം കുതിച്ചുയർന്നു. അംഗദന്റെ വേഗതയിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാനാകാതെ ആ രാക്ഷസന്മാർ താഴെവീണ് ചിന്നിച്ചിതറി മരിച്ചു. തുടർന്ന് അംഗദൻ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ മേൽക്കൂര ഒറ്റച്ചവിട്ടിന് തകർത്തു തരിപ്പണമാക്കി. തന്റെ വരവറിയിച്ചുകൊണ്ട് വലിയൊരു സിംഹനാദം മുഴക്കി അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. സമാധാനശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടതോടെ, ഇനിയൊരു യുദ്ധം ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെന്ന് ഉറപ്പായി. മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: "ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന 'ത്രിജട' എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ 'ഗരുഡൻ' ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: •അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. •കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. •അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. •മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം." ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. ഗരുഡന്റെ വരവോടെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ നാഗപാശത്തിൽ നിന്ന് മുക്തരായ ശേഷം ലങ്കാധിപനായ രാവണൻ കടുത്ത അമർഷത്തോടെ തന്റെ മൂന്ന് കരുത്തരായ സേനാധിപന്മാരെ ഓരോരുത്തരായി യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. ആദ്യം പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലൂടെ വലിയൊരു രാക്ഷസപ്പടയുമായി യുദ്ധത്തിനെത്തിയ ധൂമ്രാക്ഷൻ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും വാനരസേനയെ ചിതറിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് കണ്ട ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് വലിയൊരു പാറക്കല്ലെറിഞ്ഞ് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട ധൂമ്രാക്ഷൻ മുള്ളുകളുള്ള ഭാരമേറിയ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ തലയ്ക്ക് ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, ആ പ്രഹരം നിഷ്പ്രയാസം താങ്ങിയ ഹനുമാൻ സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന ഭീമാകാരമായ ഒരു പർവ്വതശിഖരം പിഴുതെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിയുകയും, തലയോട്ടി തകർന്ന് ധൂമ്രാക്ഷൻ തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ മരണവാർത്തയറിഞ്ഞ് ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ അടുത്തതായി മായാശക്തികളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വജ്രദംഷ്ട്രനെയാണ് തെക്കേ കവാടത്തിലൂടെ യുദ്ധത്തിനയച്ചത്. വാനരന്മാർക്ക് നേരെ കനത്ത നാശനഷ്ടം വരുത്തിയ വജ്രദംഷ്ട്രനെ ബാലീപുത്രനായ അംഗദൻ നേരിട്ടു. മരങ്ങളും പാറകളും കൊണ്ട് അംഗദൻ അവന്റെ രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തതിനെത്തുടർന്ന് ഇരുവരും വാളും പരിചയുമെടുത്ത് അതിഘോരമായ പോരാട്ടത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. പോരാട്ടത്തിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ അംഗദൻ തന്റെ വാളുകൊണ്ട് അതിശക്തമായ ഒറ്റ വെട്ടിന് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, അവന്റെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശിരസ്സ് നിലംപതിച്ചതോടെ രാക്ഷസസൈന്യം ഭയന്നോടുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ആർക്കും കുലുക്കാൻ കഴിയാത്തവനെന്ന് പേരുള്ള അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വില്ലാളി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങി. ആകാശത്തെ മുഴുവൻ മറയ്ക്കുന്ന രീതിയിൽ അകംപനൻ നടത്തിയ ശരവർഷത്തിൽ കുമുദൻ, നളൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഇതുകണ്ട് വാനരന്മാരെ രക്ഷിക്കാനായി ഹനുമാൻ അകംപനന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി വലിയൊരു ശാലവൃക്ഷം പിഴുതെറിഞ്ഞെങ്കിലും അകംപനൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ ആ മരത്തെ പതിനാല് കഷണങ്ങളാക്കി മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ അതിഭീമാകാരമായ മറ്റൊരു വന്മരം വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ആകാശത്തുയർന്ന് അതിവേഗത്തിൽ ചുഴറ്റി അകംപനന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞടിക്കുകയും, തല തരിപ്പണമായി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ജീവനറ്റ് വീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ മൂന്ന് പ്രമുഖ സേനാധിപന്മാരുടെയും തുടർച്ചയായ മരണം രാവണനെ വല്ലാതെ ഭയപ്പെടുത്തുകയും ലങ്കയിൽ കനത്ത ശോകം പടർത്തുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ പ്രമുഖ രാക്ഷസവീരന്മാർ വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന്, ആശങ്കാകുലനായ രാവണൻ തന്റെ ഏറ്റവും വിശ്വസ്തനും സർവ്വസൈന്യാധിപനുമായ പ്രഹസ്തനെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ പ്രഹസ്തൻ തന്റെ വില്ലും അമ്പും ഭാരമേറിയ ഗദയുമുപയോഗിച്ച് വാനരസേനയെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കി ഭീതി പരത്തി. വാനരന്മാർ ചിതറിയോടുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, വാനരസേനയുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ പ്രഹസ്തനെ നേരിടാൻ നേരിട്ട് മുന്നോട്ടുവന്നു. തുടർന്ന് നീലനും പ്രഹസ്തനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടന്നു. നീലൻ പിഴുതെറിഞ്ഞ വന്മരങ്ങളെയും പാറക്കല്ലുകളെയും പ്രഹസ്തൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തെറിഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ അതിവേഗത്തിൽ കുതിച്ചുചാടിയ നീലൻ, പ്രഹസ്തന്റെ രഥം തല്ലിത്തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ നിലത്തിറങ്ങി തന്റെ ഭീമാകാരമായ ഇരുമ്പ് ഗദയെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് നീലന്റെ തലയ്ക്കടിച്ചു. ശക്തമായ ആ പ്രഹരത്തിൽ നീലന്റെ നെറ്റിത്തടം പിളർന്ന് രക്തം വാർന്നു. എന്നാൽ ആ കൊടിയ വേദനയിലും തളരാതെ നിന്ന നീലൻ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന പർവ്വതസമാനമായ ഒരു വലിയ പാറക്കല്ല് കൈകളിലേക്ക് എടുത്തുയർത്തി. തുടർന്ന് നീലൻ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഭീമൻ പാറക്കല്ല് പ്രഹസ്തന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിഞ്ഞു. തലയോട്ടി തകർന്ന്, കണ്ണുകളും തലച്ചോറും പുറത്തുവന്ന് പ്രഹസ്തൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ചോരയിൽ കുളിച്ച് തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീണു. തങ്ങളുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപൻ മരിച്ചതുകണ്ട് ഭയന്നുവിറച്ച രാക്ഷസസൈന്യം ആയുധങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ലങ്കാകോട്ടയ്ക്കുള്ളിലേക്ക് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥" (അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.) ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: "ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല." എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ 'വായവ്യാസ്ത്രം'പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ' ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. കുംഭകർണൻ്റെ മരണശേഷം ദുഃഖിതനായ രാവണന്റെ മുൻപിലേക്ക് അവന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ നരാന്തകൻ, ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ എന്നിവരും സഹോദരന്മാരായ മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും ഒന്നിച്ച് യുദ്ധത്തിന് പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ നരാന്തകൻ അതിവേഗത്തിൽ പായുന്ന കുതിരപ്പുറത്തേറി, മൂർച്ചയേറിയ കുന്തവുമായി വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് കാറ്റുപോലെ പാഞ്ഞുനടന്നു. ഇത് കണ്ട ക്രുദ്ധനായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദൻ നരാന്തകന്റെ കുതിരയെ ഒരൊറ്റ അടിക്ക് വധിക്കുകയും, തുടർന്ന് തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി നരാന്തകന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും ചെയ്തു. നെഞ്ചുതകർന്ന് നരാന്തകൻ അവിടെത്തന്നെ ചോരതുപ്പി മരിച്ചുവീണു. സഹോദരന്റെ മരണം കണ്ട് പ്രകോപിതനായ ദേവാന്തകൻ ഇരുമ്പ് ഗദയുമായി അംഗദന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തപ്പോൾ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് അവനെ തടഞ്ഞു. ദേവാന്തകന്റെ തലയ്ക്ക് ഹനുമാൻ നൽകിയ കനത്ത മുഷ്ടിപ്രഹരത്തിൽ അവന്റെ തലയോട്ടി തകർന്ന് ദേവാന്തകനും തൽക്ഷണം കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇതിനിടയിൽ മൂന്ന് തലകളുള്ള ത്രിശിരസ്സ് രഥത്തിലിരുന്ന് ഹനുമാന് നേരെ ശരവർഷം നടത്തുകയും വേലുകൊണ്ട് പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ആ വേദനയെല്ലാം വകവെക്കാതെ ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ രഥം തകർത്ത് അവന്റെ സ്വന്തം വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങുകയും, ആ വാളുകൊണ്ട് ത്രിശിരസ്സിന്റെ മൂന്ന് തലകളും ഒന്നിനുപുറകെ ഒന്നായി അറുത്തുമാറ്റി അവനെയും വധിച്ചു. തുടർന്ന് വലിയൊരു ആനപ്പുറത്തേറി വാനരന്മാരെ ചവിട്ടിമെതിച്ചു വന്ന മഹോദരനെ വാനര സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ നേരിട്ടു. നീലൻ ഒരു ഭീമൻ പാറക്കല്ലുകൊണ്ട് ആനയുടെ തല തകർക്കുകയും, താഴെവീണ മഹോദരന്റെ ശരീരത്തിലേക്ക് പർവ്വതശിഖരം വലിച്ചെറിഞ്ഞ് അവനെ ഞെരിച്ചുകൊല്ലുകയും ചെയ്തു. ഇതേസമയം ഘോരമായി പൊരുതിയ മറ്റൊരു രാക്ഷസനായ മഹാപാർശ്വന്റെ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങി ഋഷഭൻ എന്ന വാനരവീരൻ അവന്റെ തലയ്ക്കടിച്ച് അവനെയും യമപുരിക്കയച്ചു. ഇവർ അഞ്ചുപേരും വീണതോടെ കുംഭകർണ്ണനെപ്പോലെ ഭീമാകാരനായ ശരീരവും ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ദിവ്യമായ ബ്രഹ്മകവചവുമുള്ള അതികായൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ വിനാശകരമായ താണ്ഡവമാടി. അതികായനെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ ലോകം നടുങ്ങുന്ന ഘോരമായ അമ്പെയ്യൽ യുദ്ധം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണൻ പ്രയോഗിച്ച അനേകം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ അതികായന്റെ അഭേദ്യമായ കവചത്തിൽ തട്ടി നിഷ്ഫലമായപ്പോൾ, വായുദേവൻ നേരിട്ടെത്തി ഇവനെ വധിക്കാൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തന്നെ പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് ലക്ഷ്മണനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് അതിശക്തമായ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തൊടുത്തുവിട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുപാഞ്ഞ ആ ദിവ്യാസ്ത്രം അതികായന്റെ ബ്രഹ്മകവചം പിളർന്ന് അവന്റെ വലിയ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, ഒരു പർവ്വതശിഖരം കണക്കെ അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. തൻ്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: "നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?". ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്." അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: •മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന 'മൃതസഞ്ജീവനി' •മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന 'വിശല്യകരണി' •ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന 'സുവർണ്ണകരണി' •അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന 'സന്ധാനകരണി' നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. മൃതസഞ്ജീവനിയുടെ ദിവ്യഗന്ധമേറ്റ് ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ വാനരസേന കൂടുതൽ ഉന്മേഷത്തോടെയും വീര്യത്തോടെയും പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം വാനരന്മാർ കൈകളിൽ തീപ്പന്തങ്ങളേന്തി രാത്രിയിൽ ലങ്കാകോട്ടയുടെ ഉള്ളിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറുകയും കവാടങ്ങൾക്കും മാളികകൾക്കും കൊട്ടാരങ്ങൾക്കും തീയിടുകയും ചെയ്തു. ഹനുമാൻ മുൻപ് നടത്തിയ ലങ്കാദഹനത്തിന് ശേഷം നഗരത്തിൽ ഉണ്ടായ ഈ രണ്ടാമത്തെ തീപിടുത്തം രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിൽ കടുത്ത ഭീതി പരത്തുകയും ലങ്കയെ മുഴുവൻ കത്തിയെരിയുന്ന അഗ്നിജ്വാലകളിൽ മുക്കുകയും ചെയ്തു. തീപിടുത്തവും നാശനഷ്ടങ്ങളും കണ്ട് കോപാകുലനായ രാവണൻ, കുംഭകർണ്ണന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ കുംഭനെയും നികുംഭനെയും യുദ്ധത്തിനയച്ചു. മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളുമായി പോരാട്ടത്തിനിറങ്ങിയ കുംഭൻ അംഗദൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ വാനരവീരന്മാരെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ച് വീഴ്ത്തി. ഇതുകണ്ട് വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ മുന്നോട്ടുവരികയും കുംഭന്റെ വില്ലും രഥവും തകർക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇരുവരും തമ്മിൽ പൊരിഞ്ഞ മുഷ്ടിയുദ്ധം നടന്നു. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവൻ തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് കുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, ആ പ്രഹരത്തിൽ നെഞ്ചുതകർന്ന് കുംഭൻ ചോരതുപ്പി യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിലംപതിച്ച് മരിക്കുകയും ചെയ്തു. സഹോദരന്റെ ദാരുണമായ മരണം കണ്ട് രോഷാകുലനായ നികുംഭൻ ഇരുമ്പ് മുള്ളുകളുള്ള ഭീമാകാരമായ പരിഘവുമായി (ഇരുമ്പ് ഗദ) വാനരന്മാരെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് പാഞ്ഞടുത്തു. അവനെ തടയാൻ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്നു. നികുംഭൻ തന്റെ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, വജ്രശരീരനായ ഹനുമാന്റെ മാറിൽത്തട്ടി ആ ആയുധം കഷണങ്ങളായി തകർന്നുപോയി. ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ നികുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ ശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, തുടർന്ന് അവനെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് കഴുത്തു ഞെരിച്ച് തലയറുത്തുമാറ്റി വധിക്കുകയും ചെയ്തു. കുംഭകർണ്ണന്റെ മക്കളും മരിച്ചതോടെ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വെച്ച് ശ്രീരാമനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ഖരന്റെ പുത്രനായ മകരാക്ഷനെ രാവണൻ യുദ്ധത്തിനയച്ചു. പിതാവിന്റെ ഘാതകനായ ശ്രീരാമനോട് പ്രതികാരം ചെയ്യാനായി വന്ന മകരാക്ഷൻ രാമന് നേരെ അതിഭീകരമായ ശരവർഷം നടത്തി. ശ്രീരാമൻ അവന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം തടുത്ത് രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തു. തുടർന്ന് മകരാക്ഷൻ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന വലിയൊരു ശൂലം ശ്രീരാമന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും, ശ്രീരാമൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ കൊണ്ട് ആ ശൂലത്തെ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ തകർത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ പ്രയോഗിച്ച അതിശക്തമായ പാവകാസ്ത്രമേറ്റ് (ആഗ്നേയാസ്ത്രം) നെഞ്ചുപിളർന്ന് മകരാക്ഷനും ജീവനറ്റ് നിലത്തുവീണു. ഈ വീരന്മാരുടെയെല്ലാം അന്ത്യത്തോടെ രാവണന്റെ പ്രതിരോധം പൂർണ്ണമായി തകരുകയും തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ അവസാനത്തെ മായായുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങാൻ നിർബന്ധിതനാവുകയും ചെയ്തു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്." തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള 'നികുംഭില' എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം." വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം' (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: "ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥" (ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!) ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ 'സുപാർശ്വൻ' എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. "അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക" എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണശേഷം അത്യധികം ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ രാവണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടക്കൊല ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. അവനെ തടയാനായി ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ കൃത്യതയാർന്ന അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ പതറിയ രാവണൻ, ഒടുവിൽ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതും അമോഘവുമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യവേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് പ്രയോഗിച്ചു. ഇടിമിന്നൽ പോലെ പാഞ്ഞെത്തിയ ആ വേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മാറിടം പിളർന്ന് തുളഞ്ഞുകയറുകയും, ലക്ഷ്മണൻ ചോരവാർന്ന് ബോധരഹിതനായി നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. രാവണന്റെ ആക്രമണങ്ങളെ തടുത്ത് നിർത്തി ,ശ്രീരാമൻ രാവണനെ ലങ്കയിലേക്ക്. പാലായനം ചെയ്യിപ്പിച്ചു,തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണൻ്റെ ശരീരത്തിൽ തറച്ച വേൽ പിഴുതുമാറ്റിയെങ്കിലും ലക്ഷ്മണൻ അബോധാവസ്ഥയിൽത്തന്നെ തുടർന്നു . തന്റെ ജീവനായ അനുജൻ ചേതനയറ്റ് കിടക്കുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം തകർന്ന് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണനില്ലാത്ത ഒരു വിജയവും സീതയും തനിക്ക് ആവശ്യമില്ലെന്നും, താനും ഇവിടെവെച്ച് ജീവനൊടുക്കുമെന്നും പറഞ്ഞ് വിലപിച്ച രാമനെ വാനര വൈദ്യനായ സുഷേണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ നാഡിമിടിപ്പ് നിലച്ചിട്ടില്ലെന്നും അവൻ മരിച്ചിട്ടില്ലെന്നും മനസ്സിലാക്കിയ സുഷേണൻ, ഹിമാലയത്തിലെ ദ്രോണഗിരി പർവ്വതത്തിൽ പോയി വിശല്യകരണി ഉൾപ്പെടെയുള്ള ജീവരക്ഷാ ഔഷധങ്ങൾ വീണ്ടും കൊണ്ടുവരാൻ ഹനുമാനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഒട്ടും സമയം കളയാതെ ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന ഹനുമാൻ, ഔഷധങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കാതെ വന്നപ്പോൾ ആ പർവ്വതശിഖരം മുഴുവനായി വീണ്ടും വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ഒറ്റപ്പറക്കലിന് ലങ്കയിലെത്തിച്ചു. സുഷേണൻ ആ ദിവ്യൗഷധം ചതച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂക്കിലേക്ക് മണപ്പിച്ചതും, ശരീരത്തിലെ കൊടിയ വിഷം ഇല്ലാതായി, മുറിവുകളെല്ലാം ഉണങ്ങി ലക്ഷ്മണൻ സുഖനിദ്രയിൽ നിന്നെഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ ലക്ഷ്മണൻ ശ്രീരാമനോട് തനിക്കുവേണ്ടി സമയം പാഴാക്കാതെ അധർമ്മിയായ രാവണനെ വധിക്കാനുള്ള പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അനുജൻ പൂർണ്ണ സൗഖ്യത്തോടെ തിരിച്ചുവന്നതിൽ അതിയായ ആശ്വാസവും, ലക്ഷ്മണനെ ഈ അവസ്ഥയിലാക്കിയ രാവണനോട് അടക്കാനാവാത്ത ക്രോധവും പൂണ്ട ശ്രീരാമൻ ആ നിമിഷം പോർക്കളത്തിൽ വെച്ച് അതിശക്തമായ ഒരു പ്രതിജ്ഞയെടുത്തു: "ഇന്ന് ഒന്നുകിൽ രാവണൻ, അല്ലെങ്കിൽ രാമൻ! ഇന്ന് ഈ പോർക്കളത്തിൽ നിന്ന് രാവണൻ ജീവനോടെ തിരികെ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, എന്റെ സർവ്വകോപവും അവന്റെ മേൽ പതിക്കും, ലോകം മുഴുവൻ ഇന്ന് രാവണന്റെ അന്ത്യത്തിന് സാക്ഷിയാകും വീണ്ടും സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ 'മാതലി'യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള അവസാന യുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, അത് കാണാനായി ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, ചാരണന്മാർ, മഹർഷിമാർ തുടങ്ങിയ സകല ദിവ്യപുരുഷന്മാരും തങ്ങളുടെ ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ആകാശത്ത് തിങ്ങിനിറഞ്ഞു. ആകാശവും ഭൂമിയും സമുദ്രങ്ങളും ഒരുപോലെ വിറകൊള്ളുന്ന തരത്തിലായിരുന്നു ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടം. രാമന്റെ കോദണ്ഡത്തിൽ നിന്നും രാവണന്റെ വില്ലിൽ നിന്നും പുറപ്പെട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം തട്ടിത്തെറിച്ച് ആകാശത്ത് വൻ അഗ്നിഗോളങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ അസാധാരണമായ തീവ്രതയും ഭംഗിയും കണ്ട് ആകാശത്തുനിന്ന ദേവന്മാരും ഋഷികളും വിസ്മയിച്ചുപോയി. പ്രപഞ്ചത്തിലെ മറ്റേതെങ്കിലും ഒരു വസ്തുവിനോടോ യുദ്ധത്തോടോ ഇതിനെ ഉപമിക്കാൻ അവർ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, അതിന് തുല്യമായി മറ്റൊന്നും കണ്ടെത്താൻ അവർക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും ഒന്നടങ്കം ഈ യുദ്ധത്തെ പ്രകീർത്തിച്ചുകൊണ്ട് വാത്മീകി രാമായണത്തിലെ എക്കാലത്തെയും പ്രസിദ്ധമായ ഈ ശ്ലോകം ഉരുവിട്ടു: "ഗഗനം ഗഗനാകാരം സാഗരഃ സാഗരോപമഃ । രാമരാവണയോര്യുദ്ധം രാമരാവണയോരിവ ॥" (ആകാശത്തിന് തുല്യമായി ആകാശം മാത്രമേയുള്ളൂ, സമുദ്രത്തിന് ഉപമിക്കാൻ സാക്ഷാൽ സമുദ്രം മാത്രമേയുള്ളൂ; അതുപോലെ ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടക്കുന്ന ഈ മഹാപോരാട്ടത്തിന് ഉപമയായി രാമ-രാവണ യുദ്ധം അല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല!) യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ 'അഗസ്ത്യമുനി' കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ 'ആദിത്യഹൃദയം' എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: "പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും." ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: "മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം" (മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക.) ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: "ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: "എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും." ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. സീതാദേവി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തപ്പോൾ, ദേവേന്ദ്രൻ, യമധർമ്മൻ, വരുണൻ, കുബേരൻ, പരമശിവൻ എന്നിവർക്കൊപ്പം സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മദേവനും ആകാശത്തുനിന്ന് ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ലങ്കയിലേക്ക് ഇറങ്ങിവന്നു. ലോകസൃഷ്ടാവായ സാക്ഷാൽ പരമാത്മാവായിരുന്നിട്ടും, ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ സീതയെ അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് വിധേയയാക്കുന്ന ശ്രീരാമന്റെ പെരുമാറ്റം കണ്ട് ദേവന്മാർ ചോദിച്ചു: "അല്ലയോ സർവ്വലോകനാഥാ, സമസ്ത പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും സ്രഷ്ടാവും രക്ഷകനുമായ അങ്ങ് എന്തിനാണ് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നത്? സീത അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് അങ്ങ് എങ്ങനെയാണ് ഒരു ഭാവഭേദവുമില്ലാതെ നോക്കിനിൽക്കുന്നത്?" അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ദേവന്മാരോട് പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ആത്മാനം മാനുഷം മന്യേ രാമം ദശരഥാത്മജം | സോഹം യശ്ച യതശ്ചാഹം ഭഗവാംസ്തദ് ബ്രവീതു മേ ||" (ഞാൻ എന്നെ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനായും, ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ പുത്രനായ രാമനായും മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. സത്യത്തിൽ ഞാൻ ആരാണ്? എവിടെ നിന്നാണ് ഞാൻ വന്നത്? ഭഗവാനേ, അങ്ങ് തന്നെ അത് എനിക്ക് വ്യക്തമാക്കി തന്നാലും). ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിനയം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മദേവൻ അത്യധികം ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ യഥാർത്ഥ ദിവ്യത്വം വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, നീ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല. സാക്ഷാൽ പരബ്രഹ്മവും, ശംഖ്-ചക്ര-ഗദാധാരിയുമായ ശ്രീമഹാവിഷ്ണുവാണ് നീ. ആദിയും അന്തവുമില്ലാത്ത, സനാതനനായ സാക്ഷാൽ നാരായണനാണ് അങ്ങ്. അങ്ങയുടെ പ്രിയപത്നിയായ സീതാദേവി മറ്റാരുമല്ല, സാക്ഷാൽ മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമാണ്. ലോകങ്ങളെ മുഴുവൻ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന അധർമ്മിയായ രാവണനെ നിഗ്രഹിക്കാനും ധർമ്മം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും വേണ്ടിയാണ് അങ്ങ് മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ദശരഥന്റെ മകനായി ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ചത്. ഇപ്പോൾ രാവണനെ വധിച്ച് അങ്ങയുടെ അവതാരലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായിരിക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെ അങ്ങയുടെ ലീലകൾ പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ അങ്ങേക്ക് സ്വധാമമായ വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് മടങ്ങാം. അങ്ങയുടെ നാമവും ചരിതവും ഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കുന്നവർക്ക് സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനവും ശാശ്വതമായ മുക്തിയും ലഭിക്കും." ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഈ മഹാസ്തുതിയിലൂടെ ശ്രീരാമൻ സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ പൂർണ്ണാവതാരമാണെന്ന് സർവ്വലോകങ്ങൾക്കും വ്യക്തമായി. തുടർന്ന് അഗ്നിദേവൻ സീതയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ രാമന് സമർപ്പിക്കുകയും, സീത ലക്ഷ്മീദേവി തന്നെയാണെന്ന് അഗ്നിദേവനും സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. അയോധ്യയിൽ ചെന്ന് രാജാവായി വാഴാൻ മഹാദേവൻ രാമനെ ആശീർവദിച്ചു.തുടർന്ന് സ്വർഗത്തിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്ന ദശരഥ മഹാരാജാവും രാമനെയും സീതയെയും ലക്ഷ്മണനേയും അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: "എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ 'പുഷ്പകവിമാനം' കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: "സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം." സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി." ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, വൈവസ്വതമനു തുടങ്ങിയ രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർ ചൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: "സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക." ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ 'രാമരാജ്യം'ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. == വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും == രാമകഥയിലെ വാനരന്മാരും ഋക്ഷന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും വിന്ധ്യപ്രദേശത്തിലേയും മദ്ധ്യഭാരതത്തിലേയും ആദിവാസികളായ അനാര്യ(ദ്രാവിഡരും മറ്റും) ഉപജാതികളായിരുന്നു. ഇത് മിക്കവാറും എല്ലാ ചരിത്രകാരന്മാരും സമ്മതിക്കുന്നു. വാല്മീകി രാമായണത്തിൽ ഈ ആദിവാസികളെ വാനരന്മാരെന്നും ഋഷന്മാരെന്നും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിലും പ്രാരംഭത്തിൽ ഇവരെല്ലാം തന്നെ മനുഷ്യരായി കരുതപ്പെട്ടിരുന്നു എന്ന് ആദികാവ്യത്തിലെ അനേകം സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നും മനസ്സിലാക്കാം. രാമയണത്തിലെ വാനരന്മാർ മനുഷ്യരെപ്പോലെ ബുദ്ധിസമ്പന്നരാണ്‌, മനുഷ്യരുടെ ഭാഷ, സംസ്കാരം എന്നിവ അവർക്കുമുണ്ട്. വാനരന്മാരുടെ പേര്‌, അവരെ കുരങ്ങുകളുടെ പോലെ കാണപ്പെട്ടതിനാലാണെന്നൊരു കൂട്ടം ചരിത്രകാരന്മാർ വാദിക്കുമ്പോൾ ജൈനരാമായണം അനുസരിച്ച് അവരുടെ കൊടിയുടെ അടയാളം അപ്രകാരമായിരുന്നതിനാൽ കവി വാനരന്മാർ എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു എന്നാണ്‌ മറ്റൊരു വിഭാഗം കരുതുന്നത്. കരടിയുടെ ചിഹ്നം കൊടിയിലുണ്ടായിരുന്നവരെ ഋഷന്മാരെന്നും വിളിച്ചിരുന്നതിക്കാരണത്താലാണ്‌. മറ്റൊരനുമാനം ഇക്കാലത്തെ ആദിവാസികളേയും പോലെ തന്നെ ഈ ജാതികൾ വിഭിന്നമായ മൃഗങ്ങളേയും സസ്യങ്ങളേയും ആരാധിച്ചിരുന്നുവെന്നും ഏത് മൃഗത്തേയും സസ്യത്തേയും ആരാധിച്ചിരുന്നുവോ അതേ പേരിൽ തന്നെ വിളിക്കപ്പെടുകയും അതേ രീതിയിൽ വസ്ത്രധാരണം നടത്തുവാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു . ഇതിനെ ടോട്ടം എന്ന ഗോത്രവിഭാഗത്തിൽ പെടുത്തിയാണ്‌ ആധുനിക ചരിത്രകാരന്മാർ കാണുന്നത്. <ref>{{Cite book | title = എ സോഷ്യൽ ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ഇന്ത്യ | last = എസ്.എൻ. | first = സദാശിവൻ | publisher = | year = | isbn = | location = | pages = 167 }}</ref> ജടായു, സമ്പാതി,(ഗരുഡൻ) ജാംബവാൻ(കരടി) സുഗ്രീവൻ (വാനരൻ) രാവണൻ(രാക്ഷസൻ) എന്നീ ടോട്ടങ്ങളെ രാമയണത്തിൽ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. == ഭൂമിശാസ്ത്രം == വാല്മീകിക്ക് ദക്ഷിണഭാരതത്തിലേയും, മദ്ധ്യഭാരതത്തിലേയും ഭൂമിശാസ്ത്രവുമായി പരിചയമില്ലായിരുന്നു എന്ന് രാമായണത്തിൽ നിന്ന് തെളിവുകൾ ലഭിക്കുന്നുണ്ട്. അദ്ദേഹം കൂടുതലായും അനുമാനത്തേയും കല്പനയേയുമാണ്‌ ആശ്രയിച്ചത്. അതിനെ പിന്തുടർന്നു വന്ന വ്യാഖ്യാനങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുമാനത്തിനു പുറമേ ചിന്തിച്ചുകാണുന്നില്ല എന്ന് പ്രോഫ: കാമിൽ ബുൽകേ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. രാമായണം എഴുതപ്പെട്ടതിനും വളരെ മുൻപേ തന്നെ വിവിധ ദേശങ്ങളുമായി സമുദ്രമാർഗ്ഗം ഭാരതം ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും അതിനെക്കുറിച്ചൊന്നും പരാമർശമില്ലാത്തതും വാല്മീകിക്ക് ഭൂമിശാസ്ത്രത്തിലുണ്ടായിരുന്ന പരിചയക്കുറവ് വ്യക്തമാക്കുന്നു. രാമായണം വിശകലനം ചെയ്തിട്ടുള്ള പണ്ഡിതന്മാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ <ref>എം.ബി കീബേ. ഇ.ഹി,ക്വാ പേജ് 693-702 </ref> <ref>ഹീരാലാൽ ത്ധാ; കോമെമ്മറേഷൻ വാല്യം പേജ് 151-161 കേശവോസ്തവ സ്മാരക ഗ്രന്ഥം </ref> <ref>റായ് കൃഷ്ണദാസ്; രാമവനത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രം</ref> <ref>എപപ്പിക് ആൻഡ് പുരാണിക് സ്റ്റഡീസ്. ഭണ്ഡാർക്കർ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് </ref> രാവണന്റെ ലങ്ക, ഇന്നത്തെ ശ്രീലങ്കയല്ല മറിച്ച് ചോട്ടാ നാഗ്പൂർ സമതലങ്ങളിൽ (മധ്യപ്രദേശ്-ഒറിസ) എവിടെയോ ആണ്. രാമായണത്തിൻറ്റെ രചയിതാവിന് അക്കാലത്തെ ഭൂമിശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ച് വലിയ അറിവില്ലാത്തതാണിതിനു കാരണം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. രാമായണം രചിച്ചകാലത്തെ ഭൂമിശാസ്ത്രത്തെ പറ്റി പഠനം നടത്തിയ ഡോ. പരമേശ്വര അയ്യർ പറയുന്നത് രാമായണത്തിലെ ലങ്ക, ജബൽപൂരിനു 25 കിലോ മീറ്റർ വടക്കായുള്ള ത്രികുത്തമലകൾ ആണെന്നാണ്. ഈ അഭിപ്രായത്തെ നിരാകരിക്കുന്നതാണ് ഏഴായിരത്തോളം വർഷത്തെ പഴക്കം കണക്കാക്കുന്ന ഭാരതത്തിൽ നിന്നും ശ്രീലങ്ക യിലേക്ക് കാണപ്പെടുന്ന രാമസേതു എന്ന രാമായണത്തിൽ സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന പാലം.ഇത് സ്വയം രൂപപ്പെട്ടതല്ലെന്നും BCE 5000-ൽ രചിക്കപ്പെട്ട രാമായണത്തിൽ പറയപ്പെടുന്ന രാമസേതു ഇതുതന്നെയായിരിക്കണമെന്നും ആധുനികതയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ഗവേഷകർ പറയുന്നു.ef>{{Cite book | title = എ സോഷ്യൽ ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ഇന്ത്യ | last = എസ്. എൻ. | first = സദാശിവൻ | publisher = എ.പി.എച്ച്. പബ്ലീഷേർസ് | year = 2000 | isbn = | location = | pages = 163 }}</ref> == ചരിത്രവീക്ഷണം == {{ആധികാരികത|വിഭാഗം}} [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്ന [[ശ്രീരാമൻ|ശ്രീരാമന്റെ]] ജീവിത കഥയെ അനാവരണം ചെയ്യുന്ന മനോഹരമായ കൃതിയാണ്‌ രാമായണം. ബിംബങ്ങളും പ്രതിബിംബങ്ങളും വർണ്ണനയും ഇതിനെ മനോഹരമാക്കുന്നു. കഥാപാത്രബിംബങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രാമായണത്തെ രണ്ടു ഭാഗമായി തിരിക്കാം. മകന്റെ ഉന്നതി ആഗ്രഹിക്കുകയും അതിനായി എന്തും ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന മാനുഷികവികാരങ്ങളുടെ അതിപ്രസരമുള്ള അയോദ്ധ്യാകാണ്ഡം മുതലായവയും, ദൈവികഭാവങ്ങളും അമാനുഷിക തലങ്ങളും നിറഞ്ഞു നിൽക്കുന്ന ആരണ്യകാണ്ഡം എന്നിങ്ങനെ. പാശ്ചാത്യചിന്തകന്മാരുടെ അഭിപ്രായപ്രകാരം ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന [[ദ്രാവിഡർ|ദ്രാവിഡർക്കു]] മേൽ [[ആര്യന്മാർ|ആര്യന്മാർക്കുണ്ടായ]] വിജയമത്രെ രാമായണം.{{തെളിവ്}} ഈ വാദം പൗരസ്ത്യ ചരിത്രകാരന്മാർ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. രാമൻ ഹിന്ദുവാണെന്നതിനും ആര്യവംശസ്ഥാപകൻ ആണെന്നുള്ളതിനും യാതൊരു തെളിവും ലഭിച്ചിട്ടില്ല, കൂടാതെ താൻ പിടിച്ചടക്കിയ [[കിഷ്കിന്ധ|കിഷ്കിന്ധയും]] [[ശ്രീലങ്ക|ലങ്കയും]] മറ്റും രാമൻ അർഹരായവർക്കു തന്നെ തിരിച്ചുനൽകുകയും ചെയ്തല്ലോ. [[വാല്മീകി]] എഴുതിയ രാമായണം കാണ്ഡങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. കാണ്ഡങ്ങളെ വീണ്ടും സർഗങ്ങളായും തിരിച്ചിരിക്കുന്നു.{{തെളിവ്}} രാമയണത്തെ വാല്മീകി സമീപിക്കുന്നത് തികച്ചും മാനുഷിക കഥാപാത്രങ്ങളുമായാണ്‌. എന്നാൽ പിന്നീടുണ്ടായ കൈകടത്തലുകൾ രാമന്‌ ദൈവികപരിവേഷം നൽകുകയും വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമാക്കിമാറ്റുകയും ചെയ്തു. ഇത് രാജഭരണത്തിനു പ്രാധാന്യം വന്നു ചേർന്നകാലത്തായിരിക്കണം. (ആദ്യകാലങ്ങളിൽ ഇന്ത്യൻ ഭൂഭാഗം റിപ്പബ്ലിക്കൻ രീതിയായിരുന്നത് ഓർക്കുക) # രാമായണത്തിന്റെ താത്വികമായ അവസ്ഥ രാമന്റെ കിരീടധാരണത്തിൽ തീരുന്നു. അതുകൊണ്ട്‌ ഉത്തരകാണ്ഡം എന്ന അതിനുശേഷമുള്ള ഭാഗം പിന്നീട്‌ കൂട്ടിച്ചേർത്തതാകണം. കൂടാതെ ഭാരതീയ കവികൾ തങ്ങളുടെ കൃതികൾ എപ്പോഴും ശുഭപര്യവസായി ആയാണ്‌ നിലനിർത്തുക. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ അവസ്ഥയിൽ രാമായണം തികച്ചും ദുഃഖപര്യവസായി ആണ്‌. ശ്രീരാമപട്ടാഭിഷേകം വരെ എടുക്കുകയാണെങ്കിൽ കഥ തികച്ചും ശുഭപര്യവസായി ആണ്‌. ഇതും മേൽപറഞ്ഞ വാദത്തിന്‌ ബലം പകരുന്നു. # ബാലകാണ്ഡത്തിലും ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലും രാമൻ [[വിഷ്ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] അവതാരമാണ്‌. എന്നാൽ മറ്റു കാണ്ഡങ്ങളിൽ രാമൻ സാധാരണ മനുഷ്യനാണ്‌. # ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒന്നാം സർഗത്തിൽ [[നാരദമുനി]] വാല്മീകിക്ക്‌ രാമായണ കഥ ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞുകൊടുക്കുന്നുണ്ട്‌. അതിൽ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലേയും ബാലകാണ്ഡത്തിലേയും ഭാഗങ്ങൾ ഒന്നും തന്നെ ഇല്ല. <!-- എന്നാൽ പൗരസ്ത്യ ചരിത്രകാരന്മാർ ഈ വാദത്തെ പൂർണ്ണമായും തള്ളിക്കളയുന്നു. {{തെളിവ്}} അവരുടെ വാദത്തിന്‌ പിന്തുണയേകാനായി നൽക്കുന്ന തെളിവുകൾ ഇവയാണ്‌. #പുരാതന ഭാരതീയ കവികളായ [[ഭാസൻ]], [[കാളിദാസൻ]], [[ഭവഭൂതി]], [[ദിങ്ങ്‌നാഗൻ]] മുതലായവരും പുരാതനഭാരതീയ കൃതിയായ 'ആനന്ദവർദ്ധനാചാര്യവും' വാല്മീകി രാമായണത്തെ അതിന്റെ ഇന്നത്തെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ്‌ കാണുന്നത്‌. #ബാല-ഉത്തരകാണ്ഡങ്ങളിലൊഴികെ മറ്റെല്ലായിടത്തും രാമൻ മനുഷ്യനാണെന്നു പറയുന്നത്‌ ശരിയല്ല, കാരണം രാമായണത്തിലുടനീളം രാമന്റെ മനുഷ്യത്വമാണ്‌ മുന്നിട്ടു നിൽക്കുന്നതെങ്കിലും കവി രാമന്റെ ദൈവികത്വത്തെ ഇടക്കിടെ പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്‌.{{തെളിവ്}} #ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒന്നാം സർഗത്തിൽ നാരദമുനി പ്രധാന രാമായണകഥ വളരെ ചുരുക്കിയാണു പറഞ്ഞു കൊടുക്കുന്നത്‌. അതിൽ താരതമ്യേന അപ്രധാനമായ ബാല-ഉത്തരകാണ്ഡങ്ങളിലെ കഥ ഇല്ലാത്തതിൽ അസ്വാഭാവികമായി ഒന്നും തന്നെ ഇല്ലത്രെ. --> == രാമായണം വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ/സ്വതന്ത്രകൃതികൾ‍ == {| class="wikitable" |- ! പേര്‌ ! കൃതി ! വിസ്തൃതി ! പ്രത്യേകത |- | മഹാരാമായണം | ശങ്കരപാർവതീ സം‌വാദം | 3,50,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | രാമന്റെ 99 രാസലീലകളുടെ വർണ്ണന |- | സം‌വൃതരാമായണം | നാരദകൃതം | 24,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | സ്വയംഭുവന്റേയും ശതരൂപയുടേയും തപസ്സ്(ദശരഥൻ കൗസല്യ എന്നിവരുടെ മുജ്ജന്മം) |- | ലോമശരമായണം | ലോമശ ഋഷീകൃതം | 32,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ദശരഥനും കൗസല്യയുടേയും മുജ്ജന്മം- കുമുദരാജാവായും വീരമതിയായും |- | അഗസ്ത്യരാമായണം | അഗസ്ത്യകൃതം | 16.000 ശ്ലോകങ്ങൾ | കുന്തളരാജാവും സിന്ധുമതിയും ദശരഥ-കൗസല്യ മുജ്ജന്മങ്ങളായി |- | മഞ്ജുളരാമായണം | സുതീക്ഷ്ണകൃതം | 1,20,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ഭാനുപ്രതാപ അരിമർദ്ദനന്റെ കഥ, ശബരിയോട്<br /> രാമൻ നവധാഭക്തിയെപ്പറ്റി വിവരിക്കുന്നത്. |- | സൗപദ്മരാമയണം | അത്രിഋഷീ | 1,20,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | പൂന്തോട്ടത്തിന്റെ സന്ദർഭം |- | രാമായണമഹാമാല | ശിവ-പാർവ്വതീസം‌വാദം | 56,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ഭുശുണ്ഡിയുടെ ഗരുഡവിമോഹനനിവാരണം |- | സൗഹാർദ്ദരാമായണം | ശരഭംഗഋഷി | 40,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | രാമലക്ഷ്മണന്മാർ വാനരരുടെ ഭാഷ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനെപ്പറ്റിയും സംസാരിക്കുന്നതിനെപ്പറ്റിയുമുള്ള സൂചനകൾ |- | രാമായണമണിരത്നം | വസിഷ്ഠ-അരുന്ധതീ സം‌വാദം | 36,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | മിഥിലയിലും അയോദ്ധ്യയിലും രാമൻ വസന്തോത്സവം ആഘോഷിക്കുന്നത് |- | സൗര്യരാമായണം | ഹനുമാൻ-സൂര്യസം‌വാദം | 62,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ശുകചരിത്രവും ശുകൻ രാജകനായിത്തീരുന്നതുകാരണം സീതാത്യാഗം നടക്കുന്നതു |- | ചാന്ദ്രരാമായണം | ഹനുമാന്റേയും ചന്ദ്രന്റേയും സം‌വാദം | 75,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | കേവടന്റെ പൂർവ്വജന്മകഥ |- | മൈന്ദരാമായണം | മൈന്ദ-കൗരവ സം‌വാദം | 52,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | പൂന്തോട്ടത്തിന്റെ സന്ദർഭം |- | സ്വയംഭൂവരാമായണം | ബ്രഹ്മാ നാരദസം‌വാദം | 18,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | '''മണ്ഡോദരീഗർഭത്തിൽ നിന്നും സീതയുടെ ജനനം''' |- | സുവർച്ചസരാമായണം | സുഗ്രീവ-താരാ സം‌വാദം | 15,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | സുലോചനയുടെ കഥ, രാവണന്റെ ചിത്രം കാരണം ശാന്ത സീതയെ പരിഹസിക്കുന്നതും <br />പകരം സീത ശാന്തയെ ശപിക്കുന്നതും ശാന്തക്ക് പക്ഷിയോനി ലഭിക്കുന്നതും, <br />മഹാരാവണവദ്ഹം<br /> |- | ശ്രവണരാമായണം | ഇന്ദ്ര-ജനക സം‌വാദം | 1,25,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | മന്ഥരയുടെ ഉൽപത്തി, ചിത്രകൂടത്തിലേക്ക് ഭരതന്റെ യാത്രാ സമയത്ത് ജനകന്റെ വരവ് |- | ദുരന്തരാമായണം | വസിഷ്ഠ-ജനക സം‌വാദം | 61.000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ഭരതന്റെ മഹിമാ വർണ്ണന |- | രാമായന ചമ്പു | ശിവ-നാരദ സം‌വാദം | 15,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | സ്വയം വരം |} == രാമായണം ഭാരതീയ ഭാഷകളിൽ == === തമിഴ് രാമായണം === {{പ്രലേ|കമ്പ രാമായണം}} ദ്രാവിഡ ഭാഷകളിലെ രാമകഥ സംബന്ധിച്ച എറ്റവും പ്രാചീനമായ കൃതി ക്രി.വ. 12-ാം ശതകത്തിൽ [[കമ്പർ‌‌]] രചിച്ച [[കമ്പരാമായണം|രാമായണമാണ്‌]] ഇതിൽ വാല്മീകിയുടെ രാമായണത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ആറു കാണ്ഡങ്ങളിലെ മുഴുവൻ കഥയും സ്വതന്ത്രരൂപത്തിൽ വർണ്ണിക്കുകയും അനേകം പുതിയ കഥകൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref>എസ്. വയ്യ്യാപുരി. ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് തമിഴ് ലാങ്വേജ് ആൻഡ് കൾച്ചർ. 1956. മദ്രാസ്. പേജ് 103</ref> കമ്പർക്കു മുന്പ് ഓട്ടക്കൂതൻ തമിഴിൽ രാമായണം എഴുതിത്തുടങ്ങിയെന്നും കമ്പരുടെ കാവ്യം വായിച്ചശേഷം അദ്ദേഹം തന്റെ സൃഷ്ടി നശിപ്പിച്ചു കളയാൻ തുടങ്ങിയെന്നും എന്നാൽ ഇതറിഞ്ഞ കമ്പർ അദ്ദേഹത്തിനടുക്കലെത്തിയെന്നും ഉത്തരകാണ്ഡത്തെ രക്ഷിച്ചെടുക്കാൻ സാധിച്ചുവെന്നും ഐതിഹ്യമുണ്ട്. ഇക്കാരണത്താൽ തമിഴ് രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡം രചിച്ചത് കമ്പരല്ല എന്ന് ബി.എം. ഗോപാലകൃഷ്ണാചാര്യർ അവകാശപ്പെടുന്നു. <ref>ബി.എം. ഗോപാലകൃഷ്ണാചാര്യർ കമ്പരാമായണ; ബാലകാണ്ഡം </ref> === തെലുങ്കുരാമായണം === തെലുങ്കു സാഹിത്യത്തിൽ രാമകഥയെ സംബന്ധിച്ച ഏറ്റവും മഹത്തരമായ ഗ്രന്ഥം രംഗനാഥന്റെ [[ദ്വിപദരാമായണം|ദ്വിപദരാമായണമാണ്‌]] 14-ാം ശതകത്തിലാണ്‌ ഇത് രചിച്ചത്. കവിയായ ഗോനബുദ്ധറെഡ്ഡിയുടെ ആശ്രിതനായ അദ്ദേഹം കഥയുടെ കീർത്തി റെഡ്ഡിക്ക് നൽകിയിരുന്നു എങ്കിലും പിൽക്കാലത്ത് രംഗനാഥരാമായണം എന്ന പേരിൽ തന്നെ ഇത് പ്രശസ്തി നേടി. ജനപ്രീതി നേടിയ ദ്വിപദം എന്ന പേരിലുള്ള ഛന്ദസ്സും ലളിതഭാഷയും മൂലം ഈ രാമായണം തെലുങ്ക് ജനതക്കിടയിൽ വളരെയധികം പ്രചാരം നേടി. <ref>ഡോ. കാമിൽ ബുൽകേ. രാമകഥ </ref> തെലുങ്കുസാഹിത്യത്തിലെ ആദ്യത്തെ രാമായണാഖ്യാനം തിക്കണ്ണ രചിച്ച നിർ‌വചനോത്തരരാമായണമാണ്‌. ഇത് ക്രി.വ. 13-ാം ശതകത്തിലാണ്‌ ഇത് രചിച്ചത്. 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഭാസ്കരരാമായണമാണ്‌ ഏറ്റവും കലാത്മകവും സാഹിത്യപരവുമായി കരുതപ്പെടുന്നത്. ഇത് വാല്മീകി രാമായണത്തിന്റെ തെലുങ്കു പരിഭാഷയാണ്‌ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു, 16-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രാമഭദ്രൻ രചിച്ച രാമാഭ്യുദയം, പിംഗലിസുരനാര്യ രചിച്ച രാഘവപാൺദവീയം, കദു കൂരിരുദ്രൻ രചിച്ച സുഗ്രീവവിജയ്‌മു എന്നിവയും പ്രശസ്തി നേടിയ രാമായണ കഥകളാണ്‌. തെലുങ്കിലെ സാധാരണജനങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയങ്കരമായ രാമായണം മൊല്ലരാമായണമാണ്‌. കട്ടവരദരാജു ക്രി.വ. 17-ാം ശതകത്തിൽ വിസ്തൃതമായ ദ്വിപദരാമായണം രചിച്ചു. അതിൽ വാല്മീകി രാമായണകഥ തന്നെയാണ്‌ അദ്ദേഹം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. <ref> കട്ടവരദരാജു; ശ്രീരാമായണമു ഓഫ് കട്ടവരദരാജു; മദ്രാസ് യൂണിവേർസിറ്റി; മദ്രാസ് 1950 ഭൂമിക. </ref> === മലയാളരാമായണം === <!--[[Image:Ramayanam Malayalam.jpg|thumb|250px|രാമായണം ചിത്രകഥയുടെ പുറംചട്ട]]--> * [[രാമചരിതം]]-യുദ്ധകാണ്ഡത്തെ ആസ്പദമാക്കി12-ാം ശതകത്തിൽ എഴുതപ്പെട്ട ഒരു പാട്ടുകൃതി. ചീരാമകവിയാണ്‌ രചയിതാവ്. * [[കണ്ണശ്ശരാമായണം]]- 14-ാം ശതകത്തിന്റെ ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ [[കണ്ണശ്ശപ്പണിക്കർ]] രചിച്ച കാവ്യമാണ്‌. * [[രാമായണം ചമ്പു]]- ക്രി.വ.1500 ൽ [[പുനം നമ്പൂതിരി]] [[മണിപ്രവാളം|മണിപ്രവാളശൈലിയിൽ]] എഴുതിയ [[മ്പു|ചമ്പൂകാവ്യം]]. * [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ട്]]- 1575 നും 1650 നും ഇടക്ക് [[എഴുത്തച്ഛൻ]] രചിച്ചതാണിത്. ഈ ഗ്രന്ഥമാണ്‌ മലയാളികൾക്കിടയിൽ കൂടുതൽ ജനപ്രീതിയാർജ്ജിച്ചത്. * [[രാമായണം ആട്ടക്കഥ]]- [[കൊട്ടാരക്കരത്തമ്പുരാൻ]] രചിച്ച ഈ [[ആട്ടക്കഥ]] വാല്മീകിരാമായണത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രതർജ്ജമയാണ്‌. *[[മാപ്പിള രാമായണം]]- മലബാറിലെ മാപ്പിളമാർക്കിടയിൽ വാമൊഴിയായി പ്രചരിച്ചിരുന്ന കാവ്യകൃതിയാണ് മാപ്പിള രാമായണം . മാപ്പിളപ്പാട്ടിന്റെ ശൈലിയിൽ ചൊല്ലപ്പെടുന്ന പദ്യത്തിന്റെ സാരാംശം രാമായണത്തിലെ വിവിധ കഥാസന്ദർഭങ്ങളാണ്. === ആദിവാസി രാമകഥകൾ === ആദിവാസികളുടെ സാഹിത്യം സുരക്ഷിതമായിരുന്നിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ അതിന്റെ മൂലരൂപം അന്വേഷിക്കുന്നത് ശ്രമകരമായിരിക്കും. രാമായണത്തിലെ വാനരന്മാർ, ഋക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവർ വാസ്തവത്തിൽ ആദിവാസികളോ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ ആദ്യകാല വാസികൾ തന്നേയോ ആണെന്ന് കാമിൽ ബുൽകേ പറയുന്നു. ആദിവാസികൾക്കിടയിൽ പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ രാമായണം പ്രചാരമില്ലെങ്കിലും നിരവധി ഉപകഥകൾ അവർ ഇന്നും വായ്മൊഴിയായി പകർന്നു പോരുന്നു. പലജാതികളും [[ശബരി|ശബരിയുടെ]] ഐതിഹ്യങ്ങൾ വിശ്വസിക്കുന്നുണ്ട്. ബോഡോ ജാതിയിൽ സീതാത്യാഗത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ രജകന്റെ കഥയുടെ വികൃതരൂപം ലഭിക്കുന്നു. ഉംറാവ് ജാതിയിൽ ലങ്കാ ദഹനത്തിന്റെ കഥക്ക് ഒരു പുതിയ രൂപം പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. ബീഹാറിലെ സാന്ധാൾ വംശത്തിൽ പെട്ടവരുടെ (ഹരപ്പൻ നിവാസികളുടെ പിൻഗാമികൾ എന്ന് ചില ചരിത്രകാരന്മാർ കരുതുന്നു) ഇടയിൽ പ്രചാരമുള്ള രാമകഥക്ക് രാമായണവുമായി അടുത്ത സാമ്യമുണ്ട്. അതിപ്രകാരമാണ്‌ # ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞാനുസരണം മാമ്പഴം തിന്ന ദശരഥപത്നിമാർ ഗർഭിണികളായിത്തീരുന്നത്. # കൈകേയിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ഭരതശത്രുഘ്നന്മാർ ജനിക്കുന്നു # രാവണവധത്തിനു ശേഷം മടങ്ങി വന്ന രാമൻ സന്ധാളരുടെ സ്ഥലത്ത് താമസിക്കുകയും ശിവക്ഷേത്രം സ്ഥാപിക്കുകയും അവിടെ ദിവസവും സീതയോടൊത്ത് പൂജ ചെയ്യുകയും ചെയ്തിരുന്നു. # സീതാന്വേഷണം നടത്തുന്ന സമയത്ത് അണ്ണാൻ കുഞ്ഞിനും ഇലന്തമരത്തിനും രാമൻ വരങ്ങൾ നൽകുന്നത്, കൊക്കിനു ശിക്ഷ നൽകുന്നത്, ലക്ഷ്മണനും ഹനുമാനും ആദ്യം കണ്ടുമുട്ടുമ്പോൾ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടത്തുന്നത്, ഹനുമാൻ രാമബാണത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ സമുദ്രം താണ്ടുന്നത് തുടങ്ങിയ കഥകൾ ആദിവാസികൾക്കിടയിൽ പ്രചരിച്ചിട്ടുണ്ട്. <ref> ഗോപാലലാൽ വർമ്മ, സന്ധാളീ നാടോടിപ്പാട്ടുകളിൽ ശ്രീരാമൻ; സാരംഗം പബ്ലിക്കേഷൻസ്; ഡൽഹി. 1960 </ref> ശരശ്ചന്ദ്രറായി രചിച്ച ''ദി ബീർഹോർസ്'' എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ ബീർഹോർസ് എന്ന ആദിവാസി ജാതിയിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള രാമകഥയെപ്പറ്റി പ്രസ്താവം ഉണ്ട്. അതിൻ പ്രകാരം ദശരഥന്‌ 7 ഭാര്യമാരാണുള്ളത്. സീത മുറ്റം മെഴുകുന്നതിനായി ശിവന്റെ വില്ല് ഉയർത്തുന്നതും സീതാന്വേഷണത്തിലെ അണ്ണാൻ കുഞ്ഞ്, ഇലന്ത മരം, കൊക്ക് എന്നിവയെ പറ്റിയും പ്രസ്താവമുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ കഥയിൽ രാവണനെ വധിക്കുന്നത് ലക്ഷ്മണനാണ്‌. മുണ്ഡാ ജാതിയിൽ പ്രചരിച്ചിട്ടുള്ള കഥയിലും കൊക്കിന്റെ കഴുത്ത് രാമൻ വലിച്ചു നീട്ടി അതിനെ ശിക്ഷിക്കുന്നതിന്റേയും ഇലന്തമരം സീതയുടെ സാരിയുടെ കഷണങ്ങൾ രാമനു നൽകി അനശ്വരതയുടെ വരം നേടുന്നതും മറ്റും ഉണ്ട്. അണ്ണാൻ കുഞ്ഞ് സീതയുടെ മാർഗ്ഗം പറഞ്ഞു കൊടുക്കുന്നതിനാൽ രാമൻ തലോടുന്നതായാണ്‌ അവരുടെ കഥകളിൽ ഉള്ളത്. <ref> എം.സി. മിത്ര: ജേർണൽ ഓഫ് ഡിപാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് ലെറ്റേർസ്. കൽക്കത്ത ഭാഗം 4 303-304 പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നത് -കാമിൽ ബുൽകേ [[രാമകഥ]] </ref> മദ്ധ്യപ്രദേശിലെ ബൈഗാ-ഭൂമിയ എന്ന ജാതികളിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള ഐതിഹ്യം സീതയെ കൃഷിയുടെ അധിഷ്ഠാനദേവതയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. അതനുസരിച്ച് മാതാവായ ജാനകിയുടെ കൈവിരലിൽ ആറു വിരലുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നും അതിലൊന്ന് മുറിച്ച് ഭൂമിയിൽ നട്ടതിൽ നിന്നാണ്‌ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ഇനങ്ങളിലുമുള്ള വിത്തുകൾ മുളച്ച് വന്നതെന്നും കാണുന്നു. <ref> എസ്. ഫുക്സ്. ദി ഗോണ്ഡേ ആൻഡ് ഭൂമിയ ഓഫ് ഈസ്റ്റേർൺ മണ്ഡല: ബോംബെ 1960 </ref> == രാമായണം വിദേശഭാഷകളിൽ == [[പ്രമാണം:അറബിയിലുള്ള രാമായണം.JPG|ലഘു|[[അറബി ഭാഷ|അറബിയിലുള്ള]] [[വാല്മീകി]] [[രാമായണം]]. [[മഷി|മഷിയും]] [[ചായം|ചായങ്ങളും]] ഉപയോഗിച്ച് 16-‍ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനം രചിച്ചത്.]] === സിംഹളരാമകഥ === സിംഹളരാമകഥയിൽ രാമൻ ഒറ്റക്കാണ്‌ വനവാസം നടത്തുന്നത്.അദ്ദേഹത്തിന്റെ അസാന്നിദ്ധ്യത്തിൽ സീത അപഹരിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ സ്ഥാനത്ത് ബാലിയാണ്‌. ബാലി ലങ്കാദഹനം തടത്തി സീതയെ രാമന്റെ അടുക്കലെത്തിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ചിത്രം കാരണം രാമൻ സീതയെ ത്യാഗം ചെയുന്നു. സീതക്ക് ഒരു പുത്രൻ ജനിക്കുന്നു. വാല്മീകി മറ്റു രണ്ടുപേരെക്കൂടി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു പേരും പിന്നീട് രാമസേനയുമായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിനെപ്പറ്റിയും പ്രസ്താവനയുണ്ട്. സിംഹള ദ്വീപിലെ കൊഹോബോയക്കം എന്ന ആചാരവേളകളിൽ കാവ്യാത്മകങ്ങളായ കഥകൾ പാരായണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഈ അവസരത്തിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട കഥകളിൽ പ്രധാനം സീതാത്യാഗത്തിന്റെയും സിംഹളത്തിന്റെ ആദ്യരാജാവായ വിജയന്റെയും മറ്റും കഥകളുമാണ്. === ടിബറ്റ് രാമായണം === രാമകഥ പ്രാചീനകാലം മുതൽക്കേ വടക്കോട്ട് പ്രചരിക്കാൻ തുടങ്ങിയിരുന്നു. ടിബറ്റ് ഭാഷയിൽ അത് 8-9 ശതകങ്ങളിലെത്തിച്ചേർന്നിരിക്കാം എന്ന് അനുമാനിക്കുന്നു. രാവണചരിതം മുതൽ സീതാത്യാഗവും രാമസീതാസം‌യോഗവും വരെയുള്ള മുഴുവൻ രാമകഥയുടേയും കൈയെഴുത്തു പ്രതികൾ തിബറ്റിൽ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ദശരഥനിതിൽ രണ്ട് പത്നിമാർ മാത്രമാണുള്ളത്. ഇളയ ഭാര്യയിൽ നിന്ന് ആദ്യം രാമൻ ജനിക്കുന്നു. വിഷ്ണു തന്നെ വീണ്ടും ജ്യേഷ്ഠത്തിയിൽ ലക്ഷ്മണനായി ജനിക്കുന്നുണ്ട്. സീത മുൻജന്മത്തിൽ രാവണപുത്രിയായി കരുതുന്നു. പിതാവിനെ നശിപ്പിക്കുമെന്ന് ജാതകത്തിലുള്ളതിനാൽ അവളെ നദിയിൽ എറിയുന്നു. എന്നാൽ സീതയെ ഭാരതത്തിലെ മുക്കുവർ രക്ഷിക്കുകയും അവരിലാരോ ഒരാൾ വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ലീലാവതി എന്നാണതിൽ സീതയുടെ പേര്. ലക്ഷ്മണനെ രാജാവാക്കാനായി രാമൻ സ്വമേധയാ രാജ്യം വിട്ട് കാട്ടിൽ പോകുകയും രാജ്യം ചുറ്റുകയും അവിടെ വച്ച് സീതയെ കണ്ടുമുട്ടി വിവാഹം കഴിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കർഷകരുടെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം തിരികെ ചെന്ന് രാജ്യം ഭരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അനന്തരം സീതാപഹരണം. ഇത് നടക്കുന്നത് രാജധാനിക്കടുത്തുള്ള അശോകവനത്തിൽ നിന്നാണ്‌. പിന്നീട് സീതാന്വേഷണം, വാനരന്മാരോട് സൗഹൃദം, ഹനുമാന്റെ ലങ്കാദഹനം മുതൽ രാവണ വധം വരെ കാണാം. ===മറ്റു രാജ്യങ്ങളിലെ രാമായണങ്ങൾ=== *[[റീയംകെർ|കമ്പോഡിയ രാമായണം(റീയംകെർ)]] *[[രാമകീൻ|തായ്‌ലാന്റ് രാമായണം(രാമകീൻ)]] *[[ഫ്രാ ലക് ഫ്രാ ലാം|ലാവോസ് രാമായണം(ഫ്രാ ലക് ഫ്രാ ലാം)]] *[[യാമ സത് ദൗ|ബർമ്മ(മ്യാൻമർ)രാമായണം(യാമ സത് ദൗ)]] *[[ഹിക്കായത് സെറി രാമ|മലേഷ്യ രാമായണം(ഹിക്കായത് സെറി രാമ)]] *[[കകവിൻ രാമായണ|ജാവ, ഇൻഡോനേഷ്യൻ രാമായണം(കകവിൻ രാമായണ)]] *[[മഹരദിയ ലാവണ|ഫിലിപ്പൈൻസ് രാമായണം (മഹരദിയ ലാവണ)]] *[[ജപ്പാനിലെ രാമായണം]] *[[സിദ്ധി രാമായണ|നേപ്പാൾ രാമായണ (സിദ്ധി രാമായണ)]] *[[ടിബറ്റ് രാമായണം]]<ref>The Ramayana Tradition in Asia-edited by V.Raghavan published by Sahithya academi,India 1998</ref> == ഉപസംഹാരം == വാല്മീകി പദപ്രയോഗങ്ങളിൽ അദ്വിതീയനായിരുന്നു. കരുണാരസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രചിക്കപ്പെട്ട രാമായണമാകട്ടെ കാവ്യങ്ങളിൽ വച്ച്‌ ഉന്നതസ്ഥാനം വഹിക്കുന്നു. [[കാളിദാസൻ]], [[ഭവഭൂതി]] മുതലായവർ തുടങ്ങി അനേകർക്ക്‌ പ്രചോദനമാകാൻ കവിക്ക്‌ കഴിഞ്ഞു. അതുകൊണ്ടാണ്‌ കവിയെ ആദികവിയെന്നും, കാവ്യത്തെ ആദികാവ്യം എന്നും വിളിച്ച്‌ നിരൂപകർ ആദരിക്കുന്നതും<ref>http://www.eng.vedanta.ru/library/vedanta_kesari/ramayana.php</ref><ref>http://www.sociology.ed.ac.uk/sas/papers/panel49_mbrockington.rtf{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref> http://www.archaeologynews.org/link.asp?ID=248828&Title=Why%20modern%20India%20misses%20Sankalia</ref>. == ഇവകൂടി കാണുക == * [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം]] * [[രാമായണം (പൈകോ ചിത്രകഥ)]] *[[മാപ്പിള രാമായണം]] == കുറിപ്പുകൾ == a.{{Note_label|A|a|none}} ലീലാലോലരായ ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളെ കണ്ട് മഹർഷിയുടെ മനുഷ്യഹൃദയത്തിൽ പൂർവാശ്രമത്തിലെ മിഥുനജീവിതസ്മൃതി ഉണർന്നിരിക്കേ ആയിരിക്കാം വേടന്റെ അമ്പ് അവയിലൊന്നിനെ കൊന്നതെന്ന് മലയാളത്തിലെ സാഹിത്യചിന്തകൻ കൊടുപ്പുന്ന അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. വാല്മീകിയുടെ തീവ്രപ്രതികരണത്തിന്റെ പ്രേരകവികാരമായി കരുണാശോകങ്ങൾക്കൊപ്പം രതിയും ഉണ്ടായിരുന്നിരിക്കാമെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നു.<ref>കൊടുപ്പുന്ന : ആദികവിയുടെ ശില്പശാല - രതി, പിന്നെ ശോകം എന്ന ലേഖനം.</ref> b.{{Note_label|B|b|none}} മഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിലും ശാന്തിപർവ്വത്തിലും മാത്രമാണ്‌ വാല്മീകി കവിയാണെന്ന വ്യക്തമായ സൂചനകൾ ലഭിക്കുന്നത്. ശാന്തിപർവ്വത്തിൽ ഒരു ഭാർഗ്ഗവകവിയെപ്പറ്റിയും അനുശാസനപർവ്വത്തിൽ യശോധനനായ ഒരു വാല്മീകിയെപ്പറ്റിയും രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. മഹാഭാരതത്തിലെ മറ്റു പർവ്വങ്ങളിൽ വാല്മീകിയെപ്പറ്റിയുള്ള പരമാർശങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും കവിയാണെന്ന സൂചന ഇല്ല. == അവലംബം == {{reflist|2}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{wikisource|രാമായണം}} {{commons cat|Ramayana|Ramayana}} {{കവാടം ഹിന്ദുമതം}} ; {{In lang|sa}}സംസ്കൃതത്തിൽ * [[oldwikisource:रामायण|रामायण]] ([[Devanagari|ദേവനാഗിരി]] ലിപിയിൽ രാമായണം- [[Wikisource|വിക്കി സോഴ്സിൽ നിന്നും]]) * [http://www.sacred-texts.com/hin/rys/index.htm Ramayana] (ദേവനാഗിരിയിലും [[IAST|ഐ.എ.എസ്.ടി]]) ; {{In lang|en}} വിവർത്തനങ്ങൾ * [http://valmiki.iitk.ac.in/index.php?id=translation വാക്കുകളുടെ വിവർത്തനങ്ങൾ-ഓഡിയോ സഹിതം] * [http://www.gutenberg.org/etext/24869 ഇംഗ്ലീഷ് വിവർത്തനം ഡൌൺ‌ലോഡ് ചെയ്യാൻ ] * [http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm Ralph T. H. Griffith (1870-1874) വിവർത്തനം ചെയ്ത രാമായണം] * [http://www.sacred-texts.com/hin/dutt/index.htm R.C. Dutt (1899) ന്റെ മഹാഭാരതവും രാമായണവും] * [http://www.valmikiramayan.net/ രാമായണത്തിലെ പദ അർത്ഥങ്ങൾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113034155/http://www.valmikiramayan.net/ |date=2007-01-13 }} {{In lang|sa}}/{{In lang|en}} * [http://www.gitapress.org/Download_Eng_pdf.htm ''രാമചരിതമാനസം'' (Tulsidas' Ramayana)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220005315/http://www.gitapress.org/Download_Eng_pdf.htm |date=2010-02-20 }} {{In lang|hi}}/{{In lang|en}} ; ഗവേഷണ ലേഖനങ്ങൾ * {{cite journal|last=Siddhinathananda|first=Swami |title=The Role of the Ramayana in Indian Cultural Lore|journal=[[Vedanta Kesari]]|url=http://www.eng.vedanta.ru/library/vedanta_kesari/ramayana.php}} * [http://www.azibaza.com/lecture/ramayana.htm The storyboard of the Ramayana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310182720/http://www.azibaza.com/lecture/ramayana.htm |date=2007-03-10 }} - discusses adaptations in other nations {{ഫലകം:രാമായണം}} {{ഫലകം:HinduMythology}} [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണം]] [[വർഗ്ഗം:ഇതിഹാസങ്ങൾ]] mm4xnw1kwqrl6au9h6tddiggl1v4xf9 4668412 4668408 2026-09-21T20:15:52Z ~2026-50841-45 223191 /* യുദ്ധകാണ്ഡം */ 4668412 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Ramayana}} {{infobox Book | <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = രാമായണം | title_orig = | translator = | image = File:Rāma slays Rāvaṇa.png | image_caption = രാമ-രാവണ യുദ്ധം ചിത്രകാരന്റെ ഭാവനയിൽ | author = [[ഇതിഹാസ്]] | cover_artist = | country = | language = | series = | genre = | publisher = | release_date = | media_type = | pages = | isbn = ലഭ്യമല്ല <!-- first published before ISBN system started --> | preceded_by = | followed_by = }} {{ഹൈന്ദവം}} [[ഇന്ത്യ|ഭാരതത്തിന്റെ]] സംഭാവനയായ രണ്ട് [[ഇതിഹാസം|ഇതിഹാസങ്ങളിൽ]] ഒന്നാണ്‌ '''രാമായണം''' .<ref>{{Cite web |url=http://www.knowledgecommission.org/classical-indian-epics.html |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2008-01-05 |archive-date=2007-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009183844/http://www.knowledgecommission.org/classical-indian-epics.html |url-status=dead }}</ref> രാമന്റെ യാത്ര എന്നാണ്‌ രാമായണത്തിനർത്ഥം. [[വാല്മീകി|വാല്മീകി മഹർഷി]] രചിച്ച രാമായണം കാവ്യരൂപത്തിലുള്ള ആദ്യ കൃതിയാണ്‌ എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഇത് ആദിമകാവ്യം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. മഹത്തായ സീതാചരിത്രവും പൗലസ്ത്യവധവുമാണ് രാമകഥാസംക്ഷേപസാരം. ധാർമ്മികമൂല്യങ്ങളെ മുറുകെ പിടിക്കാനായി മഹത്തായ സിംഹാസനം വരെ ഉപേക്ഷിച്ച രാമനേയും ഭരതനേയും പോലുള്ള മനുഷ്യരുടെ കഥയിലൂടെ മഹത്തരമായ ധർമ്മസം‌രക്ഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സന്ദേശമാണ്‌ വാല്മീകിരാമായണത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്നത്. വാല്മീകിരാമായണത്തിനു മുന്നേ തന്നെ [[രാമകഥ|രാമകഥയെ]] അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ആഖ്യാനങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. ആ ആഖ്യാനങ്ങൾ ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാലാണ്‌ വാല്മീകിരാമായണം രാമകഥയുടെ ഏറ്റവും പ്രാചീനമായ രൂപമായിത്തീർന്നത്. <ref name=":0">കാമിൽ ബുൽക്കെ രാമകഥ വിവ:അഭയദേവ്. കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി. തൃശൂർ പേജ് 48</ref> ഒരു നൂറ്റാണ്ടിനു മുന്പ് മാത്രമാണ് പാശ്ചാത്യലോകത്ത് രാമായണം അറിയപ്പെട്ടുതുടങ്ങിയതെങ്കിലും ഇതിനകം അതിനെപ്പറ്റി വിവിധപഠനങ്ങൾ അവിടെ നടന്നിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ ചരിത്രകാരന്മാരും പിന്നീട് രാമായണത്തെപ്പറ്റി ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കാനാരംഭിച്ചു. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ രാമായണം അതിപ്രാചീനമാണ് എന്ന അഭിപ്രായമായിരുന്നു. എങ്കിലും ഇന്ന് പണ്ഢിതരെല്ലാം തന്നെ ആദിരാമായണ (വാല്മീകി) ഗ്രന്ഥത്തിനും ഇപ്പോൾ പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകി രാമായണത്തിനും പ്രത്യേകം രചനാകാലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നുണ്ട്. പുരാതന ഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സാഹിത്യ സൃഷ്ടികളിലൊന്നായ രാമായണത്തിന്റെ പ്രഭാവം [[ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡം|ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെയും]] ദക്ഷിണപൂർവേഷ്യയിലെയും സംസ്കാരങ്ങളിൽ പ്രതിഫലിച്ചുകാണാം. ഇന്ന് കാണുന്ന രാമായണം നിരവധി പ്രക്ഷിപ്തഭാഗങ്ങൾ ചേർന്നതാണ്‌. രാമനെ വെറുമൊരു സാധാരണ മനുഷ്യനായി വിവരിക്കുന്ന ആദ്യരൂപത്തോട് ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളായ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങളിലൊന്നായി വാഴ്ത്തുന്ന തരത്തിലുള്ള ഭാഗങ്ങൾ പിന്നീട് ചേർക്കപ്പെട്ടതാണ്‌ എന്ന വാദമുണ്ട്. രാമനെ ഈശ്വരനായി വാഴ്ത്തുന്ന സന്ദർഭങ്ങൾ എല്ലാം തന്നെ പിന്നീട് ചേർക്കപ്പെട്ടതാണെന്നും വാദിക്കപ്പെടുന്നു‌.<ref>കൊളാടി ഗോവിന്ദൻകുട്ടി വാല്മീകി രാമായണം</ref>, <ref> ജെ.കെ. ത്രിഖ; രാമന്റെ കഥ </ref> <ref> കാമിൽ ബുൽക്കെ രാമകഥ വിവ:അഭയദേവ്. കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി. തൃശൂർ പേജ് 48</ref> രാമായണത്തിൽ രാമനെ ഈശ്വരനായി ഉദ്ഘോഷിക്കുന്ന സന്ദർഭങ്ങൾ‍ കൂടുതലും കാണുന്നത് കാണ്ഡത്തിലും ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലും ആണ്‌. ഈ രണ്ടുകാണ്ഡങ്ങളും രാമായണത്തോട് പിൽക്കാലത്ത് കൂട്ടിചേർക്കപ്പെട്ടതാണെന്ന് പല പണ്ഡിതന്മാരും കാര്യകാരണ സഹിതം തെളിയിച്ചു കഴിഞ്ഞു. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റേയും ബാലകാണ്ഡത്തിന്റേയും രചനാശൈലി രാമായണത്തിന്റെ പ്രാമാണിക കാണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് വളരെ വ്യത്യസ്തമായിരിക്കുന്നതും തന്ന ഇതിനുള്ള തെളിവാണ്‌. പല ഗ്രന്ഥകർത്താക്കളും തങ്ങളുടെ കൃതികളിൽ ഉത്തരകാണ്ഡത്തെ ഉൾക്കൊള്ളിച്ചിട്ടുമില്ല. രാമായണം ബൗദ്ധകൃതിയെ അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തിയതാണെന്നും; ക്രി.മു. മൂന്നാം ശതകത്തിൽ എഴുതപ്പെട്ട ദശരഥജാതകത്തിലെ സ്രോതസ്സായ രാമകഥയാണ്‌ (ഇത് വളരെക്കാലം മുൻപേ വായ്മൊഴിയായി പ്രചരിച്ചിരുന്നു) രാമായണത്തിനടിസ്ഥാനം എന്നും ചില ചരിത്രകാരന്മാർ വാദിക്കുന്നു. <ref> ഡോ.വെബ്ബർ, ഓൺ ദി രാമായണ (Ueber das Ramayana Abhabdlungen der koenigl. Akademie der Wissensch, ZuRich, Berlin 1870 page 1-80 English Translation by D.C. Boyd. Bombay 1873 </ref> <ref> ദിനേശചന്ദ്ര; ദി ബംഗാളി രാമായണാസ്. </ref> == ഐതിഹ്യം == രാമായണം കാവ്യരൂപത്തിൽ രചിക്കാനിടയായ സംഭവത്തെ കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യം അനുസരിച്ച് [[വാല്മീകി]] മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ വിരുന്നു വന്ന നാരദമുനിയിൽ നിന്നാണ്‌ വാല്മീകി [[രാമകഥ]] കേൾക്കാനിടയായത്. നാരദനോടുള്ള വാല്മീകിയുടെ ചോദ്യം <blockquote>ക്വോ നസ്മിൻ സാമ്പ്രതം ലോകേ ഗുണവാൻ തത്ര വീര്യവാൻ</blockquote> അതായത് ഈ ലോകത്തിൽ ധൈര്യം, വീര്യം, ശ്രമം, സൗന്ദര്യം, പ്രൗഢി, സത്യനിഷ്ഠ, ക്ഷമ, ശീലഗുണം, അജയ്യത എന്നീ ഗുണങ്ങളടങ്ങിയ ഏതെങ്കിലും മനുഷ്യനുണ്ടോ; ഉണ്ടെങ്കിൽ അങ്ങേക്കറിയാതിരിക്കാൻ വഴിയില്ലല്ലോ? എന്നായിരുന്നു; അതിനുള്ള മറുപടിയായാണ്‌ നാരദൻ രാമകഥ ചൊല്ലിക്കൊടുക്കുന്നത്. എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഒരു മനുഷ്യനിൽ സമ്മേളിക്കുക എന്നത് അസംഭവ്യമാണ് എന്നും എന്നാൽ ഏറെക്കുറെ ഗുണങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന മനുഷ്യൻ ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ മൂത്തമകൻ രാമനാണെന്നും ആയിരുന്നു നാരദന്റെ മറുപടി. തുടർന്ന് നാരദൻ രാമകഥ മുഴുവനും വാല്മീകിക്ക് വിസ്തരിച്ച് കൊടുത്തു. പിന്നീടൊരിക്കൽ‍ ശിഷ്യന്മാരുമൊത്ത് [[തമസാ നദി|തമസാ നദിയിൽ]] സ്നാനത്തിനായി പോവുകയായിരുന്ന [[വാല്മീകി]] ഒരു [[വേടൻ]] [[ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷി|ക്രൗഞ്ചമിഥുനങ്ങളിൽ]] ആൺപക്ഷിയെ അമ്പെയ്ത് വീഴ്ത്തുന്നതു കണ്ടു. കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന മുനിമാർക്ക് അത്തരം കാഴ്ചകൾ നിത്യേന കാണുന്നതാണെങ്കിലും രാമകഥ വാല്മീകിയുടെ ലോകവീക്ഷണം തന്നെ മാറ്റി മറിച്ചിരുന്നതിനാൽ, ആൺപക്ഷിയുടെ ദാരുണമായ അന്ത്യവും പെൺപക്ഷിയുടെ വിലാപവും ചേർന്ന് ആ കാഴ്ച മഹർഷിയുടെ മനസ്സലിയിച്ചു. ഉള്ളിൽ ഉറഞ്ഞുക്കൂടിയ വികാരം{{Ref_label|A|a|none}} <blockquote>"മാ നിഷാ‍ദ പ്രതിഷ്ഠാം ത്വമഗമഃശാശ്വതീ സമാഃ യൽ ക്രൌഞ്ചമിഥുനാദേകമവധീഃ കാമമോഹിതം"</blockquote> എന്ന ശ്ലോകരൂപത്തിൽ പുറത്തുവന്നു. ഈ ശ്ലോകം ചൊല്ലിത്തീർന്നതും [[ബ്രഹ്മാവ്]] അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി. അതേ രൂപത്തിൽ തന്നെ [[ശ്രീരാമൻ|ശ്രീരാമന്റെ]]‍ ജീവിതകഥ രചിക്കുവാൻ വാല്മീകിയെ ഉപദേശിച്ചു. ഇരുപതിനായിരം ശ്ലോകം കൊണ്ട് രാമായണ കഥ കാവ്യരൂപത്തിൽ അദ്ദേഹം എഴുതിത്തീർത്തു. അഞ്ഞൂറ് അദ്ധ്യായങ്ങൾ ഇതിലുണ്ട്. [[ബാലകാണ്ഡം]], [[അയോദ്ധ്യാകാണ്ഡം]], [[ആരണ്യകാണ്ഡം]], [[കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം]], [[സുന്ദരകാണ്ഡം]], [[യുദ്ധകാണ്ഡം]], [[ഉത്തരകാണ്ഡം]] എന്നിങ്ങനെ ഏഴു കാണ്ഡങ്ങളിലാണ് രാമകഥ രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിൽ ബാലകാണ്ഡവും ഉത്തരകാണ്ഡവും വാല്മീകി എഴുതിയതല്ല എന്നും അത് പിന്നീട് ചേർക്കപ്പെട്ടതാണെന്നും വാദമുണ്ട്<ref name="Rrevisited">{{cite book |last=Bose |first=Mandakranta |date=2004 |title=The Ramayana Revisited |isbn=9780198037637}}</ref><ref name="Beauty">{{cite web |url=https://penguin.co.in/thepenguindigest/the-beauty-of-the-valmiki-ramayana-by-bibek-debroy/ |title=The Beauty of the Valmiki Ramayana by Bibek Debroy |last=Debroy |first=Bibek |date=29 January 2018 |access-date=11 April 2018 |language=en}}</ref>. == രചയിതാവ് == [[പ്രമാണം:Valmiki Ramayana.jpg|thumb|150px|വാല്മീകിയുടെ എണ്ണഛായ]] [[പ്രമാണം:Four Sons of Dasaratha.jpg|thumb|230px|ദശരഥപുത്രന്മാരുടെ ജന്മം]] [[വാല്മീകി]] മഹർഷിയാണ്‌ രാമായണത്തിന്റെ രചയിതാവ് എന്നാണ് ലഭിച്ചിട്ടുള്ള രേഖകളിൽ നിന്ന് അനുമാനിക്കുന്നത്. ഈ കവിയുടെ ജീവചരിത്രത്തെപ്പറ്റിയുള്ള പ്രാമാണികമായ തെളിവുകളുടെ അഭാവം ഉണ്ട് എന്നത് നിസ്തർക്കമാണ്. പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം ആദ്യം ഒരു കൊള്ളക്കാരനായിരുന്നു. എന്നാൽ സന്യാസം സ്വീകരിച്ച ശേഷം ദീർഘകാലത്തെ തപസ്സിനു ശേഷം അദ്ദേഹം രാമായണം രചിക്കാനുള്ള സാമർത്ഥ്യം നേടിയെടുത്തു. അദ്ദേഹം ഒരു ശിവഭക്തനായിരുന്നു. ഇതു സംബന്ധിച്ച ആദ്യത്തെ പരാമർശം [[സ്കന്ദപുരാണം|സ്കന്ദപുരാണത്തിലാണുള്ളത്]]. എന്നാൽ ഇതിന്റെ പ്രാചീനതയെക്കുറിച്ച് സന്ദേഹമുയർന്നിട്ടുണ്ട്. കാരണം സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ കൂടുതൽ വിവരങ്ങളും എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനുശേഷമുള്ളതാണ് എന്നതും ധാരാളം പ്രക്ഷിപ്തങ്ങൾ കലർന്നതുമാണെന്നതാണ്‌. പ്രമാണിക രാമായണത്തിൽ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഫലശ്രുതിയിലല്ലാതെ ഒരിടത്തും വാല്മീകിയെക്കുറിച്ച് പ്രസ്താവമില്ല. എന്നാൽ പിന്നീടെഴുതപ്പെട്ട രാമായണത്തിൽ ബാലകാണ്ഡത്തിലും, ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലും പ്രസ്താവങ്ങൾ കാണാം. കൂടാതെ [[മഹാഭാരതം|മഹാഭാരതത്തിലും]] വാല്മീകിയെപ്പറ്റി സൂചനകൾ ലഭിക്കുന്നു. {{Ref_label|B|b|none}} മഹാഭാരതത്തിലെ അനുശാസനപർവ്വത്തിൽ ഒരു വാദത്തിൽ വാല്മീകിയെ ബ്രഹ്മഘ്നൻ എന്നാക്ഷേപിക്കുന്നുണ്ട്. വാല്മീകി കൊള്ളക്കാരനായിരുന്നു എന്ന കഥകൾ പ്രചരിപ്പിക്കാൻ ഈ അനുമാനമായിരിക്കണം എന്നു കാമിൽ ബുൽകെ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. തൈത്തീര്യപ്രാതിശാഖ്യത്തിൽ വൈയാകരണനായ ഒരു വാല്മീകി മഹർഷിയെപ്പറ്റി പറയുന്നു. ഇദ്ദേഹം ആദികവിയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തനാണ് എന്ന് യാക്കോബിയും വെബ്ബറും അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. മഹാഭാരതത്തിലെ ഉദ്യോഗപർവ്വത്തിലെ സുപർണ്ണ വാല്മീകിയെപ്പറ്റി പറയുന്നുണ്ട്. സുപർണ്ണവംശം ക്ഷത്രിയരായിരുന്നതിനാൽ ആദികവിയും, സുപർണ്ണവാല്മീകിയും വ്യത്യസ്തരായിരിക്കണം. ബാലകാണ്ഡത്തിന്റേയും, ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റേയും രചനയോടെയാണ്‌ ആദികവി വാല്മീകിയും, മഹർഷി വാല്മീകിയും ഒന്നാണെന്ന ധാരണ പരക്കെ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടു തുടങ്ങിയത്. ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രാരംഭത്തിൽ വാല്മീകി നാരദനിൽ നിന്ന് രാമകഥ കേൾക്കുന്നതിനിടയായതിനേയും പിന്നീടു രാമായണം എഴുതിയശേഷം ഗായകരായ തന്റെ രണ്ട് ശിഷ്യന്മാരോട് രാമകഥ പ്രചരിപ്പിക്കാൻ നിർദ്ദേശിച്ചതിനേയും സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ [[സീത|സീതാ]] പരിത്യാഗത്തിനുശേഷം സീതയെ വാല്മീകി സം‌രക്ഷിക്കുന്നതിനേയും മറ്റും പറയുന്നു. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ വാല്മീകി താൻ പ്രചേതസ്സിന്റെ പത്താമത്തെ പുത്രനാണെന്ന് പറയുന്നു. അനേകായിരം വർഷം അദ്ദേഹം തപസ്സു ചെയ്തിരുന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.(ദക്ഷീണാത്യരാമായണത്തിൽ -ഉത്തരകാണ്ഡം 111, 11) എന്നാൽ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ രചയിതാവിൻ വാല്മീകി ഒരു കൊള്ളക്കാരനായിരുന്നു എന്ന കഥ സ്വീകാര്യമായിരുന്നില്ല എന്ന അനുമാനമാണ്‌ ഇതു നൽകുന്നത്. ക്രിസ്തുവർഷം ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടുമുതൽ ആദികവിയും വാല്മീകി മഹർഷിയും ഒന്നാണെന്നത് സർവ്വസമ്മതമായി തുടങ്ങുകയും വാല്മീകിയെ രാമായണത്തിന്റെ സംഭവങ്ങളുടെ സമകാലീനാക്കിത്തീർക്കുകയും ചെയ്തു തുടങ്ങി. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ രചനാകാലത്ത് വാല്മീകിയും അയോദ്ധ്യയുമായി അഭേദ്യമായ ബന്ധമുണ്ടെന്ന് സ്ഥാപിച്ചു തുടങ്ങി. വാല്മീകിയെ ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തായും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. പില്ക്കാലത്തെ പലരചനകളിലും വാല്മീകിയും ഭാർഗ്ഗവ ച്യവനമഹർഷിയും ഒന്നാണെന്ന സങ്കല്പം പ്രചരിച്ചു തുടങ്ങി. [[ച്യവനൻ|ച്യവനമഹർഷി]] അനേകായിരം വർഷം തപസ്സിരുന്ന് ശരീരം മുഴുവൻ ചിതല്പുറ്റ് (വാല്മീകം) വന്നു മൂടിയെന്ന കഥ വാല്മീകിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തിക്കാണുന്നു. == രാമായണത്തിന്റെ രചനാകാലം == [[പ്രമാണം:An Ramlila Actor In The Role of Ravana.jpg|thumb|രാമലീല ഉത്സവത്തിൽ [[രാവണൻ|രാവണന്റെ]] വേഷത്തിൽ ]] [[പ്രമാണം:Wat phra keaw ramayana fresco.jpg|thumb|Ramayana Fresco, [[Wat Phra Kaew]], [[Bangkok]]]] [[പ്രമാണം:Srisita ram laxman hanuman manor.JPG|thumb|Deities Sita (far right), Rama (center), Lakshmana (far left) and Hanuman (below seated) at [[Bhaktivedanta Manor]], Watford, [[England]].]] രാമായണത്തിന്റെ രചനാകാലത്തെക്കുറിച്ച് വിവരിക്കുമ്പോൾ മിക്ക പണ്ഡിതന്മാരും ആദിരാമായണത്തിനും(പ്രാമാണിക ഗ്രന്ഥം) പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകി രാമായണത്തിനും പ്രത്യേകം രചനാകാലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. [[വാല്മീകി]] എഴുതിയ രാമായണത്തിനും രണ്ടാമത്തേതിനും തമ്മിൽ വളരെക്കാലത്തെ അന്തരം കാണുന്നുണ്ട്. ചെറുതും വലുതുമായ പ്രക്ഷിപ്തങ്ങൾ ഒഴിച്ചുള്ള പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകിരാമായണത്തിന്റെ ആധുനികരൂപം കുറഞ്ഞത് ക്രി.വ. രണ്ടാം ശതകത്തിലേതാണെന്നാണ്‌ ഫാദർ. കാമിൽ ബുൽകെ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. കൂടുതൽ പേരും ഈ അഭിപ്രായത്തോട് യോജിക്കുന്നു. ആദിരാമായണത്തിന്റെ രചനാകാലത്തെപ്പറ്റിയുള്ള കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ തരുന്ന രേഖകൾ കുറവാണ്‌. ഋഗ്വേദത്തിലോ മറ്റ് വേദങ്ങളിലോ രാമകഥയെപ്പറ്റി സൂചനകൾ ഇല്ല. രാമായണത്തിൽ മഹാഭാരത വീരന്മാരെപറ്റിയും പരാമർശമില്ല. എങ്കിലും മഹാഭാരതത്തിൽ രാമകഥകൾ (പ്രക്ഷിപ്തമാണെങ്കിലും) നിരവധി കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. തന്മൂലം രാമയണത്തിന്റെ രചനാകാലം വേദങ്ങൾക്കു ശേഷവും മഹാഭാരതത്തിനു മുൻപുമാണെന്ന ധാരണ പണ്ടേ ഉണ്ടായിരുന്നു. പാണിനിയുടെ അഷ്ടാധ്യായിനിയിൽ മഹാഭാരതത്തിലെ പ്രമുഖ കഥാപാത്രങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സൂചനകൾ ഇല്ലെങ്കിലും താരതമ്യേന അപ്രധാനികളായ ശുർപ്പണഖ, കൈകേയി, കൗസല്യ എന്നിവരെ പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. അത് പാണിനിയുടെ കാലത്തും രാമായണം അല്ലെങ്കിലും രാമകഥ പ്രചാരത്തിലിരുന്നതായി കാണിക്കുന്നു. ഒരു നൂറ്റാണ്ടിനു മുന്പ് മാത്രമാണ് പാശ്ചാത്യലോകത്ത് രാമായണം അറിയപ്പെട്ടുതുടങ്ങിയതെങ്കിലും ഇതിനകം അതിനെപ്പറ്റി വിവിധപഠനങ്ങൾ അവിടെ നടന്നിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ ചരിത്രകാരന്മാരും പിന്നീട് രാമായണത്തെപ്പറ്റി ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കാനാരംഭിച്ചു. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ രാമായണം അതിപ്രാചീനമാണ് എന്ന അഭിപ്രായമായിരുന്നു. എങ്കിലും ഇന്ന് പണ്ഢിതരെല്ലാം തന്നെ ആദിരാമായണ (വാല്മീകി) ഗ്രന്ഥത്തിനും ഇപ്പോൾ പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന വാല്മീകി രാമായണത്തിനും പ്രത്യേകം രചനാകാലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നുണ്ട്. ആദിരാമായണത്തിൽ ബൗദ്ധസ്വാധീനങ്ങളോ ബൗദ്ധകഥകളോ ഒന്നും കാണാത്തതിനാൽ ഇത് ബുദ്ധനുമുൻപേ രചിക്കപ്പെട്ടതാണെന്നാണ് മോർണിയർ വില്യംസ് അവകാശപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ത്രിപിടകത്തിന്റെ രചനാകാലത്ത് രാമകഥയെപ്പറ്റിയുള്ള വ്യക്തമായ ആഖ്യാനങ്ങൾ നിലവിലുള്ളത് ഇതിനെ ഖണ്ഡിക്കാനായി സി.വി. വൈദ്യയും മറ്റും ഉപയോഗിക്കുന്നുമുണ്ട്. വിവിധ പണ്ഡിതന്മാരുടെ അഭിപ്രായപ്രകാരം രചനാകാലം താഴെക്കൊടുക്കുന്നു. {| class="wikitable" |- ! പണ്ഡിതൻ ! രചനാകാലം ! പ്രധാനകാരണം |- | എച്ച്. ശ്ലേഘൽ | ക്രി.മു. 11 ശതകം | - |- | ജി. ഗൊരേസി | ക്രി.മു. 12 ശതകം | - |- | എം. മോണിയർ വില്യംസ് | ക്രി.മു. 5-ആം ശതകം | പ്രാമാണിക വാല്മീകിരാമായണത്തിൽ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സ്വാധീനം ഇല്ലാത്തത് |- | ഡോ യാക്കോബി | ക്രി.മു. 6-8 ശതകങ്ങൾ | ബൗദ്ധ സ്വാധീനം ഇല്ലാത്തത് |- | എ.എ. മക്‌ഡൊണാൾഡ് | ക്രി.മു. നാലാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യം | പാലി ഗീതങ്ങൾ, രാമയണ കാവ്യ വ്യാകരണം എന്നിവ അപഗ്രഥിച്ചതിൽ നിന്ന്.. |- | എ.ബി. കീഥസ് | ക്രി.മു. 4-ആം ശതകം | യാക്കോബിക്ക് തെറ്റ് പറ്റിയതത്രെ |- | എം. വിന്റ്രനിസ് | ക്രി.മു. 3-ആം ശതകം | കീഥ്സിനോട് യോജിക്കുന്നു |- | സി.വി. വൈദ്യ | ക്രി.മു. | ത്രിപിടകത്തിലെ രാമകഥയുടെ വികാസം |} ചില ചരിത്രകാരന്മാരുടെ അഭിപ്രായപ്രകാരം [[കോസല ദേശം|കോസല ദേശത്തെ]] നാടോടിപ്പാട്ടുകളാണ്‌ രാമന്റെ കഥ. വാല്മീകി അവ ശേഖരിക്കുകയും മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ഒന്നിച്ച്‌ ഒരു കാവ്യമാക്കുകയും ചെയ്തിരിക്കാനാണ്‌ സാധ്യതയെന്ന് അവർ കരുതുന്നു{{തെളിവ്}} എച്ച്. ഡി. സങ്കല്യയുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ വാല്മീകി രാമായണത്തിറ്റ്നെ രചനാകാലം 3-4 നൂറ്റാണ്ടാണ്. വിവരണങ്ങളിൽ ഉള്ള വെള്ളി, ഇരുമ്പ്, വീഞ്ഞ്, ഒട്ടകം, ആന എന്നിവയെ ആധാരപ്പെടുത്തിയാണ് അദ്ദേഹം ഈ നിഗമനങ്ങളിൽ എത്തിച്ചേരുന്നത്. <ref>H. D. Sankaliya. in Times of India, Newdelhi, November 26, 1967 എസ്. എൻ. സദാശിവന്റെ എ സോഷ്യൽ ഹിസ്റ്ററി ഒഫ് ഇന്ത്യ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ നിന്ന്</ref> {{POV}} ലേഖനവിദ്യ കണ്ടുപിടിക്കുന്നതിനു മുമ്പാണ്‌ രാമായണം രചിക്കപ്പെട്ടത്‌ എന്നൊരു വാദമുണ്ട്. രാമായണത്തിലെ പല കഥകളും ശ്ലോകങ്ങളും രാമായണ കഥതന്നെയും മഹാഭാരതത്തിൽ ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നത് ഇതിന് തെളിവായി ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നു. രാമായണത്തിൽ ദക്ഷിണേന്ത്യ കൊടും വനം ആണെന്നും അവിടെ വാനരന്മാരും ആദിവാസികളും മാത്രമേ താമസിക്കുന്നുള്ളുവെന്നും പറയുമ്പോൾ മഹാഭാരതത്തിൽ ദക്ഷിണഭാരതത്തിലെ പല രാജ്യങ്ങളുടേയും പേരുകൾ പരാമർശിക്കുന്നു. [[അർജ്ജുനൻ]] പാണ്ഡ്യരാജാക്കന്മാരെയും മറ്റും പരാജയപ്പെടുത്തിയ കഥ ഏറെ പ്രസിദ്ധമാണല്ലോ. <ref name=":0" />അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ രാമായണം മഹാഭാരതത്തേക്കാളും ഏതാനും നൂറ്റാണ്ടുകൾ മുമ്പെങ്കിലും രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കണം. മഹാഭാരതത്തിന്റെ കാലം ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടാണെന്നത്‌ ഏകദേശം അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. {{തെളിവ്}} എന്നാൽ വാല്മീകിക്ക് അക്കാലത്തെ ഭാരതീയ ഭൂമിശാസ്ത്രവും വ്യാപാരബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചും കാര്യമായ അറിവ് ഉണ്ടായിരുന്നില്ല എന്നതാണ് മേൽ പറഞ്ഞതിനു കാരണം എന്ന് വാല്മീകിരാമായണത്തിലെ ശ്ലോകങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യക്തമാകുന്നുണ്ട്. ഒരു ബൌദ്ധകൃതിയായ [[ദശരഥജാതകം]] മിക്കവാറും രാമായണത്തെ അനുവർത്തിക്കുന്നു. ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ 38-ൽ ആണ്‌ [[പാലി ഭാഷ|പാലി ഭാഷയിലെ]] ഈ കൃതി രചിക്കപ്പെട്ടത്‌. ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ 480-ൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട [[പാടലീപുത്രം]] എന്ന നഗരം വരെ കഥാകേന്ദ്രത്തിനു സമീപമുള്ള സ്ഥലമായിട്ടു കൂടി രാമായണത്തിൽ പരാമർശിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. കഥാ കേന്ദ്രമായ അയോദ്ധ്യയെന്നത് കാല്പനികമായ ഒരു സ്ഥലമായതായിരിക്കണം ഇതിനു കാരണം. പിന്നീട് ഗുപ്തകാലത്ത് അയോദ്ധ്യ അന്വേഷിച്ച് നിരവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടന്നെങ്കിലും പാടലീപുത്രത്തിനടുത്തായിരിക്കണം എന്ന ഊഹത്തിലെത്തുകയായിരുന്നു. ഇനി ബാലകാണ്ഡവും ഉത്തരകാണ്ഡവും പിന്നീട്‌ കൂട്ടിച്ചേർത്തവയാണെങ്കിൽ കൂടി ആ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെങ്കിലും നടന്നിരിക്കണം. കാരണം, ക്രി. മു. ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന [[അശ്വഘോഷൻ|അശ്വഘോഷനും]] [[കാളിദാസൻ|കാളിദാസനും]] എല്ലാം രാമായണത്തെ അതിന്റെ ഇന്നത്തെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ്‌ കണ്ടിരിക്കുന്നത്‌ . <ref>{{Cite book | title = രാമകഥ . | last = കാമിൽ ബുൽക്കെ | first = വിവ:അഭയദേവ് | publisher = കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി. തൃശൂർ | year = | isbn = | location = | pages = }}</ref>ഇതിൽ നിന്നെല്ലാം മനസ്സിലാകുന്നത്‌ രാമായണത്തിന്റെ കാലഘട്ടം ഏറ്റവും കുറഞ്ഞത്‌, ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ്‌ ആറാം നൂറ്റാണ്ടെങ്കിലും ആകണം എന്നാണ്‌. == രാമകഥയുടെ മൂല സ്രോതസ്സ് == [[പ്രമാണം:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|thumb|സീതയെ അപഹരിച്ച രാവണനെ നേരിടുന്ന ജടായു - [[രാജാ രവിവർമ്മ|രാജാരവി വർമ്മയുടെ]] എണ്ണച്ഛായ ചിത്രം]] ആദികവി വാല്മീകിക്കു മുന്പേ തന്നെ രാമകഥ സംബന്ധിച്ച ആഖ്യാനകാവ്യം പ്രചരിച്ചു കഴിഞ്ഞിരുന്നു. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വാല്മീകി രാമായണം രചിച്ചു എന്ന് മിക്കവാറും എല്ലാ പണ്ഡിതരും ഏകാഭിപ്രായക്കാരാണ്‌. എന്നാൽ മൂലസ്രോതസ്സിനെക്കുറിച്ച് പണ്ഡിതരുടെ ഇടയിൽ വിഭിന്നമായ അഭിപ്രായങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. === എം.വെബ്ബർ === ഡോ. വെബ്ബറുടെ അഭിപ്രായമനുസരിച്ച് രാമകഥയുടെ മൂലരൂപം ബൗദ്ധദശരഥജാതകത്തിലുള്ളതാണ്‌. ആദ്യഭാഗങ്ങൾ ഇതിൽ നിന്നെടുത്തവയാണെങ്കിൽ സീതാപഹരണവും, രാവണനുമായുള്ള യുദ്ധവും ഹോമർ വർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്ന പാരീസിനാലുള്ള ഹെലന്റെ അപഹരണവും, ട്രോയ് നഗരാക്രമണവുമാണെന്നാണ്‌ അദ്ദേഹം കരുതുന്നത്. ഇതനുസരിച്ച് ദശരഥകജാതകവും, ഹോമറിന്റെ കാവ്യവുമാണ്‌ രാമകഥയുടെ പ്രഭവസ്ഥാനങ്ങൾ. എന്നാൽ ദശരഥജാതകം രാമകഥയുടെ അടിസ്ഥാനമാണെന്നുള്ളതിനോട് മിക്ക പണ്ഡിതരും യോജിക്കുന്നുവെങ്കിലും ഹോമറിന്റെ കാവ്യം അടിസ്ഥാനമാക്കാനാവില്ലെന്ന് എല്ലാവരും തന്നെ ശക്തിയുക്തം എതിർത്തിട്ടുണ്ട്. <ref> യാക്കോബി എച്ച്; രാമായണം - ദാസ് രാമായണ, (വിവർത്തനം) ബോൺ 1893) </ref> === എച്ച്. യാക്കോബി === ഡോ. വെബറേ പോലെ തന്നെ രാമകഥക്കു പ്രധാനമായ രണ്ട് അടിസ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് യാക്കോബിയും കരുതുന്നു. ഒന്നാമത്തെ ഭാഗം അയോദ്ധ്യയിലെ സംഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിൽ ദശരഥൻ പ്രധാന നായകനാണ്. ഇത് ഏതോ നാടുകടത്തപ്പെട്ട ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിലെ രാജകുമാരന്റെ സംഭവവുമായി അദ്ദേഹം ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. ആ മൂലകഥ പ്രകാരം രാജകുമാരനെ പുറത്താക്കുകയും അയാൾ ഇക്ഷുമതീ തീരം വിട്ട് കോസല രാജ്യത്ത് എത്തുകയും താമസിയാതെ അവിടെ അധികാരം പിടിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ പി‍ല്ക്കാലത്ത് അയാൾ വസിച്ചിരുന്ന ഇക്ഷുമതിയിലാണെന്ന ഓർമ്മ ഇല്ലാതെ വന്നപ്പോൾ അയോദ്ധ്യയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ട രാജകുമാരനാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചു പോന്നു. രണ്ടാമത്തെ ഭാഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം യാക്കോബി വൈദിക സാഹിത്യത്തിനാണ് നൽകുന്നത്. എന്നാൽ കൃഷിയുടെ അധിഷ്ഠാന ദേവതയായി സങ്കല്പിക്കുന്ന സീതയുടെ സ്വഭാവ ചിത്രീകരണം വൈദിക സാഹിത്യത്തിലില്ലെന്ന് അദ്ദേഹവും സമ്മതിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും വൈദിക സീതയുടെ വ്യക്തിത്വത്തിൽ നിന്നാണ് രാമായണത്തിലെ സീത വികാസം പ്രാപിച്ചിരിക്കാൻ സാദ്ധ്യത എന്നാണ് അദ്ദേഹം കരുതുന്നത്. ഇതിനെ രമേശ് ചന്ദ്രദത്ത് പോലുള്ള ചില ചരിത്രകാരന്മാർ പിന്താങ്ങുന്നുമുണ്ട്. <ref> രമേശ് ചന്ദ്രദത്ത് എ ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് സിവിലിയസേഷൻ ഇൻ ആൻഷ്യൻറ് ഇന്ത്യ. പേജ് 211 ബോംബെ </ref> <ref> എസ്.കെ ബേൽവൽക്കർ; ഉത്തമ രാമചരിത്രം ഭൂമിക പേജ് 59 </ref> [[ആര്യൻ|ആര്യന്മാരുടെ]] ദേവതയായ [[ഇന്ദ്രൻ|ഇന്ദ്രൻ]] തന്നെയാണ് പിന്നീട് കൂടുതൽ സാംസ്കാരികവും നാഗരികവുമായ വികസനം കൈവന്നപ്പോഴാണ് രാമനായിത്തീർന്നത് എന്നാണ് യാക്കോബി അഭിപ്രായപ്പെടുന്നത്. കൃഷിയുടെ പ്രാധാന്യം വരുന്നതിനു മുമ്പ് പ്രധാന ദേവതകൾ പ്രകൃതിശക്തികൾ മാത്രമായിരുന്നു. അതിലൊരാളാണു ഇന്ദ്രനും. ഇന്ദ്രന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കർത്തവ്യം വെള്ളം തടഞ്ഞു വച്ച [[വൃത്രൻ|വൃത്രാസുരനെ]] വധിക്കുകയും വെള്ളം മോചിപ്പിക്കുകയുമാണ്. രാവണന്റെയും, വൃത്രന്റെയും മൂലരൂപം ഒന്നാണെന്നു അദ്ദേഹം കരുതുന്നത് അതുകൊണ്ടാണ്. കൃഷിയുടെ പ്രധാന ആവശ്യം വെള്ളമാണ്, അതിനെ തടഞ്ഞ് വച്ചത് ആദ്യകാലത്ത് വൃത്രനായിരുന്നു.എങ്കിലും പില്ക്കാലത്ത് കൃഷിയുടെ ദേവതയായ സീതയെ അധിനിവേശം ചെയ്ത രാവണനെയാണ് താദാത്മ്യപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത് എന്നു മാത്രം. ഇന്ദ്രന്റെ രണ്ടാമത്തെ ജോലി പണിയരാൽ മോഷ്ടിക്കപ്പെട്ട പശുക്കളെ വീണ്ടെടുക്കലാണ്. (ഋഗ്വേദം 2-12) വൈദിക കാലത്ത് പശുക്കൾക്കുണ്ടായിരുന്ന അതേ സ്ഥാനമാണ് കൃഷി വികസിച്ചശേഷം കലപ്പക്കും അതിൻറെ ചാലിനും ഉണ്ടായിരുന്നത്. തൽഫലമായി പശുക്കളുടെ അധിനിവേശം സീതാഹരണമായിപ്പോയി എന്ന് മാത്രം. സരമ ഇന്ദ്രനെ സഹായിക്കുന്നതു പോലെ ഹനുമാൻ രാമനെ സഹായിക്കാനെത്തുന്നു. === ദിനേശചന്ദ്രൻ === വെബ്ബറിനേയും യാക്കോബിയേയും പോലെ ദിനേശചന്ദ്രനും രാമകഥക്ക് രണ്ട് പ്രഭവസ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നു കരുതുന്നു. ഒന്ന് ഉത്തരഭാരതത്തിൽ രാമായണത്തിനു മുന്നേ പ്രചാരമുണ്ടായിരുന്ന [[ദശരഥജാതകം]], രണ്ട് ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ പ്രചാരത്തിലിരുന്ന രാവണ സംബന്ധിയായ ആഖ്യാനം. മൂന്നാമത്തേത് അപ്രധാനമാണ്. പ്രാചീനകാലത്ത് നില നിന്നിരുന്ന വാനരപൂജയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളാണ് അതിൽ പ്രധാനം. രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസരാജാവ് രാമകഥയേക്കാൾ മുന്നേ പ്രശസ്തി നേടിക്കഴിഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിൻറെ ധാർമ്മികത, തപസ്സ്, മഹത്ത്വം എന്നിവയെപ്പറ്റി പ്രത്യേകം ആഖ്യാനം നിലനിന്നിരുന്നു. ദ്രാവിഡരുടെ പ്രതീകമായി രാവണനേയും, ആര്യന്മാരുടെ പ്രതീകമായി രാമനേയും ചിത്രീകരിച്ചതാവാം. രാവണൻ ധർമ്മകീർത്തിയും ആദർശവാനുമായ ബൌദ്ധരാജാവായിരുന്നു എന്നും ദിനേശചന്ദ്രൻ തർക്കമുന്നയിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ ലങ്കാ രാജാവായിരുന്നു എന്നതിന് അവിടത്തെ അതിപ്രാചീനമായ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ പോലും തെളിവ് ലഭിക്കുന്നില്ല. ദീപവംശവും (ക്രി.വ. 4) മഹാവംശവും (ക്രി.വ. 5) സിംഹള ദ്വീപിലെ അതി പ്രാചീനമായ ഗ്രന്ഥങ്ങളാണ് ഇതിലെല്ലാം രാമകഥയുടെ സൂചനകൾ ഉണ്ടെങ്കിലും രാവണനെപ്പറ്റി എങ്ങും പ്രസ്താവിക്കുന്നില്ല എന്നതും ദിനേശചന്ദ്രൻ ആധാരമാക്കിയ ബൗദ്ധലങ്കാവതാരസൂത്രത്തിലെ ആദ്യ അദ്ധ്യായം (രാവണനും ബുദ്ധനും തമ്മിൽ സംഭാഷണം നടന്നതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്ന ഭാഗം) പ്രക്ഷിപ്തമാണെന്നും തെളിവ് ലഭിച്ചതും ദിനേശചന്ദ്രന്റെ വാദങ്ങളെ ഖണ്ഡിക്കുന്നവയാണ്‌. ചീനാ പരിഭാഷയിൽ ഈ അദ്ധ്യായമില്ല എന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്‌. == വാല്മീകി രാമായണത്തിന്റെ മൂന്നു പാഠങ്ങൾ == വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ പാഠങ്ങൾ എല്ലാം ഒരുപോലെയല്ല. ഇന്ന് വാല്മീകിരാമായണത്തിന്‌ മൂന്ന് പാഠഭേദങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്. അവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്‌ # ദാക്ഷിണാത്യപാഠം: തെക്കൻ പതിപ്പ്; കൂടുതൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള പതിപ്പാണിത്. ഗുജറാത്തി പ്രിന്റിങ്ങ് പ്രസ് (മുംബൈ) നിർണ്ണയസാഗർ പ്രിന്റിങ്ങ് പ്രസ് (മുംബൈ) # ഗൗഡീയപാഠം: ഗോരേസിയോ (പാരീസ്) പതിപ്പും കൽക്കട്ട സംസ്കൃത സിരീസിന്റെ പതിപ്പും # പശ്ചിമോത്തരീയ പാഠം: ദയാനന്ദമഹാവിദ്യാലയ (ലാഹോർ) ത്തിന്റെ പതിപ്പ്. ഒരോ പാഠത്തിലും മറ്റു പാഠങ്ങളിലില്ലാത്ത ധാരാളം ശ്ലോകങ്ങൾ കാണുന്നുണ്ട്. ദാക്ഷിണാത്യപാഠവും ഗൗഡീയപാഠവും താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ശ്ലോകങ്ങളുടെ സംഖ്യയുടെ മൂന്നിലൊന്നും മാത്രമേ ഓരോന്നിലും ഓരോ പാഠത്തിലും കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ. വാല്മീകി രാമായണം പ്രാരംഭകാലത്ത് വാമൊഴിയായി പ്രചരിച്ച് വിഭിന്ന തലമുറകളിലൂടെ പ്രചരിച്ച് ലേഖനവിദ്യ നടപ്പിലായ കാലത്ത് വരമൊഴിയിലായിത്തീർന്നതാവണം ഈ പാഠഭേദങ്ങൾക്ക് കാരണം. == സംക്ഷിപ്തം == [[പ്രമാണം:Hanuman before Rama.jpg|thumb|250px|[[സീത|സീതയോടൊപ്പം]] ഇരിക്കുന്ന [[രാമൻ]]. സമീപത്ത് നിൽക്കുന്നത് [[ലക്ഷ്മണൻ]]. [[ഹനുമാൻ]] അനുഗ്രഹം വാങ്ങിക്കുന്നു. ]] [[പ്രമാണം:Battle at Lanka, Ramayana, Udaipur, 1649-53.jpg|thumb|250px|[[Sahibdin|സാഹീബ്ദീന്റെ]] ഭാവനയിൽ ലങ്കായുദ്ധം ]] മഹാവിജ്ഞനും ബ്രഹ്മർഷിമാരിൽ പ്രധാനിയുമായ [[വാല്മീകി]] യുടെ ആശ്രമത്തിൽ വിരുന്നു വന്ന നാരദനോട് വാല്മീകി മഹർഷി 'ധൈര്യം, വീര്യം, ശമം, സത്യവ്രതം, വിജ്ഞാനം, കാരുണ്യം, സൗന്ദര്യം, പ്രൗഢി, ക്ഷമ, ശീലഗുണം, അജയ്യത എന്നീ ഗുണങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന ഏതെങ്കിലും മനുഷ്യൻ ഭൂമുഖത്തുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യം ചോദിക്കുകയും അതിനുത്തരമായി നാരദൻ മഹർഷിക്ക് രാമകഥ വിവരിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്താണ്‌ രാമായണം ആരംഭിക്കുന്നത്. നാരദന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ശ്രീരാമന്‌ സദൃശനായി മറ്റൊരാളുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഗാംഭീര്യത്തിൽ സമുദ്രത്തേയും സൗന്ദര്യത്തിൽ പൂർണ്ണചന്ദ്രനെയും ക്രോധത്തിൽ കാലാഗ്നിയേയും ക്ഷമയിൽ ഭൂമിദേവിയേയും രാമനു സമാനമായി അദ്ദേഹം വിവരിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന ദശരഥമഹാരജാവിന്റെ പട്ടമഹിഷിയായ കൗസല്യയിൽ ഉണ്ടായ ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. മറ്റു ഭാര്യമാരായ സുമിത്രയിൽ ലക്ഷ്മണനെന്നും ശത്രുഘ്നനെന്നും കൈകേയിയിൽ ഭരതനെന്നും മറ്റ് മൂന്ന് പുത്രന്മാരും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. ദശരഥൻ മൂത്തപുത്രനെന്ന നിലയിൽ അനന്തരാവകാശിയായി രാമനെയാണ്‌ കണ്ടിരുന്നത്. പ്രജകളുടെ ഹിതത്തിനനുസരിച്ച് രാമനെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യാനൊരുങ്ങിയ വേളയിൽ ചില നാടകീയ സംഭവങ്ങൾ ഉണ്ടായി. തന്റെ മകൻ ഭരതൻ രാജാവാകണമെന്ന് അതിയായി ആഗ്രഹിച്ച കൈകേയി പണ്ടെന്നോ രാജാവ് തനിക്ക് നൽകിയ വരത്തിന്റെ പിൻ‌ബലത്താൽ ഭരതനെ രാജാവാക്കണമെന്നും രാമനെ വാനപ്രസ്ഥത്തിനയക്കണമെന്നും ശഠിച്ചു. സത്യവ്രതനായ ദശരഥപുത്രൻ പിതാവിന്റെ മാനം രക്ഷിക്കാനായി സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യ സീതയോടും ഒപ്പം യാതൊരു പരിഭവവുമില്ലാതെ വനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു. നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ അവരെ [[ഗംഗാ നദി|ഗംഗ]] കടത്തിവിടുകയും കാട്ടിൽ വച്ച് ഭരദ്വാജമുനിയെ കാണുകയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ചിത്രകൂടത്തിൽ താമസിക്കാനാരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. ആ നാളുകളിൽ ദശരഥൻ ചരമമടഞ്ഞു. യുവരാജാവായി ഭരണം തുടരാൻ ഭരതൻ വിസമ്മതിച്ചു. രാമനെ അന്വേഷിച്ച് ഭരതൻ കാട്ടിലേക്ക് പോകുകയും രാമനെ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ഭരതന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം സിംഹാസനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു ചെല്ലാൻ രാമൻ വിസമ്മതിച്ചു. സാന്ത്വനങ്ങളോടെ ഭരതനെ അദ്ദേഹം തിരിച്ചയച്ചു. രാമന്റെ പാദുകങ്ങളെ സ്വീകരിച്ച് അത് മുൻനിർത്തി ഭരതൻ രാജ്യഭാരം നിർവഹിക്കുന്നു. വീണ്ടും നഗരത്തിൽ നിന്ന് ആളുകൾ എത്തിയെങ്കിലോ എന്ന ആശങ്കകൊണ്ട് രാമൻ കൂടുതൽ ദുർഗ്ഗമമായ [[ദണ്ഡകാരണ്യം|ദണ്ഡകാരണത്തിലേക്ക്]] താമസം മാറ്റി. വിരാധനെന്ന് രാക്ഷസനെ അദ്ദേഹം വധിക്കുന്നു. [[അഗസ്ത്യൻ|അഗസ്ത്യമഹർഷിയുടെ]] ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് ദേവേന്ദ്രന്റെ വില്ലും ബാണങ്ങളൊഴിയാത്ത ആവനാഴിയും അദ്ദേഹം നേടുന്നു. മുനിമാർക്ക് രക്ഷക്കായി രാക്ഷസന്മാരെ വധിക്കാൻ അദ്ദേഹം സഹായിക്കാമെന്നേൽക്കുന്നു. രാക്ഷസരാജാവായ രാവണന്റെ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖയുടെ അംഗഛേദം വരുത്തുന്നത് ഇക്കാലത്താണ്‌. രാവണൻ ശൂർപ്പണഖയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പ്രതികാരത്തിനായി പതിനാലായിരം ഘോരരാക്ഷസന്മാരെ അയക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവരെയെല്ലാം രാമൻ എതിർത്ത് തോല്പിക്കുന്നു. മാരീചൻ എന്ന രാക്ഷസന്റെ മായകൊണ്ട് രാവണൻ സീതയെ അപഹരിച്ച് തന്റെ രാജ്യമായ ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഇതിനെ തടഞ്ഞ [[ജടായു|ജടായുവിനെ]] രാവണൻ വധിച്ചു. സീതയെ അന്വേഷിച്ചു നടക്കുന്ന രാമലക്ഷ്മണന്മാർ പമ്പാ തീരത്തുവച്ച് [[ഹനുമാൻ|ഹനുമാനെ]] കാണുന്നു. ഹനുമാന്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം [[സുഗ്രീവൻ|സുഗ്രീവനേയും]] അവർ പരിചയപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവനെ സ്വന്തം ജ്യേഷ്ഠനായ [[ബാലി|ബാലിയുടെ]] നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് ബാലിവധം നടത്തുന്നു. പകരമായി സീതയെ അന്വേഷിക്കുന്ന ചുമതല സുഗ്രീവൻ തന്റെ വാനരസേനയെ ഏല്പിക്കുന്നു. വാനരപ്പടയിൽ പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനും ജടായുവിന്റെ സഹോദരനുമായ [[സമ്പാതി|സമ്പാതിയിൽ]] നിന്നും ലഭിച്ച വിവരങ്ങളനുസരിച്ച് ഹനുമാൻ നൂറുയോജന വിസ്താരമുള്ള ദക്ഷിണമഹാസമുദ്രം ലംഘിച്ച് ലങ്കയിലെത്തുന്നു. അശോകവനിയിൽ വച്ച് സീതയെ കാണുകയും രാമന്റെ വിശേഷങ്ങൾ അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു, രാമന്റെ മുദ്രാമോതിരം കാണിച്ച് വിടവാങ്ങി വരും വഴിക്ക് രാവണനു പിടികൊടുത്ത ഹനുമാന്റെ വാലിനു തീവക്കാൻ രാവണൻ കല്പിക്കുന്നു. വാലിലെ തീയുമായി ഓടിനടന്ന ഹനുമാൻ കൊട്ടാരത്തിനു തീ കൊടുത്ത് നേരമ്പോക്ക് നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. രാവണന്റെ സേനാപതികളെയും ഇളയമകനായ അക്ഷയകുമാരനെയും ഹനുമാൻ കൊന്നൊടുക്കുന്നു. രാവണനെ വെല്ലുവിളിച്ചശേഷം സമുദ്രം തിരിച്ച് ചാടിക്കടന്ന് രാമനടുത്തെത്തി വിവരം അറിയിക്കുന്നു. രാമൻ യുദ്ധത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ ചെയ്ത് സമുദ്രതീരത്തെത്തുന്നു. സേതുബന്ധനം ചെയ്ത് വാനരസേനകളോടൊത്ത് ലങ്കയിലെത്തി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ വധിക്കുകയും തുടർന്ന് സീതയെ രക്ഷപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വിഭീഷണനെ രാജാവായി വാഴിച്ചശേഷം രാമൻ തിരിച്ചു പോരുന്നു. സീതയോട് രാമൻ ക്രൂരമായാണ്‌ സംസാരിച്ചത്. എന്നാൽ സീത അഗ്നിയിൽ തന്റെ വിശുദ്ധി തെളിയിച്ച് രാമന്റെ മനസ്സിനെ വിജയിക്കുന്നു. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയിൽ വൻ വരവേല്പ് നൽകുകയും അദ്ദേഹം സിംഹാസനാവരോഹണം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണകാലത്ത് പ്രജകൾ കൃതയുഗത്തിലെന്ന പോലെ മംഗളകരമായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രോഗങ്ങൾ, ബാലമരണം, വിധവകൾ, പ്രകൃതിക്ഷോഭങ്ങൾ എന്നിവയൊന്നുമില്ലാത്ത രാമരാജ്യം അവർക്ക് ലഭിച്ചു. ഒടുവിൽ തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവരെയെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച ശേഷം ശ്രീരാമൻ സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. പ്രധാനമായും രണ്ടുഭാഗമായാണ്‌ രാമായണം വികസിച്ചിരിക്കുന്നത്‌ എന്നാണ്‌ പാശ്ചാത്യചരിത്രകാരന്മാരുടെ അഭിപ്രായം. അഞ്ചു കാണ്ഡങ്ങൾ മാത്രമുള്ള രാമായണത്തിൽ ബാലകാണ്ഡം, ഉത്തരകാണ്ഡം എന്നിവ പിന്നീട്‌ കൂട്ടിച്ചേർത്തവയാണ്‌ എന്നാണ്‌. ==രാമായണത്തിലെ കാണ്ഡങ്ങൾ== ===ബാലകാണ്ഡം=== അയോദ്ധ്യ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം , ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി ,ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം , ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും ,ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു . വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു , ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു , മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു 100 യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു , തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും , 5000 പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു 8 ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും , രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ , അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷമണൻ സീതയുടെ സഹോദരിയായ ഊർമിളയെയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രിയായ മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു . കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. ===അയോധ്യകാണ്ഡം=== ഒരുനാൾ ദശരഥൻ , ധർമ്മിഷ്ഠനും നീതിമാനും സത്യവ്രതനും പ്രജകൾക്കു പ്രിയപ്പെട്ടവനും തന്റെ മൂത്ത പുത്രനുമായ രാമനെ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ യുവരാജാവായി വാഴിക്കുകയാണെന്നു രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് 2 വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ 2 വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും , അടുത്തതു രാമൻ 14 വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും . ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു . ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി , കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി , സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ , "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും , അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു . ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, 14 വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരധ്വജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു . മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും , മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു , ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു .അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും , "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു .കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു . ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും ,"ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ , അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. 14 വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. 14 വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു ===ആരണ്യകാണ്ഡം=== അത്രിമഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും , അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു 10 വർഷത്തിനുശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു . മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത 2 ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി , അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച 14 രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ 14000 വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു . സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി . ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ , ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു . ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു , അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു .എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളിന്റെ വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു . തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന , അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു . അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. ===കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം=== പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു , അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു . സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ , അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു , താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു . പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി . ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി ,സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല .ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി , കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി . ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു . സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു : ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും , വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊന്താമരകൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു , അവന്റെ ജഡം ബാലി 1 യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു . ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി 10 ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന 7 സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട് , ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു .മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു , മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി കിഷ്കിന്ധയുടെ അധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു , അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ സുഗ്രീവനോടു നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു . സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി , താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു . അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ , ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു . മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ സമുദ്രം ലംഘിക്കാൻ വളർന്നു വലുതായി. സൃഷ്ടികർത്താവായ ബ്രഹ്‌മാവിനെയും ത്രിലോകനാഥനായ ഇന്ദ്രനെയും സർവ പ്രാണികൾക്കുമുള്ളിൽ പ്രാണാനായി കുടികൊള്ളുന്ന പിതാവ് വായുദേവനെയും മനസാ സ്മരിച്ചുകൊണ്ടു ഹനുമാൻ കടൽ ചാടികടക്കാനൊരുങ്ങി. ===സുന്ദരകാണ്ഡം=== ഹനുമാൻ വിരാട് രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി. ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി . അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രദാരിണിയും ദുഃഖിതയും രാക്ഷസിമാരാൽ ഭയചകിതയുമായ സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു . കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു , താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു.അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി.സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , അതിനു വേണ്ടി അദ്ദേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്തന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും , ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്രതീവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും , ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം , ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത , തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു , മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ , സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു , ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു , കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു . സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===യുദ്ധകാണ്ഡം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിൻ്റെ ശക്തി കണ്ട് അമ്പരന്ന രാവണൻ,യുദ്ധം തുടങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് സീതയുടെ മനസ്സുമാറ്റാൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. മായാജാലങ്ങളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ 'വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ' എന്ന രാക്ഷസനെയും കൂട്ടി രാവണൻ അശോകവനത്തിലെത്തി. തന്റെ സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തൻ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുകയായിരുന്ന രാമനെ ചതിയിൽ വെട്ടിക്കൊന്നു എന്ന് രാവണൻ സീതയോട് കള്ളം പറഞ്ഞു. തെളിവിനായി വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ സൃഷ്ടിച്ച, ചോരയൊലിക്കുന്ന രാമന്റെ 'മായാശിരസ്സും' (കൃത്രിമ തല) രാമന്റെ വലിയ വില്ലും സീതയുടെ മുന്നിലേക്ക് ഇട്ടുകൊടുത്തു. തന്റെ ജീവനാഥന്റെ തലയും വില്ലും കണ്ട് സീതാദേവി ബോധംകെട്ടു വീണു. ഉണർന്നപ്പോൾ ആ തലയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ദേവി വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ സമയത്ത് ലങ്കയിൽ വലിയൊരു യുദ്ധഭേരി മുഴങ്ങുകയും, മന്ത്രിമാർ അടിയന്തരമായി രാവണനെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് വിളിച്ചുകൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു. രാവണൻ പോയ ഉടനെ ആ മായാശിരസ്സും വില്ലും അപ്രത്യക്ഷമായി. അപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ പത്നിയായ 'സരമ' അവിടെയെത്തുകയും, അതൊരു മായാപ്രയോഗമാണെന്നും ശ്രീരാമൻ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി സുവേല പർവ്വതത്തിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നും പറഞ്ഞ് സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാവണന്റെ സൈനിക വിന്യാസം ശ്രീരാമൻ ലങ്കയെ വളഞ്ഞുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ തന്റെ മന്ത്രിമാരുമായി അടിയന്തരയോഗം ചേർന്നു. ലങ്കാകോട്ടയുടെ നാല് കവാടങ്ങളും സംരക്ഷിക്കാനായി തന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച സേനാധിപന്മാരെ രാവണൻ നിയോഗിച്ചു: •കിഴക്കേ കവാടം: അതിശക്തനായ 'പ്രഹസ്തനെ' ആണ് കിഴക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാൻ ഏൽപ്പിച്ചത്. •തെക്കേ കവാടം :ഭയാനകന്മാരായ 'മഹാപാർശ്വൻ', 'മഹോദരൻ'എന്നീ രാക്ഷസന്മാരെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം തെക്കേ കവാടത്തിൽ നിർത്തി. •പടിഞ്ഞാറേ കവാടം : ഏറ്റവും വലിയ മാന്ത്രികനും അജയ്യനുമായ തന്റെ പ്രിയപുത്രൻ 'ഇന്ദ്രജിത്തിനെ'പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിന്റെ ചുമതല ഏൽപ്പിച്ചു. •വടക്കേ കവാടം: ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും നിൽക്കുന്ന വടക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ചുമതല രാവണൻ നേരിട്ട് ഏറ്റെടുത്തു. ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരും രാവണനൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. •മദ്ധ്യഭാഗം:ലങ്കയുടെ ഹൃദയഭാഗം സംരക്ഷിക്കാൻ 'വിരൂപാക്ഷൻ' എന്ന സേനാധിപനെയും നിയോഗിച്ചു. യുദ്ധതന്ത്രങ്ങൾ ആവിഷ്കരിക്കാനായി ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരവീരന്മാരും 'സുവേല പർവ്വതത്തിന്റെ' മുകളിൽ കയറി ലങ്കാനഗരം നിരീക്ഷിക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ വളരെ ദൂരെ ലങ്കാകൊട്ടാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിലത്തെ മട്ടുപ്പാവിൽ ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് നിൽക്കുന്ന രാവണനെ അവർ കണ്ടു. തന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ശ്രീരാമന്റെ ബദ്ധശത്രുവിനെ കണ്ട മാത്രയിൽ വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവന്റെ രക്തം തിളച്ചു. മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കാതെ ഒറ്റയടിക്ക് സുഗ്രീവൻ സുവേല പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് രാവണന്റെ മട്ടുപ്പാവിലേക്ക് ഒരു വൻ കുതിപ്പ് നടത്തി. രാവണന്റെ മുന്നിൽ ചെന്നുവീണ സുഗ്രീവൻ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു: "ഞാൻ ലോകനാഥനായ ശ്രീരാമന്റെ ദാസനാണ്, ഇന്ന് നീ എന്റെ കയ്യിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടില്ല". പെട്ടെന്നുള്ള ആക്രമണത്തിൽ അമ്പരന്ന രാവണനുമായി സുഗ്രീവൻ ഘോരമായ മൽപ്പിടുത്തം നടത്തി. സുഗ്രീവൻ രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. രണ്ടുപേരും തമ്മിൽ വലിയൊരു മൽപ്പിടുത്തം തന്നെ നടന്നു. എന്നാൽ തനിക്ക് തുല്യനായ ഈ വാനരനെ വെറും കായികബലം കൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കി രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തി പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് മുൻകൂട്ടി കണ്ട സുഗ്രീവൻ രാവണനെ തള്ളിയിട്ട ശേഷം, ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. സുഗ്രീവന്റെ സ്നേഹവും സാഹസികതയും കണ്ട് സന്തോഷിച്ചെങ്കിലും, തന്നോട് ചോദിക്കാതെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ രാജാവ് സ്വന്തം ജീവൻ പണയംവെച്ച് എടുത്തുചാടിയതിന് ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനെ സ്നേഹപൂർവ്വം ശാസിച്ചു. സുഗ്രീവൻ മടങ്ങിയെത്തിയ ശേഷം, യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപ് രാജധർമ്മം അനുസരിച്ച് അവസാനത്തെ സമാധാനശ്രമം നടത്താൻ ശ്രീരാമൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദനെ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് ദൂതനായി അയച്ചു. രാവണസഭയിൽ പറന്നിറങ്ങിയ അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ സന്ദേശം ഗാംഭീര്യത്തോടെ അറിയിച്ചു: "അല്ലയോ രാവണാ, ഒന്നുകിൽ സീതാദേവിയെ തിരികെ നൽകി ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വീണ് മാപ്പപേക്ഷിക്കുക. അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറാവുക. ലങ്കയെ മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ച് നിന്നെയും കൊന്നേ ശ്രീരാമൻ മടങ്ങുകയുള്ളൂ." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് അഹങ്കാരിയായ രാവണൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. ഈ വാനരനെ പിടിച്ച് വധിക്കാൻ അവൻ തന്റെ കാവൽക്കാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. നാല് ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ വന്ന് അംഗദന്റെ കൈകാലുകളിൽ കയറിപ്പിടിച്ചു. അംഗദൻ അവരെ തടഞ്ഞില്ല. അവർ തന്നെ മുറുകെ പിടിച്ചു എന്ന് ഉറപ്പായ നിമിഷം, അംഗദൻ ആ നാലു രാക്ഷസന്മാരുമായി ആകാശത്തേക്ക് അതിവേഗം കുതിച്ചുയർന്നു. അംഗദന്റെ വേഗതയിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാനാകാതെ ആ രാക്ഷസന്മാർ താഴെവീണ് ചിന്നിച്ചിതറി മരിച്ചു. തുടർന്ന് അംഗദൻ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ മേൽക്കൂര ഒറ്റച്ചവിട്ടിന് തകർത്തു തരിപ്പണമാക്കി. തന്റെ വരവറിയിച്ചുകൊണ്ട് വലിയൊരു സിംഹനാദം മുഴക്കി അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. സമാധാനശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടതോടെ, ഇനിയൊരു യുദ്ധം ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെന്ന് ഉറപ്പായി. വാത്മീകി രാമായണത്തിലെ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ, ലങ്കയിലെ രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈനികവിന്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിഭീഷണന്റെ കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ ലഭിച്ചതിനെത്തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സുഗ്രീവനും ചേർന്ന് വളരെ തന്ത്രപരമായ രീതിയിലാണ് വാനരസൈന്യത്തെ വിന്യസിച്ചത്. ലങ്കാകോട്ടയുടെ നാല് പ്രധാന കവാടങ്ങളെയും ഒരേസമയം വളഞ്ഞ് ആക്രമിക്കുക എന്നതായിരുന്നു അവരുടെ പദ്ധതി. ഇതിനായി പ്രഹസ്തൻ കാവൽനിന്ന കിഴക്കേ കവാടം തകർക്കാൻ വാനര സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വലിയൊരു പടയെ മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ എന്നിവരുടെ സഹായത്തോടെ നിയോഗിച്ചു. മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും സംരക്ഷിച്ചിരുന്ന തെക്കേ കവാടം ഉപരോധിക്കാനുള്ള ചുമതല യുവരാജാവായ അംഗദനും ഋഷഭനും മറ്റ് പ്രമുഖ വാനരന്മാർക്കുമായിരുന്നു. ഏറ്റവും അപകടകാരിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് കാവൽനിന്ന പടിഞ്ഞാറേ കവാടം നേരിടാൻ അപാരമായ കരുത്തുള്ള ഹനുമാനെയും കൂട്ടരെയുമാണ് ശ്രീരാമൻ ചുമതലപ്പെടുത്തിയത്. എന്നാൽ ലങ്കാധിപനായ രാവണൻ നേരിട്ട് നിലയുറപ്പിച്ച പ്രധാന കവാടമായ വടക്കേ നടയിലേക്ക് സാക്ഷാൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും തന്നെ നേരിട്ടെത്തി. സൈന്യത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മുഴുവൻ സൈനിക നീക്കങ്ങളെയും നിരീക്ഷിക്കാനും ആവശ്യമുള്ള കവാടങ്ങളിലേക്ക് അടിയന്തര സഹായമെത്തിക്കാനുമുള്ള ചുമതല വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനുമാണ് വഹിച്ചത്. ഒപ്പം സുഷേണൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള മുതിർന്ന വാനരന്മാർ സൈന്യത്തിന് ശക്തമായ പ്രതിരോധ പിന്തുണ നൽകി. രാക്ഷസന്മാർ വില്ലും വാളും ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്തപ്പോൾ, വാനരസൈന്യം വന്മരങ്ങളും ഭീമാകാരമായ പാറക്കല്ലുകളും പർവ്വതശിഖരങ്ങളും പിഴുതെടുത്താണ് അവരെ എതിരിട്ടത്. തങ്ങളുടെ അതിവേഗത്തിലുള്ള ചാട്ടവും, കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും, അപാരമായ കായികബലവും സമന്വയിപ്പിച്ച് ലങ്കയെ നാലുപാടുനിന്നും ശ്വാസംമുട്ടിക്കുന്ന തരത്തിലായിരുന്നു ശ്രീരാമന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വാനരസേനയുടെ ഈ മഹാസൈനിക വിന്യാസം. മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: "ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന 'ത്രിജട' എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ 'ഗരുഡൻ' ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: •അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. •കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. •അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. •മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം." ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. ഗരുഡന്റെ വരവോടെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ നാഗപാശത്തിൽ നിന്ന് മുക്തരായ ശേഷം ലങ്കാധിപനായ രാവണൻ കടുത്ത അമർഷത്തോടെ തന്റെ മൂന്ന് കരുത്തരായ സേനാധിപന്മാരെ ഓരോരുത്തരായി യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. ആദ്യം പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലൂടെ വലിയൊരു രാക്ഷസപ്പടയുമായി യുദ്ധത്തിനെത്തിയ ധൂമ്രാക്ഷൻ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും വാനരസേനയെ ചിതറിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് കണ്ട ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് വലിയൊരു പാറക്കല്ലെറിഞ്ഞ് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട ധൂമ്രാക്ഷൻ മുള്ളുകളുള്ള ഭാരമേറിയ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ തലയ്ക്ക് ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, ആ പ്രഹരം നിഷ്പ്രയാസം താങ്ങിയ ഹനുമാൻ സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന ഭീമാകാരമായ ഒരു പർവ്വതശിഖരം പിഴുതെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിയുകയും, തലയോട്ടി തകർന്ന് ധൂമ്രാക്ഷൻ തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ മരണവാർത്തയറിഞ്ഞ് ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ അടുത്തതായി മായാശക്തികളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വജ്രദംഷ്ട്രനെയാണ് തെക്കേ കവാടത്തിലൂടെ യുദ്ധത്തിനയച്ചത്. വാനരന്മാർക്ക് നേരെ കനത്ത നാശനഷ്ടം വരുത്തിയ വജ്രദംഷ്ട്രനെ ബാലീപുത്രനായ അംഗദൻ നേരിട്ടു. മരങ്ങളും പാറകളും കൊണ്ട് അംഗദൻ അവന്റെ രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തതിനെത്തുടർന്ന് ഇരുവരും വാളും പരിചയുമെടുത്ത് അതിഘോരമായ പോരാട്ടത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. പോരാട്ടത്തിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ അംഗദൻ തന്റെ വാളുകൊണ്ട് അതിശക്തമായ ഒറ്റ വെട്ടിന് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, അവന്റെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശിരസ്സ് നിലംപതിച്ചതോടെ രാക്ഷസസൈന്യം ഭയന്നോടുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ആർക്കും കുലുക്കാൻ കഴിയാത്തവനെന്ന് പേരുള്ള അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വില്ലാളി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങി. ആകാശത്തെ മുഴുവൻ മറയ്ക്കുന്ന രീതിയിൽ അകംപനൻ നടത്തിയ ശരവർഷത്തിൽ കുമുദൻ, നളൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഇതുകണ്ട് വാനരന്മാരെ രക്ഷിക്കാനായി ഹനുമാൻ അകംപനന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി വലിയൊരു ശാലവൃക്ഷം പിഴുതെറിഞ്ഞെങ്കിലും അകംപനൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ ആ മരത്തെ പതിനാല് കഷണങ്ങളാക്കി മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ അതിഭീമാകാരമായ മറ്റൊരു വന്മരം വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ആകാശത്തുയർന്ന് അതിവേഗത്തിൽ ചുഴറ്റി അകംപനന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞടിക്കുകയും, തല തരിപ്പണമായി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ജീവനറ്റ് വീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ മൂന്ന് പ്രമുഖ സേനാധിപന്മാരുടെയും തുടർച്ചയായ മരണം രാവണനെ വല്ലാതെ ഭയപ്പെടുത്തുകയും ലങ്കയിൽ കനത്ത ശോകം പടർത്തുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ പ്രമുഖ രാക്ഷസവീരന്മാർ വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന്, ആശങ്കാകുലനായ രാവണൻ തന്റെ ഏറ്റവും വിശ്വസ്തനും സർവ്വസൈന്യാധിപനുമായ പ്രഹസ്തനെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ പ്രഹസ്തൻ തന്റെ വില്ലും അമ്പും ഭാരമേറിയ ഗദയുമുപയോഗിച്ച് വാനരസേനയെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കി ഭീതി പരത്തി. വാനരന്മാർ ചിതറിയോടുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, വാനരസേനയുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ പ്രഹസ്തനെ നേരിടാൻ നേരിട്ട് മുന്നോട്ടുവന്നു. തുടർന്ന് നീലനും പ്രഹസ്തനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടന്നു. നീലൻ പിഴുതെറിഞ്ഞ വന്മരങ്ങളെയും പാറക്കല്ലുകളെയും പ്രഹസ്തൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തെറിഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ അതിവേഗത്തിൽ കുതിച്ചുചാടിയ നീലൻ, പ്രഹസ്തന്റെ രഥം തല്ലിത്തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ നിലത്തിറങ്ങി തന്റെ ഭീമാകാരമായ ഇരുമ്പ് ഗദയെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് നീലന്റെ തലയ്ക്കടിച്ചു. ശക്തമായ ആ പ്രഹരത്തിൽ നീലന്റെ നെറ്റിത്തടം പിളർന്ന് രക്തം വാർന്നു. എന്നാൽ ആ കൊടിയ വേദനയിലും തളരാതെ നിന്ന നീലൻ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന പർവ്വതസമാനമായ ഒരു വലിയ പാറക്കല്ല് കൈകളിലേക്ക് എടുത്തുയർത്തി. തുടർന്ന് നീലൻ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഭീമൻ പാറക്കല്ല് പ്രഹസ്തന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിഞ്ഞു. തലയോട്ടി തകർന്ന്, കണ്ണുകളും തലച്ചോറും പുറത്തുവന്ന് പ്രഹസ്തൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ചോരയിൽ കുളിച്ച് തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീണു. തങ്ങളുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപൻ മരിച്ചതുകണ്ട് ഭയന്നുവിറച്ച രാക്ഷസസൈന്യം ആയുധങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ലങ്കാകോട്ടയ്ക്കുള്ളിലേക്ക് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥" (അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.) ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: "ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല." എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ 'വായവ്യാസ്ത്രം'പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ' ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. കുംഭകർണൻ്റെ മരണശേഷം ദുഃഖിതനായ രാവണന്റെ മുൻപിലേക്ക് അവന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ നരാന്തകൻ, ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ എന്നിവരും സഹോദരന്മാരായ മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും ഒന്നിച്ച് യുദ്ധത്തിന് പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ നരാന്തകൻ അതിവേഗത്തിൽ പായുന്ന കുതിരപ്പുറത്തേറി, മൂർച്ചയേറിയ കുന്തവുമായി വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് കാറ്റുപോലെ പാഞ്ഞുനടന്നു. ഇത് കണ്ട ക്രുദ്ധനായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദൻ നരാന്തകന്റെ കുതിരയെ ഒരൊറ്റ അടിക്ക് വധിക്കുകയും, തുടർന്ന് തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി നരാന്തകന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും ചെയ്തു. നെഞ്ചുതകർന്ന് നരാന്തകൻ അവിടെത്തന്നെ ചോരതുപ്പി മരിച്ചുവീണു. സഹോദരന്റെ മരണം കണ്ട് പ്രകോപിതനായ ദേവാന്തകൻ ഇരുമ്പ് ഗദയുമായി അംഗദന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തപ്പോൾ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് അവനെ തടഞ്ഞു. ദേവാന്തകന്റെ തലയ്ക്ക് ഹനുമാൻ നൽകിയ കനത്ത മുഷ്ടിപ്രഹരത്തിൽ അവന്റെ തലയോട്ടി തകർന്ന് ദേവാന്തകനും തൽക്ഷണം കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇതിനിടയിൽ മൂന്ന് തലകളുള്ള ത്രിശിരസ്സ് രഥത്തിലിരുന്ന് ഹനുമാന് നേരെ ശരവർഷം നടത്തുകയും വേലുകൊണ്ട് പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ആ വേദനയെല്ലാം വകവെക്കാതെ ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ രഥം തകർത്ത് അവന്റെ സ്വന്തം വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങുകയും, ആ വാളുകൊണ്ട് ത്രിശിരസ്സിന്റെ മൂന്ന് തലകളും ഒന്നിനുപുറകെ ഒന്നായി അറുത്തുമാറ്റി അവനെയും വധിച്ചു. തുടർന്ന് വലിയൊരു ആനപ്പുറത്തേറി വാനരന്മാരെ ചവിട്ടിമെതിച്ചു വന്ന മഹോദരനെ വാനര സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ നേരിട്ടു. നീലൻ ഒരു ഭീമൻ പാറക്കല്ലുകൊണ്ട് ആനയുടെ തല തകർക്കുകയും, താഴെവീണ മഹോദരന്റെ ശരീരത്തിലേക്ക് പർവ്വതശിഖരം വലിച്ചെറിഞ്ഞ് അവനെ ഞെരിച്ചുകൊല്ലുകയും ചെയ്തു. ഇതേസമയം ഘോരമായി പൊരുതിയ മറ്റൊരു രാക്ഷസനായ മഹാപാർശ്വന്റെ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങി ഋഷഭൻ എന്ന വാനരവീരൻ അവന്റെ തലയ്ക്കടിച്ച് അവനെയും യമപുരിക്കയച്ചു. ഇവർ അഞ്ചുപേരും വീണതോടെ കുംഭകർണ്ണനെപ്പോലെ ഭീമാകാരനായ ശരീരവും ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ദിവ്യമായ ബ്രഹ്മകവചവുമുള്ള അതികായൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ വിനാശകരമായ താണ്ഡവമാടി. അതികായനെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ ലോകം നടുങ്ങുന്ന ഘോരമായ അമ്പെയ്യൽ യുദ്ധം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണൻ പ്രയോഗിച്ച അനേകം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ അതികായന്റെ അഭേദ്യമായ കവചത്തിൽ തട്ടി നിഷ്ഫലമായപ്പോൾ, വായുദേവൻ നേരിട്ടെത്തി ഇവനെ വധിക്കാൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തന്നെ പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് ലക്ഷ്മണനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് അതിശക്തമായ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തൊടുത്തുവിട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുപാഞ്ഞ ആ ദിവ്യാസ്ത്രം അതികായന്റെ ബ്രഹ്മകവചം പിളർന്ന് അവന്റെ വലിയ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, ഒരു പർവ്വതശിഖരം കണക്കെ അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. തൻ്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: "നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?". ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്." അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: •മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന 'മൃതസഞ്ജീവനി' •മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന 'വിശല്യകരണി' •ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന 'സുവർണ്ണകരണി' •അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന 'സന്ധാനകരണി' നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. മൃതസഞ്ജീവനിയുടെ ദിവ്യഗന്ധമേറ്റ് ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ വാനരസേന കൂടുതൽ ഉന്മേഷത്തോടെയും വീര്യത്തോടെയും പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം വാനരന്മാർ കൈകളിൽ തീപ്പന്തങ്ങളേന്തി രാത്രിയിൽ ലങ്കാകോട്ടയുടെ ഉള്ളിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറുകയും കവാടങ്ങൾക്കും മാളികകൾക്കും കൊട്ടാരങ്ങൾക്കും തീയിടുകയും ചെയ്തു. ഹനുമാൻ മുൻപ് നടത്തിയ ലങ്കാദഹനത്തിന് ശേഷം നഗരത്തിൽ ഉണ്ടായ ഈ രണ്ടാമത്തെ തീപിടുത്തം രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിൽ കടുത്ത ഭീതി പരത്തുകയും ലങ്കയെ മുഴുവൻ കത്തിയെരിയുന്ന അഗ്നിജ്വാലകളിൽ മുക്കുകയും ചെയ്തു. തീപിടുത്തവും നാശനഷ്ടങ്ങളും കണ്ട് കോപാകുലനായ രാവണൻ, കുംഭകർണ്ണന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ കുംഭനെയും നികുംഭനെയും യുദ്ധത്തിനയച്ചു. മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളുമായി പോരാട്ടത്തിനിറങ്ങിയ കുംഭൻ അംഗദൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ വാനരവീരന്മാരെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ച് വീഴ്ത്തി. ഇതുകണ്ട് വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ മുന്നോട്ടുവരികയും കുംഭന്റെ വില്ലും രഥവും തകർക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇരുവരും തമ്മിൽ പൊരിഞ്ഞ മുഷ്ടിയുദ്ധം നടന്നു. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവൻ തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് കുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, ആ പ്രഹരത്തിൽ നെഞ്ചുതകർന്ന് കുംഭൻ ചോരതുപ്പി യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിലംപതിച്ച് മരിക്കുകയും ചെയ്തു. സഹോദരന്റെ ദാരുണമായ മരണം കണ്ട് രോഷാകുലനായ നികുംഭൻ ഇരുമ്പ് മുള്ളുകളുള്ള ഭീമാകാരമായ പരിഘവുമായി (ഇരുമ്പ് ഗദ) വാനരന്മാരെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് പാഞ്ഞടുത്തു. അവനെ തടയാൻ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്നു. നികുംഭൻ തന്റെ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, വജ്രശരീരനായ ഹനുമാന്റെ മാറിൽത്തട്ടി ആ ആയുധം കഷണങ്ങളായി തകർന്നുപോയി. ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ നികുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ ശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, തുടർന്ന് അവനെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് കഴുത്തു ഞെരിച്ച് തലയറുത്തുമാറ്റി വധിക്കുകയും ചെയ്തു. കുംഭകർണ്ണന്റെ മക്കളും മരിച്ചതോടെ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വെച്ച് ശ്രീരാമനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ഖരന്റെ പുത്രനായ മകരാക്ഷനെ രാവണൻ യുദ്ധത്തിനയച്ചു. പിതാവിന്റെ ഘാതകനായ ശ്രീരാമനോട് പ്രതികാരം ചെയ്യാനായി വന്ന മകരാക്ഷൻ രാമന് നേരെ അതിഭീകരമായ ശരവർഷം നടത്തി. ശ്രീരാമൻ അവന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം തടുത്ത് രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തു. തുടർന്ന് മകരാക്ഷൻ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന വലിയൊരു ശൂലം ശ്രീരാമന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും, ശ്രീരാമൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ കൊണ്ട് ആ ശൂലത്തെ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ തകർത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ പ്രയോഗിച്ച അതിശക്തമായ പാവകാസ്ത്രമേറ്റ് (ആഗ്നേയാസ്ത്രം) നെഞ്ചുപിളർന്ന് മകരാക്ഷനും ജീവനറ്റ് നിലത്തുവീണു. ഈ വീരന്മാരുടെയെല്ലാം അന്ത്യത്തോടെ രാവണന്റെ പ്രതിരോധം പൂർണ്ണമായി തകരുകയും തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ അവസാനത്തെ മായായുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങാൻ നിർബന്ധിതനാവുകയും ചെയ്തു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്." തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള 'നികുംഭില' എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം." വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം' (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: "ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥" (ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!) ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ 'സുപാർശ്വൻ' എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. "അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക" എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണശേഷം അത്യധികം ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ രാവണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടക്കൊല ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. അവനെ തടയാനായി ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ കൃത്യതയാർന്ന അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ പതറിയ രാവണൻ, ഒടുവിൽ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതും അമോഘവുമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യവേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് പ്രയോഗിച്ചു. ഇടിമിന്നൽ പോലെ പാഞ്ഞെത്തിയ ആ വേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മാറിടം പിളർന്ന് തുളഞ്ഞുകയറുകയും, ലക്ഷ്മണൻ ചോരവാർന്ന് ബോധരഹിതനായി നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. രാവണന്റെ ആക്രമണങ്ങളെ തടുത്ത് നിർത്തി ,ശ്രീരാമൻ രാവണനെ ലങ്കയിലേക്ക്. പാലായനം ചെയ്യിപ്പിച്ചു,തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണൻ്റെ ശരീരത്തിൽ തറച്ച വേൽ പിഴുതുമാറ്റിയെങ്കിലും ലക്ഷ്മണൻ അബോധാവസ്ഥയിൽത്തന്നെ തുടർന്നു . തന്റെ ജീവനായ അനുജൻ ചേതനയറ്റ് കിടക്കുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം തകർന്ന് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണനില്ലാത്ത ഒരു വിജയവും സീതയും തനിക്ക് ആവശ്യമില്ലെന്നും, താനും ഇവിടെവെച്ച് ജീവനൊടുക്കുമെന്നും പറഞ്ഞ് വിലപിച്ച രാമനെ വാനര വൈദ്യനായ സുഷേണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ നാഡിമിടിപ്പ് നിലച്ചിട്ടില്ലെന്നും അവൻ മരിച്ചിട്ടില്ലെന്നും മനസ്സിലാക്കിയ സുഷേണൻ, ഹിമാലയത്തിലെ ദ്രോണഗിരി പർവ്വതത്തിൽ പോയി വിശല്യകരണി ഉൾപ്പെടെയുള്ള ജീവരക്ഷാ ഔഷധങ്ങൾ വീണ്ടും കൊണ്ടുവരാൻ ഹനുമാനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഒട്ടും സമയം കളയാതെ ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന ഹനുമാൻ, ഔഷധങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കാതെ വന്നപ്പോൾ ആ പർവ്വതശിഖരം മുഴുവനായി വീണ്ടും വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ഒറ്റപ്പറക്കലിന് ലങ്കയിലെത്തിച്ചു. സുഷേണൻ ആ ദിവ്യൗഷധം ചതച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂക്കിലേക്ക് മണപ്പിച്ചതും, ശരീരത്തിലെ കൊടിയ വിഷം ഇല്ലാതായി, മുറിവുകളെല്ലാം ഉണങ്ങി ലക്ഷ്മണൻ സുഖനിദ്രയിൽ നിന്നെഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ ലക്ഷ്മണൻ ശ്രീരാമനോട് തനിക്കുവേണ്ടി സമയം പാഴാക്കാതെ അധർമ്മിയായ രാവണനെ വധിക്കാനുള്ള പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അനുജൻ പൂർണ്ണ സൗഖ്യത്തോടെ തിരിച്ചുവന്നതിൽ അതിയായ ആശ്വാസവും, ലക്ഷ്മണനെ ഈ അവസ്ഥയിലാക്കിയ രാവണനോട് അടക്കാനാവാത്ത ക്രോധവും പൂണ്ട ശ്രീരാമൻ ആ നിമിഷം പോർക്കളത്തിൽ വെച്ച് അതിശക്തമായ ഒരു പ്രതിജ്ഞയെടുത്തു: "ഇന്ന് ഒന്നുകിൽ രാവണൻ, അല്ലെങ്കിൽ രാമൻ! ഇന്ന് ഈ പോർക്കളത്തിൽ നിന്ന് രാവണൻ ജീവനോടെ തിരികെ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, എന്റെ സർവ്വകോപവും അവന്റെ മേൽ പതിക്കും, ലോകം മുഴുവൻ ഇന്ന് രാവണന്റെ അന്ത്യത്തിന് സാക്ഷിയാകും വീണ്ടും സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ 'മാതലി'യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള അവസാന യുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, അത് കാണാനായി ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, ചാരണന്മാർ, മഹർഷിമാർ തുടങ്ങിയ സകല ദിവ്യപുരുഷന്മാരും തങ്ങളുടെ ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ആകാശത്ത് തിങ്ങിനിറഞ്ഞു. ആകാശവും ഭൂമിയും സമുദ്രങ്ങളും ഒരുപോലെ വിറകൊള്ളുന്ന തരത്തിലായിരുന്നു ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടം. രാമന്റെ കോദണ്ഡത്തിൽ നിന്നും രാവണന്റെ വില്ലിൽ നിന്നും പുറപ്പെട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം തട്ടിത്തെറിച്ച് ആകാശത്ത് വൻ അഗ്നിഗോളങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ അസാധാരണമായ തീവ്രതയും ഭംഗിയും കണ്ട് ആകാശത്തുനിന്ന ദേവന്മാരും ഋഷികളും വിസ്മയിച്ചുപോയി. പ്രപഞ്ചത്തിലെ മറ്റേതെങ്കിലും ഒരു വസ്തുവിനോടോ യുദ്ധത്തോടോ ഇതിനെ ഉപമിക്കാൻ അവർ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, അതിന് തുല്യമായി മറ്റൊന്നും കണ്ടെത്താൻ അവർക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും ഒന്നടങ്കം ഈ യുദ്ധത്തെ പ്രകീർത്തിച്ചുകൊണ്ട് വാത്മീകി രാമായണത്തിലെ എക്കാലത്തെയും പ്രസിദ്ധമായ ഈ ശ്ലോകം ഉരുവിട്ടു: "ഗഗനം ഗഗനാകാരം സാഗരഃ സാഗരോപമഃ । രാമരാവണയോര്യുദ്ധം രാമരാവണയോരിവ ॥" (ആകാശത്തിന് തുല്യമായി ആകാശം മാത്രമേയുള്ളൂ, സമുദ്രത്തിന് ഉപമിക്കാൻ സാക്ഷാൽ സമുദ്രം മാത്രമേയുള്ളൂ; അതുപോലെ ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടക്കുന്ന ഈ മഹാപോരാട്ടത്തിന് ഉപമയായി രാമ-രാവണ യുദ്ധം അല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല!) യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ 'അഗസ്ത്യമുനി' കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ 'ആദിത്യഹൃദയം' എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: "പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും." ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: "മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം" (മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക.) ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: "ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: "എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും." ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. സീതാദേവി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തപ്പോൾ, ദേവേന്ദ്രൻ, യമധർമ്മൻ, വരുണൻ, കുബേരൻ, പരമശിവൻ എന്നിവർക്കൊപ്പം സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മദേവനും ആകാശത്തുനിന്ന് ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ലങ്കയിലേക്ക് ഇറങ്ങിവന്നു. ലോകസൃഷ്ടാവായ സാക്ഷാൽ പരമാത്മാവായിരുന്നിട്ടും, ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ സീതയെ അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് വിധേയയാക്കുന്ന ശ്രീരാമന്റെ പെരുമാറ്റം കണ്ട് ദേവന്മാർ ചോദിച്ചു: "അല്ലയോ സർവ്വലോകനാഥാ, സമസ്ത പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും സ്രഷ്ടാവും രക്ഷകനുമായ അങ്ങ് എന്തിനാണ് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നത്? സീത അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് അങ്ങ് എങ്ങനെയാണ് ഒരു ഭാവഭേദവുമില്ലാതെ നോക്കിനിൽക്കുന്നത്?" അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ദേവന്മാരോട് പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ആത്മാനം മാനുഷം മന്യേ രാമം ദശരഥാത്മജം | സോഹം യശ്ച യതശ്ചാഹം ഭഗവാംസ്തദ് ബ്രവീതു മേ ||" (ഞാൻ എന്നെ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനായും, ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ പുത്രനായ രാമനായും മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. സത്യത്തിൽ ഞാൻ ആരാണ്? എവിടെ നിന്നാണ് ഞാൻ വന്നത്? ഭഗവാനേ, അങ്ങ് തന്നെ അത് എനിക്ക് വ്യക്തമാക്കി തന്നാലും). ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിനയം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മദേവൻ അത്യധികം ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ യഥാർത്ഥ ദിവ്യത്വം വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, നീ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല. സാക്ഷാൽ പരബ്രഹ്മവും, ശംഖ്-ചക്ര-ഗദാധാരിയുമായ ശ്രീമഹാവിഷ്ണുവാണ് നീ. ആദിയും അന്തവുമില്ലാത്ത, സനാതനനായ സാക്ഷാൽ നാരായണനാണ് അങ്ങ്. അങ്ങയുടെ പ്രിയപത്നിയായ സീതാദേവി മറ്റാരുമല്ല, സാക്ഷാൽ മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമാണ്. ലോകങ്ങളെ മുഴുവൻ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന അധർമ്മിയായ രാവണനെ നിഗ്രഹിക്കാനും ധർമ്മം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും വേണ്ടിയാണ് അങ്ങ് മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ദശരഥന്റെ മകനായി ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ചത്. ഇപ്പോൾ രാവണനെ വധിച്ച് അങ്ങയുടെ അവതാരലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായിരിക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെ അങ്ങയുടെ ലീലകൾ പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ അങ്ങേക്ക് സ്വധാമമായ വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് മടങ്ങാം. അങ്ങയുടെ നാമവും ചരിതവും ഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കുന്നവർക്ക് സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനവും ശാശ്വതമായ മുക്തിയും ലഭിക്കും." ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഈ മഹാസ്തുതിയിലൂടെ ശ്രീരാമൻ സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ പൂർണ്ണാവതാരമാണെന്ന് സർവ്വലോകങ്ങൾക്കും വ്യക്തമായി. തുടർന്ന് അഗ്നിദേവൻ സീതയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ രാമന് സമർപ്പിക്കുകയും, സീത ലക്ഷ്മീദേവി തന്നെയാണെന്ന് അഗ്നിദേവനും സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. അയോധ്യയിൽ ചെന്ന് രാജാവായി വാഴാൻ മഹാദേവൻ രാമനെ ആശീർവദിച്ചു.തുടർന്ന് സ്വർഗത്തിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്ന ദശരഥ മഹാരാജാവും രാമനെയും സീതയെയും ലക്ഷ്മണനേയും അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: "എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ 'പുഷ്പകവിമാനം' കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: "സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം." സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി." ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, വൈവസ്വതമനു തുടങ്ങിയ രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർ ചൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: "സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക." ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ 'രാമരാജ്യം'ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. == വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും == രാമകഥയിലെ വാനരന്മാരും ഋക്ഷന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും വിന്ധ്യപ്രദേശത്തിലേയും മദ്ധ്യഭാരതത്തിലേയും ആദിവാസികളായ അനാര്യ(ദ്രാവിഡരും മറ്റും) ഉപജാതികളായിരുന്നു. ഇത് മിക്കവാറും എല്ലാ ചരിത്രകാരന്മാരും സമ്മതിക്കുന്നു. വാല്മീകി രാമായണത്തിൽ ഈ ആദിവാസികളെ വാനരന്മാരെന്നും ഋഷന്മാരെന്നും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിലും പ്രാരംഭത്തിൽ ഇവരെല്ലാം തന്നെ മനുഷ്യരായി കരുതപ്പെട്ടിരുന്നു എന്ന് ആദികാവ്യത്തിലെ അനേകം സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നും മനസ്സിലാക്കാം. രാമയണത്തിലെ വാനരന്മാർ മനുഷ്യരെപ്പോലെ ബുദ്ധിസമ്പന്നരാണ്‌, മനുഷ്യരുടെ ഭാഷ, സംസ്കാരം എന്നിവ അവർക്കുമുണ്ട്. വാനരന്മാരുടെ പേര്‌, അവരെ കുരങ്ങുകളുടെ പോലെ കാണപ്പെട്ടതിനാലാണെന്നൊരു കൂട്ടം ചരിത്രകാരന്മാർ വാദിക്കുമ്പോൾ ജൈനരാമായണം അനുസരിച്ച് അവരുടെ കൊടിയുടെ അടയാളം അപ്രകാരമായിരുന്നതിനാൽ കവി വാനരന്മാർ എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു എന്നാണ്‌ മറ്റൊരു വിഭാഗം കരുതുന്നത്. കരടിയുടെ ചിഹ്നം കൊടിയിലുണ്ടായിരുന്നവരെ ഋഷന്മാരെന്നും വിളിച്ചിരുന്നതിക്കാരണത്താലാണ്‌. മറ്റൊരനുമാനം ഇക്കാലത്തെ ആദിവാസികളേയും പോലെ തന്നെ ഈ ജാതികൾ വിഭിന്നമായ മൃഗങ്ങളേയും സസ്യങ്ങളേയും ആരാധിച്ചിരുന്നുവെന്നും ഏത് മൃഗത്തേയും സസ്യത്തേയും ആരാധിച്ചിരുന്നുവോ അതേ പേരിൽ തന്നെ വിളിക്കപ്പെടുകയും അതേ രീതിയിൽ വസ്ത്രധാരണം നടത്തുവാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു . ഇതിനെ ടോട്ടം എന്ന ഗോത്രവിഭാഗത്തിൽ പെടുത്തിയാണ്‌ ആധുനിക ചരിത്രകാരന്മാർ കാണുന്നത്. <ref>{{Cite book | title = എ സോഷ്യൽ ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ഇന്ത്യ | last = എസ്.എൻ. | first = സദാശിവൻ | publisher = | year = | isbn = | location = | pages = 167 }}</ref> ജടായു, സമ്പാതി,(ഗരുഡൻ) ജാംബവാൻ(കരടി) സുഗ്രീവൻ (വാനരൻ) രാവണൻ(രാക്ഷസൻ) എന്നീ ടോട്ടങ്ങളെ രാമയണത്തിൽ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. == ഭൂമിശാസ്ത്രം == വാല്മീകിക്ക് ദക്ഷിണഭാരതത്തിലേയും, മദ്ധ്യഭാരതത്തിലേയും ഭൂമിശാസ്ത്രവുമായി പരിചയമില്ലായിരുന്നു എന്ന് രാമായണത്തിൽ നിന്ന് തെളിവുകൾ ലഭിക്കുന്നുണ്ട്. അദ്ദേഹം കൂടുതലായും അനുമാനത്തേയും കല്പനയേയുമാണ്‌ ആശ്രയിച്ചത്. അതിനെ പിന്തുടർന്നു വന്ന വ്യാഖ്യാനങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുമാനത്തിനു പുറമേ ചിന്തിച്ചുകാണുന്നില്ല എന്ന് പ്രോഫ: കാമിൽ ബുൽകേ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. രാമായണം എഴുതപ്പെട്ടതിനും വളരെ മുൻപേ തന്നെ വിവിധ ദേശങ്ങളുമായി സമുദ്രമാർഗ്ഗം ഭാരതം ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും അതിനെക്കുറിച്ചൊന്നും പരാമർശമില്ലാത്തതും വാല്മീകിക്ക് ഭൂമിശാസ്ത്രത്തിലുണ്ടായിരുന്ന പരിചയക്കുറവ് വ്യക്തമാക്കുന്നു. രാമായണം വിശകലനം ചെയ്തിട്ടുള്ള പണ്ഡിതന്മാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ <ref>എം.ബി കീബേ. ഇ.ഹി,ക്വാ പേജ് 693-702 </ref> <ref>ഹീരാലാൽ ത്ധാ; കോമെമ്മറേഷൻ വാല്യം പേജ് 151-161 കേശവോസ്തവ സ്മാരക ഗ്രന്ഥം </ref> <ref>റായ് കൃഷ്ണദാസ്; രാമവനത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രം</ref> <ref>എപപ്പിക് ആൻഡ് പുരാണിക് സ്റ്റഡീസ്. ഭണ്ഡാർക്കർ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് </ref> രാവണന്റെ ലങ്ക, ഇന്നത്തെ ശ്രീലങ്കയല്ല മറിച്ച് ചോട്ടാ നാഗ്പൂർ സമതലങ്ങളിൽ (മധ്യപ്രദേശ്-ഒറിസ) എവിടെയോ ആണ്. രാമായണത്തിൻറ്റെ രചയിതാവിന് അക്കാലത്തെ ഭൂമിശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ച് വലിയ അറിവില്ലാത്തതാണിതിനു കാരണം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. രാമായണം രചിച്ചകാലത്തെ ഭൂമിശാസ്ത്രത്തെ പറ്റി പഠനം നടത്തിയ ഡോ. പരമേശ്വര അയ്യർ പറയുന്നത് രാമായണത്തിലെ ലങ്ക, ജബൽപൂരിനു 25 കിലോ മീറ്റർ വടക്കായുള്ള ത്രികുത്തമലകൾ ആണെന്നാണ്. ഈ അഭിപ്രായത്തെ നിരാകരിക്കുന്നതാണ് ഏഴായിരത്തോളം വർഷത്തെ പഴക്കം കണക്കാക്കുന്ന ഭാരതത്തിൽ നിന്നും ശ്രീലങ്ക യിലേക്ക് കാണപ്പെടുന്ന രാമസേതു എന്ന രാമായണത്തിൽ സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന പാലം.ഇത് സ്വയം രൂപപ്പെട്ടതല്ലെന്നും BCE 5000-ൽ രചിക്കപ്പെട്ട രാമായണത്തിൽ പറയപ്പെടുന്ന രാമസേതു ഇതുതന്നെയായിരിക്കണമെന്നും ആധുനികതയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ഗവേഷകർ പറയുന്നു.ef>{{Cite book | title = എ സോഷ്യൽ ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് ഇന്ത്യ | last = എസ്. എൻ. | first = സദാശിവൻ | publisher = എ.പി.എച്ച്. പബ്ലീഷേർസ് | year = 2000 | isbn = | location = | pages = 163 }}</ref> == ചരിത്രവീക്ഷണം == {{ആധികാരികത|വിഭാഗം}} [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്ന [[ശ്രീരാമൻ|ശ്രീരാമന്റെ]] ജീവിത കഥയെ അനാവരണം ചെയ്യുന്ന മനോഹരമായ കൃതിയാണ്‌ രാമായണം. ബിംബങ്ങളും പ്രതിബിംബങ്ങളും വർണ്ണനയും ഇതിനെ മനോഹരമാക്കുന്നു. കഥാപാത്രബിംബങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രാമായണത്തെ രണ്ടു ഭാഗമായി തിരിക്കാം. മകന്റെ ഉന്നതി ആഗ്രഹിക്കുകയും അതിനായി എന്തും ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന മാനുഷികവികാരങ്ങളുടെ അതിപ്രസരമുള്ള അയോദ്ധ്യാകാണ്ഡം മുതലായവയും, ദൈവികഭാവങ്ങളും അമാനുഷിക തലങ്ങളും നിറഞ്ഞു നിൽക്കുന്ന ആരണ്യകാണ്ഡം എന്നിങ്ങനെ. പാശ്ചാത്യചിന്തകന്മാരുടെ അഭിപ്രായപ്രകാരം ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന [[ദ്രാവിഡർ|ദ്രാവിഡർക്കു]] മേൽ [[ആര്യന്മാർ|ആര്യന്മാർക്കുണ്ടായ]] വിജയമത്രെ രാമായണം.{{തെളിവ്}} ഈ വാദം പൗരസ്ത്യ ചരിത്രകാരന്മാർ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. രാമൻ ഹിന്ദുവാണെന്നതിനും ആര്യവംശസ്ഥാപകൻ ആണെന്നുള്ളതിനും യാതൊരു തെളിവും ലഭിച്ചിട്ടില്ല, കൂടാതെ താൻ പിടിച്ചടക്കിയ [[കിഷ്കിന്ധ|കിഷ്കിന്ധയും]] [[ശ്രീലങ്ക|ലങ്കയും]] മറ്റും രാമൻ അർഹരായവർക്കു തന്നെ തിരിച്ചുനൽകുകയും ചെയ്തല്ലോ. [[വാല്മീകി]] എഴുതിയ രാമായണം കാണ്ഡങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. കാണ്ഡങ്ങളെ വീണ്ടും സർഗങ്ങളായും തിരിച്ചിരിക്കുന്നു.{{തെളിവ്}} രാമയണത്തെ വാല്മീകി സമീപിക്കുന്നത് തികച്ചും മാനുഷിക കഥാപാത്രങ്ങളുമായാണ്‌. എന്നാൽ പിന്നീടുണ്ടായ കൈകടത്തലുകൾ രാമന്‌ ദൈവികപരിവേഷം നൽകുകയും വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമാക്കിമാറ്റുകയും ചെയ്തു. ഇത് രാജഭരണത്തിനു പ്രാധാന്യം വന്നു ചേർന്നകാലത്തായിരിക്കണം. (ആദ്യകാലങ്ങളിൽ ഇന്ത്യൻ ഭൂഭാഗം റിപ്പബ്ലിക്കൻ രീതിയായിരുന്നത് ഓർക്കുക) # രാമായണത്തിന്റെ താത്വികമായ അവസ്ഥ രാമന്റെ കിരീടധാരണത്തിൽ തീരുന്നു. അതുകൊണ്ട്‌ ഉത്തരകാണ്ഡം എന്ന അതിനുശേഷമുള്ള ഭാഗം പിന്നീട്‌ കൂട്ടിച്ചേർത്തതാകണം. കൂടാതെ ഭാരതീയ കവികൾ തങ്ങളുടെ കൃതികൾ എപ്പോഴും ശുഭപര്യവസായി ആയാണ്‌ നിലനിർത്തുക. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ അവസ്ഥയിൽ രാമായണം തികച്ചും ദുഃഖപര്യവസായി ആണ്‌. ശ്രീരാമപട്ടാഭിഷേകം വരെ എടുക്കുകയാണെങ്കിൽ കഥ തികച്ചും ശുഭപര്യവസായി ആണ്‌. ഇതും മേൽപറഞ്ഞ വാദത്തിന്‌ ബലം പകരുന്നു. # ബാലകാണ്ഡത്തിലും ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലും രാമൻ [[വിഷ്ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] അവതാരമാണ്‌. എന്നാൽ മറ്റു കാണ്ഡങ്ങളിൽ രാമൻ സാധാരണ മനുഷ്യനാണ്‌. # ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒന്നാം സർഗത്തിൽ [[നാരദമുനി]] വാല്മീകിക്ക്‌ രാമായണ കഥ ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞുകൊടുക്കുന്നുണ്ട്‌. അതിൽ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലേയും ബാലകാണ്ഡത്തിലേയും ഭാഗങ്ങൾ ഒന്നും തന്നെ ഇല്ല. <!-- എന്നാൽ പൗരസ്ത്യ ചരിത്രകാരന്മാർ ഈ വാദത്തെ പൂർണ്ണമായും തള്ളിക്കളയുന്നു. {{തെളിവ്}} അവരുടെ വാദത്തിന്‌ പിന്തുണയേകാനായി നൽക്കുന്ന തെളിവുകൾ ഇവയാണ്‌. #പുരാതന ഭാരതീയ കവികളായ [[ഭാസൻ]], [[കാളിദാസൻ]], [[ഭവഭൂതി]], [[ദിങ്ങ്‌നാഗൻ]] മുതലായവരും പുരാതനഭാരതീയ കൃതിയായ 'ആനന്ദവർദ്ധനാചാര്യവും' വാല്മീകി രാമായണത്തെ അതിന്റെ ഇന്നത്തെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ്‌ കാണുന്നത്‌. #ബാല-ഉത്തരകാണ്ഡങ്ങളിലൊഴികെ മറ്റെല്ലായിടത്തും രാമൻ മനുഷ്യനാണെന്നു പറയുന്നത്‌ ശരിയല്ല, കാരണം രാമായണത്തിലുടനീളം രാമന്റെ മനുഷ്യത്വമാണ്‌ മുന്നിട്ടു നിൽക്കുന്നതെങ്കിലും കവി രാമന്റെ ദൈവികത്വത്തെ ഇടക്കിടെ പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്‌.{{തെളിവ്}} #ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒന്നാം സർഗത്തിൽ നാരദമുനി പ്രധാന രാമായണകഥ വളരെ ചുരുക്കിയാണു പറഞ്ഞു കൊടുക്കുന്നത്‌. അതിൽ താരതമ്യേന അപ്രധാനമായ ബാല-ഉത്തരകാണ്ഡങ്ങളിലെ കഥ ഇല്ലാത്തതിൽ അസ്വാഭാവികമായി ഒന്നും തന്നെ ഇല്ലത്രെ. --> == രാമായണം വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ/സ്വതന്ത്രകൃതികൾ‍ == {| class="wikitable" |- ! പേര്‌ ! കൃതി ! വിസ്തൃതി ! പ്രത്യേകത |- | മഹാരാമായണം | ശങ്കരപാർവതീ സം‌വാദം | 3,50,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | രാമന്റെ 99 രാസലീലകളുടെ വർണ്ണന |- | സം‌വൃതരാമായണം | നാരദകൃതം | 24,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | സ്വയംഭുവന്റേയും ശതരൂപയുടേയും തപസ്സ്(ദശരഥൻ കൗസല്യ എന്നിവരുടെ മുജ്ജന്മം) |- | ലോമശരമായണം | ലോമശ ഋഷീകൃതം | 32,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ദശരഥനും കൗസല്യയുടേയും മുജ്ജന്മം- കുമുദരാജാവായും വീരമതിയായും |- | അഗസ്ത്യരാമായണം | അഗസ്ത്യകൃതം | 16.000 ശ്ലോകങ്ങൾ | കുന്തളരാജാവും സിന്ധുമതിയും ദശരഥ-കൗസല്യ മുജ്ജന്മങ്ങളായി |- | മഞ്ജുളരാമായണം | സുതീക്ഷ്ണകൃതം | 1,20,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ഭാനുപ്രതാപ അരിമർദ്ദനന്റെ കഥ, ശബരിയോട്<br /> രാമൻ നവധാഭക്തിയെപ്പറ്റി വിവരിക്കുന്നത്. |- | സൗപദ്മരാമയണം | അത്രിഋഷീ | 1,20,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | പൂന്തോട്ടത്തിന്റെ സന്ദർഭം |- | രാമായണമഹാമാല | ശിവ-പാർവ്വതീസം‌വാദം | 56,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ഭുശുണ്ഡിയുടെ ഗരുഡവിമോഹനനിവാരണം |- | സൗഹാർദ്ദരാമായണം | ശരഭംഗഋഷി | 40,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | രാമലക്ഷ്മണന്മാർ വാനരരുടെ ഭാഷ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനെപ്പറ്റിയും സംസാരിക്കുന്നതിനെപ്പറ്റിയുമുള്ള സൂചനകൾ |- | രാമായണമണിരത്നം | വസിഷ്ഠ-അരുന്ധതീ സം‌വാദം | 36,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | മിഥിലയിലും അയോദ്ധ്യയിലും രാമൻ വസന്തോത്സവം ആഘോഷിക്കുന്നത് |- | സൗര്യരാമായണം | ഹനുമാൻ-സൂര്യസം‌വാദം | 62,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ശുകചരിത്രവും ശുകൻ രാജകനായിത്തീരുന്നതുകാരണം സീതാത്യാഗം നടക്കുന്നതു |- | ചാന്ദ്രരാമായണം | ഹനുമാന്റേയും ചന്ദ്രന്റേയും സം‌വാദം | 75,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | കേവടന്റെ പൂർവ്വജന്മകഥ |- | മൈന്ദരാമായണം | മൈന്ദ-കൗരവ സം‌വാദം | 52,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | പൂന്തോട്ടത്തിന്റെ സന്ദർഭം |- | സ്വയംഭൂവരാമായണം | ബ്രഹ്മാ നാരദസം‌വാദം | 18,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | '''മണ്ഡോദരീഗർഭത്തിൽ നിന്നും സീതയുടെ ജനനം''' |- | സുവർച്ചസരാമായണം | സുഗ്രീവ-താരാ സം‌വാദം | 15,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | സുലോചനയുടെ കഥ, രാവണന്റെ ചിത്രം കാരണം ശാന്ത സീതയെ പരിഹസിക്കുന്നതും <br />പകരം സീത ശാന്തയെ ശപിക്കുന്നതും ശാന്തക്ക് പക്ഷിയോനി ലഭിക്കുന്നതും, <br />മഹാരാവണവദ്ഹം<br /> |- | ശ്രവണരാമായണം | ഇന്ദ്ര-ജനക സം‌വാദം | 1,25,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | മന്ഥരയുടെ ഉൽപത്തി, ചിത്രകൂടത്തിലേക്ക് ഭരതന്റെ യാത്രാ സമയത്ത് ജനകന്റെ വരവ് |- | ദുരന്തരാമായണം | വസിഷ്ഠ-ജനക സം‌വാദം | 61.000 ശ്ലോകങ്ങൾ | ഭരതന്റെ മഹിമാ വർണ്ണന |- | രാമായന ചമ്പു | ശിവ-നാരദ സം‌വാദം | 15,000 ശ്ലോകങ്ങൾ | സ്വയം വരം |} == രാമായണം ഭാരതീയ ഭാഷകളിൽ == === തമിഴ് രാമായണം === {{പ്രലേ|കമ്പ രാമായണം}} ദ്രാവിഡ ഭാഷകളിലെ രാമകഥ സംബന്ധിച്ച എറ്റവും പ്രാചീനമായ കൃതി ക്രി.വ. 12-ാം ശതകത്തിൽ [[കമ്പർ‌‌]] രചിച്ച [[കമ്പരാമായണം|രാമായണമാണ്‌]] ഇതിൽ വാല്മീകിയുടെ രാമായണത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ആറു കാണ്ഡങ്ങളിലെ മുഴുവൻ കഥയും സ്വതന്ത്രരൂപത്തിൽ വർണ്ണിക്കുകയും അനേകം പുതിയ കഥകൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref>എസ്. വയ്യ്യാപുരി. ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് തമിഴ് ലാങ്വേജ് ആൻഡ് കൾച്ചർ. 1956. മദ്രാസ്. പേജ് 103</ref> കമ്പർക്കു മുന്പ് ഓട്ടക്കൂതൻ തമിഴിൽ രാമായണം എഴുതിത്തുടങ്ങിയെന്നും കമ്പരുടെ കാവ്യം വായിച്ചശേഷം അദ്ദേഹം തന്റെ സൃഷ്ടി നശിപ്പിച്ചു കളയാൻ തുടങ്ങിയെന്നും എന്നാൽ ഇതറിഞ്ഞ കമ്പർ അദ്ദേഹത്തിനടുക്കലെത്തിയെന്നും ഉത്തരകാണ്ഡത്തെ രക്ഷിച്ചെടുക്കാൻ സാധിച്ചുവെന്നും ഐതിഹ്യമുണ്ട്. ഇക്കാരണത്താൽ തമിഴ് രാമായണത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡം രചിച്ചത് കമ്പരല്ല എന്ന് ബി.എം. ഗോപാലകൃഷ്ണാചാര്യർ അവകാശപ്പെടുന്നു. <ref>ബി.എം. ഗോപാലകൃഷ്ണാചാര്യർ കമ്പരാമായണ; ബാലകാണ്ഡം </ref> === തെലുങ്കുരാമായണം === തെലുങ്കു സാഹിത്യത്തിൽ രാമകഥയെ സംബന്ധിച്ച ഏറ്റവും മഹത്തരമായ ഗ്രന്ഥം രംഗനാഥന്റെ [[ദ്വിപദരാമായണം|ദ്വിപദരാമായണമാണ്‌]] 14-ാം ശതകത്തിലാണ്‌ ഇത് രചിച്ചത്. കവിയായ ഗോനബുദ്ധറെഡ്ഡിയുടെ ആശ്രിതനായ അദ്ദേഹം കഥയുടെ കീർത്തി റെഡ്ഡിക്ക് നൽകിയിരുന്നു എങ്കിലും പിൽക്കാലത്ത് രംഗനാഥരാമായണം എന്ന പേരിൽ തന്നെ ഇത് പ്രശസ്തി നേടി. ജനപ്രീതി നേടിയ ദ്വിപദം എന്ന പേരിലുള്ള ഛന്ദസ്സും ലളിതഭാഷയും മൂലം ഈ രാമായണം തെലുങ്ക് ജനതക്കിടയിൽ വളരെയധികം പ്രചാരം നേടി. <ref>ഡോ. കാമിൽ ബുൽകേ. രാമകഥ </ref> തെലുങ്കുസാഹിത്യത്തിലെ ആദ്യത്തെ രാമായണാഖ്യാനം തിക്കണ്ണ രചിച്ച നിർ‌വചനോത്തരരാമായണമാണ്‌. ഇത് ക്രി.വ. 13-ാം ശതകത്തിലാണ്‌ ഇത് രചിച്ചത്. 14-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഭാസ്കരരാമായണമാണ്‌ ഏറ്റവും കലാത്മകവും സാഹിത്യപരവുമായി കരുതപ്പെടുന്നത്. ഇത് വാല്മീകി രാമായണത്തിന്റെ തെലുങ്കു പരിഭാഷയാണ്‌ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു, 16-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രാമഭദ്രൻ രചിച്ച രാമാഭ്യുദയം, പിംഗലിസുരനാര്യ രചിച്ച രാഘവപാൺദവീയം, കദു കൂരിരുദ്രൻ രചിച്ച സുഗ്രീവവിജയ്‌മു എന്നിവയും പ്രശസ്തി നേടിയ രാമായണ കഥകളാണ്‌. തെലുങ്കിലെ സാധാരണജനങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയങ്കരമായ രാമായണം മൊല്ലരാമായണമാണ്‌. കട്ടവരദരാജു ക്രി.വ. 17-ാം ശതകത്തിൽ വിസ്തൃതമായ ദ്വിപദരാമായണം രചിച്ചു. അതിൽ വാല്മീകി രാമായണകഥ തന്നെയാണ്‌ അദ്ദേഹം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. <ref> കട്ടവരദരാജു; ശ്രീരാമായണമു ഓഫ് കട്ടവരദരാജു; മദ്രാസ് യൂണിവേർസിറ്റി; മദ്രാസ് 1950 ഭൂമിക. </ref> === മലയാളരാമായണം === <!--[[Image:Ramayanam Malayalam.jpg|thumb|250px|രാമായണം ചിത്രകഥയുടെ പുറംചട്ട]]--> * [[രാമചരിതം]]-യുദ്ധകാണ്ഡത്തെ ആസ്പദമാക്കി12-ാം ശതകത്തിൽ എഴുതപ്പെട്ട ഒരു പാട്ടുകൃതി. ചീരാമകവിയാണ്‌ രചയിതാവ്. * [[കണ്ണശ്ശരാമായണം]]- 14-ാം ശതകത്തിന്റെ ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ [[കണ്ണശ്ശപ്പണിക്കർ]] രചിച്ച കാവ്യമാണ്‌. * [[രാമായണം ചമ്പു]]- ക്രി.വ.1500 ൽ [[പുനം നമ്പൂതിരി]] [[മണിപ്രവാളം|മണിപ്രവാളശൈലിയിൽ]] എഴുതിയ [[മ്പു|ചമ്പൂകാവ്യം]]. * [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ട്]]- 1575 നും 1650 നും ഇടക്ക് [[എഴുത്തച്ഛൻ]] രചിച്ചതാണിത്. ഈ ഗ്രന്ഥമാണ്‌ മലയാളികൾക്കിടയിൽ കൂടുതൽ ജനപ്രീതിയാർജ്ജിച്ചത്. * [[രാമായണം ആട്ടക്കഥ]]- [[കൊട്ടാരക്കരത്തമ്പുരാൻ]] രചിച്ച ഈ [[ആട്ടക്കഥ]] വാല്മീകിരാമായണത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രതർജ്ജമയാണ്‌. *[[മാപ്പിള രാമായണം]]- മലബാറിലെ മാപ്പിളമാർക്കിടയിൽ വാമൊഴിയായി പ്രചരിച്ചിരുന്ന കാവ്യകൃതിയാണ് മാപ്പിള രാമായണം . മാപ്പിളപ്പാട്ടിന്റെ ശൈലിയിൽ ചൊല്ലപ്പെടുന്ന പദ്യത്തിന്റെ സാരാംശം രാമായണത്തിലെ വിവിധ കഥാസന്ദർഭങ്ങളാണ്. === ആദിവാസി രാമകഥകൾ === ആദിവാസികളുടെ സാഹിത്യം സുരക്ഷിതമായിരുന്നിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ അതിന്റെ മൂലരൂപം അന്വേഷിക്കുന്നത് ശ്രമകരമായിരിക്കും. രാമായണത്തിലെ വാനരന്മാർ, ഋക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവർ വാസ്തവത്തിൽ ആദിവാസികളോ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ ആദ്യകാല വാസികൾ തന്നേയോ ആണെന്ന് കാമിൽ ബുൽകേ പറയുന്നു. ആദിവാസികൾക്കിടയിൽ പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ രാമായണം പ്രചാരമില്ലെങ്കിലും നിരവധി ഉപകഥകൾ അവർ ഇന്നും വായ്മൊഴിയായി പകർന്നു പോരുന്നു. പലജാതികളും [[ശബരി|ശബരിയുടെ]] ഐതിഹ്യങ്ങൾ വിശ്വസിക്കുന്നുണ്ട്. ബോഡോ ജാതിയിൽ സീതാത്യാഗത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ രജകന്റെ കഥയുടെ വികൃതരൂപം ലഭിക്കുന്നു. ഉംറാവ് ജാതിയിൽ ലങ്കാ ദഹനത്തിന്റെ കഥക്ക് ഒരു പുതിയ രൂപം പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. ബീഹാറിലെ സാന്ധാൾ വംശത്തിൽ പെട്ടവരുടെ (ഹരപ്പൻ നിവാസികളുടെ പിൻഗാമികൾ എന്ന് ചില ചരിത്രകാരന്മാർ കരുതുന്നു) ഇടയിൽ പ്രചാരമുള്ള രാമകഥക്ക് രാമായണവുമായി അടുത്ത സാമ്യമുണ്ട്. അതിപ്രകാരമാണ്‌ # ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞാനുസരണം മാമ്പഴം തിന്ന ദശരഥപത്നിമാർ ഗർഭിണികളായിത്തീരുന്നത്. # കൈകേയിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ഭരതശത്രുഘ്നന്മാർ ജനിക്കുന്നു # രാവണവധത്തിനു ശേഷം മടങ്ങി വന്ന രാമൻ സന്ധാളരുടെ സ്ഥലത്ത് താമസിക്കുകയും ശിവക്ഷേത്രം സ്ഥാപിക്കുകയും അവിടെ ദിവസവും സീതയോടൊത്ത് പൂജ ചെയ്യുകയും ചെയ്തിരുന്നു. # സീതാന്വേഷണം നടത്തുന്ന സമയത്ത് അണ്ണാൻ കുഞ്ഞിനും ഇലന്തമരത്തിനും രാമൻ വരങ്ങൾ നൽകുന്നത്, കൊക്കിനു ശിക്ഷ നൽകുന്നത്, ലക്ഷ്മണനും ഹനുമാനും ആദ്യം കണ്ടുമുട്ടുമ്പോൾ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടത്തുന്നത്, ഹനുമാൻ രാമബാണത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ സമുദ്രം താണ്ടുന്നത് തുടങ്ങിയ കഥകൾ ആദിവാസികൾക്കിടയിൽ പ്രചരിച്ചിട്ടുണ്ട്. <ref> ഗോപാലലാൽ വർമ്മ, സന്ധാളീ നാടോടിപ്പാട്ടുകളിൽ ശ്രീരാമൻ; സാരംഗം പബ്ലിക്കേഷൻസ്; ഡൽഹി. 1960 </ref> ശരശ്ചന്ദ്രറായി രചിച്ച ''ദി ബീർഹോർസ്'' എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ ബീർഹോർസ് എന്ന ആദിവാസി ജാതിയിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള രാമകഥയെപ്പറ്റി പ്രസ്താവം ഉണ്ട്. അതിൻ പ്രകാരം ദശരഥന്‌ 7 ഭാര്യമാരാണുള്ളത്. സീത മുറ്റം മെഴുകുന്നതിനായി ശിവന്റെ വില്ല് ഉയർത്തുന്നതും സീതാന്വേഷണത്തിലെ അണ്ണാൻ കുഞ്ഞ്, ഇലന്ത മരം, കൊക്ക് എന്നിവയെ പറ്റിയും പ്രസ്താവമുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ കഥയിൽ രാവണനെ വധിക്കുന്നത് ലക്ഷ്മണനാണ്‌. മുണ്ഡാ ജാതിയിൽ പ്രചരിച്ചിട്ടുള്ള കഥയിലും കൊക്കിന്റെ കഴുത്ത് രാമൻ വലിച്ചു നീട്ടി അതിനെ ശിക്ഷിക്കുന്നതിന്റേയും ഇലന്തമരം സീതയുടെ സാരിയുടെ കഷണങ്ങൾ രാമനു നൽകി അനശ്വരതയുടെ വരം നേടുന്നതും മറ്റും ഉണ്ട്. അണ്ണാൻ കുഞ്ഞ് സീതയുടെ മാർഗ്ഗം പറഞ്ഞു കൊടുക്കുന്നതിനാൽ രാമൻ തലോടുന്നതായാണ്‌ അവരുടെ കഥകളിൽ ഉള്ളത്. <ref> എം.സി. മിത്ര: ജേർണൽ ഓഫ് ഡിപാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് ലെറ്റേർസ്. കൽക്കത്ത ഭാഗം 4 303-304 പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നത് -കാമിൽ ബുൽകേ [[രാമകഥ]] </ref> മദ്ധ്യപ്രദേശിലെ ബൈഗാ-ഭൂമിയ എന്ന ജാതികളിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള ഐതിഹ്യം സീതയെ കൃഷിയുടെ അധിഷ്ഠാനദേവതയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. അതനുസരിച്ച് മാതാവായ ജാനകിയുടെ കൈവിരലിൽ ആറു വിരലുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നും അതിലൊന്ന് മുറിച്ച് ഭൂമിയിൽ നട്ടതിൽ നിന്നാണ്‌ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ഇനങ്ങളിലുമുള്ള വിത്തുകൾ മുളച്ച് വന്നതെന്നും കാണുന്നു. <ref> എസ്. ഫുക്സ്. ദി ഗോണ്ഡേ ആൻഡ് ഭൂമിയ ഓഫ് ഈസ്റ്റേർൺ മണ്ഡല: ബോംബെ 1960 </ref> == രാമായണം വിദേശഭാഷകളിൽ == [[പ്രമാണം:അറബിയിലുള്ള രാമായണം.JPG|ലഘു|[[അറബി ഭാഷ|അറബിയിലുള്ള]] [[വാല്മീകി]] [[രാമായണം]]. [[മഷി|മഷിയും]] [[ചായം|ചായങ്ങളും]] ഉപയോഗിച്ച് 16-‍ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനം രചിച്ചത്.]] === സിംഹളരാമകഥ === സിംഹളരാമകഥയിൽ രാമൻ ഒറ്റക്കാണ്‌ വനവാസം നടത്തുന്നത്.അദ്ദേഹത്തിന്റെ അസാന്നിദ്ധ്യത്തിൽ സീത അപഹരിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ സ്ഥാനത്ത് ബാലിയാണ്‌. ബാലി ലങ്കാദഹനം തടത്തി സീതയെ രാമന്റെ അടുക്കലെത്തിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ചിത്രം കാരണം രാമൻ സീതയെ ത്യാഗം ചെയുന്നു. സീതക്ക് ഒരു പുത്രൻ ജനിക്കുന്നു. വാല്മീകി മറ്റു രണ്ടുപേരെക്കൂടി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു പേരും പിന്നീട് രാമസേനയുമായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിനെപ്പറ്റിയും പ്രസ്താവനയുണ്ട്. സിംഹള ദ്വീപിലെ കൊഹോബോയക്കം എന്ന ആചാരവേളകളിൽ കാവ്യാത്മകങ്ങളായ കഥകൾ പാരായണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഈ അവസരത്തിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട കഥകളിൽ പ്രധാനം സീതാത്യാഗത്തിന്റെയും സിംഹളത്തിന്റെ ആദ്യരാജാവായ വിജയന്റെയും മറ്റും കഥകളുമാണ്. === ടിബറ്റ് രാമായണം === രാമകഥ പ്രാചീനകാലം മുതൽക്കേ വടക്കോട്ട് പ്രചരിക്കാൻ തുടങ്ങിയിരുന്നു. ടിബറ്റ് ഭാഷയിൽ അത് 8-9 ശതകങ്ങളിലെത്തിച്ചേർന്നിരിക്കാം എന്ന് അനുമാനിക്കുന്നു. രാവണചരിതം മുതൽ സീതാത്യാഗവും രാമസീതാസം‌യോഗവും വരെയുള്ള മുഴുവൻ രാമകഥയുടേയും കൈയെഴുത്തു പ്രതികൾ തിബറ്റിൽ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ദശരഥനിതിൽ രണ്ട് പത്നിമാർ മാത്രമാണുള്ളത്. ഇളയ ഭാര്യയിൽ നിന്ന് ആദ്യം രാമൻ ജനിക്കുന്നു. വിഷ്ണു തന്നെ വീണ്ടും ജ്യേഷ്ഠത്തിയിൽ ലക്ഷ്മണനായി ജനിക്കുന്നുണ്ട്. സീത മുൻജന്മത്തിൽ രാവണപുത്രിയായി കരുതുന്നു. പിതാവിനെ നശിപ്പിക്കുമെന്ന് ജാതകത്തിലുള്ളതിനാൽ അവളെ നദിയിൽ എറിയുന്നു. എന്നാൽ സീതയെ ഭാരതത്തിലെ മുക്കുവർ രക്ഷിക്കുകയും അവരിലാരോ ഒരാൾ വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ലീലാവതി എന്നാണതിൽ സീതയുടെ പേര്. ലക്ഷ്മണനെ രാജാവാക്കാനായി രാമൻ സ്വമേധയാ രാജ്യം വിട്ട് കാട്ടിൽ പോകുകയും രാജ്യം ചുറ്റുകയും അവിടെ വച്ച് സീതയെ കണ്ടുമുട്ടി വിവാഹം കഴിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കർഷകരുടെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം തിരികെ ചെന്ന് രാജ്യം ഭരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അനന്തരം സീതാപഹരണം. ഇത് നടക്കുന്നത് രാജധാനിക്കടുത്തുള്ള അശോകവനത്തിൽ നിന്നാണ്‌. പിന്നീട് സീതാന്വേഷണം, വാനരന്മാരോട് സൗഹൃദം, ഹനുമാന്റെ ലങ്കാദഹനം മുതൽ രാവണ വധം വരെ കാണാം. ===മറ്റു രാജ്യങ്ങളിലെ രാമായണങ്ങൾ=== *[[റീയംകെർ|കമ്പോഡിയ രാമായണം(റീയംകെർ)]] *[[രാമകീൻ|തായ്‌ലാന്റ് രാമായണം(രാമകീൻ)]] *[[ഫ്രാ ലക് ഫ്രാ ലാം|ലാവോസ് രാമായണം(ഫ്രാ ലക് ഫ്രാ ലാം)]] *[[യാമ സത് ദൗ|ബർമ്മ(മ്യാൻമർ)രാമായണം(യാമ സത് ദൗ)]] *[[ഹിക്കായത് സെറി രാമ|മലേഷ്യ രാമായണം(ഹിക്കായത് സെറി രാമ)]] *[[കകവിൻ രാമായണ|ജാവ, ഇൻഡോനേഷ്യൻ രാമായണം(കകവിൻ രാമായണ)]] *[[മഹരദിയ ലാവണ|ഫിലിപ്പൈൻസ് രാമായണം (മഹരദിയ ലാവണ)]] *[[ജപ്പാനിലെ രാമായണം]] *[[സിദ്ധി രാമായണ|നേപ്പാൾ രാമായണ (സിദ്ധി രാമായണ)]] *[[ടിബറ്റ് രാമായണം]]<ref>The Ramayana Tradition in Asia-edited by V.Raghavan published by Sahithya academi,India 1998</ref> == ഉപസംഹാരം == വാല്മീകി പദപ്രയോഗങ്ങളിൽ അദ്വിതീയനായിരുന്നു. കരുണാരസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രചിക്കപ്പെട്ട രാമായണമാകട്ടെ കാവ്യങ്ങളിൽ വച്ച്‌ ഉന്നതസ്ഥാനം വഹിക്കുന്നു. [[കാളിദാസൻ]], [[ഭവഭൂതി]] മുതലായവർ തുടങ്ങി അനേകർക്ക്‌ പ്രചോദനമാകാൻ കവിക്ക്‌ കഴിഞ്ഞു. അതുകൊണ്ടാണ്‌ കവിയെ ആദികവിയെന്നും, കാവ്യത്തെ ആദികാവ്യം എന്നും വിളിച്ച്‌ നിരൂപകർ ആദരിക്കുന്നതും<ref>http://www.eng.vedanta.ru/library/vedanta_kesari/ramayana.php</ref><ref>http://www.sociology.ed.ac.uk/sas/papers/panel49_mbrockington.rtf{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref> http://www.archaeologynews.org/link.asp?ID=248828&Title=Why%20modern%20India%20misses%20Sankalia</ref>. == ഇവകൂടി കാണുക == * [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം]] * [[രാമായണം (പൈകോ ചിത്രകഥ)]] *[[മാപ്പിള രാമായണം]] == കുറിപ്പുകൾ == a.{{Note_label|A|a|none}} ലീലാലോലരായ ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളെ കണ്ട് മഹർഷിയുടെ മനുഷ്യഹൃദയത്തിൽ പൂർവാശ്രമത്തിലെ മിഥുനജീവിതസ്മൃതി ഉണർന്നിരിക്കേ ആയിരിക്കാം വേടന്റെ അമ്പ് അവയിലൊന്നിനെ കൊന്നതെന്ന് മലയാളത്തിലെ സാഹിത്യചിന്തകൻ കൊടുപ്പുന്ന അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. വാല്മീകിയുടെ തീവ്രപ്രതികരണത്തിന്റെ പ്രേരകവികാരമായി കരുണാശോകങ്ങൾക്കൊപ്പം രതിയും ഉണ്ടായിരുന്നിരിക്കാമെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നു.<ref>കൊടുപ്പുന്ന : ആദികവിയുടെ ശില്പശാല - രതി, പിന്നെ ശോകം എന്ന ലേഖനം.</ref> b.{{Note_label|B|b|none}} മഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിലും ശാന്തിപർവ്വത്തിലും മാത്രമാണ്‌ വാല്മീകി കവിയാണെന്ന വ്യക്തമായ സൂചനകൾ ലഭിക്കുന്നത്. ശാന്തിപർവ്വത്തിൽ ഒരു ഭാർഗ്ഗവകവിയെപ്പറ്റിയും അനുശാസനപർവ്വത്തിൽ യശോധനനായ ഒരു വാല്മീകിയെപ്പറ്റിയും രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. മഹാഭാരതത്തിലെ മറ്റു പർവ്വങ്ങളിൽ വാല്മീകിയെപ്പറ്റിയുള്ള പരമാർശങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും കവിയാണെന്ന സൂചന ഇല്ല. == അവലംബം == {{reflist|2}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{wikisource|രാമായണം}} {{commons cat|Ramayana|Ramayana}} {{കവാടം ഹിന്ദുമതം}} ; {{In lang|sa}}സംസ്കൃതത്തിൽ * [[oldwikisource:रामायण|रामायण]] ([[Devanagari|ദേവനാഗിരി]] ലിപിയിൽ രാമായണം- [[Wikisource|വിക്കി സോഴ്സിൽ നിന്നും]]) * [http://www.sacred-texts.com/hin/rys/index.htm Ramayana] (ദേവനാഗിരിയിലും [[IAST|ഐ.എ.എസ്.ടി]]) ; {{In lang|en}} വിവർത്തനങ്ങൾ * [http://valmiki.iitk.ac.in/index.php?id=translation വാക്കുകളുടെ വിവർത്തനങ്ങൾ-ഓഡിയോ സഹിതം] * [http://www.gutenberg.org/etext/24869 ഇംഗ്ലീഷ് വിവർത്തനം ഡൌൺ‌ലോഡ് ചെയ്യാൻ ] * [http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm Ralph T. H. Griffith (1870-1874) വിവർത്തനം ചെയ്ത രാമായണം] * [http://www.sacred-texts.com/hin/dutt/index.htm R.C. Dutt (1899) ന്റെ മഹാഭാരതവും രാമായണവും] * [http://www.valmikiramayan.net/ രാമായണത്തിലെ പദ അർത്ഥങ്ങൾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113034155/http://www.valmikiramayan.net/ |date=2007-01-13 }} {{In lang|sa}}/{{In lang|en}} * [http://www.gitapress.org/Download_Eng_pdf.htm ''രാമചരിതമാനസം'' (Tulsidas' Ramayana)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220005315/http://www.gitapress.org/Download_Eng_pdf.htm |date=2010-02-20 }} {{In lang|hi}}/{{In lang|en}} ; ഗവേഷണ ലേഖനങ്ങൾ * {{cite journal|last=Siddhinathananda|first=Swami |title=The Role of the Ramayana in Indian Cultural Lore|journal=[[Vedanta Kesari]]|url=http://www.eng.vedanta.ru/library/vedanta_kesari/ramayana.php}} * [http://www.azibaza.com/lecture/ramayana.htm The storyboard of the Ramayana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310182720/http://www.azibaza.com/lecture/ramayana.htm |date=2007-03-10 }} - discusses adaptations in other nations {{ഫലകം:രാമായണം}} {{ഫലകം:HinduMythology}} [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണം]] [[വർഗ്ഗം:ഇതിഹാസങ്ങൾ]] 7ilufxjlyfelug0gectosxifr7o0vcb 0 4953 4668454 4648119 2026-09-22T08:47:01Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668454 wikitext text/x-wiki {{featured}}{{Prettyurl|Mars}} {{Infobox Planet | bgcolour = #E8AB79 | name = ചൊവ്വ | symbol = [[പ്രമാണം:Mars symbol.svg|24px|alt=♂|ചൊവ്വയുടെ ജ്യോതിശാസ്ത്രചിഹ്നം]] | image = [[പ്രമാണം:Mars Hubble.jpg|250px|ചൊവ്വാ ഗ്രഹം]] | caption = 2001 ൽ ഹബിൾ ബഹിരാകാശ ദൂരദർശിനിയിൽ നിന്നെടുത്ത ചൊവ്വയുടെ ചിത്രം. | orbit_ref =<ref name=horizons/> | epoch = [[J2000]] | aphelion = 249,209,300&nbsp;km<br /> 1.665&nbsp;861&nbsp;[[Astronomical unit|AU]] | perihelion = 206,669,000&nbsp;km<br /> 1.381&nbsp;497&nbsp;AU | semimajor = 227,939,100&nbsp;km<br /> 1.523&nbsp;679&nbsp;AU | eccentricity = 0.093&nbsp;315 | period = 686.971&nbsp;day<br /> 1.8808 [[julian year (astronomy)|Julian years]]<br /> 668.5991 [[Timekeeping on Mars|sols]] | synodic_period = 779.96&nbsp;day<br /> 2.135&nbsp;Julian years | avg_speed = 24.077&nbsp;km/s | inclination = 1.850° to [[ecliptic]]<br />5.65° to [[Sun]]'s [[equator]]<br />1.67° to [[invariable plane]]<ref name=meanplane/> | asc_node = 49.562° | arg_peri = 286.537° | satellites = 2 | physical_characteristics = yes | equatorial_radius = {{nowrap|3,396.2 ± 0.1 km}}{{Ref label|ക|ക|none}}<ref name=Seidelmann2007/><br /> 0.533 Earths | polar_radius = {{nowrap|3,376.2 ± 0.1 km}}{{Ref label|ക|ക|none}}<ref name=Seidelmann2007/><br /> 0.531 Earths | flattening = {{nowrap|0.005 89 ± 0.000 15}} <!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 --> | surface_area = 144,798,500&nbsp;km²<br /> 0.284 Earths | volume = 1.6318{{e|11}}&nbsp;km³<ref name=lodders1998 /><br /> 0.151 Earths | mass = 6.4185{{e|23}}&nbsp;kg<ref name=lodders1998 /><br /> 0.107 Earths | density = {{nowrap|3.9335 ± 0.0004}}<ref name=lodders1998 /> g/cm³ | surface_grav = 3.711&nbsp;[[Acceleration|m/s²]]<ref name=lodders1998/><br /> 0.376&nbsp;''[[g-force|g]]'' | escape_velocity = 5.027&nbsp;km/s | sidereal_day = 1.025 957&nbsp;day<br /> 24.622&nbsp;9&nbsp;h<ref name=lodders1998/> | rot_velocity = {{convert|868.22|km/h|m/s|abbr=on}} | axial_tilt = 25.19° | right_asc_north_pole = 21&nbsp;h&nbsp;10&nbsp;min&nbsp;44&nbsp;s<br /> 317.681&nbsp;43° | declination = 52.886&nbsp;50° | albedo = 0.15 ([[geometric albedo|geometric]]) or 0.25 ([[bond albedo|bond]])<ref name="nssdc"/> | magnitude = {{nowrap|+1.8 to −2.91}}<ref name="nssdc"/> | angular_size = 3.5–25.1"<ref name="nssdc" /> | temperatures = yes | temp_name1 = [[Kelvin]] | min_temp_1 = 186&nbsp;K | mean_temp_1 = 210&nbsp;K<ref name="nssdc" /> | max_temp_1 = 268&nbsp;K<ref name=nasa/> | temp_name2 = [[Celsius]] | min_temp_2 = −87&nbsp;°C | mean_temp_2 = −63&nbsp;°C | max_temp_2 = −5&nbsp;°C | pronounce = {{IPAc-en|audio=en-us-Mars.ogg|ˈ|m|ɑr|z}} | adjectives = [[Martian]] | atmosphere = yes | atmosphere_ref = <ref name="nssdc"/><ref name=barlow08/> | surface_pressure = 0.636 (0.4–0.87)&nbsp;[[pascal (unit)|kPa]] | atmosphere_density = | atmosphere_composition = 95.32%&nbsp;[[carbon dioxide]]<br /> 2.7% [[nitrogen]]<br /> 1.6% [[argon]]<br /> 0.13% [[oxygen]]<br /> 0.08% [[carbon monoxide]]<br /> 210 [[parts per million|ppm]] [[water]] vapor<br /> 100 ppm [[nitric oxide]]<br /> 15 ppm [[molecular hydrogen]]<ref name=science294_5548/><br /> 2.5 ppm [[Neon]]<br /> 850 [[ppb]] [[Heavy water|HDO]]<br /> 300 [[ppb]] [[Krypton]]<br /> 130 ppb [[formaldehyde]]<br /> 80 ppb [[xenon]]<br /> 30 ppb [[ozone]]{{Citation needed|date=April 2010}}<br /> <!-- Ozone is not covered by Barlow08 or nssdc --> 18 ppb [[hydrogen peroxide]]<ref name=icarus168_1/><br /> 10 ppb [[methane]]<ref name="methane-me"/> }} [[സൂര്യൻ|സൂര്യനിൽ]] നിന്നുള്ള ദൂരം മാനദണ്ഡമാക്കിയാൽ [[സൗരയൂഥം|സൗരയൂഥത്തിലെ]] നാലാമത്തെ ഗ്രഹമാണ് '''ചൊവ്വ'''. ഉപരിതലത്തിൽ ധാരാളമായുള്ള ഇരുമ്പ് ഓക്സൈഡ് കാരണമായി ചുവന്ന നിറത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നതിനാൽ<ref name=nasa_hematite/> ഇതിനെ '''ചുവന്ന ഗ്രഹം''' എന്നും വിളിക്കാറുണ്ട്. റോമൻ യുദ്ധദേവനായ [[മാർസ്|മാർസിന്റെ]] പേരാണ് പാശ്ചാത്യർ ഇതിനു കൊടുത്തിരിക്കുന്നത്‌. നേരിയ അന്തരീക്ഷ<br>ത്തോടുകൂടിയുള്ള ഒരു [[ഭൗമഗ്രഹം|ഭൗമഗ്രഹമാണ്]] ചൊവ്വ, ഉപരിതലത്തിൽ [[ചന്ദ്രൻ|ചന്ദ്രനിലേത്]] പോലെ [[ഗർത്തം|ഉൽക്കാ ഗർത്തങ്ങളുണ്ടെന്നതിനു]] പുറമേ [[അഗ്നിപർവതം|അഗ്നിപർവ്വതങ്ങൾ]], [[താഴ്‌വര|താഴ്‌വരകൾ]], [[മരുഭൂമി|മരുഭൂമികൾ]], ഭൂമിക്കു സമാനമായി ധ്രുവങ്ങളിൽ മഞ്ഞുപാളികൾ എന്നിവയും കാണപ്പെടുന്നു. പക്ഷെ [[ഫലകചലനം|ടെക്റ്റോണിക് പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ]] സാന്നിധ്യമില്ലാതെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായി സജീവമല്ലാത്ത അവസ്ഥയാണ് ചൊവ്വക്കുള്ളത്. അറിയപ്പെടുന്നതിൽ വച്ച് സൗരയൂഥത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പർവ്വതം ചൊവ്വയിലെ [[ഒളിമ്പസ് മോൺസ്]] ആണ്, അതുപോലെ എറ്റവും വലിയ മലയിടുക്ക് ഈ ഗ്രഹത്തിലെ [[വാലെസ് മറൈനെറിസ്]] ആണ്. ഗ്രഹോപരിതലത്തിന്റെ 40 ശതമാനത്തോളം വരുന്ന ഉത്തരാർദ്ധഗോളത്തിലെ നിരപ്പായ [[ബൊറീലിസ് തടം]] ഒരു വലിയ ഉൽക്കാപതനം മൂലമുണ്ടായ ഒന്നാണെന്ന് അനുമാനിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=northcratersn/><ref name=northcraterguard/> ഗ്രഹത്തിന്റെ ഭ്രമണവും ചാക്രികമായ കാലാവസ്ഥാമാറ്റവും ഭൂമിയിലേതിന് സമാനമാണ്. 1965-ൽ [[മാരിനർ 4]] ചൊവ്വയെ സമീപിക്കുന്നതുവരെ ഗ്രഹോപരിതലത്തിൽ ദ്രവജലം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതിനെ കുറിച്ച് പല ഊഹങ്ങളും നിലനിന്നിരുന്നു. സമയംചെല്ലുംതോറും ഉപരിതലത്തിലെ ഇരുണ്ട ഭാഗങ്ങളിലും തെളിഞ്ഞഭാഗങ്ങളിലും, പ്രത്യേകിച്ച് ധ്രുവങ്ങളോട് അടുത്തുള്ള മേഖലകളിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ കാരണമായിരുന്നു അവ, അത്തരം ഇരുണ്ടതും തെളിഞ്ഞതുമായ ഭാഗങ്ങൾ സമുദ്രങ്ങളും ഭൂഖണ്ഡങ്ങളുമാണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെട്ടു. ഇരുണ്ട് നീളത്തിൽ കിടക്കുന്നവ ജലസേചനം നടത്തുന്നതിനുള്ള കനാലുകളാണെന്നും തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെട്ടു. [[സൗരയൂഥം|സൗരയൂഥത്തിൽ]] ഭൂമി കഴിഞ്ഞാൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ദ്രവജലം ഉണ്ടാകാൻ സാധ്യതയുള്ളതും അതുവഴി ജീവൻ ഉണ്ടാകാൻ സാധ്യതയേറിയതുമായ ഗ്രഹമാണെങ്കിലും ഇരുണ്ട് നീളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന അത്തരം ഭാഗങ്ങൾ മായക്കാഴ്ചകളിൽ പെട്ടതാണെന്ന് പിന്നീട് തെളിയിക്കപ്പെട്ടു.<ref name=water/> ചില സംരംഭങ്ങൾ വഴി ലഭിച്ച ഭൂമിശാസ്ത്ര വിവരങ്ങൾ മുൻപ് ഒരു കാലത്ത് വലിയ അളവിൽ ജലം ഉപരിതലത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നതിലേക്ക് വിരൽ ചൂണ്ടുന്നവയാണ്, കൂടാതെ ചെറിയ ഉറവകൾ പോലെയുള്ളവ കഴിഞ്ഞ സമീപകാലങ്ങളിൽ ഒഴുകിയിട്ടുമുണ്ടാകാം എന്നും ഈ വിവരങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.<ref name="marswater"/> 2005 ൽ റഡാർ വഴി ലഭിച്ച വിവരങ്ങൾ ധ്രുവങ്ങളിലും അതിനു സമീപ അക്ഷാംശങ്ങളിലും വലിയതോതിൽ ജലം ഹിമരൂപത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നുണ്ട് എന്ന കാര്യം വെളിപ്പെടുത്തിയിതന്നു,<ref name="specials1"/><ref name="jsg.utexas.edu"/><ref name=esa050221/> 2008 ജൂലൈ 31 ന് ഫീനിക്സ് മാർസ് ലാൻഡർ ചൊവ്വയിലെ മണ്ണിനടിയിൽ നിന്ന് ഹിമത്തിന്റെ സാമ്പിളുകൾ കണ്ടെത്തുകയുമുണ്ടായി.<ref name="spacecraft1"/> [[ഫോബോസ് (ഉപഗ്രഹം)|ഫോബോസ്]], [[ഡീമോസ് (ഉപഗ്രഹം)|ഡീമോസ്]] എന്നീ ചെറുതും അനിയതരൂപത്തിലുള്ളതുമായ രണ്ട് ഉപഗ്രഹങ്ങളാണ്‌ ചൊവ്വയ്ക്കുള്ളത്. [[5261 യൂറേക്ക]] എന്ന ട്രോജൻ ഛിന്നഗ്രഹത്തെപ്പോലെ ഇവയും ചൊവ്വ സ്വന്തം ആകർഷണപരിധിയിൽ പിടിച്ചെടുത്ത ക്ഷുദ്രഗ്രഹങ്ങളാകാം. നിലവിൽ പ്രവർത്തനനിരതമായ അഞ്ച് ബഹിരാകാശപേടകങ്ങൾ ചൊവ്വയെ വലം വയ്ക്കുന്നുണ്ട്: [[നാസ|നാസയുടെ]] മാർസ് ഒഡീസ്സി, മാർസ് റികണൈസൻസ് ഓർബിറ്റർ, [[മാവെൻ ബഹിരാകാശപേടകം]] എന്നിവയും [[യൂറോപ്യൻ സ്പേസ് ഏജൻസി|യൂറോപ്യൻ സ്പേസ് ഏജൻസിയുടെ]] മാർസ് എക്സ്പ്രസ്സും, [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയുടെ]] പ്രഥമ ചൊവ്വാദൌത്യമായ [[മാർസ് ഓർബിറ്റർ മിഷൻ]] എന്നിവയാണവ. സ്പിരിറ്റ്, ഓപ്പർച്യുനിറ്റി, [[ക്യൂരിയോസിറ്റി]] എന്നീ 3 പര്യവേഷണവാഹനങ്ങളുൾപ്പെടെ വിജയിച്ചതും അല്ലാത്തതുമായ ഏതാനും മനുഷ്യനിർമ്മിത വസ്തുക്കളും ചൊവ്വോപരിതലത്തിലുണ്ട്. <br /> 2008-ഓടെ ഫീനിക്സ് ലാൻഡർ അതിന്റെ ദൗത്യം പൂർത്തിയാക്കുകയുണ്ടായി. ഇപ്പോൾ പ്രവർത്തനത്തിലില്ലാത്ത നാസയുടെ മാർസ് ഗ്ലോബൽ സർവേയറിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ ചൊവ്വയുടെ ദക്ഷിണധ്രുവത്തിലെ മഞ്ഞുപാളികൾ കുറഞ്ഞുവരുന്നതായി കാണിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു.<ref name=webster_beasley05/> -2.91 വരെ [[ദൃശ്യകാന്തിമാനം|ദൃശ്യകാന്തിമാനത്തോടെ]] ആകാശത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ചൊവ്വയെ നഗ്നനേത്രങ്ങൾകൊണ്ട് കാണാൻ കഴിയുന്നതാണ്.<ref name="nssdc" /> സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, [[ശുക്രൻ]] എന്നിവ മാത്രമാണ് തിളക്കത്തിൽ ചൊവ്വയുടെ മുന്നിലുള്ളവ, എങ്കിലും കൂടുതൽ സമയവും വ്യാഴം ചൊവ്വയേക്കാൾ തിളക്കത്തോടെ ആകാശത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഭൂമിയോട് അടുത്തുവരുന്ന അവസരങ്ങളിലെ ശരാശരി അകലം 7.8 കോടി കിലോമീറ്റർ ആണെങ്കിലും വെറും 5.57 കോടി കിലോമീറ്റർ അകലത്തിൽ‌വരെ ചൊവ്വ വരാറുണ്ട്, ഈ രീതിയിൽ 2003 ൽ ഈ ഗ്രഹം ഭൂമിയോട് ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ അകലത്തിൽ വന്നിരുന്നു.<ref name="nssdc" /> == ഭൗതികഗുണങ്ങൾ == [[പ്രമാണം:Mars Earth Comparison.png|thumb|left|ഭൂമിയുടേയും ചൊവ്വയുടേയും വലിപ്പത്തിന്റെ താരതമ്യം.]] ഏതാണ്ട് ഭൂമിയുടേതിന്റെ പകുതി വ്യാസമാണ് ചൊവ്വയ്ക്കുള്ളത്. ഭൂമിയുടെ വ്യാപ്തത്തിന്റെ 15 ശതമാനവും ഭൗമപിണ്ഡത്തിന്റെ 11 ശതമാനവുമുള്ള ചൊവ്വയുടെ സാന്ദ്രതയും ഭൂമിയേക്കാൾ കുറവാണ്. ചൊവ്വയുടെ മൊത്തം ഉപരിതലവിസ്തീർണ്ണം ഭൂമിയിലെ മൊത്തം ഭൂഖണ്ഡങ്ങളുടെ വിസ്തീർണ്ണത്തിൽ നിന്ന് അല്പം കുറവുമാത്രമാണുള്ളത്.<ref name="nssdc"/> ചൊവ്വയ്ക്ക് [[ബുധൻ|ബുധനേക്കാൾ]] ഭാരവും വലിപ്പവുമുണ്ടെങ്കിലും ബുധനാണ് കൂടുതൽ സാന്ദ്രതയുള്ളത്. ഇക്കാരണത്താൽ ഈ രണ്ട് ഗ്രഹങ്ങളിലേയും ഉപരിതലത്തിലെ ഗുരുത്വബലം ഏതാണ്ട് സമമാണ്, ഒരു ശതമാനത്തിലും കുറഞ്ഞ അളവിൽ ചൊവ്വയുടേത് ബുധന്റേതിനേക്കാൾ അല്പം കൂടുതലാണെന്ന് മാത്രം. വലിപ്പം, പിണ്ഡം, ഉപരിതല ഗുരുത്വബലം എന്നിവയുടെ കാര്യത്തിൽ ചൊവ്വ ഭൂമിക്കും ചന്ദ്രനും മധ്യേയാണ്. ചന്ദ്രന്റെ വ്യാസം ചൊവ്വയുടേതിന്റെ പകുതിയാണ് അതേസമയം ഭൂമിയുടേത് ഏതാണ്ട് ഇരട്ടിയും. ഭൂമി ചൊവ്വയേക്കാൾ ഏതാണ്ട് ഒൻപതിരട്ടി പിണ്ഡമുള്ളതാണ്, ചന്ദ്രനാണെങ്കിൽ ചൊവ്വയുടെ പിണ്ഡത്തിന്റെ ഏതാണ്ട് ഒൻപതിലൊന്ന് പിണ്ഡമുള്ളതും. ചൊവ്വോപരിതലം ചുമപ്പ്-ഓറഞ്ച് നിറത്തിൽ കാണപ്പെടാൻ കാരണം [[ഹെമറ്റൈറ്റ്]] എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഇരുമ്പ് ഓക്സൈഡിന്റെ സാന്നിധ്യമുള്ളതിനാലാണ്.<ref name="rust"/> === ഭൂമിശാസ്ത്രം === {{Double image stack|right|MarsTopoMap-PIA02031 modest.jpg|Mars rocks.jpg|200|അഗ്നിപർവ്വത ഫലകങ്ങളും (ചുവപ്പ് നിറത്തിൽ) ഉൽക്കാപതന ഗർത്തതടങ്ങളുമാണ്‌ (നീല) ചിത്രത്തിന്റെ കൂടുതൽ ഭാഗത്തും|[[മാർസ് പാത്ത്ഫൈൻഡർ]] പകർത്തിയ പാറകളുടെ വിതരണത്തോടെയുള്ള ചിത്രം.}} ചൊവ്വോപരിതലം പ്രധാനമായും ബസാൾട്ട് അടങ്ങിയതാണെന്നാണ്‌ നിരീക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്നും ഉപരിതലത്തിലെ സാമ്പിളുകൾ പരിശോധിച്ചതിൽ നിന്നും മനസ്സിലാക്കാൻ സാധിക്കുന്നത്. സിലിക്കയാണ്‌ ബസാൾട്ടിനേക്കാൾ കൂടുതലുള്ളതെന്ന് മറ്റുചില തെളിവുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നുമുണ്ട്. ഉപരിതലത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളും ഇരുമ്പ് ഓക്സൈഡിന്റെ (Fe2O3) നേർത്ത പൊടിയാൽ പൊതിയപ്പെട്ടാണിരിക്കുന്നത്.<ref name=sci300a/><ref name=sci300b/> നിലവിൽ വ്യക്തമായ ഘടനയോടെയുള്ള [[കാന്തികക്ഷേത്രം|കാന്തികക്ഷേത്രത്തിന്റെ]] അടയാളങ്ങളൊന്നും കണ്ടെത്താനായില്ലെങ്കിലും<ref name="magnetosphere"/> പുറംതോടിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ കാന്തീകരിക്കപ്പെട്ടാണിരിക്കുന്നതെന്ന് നിരീക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്നും മനസ്സിലാക്കാൻ സാധിച്ചിട്ടുണ്ട്, അതിനാൽ തന്നെ സ്ഥാനചലനം സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഒരു ദ്വിധ്രുവകാന്തം മുൻപ് നിലവിലുണ്ടായിരുന്നു എന്ന് അനുമാനിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത്തരത്തിൽ പുരാതനമായി കാന്തീകരിക്കപ്പെട്ട ഉപരിതലത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ ഭൂമിയിലെ സമുദ്രാടിത്തറ ഉളവാക്കുന്ന തരത്തിലുള്ള കാന്തികപ്രഭാവങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതരത്തിലുള്ളതാണ്‌. 1999 ൽ പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടതും 2005 ൽ പുനഃപരിശോധിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഈ സിദ്ധാന്തമാണ്‌ 400 കോടി വർഷം മുൻപ് ഗ്രഹത്തിന്റെ ആന്തരിക ഡൈനാമോ പ്രവർത്തനം നിർത്തുകയും കാന്തികക്ഷേത്രം ഇല്ലാതാവുകയും ചെയ്തതിനുള്ള വിശദീകരണം നൽകുന്നത്.<ref name="plates"/> 1480 കിലോമീറ്റർ വ്യാസാർദ്ധത്തോടെ പ്രധാനമായും ഇരുമ്പും 14 മുതൽ 17 ശതമാനം വരെ സൾഫറും അടങ്ങിയ അകക്കാമ്പാണ്‌ ഗ്രഹത്തിനുള്ളതെന്ന് നിലവിലെ മാതൃകകൾ കാട്ടിത്തരുന്നു. ഈ ഇരുമ്പ് സൾഫൈഡിനാലുള്ള അകക്കാമ്പ് ഭാഗികമായി ദ്രാവകാവസ്ഥയിലാണ്‌, ഭൂമിയുടെ അകക്കാമ്പിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ലഘുമൂലക സാന്ദ്രതയുടെ ഇരട്ടിയാണ്‌ ഇതിന്റെ കാമ്പിലെ ലഘുമൂലക സാന്ദ്രത. നിലവിൽ സജീവമല്ലെങ്കിലും കാമ്പിനെ പൊതിഞ്ഞ് സിലിക്കേറ്റുകളാൽ നിമ്മിതമായതും ടെക്റ്റോണിക്, അഗ്നിപർവ്വത പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ പ്രഭവസ്ഥാനവുമായിരുന്ന മാന്റിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. പുറംതോടിന്റെ ശരാശരി കനം 50 കിലോമീറ്ററാണ്‌, പരമാവധി കനം 125 കിലോമീറ്റർ വരെയെത്തുന്നു.<ref name=jacque03/> ഭൂമിയുടേയും ചൊവ്വയുടേയും വലിപ്പങ്ങൾ കണക്കിലെടുത്താൽ ശരാശരി 40 കിലോമീറ്റർ കനം വരുന്ന ഭൂമിയുടെ പുറംതോട് ചൊവ്വയുടേതിന്റെ വെറും മൂന്നിലൊന്നുമാത്രം കനമുള്ളതായി കണക്കാക്കാം. സൗരയൂഥ രൂപീകരണവേളയിൽ സൂര്യനെ ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്ന പ്രാഗ് ഗ്രഹീയ ഡിസ്കിൽനിന്നാണ് ചൊവ്വ രൂപംകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. സൗരയൂഥത്തിലെ അതിന്റെ സ്ഥാനത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയാൽ കുറഞ്ഞ തിളനിലയുള്ള ക്ലോറിൻ, ഫോസ്ഫറസ്, സൾഫർ തുടങ്ങിയ മൂലകങ്ങൾ ഭൂമിയിലുള്ളതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ചൊവ്വയിലുണ്ടായിരുന്നിരിക്കാം; പ്രായം കുറഞ്ഞ സൂര്യന്റെ ശക്തമായ സൗരക്കാറ്റുകളാൽ ഗ്രഹത്തിന്റെ സൂര്യനോട് അഭിമുഖമായിരിക്കുന്ന ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇത്തരം മൂലകങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ടതുമാവാം.<ref name=ssr96_1_4_197/> ഭൂമി, ശുക്രൻ എന്നിവയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി പ്രാഗ്-വ്യാഴത്തിന്റെ ഗുരുത്വബലം ചൊവ്വയുടെ രൂപീകരണസമയത്ത് അതിന് കൂടുതൽ പദാർത്ഥങ്ങൾ ലഭ്യമാകുന്നതിനെ കുറക്കുകയും അതുവഴി വലിപ്പത്തിൽ കുറവുവരാൻ കാരണമായിത്തീരുകയും ചെയ്തിരിക്കാം. ആദ്യകാല സൗരയൂഥത്തിൽ നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന വാതകപടലങ്ങൾ ശൈശവാവസ്ഥയിലുണ്ടായിരുന്ന ഗ്രഹത്തിന്റെ പരിക്രമണപാതയിൽ കൂടുതൽ [[വികേന്ദ്രത]] വരുത്തി, ഗ്രഹേതര ചെറുപദാർത്ഥ ഖണ്ഡങ്ങളുമായുള്ള കൂട്ടിയിടിയിൽ നിലവിൽ കാണുന്ന ജലം ലഭ്യമാകുവാൻ കാരണമാകുകയുമുണ്ടായി. രൂപീകരണം പൂർത്തിയായതിനുശേഷം ഏതാനും കൂട്ടിയിടികൾക്കും ഈ ഗ്രഹം വിധേയമായിട്ടുണ്ട്. ഗ്രഹോപരിതല വിതരണത്തിന്റെ ഏതാണ്ട് 60 ശതമാനവും ഇപ്പോഴും മുൻപ് അത്തരം കൂട്ടിയിടികൾ നടന്നിരുന്നു എന്നതിനെ അനുകൂലിക്കുന്ന തരത്തിലുള്ളതാണ്.<ref name=zharkov93/><ref name=icarus165_1/><ref name=barlow88/> ചൊവ്വയുടെ ഉത്തരാർദ്ധഗോളത്തിൽ 10600 കിലോമീറ്റർ വിലങ്ങനെയും 8500 കിലോമീറ്റർ നെടുങ്ങനെയും വിസ്താരമുള്ള ഒരു തടം നിലവിലുണ്ട്, ചന്ദ്രന്റെ ദക്ഷിണാർദ്ധഗോളത്തിലെ പോൾ-അയ്ത്കെൻ തടത്തെക്കാളും നാലിരട്ടിയിൽ കൂടുതൽ വലിപ്പമുള്ളതും സൗരയൂഥത്തിൽ ഇതുവരെ കണ്ടെത്തിയതിൽവെച്ച് ഏറ്റവും വലിയ തടവുമായ ഇത് ഒരു കൂട്ടിയിടിയുടെ ഫലമായുണ്ടായതാണെന്ന് അനുമാനിക്കുന്നു.<ref name=northcratersn/><ref name=northcraterguard/> ഏതാണ്ട് പ്ലൂട്ടോയുടെ വലിപ്പത്തിലുള്ള വസ്തുവുമായി 400 കോടി വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് ചൊവ്വ കൂട്ടിയിടിക്ക് വിധേയമായിട്ടുണ്ട് എന്നാണ് ഇതിനു വിശദീകരണമായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നത്. ആ കൂട്ടിയിടിയിൽ ചൊവ്വയുടെ ഉത്തരോപരിതലം രണ്ട് വശങ്ങളിലായി തെന്നിമാറിയിരിക്കണം, ഇത് ഗ്രഹത്തിന്റെ 40 ശതമാനം വരെ വരുന്ന ബൊറീലിസ് തടത്തിന്റെ സൃഷ്ടിക്ക് വഴിതെളിച്ചു.<ref name=sciam080627/><ref name=nyt080626/> ഗ്രഹത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്ര ചരിത്രത്തെ ഏതാനും യുഗങ്ങളായി തിരിക്കാം, അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട മൂന്നെണ്ണം ഇവയാണ്:<ref name=jog91/><ref name=ssr_96_1_4/> * '''നോഷിയൻ യുഗം''': 450 കോടി വർഷം മുൻപ് മുതൽ 350 കോടി വർഷം മുൻപ് വരെയുള്ള കാലഘട്ടം, ചൊവ്വയുടെ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ള ഉപരിതലഭാഗങ്ങൾ രൂപംകൊണ്ടിരിക്കുന്നത് ഈ കാലഘട്ടത്തിലാണ്‌. ഇത്തരം ഭാഗങ്ങൾ വളരെയധികം വലിയ ഉൽക്കാപതനങ്ങൾക്ക് വിധേയമായിത്തീർന്നിട്ടുണ്ട്. അഗ്നിപർവ്വത പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ തള്ളിനിൽക്കുന്ന താർസിസ് എന്ന ഭാഗം ഇക്കാലഘട്ടത്തിൽ രൂപം കൊണ്ടു എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു, കൂടാതെ യുഗത്തിന്റെ അവസാനഭാഗത്ത് വലിയതോതിൽ ജലം ഉപരിതലത്തിൽ ഒഴുകിയിരുന്നു. ഈ കാലഘത്തിലാണ് ചൊവ്വയിൽ സൂക്ഷ്മജീവികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നു കരുതപ്പെടുന്നത്.<ref name=malayalam> നാമെന്തിനു ചൊവ്വയിൽ പോകണം- ഡോ. എ. രാജഗോപാൽ കമ്മത്ത് (സമകാലിക മലയാളം വാരിക-7 ഫെബ്രുവരി 2014 പേജ് 34</ref> * '''ഹെസ്പെറിയൻ യുഗം''': 350 കോടി വർഷം മുൻപ് മുതൽ 180 കോടി വർഷം മുൻപ് വരെ. വലിയതോതിൽ ലാവാ ഫലകങ്ങൾ രൂപം കൊണ്ടതായിരുന്നു ഹെസ്പെറിയൻ യുഗത്തിൽ നടന്ന പ്രധാന മാറ്റം. * '''ആമസോണിയൻ യുഗം''': 180 കോടി വർഷം മുൻപ് മുതൽ നിലവിൽ വരെ. താരതമ്യേന കുറച്ച് ഉൽക്കാപതനങ്ങളേ ഇക്കാലയളവിൽ സംഭവിച്ചിരുന്നുള്ളൂ. ഒളിമ്പസ് മോൺസ് ഈ യുഗത്തിലാണ്‌ രൂപം കൊണ്ടത്, കൂടാതെ എല്ലായിടത്തും ലാവാ പ്രവാഹങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. നിലവിൽ ചില ഭൂമിശാസ്ത്ര പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചൊവ്വയിൽ നടക്കുന്നുണ്ട്. 20 കോടി വർഷങ്ങൾ വരെ പഴക്കമുള്ള ലാവാ പ്രവാഹങ്ങൾ അതബാസ്ക താഴ്വരയിൽ നിലവിലുണ്ട്. സെർബെറസ് ഫോസെ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഭ്രംശതാഴ്വരയിൽ 2 കോടി വർഷം മുൻപുമുതൽ ജലം ഒഴുകുന്നുണ്ട്, ഇത് അടുത്തുകാലത്ത് സംഭവിച്ച് അഗ്നിപർവ്വത രൂപീകരണങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതാണ്‌.<ref name=ag44_4/> 2008 ഫെബ്രുവരി 19 ൽ മാർസ് റീകണൈസൻസ് ഓർബിറ്ററിൽ നിന്നുള്ള ചിത്രങ്ങളിൽ 700 മീറ്റർ ഉയരെ നിന്നുമുള്ള ഒരു ഹിമപാതവും പതിഞ്ഞിരുന്നു.<ref name=dc080304/> === മണ്ണ് === ചൊവ്വയിലെ [[മണ്ണ്]] ക്ഷാരസ്വഭാവമുള്ളതാണെന്നും ജീവനുള്ളവയ്ക്ക് വളരാൻ ആവശ്യമുള്ള ധാതുക്കളായ [[മഗ്നീഷ്യം]], [[സോഡിയം]], [[പൊട്ടാസ്യം]], ക്ലോറൈഡ് തുടങ്ങിയവ അടങ്ങിയതാണെന്നും 2008 ജൂണിൽ ഫീനിക്സ് ലാൻഡർ അയച്ചുതന്ന വിവരങ്ങളിൽനിന്നും മനസ്സിലാക്കാൻ സാധിച്ചു. ശാസ്ത്രജ്ഞർ ചൊവ്വയിലെ ഉത്തരധ്രുവത്തിനു സമീപമുള്ള മണ്ണിനേയും [[ഭൂമി|ഭൂമിയിലെ]] അടുക്കളതോട്ടങ്ങളിലെ മണ്ണിനേയും താരതമ്യം ചെയ്യുകയും അസ്പരാഗസ് പോലെയുള്ള സസ്യങ്ങൾക്ക് വളരാൻ യോജിച്ചതാണെന്ന നിഗമനത്തിലെത്തുകയും ചെയ്തു.<ref name=bbc080627/> കൂടാതെ 2008 ആഗസ്റ്റിൽ ഫീനിക്സ് ലാൻഡർ ചൊവ്വയിലെ മണ്ണിന്റെ [[പി.എച്ച്. മൂല്യം|പി. എച്ച്. മൂല്യം]] കണക്കാക്കുന്നതിനായി ഭൂമിയിൽ നിന്നുള്ള ജലവും ചൊവ്വയിലെ മണ്ണും ചേർത്ത് ലളിതമായ രാസപരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്തിയിരുന്നു, ഇതിൽ പെർക്ലോറേറ്റിന്റെ സാന്നിധ്യം ഉണ്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കുകയും പല ശാസ്ത്രജ്ഞരും സിദ്ധാന്തിച്ചിരുന്നതുപോലെ 8.3 പി.എച്ച്. മൂല്യത്തോടെ ചൊവ്വയുടെ ഉപരിതലം ക്ഷാരസ്വഭാവമുള്ളതാണെന്ന് ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. പെർക്ലോറേറ്റിന്റെ സാന്നിധ്യം ശരിയായി ഉറപ്പിക്കാൻ കഴിയുകയാണെങ്കിൽ ചൊവ്വയിലെ [[മണ്ണ്]] മുൻപ് വിചാരിച്ചിരുന്നതിലും കൂടുതൽ ആശയുളവാക്കുന്ന തരത്തിലുള്ളതാക്കും.<ref name="marssalt"/> ഭൂമിയിൽ നിന്നും പോകുമ്പോൾ പേടകം വഴിയോ ഉപകരണങ്ങൾ, സാമ്പിളുകൾ തുടങ്ങിയവ വഴിയോ അല്ല ഈ പെർക്ലോറേറ്റ് സാന്നിധ്യം അവിടെ ഉണ്ടായത് എന്നുകൂടി വ്യക്തമായി ഉറപ്പിക്കേണ്ടത് ആവശ്യമാണ്‌.<ref name=jpl_soil/> [[പ്രമാണം:Tharsis Tholus block.JPG|left|thumb|upright|[[ഹൈറൈസ്]] ഛായാഗ്രാഹിയിലൂടെയുള്ള താർസിസ് തോലസ് എന്ന ഇരുണ്ട ഭാഗത്തിന്റെ ദൃശ്യം. ചിത്രത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ നിന്ന് ഇടതുവശത്തായാണതുള്ളത്.]] ഇവിടെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ചിത്രത്തിൽ താർസിസ് തോലസ് എന്ന ഇരുണ്ട ഭാഗം കാണാം. ഇത്തരം ഭാഗങ്ങൾ ചൊവ്വോപരിതലത്തിൽ സാധാരണയാണെന്നു മാത്രമല്ല ഗർത്തങ്ങൾ, ഭ്രംശമേഖലകൾ, താഴ്‌വരകൾ എന്നിവയുടെ ചെരിവുകളിൽ പുതിയവ രൂപം കൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടക്കത്തിൽ അവ ഇരുണ്ട നിറത്തിലാണ്‌ കാണപ്പെടുക; കാലം കഴിയുന്തോറും മങ്ങിവരുകയും ചെയ്യും. ചിലപ്പോൾ ചെറിയ വലിപ്പത്തിൽ ആരംഭിക്കുകയും ആയിക്കണക്കിന്‌ മീറ്ററുകൾ വരെ വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യും. വലിയ ഉരുളൻ [[ശില|ശിലാരൂപങ്ങൾക്കും]] അതുപോലയുള്ള മറ്റ് വസ്തുക്കൾക്ക് ചുറ്റിലുമായി അവ നീങ്ങുന്നതായും കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഹിമപാതങ്ങൾ അല്ലെങ്കിൽ ശക്തിയേറിയ മണൽക്കാറ്റുകൾ തുടങ്ങിയവ കാരണമായി ഉപരിതലത്തിലെ വസ്തുക്കൾ മാറ്റപ്പെടുമ്പോൾ വെളിവാകുന്ന അടിയിലെ ഇരുണ്ട മണ്ണാണിവയെന്നാണ്‌ സ്വതേ സ്വീകാര്യമായ വിശദീകരണം.<ref name=jpl_dust_devil/> കൂടാതെ ജലം, ജീവവസ്തുക്കളുടെ വളർച്ച തുടങ്ങിയവ കാരണമായും ഇത് സംഭവിക്കുമെന്നുള്ള നിഗമനങ്ങളും മുന്നോട്ട് വയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=space021211/> === ജലവിജ്ഞാനം === [[പ്രമാണം:Nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|ഭൂതകാല ജലസാന്നിദ്ധ്യത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ വെളിവാക്കുന്ന സൂക്ഷ്മ ശിലാരൂപങ്ങളുടെ ചിത്രം. [[ഓപ്പർച്യുനിറ്റി]] പകർത്തിയ ചിത്രം]] ലഘുവായ അന്തരീക്ഷമർദ്ദമായതിനാൽ തന്നെ ചൊവ്വയുടെ ഉപരിതലത്തിൽ, ഏറ്റവും താഴ്ന്ന ഭാഗങ്ങളിൽ കുറഞ്ഞ നേരത്തേക്കല്ലാതെ, ദ്രവജലത്തിന്‌ നിലനിൽക്കാനാകില്ല.<ref name="h"/><ref name=jgr110/> എങ്കിലും ജലം ഹിമരൂപത്തിൽ നിലവിലുണ്ട്, രണ്ട് ധ്രുവങ്ങളിലുമുള്ള ഹിമങ്ങൾ പ്രധാനമായും ജലത്തിന്റേതാണെന്നാണ്‌ അറിവ്.<ref name="kostama"/><ref name=sci299/> ദക്ഷിണ ധ്രുവത്തിലെ ജലഹിമം ഉരുക്കുകയാണെങ്കിൽ ഗ്രഹോപരിതലം മുഴുവൻ 11 മീറ്റർ ആഴത്തോടെ മൂടുവാനാവശ്യമായ ജലം ലഭിക്കുമെന്ന് നാസ 2007 മാർച്ചിൽ വെളിപ്പെടുത്തുകയുണ്ടായി.<ref name=nasa070315/> കൂടാതെ ധ്രുവങ്ങൾ മുതൽ 60° വരെയുള്ള അക്ഷാംശങ്ങളിലെ ഗ്രഹത്തിന്റെ പുറംതോട് പെർമാഫോസ്റ്റുമാണ്‌.<ref name="kostama" /> ചൊവ്വയുടെ കട്ടികൂടിയ ക്രയോസ്ഫിയറിന്റെ കീഴെയായി വലിയ അളവിൽ ജലഹിമം നിലവിലുണ്ട് എന്നാണ്‌ അനുമാനിക്കപ്പെടുന്നത്. രണ്ട് ധ്രുവങ്ങളിലും,<ref name="specials1"/><ref name=bbc040124/> മധ്യ അക്ഷാംശങ്ങളിലും<ref name="jsg.utexas.edu"/> വലിയ അളവിൽ ജലഹിമം നിലവിലുണ്ടെന്നാണ്‌ മാർസ് എക്സ്പ്രസ്സ്, മാർസ് റീകണൈസൻസ് എന്നിവയിലെ റഡാറുകൾ നൽകിയ വിവരങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. 2008 ജൂലൈ 31 ന്‌ ഫീനിക്സ് മാർസ് ലാൻഡർ പേടകം ചൊവ്വയിലെ അത്ര ആഴത്തിലല്ലാത്ത മണ്ണിൽ നിന്നും ജലഹിമത്തിന്റെ സാമ്പിളുകൾ ശേഖരിക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name="spacecraft1"/> ചൊവ്വയുടെ ഭൂതകാല ചരിത്രത്തിൽ മാരിനെറിസ് താഴവരകൾ രൂപപ്പെട്ടപ്പോൾ ദ്രവ്യജലത്തിന്റെ വലിയൊരു ഒഴുക്ക് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതായി അനുമാനിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലും ചെറിയ മറ്റൊരു ഒഴുക്ക് 50 ലക്ഷം വർഷങ്ങൾക്കുമുൻപ് സെർബെറസ് ഫോസ്സെ തുറക്കപ്പെട്ടപ്പോഴും സംഭവിച്ചിരുന്നിരിക്കാം, ഇത് ഇലൈസിയം പ്ലനിറ്റിയയിൽ ഇപ്പോഴും കാണപ്പെടുന്ന തണുത്തുറഞ്ഞ ഹിമജലത്തിന്റെ കടലിന്റെ രൂപപ്പെടലിനു കാരണമായി.<ref name=nature434/> എങ്കിലും ഈ മേഖലയുടെ രൂപവിജ്ഞാനപ്രകാരം ശക്തമായ ഹിമപ്രവാഹങ്ങൾക്ക് സമാനമായ രീതിയിൽ ലാവ പ്രവാഹങ്ങൾ ഒഴുകി ചേർന്നതരത്തിലുള്ളതാണ്‌,<ref name=Kerr2005/> ശേഷം അതബാസ്ക താഴ്വരകളിലെ ശക്തമായ ജലപ്രവാഹങ്ങൾ ഇതിനു മീതെ ഒഴുകിയതുമാകാം.<ref name=Jaeger2007/> മേഖലയിലെ ഡെസിമീറ്റർ തലത്തിലെ പ്രതലസ്വഭാവം, ഗൂസെവ് സമതലങ്ങളോട് സമാനമായ താപീയ ആക്കം, അഗ്നിപർവ്വത ജലധാര സ്തൂപികകളുടെ സാന്നിദ്ധ്യം തുടങ്ങിയവയെല്ലാം ലാവപ്രവാഹ അനുമാനത്തെ പിൻതാങ്ങുന്നുണ്ട്.<ref name = Jaeger2007/> കൂടാതെ പത്തോളം സെന്റീമീറ്റർ ആഴത്തിൽ പദാർത്ഥങ്ങളിൽ ജലത്തിന്റെ അംശം വെറും നാല്‌ ശതമാനം മാത്രമാണ്‌,<ref name=Boynton2007/> അതിനാൽ തന്നെ സാധാരണഗതിയിൽ ജലീകരണം സംഭവിച്ച ധാതുക്കളാണ് അവിടെയുള്ളതെന്ന് അനുമാനിക്കാവുന്നതാണ്,<ref name=Feldman2005/> കൂടാതെ ഇത് നിലവിലെ ഉപരിതലത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന ജലഹിമത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തോട് ഒത്തുപോകുന്നുമില്ല. മാർസ് ഗ്ലോബൽ സർ‌വേയറിലെ ഉയർന്ന റസല്യൂഷനുള്ള മാർസ് ഓർബിറ്റർ ക്യാമറ പകർത്തിയ ചിത്രങ്ങൾ ചൊവ്വോപരിതലത്തിന്റെ ജലത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെപ്പറ്റി കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നതിൽ സഹായിച്ചിട്ടുണ്ട്. വലിയ ജലപാതം സംഭവിച്ച വഴികൾ അതിനോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ധാരാളം കൈവഴികൾ എന്നിവയെല്ലാം ചൊവ്വയിൽ കാണപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും ചെറിയ തരത്തിൽ ജലപ്രവാഹം നടന്നതായി കാണിക്കുന്ന തെളിവുകളൊന്നും ഗ്രഹത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല. കാലാവസ്ഥാമാറ്റങ്ങൾ ആ അടയാളങ്ങളെ മായ്ച്ചുകളഞ്ഞതാവാം, അങ്ങനെയെങ്കിൽ അത്തരത്തിലുള്ള നദീതടതാഴവരകൾ വളരെ പഴക്കമുള്ള സവിശേഷതകളായിരിക്കും. ഇത്തരത്തിൽ മാർസ് ഗ്ലോബൽ സർവേയർ, മാർസ് റീകണൈസൻസ് ഓർബിറ്റർ പോലെയുള്ള പേടകങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഉയർന്ന റെസെല്യൂഷൻ ചിത്രങ്ങൾ ഗർത്തങ്ങൾ, ഭൂമിയിലെ നീർച്ചാലുകൾക്ക് സമാനമായ ഗിരികന്ദര ഭിത്തികൾ തുടങ്ങിയ അനേകം സവിശേഷതകൾ വെളിപ്പെടുത്തിതന്നിട്ടുണ്ട്. ഈ നീർച്ചാലുകൾ ദക്ഷിണാർദ്ധഗോളത്തിലെ ഉന്നതഭൂമേഖലകളായും മദ്ധ്യരേഖയോട് തിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന രീതിയിലുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്; ഇവയെല്ലാം ധ്രുവത്തിന് 30° അടുത്ത അക്ഷാംശങ്ങളിലുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.<ref name=sci288/> കൂടാതെ ഗവേഷണങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഇത്തരം നീർച്ചാലുകൾക്ക് കാലാവസ്ഥാമാറ്റങ്ങൾ കാരണമായി നാശം സംഭവിച്ചില്ലെന്നും മീതെ ഗർത്തങ്ങൾ രൂപപ്പെടുക സംഭവിച്ചില്ലെന്നുമാണ്, ഇത് അവ താരതമ്യേന പ്രായം കുറഞ്ഞ സവിശേഷതകളാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ആറ് വർഷത്തിന്റെ ഇടവേളയിലെടുത്ത ഗ്രഹോപരിതലത്തിന്റെ രണ്ട് ചിത്രങ്ങളിൽ ഊറൽ വഴി അവക്ഷിപ്തപ്പെട്ട ഒരു നീർച്ചാൽ കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. ഉയർന്ന അളവിൽ ദ്രവജലം അടങ്ങിയ പദാർത്ഥങ്ങൾ മാത്രമേ ഈ രീതിയിലുള്ള പാറ്റേണും നിറവും സൃഷ്ടിക്കുകയുള്ളൂ എന്നാണ്‌ നാസയിലെ ചൊവ്വ പര്യവേഷണം പദ്ധതിയിൽ നേതൃത്വം നൽകുന്ന ശാസ്ത്രജ്ഞനായ മൈക്കൽ മിയെറിന്റെ അഭിപ്രായം. എന്നാൽ ഈ ജലം വർഷപാതം വഴിയോ ഭൂഗർഭത്തിൽ നിന്നോ മറ്റേതെങ്കിലും സ്രോതസ്സിൽ നിന്നും വന്നതാണോ എന്നുള്ളത് ഒരു ചോദ്യമായി നിലനിൽക്കുന്നു.<ref name=nasa061206/> ഉറഞ്ഞ [[കാർബൺഡൈഓക്സൈഡ്]] കാരണമായും ചൊവ്വോപരിതലത്തിലെ ധൂളികളുടെ സ്ഥാനചലനം വഴിയും ഈ അടിയലുകൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാം എന്നുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്.<ref name=bbc061206/><ref name=nasa061206b/> ജലത്തിന്റെ സാന്നിദ്ധ്യത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഹെമറ്റൈറ്റ്, ഗൗഥൈറ്റ് തുടങ്ങിയവ പോലെയുള്ള ധാതുക്കളുടെ സാന്നിദ്ധ്യവും മുൻപ് ഗ്രഹോപരിതലത്തിൽ ദ്രവജലം നിലനിന്നിരുന്നു എന്ന വാദത്തെ സാധൂകരിക്കുന്നവയാണ്‌.<ref name=nasa040303/> 30 സെന്റീമീറ്റർ വരെ വ്യക്തതയോടെ മാർസ് റീകണ്ണിസെൻസ് ഓർബിറ്റർ ശേഖരിച്ച വിവരങ്ങൾ ഗ്രഹോപരിതലത്തിൽ ഒരിക്കൽ ദ്രവജലം നിറഞ്ഞ തടങ്ങൾ നിലനിന്നിരുന്നു എന്നും ജലം ഒഴുകിയിരുന്നു എന്നുമുള്ള വാദങ്ങളെ പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കുന്ന തരത്തിലുള്ളതായിരുന്നു.<ref name=sci317/> എങ്കിലും 2004 ൽ ഓപ്പർച്യുനിറ്റിയുടെ സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന "എൽ കാപ്പിറ്റാൻ" എന്ന പാറയിൽ ജറോസൈറ്റ് ധാതുവിന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം കണ്ടെത്തിയിരുന്നു. അമ്ലജലത്തിന്റെ സാന്നിദ്ധ്യത്തിൽ മാത്രം രൂപപ്പെടുന്നതാണ്‌ ജറോസൈറ്റ്, ഇതിന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം ഒരിക്കൾ ജലം ചൊവ്വയിൽ നിലനിന്നിരുന്നു എന്നതിന്‌ തെളിവാണ്‌.<ref name=nasa101001/> ==== ധ്രുവാവരണങ്ങൾ ==== [[പ്രമാണം:Mars NPArea-PIA00161.jpg|right|thumb|ചൊവ്വയുടെ ഉത്തരധ്രുവാവരണം]] ചൊവ്വയുടെ രണ്ട് ധ്രുവങ്ങൾക്കും സ്ഥിരമായ ഹിമാവരണങ്ങളുണ്ട്. ഹേമന്തകാലത്ത് അവ സ്ഥിരമായി ഇരുട്ടിലാവുന്നു, ഈ അവസരത്തിൽ തണുപ്പ് വളരെയേറെ വർദ്ധിക്കുകയും അന്തരീക്ഷത്തിന്റെ 25 മുതൽ 30 ശതമാനം വരെ ഭാഗം തണുത്തുറഞ്ഞ് കട്ടിയുള്ള കാർബൺഡൈഓക്സൈഡിന്റെ പലകകൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യും.<ref name=icarus169/> വീണ്ടും സൂര്യപ്രകാശത്തിന്റെ സാന്നിദ്ധ്യത്തിലാകുമ്പോൾ ഈ തണുത്തുറഞ്ഞ കാർബൺഡൈഓക്സൈഡ് വാതകാവസ്ഥയിലേക്ക് മാറാൻ തുടങ്ങും, ഇത് ധ്രുവമേഖലയിൽ മണിക്കൂറിൽ 400 കിലോമീറ്റർ വേഗതയിൽ വരെ വീശിയടിക്കുന്ന ശക്തിയേറിയ കാറ്റുകൾക്ക് കാരണമാകുന്നു. കാലികമായ ഇത്തരം പ്രക്രിയകൾ വലിയ അളവിലുള്ള ധൂളികളും ജലബാഷ്പങ്ങളും വഹിക്കുന്നുണ്ട്, ഇത് ഭൂമിയിലെ പോലെ തുഷാരവും വലിയ സിറസ് മേഘങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള ഹിമജലത്തിന്റെ മേഘങ്ങളുടെ ചിത്രങ്ങൾ 2004 ഓപ്പർച്യുനിറ്റി പകർത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref name="clouds"/> ധ്രുവാവരണങ്ങളുടെ മുഖ്യഘടകം ഹിമജലമാണ്‌. ഉത്തരഭാഗത്തെ ഹേമന്തകാലത്ത് മാത്രം ഉത്തരധ്രുവത്തിൽ ഒരു മീറ്റർ കനമുള്ള തണുത്തുറഞ്ഞ കാർബൺഡൈഓക്സൈഡിന്റെ പാളി രൂപപ്പെടുമ്പോൾ ദക്ഷിണ ധ്രുവത്തിന്‌ സ്ഥിരമായ എട്ട് മീറ്റർ കനത്തിലുള്ള കാർബൺഡൈഓക്സൈഡിന്റെ പാളിയുണ്ട്.<ref name=darling_marspoles/> ഉത്തരഭാഗത്തെ ഗ്രീഷ്മകാലത്ത് ഉത്തരധ്രുവത്തിന്റെ ആവരണത്തിന്‌ ഏകദേശം 1,000 കിലോമീറ്റർ വ്യാസമുണ്ടാകും,<ref name=mira/> ഈ അവസരത്തിൽ ഏതാണ്ട് 16 ലക്ഷം ഘനകിലോമീറ്റർ ഹിമം അതിലുണ്ടായിരിക്കും, ഇവ ഒരേ വിതാനത്തിൽ നിരത്തുകയാണെങ്കിൽ തന്നെ ആവരണത്തിന്‌ രണ്ട് കിലോമീറ്റർ കട്ടിയുണ്ടാകും.<ref name="brown"/> (ഇതിനെ ഗ്രീൻലാൻഡിലെ 28.5 ലക്ഷം ഘനകിലോമീറ്റർ വരുന്ന ഹിമപാളിയോട് താരതമ്യപ്പെടുത്താവുന്നതാണ്‌.) ദക്ഷിണ ധ്രുവാവരണത്തിന്‌ 350 കിലോമീറ്റർ വ്യാസവും 3 കിലോമീറ്റർ കട്ടിയുമുണ്ട്.<ref name="phillips"/> ദക്ഷിണധ്രുവത്തിലേയും അതിന്‌ സമീപത്തുമുള്ള ഹിമപാളികളിലേയും ആകെ ഹിമത്തിന്റെ അളവ് ഏതാണ്ട് 16 ലക്ഷം ഘനകിലോമീറ്ററാണെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.<ref name=sci315/> രണ്ട് ധ്രുവാവരണങ്ങളിലും സർപ്പിളാകൃതിയിലുള്ള പിരികൾ കാണപ്പെടുന്നു, ഇത് വ്യത്യസ്തമായ സൗരതപീകരണവും കൂടെ സംഭവിക്കുന്ന ഹിമത്തിന്റെ ഉത്പാദനം, ബാഷ്പജലത്തിനെ സാന്ദ്രീകരണം എന്നിവയുമൊക്കെ മൂലമാണെന്ന് അനുമാനിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=geo32/><ref name=eas080922/> ദക്ഷിണധ്രുവത്തിൽ കാലികമായി സംഭവിക്കുന്ന ധ്രുവാവരണത്തിന്റെ രൂപപ്പെടലും ബാഷ്പീകരണവും സർപ്പിളാകൃതിയിലുള്ള ചാലുകൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാൻ കാരണമാകുന്നു. ഇവയ്ക്ക് ഒരു മീറ്റർ വരെ കട്ടിയുണ്ടാവും. ബാഷ്പീകരിച്ച കാർബൺഡൈഓക്സൈഡും ജലവും അവയ്ക്കകത്ത് സമ്മർദ്ദം ചെലുത്തുകയും തണുത്ത ദ്രവങ്ങളുടേയും ഇരുണ്ട നിറത്തിലുള്ള ബസാർട്ട് മണലിന്റേയും ചെളിയുടേയും മിശ്രിതത്തിന്റെ ഗെയ്സറുകൾ (geyser) ഉണ്ടാകുകയും ചെയ്യുന്നു.<ref name=2006-100/><ref name=Kieffer2000/><ref name=Portyankina/><ref name=Hugh2006/> ഈ പ്രക്രിയകൾക്ക് വേഗം കൂടുതലാണ്‌, ബഹിരാകാശനിരീക്ഷണത്തിൽ ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കിടയിലോ, ആഴ്ചകൾക്കിടയിലോ, മാസങ്ങൾക്കിടയിലോ ഇവ സംഭവിക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു. === ഭൂമിശാസ്ത്രം === [[File:Water ice clouds hanging above Tharsis PIA02653 black background.jpg|thumb|right|250px|വെള്ള, നീല നിറങ്ങളിൽ കാണുന്നത് ഹിമമേഘങ്ങളാണ്.]] ചന്ദ്രോപരിതലത്തിന്റെ മാപ്പിങ്ങിന്റെ പേരിൽ അറിയപ്പെട്ട ജോഹൻ ഹെയ്റിച്ച് മഡ്ലെർ (Johann Heinrich Mädler) വിൽഹെം ബിയർ എന്നിവരാണ്‌ ആദ്യമായി ചൊവ്വയുടെ മാപ്പിങ്ങ് നടത്തിയത്. ചൊവ്വോപരിതലത്തിന്റെ സവിശേഷതകളിൽ ഭൂരിഭാഗവും സ്ഥിരമാണെന്ന് സമർത്ഥിച്ചുകൊണ്ടാണ്‌ ആവർ ആരംഭിച്ചത്, കൂടാതെ ഗ്രഹത്തിന്റെ ഭ്രമണകാലം കൂടുതൽ കൃത്യതയോടെ കണക്കാക്കുകയും ചെയ്തു. 1840 ൽ കഴിഞ്ഞ പത്തുവർഷത്തെ നിരീക്ഷണങ്ങൾ ക്രോഡീകരിച്ച് മഡ്ലെർ ചൊവ്വയുടെ ആദ്യത്തെ മാപ്പ് തയ്യാറാക്കി. അതിലെ ഒരോ ഭാഗത്തിനും പ്രത്യേകം പേരുകൾ നൽകുന്നതിനുപകരം അവർ അക്ഷരങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചു സൂചിപ്പിക്കുകയാണ്‌ ചെയ്തത്; അതിലെ മെറിഡിയൻ ബേയ് ന്‌ അതിൽ "a" എന്നായിരുന്നു നൽകിയിരുന്നത്.<ref name=sheehan_ch04/> നിലവിൽ ചൊവ്വയിലെ സവിശേഷഭാഗങ്ങളുടെ പേരുകൾ വ്യത്യസ്തയിടങ്ങളിൽ നിന്നും നൽകപ്പെട്ടവയാണ്‌. വലിയ ആൽബിഡോ സവിശേഷതകൾക്കെല്ലാം പഴയ പേരുകൾ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നുവെങ്കിലും പുതിയ വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമാകുന്ന മുറയ്ക്ക് സവിശേഷതയുടെ സഹജഗുണം വ്യക്തമാക്കുന്ന രീതിയിൽ പുതുക്കപ്പെടാറുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്‌, നിക്സ് ഒളിമ്പിക്ക (ഒളിമ്പസിലെ മഞ്ഞുകൾ) എന്നത് ഒളിമ്പസ് മോൺസ് (ഒളിമ്പസ് പർവ്വതം) ആയിമാറി.<ref name=viking_1950_2000/> ഭൂമിയിൽ നിന്നും നിരീക്ഷിക്കുമ്പോൾ കാണപ്പെടുന്നതിനനുസരിച്ച് ചൊവ്വോപരിതലത്തെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത തരത്തിലുള്ളവയായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു, ആൽബിഡോയിലെ വ്യത്യാസം അനുസരിച്ചാണിത്. മണലും പൊടിയും നിറഞ്ഞതും ചുവന്ന അയൺ ഓക്സൈഡിനാൽ സമ്പുഷ്ടമായ തെളിഞ്ഞഭാഗങ്ങൾ മുൻകാലങ്ങളിൽ ചൊവ്വയിൽ കരഭാഗങ്ങളെന്നായിരുന്നു കരുതിയിരുന്നത്, അറേബിയ ടെറ, ആമസോണിസ് പ്ലാൻഷിയ എന്നിങ്ങനെയായിരുന്നു അവയ്ക്ക് പേരുകൾ നൽകിയിരുന്നത്. ഇരുണ്ട ഭാഗങ്ങൾ കടലുകൾ എന്നും കരുതി, മാരെ എരിത്രയിനം, മാരെ സിറെനം, അറോറെ സീനസ് എന്നിങ്ങനെ ഇത്തരം ഭാഗങ്ങളെ വിളിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭൂമിയിൽ നിന്നും നിരീക്ഷിക്കുമ്പോൾ കാണപ്പെടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ ഇരുണ്ട ഭാഗമാണ്‌ സിർറ്റിസ് മേജർ.<ref name=seds_huygens/> ഉത്തര ധ്രുവത്തിലെ സ്ഥിര ധ്രുവാവരണത്തിനെ പ്ലാനം ബോറിയം എന്നും ദക്ഷിണ ധ്രുവാവരണത്തെ പ്ലാനം ഓസ്ടെയ്ൽ എന്നും വിളിക്കപ്പെട്ടു. ഗ്രഹത്തിന്റെ ഭ്രമണത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി മധ്യരേഖ കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ഭൂമിയിലെ പോലെ ചൊവ്വയുടേയും പ്രധാന രേഖാംശവും ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് കണക്കാക്കിയിരിക്കുന്നത്; മഡ്ലറും ബിയറും 1830 ൽ തയ്യാറാക്കിയ ആദ്യത്തെ മാപ്പിൽ ഒരു രേഖ തിരഞ്ഞെടുക്കുകയായിരുന്നു. 1972 ൽ മാരിനർ 9 പേടകം വളരെയധികം ചിത്രങ്ങൾ അയച്ചുതന്നതിനു ശേഷം, ആദ്യത്തെ രേഖാംശത്തിനോട് യോജിക്കുന്ന രീതിയിൽ ഒരു ചെറിയ ഗർത്തത്തെ (പിന്നീടതിന്‌ എയ്റി-0 എന്ന് നാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു) അടിസ്ഥാനമാക്കി രേഖാംശം 0.0° കണക്കാക്കുകയുണ്ടായി.<ref name=archinal_caplinger/> ചൊവ്വയിൽ സമുദ്രങ്ങളില്ലാത്തതിനാൽ തന്നെ 'സമുദ്രനിരപ്പ്' എന്ന സങ്കൽപ്പം ഗ്രഹത്തിന്‌ ബാധകമല്ല, എന്നിരുന്നാലും ഒരു പൂജ്യം ഉന്നതിയെപ്പറ്റിയുള്ള ധാരണ ആവശ്യമാണ്‌. അന്തരീക്ഷമർദ്ദം 610.5 പാസ്കൽ (6.105 mbar) ആയിട്ടുള്ള നിരപ്പിനെ പൂജ്യം ഉന്നതിയായി കണക്കാക്കിയിരിക്കുന്നു.<ref name=pers66/> ഇത് ജലത്തിന്റെ ത്രൈമുഖബിന്ദു (triple point) മേഖലയാണ്‌, ഭൂമിയിൽ സമുദ്രനിരപ്പിലെ അന്തരീക്ഷമർദ്ദത്തിന്റെ 0.6 ശതമാനമാണ്‌ ഈ നിരപ്പിലെ മർദ്ദം.<ref name=lunine99/> {{wide image|Victoria_Crater%2C_Cape_Verde-Mars.jpg|800px|2006 ഒക്ടോബർ 16 മുതൽ നവംബർ 6 വരെയുള്ള മൂന്നാഴ്ച കാലയളവിൽ ഓപ്പർച്യുനിറ്റി റോവർ പകർത്തിയ ഏതാണ്ട് യഥാർത്ഥ നിറങ്ങളിലുള്ള ചിത്രം, കേപ്പ് വെർദെയിൽ നിന്നുള്ള വിക്ടോറിയ ഗർത്തത്തിന്റെ കാഴ്ചയാണീ ചിത്രത്തിൽ.}} ==== ഉൽക്കാപതന ഉപരിതലവർണ്ണന ==== ചൊവ്വോപരിതലത്തിന്റെ ശ്രദ്ധേയമായ കാര്യമാണ്‌ അതിന്റെ രണ്ട് തരത്തിലുള്ള വിഭജനം: ലാവാ പ്രവാഹങ്ങൾ വഴി നിരപ്പായതാണ്‌ ഉത്തരാർദ്ധത്തിലെ ഭാഗങ്ങളെങ്കിൽ അതിനു വിഭിന്നമായി ഉൽക്കാപതന ഗർത്തങ്ങളും കുഴികളും ഉള്ളതാണ്‌ ദക്ഷിണാർദ്ധഭാഗം. 1980 ൽ മുന്നോട്ട് വയ്ക്കപ്പെട്ടതും 2008 ലെ ഗവേഷണത്തിൽ സ്വീകരിച്ച സിദ്ധാന്തം പ്രകാരം, 400 കോടി വർഷങ്ങൾക്കുമുൻപ് ചന്ദ്രന്റെ പത്തിലൊന്നുമുതൽ മൂന്നിൽ രണ്ട് വരെ വലിപ്പമുണ്ടായിരിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ടായിരുന്ന ഒരു വസ്തുവുമായി ഗ്രഹം കൂട്ടിയിടിക്കുകയുണ്ടായി. ഇതിന്റെ പ്രാമാണ്യം ഉറപ്പാണെങ്കിൽ, ഈ കൂട്ടിയിടിയുടെ ഫലമായി 10,600 കിലോമീറ്റർ നീളമുള്ളതും 8,500 കിലോമീറ്റർ വീതിയുള്ളതുമായ, ഏതാണ്ട് യൂറോപ്പ്, ഏഷ്യ ഓസ്ട്രേലിയ എന്നിവ കൂടിച്ചേർന്നാലുള്ളത്ര വലിപ്പമുള്ള, ഗർത്തം സൃഷ്ടിച്ചുണ്ടാകണം, അങ്ങനെയെങ്കിൽ അത് വലിപ്പത്തിൽ ചന്ദ്രനിലെ എയ്ത്കൻ തടത്തിനേക്കാൾ കൂടുതലും സൗരയൂഥത്തിലെ ഏറ്റവും വലുതുമായിരിക്കും.<ref name=northcratersn/><ref name=northcraterguard /> വളരെയധികം ഉൽക്കാപതന ഗർത്തങ്ങൾ ചൊവ്വയിലുണ്ട്: 5 കിലോമീറ്റർ മുതൽ മുകളിലോട്ട് വ്യാസമുള്ള ഏതാണ്ട് 43,000 ഗർത്തങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref name=wright03/> ഇതിൽ ഏറ്റവും വലിയതായി കണക്കാക്കിയിട്ടുള്ളത് ഹെല്ലാസ് ഗർത്തമാണ്‌, ഭൂമിയിൽ നിന്നും വീക്ഷിക്കുമ്പോൾ ദൃശ്യമാകുന്ന തെളിഞ്ഞ ഒരു ആൽബിഡോ സവിശേഷ ഭാഗമാണിത്.<ref name=ucar_geography/> പിണ്ഡത്തിൽ ഭൂമിയേക്കാൾ ചെറുതായതിനാൽ തന്നെ ഗ്രഹവുമായി കൂട്ടിയിടിക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ എണ്ണം ഭൂമിയുടേതിന്റെ പകുതിയായിരിക്കാനാണ്‌ സാധ്യത. എന്നിരുന്നാലും ഛിന്നഗ്രഹവലയത്തിന്റെ സമീപത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതുകൊണ്ട് ആ ഭാഗത്ത് നിന്നുള്ള വസ്തുക്കളുമായി കൂട്ടിയിടിക്കാനുള്ള സാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്‌. ഇതുകൂടാതെ വ്യാഴത്തിന്റെ പരിക്രമണവലയത്തിൽ വരുന്ന ഹ്രസ്വകാല വാൽനക്ഷത്രങ്ങളുമായി കൂട്ടിയിടിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും കൂടുതലാണ്‌.<ref name=emp9/> ഇങ്ങനയൊക്കെയാണെങ്കിലും ഉൽക്കാപതനങ്ങൾക്കെതിരെ അന്തരീക്ഷത്തിന്റെ സം‌രക്ഷണമുള്ളതിനാൽ ചന്ദ്രനെ അപേക്ഷിച്ച് ചൊവ്വയിൽ കുറച്ചേ ഗർത്തങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ. ഉൽക്കാപതനത്തെ തുടർന്ന് ആ ഉപരിതലഭാഗത്തിന്‌ നനവ് വരുന്നതായി ചില ഗർത്തങ്ങളുടെ രൂപഘടന സൂചന നൽകുന്നുണ്ട്.<ref name=emp45/> ==== ടെക്റ്റോണിക് മേഖലകൾ ==== {{Double image|right|Olympus Mons.jpeg|{{#expr: (200 * (692 / 1448)) round 0}}|Mars caves from NASA orbiters.jpg|{{#expr: (200 * (1890 / 1265)) round 0}}|സൗരയൂഥത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയരംകൂടിയ പർവ്വതമായ ഒളിമ്പസ് മോൺസ്.|മാർസ് ഒഡീസ്സി ഓർബിറ്ററിലെ തെർമൽ എമിഷൻ ഇമേജിനറി സിസ്റ്റം (THEMIS) പകർത്തിയ ചൊവ്വയിലെ ഗുഹാമുഖങ്ങളുടെ ദൃശ്യം. ഇവയ്ക്ക് ഇപ്രകാരം പേരുകൾ നൽകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: (A) Dena, (B) Chloe, (C) Wendy, (D) Annie, (E) Abby (left) and Nikki, and (F) Jeanne.}} ഷീൽഡ് അഗ്നിപർവ്വതമായ ഒളിമ്പസ് മോൺസിന് 27 കിലോ മീറ്റർ ഉയരമുണ്ട്, ഇതാണ് സൗരയൂഥത്തിൽ അറിയുന്നതിൽ വച്ച് ഏറ്റവും വലിയ പർവ്വതം.<ref name=glenday09/> ഉയർന്ന താർസിസ് മേഖലയിലാണ് ഈ നിർജ്ജീവമായ അഗ്നിപർവ്വതം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്, ആ മേഖലയിൽ തന്നെ ഏതാനും വലിയ മറ്റ് അഗ്നിപർവ്വതങ്ങളുമുണ്ട്. 8.8 കിലോമീറ്റർ ഉയരമുള്ള എവറസ്റ്റ് കൊടുമുടിയേക്കാൾ മൂന്നിരട്ടി ഉയരമുണ്ട് ഒളിമ്പസ് മോൺസിന്.<ref name=scsdes49/> വലിയ മലയിടുക്കായ വാലെസ് മറൈനെറിസിന് (മാരിനറ് വാലീസ് എന്നതിന്റെ ലത്തീൻ രൂപം, പഴയ മാപ്പുകളിൽ അഗതഡെയ്മൺ എന്നാണറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്) 4,000 കിലോമീറ്റർ നീളവും 7 കിലോമീറ്റർ താഴ്ചയുമുണ്ട്. യൂറോപ്പിന്റെ നീളത്തിനു തുല്യമാണിതിന്റെ നീളം, ഗ്രഹത്തിന്റെ ചുറ്റളവിന്റെ അഞ്ചിലൊന്ന് വരും ഈ നീളം. താരതമ്യത്തിന്, ഭൂമിയിലെ ഗ്രാന്റ് കാന്യണിന് വെറും 446 കിലോമീറ്റർ നീളവും 2 കിലോമീറ്റർ താഴ്ചയും മാത്രമാണുള്ളതെന്ന വസ്തുത കണക്കിലെടുത്താൽ മതിയാകും. താർസിസ് മേഖലയിലെ ഗ്രഹത്തിന്റെ പുറംതോട് വീർക്കുകയും പിന്നീട് ഇടിയുകയും ചെയ്താണ് വാലെസ് മറൈനെറിസ് രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. മറ്റൊരു വലിയ മലയിടുക്കാണ് മആദിം വാലിസ് (ചൊവ്വയുടെ ഹീബ്രു പദമാണ് മആദിം). 700 കിലോമീറ്റർ നീളവും 20 കിലോമീറ്റർ വീതിയും 2 കിലോമീറ്റർ വരെ താഴ്ചയുമുള്ള ഇതും ഗ്രാന്റ് കാന്യണിനേക്കാൾ വളരെ നീളം കൂടിയതാണ്. ഭൂതകാലത്ത് ഇതിനകത്ത് ജലം നിറഞ്ഞിരുന്നുവെന്ന് അനുമാനിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=lucchita_rosanova/> ==== മറ്റ് സവിശേഷതകൾ ==== [[File:USGS-MarsMap-sim3292-20140714-crop.png|thumb|left|200px|ചൊവ്വയുടെ ജിയോളജിക്കൽ മാപ്പ്]] നാസയുടെ മാർസ് ഒഡീസ്സി ഓർബിറ്ററിലെ തെർമൽ എമിഷൻ ഇമേജിങ്ങ് സിസ്റ്റത്തിൽ (THEMIS) നിന്നുള്ള ചിത്രങ്ങളിൽ ആർഷിയ മോൺസ് അഗ്നിപർവ്വതത്തിന്റെ പാർശ്വഭാഗങ്ങളിൽ അതിനകത്തേക്കായി ഏഴ് ഗുഹാമുഖങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref name=cushing_titus_wynn07/> ഈ ഗുഹകൾക്കെല്ലാം അവ കണ്ടെത്തിയവരുടെ ഇഷ്ടവ്യക്തികളുടെ നാമങ്ങളാണ്‌ നൽകിയിരിക്കുന്നത്, അവയെ മൊത്തത്തിൽ "ഏഴ് സഹോദരിമാർ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.<ref name=nau070328/> 100 മീറ്റർ മുതൽ 252 മീറ്റർ വരെയാണ്‌ ഈ ഗുഹാമുഖങ്ങളുടെ വീതി, 73 മീറ്റർ മുതൽ 96 മീറ്റർ വരെ ആഴം ഇവയ്ക്കുണ്ടായിരിക്കാം. കൂടുതൽ ഗുഹകളുടേയും അടിഭാഗത്ത് പ്രകാശം എത്താത്തതിനാൽ അവയ്ക്ക് ഉദ്ദേശിക്കുന്നതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ആഴം ഉണ്ടായിരിക്കാനും, ഉപരിതലത്തിനു കീഴെ കൂടുതൽ വീതിയുണ്ടായിരിക്കാനും സാധ്യതയുണ്ട്. "ദേന" മാത്രം ഇതിൽ വ്യത്യസ്തമാണ്‌, അതിന്റെ അടിഭാഗം കാണാൻ സാധിക്കുന്നുണ്ട്, ആഴം ഏതാണ്ട് 130 മീറ്റർ ഉണ്ടെന്നും കണക്കാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഈ ഗുഹകളുടെ അന്തർഭാഗങ്ങൾ ഗ്രഹോപരിതലത്തിൽ പതിക്കുന്ന അൾട്രാവയലറ്റ് വികിരണങ്ങൾ, സൗരജ്വാലകൾ, ഉന്നതോർജ്ജ കണികളുടെ കൂട്ടിയിടികൾ തുടങ്ങിയവയിൽ നിന്നും മുക്തമായിരിക്കാനും സാധ്യതയുണ്ട്.<ref name=bbc070317/> === അന്തരീക്ഷം === {{Double image stack|right|Mars atmosphere.jpg|Martian Methane Map.jpg|200|താഴ്ന്ന വിതാനത്തിലുള്ള പരിക്രമണപാതയിൽ നിന്നും വീക്ഷിക്കുമ്പോൾ ദൃശ്യമാകുന്നു ചൊവ്വയുടെ നേരിയ അന്തരീക്ഷം.|ഉത്തര ഗ്രീഷ്മകാലത്ത് ചൊവ്വയുടെ അന്തരീക്ഷത്തിൽ മീഥെയ്ൻ പുകച്ചുരുളുകൾ കണ്ടെത്തിയതിന്റെ തെളിവ്, നാസയിൽ നിന്ന്.}} 400 കോടി വർഷങ്ങൾക്കുമുൻപ് ചൊവ്വയ്ക്ക് അതിന്റെ [[കാന്തമണ്ഡലം]] നഷ്ടമായി,<ref name="swind"/> അതുകൊണ്ട് തന്നെ ചൊവ്വയുടെ അയണോസ്ഫിയറുമായി സൗരക്കാറ്റുകൾ നേരിട്ട് പ്രതിപ്രവർത്തിക്കുന്നു, ഇത് സ്വാഭാവിക രീതിയിൽ ആറ്റങ്ങൾ കൊഴിഞ്ഞു പോയാൽ സംഭവിക്കുന്നതിനെക്കാൾ കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ അന്തരീക്ഷത്തിന്റെ കട്ടി കുറക്കുകയുണ്ടായി. അന്തരീക്ഷത്തിലെ അയണീകരിക്കപ്പെട്ട കണികകൾ ഗ്രഹത്തിനു പിന്നിൽ വാലുപോലെ ബഹിരാകാശത്തേക്ക് നീണ്ടുകിടക്കുന്നതായി മാർസ് ഗ്ലോബൽ സർ‌വേയർ, മാർസ് എക്പ്രസ്സ് എന്നീ പര്യവേഷണപേടകങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref name="swind"/><ref name="swind2"/> ഭൂമിയുടേതുമായി താരതമ്യം ചെയ്തുനോക്കുമ്പോൾ ചൊവ്വയുടെ അന്തരീക്ഷം വളരെ നേരിയതാണ്‌. അന്തരീക്ഷമർദ്ദം ഒളിമ്പസ് മോൺസിൽ 30 പാസ്കൽ മുതൽ ഹെല്ലാസ് പ്ലാനിറ്റിയയിൽ 1,155 പാസ്കൽ വരെയുമാണ്‌, ശരാശരി മർദ്ദം 600 പാസ്കലാണ്‌.<ref name=bolonkin09/> ചൊവ്വയിലെ ഉപരിതല മർദ്ദം ഭൂമിയിൽ ഉപരിതലത്തിൽ നിന്നും 35 കിലോമീറ്റർ<ref name=atkinson07/> ഉയരെ അനുഭവപ്പെടുന്ന മർദ്ദത്തോട് തുല്യമായതാണ്‌. ഇത് ഭൂമിയിലെ ഉപരിതല മർദ്ദത്തിന്റെ ഒരു ശതമാനത്തേക്കാൾ കുറഞ്ഞതാണ്‌, 101.3 കിലോപാസ്കലാണ്‌ ഭൂമിയിലെ ഉപരിതലമർദ്ദം. പ്രധാന അന്തരീക്ഷഭാഗത്തിന്റെ ഉയരം ഏതാണ്ട് 10.8 കിലോമീറ്ററാണ്‌,<ref name=carr06/> ഇത് ഭൂമിയുടെ അന്തരീക്ഷ ഉയരത്തിനേക്കാൾ (6 കിലോമീറ്റർ) ഉയർന്നതാണ്‌, ചൊവ്വയിലെ ഉപരിതല ആകർഷണബലം ഭൂമിയുടേതിന്റെ 38% മാത്രമേ വരുന്നുള്ളൂ എന്നതിനാലാണിത്, കുറഞ്ഞ താപനിലയും ശരാശരി 50 ശതമാനം തന്മാത്രാ ഭാരവും കാരണം അങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു. 95 ശതമാനമുള്ള കാർബൺഡൈഓക്സൈഡ്, 3 ശതമാനമുള്ള നൈട്രജൻ, 1.6 ശതമാനമുള്ള ആർഗൺ എന്നിവ ചൊവ്വയുടെ അന്തരീക്ഷത്തിലുണ്ട്, കൂടാതെ ജലവും ഓക്സിജനും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളുണ്ട്.<ref name="nssdc" /> ഏകദേശം 1.5 [[മൈക്രോമീറ്റർ]] വലിപ്പത്തിലുള്ള ധൂളികൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന അന്തരീക്ഷം കുറച്ച് പൊടി നിറഞ്ഞതാണ്‌, ഇത് ഗ്രഹോപരിതലത്തിൽ നിന്നും നോക്കുമ്പോൾ ആകാശം കപിലവർണ്ണത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നതിന്‌ കാരണമാകുന്നു.<ref name="dusty"/> 30 ppb എന്ന നിരക്കിൽ ചൊവ്വയുടെ അന്തരീക്ഷത്തിൽ [[മീഥെയ്ൻ]] അടങ്ങിയിരിക്കുന്നതായി കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref name="methane-me"/><ref name="methane"/> നേരിയ പുകച്ചുരുളുകൾ പോലെ ഇവ കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്, ഇത് അവ പ്രത്യേക ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നും പുറത്തുവരുന്നതാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉത്തരഭാഗത്തെ മധ്യവേനലിൽ പ്രവഹിച്ച പുകച്ചുരുളുകളിൽ 19,000 ടൺ മീഥെയ്ൻ അടങ്ങിയിരുന്നു, സ്രോതസ്സിൽ നിന്നും സെക്കന്റിൽ 0.6 കിലോഗ്രാം എന്ന നിരക്കിലാണിത് വരുന്നതെന്ന് കണക്കാക്കിയിട്ടുണ്ട്.<ref name=plumes/><ref name=hand08/> രണ്ട് സ്രോതസ്സുകളുണ്ടായിരിക്കാമെന്നാണ്‌ അവയുടെ രൂപത്തിൽ നിന്നും മനസ്സിലാകുന്നത്, ആദ്യത്തേത് 30° ഉത്തര അക്ഷാശംത്തിനും, 260° പശ്ചിമ രേഖാംശത്തിന്‌ സമീപത്തായും രണ്ടാമത്തേത് 0° ക്കും, 310° പശ്ചിമരേഖാംശത്തിനും സമീപമായും ആണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name=plumes /> ഈ രീതിയിൽ ചൊവ്വയിൽ പ്രതിവർഷം 270 ടൺ മീഥെയ്ൻ ഉല്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട് എന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=plumes /><ref name="results"/> ഇത്തരത്തിൽ ഉല്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന മീഥെയൻ വിഘടിക്കുന്നതിന്‌ 6 ഭൗമമാസങ്ങൾ മുതൽ 4 ഭൗമവർഷങ്ങൾ വരെ എടുക്കാം എന്ന് കണക്കാക്കുന്നു.<ref name=plumes /><ref name=nature460/> വാതകത്തിന്റെ സജീവമായ സ്രോതസ്സ് ഗ്രഹത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു എന്നാണ്‌ ഈ ദ്രുതഗതിയിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അഗ്നിപർവ്വത പ്രവർത്തനങ്ങൾ, വാൽനക്ഷത്രങ്ങളുടെ പതനം, മീഥെയ്ൻ ഉല്പാദിപ്പിക്കുന്ന സൂക്ഷ്മജൈവാണുക്കൾ തുടങ്ങിയവയാണ്‌ സാധ്യതയുള്ള സ്രോതസ്സുകൾ. ജലം, കാർബൺഡൈഓക്സൈഡ്, ധാതു ഒലീവൈൻ ഉൾപ്പെടുന്ന അജൈവപ്രക്രിയയായ സെർപ്പെന്റൈനൈസേഷൻ{{Ref label|ഖ|ഖ|none}} വഴിയും മീഥെയ്ൻ ഉല്പാദിപ്പിക്കപ്പെടാം, ധാതു ഒലീവൈൻ ചൊവ്വയിൽ നിലവിലുണ്ട് എന്നും അറിവുള്ള കാര്യമാണ്‌.<ref name="olivine"/> === കാലാവസ്ഥ === [[പ്രമാണം:2005-1103mars-full.jpg|thumb|2005 ഒക്ടോബർ 28 ഹബിൾ ബഹിരാകാശ ദൂരദർശിനി പകർത്തിയ ചിത്രം, മണൽ കൊടുങ്കാറ്റുകളും ചിത്രത്തിൽ കാണാൻ സാധിക്കും.]] സമാന ഭ്രമണകാലം കാരണമായി സൗരയൂഥത്തിൽ ചൊവ്വയാണ്‌ ഭൂമിയോട് ഏറ്റവും കൂടുതൽ സദൃശമായിരിക്കുന്നത്. എങ്കിലും ചൊവ്വയിലെ ഋതുക്കളുടെ ദൈർഘ്യം ഭൂമിയിലേതിന്റെ ഇരട്ടി വരും, സൂര്യനിൽ നിന്നുള്ള ദൂരക്കൂടുതലുള്ളതിനാൽ ഒരു ചൊവ്വാവർഷം ഏകദേശം രണ്ട് ഭൗമവർഷത്തിന്‌ തുല്യമായി വരും. ഊഷ്മാവ് ശിശിരകാലത്ത് ധ്രുവങ്ങളിൽ -87 ഡിഗ്രി സെൽഷ്യസ് വരെ താഴുകയും ഗ്രീഷ്മകാലത്ത് -5 ഡിഗ്രി സെൽഷ്യസ് വരെ ഉയരുകയും ചെയ്യുന്നു.<ref name="h"/> കട്ടി കുറഞ്ഞ അന്തരീക്ഷമായതിനാൽ കൂടുതൽ സൗരതാപത്തെ സംഭരിക്കാൻ സാധ്യമാവാത്തതും, കുറഞ്ഞ അന്തരീക്ഷമർദ്ദം, ചൊവ്വയിലെ മണ്ണിന്റെ കുറഞ്ഞ താപീയ ആക്കം തുടങ്ങിയവ കാരണമായാണ് ഊഷ്മാവിൽ ഇത്ര വലിയ വ്യതിയാനം ഉണ്ടാകുന്നത്.<ref name=nasa_surface/> സൂര്യനിൽ നിന്നും ഭൂമിയേക്കാൾ 1.52 ഇരട്ടി അകലത്തിലുമാണ് ഗ്രഹം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്, അതു കാരണം സൂര്യപ്രകാശത്തിന്റെ 43 ശതമാനം മാത്രമേ ഗ്രഹത്തിന് ലഭ്യമാകുന്നുള്ളൂ.<ref name=disc920901/> ഭൂമിക്ക് സമാനമായ പരിക്രമണപഥമാണ് ചൊവ്വയുടേതെങ്കിൽ അച്ചുതണ്ടിന്റെ ചെരിവും സമാനമായതിനാൽ ചൊവ്വയിലെ ഋതുക്കളും ഭൂമിയേടേതിന് സമാനമാകുമായിരുന്നു. എന്നിരുന്നാലും താരതമ്യേന വലിയ ഉത്കേന്ദ്രതയുള്ള ചൊവ്വയുടെ പരിക്രമണപഥം വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നുണ്ട്. ചൊവ്വ ഉപസൗരത്തിലായിരിക്കുമ്പോൾ ദക്ഷിണ ധ്രുവത്തിൽ വേനൽ കാലമായിരിക്കും ഉത്തരധ്രുവത്തിൽ ശിശിരകാലവും, അപസൗരത്തിലായിരിക്കുമ്പോൾ ദക്ഷിണധ്രുവത്തിൽ ശിശിരകാലവും ഉത്തര ധ്രുവത്തിൽ വേനൽ കാലവുമായിരിക്കും. തത്ഫലമായി ദക്ഷിണധ്രുവത്തിലെ കാലാവസ്ഥ കൂടുതൽ കടുത്തതും ഉത്തരധ്രുവത്തിലേത് വീര്യം കുറഞ്ഞതുമായിത്തീരുന്നു. വേനൽ കാലത്ത് ദക്ഷിണ ധ്രുവത്തിൽ താപനില 30 ഡിഗ്രിവരെയെത്തുന്നു ഇത് സമാന ഉത്തരധ്രുവ കാലാവസ്ഥയിലേതിനേക്കാൾ ചൂട് കൂടുതലാണ്.<ref name=goodman97/> ചൊവ്വയിലാണ് സൗരയൂഥത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ മണൽക്കാറ്റുകൾ വീശുന്നത്. ചെറിയ മേഖലയിൽ മാത്രം വീശുന്നതുമുതൽ ഗ്രഹം മുഴുവൻ വീശിയടിക്കുന്ന ഭീമൻ മണൽക്കാറ്റുകൾ വരെ ഉണ്ടാകുന്നു. ഗ്രഹം സൂര്യനോട് അടുത്തിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലാണ് കാറ്റ് വീശുന്നത്‌ കൂടുതലായി കാണുന്നത്, ആ അവസരങ്ങളിൽ ആഗോളതാപനില വർദ്ധിക്കുന്നതായും കാണപ്പെടുന്നു.<ref name=philips01/> == പരിക്രമണവും ഭ്രമണവും == [[File:OSIRIS Mars true color.jpg|thumb|left|200px|[[റോസെറ്റ ബഹിരാകാശ ദൗത്യം|റോസെറ്റയിലെ]] [[ഓപ്റ്റിക്കൽ, സ്പെക്ട്രോസ്കോപിക് ആന്റ് ഇൻഫ്രാറെഡ് റിമോട്ട് ഇമേജിങ് സിസ്റ്റം|ഓസിറിസ്]] ഉപകരണം ഉപയോഗിച്ച് എടുത്ത [[ചൊവ്വ|ചൊവ്വയുടെ]] ചിത്രം.]] സൂര്യനിൽ നിന്നും ശരാശരി 23 കോടി കിലോമീറ്റർ അകലെയാണ്‌ ചൊവ്വ പരിക്രമണം ചെയ്യുന്നത്, പരിക്രമണ കാലം 687 ഭൗമദിനങ്ങൾക്ക് തുല്യമാണ്‌. ചൊവ്വയിലെ ഒരു സൗരദിനം ഭൂമിയിലേതിനേക്കാൾ അല്പം മാത്രം നീളമുള്ളതാണ്‌: 24 മണിക്കൂറും 39 മിനുട്ടും, 35.244 സെക്കന്റുകളും. ഒരു ചൊവ്വ വർഷം 1.8809 ഭൗമ വർഷത്തിനു തുല്യമാണ്‌, അതായത് 1 വർഷവും 320 ദിവസവും 18.2 മണിക്കൂറും.<ref name="nssdc" /> 25.19 ഡിഗ്രിയാണ്‌ ചൊവ്വയുടെ അച്ചുതണ്ടിന്റെ ചെരിവ്, ഇത് ഏതാണ്ട് ഭൂമിയുടെ അച്ചുതണ്ട് ചെരിവിനോട് സമാനമാണ്‌.<ref name="nssdc" /> അതുകൊണ്ടു തന്നെ വർഷത്തിന്റെ നീളം കൂടുതലായതിനാൽ ദൈർഘ്യം കൂടുതലുണ്ടെങ്കിലും ചൊവ്വയിലെ ഋതുക്കൾ ഭൂമിയിലുള്ളതു പോലെയാണ്‌. നിലവിൽ ദീനെബാണ്‌ (''Deneb'') ചൊവ്വയുടെ ഉത്തരധ്രുവ നക്ഷത്രം.<ref name=barlow08/> ചൊവ്വ ഏപ്രിൽ 2009 ന്‌<ref name=mars2010/> ഉപസൗരത്തിലും മാർച്ച് 2010 ന്‌<ref name=mars2010/> അപസൗരത്തിലുമായിരുന്നു. സൗരയൂഥത്തിലെ ബുധനൊഴികെയുള്ള മറ്റ് ആറ് ഗ്രഹങ്ങളേക്കാളും അല്പം കൂടിയ 0.09 ഉത്കേന്ദ്രതയോടുകൂടിയ പരിക്രമണപാതയാണ്‌ ചൊവ്വയുടേത്. മുൻപ് ചൊവ്വയ്ക്കും കൂടുതൽ വൃത്താകാരമായ ഭ്രമണപഥമായിരുന്നുവെന്നാണ്‌ ഗവേഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത്. 13.5 ലക്ഷം വർഷങ്ങൾക്കു മുൻപ് പാതയുടെ ഉത്കേന്ദ്രത 0.002 മാത്രമായിരുന്നു, ഇത് ഇന്നത്തെ ഭൂമിയുടെ പാതയുടേതിനേക്കാൾ കുറവാണ്‌.<ref name=mars_eccentricity/> ചൊവ്വയുടെ ഉത്കേന്ദ്രത ചക്രം 96,000 ഭൗമവർഷങ്ങൾക്ക് തുല്യമാണെങ്കിൽ ഭൂമിയുടേത് 100,000 വർഷമാണ്‌.<ref name=Meeus2003/> എങ്കിലും ചൊവ്വയ്ക്ക് 22 ലക്ഷം ഭൗമവർഷങ്ങൾക്ക് തുല്യമായ ഉത്കേന്ദ്രത ചക്രം കൂടിയുണ്ട്, ഇത് ഗ്രാഫുകളിൽ 96,000 വർഷ ഇടവേളയോടുകൂടിയ ചക്രങ്ങളെ കവച്ചുവയ്ക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ 35,000 വർഷങ്ങളായി ചൊവ്വപഥത്തിന്റെ ഉത്കേന്ദ്രത മറ്റ് ഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ആകർഷണബലങ്ങളാൽ വർദ്ധിച്ചുവരികയാണ്‌. അടുത്ത 25,000 വർഷത്തേക്കു കൂടി ഭൂമിയുമായി അടുത്തുവരുന്ന ദൂരത്തിൽ കുറവ് സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും.<ref name=Baalke2003/> <center> {| class="wikitable" style="width:800px;" |- |style="border:0px;"|[[പ്രമാണം:ThePlanets Orbits Ceres Mars PolarView.svg|260px]] |style="border:0px;"|<span style="font-size: smaller;">ഉത്തരക്രാന്തിവൃത്തത്തിൽ നിന്നും വീക്ഷിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലെ ചൊവ്വയും ഛിന്നഗ്രഹ വലയത്തിലെ സീറെസും തമ്മിലുള്ള താരതമ്യമാണ്‌ ഇടതുവശത്തെ ചിത്രത്തിലുള്ളത്, ആരോഹണ പർവ്വത്തിൽ നിന്നുമുള്ള കാഴ്ചയാണ്‌ വലതുവശത്തെ ചിത്രത്തിൽ. ക്രാന്തിവൃത്തത്തിന്‌ ദക്ഷിണഭാഗത്തുള്ളത് കടുത്ത നിറങ്ങളിൽ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. [[ഉപസൗരവും]] (q) അപസൗരവും (Q) അവ സംഭവിക്കുന്ന ഏറ്റവും അടുത്ത തിയ്യതിയോടുകൂടി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ചൊവ്വയുടെ പരിക്രമണപഥം ചുവപ്പ് നിറത്തിലും സീറെസിന്റേത് മഞ്ഞ നിറത്തിലും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.</span> |style="border:0px;"|[[പ്രമാണം:ThePlanets Orbits Ceres Mars.svg|260px]] |} </center> == ഉപഗ്രഹങ്ങൾ == [[പ്രമാണം:Phobos deimos diff rotated.jpg|thumb|ഫോബോസും (ഇടത്ത്) ഡീമോസും (വലത്ത്)]] [[ഫോബോസ് (ഉപഗ്രഹം)|ഫോബോസ്]], ഡീമോസ് എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് സ്വാഭാവിക ഉപഗ്രഹങ്ങളാണ് ചൊവ്വയ്ക്കുള്ളത്. ഈ ഉപഗ്രഹങ്ങളുടെ ഉല്പത്തിയെ കുറിച്ച് വ്യക്തമായ വിവരങ്ങൾ അറിയില്ലെങ്കിലും ചൊവ്വ ആകർഷണവലയത്തിൽ പെടുത്തിയ ക്ഷുദ്രഗ്രഹങ്ങളായിരിക്കാമെന്നാണ് അവയുടെ ഘടന സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.<ref name=esa31031/> 1877 ൽ അസഫ് ഹാളാണ് (Asaph Hall) രണ്ട് ഉപഗ്രഹങ്ങളേയും കണ്ടെത്തിയത്, ഗ്രീക്ക് ഐതിഹ്യത്തിലെ യുദ്ധ ദേവനായ എയ്റീസിനെ പടക്കളത്തിൽ അനുഗമിക്കുന്ന മക്കളായ ഫോബോസ്, ഡീമോസ് എന്നീ കഥാപാത്രങ്ങളുടെ നാമങ്ങളാണ് ഗ്രഹത്തിന് നൽകിയത്. റോമക്കാർക്ക് എയ്റീസ് എന്നാൽ ചൊവ്വാ ഗ്രഹമാണ്.<ref name=theoi/><ref name=qjras19/> ഭൂമിയിലെ നിന്നും ചന്ദ്രനെ വീക്ഷിക്കുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന അനുഭവത്തിൽ നിന്നും വളരെ വ്യത്യസ്തമാണ് ചൊവ്വോപരിതലത്തിൽ നിന്നും ഫോബോസും ഡീമോസും കാണപ്പെടുന്നത്. ഫോബോസ് പടിഞ്ഞാറുദിക്കുകയും കിഴക്കസ്തമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, 11 മണിക്കൂറിനുശേഷം വീണ്ടും ഉദിക്കുന്നു, ഡീമോസിന്റെ പരിക്രമണമാണെങ്കിൽ ചൊവ്വയുടെ ഭ്രമണത്തിൽ നിന്നും അല്പം മാത്രം വ്യത്യാസമുള്ളതാണ്, വളരെ പതുക്കെയാണ് ഇത് കിഴക്കു നിന്നും ഉദിക്കുന്നത്. 30 മണിക്കൂർ മാത്രമാണ് പരിക്രമണദൈർഘ്യമെങ്കിലും ചൊവ്വയുടെ ഭ്രമണത്തിന് അല്പം മാത്രം കുറഞ്ഞ രീതിയിൽ പരിക്രമണം ചെയ്യുന്ന ഡീമോസ് പടിഞ്ഞാറ് അസ്തമിക്കാൻ 2.7 ദിവസമെടുക്കുന്നു, വീണ്ടുമുദിക്കാൻ ഇതുപോലെ കൂടുതൽ സമയമെടുക്കുന്നു.<ref name="phobos.html"/> ഫോബോസിന്റെ പരിക്രമണം സ്ഥിരപരിക്രമണ ഉയരത്തിനു താഴെയായതിനാൽ ചൊവ്വയുടെ വലിവുബലങ്ങൾ പതുക്കെ ഈ പരിക്രമണ ഉയരം കുറച്ചുകൊണ്ടു വരുന്നുണ്ട്. 5 കോടി വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാൽ ഉപഗ്രഹം ചൊവ്വയിൽ പതിക്കുകയോ ചിന്നിച്ചിതറി ഗ്രഹത്തിനു ചുറ്റും വളയം രൂപപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യുന്നതാണ്.<ref name="phobos.html" /> ഇതുവരെ രണ്ട് ഉപഗ്രഹങ്ങളുടേയും ഉല്പത്തി നന്നായി മനസ്സിലാക്കാൻ സാധിച്ചിട്ടില്ല. അവയുടെ കുറഞ്ഞ ആൽബിഡോയും കാർബണിക കോണ്ഡ്രൈറ്റടങ്ങിയ ഘടനയും ക്ഷുദ്രഗ്രഹങ്ങളോട് സാമ്യം ജനിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ആകർഷണ വലയത്തിൽപ്പെട്ട ക്ഷുദ്രഗ്രഹങ്ങളാണവ എന്ന സിദ്ധാന്തത്തിന് ബലം പകരുന്നു. ഫോബോസിന്റെ അസ്ഥിര പരിക്രമണം അതിനെ അടുത്ത കാലത്ത് പിടിച്ചെടുത്താകാൻ സാധ്യത നൽകുന്നു. രണ്ടിനും വൃത്താകാരമായ പരിക്രമണപഥങ്ങളാണുള്ളത് അതും മധ്യരേഖയോട് ചേർന്നുള്ളതും, ഇത് പിടിച്ചെടുത്ത വസ്തുക്കളുടെ കാര്യത്തിൽ അസാധാരണമാണ്. ചൊവ്വയുടെ രൂപീകരണത്തിലെ അക്രീഷൻ വഴിയുള്ള രൂപപ്പെടലിനും സാധ്യതയുണ്ടെങ്കിലും അവയുടെ പദാർത്ഥഘടന ചൊവ്വയിൽ നിന്നുള്ളതിനേക്കാൾ ക്ഷുദ്രഗ്രഹങ്ങളുടേതാകാനുള്ള സാധ്യതയാണ് കൂടുതൽ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്. മറ്റ് വസ്തുക്കളുമായുള്ള കൂട്ടിയിടിയിലൂടെ രൂപപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയാണ് മൂന്നാമതായുള്ളത്.<ref name=ellis07/> == ജീവൻ == ഉപരിതലത്തിൽ ദ്രവജലമുള്ള ഗ്രഹങ്ങൾക്ക് മാത്രമേ ജീവന് വികസിക്കുവാനും നിലനിൽക്കുവാനുമുള്ള ചുറ്റുപാട് പ്രദാനം ചെയ്യാൻ സാധിക്കൂ എന്നാണ് നിലവിലെ അറിവ്. നിലവിൽ സൂര്യന് ചുറ്റുമുള്ള ആവാസയോഗ്യ മേഖല ശുക്രന് ശേഷവും ചൊവ്വയുടെ സെമി-മേജർ അക്ഷം വരെയുമാണെന്നാണ് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.<ref name=Nowack/> ഉപസൗരത്തിലായിരിക്കുമ്പോൾ ചൊവ്വ ഈ മേഖലയ്ക്കകത്ത് പ്രവേശിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും നേരിയതും മർദ്ദം കുറഞ്ഞതുമായ അന്തരീക്ഷം ദ്രവജലത്തെ വലിയ അളവിൽ കൂടുതൽ സമയത്തേക്ക് നിലനിൽക്കുന്നതിന് സഹായിക്കുന്നില്ല. ഭൂതകാലത്ത് ജലമൊഴുകിയിരുന്നു എന്ന വിവരം ഗ്രഹത്തിന് ജീവനെ നിലനിർത്താനാൻ സാധിക്കും എന്നതിനുള്ള സാധ്യത നൽകുന്നു. ഗ്രഹോപരിതലത്തിൽ ഏതെങ്കിലും തരത്തിൽ ജലം നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ തന്നെ ജീവനെ പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കുന്ന തരത്തിൽ അവയിൽ ലവണത്വവും അമ്ലത്വവും കൂടുതലായിരിക്കുമെന്നാണ് സമീപകാലത്ത് ലഭിച്ച തെളിവുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.<ref name=saltlife/> കാന്തമണ്ഡലത്തിന്റെ അഭാവവും നേരിയ അന്തരീക്ഷവും നിരവധി പ്രതിബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു: വളരെ കുറഞ്ഞ താപകൈമാറ്റം മാത്രമാണ് ഗ്രഹോപരിതലത്തിൽ നടക്കുന്നത്, സൗരക്കാറ്റിൽ നിന്നുള്ള കുട്ടിയിടികളിൽ നിന്നും വളരെ തുച്ഛമായ പരിരക്ഷയേ ഉള്ളൂ, കുറഞ്ഞ അന്തരീക്ഷമർദ്ദം ജലത്തെ ദ്രവരൂപത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതിന് സഹായിക്കുന്നില്ല (പകരം ജലം വാതകാവസ്ഥിയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു), കൂടാതെ ചൊവ്വ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായി സജീവവുമല്ല; അഗ്നിപർവ്വത പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിലച്ചതുമൂലം ഗ്രഹാന്തർഭാഗവും ഉപരിതലവും തമ്മിലുള്ള ധാതുകൈമാറ്റവും നടക്കുന്നില്ല.<ref name=hannsson97/> ഭൂതകാലത്ത് ഗ്രഹം കൂടുതൽ ആവാസയോഗ്യമായിരുന്നു എന്നാണ് തെളിവുകൾ നൽകുന്ന സൂചന, എന്നാലും എപ്പോഴെങ്കിലും ജൈവരൂപങ്ങൾ ഗ്രഹത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്നു എന്നതിനെപ്പറ്റി വ്യക്തതയുമില്ല. 1970 കളുടെ മധ്യത്തിൽ വിക്ഷേപിച്ച വൈക്കിങ്ങ് പേടകങ്ങൾ അവ ഇറങ്ങുന്ന സ്ഥലങ്ങളിലെ മണ്ണിൽ സൂക്ഷ്മജൈവരൂപങ്ങളുണ്ടോ എന്നറിയുന്നതിനുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ വഹിച്ചിരുന്നു, ജലത്തിന്റേയും പോഷണങ്ങളുടെയും സാന്നിദ്ധ്യത്തിൽ ക്ഷണികമായ കാർബൺഡൈഓക്സൈഡിന്റെ വർദ്ധനവ് പോലെയുള്ള ആശാവഹമായ ഫലങ്ങളും അവ നൽകുകയുണ്ടായി. എങ്കിലും ഇത് ജീവന്റെ സാധ്യതയാണെന്നുള്ള കാര്യത്തിൽ വലിയ തർക്കങ്ങൾ നടക്കുകയും ചെയ്തു. വളരെ പ്രതികൂല ചുറ്റുപാടിൽ കഴിയുന്ന ജീവികളേ കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക അറിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ 30 വർഷം പഴക്കമുള്ള വൈക്കിങ്ങിലെ വിവരങ്ങൾ വീണ്ടും വിശകലനം ചെയ്തപ്പോൾ, അത്തരത്തിലുള്ള ജീവന്റെ രൂപങ്ങളെ കൃത്യതയോടെ കണ്ടെത്താൻ മാത്രമുള്ളതായിരുന്നില്ല അതിലെ ഉപകരണങ്ങൾ എന്നാണ്‌ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിഞ്ഞത്. കണ്ടെത്തൽ പ്രക്രിയയിൽ ചിലപ്പോൾ ജീവൻ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടുമിരുന്നിരിക്കാം.<ref name=physorg070107/> മണ്ണ് കൂടുതൽ ക്ഷാരസ്വഭാവത്തിലുള്ളതാണെന്നും മഗ്നീഷ്യം, സോഡിയം, പൊട്ടാസ്യം ക്ലോറൈഡ് എന്നിവയടങ്ങിയതാണെന്നും ഫീനിക്സ് മാർസ് ലാൻഡർ നടത്തിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ കാണിച്ചു തന്നു.<ref name=nutrient/> മണ്ണിലെ പോഷണങ്ങൾ ജീവനെ പിന്തുണക്കുന്ന തരത്തിലുള്ളതാവാമെങ്കിലും വലിയ അളവിൽ വരുന്ന അൾട്രാവയലറ്റ് കിരണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സംരക്ഷണം അവയ്ക്ക് ലഭ്യമായിരിക്കേണ്ടതുണ്ട്.<ref name="UV"/> ജോൺസൺ സ്പേസ് സെന്റർ ലാബിൽ പരിശോധനയിൽ ALH84001 എന്ന ചൊവ്വയിൽ നിന്നുള്ള ഉൽക്കാശിലയിൽ കൗതുകമുണർത്തുന്ന രൂപം കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഉൽക്കാപതനഫലമായി ബഹിരാകാശത്തേക്ക് തെറിച്ച ഭാഗത്ത് ഭൂതകാലത്തെ സൂക്ഷ്മജീവിയുടെ ശരീരം ഫോസിലായിത്തീർന്നതാവാം, 1.5 കോടി വർഷങ്ങളുടെ സഞ്ചാരത്തിനു ശേഷം അത് ഭൂമിയിലെത്തുകയും ചെയ്തു. ഈ രൂപത്തിന്റെ അജൈവപരമായ ഉല്പത്തിയും വിഭാവനം ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=am89/> അടുത്ത കാലത്ത് ചൊവ്വ പര്യവേഷണ പേടകങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയ മീഥേയ്നിന്റേയും ഫോർമാൽഡിഹൈഡിന്റേയും സാന്നിദ്ധ്യം ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നുവെന്നതിന്റെ ലക്ഷണമാണെന്ന വാദവുമുയർന്നിട്ടുണ്ട്, ചൊവ്വാന്തരീക്ഷത്തിൽ ഈ രാസസംയുക്തങ്ങൾ എളുപ്പം വിഘടിക്കുമെന്നതിനാലാണ്‌ ഈ വാദത്തിന്‌ കാരണം.<ref name=icarus172/><ref name="form"/> സെർപെന്റൈനൈസേഷൻ പോലെയുള്ള അഗ്നിപർവ്വത അല്ലെങ്കിൽ ഭൂമിശാസ്ത്ര പ്രവർത്തനങ്ങൾ വഴിയും ഇവയുടെ പുനരുല്പാദനം നടക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.<ref name="olivine" /> == പര്യവേഷണം == {{Double image stack|right|1972 CPA 4114.jpg|Mars Viking 11h016.png|200|[[മാർസ് 3]] ലാൻഡർ (1972 ലെ തപാൽ മുദ്രയിൽ)|[[വൈക്കിങ്ങ് 1|വൈക്കിങ്ങ് ലാൻഡർ 1]] അതിറങ്ങിയ മേഖലയിൽ}} ഗ്രഹത്തിന്റെ ഉപരിതലം കാലാവസ്ഥ, ഭൂമിശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയവയെ കുറിച്ച് പഠിക്കുന്നതിനായി ഓർബിറ്ററുകൾ, ലാൻഡറുകൾ, റോവറുകൾ എന്നിങ്ങനെ ധാരാളം പര്യവേഷണ വാഹനങ്ങൾ ചൊവ്വയെ ലക്ഷ്യമാക്കി സോവിയേറ്റ് യൂണിയൻ, അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ, യൂറോപ്പ്, ജപ്പാൻ എന്നിവർ അയച്ചിട്ടുണ്ട്. ചൊവ്വയിലേക്ക് വസ്തുക്കൾ എത്തിക്കുന്നതിന്‌ നിലവിൽ കിലോഗ്രാം പ്രതി 309,000 അമേരിക്കൻ ഡോളർ ചെലവു വരും.<ref name=universe307/> അയച്ച മൂന്നിൽ രണ്ട് ഭാഗം പേടകങ്ങളും തുടക്കത്തിൽ തന്നെയോ ലക്ഷ്യം പൂർത്തീകരിക്കുന്നതിന്‌ മുൻപ് ആയി പരാജയപ്പെടുകയാണുണ്ടായിട്ടുള്ളത്. കൂടുതലും സാങ്കേതിക പ്രശ്നങ്ങളാണ്‌ ഈ ഉയർന്ന നിരക്കിലുള്ള പരാജയത്തിന്‌ കാരണം, തിരിച്ചറിയാൻ പറ്റാത്ത തരത്തിലുള്ള ആശയവിനിമയ സംവിധാനം തകരാറിലായതുമൂലമാണ്‌ കൂടുതലും പരാജയപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. ഭൂമിയിൽ നിന്നും ചൊവ്വയിലേക്കുള്ള വഴിയിലുള്ള "ബെർമുഡ ത്രികോണം", "വമ്പൻ താരാപഥ ഭീകരജീവി" എന്നിങ്ങനെ ശാസ്ത്രഞർ ഈ പരാജയങ്ങളെ കളിയായി പറയുന്നു.<ref name=dinerman04/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+'''ചൊവ്വ പര്യവേക്ഷണങ്ങൾ; ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ''' |- ! പേടകം !! രാജ്യം/സംഘടന !! വിക്ഷേപണ ദിവസം !! ഫലം |- ! മാർസ് 2 | യു.എസ്.എസ്.ആർ. || 1971 മെയ് 19 || പരാജയം |- ! മാർസ് 3 | യു.എസ്.എസ്.ആർ. || 1971 മെയ് 28 || പരാജയം |- ! മാർസ് 6 | യു.എസ്.എസ്.ആർ. || 1973 ആഗസ്ത് 5 || പരാജയം |- ! മാർസ് 7 | യു.എസ്.എസ്.ആർ. || 1973 ആഗസ്ത് 9 || പരാജയം |- ! വൈക്കിങ് 1 | യു.എസ്. || 1975 ആഗസ്ത് 20 || വിജയം |- ! വൈക്കിങ് 2 | യു.എസ്. || 1975 സപ്തംബർ 9 || വിജയം |- ! പ്രോബോസ് 1 | യു.എസ്.എസ്.ആർ. || 1988 ജൂലായ് 7 || പരാജയം |- ! പ്രോബോസ് 2 | യു.എസ്.എസ്.ആർ. || 1988 ജൂലായ് 12 || പരാജയം |- ! മാർസ് 96 | റഷ്യ || നവംബർ 16 || പരാജയം |- ! മാർസ് പാത്‌ഫൈൻഡർ | യു.എസ്. || 1996 ഡിസംബർ 4 || വിജയം |- ! മാർസ് പോളാർ ലാൻഡർ/ഡീപ് സ്‌പെയ്‌സ് 2 | യു.എസ്. || 1999 ജനവരി 3 || പരാജയം |- ! ബീഗിൾ 2 | യൂറോപ്യൻ സ്‌പെയ്‌സ് ഏജൻസി || 2003 ജൂൺ 2 || പരാജയം |- ! സ്പിരിറ്റ് | യു.എസ്. || 2003 ജൂൺ 10 || വിജയം |- ! ഓപ്പർച്യൂണിറ്റി | യു.എസ്. || 2003 ജൂലായ് 7 || വിജയം |- ! ഫീനിക്‌സ് മാർസ് ലാൻഡർ | യു.എസ്. || 2007 ആഗസ്ത് 4 || വിജയം |- ! പ്രോബോസ്ഗ്രണ്ട് | റഷ്യ || 2011 നവംബർ 8 || പരാജയം |- ! [[മാർസ് സയൻസ് ലബോറട്ടറി]]/ക്യൂരിയോസിറ്റി | യു.എസ്. || 2011 നവംബർ 26 || വിജയം |- ! മംഗൽയാൻ | ഇന്ത്യ || 2013 നവംബർ 5 || വിജയം |} <ref>{{Cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/zoomin/mars-curiosity/292942/index.html#top |title='ക്യൂരിയോസിറ്റി' ചൊവ്വയിൽ നിന്ന്...., മാതൃഭൂമി ഓൺലൈൻ |access-date=2012-08-08 |archive-date=2012-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808111543/http://www.mathrubhumi.com/zoomin/mars-curiosity/292942/index.html#top |url-status=dead }}</ref> === കഴിഞ്ഞ ദൗത്യങ്ങൾ === 1964 ൽ വിക്ഷേപിച്ച നാസയുടെ മാരിനർ 4 ആണ്‌ ആദ്യമായി ചൊവ്വയുടെ സമീപത്തുകൂടി സഞ്ചരിക്കുന്നതിൽ വിജയിച്ച ബഹിരാകാശ പേടകം. 1971 നവംബർ 14 ന്‌ മാരിനർ 9 ചൊവ്വയുടെ ചുറ്റിമുള്ള പരിക്രമണ പാതയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആദ്യത്തെ വാഹനമായി, ആദ്യമായി മറ്റൊരു ഗ്രഹത്തെ മനുഷ്യ നിർമ്മിത വാഹനം പരിക്രമണം നടത്തിയ സംഭവമായിരുന്നു ഇത്.<ref name=nasa_mariner9/> 1971 ൽ വിക്ഷേപിച്ച സോവിയേറ്റ് യൂണിയന്റെ മാർസ് 2, മാർസ് 3 എന്നിവയാണ്‌ ചൊവ്വോപരിതലം സ്പർശിച്ച മനുഷ്യനിർമ്മിത വസ്തുക്കൾ, രണ്ടു പേടകവുമായുള്ള ആശയവിനിമയം ഇറങ്ങിലിന് ഏതാനും നിമിഷങ്ങൾക്കു ശേഷം നഷ്ടമാവുകയാണുണ്ടായത്. അതിനുശേഷം 1975 ലാണ്‌ നാസ വൈക്കിങ്ങ് ദൗത്യം ആരംഭിച്ചത്, രണ്ട് പരിക്രമണ വാഹനങ്ങൾ അടങ്ങിയതായിരുന്നു അത്, ഒരോ വാഹനത്തിലും ഒരു ലാൻഡറും ഉണ്ടായിരുന്നു; 1976 ൽ രണ്ട് ലാൻഡറുകളും ചൊവ്വോപരിതലം സ്പർശിക്കുന്നതിൽ വിജയിച്ചു. വൈക്കിങ്ങ് 1 ആറുവർഷക്കാലവും വൈക്കിങ്ങ് 2 മൂന്നുവർഷക്കാലവും പ്രവർത്തനത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. വൈക്കിങ്ങ് ലാൻഡറുകൾ ചൊവ്വയിലെ പനോരമചിത്രങ്ങൾ അയച്ചുതരികയുണ്ടായി,<ref name=other_missions/> പരിക്രമണ പേടകങ്ങൾ വളരെ നന്നായിത്തന്നെ ചൊവ്വോപരിതലത്തെ മാപ്പ് ചെയ്യുകയും ചെയ്തു, ഈ ചിത്രങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. 1988 ൽ സോവിയേറ്റ് യൂണിയൻ ഫോബോസ് 1, ഫോബോസ് 2 പേടകങ്ങൾ അയക്കുകയുണ്ടായി, ചൊവ്വയുടെ രണ്ട് ഉപഗ്രഹങ്ങളെ കുറിച്ച് പഠിക്കുന്നതിനായിരുന്നു അത്. ഫോബോസ് 1 മായുള്ള ആശയവിനിമയം ചൊവ്വയിലേക്കുള്ള വഴിയേ തന്നെ നഷ്ടമായി. ചൊവ്വയുടേയും ഫോബോസിന്റേയും ചിത്രങ്ങൾ പകർത്തുന്നതിൽ ഫോബോസ് 2 വിജയിച്ചെങ്കിലും, ഫോബോസിന്റെ ഉപരിതലത്തിലേക്ക് രണ്ട് ലാൻഡറുകളെ വിടുന്നതിനു മുൻപ് പരാജയപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref name=nature341/> 1992 ലെ മാർസ് ഒബ്സേർവർ മോണിറ്ററിന്റെ പരാജയത്തെ തുടർന്ന് നാസ 1996 ൽ മാർസ് ഗ്ലോബൽ സർവേയർ വിക്ഷേപിക്കുകയുണ്ടായി. പൂർണ്ണമായും വിജയിച്ച സംരംഭമായിരുന്നു അത്, 2001 ന്റെ തുടക്കത്തോടെ തന്നെ പ്രാഥമിക മാപ്പിങ്ങ് ലക്ഷ്യങ്ങൾ അത് പൂർത്തിയാക്കിയിരുന്നു. പിന്നീട് 2006 കൂടുതലായി നടത്താൻ തീരുമാനിച്ച ഒരു കാര്യത്തിനിടെ പേടകവുമായുള്ള ബന്ധം നഷ്ടമാവുന്നതുവരെ കൃത്യമായി പത്തുവർഷക്കാലം അത് പ്രവർത്തനനിരതമായിരുന്നു. മാർസ് ഗ്ലോബൽ സർവേയറിന്റെ വിക്ഷേപണത്തിന്റെ ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം തന്നെ നാസ മാർസ് പാത്ത്ഫൈൻഡറും വിക്ഷേപിക്കുകയുണ്ടായി, റോബോട്ടിക്ക് പര്യവേഷണ വാഹനമായ സോജേർണറിനേയും (''Sojourner'') വഹിച്ചുകൊണ്ടായിരുന്നു പാത്ത്ഫൈൻഡർ വിക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടത്. 1997 ലെ വേനലിൽ ചൊവ്വയിൽ എയ്റിസ് വാലിസിൽ അത് ഇറങ്ങുകയും ചെയ്തു. ഈ ദൗത്യം വലിയ വിജയമായിരുന്നു, വളരെയധികം ചിത്രങ്ങൾ ഭൂമിയിലേക്ക് അയച്ചതിനാൽ തന്നെ വലിയ ലോക ശ്രദ്ധയും ഈ ദൗത്യത്തിന്‌ ലഭിക്കുകയുണ്ടായി.<ref name=cnn_mgs/> ഏറ്റവും അവസാനം പൂർത്തിയാക്കിയ ചൊവ്വാ ദൗത്യമാണ്‌ നാസയുടെ ഫീനിക്സ് മാർസ് ലാൻഡർ, 2007 ഓഗസ്റ്റ് 4 നാണ്‌ അത് വിക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടത്, ചൊവ്വയുടെ ഉത്തരധ്രുവ മേഖലയിൽ 2008 മേയ് 25 ന്‌ എത്തിച്ചേരുകയും ചെയ്തു.<ref name=ua_phoenix/> 2.5 മീറ്റർ വരെ എത്തുന്നതും ചൊവ്വയുടെ മണ്ണിൽ ഒരു മീറ്റർ വരെ കുഴിക്കാൻ കഴിവുള്ളതുമായ യന്ത്രക്കൈ അതിനുണ്ടായിരുന്നു. മനുഷ്യരോമത്തിന്റെ ആയിരത്തിലൊന്നു ഭാഗം വരെ വ്യക്തമായി കാണിക്കാൻ തക്ക കഴിവുള്ള സൂക്ഷ്മതല ഛായാഗ്രാഹിയും പേടകത്തിലുണ്ടായിരുന്നു, പേടകം ഇറങ്ങിയ സ്ഥലത്ത് 2008 ജൂൺ 15 ന്‌ ഒരു പദാർത്ഥം അത് കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി, ജൂൺ 20 ന്‌ അത് ജലത്തിന്റെ ഹിമമാണെന്ന് ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name=phoenix_water/><ref name=uanews_frozen_water/> എൻജിനീയർമാർക്ക് പേടകവുമായി ബന്ധപ്പെടാൻ സാധിക്കാത്തതിനെ തുടർന്ന് 2008 നവംബർ 10 ന്‌ ദൗത്യം അവസാനിച്ചതായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടു.<ref name="BBC_NASA_Mission_Declared_Dead"/> === വർത്തമാനകാല ദൗത്യങ്ങൾ === {{Double image stack|right|MER Spirit Lander Pan Sol16-A18R1 br2.jpg|PhoenixSolarPanelandRoboticArm.png|200|[[സ്പിരിറ്റ് റോവർ|സ്പിരിറ്റ്ന്റെ]] ലാൻഡർ ചൊവ്വയിൽ|ഫീനിക്സ് ലാൻഡറിൽ നിന്നുള്ള കാഴ്ച.}} 2001 ൽ നാസ മാർസ് ഒഡീസ്സി പരിക്രമണപേടകം വിക്ഷേപിച്ചിരുന്നു, ഡിസംബർ 2009 പ്രകാരം അതിപ്പോഴും പരിക്രമണപഥത്തിൽ തന്നെയാണുള്ളത്, 2010 സെപ്റ്റംബർ വരെ അതിന്റെ കാലാവധി നീട്ടിയിരുന്നു.<ref name=nasa081009/> ഒഡീസ്സിയുടെ ഗാമ റേ സ്പെക്ട്രോമീറ്റർ ചൊവ്വയുടെ റീഗോലിത്തിന്റെ ഉപരിഭാഗത്ത് വലിയ അളവിൽ ഹൈഡ്രജൻ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. വലിയ തോതിലുള്ള ജലഹിമത്തിന്റെ നിക്ഷേപമാണ്‌ ഈ അളവിൽ ഹൈഡ്രജൻ ഉണ്ടായിരിക്കാനുള്ള കാരണമായി കരുതുന്നത്.<ref name=odyssey030314/> 2003 ൽ മാർസ് എക്സ്പ്രസ്സ് ഓർബിറ്ററും ബീഗിൾ 2 ഉം അടങ്ങുന്ന മാർസ് എക്സ്പ്രസ്സ് പേടകം യൂറോപ്യൻ ബഹിരാകാശ ഏജൻസി വിക്ഷേപിക്കുകയുണ്ടായി. ഇറങ്ങലിനിടെ ബീഗിൾ 2 പരാജയപ്പെടുകയും 2004 ഫെബ്രുവരിയിൽ അത് നഷ്ടമായതായും അറിയിക്കപ്പെട്ടു.<ref name=space040126/> 2004 തുടക്കത്തിൽ പ്ലാനെറ്ററി ഫൊറിയർ സ്പെക്ട്രോമീറ്റർ സംഘം ചൊവ്വയുടെ അന്തരീക്ഷത്തിൽ മീഥെയ്ന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം കണ്ടെത്തിയതായി അറിയിച്ചു. 2006 ജൂണിൽ ചൊവ്വയിലെ ധ്രുവദീപ്തി കണ്ടെത്തിയതായും ഏജൻസി അറിയിക്കുകയുണ്ടായി.<ref name="aurora"/> 2003 ഓഗസ്റ്റിൽ നാസ സ്പിരിറ്റ് (''MER-A''), ഓപ്പർച്യുനിറ്റി (''MER-B'') എന്നീ ഇരട്ട മാർസ് എക്സ്പ്ലോറേഷൻ റോവറുകൾ വിക്ഷേപിച്ചു. രണ്ട് പേടകങ്ങളും 2004 ജനുവരിയിൽ വിജയകരമായി ഇറങ്ങുകയും അവ ലക്ഷ്യം പൂർത്തീകരിക്കുകയോ ലക്ഷ്യത്തിനപ്പുറമുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തുകയോ ചെയ്തു. ഇറങ്ങിയ രണ്ട് സ്ഥലങ്ങളിലും ഭൂതകാലത്ത് ദ്രവജലം നിലനിന്നിരുന്നു എന്നതാണ്‌ ലഭിച്ച വിവരങ്ങളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ഇടയ്ക്കിടെ ഉണ്ടായ ചൊവ്വയിലെ ഭീമൻ മണൽകാറ്റുകളും കൊടുങ്കാറ്റുകളും പേടകങ്ങളുടെ സോളാർ പാനലുകൾ വൃത്തിയാക്കുന്നതിന്‌ സഹായിച്ചതിനാൽ അവയുടെ ദൗത്യകാലം വർദ്ധിപ്പിച്ചു കിട്ടുകയും ചെയ്തു.<ref name=nasa_rovers/> 2005 ഓഗസ്റ്റ് 12 ന്‌ നാസ ഗ്രഹത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി മാർസ് റീകണൈസൻസ് ഓർബിറ്റർ വിക്ഷേപിക്കുകയുണ്ടായി, അത് 2006 മാർച്ച് 10 ന്‌ എത്തിച്ചേരുകയും ചെയ്തു, രണ്ട് വർഷത്തെ ശാസ്ത്രവിവരശേഖരണം ലക്ഷ്യമാക്കിയുള്ളതായിരുന്നു ഇതിന്റെ വിക്ഷേപണം. ചൊവ്വയുടെ ഉപരിതലം മാപ്പ് ചെയ്യുക ഭാവി പദ്ധതികൾക്കനുയോജ്യമായ ഇറങ്ങൽ സ്ഥാനങ്ങൾ കണ്ടെത്തുക തുടങ്ങിയവ അതിന്റെ ദൗത്യങ്ങളിൽപ്പെട്ടതായിരുന്നു. കുറേക്കൂടി മെച്ചപ്പെട്ടതും മുൻപ് നടത്തിയ ദൗത്യങ്ങളിലെല്ലാം ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ട ആശയവിനിമയ സംവിധാനങ്ങൾ കൂടിച്ചേർന്നാലുള്ളതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ബാൻഡ് വിഡ്തുള്ളതുമായ ടെലികമ്മ്യൂണിക്കേഷൻ സംവിധാനവും അതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. 2008 മാർച്ച് 3 ന്‌ ഉത്തരധ്രുവത്തിനു സമീപം സജീവമായ ഹിമപാതത്തിന്റെ ചിത്രങ്ങൾ മാർസ് റീകണൈസൻസ് ഓർബിറ്റർ പകർത്തിയെന്ന് ശാസ്ത്രജ്ഞർ അറിയിക്കുകയുമുണ്ടായി.<ref name=cnn_avalanche/> വെസ്റ്റ, സീറെസ് എന്നിവയിലേക്കുള്ള യാത്രാമധ്യേ ഗുരുത്വാകർഷണ പിന്തുണക്കായി ഡോൺ പര്യവേഷണവാഹനം 2009 ഫെബ്രുവരിയിൽ ചൊവ്വയ്ക്ക് സമീപത്തുടെ സഞ്ചരിച്ചു.<ref name=agle090212/> ക്യൂരിയോസിറ്റി എന്ന് വിളിക്കുന്ന [[മാർസ് സയൻസ് ലബോറട്ടറി]] 2011 നവംബർ 26ന് വിക്ഷേപിച്ചു. 2012 ആഗസ്റ്റിൽ 6ന് ചൊവ്വയുടെ ഉപരിതലത്തിൽ വിജയകരമായി ഇറങ്ങി<ref name="NASA-1">[http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/index.html NASA – Mars Science Laboratory, the Next Mars Rover]</ref><ref name="SF1012012-07-06">{{cite news |url=http://www.spaceflight101.com/msl-mission-updates-3.html |title=MSL Mission Updates |newspaper=Spaceflight101.com |date=6 August 2012 |access-date=2012-08-08 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115728/http://www.spaceflight101.com/msl-mission-updates-3.html |url-status=dead }}</ref> . മാർസ് എക്സ്പ്ലോറേഷൻ റോവറിനെക്കാൾ കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെട്ട പ്രവർത്തനം കാഴ്ചവെക്കാൻ ഇതിനു കഴിയും. 13 മീറ്റർ അകലെയുള്ള പാറകളുടെ രാസഘടന മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ലേസർ കെമിക്കൽ സാംപ്ലർ ഇതിലുൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ചൊവ്വയിലെ ജൈവസാന്നിദ്ധ്യം അന്വേഷിക്കുകയാണ് ഇതിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യം.<ref name=msl/> === ഭാവി ദൗത്യങ്ങൾ === 2009 ഒക്ടോബറിൽ വിക്ഷേപിക്കാനുദ്ദേശിച്ച റഷ്യൻ ചൈനീസ് സംയുക്ത സംരംഭമായ [[ഫോബോസ്-ഗ്രണ്ട്]] ദൗത്യം ചൊവ്വയുടെ ഉപഗ്രഹമായ ഫോബോസിൽ നിന്നും സാമ്പിളുകൾ ശേഖരിക്കുന്നതിനുദ്ദേശിച്ചുള്ളതായിരുന്നു, പക്ഷെ ദൗത്യം 2011 ലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു. 2008 സെപ്റ്റംബർ 15 ന്‌ നാസ മാവെൻ (''MAVEN'') ദൗത്യത്തെ കുറിച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു, 2013 വിക്ഷേപിക്കാനുദ്ദേശിക്കുന്ന ഇത് ചൊവ്വാന്തരീക്ഷത്തെ കുറിച്ച് കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കാനുദ്ദേശിച്ചുള്ളതാണ്‌.<ref name=nasa_maven/> യൂറോപ്യൻ ബഹിരാകാശ ഏജൻസിയും അവരുടെ ആദ്യത്തെ റോവർ 2018 ൽ ചൊവ്വയിലേക്കയക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നുണ്ട്, എക്സോമാർസ് (ExoMars) എന്ന് നാമകരണം ചെയ്തിട്ടുള്ള അതിന്‌ ജൈവതന്മാത്രകളെ കണ്ടെത്തുന്നതിനായി 2 മീറ്റർ വരെ കുഴിക്കാനുള്ള ശേഷിയുണ്ടായിരിക്കും.<ref name=bbc_rincon061110/> ചൊവ്വയുടെ അന്തരീക്ഷത്തിന്റെ ഘടന, ഭൗതികത, കാലാവസ്ഥ തുടങ്ങിയവയെകുറിച്ച് മനസ്സിലാക്കുന്നതിനായി പത്തോളം പേടകങ്ങൾ ഉപരിതലത്തിൽ വിക്ഷേപിച്ച് ഉപരിതല നിരീക്ഷണശൃംഖല സ്ഥാപിക്കുന്നതിനുള്ളതാണ്‌ ഫിനിഷ്-റഷ്യൻ നേതൃത്വത്തിലുള്ള മെറ്റ്നെറ്റ് എന്ന പദ്ധതി.<ref name=metnet_mission/> ഇതിനു മുന്നോടിയായി 2009 അല്ലെങ്കിൽ 2011 ൽ ഒന്നോ അതിലധികമോ പേടകങ്ങൾ വിക്ഷേപിക്കാനും പദ്ധതി തയ്യാറാക്കിയിട്ടുണ്ടായിരുന്നു.<ref name=Metnet/> ഫോബോസ്-ഗ്രണ്ട് ദൗത്യത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി ഇതുപയോഗിക്കാനുള്ള സാധ്യതയാണ്‌ കാണുന്നത്.<ref name=Metnet/> മനുഷ്യരേയും വഹിച്ചുള്ള ദീർഘ വീക്ഷണത്തോടെയുള്ള പര്യവേഷണത്തെ കുറിച്ച് 2004 ൽ അന്നത്തെ അമേരിക്കൻ പ്രസിണ്ടന്റായിരുന്ന ജോർജ്ജ് ബുഷ് പ്രഖ്യാപിക്കുകയുണ്ടായി.<ref name=britt_bush_vision/> ഇതിന്‌ മുന്നോടിയായി നാസയും ലോഖീദ് മാർട്ടിനും (Lockheed Martin) ആദ്യം ക്രൂ എക്സ്പ്ലോറേഷൻ വെഹിക്കിൾ എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടതും പിന്നീട് ഓറിയൺ സ്പേസ്ക്രാഫ്റ്റ് എന്ന് പേര്‌ നൽകപ്പെട്ട മനുഷ്യരേയും വഹിച്ച് ചന്ദ്രനിലേക്കുള്ള ദൗത്യം 2020 ൽ നടത്താൻ പദ്ധതിയിട്ടിട്ടുണ്ട്. 2007 സെപ്റ്റംബർ 28 ന്‌ നാസ അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്ററായ മൈക്കൽ ഡി. ഗ്രിഫ്ഫിൻ 2037 ഓടുകൂടി ചൊവ്വയിലേക്ക് മനുഷ്യനെ അയക്കാൻ പദ്ധതിയുണ്ടെന്ന് അറിയിക്കുകയുണ്ടായി.<ref name=mars_daily/> 2030 നും 2035 നും ഇടയിൽ ചൊവ്വയിൽ മനുഷ്യരെ എത്തിക്കാൻ യൂറോപ്യൻ ബഹിരാകാശ ഏജൻസിയും ശ്രമിക്കുന്നുണ്ട്.<ref name=aurora021011/> ഇതിനു മുന്നോടിയായി ചൊവ്വയിൽ പോയി തിരിച്ചുവരുന്നതിനുള്ള നാസ-യൂറോപ്യൻ ബഹിരാകാശ ഏജൻസി സംയുക്ത സംരംഭമായ എക്സോമാർസ്<ref name=esa091212/> പേടകത്തിന്റെ വിക്ഷേപണം മുതൽ വലിയ പേടകങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചു തുടങ്ങും.<ref name=esa091208/> മാർസ് സൊസൈറ്റിയുടെ ഡയറക്റ്ററായ ബോബ് സുബ്റിൻ മുന്നോട്ടു വച്ച വളരെ ചെലവുകുറഞ്ഞ പദ്ധതിയാണ്‌ മാർസ് ഡയറക്റ്റ്, ഉയർന്ന ഉയർത്തൽ ശേഷിയുള്ള സാറ്റൺ V തരം റോക്കറ്റുകളാണ്‌ ഇതിൽ ഉപയോഗിക്കുക. കുറച്ചുകൂടി വ്യത്യസ്തമായ മറ്റൊരു പദ്ധതിയാണ്‌ "മാർസ് റ്റു സ്റ്റേയ്",<ref name=marshome/> എത്തിച്ചേരുന്ന ബഹിരാകാശ യാത്രികരെ പെട്ടെന്നു തന്നെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാതെ നിർത്തുന്നതാണീ പദ്ധയിതിലെ ലക്ഷ്യം. നാലുമുതൽ ആറുവരെ യാത്രികരെ അയക്കുന്ന ചെലവ് ഒന്നുമുതൽ അത്രയ്ക്കും യാത്രക്കാരെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്നതിന്റെ അഞ്ചിലൊന്നുമാത്രമേ വരൂ എന്നാണ്‌ ഡീൻ യൂണിക്കിന്റെ അഭിപ്രായം; അതായത് നാലുപേരേ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന ചിലവിൽ ഇരുപത് പേരെ അവിടെയെത്തിക്കാനാവും.<ref name=utoday081023/> === ചൊവ്വോപരിതലത്തിലെ ജ്യോതിശാസ്ത്ര നിരീക്ഷണം === [[പ്രമാണം:MarsSunsetCut.jpg|thumb|ചൊവ്വയിലെ സൂര്യാസ്തമയം, 2005 മേയ് 19 ന്‌ ഗൂസെവ് ഗർത്തത്തിനു സമീപത്തുവച്ച് സ്പിരിറ്റ് പകർത്തിയത്.]] ചൊവ്വയിൽ വിവിധതരത്തിലുള്ള ഓർബിറ്ററുകൾ, ലാൻഡറുകൾ, റോവറുകൾ എന്നിവയെല്ലാം നിലവിലുണ്ട്, അതിനാൽ തന്നെ ചൊവ്വയിൽ നിന്നുള്ള ജ്യോതിശാസ്ത്രപഠനം സാധ്യമായ കാര്യമാണ്‌. ഭൂമിയിൽ നിന്നും നോക്കുമ്പോൾ ചന്ദ്രൻ ദൃശ്യമാകുന്നതിന്റെ മൂന്നിലൊന്ന് കോണീയ വ്യാസത്തോടെ ചൊവ്വയുടെ ഉപഗ്രഹമായ ഫോബോസിനെ മാതൃഗ്രഹത്തിന്റെ ഉപരിതലത്തിൽ നിന്നും ദൃശ്യമാകുമെങ്കിലും ഡീമോസ് ചെറിയ നക്ഷത്രസമാന രൂപത്തിൽ വ്യക്തമായി പറഞ്ഞാൽ ഭൂമിയിൽ നിന്നും ശുക്രൻ ദൃശ്യമാകുന്നതിനേക്കാൾ കുറച്ചുകൂടി വലിപ്പത്തിൽ മാത്രമേ കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ.<ref name=pl_org_deimos/> ഉൽക്കാവർഷങ്ങൾ, ധ്രുവദീപ്തികൾ തുടങ്ങി ഭൂമിയിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന വിവിധപ്രതിഭാസങ്ങൾ ചൊവ്വയിലും സംഭവിക്കുന്നുണ്ട്.<ref name="aurora"/> ചൊവ്വയിൽ നിന്നും വീക്ഷിക്കുമ്പോഴുള്ള ഭൂമിയുടെ സംതരണം ഇനി 2084 നവംബർ 10 സംഭവിക്കും.<ref name=jbaa93/> ബുധൻ ശുക്രൻ എന്നീ ഗ്രഹങ്ങളുടെ സംതരണങ്ങളും ചൊവ്വയിൽ നിന്നും ദൃശ്യമാകും, വലിപ്പത്തിൽ ചെറുതായ ഫോബോസിന്റേയും ഡീമോസിന്റേയും സൂര്യന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ള കാഴ്ച്ച ഭാഗിക സൂര്യഗ്രഹണങ്ങൾ മാത്രമാണ്‌, അവയ്ക്ക് സംതരണങ്ങൾ എന്ന വിശേഷണമാണ്‌ കൂടുതൽ ചേരുക.<ref name=nature436/><ref name=sd040317/> == നിരീക്ഷണം == {{Double image|right|Apparent retrograde motion of Mars in 2003.gif|200|Mars oppositions 2003-2018.png|200|2003 ൽ ഭൂമിയിൽ നിന്നും നോക്കുന്ന അവസ്ഥയിലുള്ള ചൊവ്വയുടെ ദൃശ്യപ്രതിലോമ ചലനം (Apparent retrograde motion)|2003-20018 കാലയളവിലുള്ള ചൊവ്വയുടെ ഓപ്പോസിഷനുകൾ, ക്രാന്തിവൃത്തത്തിന്റെ മുകളിൽ നിന്നും നോക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ ഭൂമി മധ്യത്തിലായുള്ള വീക്ഷണം.}} നഗ്നനേത്രങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള നിരീക്ഷണങ്ങളിൽ മറ്റേത് ഗ്രഹത്തിൽനിന്നും വ്യത്യസ്തമായി മങ്ങിയ മഞ്ഞ, ഓറഞ്ച്, ചുവപ്പ് തുടങ്ങിയ വർണ്ണങ്ങളിൽ ചൊവ്വ ആകാശത്ത് ദൃശ്യമാകുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ മങ്ങിയ ഓറഞ്ച് നിറമാണ്‌ ചൊവ്വയുടേത്, അന്തരീക്ഷത്തിലെ പൊടികൾ കാരണമായാണ്‌ ചുവപ്പുനിറം വരുന്നത്; സ്പിരിറ്റ് റോവർ പകർത്തിയ ചിത്രത്തിൽ ചുറ്റുപാടുകൾക്ക് പച്ചകലർന്ന തവിട്ടുനിറവും, ചെളിനിറവുമായിരുന്നു കൂടെ നീലയും ചാരവും കലർന്ന നിറത്തിലുള്ള പാറകളും, അങ്ങിങ്ങായി ഇളം ചുവപ്പ് നിറത്തിലുള്ള മണലും പശ്ചാത്തലത്തിലുണ്ടായിരുന്നു.<ref name=lloyd06/> ഏറ്റവും അടുത്ത് വരുമ്പോൾ +1.8 മുതൽ വിപരീതവശത്തായിരിക്കുമ്പോൾ −2.91 വരെ ആയ ദൃശ്യകാന്തിമാനത്തോടെ ഗ്രഹം ദൃശ്യമാകുന്നു.<ref name="nssdc"/> ഭൂമിയുമായി ഏറ്റവും അടുത്തുവരുമ്പോഴുള്ള ദൂരത്തിന്റെ ഏഴിരട്ടി അകലെയായിരിക്കും ഏറ്റവും അകലെയായിരിക്കുമ്പോഴുള്ള ഗ്രഹത്തിന്റെ ദൂരം. ഏറ്റവും അകലെയായിരിക്കുമ്പോൾ ഒരു മാസത്തോളം സൂര്യന്റെ പ്രഭയിൽ മുങ്ങുന്നതിനാൽ ദൃശ്യമാകുകയില്ല. 15-17 വർഷത്തെ ഇടവേളയിൽ ഗ്രഹം ഭൂമിയോട് ഏറ്റവും അടുത്ത് വരുന്നു, ഇത് എല്ലായിപ്പോഴും ജുലൈ മുതൽ സെപ്റ്റംബർ അവസാനം വരെയുള്ള സമയത്തിനിടയിലായിരിക്കും സംഭവിക്കുക, ഈ അവസരങ്ങളിൽ ദൂരദർശിനികളിൽ കൂടി വീക്ഷിക്കുമ്പോൾ ഗ്രഹോപരിതലത്തിന്റെ പ്രത്യേകതകൾ വ്യക്തമായി ദർശിക്കാനാവും, ഇങ്ങനെ ദൃശ്യമാകുന്നവയിൽ ഏറ്റവും മുഖ്യമായത് അതിന്റെ ധ്രുവാവരണങ്ങളാണ്‌.<ref name=shallowsky/> === ഏറ്റവുമടുത്ത സമീപനങ്ങൾ === ==== ആപേക്ഷികമായ സമീപനം ==== ചൊവ്വ ഭൂമിയോട് അടുത്ത് വരുന്ന അവസ്ഥയെ [[വിയുതി]] (Opposition) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. രണ്ട് വിയുതികൾ 780 ദിവസങ്ങൾ കൂടുമ്പോഴാണ്‌ സംഭവിക്കുക. രണ്ട് ഗ്രഹങ്ങളുടെ പരിക്രമണപഥങ്ങളുടെ ഉത്കേന്ദ്രത നിമിത്തം വിയുതി നടക്കുന്ന സമയവും കുറഞ്ഞ അകലത്തിൽ വരുന്ന സമയവും തമ്മിൽ 8.5 ദിവസം വരെ സമയവ്യത്യാസം ഉണ്ടാവാം. ദീർഘവൃത്താകാര പരിക്രമണപാത കാരണം കുറഞ്ഞ അകലം 5.5 കോടി കിലോമീറ്റർ മുതൽ 10 കോടി കിലോമീറ്റർ വരെയായി വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു,<ref name="nssdc" /> ഇത് ഗ്രഹം ദൃശ്യമാകുന്ന കോണീയ വ്യാസത്തിലും കാര്യമായ ഏറ്റക്കുറച്ചിലുണ്ടാക്കുന്നു.<ref name=nasa051103/> ഏറ്റവും അവസാന വിയുതി 2010 ജനുവരി 29 നായിരുന്നു, അടുത്തത് 2012 മാർച്ച് 3 നും സംഭവിക്കും.<ref name=sheehan970202/> വിയുതിയോടടുക്കുമ്പോൾ ചക്രവാളത്തിൽ ചൊവ്വ പശ്ചാത്ഗതിയിലുള്ള ചലനം (retrograde motion) ആരംഭിക്കുന്നു, ചക്രവാളത്തിലെ ഒരു നക്ഷത്രത്തിനു ചുറ്റും ഒരു വളയത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതാണ്‌ ഈ ചലനം. ഇത് പൂർത്തിയാവാൻ 72 ദിവസം എടുക്കുന്നു, ഈ ചലനത്തിന്റെ മൂർദ്ധന്യാവസ്ഥയിൽ ചൊവ്വ അതിന്റെ ഏറ്റവും തിളക്കമുള്ള അവസ്ഥയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.<ref name=zeilik02/> ==== സമ്പൂർണ്ണ സമീപനം ==== ഏതാണ്ട് 60,000 വർഷങ്ങൾ കൂടുമ്പോൾ ചൊവ്വ ഭൂമിയുമായി ഏറ്റവും അടുത്തത് വരുന്നു. ഭൂമിയുമായി അവസാനമായി ഏറ്റവും അടുത്ത് വന്നത് ബി.സി. 57,617 സെപ്റ്റംബർ 12 നായിരുന്നു, ഇനി ഏറ്റവും അടുത്തുവരിക 2287 ലായിരിക്കും.<ref name=rao030822/> അടുത്ത കാലത്ത് കുറഞ്ഞ അകലത്തിൽ വന്നത് 2003 ഓഗസ്റ്റ് 27 9:51:13 UT നായിരുന്നു, അന്ന് ഭൂമിയുമായി 55,758,006 (0.372719 AU) കിലോമീറ്റർ അകലവും ദൃശ്യകാന്തിമാനം -2.9 മായിരുന്നു ഗ്രഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നത്, വിയുതിക്ക് ഒരു ദിവസവുമുള്ളപ്പോഴും ഉപസൗരത്തിലെത്താൻ മൂന്ന് ദിവസവുമുള്ളപ്പോഴായിരുന്നു അത്, ആ അവസരത്തിൽ ചൊവ്വയെ ഭൂമിയിൽ നിന്നുള്ള നിരീക്ഷണത്തിൽ പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കുന്ന വിധത്തിലായിരുന്നു. എങ്കിലും ഈ സമീപനം സമീപകാലഘട്ടങ്ങളിൽ നടന്ന സമീപനത്തേക്കാൾ അല്പം കൂടി അടുത്തു എന്നുമാത്രമേയുള്ളൂ. ഉദാഹരണത്തിന്‌ 1924 ഓഗസ്റ്റ് 22 ന്‌ 0.37285 സൗരദൂരത്തിൽ ചൊവ്വ അടുത്തിരുന്നു, അതുപോലെ 2208 ഓഗസ്റ്റ് 24 ന്‌ 0.37279 സൗരദൂരം അകലത്തിലുമായിരിക്കും.<ref name=Meeus2003/> === ചരിത്രത്തിലെ നിരീക്ഷണങ്ങൾ === ചൊവ്വ വിയുതിയിലായിരിക്കുമ്പോഴാണ്‌ കൂടുതലും നിരീക്ഷണങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്, ആ സന്ദർഭങ്ങളിൽ ഭൂമിയോട് അടുത്ത് വരുന്നതിനാൽ പെട്ടെന്നുതന്നെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടുന്നതിനാലാണിത്, ഏതാനും വർഷങ്ങൾ കൂടുമ്പോൾ ചൊവ്വ ഈ രീതിയിൽ അടുത്തുവരും. ഉപസൗരത്തിലായിരിക്കുമ്പോഴുള്ള വിയുതികളാണ്‌ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളവ – 15 അല്ലെങ്കിൽ 17 വർഷം കൂടുമ്പോൾ അത് സംഭവിക്കുന്നുണ്ട്, ഉപസൗരത്തിലായിരിക്കുന്നതിനാൽ കൂടുതൽ പെട്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കാനും സാധിക്കും. ബി.സി. 1534 ൽ ഈജിപ്ത്യൻ ജ്യോതിജ്ഞർ രാത്രി ആകാശത്തിൽ അലഞ്ഞുനടക്കുന്ന ആകാശവസ്തുവായി ചൊവ്വയെ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്, ഗ്രഹത്തിന്റെ പശ്ചാത്ഗതിയെപ്പറ്റി അറിവുള്ളവരായിരുന്നു അവർ.<ref name=paob85/> നവ ബാബിലോണിയൻ സാമ്രാജ്യകാലത്ത് ബാബിലോണിയയിലെ ജ്യോതിജ്ഞർ ഗ്രഹങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങൾ നിശ്ചിത സമയങ്ങളിൽ രേഖപ്പെടുത്താറുണ്ടായിരുന്നു, അവയുടെ സ്വഭാവമനുസരിച്ചുള്ള നിരീക്ഷണങ്ങളും അവർ രേഖപ്പെടുത്തിവച്ചു. ചൊവ്വാ ഗ്രഹം 79 വർഷം കൂടുമ്പോൾ 37 തവണ വലംവെക്കുന്നതായും അവർക്കറിയാമായിരുന്നു. പ്രവചിക്കപ്പെട്ട ഗ്രഹത്തിന്റെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ കൂടുതൽ കൃത്യത വരുത്തുന്നതിനുള്ള അങ്കഗണിത ക്രിയകളും അവർ കണ്ടെത്തി.<ref name=north08/><ref name=swerdlow98/> ബി.സി. നാലാം നൂറ്റാണ്ടിനുമുൻപ് ചൊവ്വയെ കുറിച്ച് ചൈനീസ് ജ്യോതിജ്ഞർക്ക് അറിവുണ്ടായിരുന്നില്ല എന്ന് പുരാതന രേഖകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു.<ref name=needham_ronan85/> ബി.സി. മൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ അരിസ്റ്റോട്ടിൽ ചൊവ്വ ചന്ദ്രനു പിറകിൽ മറയുന്നതായി കാണുകയും ഗ്രഹം കൂടുതൽ അകലത്തിലാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name=poor08/> അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഇന്ത്യൻ ജ്യോതിശാസ്ത്ര ഗ്രന്ഥമായ സൂര്യസിദ്ധാന്തത്തിൽ ചൊവ്വയുടെ വ്യാസം കണക്കാക്കാൻ ശ്രമിച്ചതായി കാണാം.<ref name=jse97/> എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഇസ്‌ലാമിക ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞനായ യഅ്ഖൂബ് ബിൻ താരിഖ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അസ്സിജ് അൽ മഹ്‌ലൂൽ മിൻ അസ്സിന്ദിദ് ലി-ദറജാത്ത് ദറജ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ ചൊവ്വയും ഭൂമിയും തമ്മിലുള്ള ദൂരം കണക്കാക്കാൻ ശ്രമിച്ചിരുന്നു.<ref name=sachau01/> കെപ്ലർ ഗ്രഹങ്ങളുടെ ആപേക്ഷിക ദൂരം കണക്കാക്കാൻ ഉപയോഗിച്ച രീതിയാണ്‌ പതിനേഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ടൈക്കൊ ബ്രാഹെ ചൊവ്വയുടെ ഡൈയൂർണൽ പാരലാക്സ് കണ്ടെത്താൻ ഉപയോഗിച്ചത്.<ref name=taton03/> ദൂരദർശിനികൾ ലഭ്യമായതോടെ സൂര്യനും ഭൂമിയും തമ്മിലുള്ള ദൂരം അറിയുന്നതിനായി ചൊവ്വയുടെ ഡൈയൂർണൽ പാരലാക്സ് വീണ്ടും കണക്കാക്കുകയുണ്ടായി. ഈ രീതി ആദ്യമായി ഉപയോഗിച്ച് 1672 ൽ ഗിയോവന്നി ഡൊമെനിക്കൊ കാസിനി ആയിരുന്നു. എങ്കിലും ആദ്യകാല ഉപകരണങ്ങളുടെ കുറഞ്ഞ ഗുണനിലവാരം ഇത്തരം പാരലാക്സ് മാപനങ്ങളെ പ്രതികൂലമായി ബാധിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref name=hirschfeld01/> ശുക്രനു പിന്നിൽ ചൊവ്വ മറയുന്ന ഉപഗൂഹനം ഒരിക്കൽ മാത്രമാണ്‌ നിരീക്ഷപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്, 1590 ഒക്ടോബർ 13 ന്‌ മൈക്കൽ ഹൈഡെൽബെർഗായിരുന്നു അത് വീക്ഷിച്ചത്.<ref name=sat57/> ചൊവ്വയെ ആദ്യമായി ദൂരദർശിനിയിലൂടെ വീക്ഷിച്ചത് ഗലീലിയൊ ആണ്‌.<ref name=jha15/> === ചൊവ്വയിലെ കനാലുകൾ === {{Vertical images list|align=right|image1=Mars Schiaparelli MKL Bd. 11 1890 (128500338).jpg|image2=Lowell Mars channels.jpg|image3=Mars HST Mollweide map 1999.png|width=200px|caption1=ഗിയോവന്നി ഷിയപരേലി തയ്യാറാക്കിയ ചൊവ്വയുടെ മാപ്പ്|caption2=ലൊവെൽ വീക്ഷിച്ച ചൊവ്വയുടെ [[വരപ്പ്]] (ദക്ഷിണഭാഗം മുകളിൽ), 1914 നു മുൻപ് വരച്ചത്.|caption3=1999 ലെ ഓപ്പോസിഷൻ സമയത്ത് ഹബിൾ ബഹിരാകാശ ദൂരദർശിനി തയ്യാറാക്കിയ ചൊവ്വയുടെ മാപ്പ് (ഉത്തരഭാഗം മുകളിൽ)}} ദൂരദർശിനികൾ കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെട്ടതോടെ പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടോടുകൂടി ചൊവ്വയിലെ ഉപരിതല സവിശേഷതകൾ കൂടുതൽ വ്യക്തതയോടെ വീക്ഷിക്കാമെന്നു വന്നു. 1877 സെപ്റ്റംബർ 5 ന്‌ ചൊവ്വയുടെ ഉപസൗരത്തിലുള്ള വിയുതി സംഭവിക്കുകയുണ്ടായി. അതേ വർഷം മിലാനിലെ ഇറ്റാലിയൻ ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞനായ [[ഗിയോവന്നി ഷിയാപെരേലി]] 22 സെന്റീമീറ്റർ ദൂരദർശിനിയുപയോഗിച്ച് ചൊവ്വയുടെ മാപ്പ് തയ്യാറാക്കി. ആ മാപ്പിൽ അദ്ദേഹം രേഖപ്പെടുത്തിയ പ്രധാനപ്പെട്ട സവിശേഷതകളായിരുന്നു കനാലി, പിൽക്കാലത്ത് അത് മായക്കാഴ്ചയിൽ പെട്ടതായിരുന്നുവെന്ന് തെളിയിക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. നീളമുള്ള രേഖകളാൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന അവയ്ക്ക് അദ്ദേഹം ഭൂമിയിലെ പ്രധാന നദികളുടെ പേരുകൾ നൽകുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹം "ചാലുകൾ" എന്നുദ്ദേശിച്ച സംജ്ഞ ഇംഗ്ലീഷിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ തെറ്റായ രീതിയിൽ കനാലുകൾ എന്നായിത്തീർന്നു.<ref name=snyder01/><ref name=sagan80/> നിരീക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രചോദനമുൾക്കൊണ്ട് ഓറിയന്റലിസ്റ്റായ [[പെർസിവൽ ലോവെൽ]] 300 ഉം 450 ഉം മില്ലീമീറ്റർ അളവിലുള്ള ദൂരദർശിനിയോടുകൂടിയ നിരീക്ഷണകേന്ദ്രം സ്ഥാപിക്കുകയുണ്ടായി. 1894 ൽ ചൊവ്വ കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെട്ട സ്ഥാനത്ത് വന്നപ്പോഴും അതിനു സമീപകാലത്ത് മെച്ചപ്പെട്ട് രീതിയിൽ ഗ്രഹം വന്നപ്പോഴും ഈ നിരീക്ഷണകേന്ദ്രം ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അദ്ദേഹം ചൊവ്വയെ കുറിച്ചും അതിലെ ജീവനെ കുറിച്ചും ഏതാനും പുസ്തകങ്ങൾ എഴുതി പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിരുന്നു, പൊതുജനങ്ങളെ കാര്യമായി സ്വാധീനിക്കാൻ ആ പുസ്തകങ്ങൾക്ക് കഴിഞ്ഞു.<ref name=basalla06/> ഹെൻറി ജോസഫ് പെറൊറ്റിൻ, നൈസിലെ ലൂയിസ് തോളൊൻ എന്നിവരും ആ കാലാത്തെ വലിയ ദൂരദർശിനികളിൽ കൂടി വീക്ഷിക്കുകയും കനാലി കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തു.<ref name=maria_lane05/><ref name=ba3/> ചൊവ്വയിലെ വേനൽകാലത്ത് ഗ്രഹത്തിന്റെ ധ്രുവാവരണങ്ങൾ മങ്ങിവന്ന് ഇരുണ്ട നിറത്തിലുള്ള ഭാഗങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുൾപ്പെടെ ചൊവ്വയിൽ കാലികമായി സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങളും ഈ കനാലുകളും കൂടിയായപ്പോൾ ഗ്രഹത്തിലെ ജീവനെ കുറിച്ച് ഊഹാപോഹങ്ങൾ വർദ്ധിച്ചു, ചൊവ്വയിൽ കടലുകളുണ്ടെന്നും സസ്യങ്ങൾ വളരുന്നുണ്ടെന്നുമുള്ള വിശ്വാസം കുറേക്കാലം നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്തു. കൂടുതൽ വ്യക്തത നൽകുന്ന ദൂരദർശിനികളുടെ അഭാവം ഇത്തരം ഊഹങ്ങളെ പിന്തുണ നൽകിയുമില്ല. ശേഷം കൂടുതൽ വണ്ണമുള്ളതും അല്പം നീളമുള്ളതുമായ ദൂരദശിനികളിൽ കൂടിയുള്ള നിരീക്ഷണത്തിൽ നീളത്തിലുള്ള കനാലി കാണാൻ സാധിച്ചു. പിന്നീട് 1909 ൽ 840 മില്ലീമീറ്റർ ദൂരദർശിനിയിലൂടെ ഫ്ലാമാരിയോൺ നടത്തിയ നിരീക്ഷണങ്ങളിൽ അനിയത പാറ്റേണുകൾ കാണാൻ കഴിഞ്ഞെങ്കിലും കാനാലിയൊന്നും ദർശിക്കാൻ സാധിച്ചില്ല.<ref name=zahnle01/> 1960 കളിൽ പോലും ചൊവ്വയിലെ ജീവശാസ്ത്രത്തെ കുറിച്ചുള്ള ലേഖനങ്ങൾ പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, അവയിൽ ചൊവ്വയിലെ ഋതുമാറ്റത്തെ ഒഴിച്ചുള്ള മറ്റ് വിവരണങ്ങളെല്ലാം ഉൾപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിരുന്നു. ജീവികളുടെ സഹവർത്തിത്വ ആവാസവ്യവസ്ഥയും ജൈവപ്രവർത്തങ്ങൾ, രാസചക്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയും വിശദമായി പ്രതിപാദിക്കപ്പെട്ടു.<ref name=science136_3510/> നാസയുടെ ചൊവ്വാ ദൗത്യമേറ്റെടുത്ത മാരിനർ സംരംഭങ്ങളിലെ ബഹിരാകാശവാഹനങ്ങൾ ഗ്രഹം സന്ദർശിച്ചതോടെ ഈ കെട്ടുകഥകൾക്ക് അറുതിവന്നു. ജീവനെ തേടിയുള്ള വൈക്കിങ്ങ് സംരംഭത്തിൽ നിന്നുള്ള ഫലങ്ങൾ കൂടി വന്നതോടെ ജീവസാന്നിദ്ധ്യമില്ലാത്ത നിർജീവമായ ഗ്രഹമാണെന്ന കാര്യം പൊതുവേ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു.<ref name=ward_brownlee00/> ഈ സംരംഭങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങളുപയോഗിച്ച് ഏതാനും മാപ്പുകൾ തയ്യാറാക്കപ്പെട്ടിരുന്നുവെങ്കിലും 1996 ൽ വിക്ഷേപിക്കപ്പെട്ട മാർസ് ഗ്ലോബൽ സർവേയർ പദ്ധതിയോടെയാണ്‌ വളരെയധികം വ്യക്തതയുള്ളതും വിശദവുമായ ചൊവ്വോപരിതല ഘടന, കാന്തിക മണ്ഡലം, ഉപരിതല ധാതുക്കൾ തുടങ്ങിയവയെ കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നത്.<ref>{{cite book|first=Peter|last=Bond|year=2007|title=Distant worlds: milestones in planetary exploration|url=https://archive.org/details/distantworldsmil0000bond|work=Copernicus Series|page=[https://archive.org/details/distantworldsmil0000bond/page/119 119]|publisher=Springer|isbn=0387402128}}</ref> ഇത്തരം വിവരങ്ങൾ നിലവിൽ ഗൂഗിൾ മാർസ് പോലെയുള്ള ഓൺലൈൻ സംരംഭങ്ങൾ വഴി ലഭ്യമാണ്‌. == സംസ്കാരങ്ങളിൽ == റോമൻ യുദ്ധദേവനായ മാർസിന്റെ പേരാണ്‌ പാശ്ചാത്യർ ചൊവ്വയ്ക്ക് നൽകിയിരിക്കുന്നത്. പല സംസ്കാരങ്ങളിലും പുരുഷത്വത്തിന്റേയും യുവത്വത്തിന്റേയും ലക്ഷണമായി ചൊവ്വയെ കണക്കാക്കുന്നു. ഒരു വൃത്തവും അതിനു മുകളിലെ വലത്തേ മൂലയിലേക്ക് ചൂണ്ടി നിൽക്കുന്ന അമ്പും കൂടിയതാണ്‌ ചൊവ്വയെ കുറിക്കാനുപയോഗിക്കുന്ന ചിഹ്നം, ഈ ചിഹ്നം തന്നെ പുരുഷ ലിംഗത്വത്തെ കുറിക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്നു. === ബുദ്ധിമാന്മാരായ ചൊവ്വ നിവാസികൾ === [[File:OSIRIS Mars true color.jpg|thumb|right|200px|ചൊവ്വ അതിന്റെ സ്വാഭാവികനിറത്തിൽ]] ബുദ്ധിയുള്ള ജീവികൾ ചൊവ്വയിൽ വസിക്കുന്നു എന്ന് പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ വ്യാപകമായി വിശ്വസിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഷിയപരേലിയുടെ "കനാലി" നിരീക്ഷണങ്ങളും പെർസിവൽ ലോവലിന്റെ ഈ വിഷയത്തിലുള്ള പുസ്തകങ്ങളും ഈ വിശ്വാസത്തെ വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ജലസേചനം നടത്തുന്ന പുരാതന രീതിയിലുള്ള നാഗരികത അവിടെയുണ്ടെന്നും വിശ്വസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name=prion/> ശ്രദ്ധേയ വ്യക്തികൾ നടത്തിയ നിരീക്ഷണങ്ങളും അതിനെ തുടന്നു നടത്തിയ പ്രഖ്യാപനങ്ങളും "ചൊവ്വയെ പേടി" എന്ന വിളിക്കപ്പെട്ട അവസ്ഥ സംജാതമാക്കി.<ref name=fergus04/> 1899 ൽ കൊളൊറോഡൊ സ്പ്രിങ്ങ്സ് ലാബിൽ അന്തരീക്ഷത്തിലെ റേഡിയോ സിഗ്നലുകളെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്നതിനിടയിൽ നിക്കോള ടെസ്‌ല ആവർത്തകമായ സിഗ്നലുകൾ ലഭിക്കുന്നത് ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടുകയും അത് മറ്റൊരു ഗ്രഹത്തിലെ റേഡിയോ ആശയവിനിമയ സംവിധാനത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണെന്നും, പ്രത്യേകിച്ച് ചൊവ്വയിൽ നിന്നായിരിക്കാമെന്നും നിരൂപിക്കുകമുണ്ടായി. ടെസ്‌ലയുടെ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ പിന്തുണച്ച് ലോർഡ് കെൽവിൻ, ടെസ്‌ലയ്ക്ക് ലഭിച്ചത് ചൊവ്വയിൽ നിന്നും അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിലേക്ക് അയച്ച സിഗ്നലുകളാണെന്ന് കരുതുന്നതായി 1902 ൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിലെ സന്ദർശനവേളയിൽ സംസാരിച്ചതായി രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref name=cheney81/> എന്നാൽ അമേരിക്ക വിടുന്നതിന്റെ കുറച്ചുമുൻപ് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞതങ്ങനെയല്ലെന്നും "ചൊവ്വവാസികൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ അവർക്ക് ന്യൂയോർക്ക് നഗരത്തെ അതിന്റെ വെളിച്ചത്തിന്റെ പ്രഭയിൽ കാണാൻ കഴിയുന്നുണ്ടായിരിക്കും" എന്നാണ്‌ പറഞ്ഞതെന്നും അവകാശപ്പെട്ടു.<ref name=nyt020511/> ചൊവ്വവാസികൾ ഭൂമിയുമായി ആശയവിനിമയം നടത്തുവാൻ ശ്രമിക്കുന്നതായി ലോവെൽ ഒബ്സെർവേറ്ററി ഉറപ്പിച്ചതായി പറയുന്ന ടെലിഗ്രാം അവരിൽ നിന്ന് ലഭിച്ചതായി 1901 ൽ ന്യൂയോർക്ക് ടൈംസിലെ ഒരു ലേഖനത്തിൽ എഡ്വാർഡ് ചാൾസ് പിക്കെറിങ്ങ് പറയുന്നുണ്ട്.<ref name="nyt2"/> കഴിഞ്ഞ ഏതാനും ദശാബ്ദങ്ങളിൽ മികച്ച ഫലം നൽകിയ മാർസ് ഗ്ലോബൽ സർവേയറടക്കമുള്ള പര്യവേഷണ വാഹനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഉന്നത നിലവാരത്തിലുള്ള ചിത്രങ്ങളിൽ അവിടെയേതെങ്കിലും വിശേഷബുദ്ധിയുള്ള ജീവി ജീവിച്ചിരുന്നതിന്‌ അടയാളമായി പ്രചരിപ്പിക്കപ്പെട്ട നിർമ്മിതികളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളൊന്നും ഇല്ലെന്ന് തെളിയിച്ചു, എങ്കിലും റിച്ചാർഡ് സി. ഹോഗ്‌ലാൻഡിനെ പോലെയുള്ളവർ വിശേഷബുദ്ധിയുള്ള ജീവൻ ചൊവ്വയിലുണ്ടെന്ന് വാദിക്കുന്നത് തുടർന്നു. പേടകങ്ങൾ പകർത്തിയ ചിത്രങ്ങളിലെ പിരമിഡുകൾ പോലെയുള്ള രൂപങ്ങളെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയാണ്‌ പിന്നീട് കുറേ ഊഹങ്ങൾ പ്രചരിച്ചത്. ഇതിനെ കുറിച്ച് "നമ്മുടെ ഭൗമികമായ പ്രത്യാശകളും ഭയങ്ങളും ചൊവ്വയെ ഒരു തരത്തിലുള്ള ഗൂഢമേഖലയാക്കി തീർത്തു" എന്നാണ്‌ ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞനായ കാൾ സാഗൻ എഴുതിയത്.<ref name=sagan80/> [[പ്രമാണം:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|upright|Alien tripod illustration from the 1906 French edition of ''The War of the Worlds'' by H.G. Wells.]] പത്തൊൻപതാം ശാസ്ത്ര ഊഹാപോഹങ്ങളിൽ ചൊവ്വയെ ജീവനെ പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കുന്ന ചുറ്റുപാടോടുകൂടിയതാണെന്നായിരുന്നു വിവരിച്ചിരുന്നത്.<ref name=lightman97/> അവയെ പിൻപറ്റി ചൊവ്വയിലെ ജീവികൾ അവരുടെ മരിക്കുന്ന ഗ്രഹത്തിൽ നിന്നും രക്ഷപ്പെടാൻ ഭൂമി പിടിച്ചെടുക്കുന്നതായി വിവരിച്ച് 1898 ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച എച്ച്.ജി. വെൽസിന്റെ "വാർ ഓഫ് ദി വേൾഡ്സ്" പോലെയുള്ള ശാസ്ത്രകഥകൾ ഇറങ്ങുകയും ചെയ്തു. [[ഓർസൺ വെൽസ്]] തയ്യാറാക്കിയ "വാർ ഓഫ് ദി വേൾഡ്സ്" ന്റെ വിവരണം തൽസമയ വാർത്താരൂപത്തിൽ 1938 ൽ ഒക്ടോബർ 30 ന്‌ റേഡിയോ പ്രക്ഷേപണം നടത്തിയപ്പോൾ യഥാർത്ഥമെന്നു കരുതി ജനങ്ങൾ ഭീതിയിലാണ്ട സംഭവം വളരെയധികം കുപ്രസിദ്ധിയാർജ്ജിച്ചു.<ref name=lubertozzi_holmsten03/> റേ ബ്രാഡ്ബറീസിന്റെ 'ദി മാർഷിയൻ ക്രോണിക്കിൾസ്', എഡ്ഗാർ റൈസ് ബറോസിന്റെ ബാർസൂം പരമ്പര, സി.എസ്. ലൂയിസിന്റെ "ഔട്ട് ഓഫ് സൈലന്റ് പ്ലാനെറ്റ്" (1938),<ref name=sanford09/> കിം സ്റ്റാൻലി റോബിൻസണ്ണിന്റെ 'മാർസ് ട്രൈലോഗി', റോബെർട്ട് എ. ഹെയ്ൻലെയ്നിന്റെ ഏതാനും കൃതികൾ എന്നിവയെയെല്ലാം ഇത്തരത്തിൽ ചൊവ്വയെ കുറിച്ചുള്ള കഥകൾ നിറഞ്ഞ കൃതികളാണ്‌.<ref name=buker02/> ചൊവ്വയുടെ ഉപഗ്രഹങ്ങളെ കുറിച്ച് ആസഫ് ഹാൾ അവയെ കണ്ടെത്തുന്നതിനും 150 വർഷങ്ങൾ മുൻപേ ജൊനാഥൻ സ്വിഫ്റ്റ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗള്ളിവറുടെ യാത്രകൾ എന്ന കൃതിയിലെ പത്തൊൻപതാമത്തെ അദ്ധ്യായത്തിൽ പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref name=jonathan_swift/> വാർണർ ബ്രദേർസ് 1948 അവതരിപ്പിച്ച ലൂണി ട്യൂൺസ് എന്ന കാർട്ടൂൺ പരമ്പരയിൽ മാർവിൻ ദി മാർഷിയൻ എന്ന ചൊവ്വവാസിയായ ഹാസ്യ കഥാപാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ട്, കഥാപാത്രത്തിന്‌ നല്ല ജനപ്രീതി ലഭിക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name=rabkin05/> മാരിനർ, വൈക്കിങ്ങ് എന്നീ പേടകങ്ങൾ ജീവനില്ലാത്തതും, കനാലുകളില്ലാത്തതുമായ ചൊവ്വയുടെ യഥാർത്ഥ ചിത്രം അയച്ചുതന്നതോടെ ഇത്തരം ഊഹങ്ങളെ ഒഴിവാക്കേണ്ട സ്ഥിതി സംജാതമായി, പിന്നെ മനുഷ്യർ ചൊവ്വയിൽ താമസമുറപ്പിക്കുന്നതും അവിടെ കോളനികൾ സ്ഥാപിക്കുന്നതുമായി പ്രമേയങ്ങൾ, ഇതിൽ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധിയുള്ളതാണ്‌ കിം സ്റ്റാൻലിയുടെ മാർസ് ട്രൈലജി. അതിനുശേഷവും ശാസ്ത്രരൂപേണയുള്ള ആശയങ്ങളും, ബഹിരാകാശ പേടകങ്ങൾ അയച്ചുതന്ന ചിത്രങ്ങളിലെ ഉപരിതലത്തിലെ ചില പ്രത്യേക ഭാഗങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് പ്രാകൃത നാഗരികതയുണ്ടെന്നതാണെന്ന് വ്യംഗ്യമാക്കിയുള്ള ശാസ്ത്രകഥകളും സിനിമകളും പുറത്തു വരികയുണ്ടായി.<ref name=miles_peters/> ഭൂമിയിൽ നിന്നുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി പൊരുതുന്ന ചൊവ്വയിലെ കോളനികളുടെ കഥകളായിരുന്നു ഗ്രെഗ് ബിയറിന്റേയും കിം സ്റ്റാൻലി റോബിൻസണ്ണിന്റേയും നോവലുകളുടെ പ്രമേയം, ഫിലിപ്പ് കെ. ഡിക്കിന്റെ ചെറുകഥയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ചലച്ചിത്രമായ "ടോട്ടൽ റീകോൾ", "ബാബിലോൺ 5" എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പര എന്നിവയും ഇതേ രീതിയിലുള്ളവയായിരുന്നു. "റെഡ് ഫാക്ഷൻ", സോൺ ഓഫ് ദി എൻഡേഴ്സ്' പരമ്പര തുടങ്ങിയ വീഡിയോ ഗെയിമുകളും സമാന പ്രമേയങ്ങളോടെയുള്ളവയായിരുന്നു. "ധൂം", "മാർഷിയൻ ഗോഥിക്ക്" എന്നീ പ്രസിദ്ധ വീഡിയോ ഗെയിമുകളിലേയും പശ്ചാത്തലം ചൊവ്വയും അവയുടെ ഉപഗ്രഹങ്ങളുമാണ്‌. == കുറിപ്പുകൾ == {{Refbegin}} '''ക.''' {{Note label|ക|ക|none}}Best fit [[ellipsoid]] '''ഖ,''' {{Note label|ഖ|ഖ|none}}There are many [[serpentinite|''serpentinization'']] reactions. [[Olivine]] is a [[solid solution]] between [[forsterite]] and [[fayalite]] whose general formula is <math>(Fe,Mg)_2SiO_4</math>. The reaction producing methane from olivine can be written as: ''Forsterite + Fayalite + Water + Carbonic acid → Serpentine + Magnetite + Methane '', or (in balanced form): <math>18 Mg_2SiO_4 + 6 Fe_2SiO_4 + 26 H_2O + CO_2</math> → <math>12 Mg_3Si_2O_5(OH)_4 + 4 Fe_3O_4 + CH_4</math> {{Refend}} == ഇതും കാണുക == *[[സോളിസ് ലാക്കസ്]] == അവലംബം == {{Reflist|colwidth=30em|refs= <ref name=horizons>{{cite web | last=Yeomans | first=Donald K. | date=2006-07-13 | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons | title=HORIZONS System | publisher=NASA JPL | accessdate=2007-08-08 }}—At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Mars" and "Center: Sun".</ref> <ref name=meanplane>{{cite web | date=2009-04-03 | title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter | url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif | accessdate=2009-04-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif | archivedate=2009-04-20 | url-status=live }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} written by Aldo Vitagliano; see also [[invariable plane]])</ref> <ref name=mars2010>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Mars 2009/2010 |publisher=Students for the Exploration and Development of Space (SEDS) |url=http://spider.seds.org/spider/Mars/mars2010.html |accessdate=2007-12-28}}</ref> <ref name=Seidelmann2007>{{cite journal | last=Seidelmann | first=P. Kenneth | coauthors=Archinal, B. A.; A'hearn, M. F.; ''et al''. | title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y | accessdate=2007-08-28 }}</ref> <ref name=lodders1998>{{cite book | author=Lodders, Katharina; Fegley, Bruce | year=1998 | title=The planetary scientist's companion | url=https://archive.org/details/planetaryscienti0000lodd | page=[https://archive.org/details/planetaryscienti0000lodd/page/n211 190] | publisher=Oxford University Press US | isbn=0195116941 }}</ref> <ref name=nasa>{{cite web | first=Samantha | last=Harvey | date=May 27, 2008 | author=Phil Davis and Kirk Munsell (eds.) | work=Solar System Exploration | title=Mars: Facts & Figures | publisher=NASA | url=http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric | accessdate=2007-03-06 }}</ref> <ref name=nasa_hematite>{{cite web | title=The Lure of Hematite | work=Science@NASA | publisher=NASA | date=March 28, 2001 | url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast28mar_1.htm | accessdate=2009-12-24 | archive-date=2012-09-14 | archive-url=https://archive.today/20120914152901/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast28mar_1/ | url-status=dead }}</ref> <ref name=northcratersn>{{cite web | date=July 19, 2008 | title=Impact May Have Transformed Mars | publisher=ScienceNews.org | first=Ashley | last=Yeager | url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ | accessdate=2008-08-12 | archive-date=2012-09-14 | archive-url=https://archive.today/20120914153420/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ | url-status=dead }}</ref> <ref name=northcraterguard>{{cite web | date=June 26, 2008 | title=Cataclysmic impact created north-south divide on Mars | publisher=Science @ guardian.co.uk | first=Ian | last=Sample | url=http://www.guardian.co.uk/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science | accessdate=2008-08-12 | location=London}}</ref> <ref name=water>{{cite web | date=March 12, 2002 | title=Once Upon a Water Planet | publisher=Science @ NASA | author=Bell, Trudy E.; Phillips, Tony | url=http://science.nasa.gov/headlines/y2002/12mar%5Fwaterplanet.htm | accessdate=2008-06-21 | archive-date=2008-06-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080601051757/http://science.nasa.gov/headlines/y2002/12mar_waterplanet.htm | url-status=dead }}</ref> <ref name="marswater">{{cite web | publisher=NASA/JPL | date=December 6, 2006 | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars | accessdate=2007-01-04 | archive-date=2011-08-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | url-status=dead }}</ref> <ref name="specials1">{{cite web | title=Water ice in crater at Martian north pole | date=July 28, 2005 | publisher=ESA | url=http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html | accessdate=2010-03-19 | archive-date=2012-10-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121006122736/http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html | url-status=dead }}</ref> <ref name="jsg.utexas.edu">{{cite web | title=Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid-Latitudes | date=November 20, 2008 | publisher=University of Texas at Austin | url=http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html | accessdate=2010-03-19 | archive-date=2011-07-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=esa050221>{{cite news | title=Mars pictures reveal frozen sea | publisher=ESA | author=Staff | date=February 21, 2005 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4285119.stm | accessdate=2010-03-19 }}</ref> <ref name="spacecraft1">{{cite web | date=July 31, 2008 | title=NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended | publisher=Science @ NASA | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html | accessdate=2008-08-01 | archive-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120418005710/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=webster_beasley05>{{cite web | publisher=NASA | date=September 20, 2005 | author=Webster, G.; Beasley, D. | title=Orbiter's Long Life Helps Scientists Track Changes on Mars | url=http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html | accessdate=2007-02-26 | archive-date=2007-04-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070430085506/http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html | url-status=dead }}</ref> <ref name="nssdc">{{cite web | author=Williams, David R. | title=Mars Fact Sheet | work=National Space Science Data Center | publisher=NASA | date=September 1, 2004 | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html | accessdate=2006-06-24 | archive-date=2010-06-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html | url-status=dead }}</ref> <ref name="rust">{{cite web | last=Peplow | first=Mark | title=How Mars got its rust | work=BioEd Online | publisher=MacMillan Publishers Ltd. | url=http://www.bioedonline.org/news/news-print.cfm?art=953 | accessdate=2007-03-10 }}</ref> <ref name=sci300a>{{cite journal | last=Christensen | first=Philip R. | coauthors=''et al''. | date=2003-06-27 | title=Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results | url=https://archive.org/details/sim_science_2003-06-27_300_5628/page/2056 | journal=Science | volume=300 | issue=5628 | pages=2056–2061 | doi=10.1126/science.1080885 | pmid=12791998 }}</ref> <ref name=sci300b>{{cite journal | last=Golombek | first=Matthew P. | date=2003-06-27 | title=The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks | url=https://archive.org/details/sim_science_2003-06-27_300_5628/page/2043 | journal=Science | volume=300 | issue=5628 | pages=2043–2044 | doi=10.1126/science.1082927 | pmid=12829771 }}</ref> <ref name="magnetosphere">{{cite web | date=2006-11-09 | title=Magnetic Fields and Mars | publisher=Mars Global Surveyor @ NASA | author=Valentine, Theresa; Amde, Lishan | url=http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html | accessdate=2009-07-17 }}</ref> <ref name="plates">{{cite web | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth | url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html | accessdate=2006-03-17 | archive-date=2012-09-14 | archive-url=https://archive.today/20120914153601/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=jacque03>{{cite news | author=Jacqué, Dave | url=http://www.anl.gov/Media_Center/News/2003/030926mars.htm | title=APS X-rays reveal secrets of Mars' core | publisher=Argonne National Laboratory | date=2003-09-26 | accessdate=2006-07-01}}</ref> <ref name=jog91>{{cite journal | last=Tanaka | first=K. L. | year=1986 | title=The Stratigraphy of Mars | journal=Journal of Geophysical Research | volume=91 | issue=B13 | pages=E139–E158 | doi=10.1029/JB091iB13p0E139 }}</ref> <ref name=dc080304>{{cite web | url=http://dsc.discovery.com/news/2008/03/04/mars-avalanche.html | title=Mars avalanche caught on camera | date=2008-03-04 | work=Discovery Channel | publisher=Discovery Communications | accessdate=2009-03-04}}</ref> <ref name=sciam080627>{{cite web | url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=giant-asteroid-flattened | title=Giant Asteroid Flattened Half of Mars, Studies Suggest | publisher=Scientific American | accessdate=2008-06-27 }}</ref> <ref name=nyt080626>{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/06/26/science/space/26mars.html?em&ex=1214712000&en=bd0be05a87523855&ei=5087%0A | title=Huge Meteor Strike Explains Mars’s Shape, Reports Say | publisher=New York Times | accessdate=2008-06-27 | first=Kenneth | last=Chang | date=2008-06-26}}</ref> <ref name=nasa051103>{{cite news | date=November 3, 2005 | publisher=NASA | title=Close Encounter: Mars at Opposition | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/34/image/l | accessdate=2010-03-19 }}</ref> <ref name=bbc080627>{{cite news | title=Martian soil 'could support life' | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm | publisher=BBC News | date=June 27, 2008 | accessdate=2008-08-07}}</ref> <ref name="marssalt">{{cite news | url=http://www.usatoday.com/tech/science/space/2008-08-04-mars-soil_N.htm | title=Scientists: Salt in Mars soil not bad for life | last=Chang | first=Alicia | publisher=Associated Press | accessdate=2008-08-07 | date=2008-08-05}}</ref> <ref name=jpl_soil>{{cite web | title=NASA Spacecraft Analyzing Martian Soil Data | url=http://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 | publisher=JPL | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2017-05-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170522063940/https://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 | url-status=dead }}</ref> <ref name=jpl_dust_devil>{{cite web | url=http://hirise.lpl.arizona.edu/ESP_013751_1115 | title=Dust Devil Etch-A-Sketch (ESP_013751_1115) | publisher=NASA/JPL/University of Arizona | date=2009-07-02 | accessdate=2010-01-01 }}</ref> <ref name=space021211>{{cite web | url=http://www.space.com/scienceastronomy/streaks_mars_021211.html | title=Dark Streaks on Mars Suggest Running Water Still Present | publisher=SPACE.com | date=2002-12-11 | accessdate=2009-09-20 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20030210151409/http://www.space.com/scienceastronomy/streaks_mars_021211.html | archivedate=2003-02-10 | url-status=live }}</ref> <ref name=bbc040124>{{cite news | first=David | last=Whitehouse | date=January 24, 2004 | title=Long history of water and Mars | work=BBC News | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3426539.stm | accessdate=2010-03-20 }}</ref> <ref name=jgr110>{{Cite journal | journal=Journal of Geophysical Research | date=2005-05-07 | last=Heldmann | first=Jennifer L. | coauthors=''et al''. | title=Formation of Martian gullies by the action of liquid water flowing under current Martian environmental conditions | url=http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf | format=PDF | volume=110 | page=Eo5004 | doi=10.1029/2004JE002261 | accessdate=2008-09-17 | archive-date=2008-10-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081001162643/http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf | url-status=dead }} 'conditions such as now occur on Mars, outside of the temperature-pressure stability regime of liquid water' ... 'Liquid water is typically stable at the lowest elevations and at low latitudes on the planet because the atmospheric pressure is greater than the [[vapor pressure]] of water and surface temperatures in equatorial regions can reach 273 K for parts of the day [Haberle ''et al''., 2001]'</ref> <ref name="kostama">{{Cite journal | journal=Geophysical Research Letters | volume=33 | page=L11201 | date=June 3, 2006 | author=Kostama, V.-P.; Kreslavsky, M. A.; Head, J. W. | title=Recent high-latitude icy mantle in the northern plains of Mars: Characteristics and ages of emplacement | url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml | doi=10.1029/2006GL025946 | accessdate=2007-08-12 | archive-date=2009-03-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090318010946/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml | url-status=dead }} 'Martian high-latitude zones are covered with a smooth, layered ice-rich mantle'.</ref> <ref name=sci299>{{cite journal | author=Byrne, Shane; Ingersoll, Andrew P. | title=A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features | url=https://archive.org/details/sim_science_2003-02-14_299_5609/page/1050 | journal=Science | volume=299 | issue=5609 | pages=1051–1053 | year=2003 | pmid=12586939 | doi=10.1126/science.1080148 }}</ref> <ref name=nasa070315>{{cite web | publisher=NASA | date=March 15, 2007 | title=Mars' South Pole Ice Deep and Wide | url=http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 | accessdate=2007-03-16 | archive-date=2012-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716205616/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 | url-status=dead }}</ref> <ref name=nature434>{{Cite journal | last=Murray | first=John B. | coauthors=''et al''. | title=Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars' equator | journal=Nature | volume=434 | pages=352–356 | date=March 17, 2005 | doi=10.1038/nature03379 | accessdate=2008-12-18 | pmid=15772653 | issue=703 }}</ref> <ref name=Kerr2005>{{Cite journal | last=Kerr | first=Richard A. | title=Ice or Lava Sea on Mars? A Transatlantic Debate Erupts | url=https://archive.org/details/sim_science_2005-03-04_307_5714/page/1390 | journal=Science | volume=307 | issue=5714 | pages=1390–1391 | date=March 4, 2005 | doi=10.1126/science.307.5714.1390a | accessdate=2007-11-16 | pmid=15746395 }}</ref> <ref name=Jaeger2007>{{Cite journal | last=Jaeger | first=W. L. | coauthors=''et al''. | title=Athabasca Valles, Mars: A Lava-Draped Channel System | url=https://archive.org/details/sim_science_2007-09-21_317_5845/page/1709 | journal=Science | volume=317 | pages=1709–1711 | date=September 21, 2007 | doi=10.1126/science.1143315 | accessdate=2007-11-16 | pmid=17885126|issue=5845}}</ref> <ref name=Boynton2007>{{Cite journal | last=Boynton | first=W. V. | coauthors=''et al''. | title=Concentration of H, Si, Cl, K, Fe, and Th in the low and mid latitude regions of Mars | journal=Journal of Geophysical Research, Planets | volume=112 | page=E12S99 | date=in press | doi=10.1029/2007JE002887 | accessdate=2007-11-16 }}</ref> <ref name=Feldman2005>{{Cite journal | last=Feldman | first=W. C. | coauthors=''et al''. | title=Topgraphic control of hydrogen deposits at low latitudes to midlatitudes of Mars | journal=Journal of Geophysical Research | volume=110| id=11009 | date=November 30, 2005 | doi=10.1029/2005JE002452 | accessdate=2007-11-16 | page=E11009 }}</ref> <ref name=sci288>{{cite journal | last=Malin | first=Michael C. | last2=Edgett | first2=KS | title=Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars | url=https://archive.org/details/sim_science_2000-06-30_288_5475/page/2330 | journal=Science | volume=288 | issue=5475 | pages=2330–2335 | date=June 30, 2000 | pmid=10875910 | doi=10.1126/science.288.5475.2330 }}</ref> <ref name=nasa061206>{{cite web | title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars | publisher=NASA | date=December 6, 2006 | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | accessdate=2006-12-06 | archive-date=2011-08-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=bbc061206>{{cite news | title=Water flowed recently on Mars | publisher=BBC | date=December 6, 2006 | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6214834.stm | accessdate=2006-12-06}}</ref> <ref name=nasa061206b>{{cite news | publisher=NASA | date=December 6, 2006 | title=Water May Still Flow on Mars, NASA Photo Suggests | url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6587226 | accessdate=2006-04-30 }}</ref> <ref name=sci317>{{cite journal | last=McEwen | first=A. S. | coauthors=''et al''. | title=A Closer Look at Water-Related Geologic Activity on Mars | url=https://archive.org/details/sim_science_2007-09-21_317_5845/page/1706 | journal=Science | volume=317 | pages=1706–1709 | date=September 21, 2007 | doi=10.1126/science.1143987 | pmid=17885125 | issue=5845 }}</ref> <ref name=nasa040303>{{cite press release | publisher=NASA | date=March 3, 2004 | title=Mineral in Mars 'Berries' Adds to Water Story | url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm | archivedate=2007-11-09 | accessdate=2006-06-13 | url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2010-08-05 |archive-date=2007-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm |url-status=dead }}</ref> <ref name=nasa101001>{{cite web | title=Mars Exploration Rover Mission: Science | publisher=NASA | date=2007-07-12 | url=http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html | accessdate=2010-01-10 | archive-date=2010-05-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=ag44_4>{{cite journal | author=Mitchell, Karl L.; Wilson, Lionel | title=Mars: recent geological activity : Mars: a geologically active planet | journal=Astronomy & Geophysics | volume=44 | issue=4 | pages=4.16–4.20 | month=August | year=2003 | doi=10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x | bibcode=2003A&G....44d..16M }}</ref> <ref name=icarus169>{{cite journal | author=Mellon, J. T.; Feldman, W. C.; Prettyman, T. H. | title=The presence and stability of ground ice in the southern hemisphere of Mars | journal=Icarus | year=2003 | volume=169 | issue=2 | pages=324–340 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..169..324M | doi=10.1016/j.icarus.2003.10.022 | accessdate=2007-02-26 }}</ref> <ref name="clouds">{{cite news | date=December 13, 2004 | title=Mars Rovers Spot Water-Clue Mineral, Frost, Clouds | url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20041213a.html | publisher=NASA | accessdate=2006-03-17 }}</ref> <ref name=mira>{{cite web | title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program | publisher=Mira.or | url=http://www.mira.org/fts0/planets/097/text/txt002x.htm|accessdate=2007-02-26 }}</ref> <ref name=darling_marspoles>{{cite web | last=Darling | first=David | title=Mars, polar caps | work=Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and Spaceflight | url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html | accessdate=2007-02-26 }}</ref> <ref name="brown">{{cite journal | last=Carr | first=Michael H. | title=Oceans on Mars: An assessment of the observational evidence and possible fate | journal=Journal of Geophysical Research | year=2003 | volume=108 | issue=5042 | page=24 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998RPPh...61...77K | doi=10.1029/2002JE001963 | accessdate=2007-02-26 }}</ref> <ref name="phillips">{{cite web | last=Phillips | first=Tony | title=Mars is Melting, Science at NASA | url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm | accessdate=2007-02-26 | archive-date=2007-02-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070224153145/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm | url-status=dead }}</ref> <ref name=sci315>{{cite journal | title=Subsurface Radar Sounding of the South Polar Layered Deposits of Mars | author=Plaut, J. J | coauthors=''et al''. | journal=Science | volume=315 | year=2007 | doi=10.1126/science.1139672 | accessdate=2007-03-17 | page=92 | pmid=17363628}}</ref> <ref name=geo32>{{cite journal | title=How do spiral troughs form on Mars? | last=Pelletier | first=J. D. | journal=Geology | volume=32 | year=2004 | pages=365–367 | url=http://www.gsajournals.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1130%2FG20228.2 | accessdate=2007-02-27 | doi=10.1130/G20228.2 }}</ref> <ref name=eas080922>{{cite web | title=Mars polar cap mystery solved | publisher=ESA | date=September 22, 2008 | accessdate=2009-12-24 | url=http://www.esa.int/esaCP/SEMO78Q4KKF_index_0.html }}</ref> <ref name=2006-100>{{cite news | title=NASA Findings Suggest Jets Bursting From Martian Ice Cap | date=August 16, 2006 | publisher=NASA | url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2006-100 | work=Jet Propulsion Laboratory | accessdate=2009-08-11 | archive-date=2009-10-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091010164741/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2006-100 | url-status=dead }}</ref> <ref name=Kieffer2000>{{cite web | first=H. H. | last=Kieffer | year=2000 | title=Annual Punctuated CO2 Slab-ice and Jets on Mars | title=Mars Polar Science 2000 | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf | format=PDF | accessdate=2009-09-06 }}</ref> <ref name=Portyankina>{{cite web | title=Simulations of Geyser-type Eruptions in Cryptic Region of Martian South | title=Fourth Mars Polar Science Conference | editor=G. Portyankina | year=2006 | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2006/pdf/8040.pdf|format=PDF | accessdate=2009-08-11 }}</ref> <ref name=Hugh2006>{{cite journal | title=CO2 jets formed by sublimation beneath translucent slab ice in Mars' seasonal south polar ice cap | journal=Nature | first=Hugh H. | last=Kieffer | coauthors=Christensen, Philip R.; Titus, Timothy N. | date=May 30, 2006 | volume=442 | issue=7104 | pmid=16915284 | pages=793–796 | doi=10.1038/nature04945 | url=http://www.nature.com/nature/journal/v442/n7104/abs/nature04945.html | accessdate=2009-09-02}}</ref> <ref name=sheehan_ch04>{{cite web | last=Sheehan | first=William | url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap04.htm | title=Areographers | work=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery | accessdate=2006-06-13 | archive-date=2017-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170701062415/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/CHAP04.HTM | url-status=dead }}</ref> <ref name=viking_1950_2000>{{cite web | url=http://history.nasa.gov/monograph21/Chapter%206.pdf | format=PDF | title=Viking and the Resources of Mars | work=Humans to Mars: Fifty Years of Mission Planning, 1950–2000 | accessdate=2007-03-10 | archive-date=2012-01-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120112084018/http://history.nasa.gov/monograph21/Chapter%206.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name=seds_huygens>{{cite web | author=Frommert, H.; Kronberg, C. | title=Christiaan Huygens | url=http://www.seds.org/messier/xtra/Bios/huygens.html|publisher=SEDS/Lunar and Planetary Lab | accessdate=2007-03-10 }}</ref> <ref name=archinal_caplinger>{{cite journal | author=Archinal, B. A.; Caplinger, M. | title=Mars, the Meridian, and Mert: The Quest for Martian Longitude | journal=Abstract #P22D-06 | date=Fall 2002 | publisher=American Geophysical Union | bibcode=2002AGUFM.P22D..06A }}</ref> <ref name=pers66>{{cite journal | author=Zeitler, W.; Ohlhof, T.; Ebner, H. | year=2000 | title=Recomputation of the global Mars control-point network | journal=Photogrammetric Engineering & Remote Sensing | volume=66 | issue=2 | pages=155–161 | month=February | url=http://www.asprs.org/publications/pers/2000journal/february/2000_feb_155-161.pdf | accessdate=2009-12-26 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name=lunine99>{{cite book | first=Cynthia J. | last=Lunine | year=1999 | title=Earth: evolution of a habitable world | url=https://archive.org/details/earthevolutionof0000luni | page=[https://archive.org/details/earthevolutionof0000luni/page/183 183] | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521644232 }}</ref> <ref name=wright03>{{cite web | last=Wright | first=Shawn | date=April 4, 2003 | url=http://ivis.eps.pitt.edu/projects/MC/ | title=Infrared Analyses of Small Impact Craters on Earth and Mars | publisher=University of Pittsburgh | accessdate=2007-02-26 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612190405/http://ivis.eps.pitt.edu/projects/MC/ | archivedate=2007-06-12 | url-status=dead }}</ref> <ref name=ucar_geography>{{cite web | url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/mars/interior/Martian_global_geology.html | title=Mars Global Geography | work=Windows to the Universe | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | date=April 27, 2001 | accessdate=2006-06-13 }}</ref> <ref name=emp9>{{cite journal | last=Wetherill | first=G. W. | title=Problems Associated with Estimating the Relative Impact Rates on Mars and the Moon | journal=Earth, Moon, and Planets | year=1999 | volume=9 | page=227 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Moon....9..227W | accessdate=2007-02-02 | doi=10.1007/BF00565406 }}</ref> <ref name=emp45>{{cite journal | last=Costard | first=Francois M. | year=1989 | title=The spatial distribution of volatiles in the Martian hydrolithosphere | url=https://archive.org/details/sim_earth-moon-and-planets_1989-06_45_3/page/265 | bibcode=1989EM&P...45..265C | journal=Earth, Moon, and Planets | volume=45 | month=June | pages=265–290 | doi=10.1007/BF00057747 }}</ref> <ref name=glenday09>{{cite book | first=Craig | last=Glenday | year=2009 | page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse/page/12 12] | title=Guinness World Records | url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse | publisher=Random House, Inc. | isbn=0553592564 }}</ref> <ref name=scsdes49>{{cite journal | first=Junyong | last=Chen | coauthors=''et al''. | title=Progress in technology for the 2005 height determination of Qomolangma Feng (Mt. Everest) | journal=Science in China Series D: Earth Sciences | volume=49 | issue=5 | month=May | year=2006 | pages=531–538 | doi=10.1007/s11430-006-0531-1}}</ref> <ref name=lucchita_rosanova>{{cite web | author=Lucchitta, B. K.; Rosanova, C. E. | date=August 26, 2003 | url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/ | title=Valles Marineris; The Grand Canyon of Mars | publisher=USGS | accessdate=2007-03-11 }}</ref> <ref name=cushing_titus_wynn07>{{cite web | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2007/pdf/1371.pdf | format=PDF | title=Themis Observes Possible Cave Skylights on Mars | author=Cushing, G. E.; Titus, T. N.; Wynne, J. J.; Christensen, P. R. | publisher=Lunar and Planetary Science XXXVIII | year=2007 | accessdate=2007-08-02 }}</ref> <ref name=nau070328>{{cite news | url=http://www4.nau.edu/insidenau/bumps/2007/3_28_07/mars.htm | title=NAU researchers find possible caves on Mars | work=Inside NAU | publisher=[[Northern Arizona University]] | volume=4 | issue=12 | date=March 28, 2007 | accessdate=2007-05-28 }}</ref> <ref name=bbc070317>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6461201.stm | title=Researchers find possible caves on Mars | work=Paul Rincon of [[BBC News]] | accessdate=2007-05-28 | date=2007-03-17 }}</ref> <ref name="swind">{{Cite web | last=Philips | first=Tony | title=The Solar Wind at Mars | publisher=Science@NASA | year=2001 | url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm | accessdate=2006-10-08 | archive-date=2010-03-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100323220121/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm | url-status=dead }}</ref> <ref name="swind2">{{Cite journal | author=Lundin, R | coauthors=''et al''. | title=Solar Wind-Induced Atmospheric Erosion at Mars: First Results from ASPERA-3 on Mars Express | url=https://archive.org/details/sim_science_2004-09-24_305_5692/page/1932 | journal=Science | year=2004 | volume=305 | pages=1933–1936 | doi=10.1126/science.1101860 | accessdate=2007-02-26 | pmid=15448263 | issue=5692 }}</ref> <ref name=bolonkin09>{{Cite book | first=Alexander A. | last=Bolonkin | year=2009 | title=Artificial Environments on Mars | publisher=Springer Berlin Heidelberg | pages=599–625 | isbn=9783642036293 }}</ref> <ref name=atkinson07>{{cite web | url=http://www.universetoday.com/2007/07/17/the-mars-landing-approach-getting-large-payloads-to-the-surface-of-the-red-planet | title=The Mars Landing Approach: Getting Large Payloads to the Surface of the Red Planet | accessdate=2007-09-18 | author=Atkinson, Nancy | date=2007-07-17 }}</ref> <ref name="dusty">{{Cite journal | last=Lemmon | first=M. T. | coauthors=''et al''. | title=Atmospheric Imaging Results from Mars Rovers | url=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-03_306_5702/page/1752 | journal=Science | volume=306 | pages=1753–1756 | year=2004 | doi=10.1126/science.1104474 | pmid=15576613 | issue=5702 }}</ref> <ref name=carr06>{{Cite book | first=Michael H. | last=Carr | year=2006 | title=The surface of Mars | page=16 | volume=6 | work=Cambridge planetary science series | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521872014 }}</ref> <ref name="methane-me">{{cite journal | author=Formisano, V.; Atreya, S.; Encrenaz, T.; Ignatiev, N.; Giuranna, M. | title=Detection of Methane in the Atmosphere of Mars | journal=[[Science (journal)|Science]] | year=2004 | volume=306 | pages=1758–1761 | doi=10.1126/science.1101732 | pmid=15514118}}</ref> <ref name="methane">{{cite news | date=March 30, 2004 | title=Mars Express confirms methane in the Martian atmosphere | publisher=[[ESA]] | url=http://www.esa.int/esaMI/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html | accessdate=2006-03-17 | archive-date=2012-01-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050807/http://www.esa.int/esaMI/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=plumes>{{cite journal | title=Strong Release of Methane on Mars in Northern Summer 2003 | journal=Science | date=February 20, 2009 | first=Michael J. | last=Mumma | coauthors=''et al.'' | volume=323 | issue=5917 | pages=1041–1045 | doi=10.1126/science.1165243 | url=http://images.spaceref.com/news/2009/Mumma_et_al_Methane_Mars_wSOM_accepted2.pdf | pmid=19150811 }}</ref> <ref name=hand08>{{cite news | first=Eric | last=Hand | title=Plumes of methane identified on Mars | date=October 21, 2008 | publisher=Nature News | url=http://esse.engin.umich.edu/psl/PRESS/Mars/NatureNews_2008.pdf | accessdate=2009-08-02 | archive-date=2012-03-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120307183317/http://esse.engin.umich.edu/psl/PRESS/Mars/NatureNews_2008.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name="results">{{cite journal | title=Some problems related to the origin of methane on Mars | author=Krasnopolsky, Vladimir A. | journal=Icarus | volume=180 | issue=2 | pages=359–367 | year=February 2005 | url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4HTCW36-2&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=a614a9e35a422b94cc2611ccdc4bf180 | doi=10.1016/j.icarus.2005.10.015 }}</ref> <ref name=nature460>{{cite journal | title=Observed variations of methane on Mars unexplained by known atmospheric chemistry and physics |journal=Nature | date=August 6, 2009 | first=Lefèvre | last=Franck | coauthors=Forget, François | volume=460 | pages=720–723 | doi=10.1038/nature08228 | url=http://www.nature.com/nature/journal/v460/n7256/abs/nature08228.html | accessdate=2009-10-23 | pmid=19661912 | issue=7256 }}</ref> <ref name="olivine">{{cite journal | author=Oze, C.; Sharma, M. | title=Have olivine, will gas: Serpentinization and the abiogenic production of methane on Mars | journal=Geophysical Research Letters | year=2005 | volume=32 | page=L10203 | doi=10.1029/2005GL022691 | accessdate=2006-04-18}}</ref> <ref name="h">{{cite web | url=http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts | title=NASA, Mars: Facts & Figures | accessdate=2010-01-28 }}</ref> <ref name=nasa_surface>{{cite web | title=Mars' desert surface... | work=MGCM Press release | publisher=NASA | url=http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-07-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070707084938/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=disc920901>{{cite web | first=Jeffrey | last=Kluger | date=September 1, 1992 | publisher=Discover Magazine | title=Mars, in Earth's Image | url=http://discovermagazine.com/1992/sep/marsinearthsimag105 | accessdate=2009-11-03 }}</ref> <ref name=goodman97>{{cite web | last=Goodman | first=Jason C | date=September 22, 1997 | url=http://www.mit.edu/people/goodmanj/terraforming/terraforming.html | title=The Past, Present, and Possible Future of Martian Climate | publisher=[[MIT]] | accessdate=2007-02-26 | archive-date=2005-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050416225629/http://www.mit.edu/people/goodmanj/terraforming/terraforming.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=philips01>{{cite web | last=Philips | first=Tony | date=July 16, 2001 | url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm | title=Planet Gobbling Dust Storms | work=Science @ NASA | accessdate=2006-06-07 | archive-date=2006-06-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060613062647/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm | url-status=dead }}</ref> <ref name=barlow08>{{cite book | first=Nadine G. | last=Barlow | year=2008 | title=Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere | series=Cambridge planetary science | page=21 | volume=8 | isbn=0521852269 | publisher=Cambridge University Press }}</ref> <ref name=mars_eccentricity>{{cite web | url=http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html | title=Mars' Orbital eccentricity over time | work=Solex | publisher=Universita' degli Studi di Napoli Federico II | year=2003 | accessdate=2007-07-20 }}</ref> <ref name=Meeus2003>{{cite web | month=March | year=2003 | title=When Was Mars Last This Close? | publisher=International Planetarium Society | first=Jean | last=Meeus | url=http://www.ips-planetarium.org/planetarian/articles/whenmars.html|accessdate=2008-01-18 }}</ref> <ref name=Baalke2003>{{cite web | date=August 22, 2003 | title=Mars Makes Closest Approach In Nearly 60,000 Years|publisher=meteorite-list | first=Ron | last=Baalke | url=http://www.mail-archive.com/meteorite-list@meteoritecentral.com/msg14044.html | accessdate=2008-01-18 }}</ref> <ref name=esa31031>{{cite web | url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031 | title=Close Inspection for Phobos | work=ESA website | accessdate=2006-06-13 }}</ref> <ref name=theoi>{{cite web | url=http://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html | title=Ares Attendants: Deimos & Phobos|work=Greek Mythology | accessdate=2006-06-13 }}</ref> <ref name=qjras19>{{cite journal | author=Hunt, G. E.; Michael, W. H.; Pascu, D.; Veverka, J.; Wilkins, G. A.; Woolfson, M. | title=The Martian satellites - 100 years on | journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society, Quarterly Journal | volume=19 | month=March | year=1978 | pages=90–109 | bibcode=1978QJRAS..19...90H }}</ref> <ref name="phobos.html">{{cite web | author=Arnett, Bill | url=http://www.nineplanets.org/phobos.html | title=Phobos | work=nineplanets | date=November 20, 2004 | accessdate=2006-06-13 }}</ref> <ref name=ellis07>{{cite web | url=http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070517181817/http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html | archivedate=2007-05-17 | title=Geological History: Moons of Mars | publisher=CalSpace | first=Scott | last=Ellis | accessdate=2007-08-02 | url-status=live }}</ref> <ref name=Nowack>{{cite web | title=Estimated Habitable Zone for the Solar System | publisher=Department of Earth and Atmospheric Sciences at Purdue University | first=Robert L. | last=Nowack | url=http://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg | accessdate=2009-04-10 }}</ref> <ref name=saltlife>{{cite news | date=February 15, 2008 | title=Early Mars 'too salty' for life | publisher=BBC News | first=Helen | last=Briggs | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm | accessdate=2008-02-16 }}</ref> <ref name=hannsson97>{{cite book | last=Hannsson | first=Anders | title=Mars and the Development of Life | url=https://archive.org/details/marsdevelopmento0002hans | publisher=Wiley | year=1997 | isbn=0-471-96606-1 }}</ref> <ref name=physorg070107>{{cite news | title=New Analysis of Viking Mission Results Indicates Presence of Life on Mars | publisher=Physorg.com | date=January 7, 2007 | url=http://www.physorg.com/news87401064.html | accessdate=2007-03-02 }}</ref> <ref name=nutrient>{{cite web | title=Phoenix Returns Treasure Trove for Science | date=June 6, 2008 | publisher=NASA/JPL | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html | accessdate=2008-06-27 | archive-date=2011-11-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111113100938/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html | url-status=dead }}</ref> <ref name="UV">{{cite web | first=John | last=Bluck | date=July 5, 2005 | title=NASA Field-Tests the First System Designed to Drill for Subsurface Martian Life | publisher=NASA | url=http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm | accessdate=2010-01-02 | archive-date=2011-06-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110629122238/http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm | url-status=dead }}</ref> <ref name=am89>{{cite journal | first=D. C. | last=Golden | coauthors=''et al''. | title=Evidence for exclusively inorganic formation of magnetite in Martian meteorite ALH84001 | journal=American Mineralogist | month=May | year=2004 | volume=89 | issue=5-6 | pages=681–695 | url=http://ammin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/89/5-6/681 | accessdate=2009-12-25 }}</ref> <ref name=icarus172>{{cite journal | author=Krasnopolsky, Vladimir A.; Maillard, Jean-Pierre; Owen, Tobias C. | title=Detection of methane in the Martian atmosphere: evidence for life? | journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] | year=2004 | volume=172 | pages=537–547 | doi=10.1016/j.icarus.2004.07.004 | accessdate=2007-02-27 }}</ref> <ref name="form">{{cite news | date=February 25, 2005 | title=Formaldehyde claim inflames Martian debate | url=http://www.nature.com/news/2005/050221/full/050221-15.html | accessdate=2006-03-19 | publisher=Nature | doi=10.1038/news050221-15 }}</ref> <ref name=dinerman04>{{cite web | last=Dinerman | first=Taylor | url=http://www.thespacereview.com/article/232/1 | title=Is the Great Galactic Ghoul losing his appetite?|work=The space review | date=September 27, 2004 | accessdate=2007-03-27 }}</ref> <ref name=nasa_mariner9>{{cite web | url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Mariner_09 | title=Mariner 9: Overview | publisher=NASA | access-date=2010-08-05 | archive-date=2012-07-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120731101459/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Mariner_09 | url-status=dead }}</ref> <ref name=other_missions>{{cite web | url=http://burro.astr.cwru.edu/stu/20th_far_mars.html | title=Other Mars Missions | work=Journey through the galaxy | accessdate=2006-06-13 | archive-date=2012-05-30 | archive-url=https://archive.today/20120530021429/http://burro.astr.cwru.edu/stu/20th_far_mars.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=nature341>{{cite journal | author=Sagdeev, R. Z.; Zakharov, A. V. | title=Brief history of the Phobos mission | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1989-10-19_341_6243/page/581 | journal=Nature | volume=341 | pages=581–585 | date=October 19, 1989 | doi=10.1038/341581a0 }}</ref> <ref name=cnn_mgs>{{cite news | url=http://www.cnn.com/TECH/9706/pathfinder/surveyor/ | title=Mars Global Surveyor | work=CNN- Destination Mars | accessdate=2006-06-13 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060415081709/http://www.cnn.com/TECH/9706/pathfinder/surveyor/ | archivedate=2006-04-15 | url-status=dead }}</ref> <ref name=ua_phoenix>{{cite web | url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/05_25_pr.php | title=Mars Pulls Phoenix In | work=University of Arizona Phoenix mission Website | accessdate=2008-05-25 | archive-date=2008-05-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080527230312/http://phoenix.lpl.arizona.edu/05_25_pr.php | url-status=dead }}</ref> <ref name=phoenix_water>{{cite web | url=http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/phoenix_water.html | title=Phoenix: The Search for Water | work=NASA website | accessdate=2007-03-03 | archive-date=2012-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120111131124/http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/phoenix_water.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=uanews_frozen_water>{{cite web | url=http://uanews.org/node/20276 | title=Frozen Water Confirmed on Mars | publisher=UANews.org | accessdate=2008-08-24 | archive-date=2012-03-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120320142240/http://uanews.org/node/20276 | url-status=dead }}</ref> <ref name="BBC_NASA_Mission_Declared_Dead">{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7721032.stm | title=NASA Mars Mission declared dead | accessdate=2008-11-10 | publisher=BBC | date=November 10, 2008 }}</ref> <ref name=zharkov93>{{cite book | last=Zharkov | first=V. N.| year=1993 | title=The role of Jupiter in the formation of planets | booktitle=Evolution of the Earth and planets | pages=7–17 | bibcode=1993GMS....74....7Z }}</ref> <ref name=icarus165_1>{{cite journal | author=Lunine, Jonathan I.; Chambers, John; Morbidelli, Alessandro; Leshin, Laurie A. | title=The origin of water on Mars | journal=Icarus | volume=165 | issue=1 | pages=1–8 | month=September | year=2003 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00172-6 | bibcode=2003Icar..165....1L }}</ref> <ref name=barlow88>{{cite conference | author=Barlow, N. G. | date=October 5–7, 1988 | title=Conditions on Early Mars: Constraints from the Cratering Record | booktitle=MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars. LPI Technical Report 89-04 | page=15 | publisher=Lunar and Planetary Institute | location=Easton, Maryland | editors=H. Frey | bibcode=1989eamd.work...15B }}</ref> <ref name=universe307>{{cite episode | credits=Mitchell, Cary L.; Purdue University | series=The Universe | serieslink=The Universe (TV series) | title=Living in Space | episodelink=The Universe (TV series)#Season 3 (2008-09) | season=2008-09 | number=307 }}</ref> <ref name=nasa081009>{{cite web | url=http://mars.jpl.nasa.gov/odyssey/newsroom/pressreleases/20081009a.html | title=NASA's Mars Odyssey Shifting Orbit for Extended Mission | publisher=NASA | date=October 9, 2008 | accessdate=2008-11-15 }}</ref> <ref name=odyssey030314>{{cite web|last=Britt|first=Robert|url=http://www.space.com/missionlaunches/odyssey_update_030314.html|title=Odyssey Spacecraft Generates New Mars Mysteries|work=Space.com|date=March 14, 2003|accessdate=2006-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031205042800/http://www.space.com/missionlaunches/odyssey_update_030314.html|archivedate=2003-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name=space040126>{{cite web | last=Wardell | first=Jane | url=http://www.space.com/missionlaunches/beagle_update_040126.html | title=Europe's Beagle 2 Mars Probe Stays Ominously Silent | work=Space.com | date=January 26, 2004 | accessdate=2006-06-13 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20040403181306/http://www.space.com/missionlaunches/beagle_update_040126.html | archivedate=2004-04-03 | url-status=live }}</ref> <ref name="aurora">{{cite web | last=Bertaux | first=Jean-Loup | coauthors=''et al''. | url=http://www.nature.com/nature/journal/v435/n7043/abs/nature03603.html | title=Discovery of an aurora on Mars|work=Nature Magazine | date=June 9, 2005 | accessdate=2006-06-13 }}</ref> <ref name=nasa_rovers>{{cite web | url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/science/ | title=Mars Exploration Rovers- Science | work=MER website | publisher=NASA | accessdate=2006-06-13 }}</ref> <ref name=cnn_avalanche>{{cite web | url=http://edition.cnn.com/2008/TECH/space/03/03/mars.avalanche.ap/index.html | title=Photo shows avalanche on Mars | work=CNN | accessdate=2008-03-04 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080419070652/http://edition.cnn.com/2008/TECH/space/03/03/mars.avalanche.ap/index.html | archivedate=2008-04-19 | url-status=dead }}</ref> <ref name=agle090212>{{cite web | first=D. C. | last=Agle | date=February 12, 2009 | title=NASA Spacecraft Falling For Mars | publisher=NASA/JPL | url=http://www.jpl.nasa.gov/news/features.cfm?feature=2031 | accessdate=2009-12-27 | archive-date=2012-01-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118134850/http://www.jpl.nasa.gov/news/features.cfm?feature=2031 | url-status=dead }}</ref> <ref name=msl>{{cite web | url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/overview/ | title=Mars Science Laboratory | work=MSL website | publisher=NASA | accessdate=2007-03-03 | archive-date=2009-01-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090107153031/http://mars.jpl.nasa.gov./msl/overview/ | url-status=dead }}</ref> <ref name=nasa_maven>{{cite web | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/maven_20080915.html | title=NASA Selects 'MAVEN' Mission to Study Mars Atmosphere | publisher=Nasa | accessdate=2009-09-20 | archive-date=2009-06-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090619181039/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/maven_20080915.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=bbc_rincon061110>{{cite news | first=Paul | last=Rincon | date=November 10, 2006 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6133712.stm | title=European Mars launch pushed back | accessdate=2006-10-10 | work=BBC News}}</ref> <ref name=metnet_mission>{{cite web | url=http://www.ava.fmi.fi/metnet-portal/?sivu=mainpage|title=Introduction to the MetNet Mars Mission | publisher=Finnish Meteorological Institute | accessdate=2008-08-28 }}</ref> <ref name=Metnet>{{cite web | url=http://www.ava.fmi.fi/metnet-portal/precursor/?sivu=launch | title=The MetNet Mars Precursor Mission | publisher=Finnish Meteorological Institute | accessdate=2008-08-28 }}</ref> <ref name=britt_bush_vision>{{cite web|first=Robert|last=Britt|url=http://www.space.com/news/bush_plan_faq_040115.html#whenmars|title=When do we get to Mars?|work=Space.com FAQ: Bush's New Space Vision|accessdate=2006-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040202191037/http://www.space.com/news/bush_plan_faq_040115.html#whenmars|archivedate=2004-02-02|url-status=live}}</ref> <ref name=mars_daily>{{cite news | url=http://www.marsdaily.com/reports/NASA_aims_to_put_man_on_Mars_by_2037_999.html | agency=AFP | title=NASA aims to put man on Mars by 2037 }} (Bad link)</ref> <ref name=aurora021011>{{cite web | date=October 11, 2002 | url=http://www.esa.int/SPECIALS/Aurora/ESAONKTHN6D_0.html | title=Liftoff for Aurora: Europe’s first steps to Mars, the Moon and beyond | accessdate=2007-03-03 | archive-date=2010-10-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002175305/http://www.esa.int/SPECIALS/Aurora/ESAONKTHN6D_0.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=esa091212>{{cite web | title=The ESA-NASA ExoMars programme 2016–2018 – an overview | date=December 12, 2009 | publisher=European Space Agency | url=http://exploration.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=46048 | accessdate=2009-12-30 }}</ref> <ref name=esa091208>{{cite web | title=Mars Sample Return | date=December 8, 2009 | publisher=European Space Agency | url=http://exploration.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=44995 | accessdate=2009-12-30 }}</ref> <ref name=marshome>{{cite web | url=http://www.marshome.org/ | title=The Mars Homestead Project – Arrive, Survive, & Thrive! | publisher=Marshome.org | accessdate=2009-09-20 | archive-date=2012-03-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120301104324/http://www.marshome.org/ | url-status=dead }}</ref> <ref name=utoday081023>{{cite web | url=http://www.universetoday.com/2008/10/23/aldrin-mars-pioneers-should-not-return-to-earth/ | title=Aldrin: Mars Pioneers Should Not Return to Earth | publisher=Universe Today | accessdate=2009-09-20 }}</ref> <ref name=pl_org_deimos>{{cite web | url=http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html | title=Deimos | work=Planetary Societies's Explore the Cosmos | accessdate=2006-06-13 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060507050759/http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html | archivedate=2006-05-07 | url-status=live }}</ref> <ref name=jbaa93>{{cite journal | author=Meeus, J.; Goffin, E. | month=April | year=1983 | title=Transits of Earth as seen from Mars | journal=Journal of the British Astronomical Association | volume=93 | issue=3 | pages=120–123 | bibcode=1983JBAA...93..120M }}</ref> <ref name=nature436>{{cite journal | first=J. F., III | last=Bell | coauthors=''et al''. | title=Solar eclipses of Phobos and Deimos observed from the surface of Mars | journal=Nature | volume=436 | pages=55–57 | date=July 7, 2005 | doi=10.1038/nature03437 }}</ref> <ref name=sd040317>{{cite web | author=Staff | date=March 17, 2004 | work=SpaceDaily | title=Martian Moons Block Sun In Unique Eclipse Images From Another Planet | url=http://www.spacedaily.com/news/mars-mers-04zzzd.html | accessdate=2010-02-13 | archive-date=2011-11-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111123164841/http://www.spacedaily.com/news/mars-mers-04zzzd.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=lloyd06>{{cite book | title=The QI Book of General Ignorance | last=Lloyd | first=John | authorlink=John Lloyd | coauthors=John Mitchinson | year=2006 | page=102, 299|publisher=Faber and Faber Limited | location=Britain | isbn=978-0-571-24139-2 | url=http://en.wikipedia.org/wiki/The_Book_of_General_Ignorance }}</ref> <ref name=shallowsky>{{cite web | first=Akkana | last=Peck | url=http://www.shallowsky.com/mars.html | title=Mars Observing FAQ | work=Shallow Sky | accessdate=2006-06-15 }}</ref> <ref name=sheehan970202>{{cite web | first=William | last=Sheehan | date=February 2, 1997 | title=Appendix 1: Oppositions of Mars, 1901--2035 | work=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery | publisher=University of Arizona Press | url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm | accessdate=2010-01-30 | archive-date=2010-06-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100625043926/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm | url-status=dead }}</ref> <ref name=zeilik02>{{cite book | first=Michael | last=Zeilik | year=2002 | title=Astronomy: the Evolving Universe | url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil | page=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/14 14] | edition=9th | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521800900 }}</ref> <ref name=rao030822>{{cite web | date=August 22, 2003 | last=Rao | first=Joe | url=http://www.space.com/spacewatch/mars_10_closest_030822.html | title=NightSky Friday – Mars and Earth: The Top 10 Close Passes Since 3000 B.C. | work=Space.com | accessdate=2006-06-13 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20030824043709/http://www.space.com/spacewatch/mars_10_closest_030822.html | archivedate=2003-08-24 | url-status=live }}</ref> <ref name=paob85>{{cite journal | last=Novakovic | first=B. | year=2008 | month=October | title=Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer | journal=Publications of the Astronomical Observatory of Belgrade | volume=85 | pages=19–23 | bibcode=2008POBeo..85...19N }}</ref> <ref name=north08>{{cite book | first=John David | last=North | year=2008 | title=Cosmos: an illustrated history of astronomy and cosmology | url=https://archive.org/details/cosmosillustrate0000nort | publisher=University of Chicago Press | pages=[https://archive.org/details/cosmosillustrate0000nort/page/n75 48]–52 | isbn=0226594416 }}</ref> <ref name=swerdlow98>{{cite book | first=Noel M. | last=Swerdlow | year=1998 | pages=34–72 | title=The Babylonian theory of the planets | publisher=Princeton University Press | isbn=0691011966 | chapter-url=Periodicity and Variability of Synodic Phenomenon }}</ref> <ref name=needham_ronan85>{{cite book | author=Needham, Joseph; Ronan, Colin A. | year=1985 | title=The Shorter Science and Civilisation in China: An Abridgement of Joseph Needham's Original Text | work=The shorter science and civilisation in China | page=187 | publisher=Cambridge University Press | volume=2 | edition=3rd | isbn=0521315360 }}</ref> <ref name=poor08>{{cite book | first=Charles Lane | last=Poor | year=1908 | title=The solar system: a study of recent observations | page=193 | volume=17 | work=Science series | publisher=G. P. Putnam's sons }}</ref> <ref name=jse97>{{cite journal | title=Planetary Diameters in the Surya-Siddhanta | first=Richard | last=Thompson | 4= | volume=11 | issue=2 | pages=193–200 [193–6] | year=1997 | url=http://www.scientificexploration.org/journal/jse_11_2_thompson.pdf | accessdate=2010-03-13 | archive-date=2010-01-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100107161952/http://www.scientificexploration.org/journal/jse_11_2_thompson.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name=sachau01>{{cite book | title=Alberuni's India: an account of the religion, philosophy, literature, geography, chronology, astronomy, customs, laws and astrology of India about A.D. 1030 | first=Eduard | last=Sachau | authorlink=Eduard Sachau | publisher=[[Routledge]] | year=2001 | isbn=0415244986 | page=68 }}</ref> <ref name=taton03>{{cite book | first=Reni | last=Taton | year=2003 | title=Planetary Astronomy from the Renaissance to the Rise of Astrophysics, Part A, Tycho Brahe to Newton | editors=Reni Taton, Curtis Wilson and Michael Hoskin | page=109 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521542057 }}</ref> <ref name=hirschfeld01>{{cite book | first=Alan | last=Hirshfeld | year=2001 | title=Parallax: the race to measure the cosmos | url=https://archive.org/details/parallax00alan | pages=[https://archive.org/details/parallax00alan/page/60 60]–61 | publisher=Macmillan | isbn=0716737116 }}</ref> <ref name=sat57>{{cite journal | last=Breyer | first=Stephen | month=March | year=1979 | title=Mutual Occultation of Planets| url=https://archive.org/details/sim_sky-and-telescope_1979-03_57_3/page/n11 |journal=Sky and Telescope | volume=57 | issue=3 | page=220 }}</ref> <ref name=jha15>{{cite journal | last=Peters | first=W. T. | year=1984 | month=October | title=The Appearance of Venus and Mars in 1610 | journal=Journal of the History of Astronomy | volume=15 | issue=3 | pages=211–214 | bibcode=1984JHA....15..211P }}</ref> <ref name=snyder01>{{cite web | last=Snyder | first=Dave | month=May | year=2001 | title=An Observational History of Mars | url=http://www.umich.edu/~lowbrows/reflections/2001/dsnyder.7.html | accessdate=2007-02-26 }}</ref> <ref name=sagan80>{{cite book | last=Sagan | first=Carl | title=Cosmos | url=https://archive.org/details/cosmossaga00saga | publisher=Random House | year=1980 | location=New York, USA | page=[https://archive.org/details/cosmossaga00saga/page/107 107] | isbn=0394502949 }}</ref> <ref name=basalla06>{{cite book | first=George | last=Basalla | year=2006 | title=Civilized Life in the Universe: Scientists on Intelligent Extraterrestrials | pages=67–88 | publisher=Oxford University Press US | isbn=0195171810 | chapter-url=Percival Lowell: Champion of Canals }}</ref> <ref name=maria_lane05>{{cite journal | author=Maria, K.; Lane, D. | year=2005 | title=Geographers of Mars | url=https://archive.org/details/sim_isis_2005-12_96_4/page/477 | journal=Isis | volume=96 | pages=477–506 | doi=10.1086/498590 | pmid=16536152 | issue=4 }}</ref> <ref name=ba3>{{cite journal | last=Perrotin | first=M. | year=1886 | title=Observations des canaux de Mars | journal=Bulletin Astronomique, Serie I | volume=3 | pages=324–329 | bibcode=1886BuAsI...3..324P | language=French }}</ref> <ref name=zahnle01>{{cite journal | title=Decline and fall of the Martian empire | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-07-12_412_6843/page/n127 | last=Zahnle | first=K. | journal=Nature | volume=412 | year=2001 | issue=6843 | pmid=11449281 |doi=10.1038/35084148|pages=209–213}}</ref> <ref name=science136_3510>{{cite journal | title=Martian Biology | last=Salisbury | first=F. B. | journal=[[Science (journal)|Science]] | volume=136 | issue=3510 | year=1962 | url=http://links.jstor.org/sici?sici=0036-8075%2819620406%293%3A136%3A3510%3C17%3AMB%3E2.0.CO%3B2-R | pages=17–26 | accessdate=2007-02-26 }}</ref> <ref name=ward_brownlee00>{{cite book | author=Ward, Peter Douglas; Brownlee, Donald | title=Rare earth: why complex life is uncommon in the universe | url=https://archive.org/details/rareearthwhycomp0000ward_h4j7 | work=Copernicus Series | page=[https://archive.org/details/rareearthwhycomp0000ward_h4j7/page/253 253] | edition=2nd | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387952896}}</ref> <ref name=prion>{{cite web | title=Percivel Lowell's Canals | url=http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm | accessdate=2007-03-01 | archive-date=2007-02-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070219093537/http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm | url-status=dead }}</ref> <ref name=fergus04>{{cite journal | url=http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html | title=Mars Fever | first=Charles | last=Fergus | journal=Research/Penn State | month=May | year=2004 | volume=24 | issue=2 | accessdate=2007-08-02 | archive-date=2003-08-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20030831084133/http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=cheney81>{{cite book | last=Cheney | first=Margaret | title=Tesla, man out of time | url=https://archive.org/details/teslamanouttime00chen_507 | publisher=Prentice-Hall | year=1981 | location=Englewood Cliffs, New Jersey | page=[https://archive.org/details/teslamanouttime00chen_507/page/n177 162] | isbn=978-0-13-906859-1 | oclc=7672251 }}</ref> <ref name="nyt2">{{cite web | first=Edward Charles | last=Pickering | title=The Light Flash From Mars | publisher=The New York Times | date=January 16, 1901 | url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10D15FE3F5E137A8EDDAF0994D9405B818CF1D3 | accessdate=2007-05-20 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512155530/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10D15FE3F5E137A8EDDAF0994D9405B818CF1D3 | format=PDF | archivedate=2011-05-12 | url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name=sagan80/> <ref name=lightman97>{{cite book | first=Bernard V. | last=Lightman | year=1997 | title=Victorian Science in Context | url=https://archive.org/details/victorianscience0000unse | publisher=University of Chicago Press | isbn=0226481115 | pages=[https://archive.org/details/victorianscience0000unse/page/268 268]–273 }}</ref> <ref name=lubertozzi_holmsten03>{{cite book | author=Lubertozzi, Alex; Holmsten, Brian | year=2003 | title=The war of the worlds: Mars' invasion of earth, inciting panic and inspiring terror from H.G. Wells to Orson Welles and beyond | url=https://archive.org/details/warofworldsmarsi0000unse | pages=[https://archive.org/details/warofworldsmarsi0000unse/page/3 3]–31 | publisher=Sourcebooks, Inc. | isbn=1570719853 }}</ref> <ref name=buker02>{{cite book | first=Derek M. | last=Buker | year=2002 | title=The science fiction and fantasy readers' advisory: the librarian's guide to cyborgs, aliens, and sorcerers| url=https://archive.org/details/sciencefictionfa00buke_0 |series=ALA readers' advisory series | page=[https://archive.org/details/sciencefictionfa00buke_0/page/26 26] | publisher=ALA Editions | isbn=0838908314 }}</ref> <ref name=nyt020511>{{cite news | title=Departure of Lord Kelvin | work=The New York Times | date=May 11, 1902 | page=29 }}</ref> <ref name=jonathan_swift>{{cite web | title=Swift, Jonathan and the moons of Mars | first=David | last=Darling | url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/Swift.html | accessdate=2007-03-01 }}</ref> <ref name=sanford09>{{cite book | first=Sanford | last=Schwartz | year=2009 | title=C. S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy | url=https://archive.org/details/cslewisonfinalfr0000schw | pages=[https://archive.org/details/cslewisonfinalfr0000schw/page/19 19]–20 | publisher=Oxford University Press US | isbn=019537472X }}</ref> <ref name=miles_peters>{{cite web | title=Unmasking the Face | author=Miles, Kathy; Peters II, Charles F. | publisher=StarrySkies.com | url=http://starryskies.com/Artshtml/dln/5-98/mars.html | accessdate=2007-03-01 }}</ref> <ref name=rabkin05>{{cite book | first=Eric S. | last=Rabkin | year=2005 | title=Mars: a tour of the human imagination | url=https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk | pages=[https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk/page/141 141]–142 | publisher=Greenwood Publishing Group | isbn=0275987191 }}</ref> <ref name=ssr_96_1_4>{{cite journal | doi=10.1023/A:1011945222010 | title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars | author=Hartmann, William K.; Neukum, Gerhard | journal=Space Science Reviews | volume=96 | issue=1/4 | pages=165–194 | month=April | year=2001 | bibcode=2001SSRv...96..165H }}</ref> <ref name=barlow08/> <ref name=science294_5548>{{cite journal | author=Krasnopolsky, Vladimir A.; Feldman, Paul D. | title=Detection of Molecular Hydrogen in the Atmosphere of Mars | url=https://archive.org/details/sim_science_2001-11-30_294_5548/page/1914 | journal=Science | volume=294 | issue=5548 | pages=1914–1917 | month=November | year=2001 | pmid=11729314 | doi=10.1126/science.1065569 | bibcode=2001Sci...294.1914K }}</ref> <ref name=icarus168_1>{{cite journal | author=Clancy, R. T.; Sandor, B. J.; Moriarty-Schieven, G. H. | title=A measurement of the 362 GHz absorption line of Mars atmospheric H2O2 | journal=Icarus | volume=168 | issue=1 | pages=116–121 | month=March | year=2004 | doi=10.1016/j.icarus.2003.12.003 | bibcode=2004Icar..168..116C }}</ref> <ref name=ssr96_1_4_197>{{cite journal | doi=10.1023/A:1011997206080 | author=Halliday, A. N.; Wänke, H.; Birck, J.-L.; Clayton, R. N. | year=2001 | title=The Accretion, Composition and Early Differentiation of Mars | journal=Space Science Reviews | volume=96 | issue=1/4 | pages=197–230 | bibcode=2001SSRv...96..197H }}</ref> }}<!-- END: refs= --> {{Solar System}} {{ചൊവ്വ}} <!-- interwiki links --> [[വർഗ്ഗം:സൗരയൂഥത്തിലെ ഗ്രഹങ്ങൾ]] 31e8t24ks8sqheio1jlxbg9k595s6b6 0 5810 4668436 4659450 2026-09-22T05:20:19Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668436 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Chandragiri fort}} {{Infobox settlement | name = Chandragiri Fort | native_name = ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട | settlement_type = | image_skyline = Chandrigiri_Fort_-Kasaragod_-Kerala_-file_1001.jpg | image_caption = Chandragiri Fort in Kasargod, Kerala | image_seal = | nickname = | map_caption = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|12.466946|N|75.003248|E|display=inline}} | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = State | subdivision_type2 = District | subdivision_type3 = Region | subdivision_type4 = Taluk | subdivision_name1 = [[Kerala]] | subdivision_name2 = [[Kasargod District]] | subdivision_name3 = [[North Malabar]] (Kolathnadu) | subdivision_name4 = [[Kasaragod]] | subdivision_type5 = Language | subdivision_name5 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 }} [[File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 34.jpg|thumb|ചന്ദ്രഗിരി കോട്ടയിലെ ഒരു ഘടന]] വടക്കൻ [[കേരളം|കേരള]]ത്തിലെ [[കാസർഗോഡ് ജില്ല|കാസർഗോഡ്‌ ജില്ലയ്ക്ക്]] തെക്കു കിഴക്കായി [[ചന്ദ്രഗിരി പുഴ]]യുടെ തീരത്തായി '''ചന്ദ്രഗിരിക്കോട്ട''' സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiantrailsindia.com/kerala-tourism-/chandragiri-fort |title=Chandragiri Fort, Kerala |website=Asian Trails India |language=en |access-date=2026-08-03}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kasaragod/investment/ |title=Chandragiri Fort {{!}} Attractions in Kasaragod {{!}} Tourist destinations {{!}} BRDC {{!}} Travel and Tourism {{!}} Kerala |website=Invest in Kasaragod |language=en |access-date=2026-08-03}}</ref> തകർന്നുകിടക്കുന്ന ഈ കോട്ട പുഴയിലേക്കും [[അറബിക്കടൽ|അറബിക്കടലിലേക്കും]] തെങ്ങിൻ തോപ്പുകളിലേക്കുമുള്ള ഒരു മനോഹരമായ ജാലകമാണ്. 17-ആം നൂറ്റാണ്ടിൽ നിർമ്മിച്ച ഈ കോട്ട ചരിത്ര-പുരാവസ്തു വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു സ്ഥലമാണ്. സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്നും 150 അടിയോളം ഉയരത്തിൽ ഏകദേശം 7 ഏക്കർ സ്ഥലത്ത് ചതുരാകൃതിയിൽ കോട്ട വ്യാപിച്ചു കിടക്കുന്നു.<ref>{{cite book |title=Kerala Sanchaaram |last=Divakaran |first=Kattakada |year=2005 |publisher= Z Library |location=Trivandrum, India |page=925 }}</ref> ==ഭൂമിശാസ്ത്രം== അറബിക്കടലിന്റെയും പയസ്വിനി നദി എന്നറിയപ്പെടുന്ന ചന്ദ്രഗിരി നദിയുടെയും സംഗമസ്ഥാനത്താണ് ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്.<ref name=":0">{{Cite web |title=Chandragiri Fort - a ruined fort above 46 m sea level, Kasaragod {{!}} Forts in Malabar districts, Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ |access-date=2023-08-03 |website=www.keralatourism.org |language=en}}</ref> മംഗലാപുരത്തിന് ഏകദേശം 59 കിലോമീറ്റർ തെക്കും [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂരിന്]] 87 കിലോമീറ്റർ വടക്കുമായാണ് ഈ കോട്ട സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. == ചരിത്രം == ഏതാനും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കു മുൻപ് ചന്ദ്രഗിരി പുഴ [[കോലത്തുനാട്|കോലത്തുനാടി]]ന്റെയും [[തുളുനാട്|തുളുനാടി]]ന്റെയും അതിർത്തിയായിരുന്നു.<ref name=":0" /> തുളുനാടിനെ [[വിജയനഗര സാമ്രാജ്യം]] കീഴടക്കിയപ്പോൾ കോലത്തുരാജാക്കന്മാർക്ക് ചന്ദ്രഗിരിയുടെ അധീശത്വം നഷ്ടപ്പെട്ടു.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Chandragiri Fort Kasaragod |url=https://www.reachkerala.com/chandragiri-fort/ |access-date=2023-08-03 |website=ReachKerala |language=en |archive-date=2023-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803191907/https://www.reachkerala.com/chandragiri-fort/ |url-status=dead }}</ref> 16-ആം നൂറ്റാണ്ടോടെ (ഇന്ന് [[കർണാടകം|കർണാടക]] സംസ്ഥാനത്തിലുള്ള) വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ശക്തി ക്ഷയിച്ചു. പിന്നീട് ബേഡന്നൂർ നായ്ക്കന്മാർ എന്നറിയപ്പെടുന്ന [[ഇക്കേരി നായ്ക്കാർ|ഇക്കേരി നായ്ക്കന്മാർ]] ചന്ദ്രഗിരിയെ ഒരു സ്വതന്ത്ര പ്രദേശമായി ഭരിച്ചു.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ഈ രാജവംശത്തിലെ [[ശിവപ്പ നായിക്ക്]] എന്ന രാജാവാണ് രാജ്യസുരക്ഷക്കായി ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട കെട്ടിയത്.<ref name=":1" /> നൂറ്റാണ്ടുകളിലൂടെ പല കൈമറിഞ്ഞ ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട [[മൈസൂർ|മൈസൂരിലെ]] [[ഹൈദരലി|ഹൈദരലിയുടെ]] കൈകളിലും ഒടുവിൽ [[ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനി]]യുടെ കൈകളിലും എത്തിച്ചേർന്നു. ഇന്ന് കേരള പുരാവസ്തു വകുപ്പിനു കീഴിലുള്ള ഒരു ചരിത്ര സ്മാരകമാണ് ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട.<ref name=":2">{{Cite web |title=Chandragiri Fort {{!}} Forts protected by Department of Archaeology {{!}} Protected Monuments |url=https://www.archaeology.kerala.gov.in/monuments/chandragiri-fort/22 |access-date=2023-08-03 |website=Archaeology}}</ref> ചന്ദ്രഗിരി ഭൂപ്രദേശം സംസ്ഥാന വിഭജന സമയത്ത് [[1956]]-ൽ കേരള സംസ്ഥാനത്തോട് ചേർക്കപ്പെട്ടു. == എത്തിച്ചേരാൻ == ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള റെയിൽ‌വേ സ്റ്റേഷൻ: കാസർ കോട് - കോട്ടയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 4 കിലോമീറ്റർ അകലെ. ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളങ്ങൾ: [[മംഗലാപുരം]] വിമാനത്താവളം - [[കാസർഗോഡ്]] പട്ടണത്തിൽ നിന്നും ഏകദേശം 50 കിലോമീറ്റർ അകലെ. [[കോഴിക്കോട്]] [[കരിപ്പൂർ]] വിമാനത്താവളം - ഏകദേശം 200 കിലോമീറ്റർ അകലെ. ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള റെയിൽവേസ്റ്റേഷൻ [[കളനാട്]] റെയിൽവേസ്റ്റേഷൻ ആണ്. == ലേഔട്ട് == കണ്ടെത്തിയ അതിർത്തി വിസ്തീർണ്ണം ഏകദേശം 7.76 ഏക്കറാണ്, അതേസമയം കെട്ടിടം ഏകദേശം 5 ഏക്കറും ചതുരാകൃതിയിലുള്ളതുമാണ്.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |title=DRAFT REPORT ON COASTAL ZONE MANAGEMENT PLAN (CZMP) FOR KASARAGOD DISTRICT – KERALA (Prepared as per CRZ Notification 2019) |url=http://www.coastal.keltron.org/images/pdf/czmp-2019-reports/kasaragod/CZMP%20Report%20-%20KASARAGOD%20REPORT.pdf |website=www.coastal.keltron.org |access-date=2026-08-15 |archive-date=2023-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929104250/http://www.coastal.keltron.org/images/pdf/czmp-2019-reports/kasaragod/CZMP%20Report%20-%20KASARAGOD%20REPORT.pdf |url-status=dead }}</ref> സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് 46 മീറ്റർ (150) അടി ഉയരത്തിലാണ് കോട്ട, ലാറ്ററൈറ്റ് ഇഷ്ടികകൾ കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ചില ചുവരുകൾക്ക് പീരങ്കി വെടിയേറ്റ് കേടുപാടുകൾ സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref name=":0" />മൂന്ന് ദിശകളിൽ നിന്ന് കോട്ടയെ ചുറ്റി ഒരു കിടങ്ങുണ്ട്. കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും ദിശകളിൽ, രണ്ടിലും കിടങ്ങിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പ്രവേശന കവാടങ്ങളുണ്ട്. വടക്ക്-കിഴക്ക് മൂലയിൽ, ഒരു ഭൂഗർഭ തുരങ്കവും കാണാം.<ref name=":2" /> കോട്ടയിൽ 8 കൊത്തളങ്ങളുണ്ട്, ഓരോന്നിനും പീരങ്കി (പീരങ്കി) ദ്വാരങ്ങളുണ്ട്. പ്രധാന കൊത്തളം വടക്കുഭാഗത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ബാരക്കുകൾ പോലുള്ള മറ്റ് കെട്ടിടങ്ങളും കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലാണ്.<ref name=":2" /> ==ചിത്രശാല== <gallery> File:Chandragiri Fort, Kerala.jpg|ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 02.jpg| 2019 ലെ ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട നവീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 03.jpg|ചന്ദ്രഗിരി കോട്ടയുടെ പ്രവേശന കവാടം File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 04.jpg|2019 ലെ ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട നവീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 05.jpg|2019 ലെ ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട നവീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 06.jpg|2019 ലെ ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട നവീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 07.jpg|2019 ലെ ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട നവീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 08.jpg|2019 ലെ ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട നവീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 10.jpg|ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 11.jpg|ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 13.jpg|ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 15.jpg|ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 18.jpg|2019 ലെ ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട നവീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ File:CHANDRAGIRI FORT KASARAGOD S-KL-25 TPR 19.jpg|ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട </gallery> ==അവലംബങ്ങൾ== {{Reflist}} == ഇതുകൂടി കാണുക == * [[തലശ്ശേരി കോട്ട]] * [[കണ്ണൂർ (ജില്ല)|കണ്ണുർ ജില്ല]] * [[ബേക്കൽ കോട്ട]] * [[ഹോസ്ദുർഗ്ഗ് കോട്ട]] == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{commons category|Chandragiri Fort, Kerala}} * [http://www.keralatourism.org/index.php?source=video&zone=4&videoid=50 കേരള ടൂറിസം] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024154159/http://www.keralatourism.org/index.php?source=video&zone=4&videoid=50 |date=2007-10-24 }} * [http://www.melparamb.com/2012/02/blog-post.html ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട (ചിത്രങ്ങൾ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151212023550/http://www.melparamb.com/2012/02/blog-post.html |date=2015-12-12 }} {{കാസർഗോഡ് - സ്ഥലങ്ങൾ}} {{Fortsofkerala‎}} [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ കോട്ടകൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ ചരിത്രപ്രധാനമായ കോട്ടകൾ]] dm7ru7ql2j6huuyktqxi6zwahue302y 0 7458 4668414 4656034 2026-09-21T20:44:16Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668414 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Cochin International Airport}} {{Infobox airport | name = കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം | image = | image-width = 250 | image2 = Cochin international airport terminal.jpg | image2-width = 250 | IATA = COK | ICAO = VOCI | type = പൊതു | owner-oper = Cochin International Airport Limited (സിയാൽ) | city-served = [[Kochi Metropolitan Area]], [[Thrissur]] | location = [[Nedumbassery]], [[Kerala]], India | opened = {{Start date|1999|06|10|df=yes}} | hub = *[[Air India Express]] | focus_city = *[[Air India]] *[[IndiGo]] *[[Spicejet]] | metric-elev = yes | elevation-m = 9 | elevation-f = 30 | coordinates = {{Coord|10|09|19|N|76|23|28|E|region:IN_type:airport|display=inline,title}} | website = {{URL|http://cial.aero/}} | pushpin_map = Kerala#India | pushpin_label = '''COK''' | metric-rwy = yes | r1-number = 09/27 | r1-length-m = 3400 | r1-length-f = 11200 | r1-surface = [[Asphalt]] | h1-number = H1 | h1-length-f = 63 | h1-length-m = 19 | h1-surface = [[Asphalt]] | stat-year = April 2018 - March 2019 | stat1-header = Passengers | stat1-data = 10119825<!--Do not change or remove the figures, these are strictly as per the sources mentioned below and changing them will cause conflicting with sources.--> | stat2-header = Aircraft movements | stat2-data = 71057 | stat3-header = Cargo tonnage | stat3-data = 90446 | footnotes = Source: [[Airport Authority of India|AAI]]<ref name="traffic_stats1">{{cite web|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k18annex3.pdf|title=Traffic News for the month of March 2018: Annexure-III|work=[[Airports Authority of India]]|date=1 May 2018|access-date=1 May 2018|format=PDF|page=4}}</ref><ref name="traffic_stats2">{{cite web|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k18annex2.pdf|title=Traffic News for the month of March 2018: Annexure-II|work=[[Airports Authority of India]]|date=1 May 2018|accessdate=1 May 2018|format=PDF|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501224637/https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k18annex2.pdf|archive-date=1 May 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="traffic_stats3">{{cite web|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k18annex4.pdf|title=Traffic News for the month of March 2018: Annexure-IV|work=[[Airports Authority of India]]|date=1 May 2018|accessdate=1 May 2018|format=PDF|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501224509/https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Mar2k18annex4.pdf|archive-date=1 May 2018|url-status=dead}}</ref> }} '''കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം''', ഇന്ത്യയിലെ [[പൊതുമേഖല]]-[[സ്വകാര്യമേഖല]] പങ്കാളിത്തത്തോടെ തുടങ്ങിയ ആദ്യത്തെ [[വിമാനത്താവളമാണ്|വിമാനത്താവളം]]. [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം ജില്ലയിലെ]] നെടുമ്പാശ്ശേരിയിലാണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ലോകത്തിലെ ആദ്യത്തെ സമ്പൂർണ്ണ [[സോളാർ പാനൽ|സോളാർ]] വിമാനത്താവളമാണ് കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം. 1999 മേയ് 25ന് പ്രവർത്തനമാരംഭിച്ചു. മൊത്തം യാത്രക്കാരുടെ എണ്ണത്തിൽ ഇന്ത്യയിൽ ഏഴാമതും അന്തർദേശീയ യാത്രക്കാരുടെ എണ്ണത്തിൽ ഇന്ത്യയിൽ നാലാമതുമാണ് കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം. കേരളത്തിലെ വ്യോമ ഗതാഗതത്തിന്റെ പകുതിയും കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിമാനത്താവളമാണ്<ref name="LAR">{{cite news|url=https://irisholidays.com/keralatourism/airports-in-kerala/|title=Airports in Kerala-Helpful guide for tourists visiting Kerala|date=8 November 2019|access-date=2021-12-17|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407004250/https://irisholidays.com/keralatourism/airports-in-kerala/|url-status=dead}}</ref>. അന്താരാഷ്ട്ര ഫ്ലൈറ്റുകൾക്കായും ഡൊമസ്റ്റിക്ക് ഫ്ലൈറ്റുകൾക്കായും പ്രത്യേകം ടെർമിനലുകളുണ്ട്. 12,000 പേർ ജോലി ചെയ്യുന്ന വലിയ ഒരു തൊഴിൽ ദാതാവും എന്ന നിലയിലും വിമാനതാവളം എത്തി. 2015-ൽ, ഒരു സമർപ്പിത സോളാർ പ്ലാന്റ് ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തതോടെ വിമാനത്താവളം ലോകത്തിലെ ആദ്യത്തെ പൂർണ്ണമായും സൗരോർജ്ജ വിമാനത്താവളമായി മാറി. <ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/Politics/nYRV0SGkot3GIOvQrqhBXL/Worlds-first-solarrun-airport-in-Kochi.html|title=Cochin International Airport set to become worlds's first fully solar-powered major airport|access-date=5 March 2021|work=LiveMint|date=18 August 2015|archive-date=22 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322074258/https://www.livemint.com/Politics/nYRV0SGkot3GIOvQrqhBXL/Worlds-first-solarrun-airport-in-Kochi.html|url-status=live}}</ref><ref name="BBC">{{cite news |last=Menon |first=Supriya |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-34421419 |title=How is the world's first solar powered airport faring? - BBC News |publisher=Bbc.com |access-date=1 December 2016 |work=BBC News |date=9 October 2015 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525214353/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-34421419 |url-status=live }}</ref> ഈ സംരംഭകത്വ ദർശനത്തിന്, ഐക്യരാഷ്ട്രസഭ സ്ഥാപിച്ച ഏറ്റവും ഉയർന്ന പരിസ്ഥിതി ബഹുമതിയായ ചാമ്പ്യൻസ് ഓഫ് ദി എർത്ത് അവാർഡ് 2018-ൽ വിമാനത്താവളത്തിന് ലഭിച്ചു.<ref name="UN">{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/jul/26/cial-chosen-for-un-environmental-honour-1848990.html|title=CIAL chosen for UN environmental honour|newspaper=[[The New Indian Express]]|date=26 July 2018|access-date=26 July 2018|archive-date=7 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407102227/https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/jul/26/cial-chosen-for-un-environmental-honour-1848990.html|url-status=live}}</ref> 32 രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഏകദേശം 10,000 പ്രവാസി ഇന്ത്യക്കാരുടെ ധനസഹായത്തോടെ, പൊതു-സ്വകാര്യ പങ്കാളിത്ത (പിപിപി) മാതൃകയിൽ ഇന്ത്യയിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇത്തരത്തിലുള്ള ആദ്യ വിമാനത്താവളവുമാണിത്. <ref name="LAR"/>2020-ൽ എയർപോർട്ട്സ് കൗൺസിൽ ഇന്റർനാഷണൽ ഈ വിമാനത്താവളത്തിന് ഏഷ്യ-പസഫിക്കിലെ ഏറ്റവും മികച്ച വിമാനത്താവളം (പ്രതിവർഷം 5 മുതൽ 15 ദശലക്ഷം യാത്രക്കാർ) എന്ന അവാർഡ് നൽകി. <ref>{{cite web |title=2020 - Best Airport by Size and Region |url=https://aci.aero/customer-experience-asq/asq-awards-and-recognition/asq-awards/current-winner-2020/best-airport-by-size-and-region/ |website=ACI World |access-date=3 March 2021 |archive-date=1 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301172701/https://aci.aero/customer-experience-asq/asq-awards-and-recognition/asq-awards/current-winner-2020/best-airport-by-size-and-region/ |url-status=live }}</ref> ലണ്ടനിലെ ഗാറ്റ്‌വിക്ക്, ഹീത്രോ വിമാനത്താവളങ്ങളിലേക്ക് മുമ്പ് എയർ ഇന്ത്യ സർവീസ് നടത്തിയിരുന്നു. എന്നാൽ 2025 ഒക്ടോബർ വരെ ഈ വിമാനങ്ങൾ താൽക്കാലികമായി നിർത്തിവച്ചിരുന്നു. ബ്രിട്ടീഷ് എയർവേയ്‌സ് പോലുള്ള വിമാനക്കമ്പനികൾ കൊച്ചി-ലണ്ടൻ റൂട്ട് പുനരാരംഭിക്കുന്നതിൽ സാധ്യതയുള്ള വിമാനക്കമ്പനികളാണെന്ന് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നിരുന്നാലും ഇതുവരെ സർവീസുകൾ ആരംഭിച്ചിട്ടില്ല. <ref>{{cite web |title=Soon, British Airways To Launch Kochi Flights |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/soon-british-airways-to-launch-kochi-flights/articleshow/100317425.cms |website=The Times Of India |last= Narayanan K |first=Anantha |date=18 March 2023 |access-date=10 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Good News! British Airways To Start A Direct Flight Between London & Kochi Within Three Months |url=https://curlytales.com/good-news-british-airways-to-start-a-direct-flight-between-london-kochi-within-three-months/ |website=Curly Tales |last= Shaikh |first=Tooba |date=22 March 2023 |access-date=10 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=British Airways to Introduce Direct Flight Between London and Kochi |url=https://www.tusktravel.com/blog/british-airways-to-introduce-direct-flight-between-london-and-kochi/ |website=TuskTravel |date=22 March 2023 |access-date=10 May 2026}}</ref> == ചരിത്രം == 1991-ൽ കൊച്ചി നാവിക താവളത്തിലെ വിമാനതാവളം നവീകരിക്കാനായി കേന്ദ്ര സർക്കാർ വിളിച്ചുകൂട്ടിയ യോഗത്തിൽ, അത്തരം പദ്ധതികളോട് നാവിക സേന അനുകൂലമായി പ്രതികരികാതിരുന്നപ്പോൾ കൊച്ചിയിൽ പുതിയ വിമാനതാവളം എന്ന ആശയം ഉടലെടുത്തു. അന്നത്തെ എറണാകുളം ജില്ലാ കളക്റ്റർ വി.ജെ. കുര്യൻ സർക്കാരിന് മുൻപിൽ സമർപ്പിച്ച പദ്ധതിക്ക് അന്നത്തെ മുഖ്യമന്ത്രി കെ. കരുണാകരൻ അനുകൂലമായി പ്രതികരിച്ചതോടെ പുതിയ എയർപോർട്ടിന് തുടക്കമായി. 1993-ൽ ഒരു സൊസൈറ്റിയായി റജിസ്റ്റർ ചെയ്ത് പ്രാരംഭ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങി. ആദ്യം ചേർത്തലക്ക് സമീപം ആയിരുന്നു സ്ഥലം കണ്ടെത്തിയത്. പ്രാഥമിക നടപടികൾ തുടങ്ങിയെങ്കിലും സ്ഥലമെടുപ്പിൽ കാലത്താമാസം വന്നതോടെ ആലുവക്ക് അടുത്ത് നെടുമ്പാശ്ശേരിയിലേക്ക് മാറ്റുകയായിരുന്നു. 1994 മാർച്ച് 30-ന് പൊതു-സ്വകാര്യ പങ്കാളിത്തത്തിൽ ‘കൊച്ചിൻ ഇന്റർനാഷണൽ എയർപോർട്ട് ലിമിറ്റഡ്" എന്ന പേരിൽ ഒരു കമ്പനിയായി റജിസ്റ്റർ ചെയ്ത് അഞ്ചുവർഷം കൊണ്ട് വിമാനത്താവളം പണി കഴിപ്പിച്ചു. 1999 മേയ് 25-ന് അന്നത്തെ [[ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രപതി]] [[കെ.ആർ. നാരായണൻ]] വിമാനത്താവളം ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തു. സർക്കാർ 1,300 ഏക്കറോളം സ്ഥലം ഏറ്റെടുക്കുകയും വീട് നഷ്ടപ്പെട്ട 822 വരെ പുനരധിവസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. സ്ഥലം ഇല്ലാത്തവർക്ക് ആറ് സെന്റ് വീതം സ്ഥലവും നൽകിയിരുന്നു. സ്ഥലം ഏറ്റെടുക്കുന്നതുമൂലം വീടും സ്ഥലവും നഷ്ടപ്പെടുന്നവർക്കായി കുറെ ജോലികളും എയർപോർട്ട് ടാക്സി പെർമിറ്റും നൽകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |url=https://www.mathrubhumi.com/features/infrastructure/cochin-international-airport-cial-celebrates-25th-anniversary-nedumbassery-1.3780475 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-06-04 |archive-date=2020-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824030825/https://www.mathrubhumi.com/features/infrastructure/cochin-international-airport-cial-celebrates-25th-anniversary-nedumbassery-1.3780475 |url-status=dead }}</ref> ==നിർമ്മാണം== [[File:Periyarfromplane.jpg|thumb|The airport was constructed right by the Periyar river, seen from a landing plane.]]വിമാനത്താവളത്തിനായുള്ള പ്രാരംഭ നിർദ്ദേശത്തിൽ ഏകദേശം 1 ബില്യൺ രൂപ (US$10 മില്യൺ) ചെലവ് കണക്കാക്കുകയും 1997 ൽ കമ്മീഷൻ ലഭിക്കുമെന്ന്പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന തീയതിയും നിർദ്ദേശിച്ചിരുന്നു. 1993 മെയ് മാസത്തിൽ വിമാനത്താവളത്തിനായുള്ള അംഗീകാരം ലഭിച്ചു. വിദേശത്ത് ജോലി ചെയ്യുന്ന പ്രവാസി ഇന്ത്യക്കാരിൽ നിന്നുള്ള പലിശ രഹിത വായ്പകൾ, വ്യാവസായിക സ്ഥാപനങ്ങൾ, കയറ്റുമതിക്കാർ, സഹകരണ സംഘങ്ങൾ എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള സംഭാവനകൾ, സംസ്ഥാന സർക്കാരിൽ നിന്നുള്ള വായ്പകൾ എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് ധനസഹായം വിഭാവനം ചെയ്തത്. പദ്ധതി നടപ്പിലാക്കുന്നതിനായി കേരള മുഖ്യമന്ത്രി കെ. കരുണാകരന്റെ അധ്യക്ഷതയിൽ കൊച്ചിൻ ഇന്റർനാഷണൽ എയർപോർട്ട് സൊസൈറ്റി എന്ന പേരിൽ ഒരു സ്ഥാപനം 1993 ജൂലൈയിൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്തു. മികച്ച ഫണ്ട് സമാഹരണത്തിനും ഭരണപരമായ സൗകര്യത്തിനും വേണ്ടി, 1994 മാർച്ചിൽ കൊച്ചിൻ ഇന്റർനാഷണൽ എയർപോർട്ട് ലിമിറ്റഡ് (CIAL) എന്ന പേരിൽ ഒരു പബ്ലിക് ലിമിറ്റഡ് കമ്പനി ₹900 മില്യൺ (US$9.3 മില്യൺ) അംഗീകൃത മൂലധനത്തോടെ രജിസ്റ്റർ ചെയ്തു.<ref name="PIB Feature">{{cite web|publisher=Government of India, Press Information Bureau|url=http://pib.nic.in/feature/fe0599/f2205991.html|title=CIAL&nbsp;– A Novel Venture in Indian Civil Aviation|access-date=12 January 2011|archive-date=29 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829032306/http://pib.nic.in/feature/fe0599/f2205991.html|url-status=live}}</ref> 1996-ൽ, ഇ. കെ. നായനാർ സിയാൽ (CIAL) പദ്ധതിയുടെ ചെയർമാനായി ചുമതലയേറ്റു. ഈ കാലയളവിൽ നിർമ്മാണം കൂടുതൽ ഊർജ്ജസ്വലമായി. നായനാർ വിമാനത്താവള പദ്ധതിക്ക് സംസ്ഥാന സർക്കാരിന്റെ പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ ലഭിക്കുന്നുവെന്ന് ഉറപ്പാക്കുകയും സിയാലിന് തന്റെ പൂർണ്ണ പിന്തുണ നൽകുകയും ചെയ്തു. 1997 ആയപ്പോഴേക്കും, ചർച്ചകളിലൂടെയുള്ള ഒത്തുതീർപ്പുകളിലൂടെ ഗണ്യമായ ഭൂമി സിയാൽ കൈവശപ്പെടുത്തി. <ref name="cial.aero">{{cite news|title=About CIAL A Brief History|url=https://cial.aero/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=51&linkId=51|url-status=dead|archive-date=15 February 2020|access-date=30 July 2020|work=CIAL|date=30 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215145046/http://cial.aero/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=51&linkId=51}}</ref> വിമാനത്താവള നിർമ്മാണത്തിനായി ആകെ 491 ഹെക്ടർ (1,213 ഏക്കർ) ഭൂമി ഏറ്റെടുത്തു. <ref>{{cite web|publisher=CIAL|url=http://cial.aero/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=54&linkId=54|title=CIAL: Corporate Project Details|access-date=28 September 2015|archive-date=28 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928161955/http://cial.aero/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=54&linkId=54|url-status=live}}</ref>പുനരധിവാസ പാക്കേജിന്റെ കീഴിൽ ഏകദേശം 2,300 ഭൂവുടമകളെയും 872 കുടുംബങ്ങളെയും പുനരധിവസിപ്പിച്ചു. <ref name="CIAL">{{cite web|publisher=IIM Ahmedabad|url=http://www.iimahd.ernet.in/~graghu/CIAL.IIR.pdf|title=Governance Issues in Airport Development: Learnings From Cochin International Airport LTD|access-date=12 January 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614150605/http://www.iimahd.ernet.in/~graghu/CIAL.IIR.pdf|archive-date=14 June 2011}}</ref>പ്രധാന വൈദ്യുത ലൈനുകളും ഒരു ജലസേചന കനാലും വഴിതിരിച്ചുവിടേണ്ടി വന്നു. 1999 മെയ് 25-ന് അന്നത്തെ ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രപതി കെ. ആർ. നാരായണൻ ഈ സൗകര്യം ഔദ്യോഗികമായി ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തു. ആദ്യത്തെ വാണിജ്യ സേവനം 1999 ജൂൺ 10-ന് ആരംഭിച്ചു. പഴയ നാവിക വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾ 1999 ജൂലൈ 1-ന് സിയാലിലേക്ക് മാറ്റി.<ref name="CIAL History">{{cite web|publisher=CIAL |url=http://cochin-airport.in/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=51&linkId=51 |title=A Brief History |access-date=12 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215125022/http://cochin-airport.in/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=51&linkId=51 |archive-date=15 December 2010 }}</ref> == വിപുലീകരണം == === ഘട്ടം 1 === ഉദ്ഘാടന സമയത്ത് വിമാനത്താവളത്തിന് 18,580 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (200,000 ചതുരശ്ര അടി) തറ വിസ്തീർണ്ണമുണ്ടായിരുന്നു. 20 വർഷത്തിനിടെ നാല് ഘട്ടങ്ങളിലായി വികസിപ്പിക്കാൻ സിയാൽ പദ്ധതിയിട്ടു. മൂന്നാം ഘട്ടം 2009 ൽ പൂർത്തിയായി. ഒരേ സമയം 100 യാത്രക്കാരെ മാത്രം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിനായി ആദ്യത്തെ വിമാനത്താവള ടെർമിനൽ വിഭാവനം ചെയ്തിരുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, 2001 ആയപ്പോഴേക്കും അന്താരാഷ്ട്ര യാത്രക്കാരുടെ എണ്ണം വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇത് ടെർമിനൽ പുനർവികസിപ്പിക്കേണ്ടത് ഒരു ആവശ്യമായി വന്നു. 2002 ൽ, ഒരു പ്രത്യേക ആഭ്യന്തര ടെർമിനലിന്റെ പൂർത്തീകരണം കാരണം ആദ്യകാല കെട്ടിടത്തിന്റെ അന്താരാഷ്ട്ര പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കുള്ള തറ വിസ്തീർണ്ണം വർദ്ധിച്ചു. എല്ലാ ആഭ്യന്തര പ്രവർത്തനങ്ങളും അവിടേക്ക് മാറ്റി. === ഘട്ടം 2 === {{Multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = Cochin_International_Airport_Limited.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = Airport main entrance | image2 = | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = CIAL Golf and Country Club | image3 = | width3 = 220 | alt3 = | caption3 = CIAL museum }} [[File:Tuskerairport.jpg|thumb|A lifelike elephant statue at the arrivals section]] വിമാനത്താവളത്തിൽ സർവീസ് നടത്തുന്ന വിമാനക്കമ്പനികളുടെ എണ്ണം വർദ്ധിച്ചതോടെ, ആഭ്യന്തര പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കായി ഒരു പ്രത്യേക ടെർമിനൽ, അതായത് ടെർമിനൽ 2 നിർമ്മിക്കാൻ സിയാൽ തീരുമാനിച്ചു. ഇത് അന്താരാഷ്ട്ര ടെർമിനൽ 1 ആക്കി മാറ്റി. അന്താരാഷ്ട്ര പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കുള്ള തറ വിസ്തീർണ്ണം 37,161 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (400,000 ചതുരശ്ര അടി) വർദ്ധിപ്പിച്ചു. === ഘട്ടം 3 === മൂന്നാം ഘട്ടത്തിന്റെ പണി പ്രതിവർഷം 5 ദശലക്ഷം യാത്രക്കാരെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ളതായിരുന്നു. 2007 ൽ പണി ആരംഭിച്ചു. <ref>[http://www.indiainvites.com/oldisgold/tourism_newsletter/JAN07.htm Travel & Tourism Newsletter, hotels, airlines, destination&nbsp;– January 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331012013/http://www.indiainvites.com/oldisgold/tourism_newsletter/JAN07.htm |date=31 March 2010 }} {{cite web |url=http://www.indiainvites.com/oldisgold/tourism_newsletter/JAN07.htm |title=Phase 3 expansion |date=14 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120905012110/http://www.indiainvites.com/oldisgold/tourism_newsletter/JAN07.htm |archive-date=5 September 2012 }}</ref> മൂന്നാം ഘട്ടത്തിൽ ആഭ്യന്തര, അന്തർദേശീയ ടെർമിനലുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സെൻട്രൽ ബ്ലോക്ക് കമ്മീഷൻ ചെയ്യുന്നതും കൂടുതൽ ഗേറ്റുകളും കാത്തിരിപ്പ് കേന്ദ്രങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതിനായി എയർസൈഡ് ഏരിയ വിപുലീകരിക്കുന്നതും ഷോപ്പിംഗ് ഏരിയകൾ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതും ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇത് ബിൽറ്റ്-അപ്പ് ഏരിയയെ 29,700 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (320,000 ചതുരശ്ര അടി) വർദ്ധിപ്പിച്ചു. <ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2008/10/22/stories/2008102260630300.htm |location=Chennai, India |title=New international departure terminal to be opened soon |date=22 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108090509/http://www.hindu.com/2008/10/22/stories/2008102260630300.htm |archive-date=8 November 2012 |url-status=dead |work=[[The Hindu]] |access-date=6 November 2010 }}</ref> അന്താരാഷ്ട്ര ആഗമന, പുറപ്പെടൽ ബ്ലോക്കുകളുടെ എയർസൈഡ് ഏരിയ സംയോജിപ്പിക്കുകയും കൂടുതൽ പ്രകൃതിദത്ത വെളിച്ചം അനുവദിക്കുന്നതിനായി ഗ്ലാസ് മതിലുകൾ സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. 2008 ൽ റൺവേ വീണ്ടും ഉപരിതലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. <ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2008/03/18/stories/2008031855111900.htm |location=Chennai, India |title=Flights to Kochi airport to be rescheduled |date=18 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081028195316/http://www.hindu.com/2008/03/18/stories/2008031855111900.htm |archive-date=28 October 2008 |url-status=dead |work=[[The Hindu]] |access-date=27 October 2010 }}</ref> കാർഗോ എയർലൈനുകൾക്കായി നീക്കിവച്ചിരിക്കുന്ന മൂന്നെണ്ണം ഉൾപ്പെടെ പാർക്കിംഗ് ഏരിയകളുടെ എണ്ണം 15 ൽ നിന്ന് 24 ആയി ഉയർത്തി. മൂന്നാം ഘട്ടത്തിൽ കാർഗോ വില്ലേജിന്റെ വികസനവും MRO സൗകര്യത്തിലേക്കുള്ള രണ്ടാമത്തെ എയർക്രാഫ്റ്റ് ടാക്സിവേയും പൂർത്തിയായി. <ref>{{cite web |url=http://www.ciasl.in/Content/viewcontent.aspx?linkId=10&linkLvl1Id=8 |title=Capabilities |publisher=Cochin International Aviation Services |access-date=26 October 2017 |archive-date=26 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026053947/http://www.ciasl.in/Content/viewcontent.aspx?linkId=10&linkLvl1Id=8 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://cial.aero/contents/viewcontent.aspx?linkid=80 |title=About CIAL Overview |publisher=Cochin International Airport |access-date=26 October 2017 |archive-date=26 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054122/http://cial.aero/contents/viewcontent.aspx?linkid=80 |url-status=live }}</ref> === ഘട്ടം 4 === ആഭ്യന്തര ടെർമിനലിന്റെ നവീകരണത്തിനായാണ് നാലാം ഘട്ട വികസനം ആദ്യം ആസൂത്രണം ചെയ്തിരുന്നത്. കഴിഞ്ഞ മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളിലും ഇതിന് ഒരു മാറ്റവും വരുത്തിയിട്ടില്ല.<ref name="ReferenceA">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/30/stories/2009013061440300.htm |location=Chennai, India |title=Rs. 100 crore for airport expansion |date=30 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108073831/http://www.hindu.com/2009/01/30/stories/2009013061440300.htm |archive-date=8 November 2012 |url-status=dead |work=[[The Hindu]] |access-date=27 October 2010 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aera.gov.in/airportdetail.php?loc=cochin |title=Airports Economic Regulatory Authority (AERA) - Airport Details |publisher=AERA |access-date=10 February 2012 |archive-date=14 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314214051/http://aera.gov.in/airportdetail.php?loc=cochin |url-status=live }}</ref> എന്നിരുന്നാലും, 2011 മെയ് മാസത്തിൽ പുതിയ യുഡിഎഫ് സർക്കാർ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭരണം ഏറ്റെടുത്തതിനുശേഷം വിപുലീകരണ പദ്ധതികളിൽ മാറ്റം വരുത്തി. പുതുക്കിയ പദ്ധതികൾ പ്രകാരം, അന്താരാഷ്ട്ര ടെർമിനൽ പൂർണ്ണമായും ഒരു ആഭ്യന്തര ടെർമിനലാക്കി മാറ്റുന്നതിനുമുമ്പ് ഒരു വലിയ നവീകരണം നടത്തേണ്ടതുണ്ട്. അതേസമയം ഒരു പുതിയ അത്യാധുനിക അന്താരാഷ്ട്ര ടെർമിനൽ വരാനും ഇരിക്കുന്നു. 2011 സെപ്റ്റംബറിൽ ഡയറക്ടർ ബോർഡ് പ്രഖ്യാപിച്ച പുതിയ പദ്ധതികൾ പ്രകാരം, നിലവിലുള്ള ഘടനയുടെ കിഴക്ക് വശത്തായിരിക്കും പുതിയ അന്താരാഷ്ട്ര ടെർമിനൽ വരുന്നത്. പുതിയ ടെർമിനലിന്റെ നിർമ്മിതി സ്ഥലം 140,000 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (1,500,000 ചതുരശ്ര അടി) ആയിരിക്കും, വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ വേർതിരിക്കപ്പെട്ട പുറപ്പെടലുകളും വരവുകളും ഇതിൽ ഉണ്ടാകും. <ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/stateoftheart-terminal-at-cial-soon/article4206359.ece|title=State-of-the-art terminal at CIAL soon|work=The Hindu|access-date=22 February 2013|location=Chennai, India|date=16 December 2012|archive-date=21 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121041600/http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/stateoftheart-terminal-at-cial-soon/article4206359.ece|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/cial-to-have-new-international-terminal-112121600169_1.html |title=CIAL to have new International terminal&nbsp;– Kochi&nbsp;– The Hindu |newspaper=business-standard.com |access-date=22 February 2013 |archive-date=18 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618004429/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/cial-to-have-new-international-terminal-112121600169_1.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/states/new-terminal-at-cial-soon/article4206579.ece |title=New terminal at CIAL soon&nbsp;– Kochi&nbsp;– The Hindu Business Line |publisher=thehindubusinessline.com |access-date=22 February 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222062640/http://www.thehindubusinessline.com/news/states/new-terminal-at-cial-soon/article4206579.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/cm-new-international-terminal-for-kochi-airport/187297-60-122.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927214412/http://ibnlive.in.com/news/cm-new-international-terminal-for-kochi-airport/187297-60-122.html |url-status=dead |archive-date=27 September 2011 |title=CM: New international terminal for Kochi airport&nbsp;— National&nbsp;— news&nbsp;— Business Standard |publisher=Ibnlive.in.com |access-date=10 February 2012}}</ref> കേരള ക്ഷേത്ര വാസ്തുവിദ്യ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഉയരത്തിലുള്ള പുതിയ ടെർമിനലിൽ അന്താരാഷ്ട്ര നിലവാരത്തിന്റെ എല്ലാ പുതിയ സവിശേഷതകളും ഉണ്ടായിരിക്കും. നിർമ്മാണ മേഖലയിലെ പ്രമുഖരായ ലാർസൻ & ട്യൂബ്രോയാണ് ഈ സൗകര്യം നിർമ്മിക്കുന്നത്, ഇത് 30 മാസത്തിനുള്ളിൽ തയ്യാറാകും. രണ്ട് ലെവൽ ടെർമിനലിൽ 112 ചെക്ക്-ഇൻ കൗണ്ടറുകൾ, ഇൻ-ലൈൻ ബാഗേജ് സ്ക്രീനിംഗ് സൗകര്യങ്ങൾ, 100 ഇമിഗ്രേഷൻ കൗണ്ടറുകൾ, ഡിപ്പാർച്ചർ, അറൈവൽ ലോഞ്ചുകളിൽ 3,716 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (40,000 ചതുരശ്ര അടി) വിസ്തീർണ്ണമുള്ള ഡ്യൂട്ടി-ഫ്രീ ഷോപ്പുകൾ, 19 ബോർഡിംഗ് ഗേറ്റുകൾ, 15 എയ്‌റോബ്രിഡ്ജുകൾ, ആറ് ബാഗേജ് കൺവെയർ ബെൽറ്റുകൾ, മേൽക്കൂരയുള്ള ഇറങ്ങാനും കയറാനുമുള്ള സ്ഥലം എന്നിവ ഉണ്ടായിരിക്കും. <ref name="cial.press">{{cite web |url=http://cial.aero/Pressroom/newsdetails.aspx?news_id=314&news_status=F |title=CIAL |publisher=Cial.aero |date=1 February 2014 |access-date=5 May 2014 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222011354/http://cial.aero/Pressroom/newsdetails.aspx?news_id=314&news_status=F |url-status=live }}</ref> നിലവിലുള്ള ആഭ്യന്തര ടെർമിനൽ "എക്സിക്യൂട്ടീവ് പവലിയൻ" ആക്കി മാറ്റുകയും വിഐപികൾക്കും സ്വകാര്യ ചാർട്ടേഡ് വിമാനങ്ങൾക്കും ജെറ്റുകൾക്കും വേണ്ടിയുള്ള പ്രത്യേക വിമാനത്താവള സേവനങ്ങളും യാത്രാ ക്രമീകരണങ്ങളും ഒരുക്കുകയും ചെയ്യും. ഒരിക്കൽ നിലവിലുള്ള അന്താരാഷ്ട്ര ടെർമിനലിൽ ആഭ്യന്തര ടെർമിനലായി പരിവർത്തനം ചെയ്താൽ, 5 എയ്‌റോബ്രിഡ്ജുകളും 10 ബോർഡിംഗ് ഗേറ്റുകളും ഉണ്ടായിരിക്കും, കൂടാതെ പാർക്കിംഗ് ബേകളും വർദ്ധിക്കും. == മാനേജ്മെന്റ് == പൊതു-സ്വകാര്യ പങ്കാളിത്തത്തോടെ നിർമ്മിക്കുന്ന ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ വിമാനത്താവളമാണ് കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം. 1994 ൽ കേരള സർക്കാർ സൃഷ്ടിച്ച സിയാൽ എന്നറിയപ്പെടുന്ന കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവള ലിമിറ്റഡ് എന്ന പബ്ലിക് ലിമിറ്റഡ് കമ്പനിയുടെ ഉടമസ്ഥതയിലാണ് ഇത്. കേരള സർക്കാരിന് 33.36% ഓഹരികളുണ്ട്. ഇത് പദ്ധതിയിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഒറ്റ നിക്ഷേപകനായി മാറുന്നു.<ref name="Finace Report">{{cite web|publisher=Comptroller and Auditor General of India |url=http://www.cag.gov.in/MAAG/Kerala_Fin/kerfin08-09.pdf |title=Finance Accounts 2008–09, Govt of Kerala |access-date=14 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721162937/http://www.cag.gov.in/MAAG/Kerala_Fin/kerfin08-09.pdf |archive-date=21 July 2011 }}</ref> എയർ ഇന്ത്യ, ബിപിസിഎൽ, എഎഐ തുടങ്ങിയ ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ കമ്പനികൾക്ക് 8.74% ഓഹരികളുണ്ട്. അബുദാബി ആസ്ഥാനമായുള്ള ലുലു ഗ്രൂപ്പ് ഇന്റർനാഷണൽ, ഒമാൻ ആസ്ഥാനമായുള്ള ഗൽഫാർ ഗ്രൂപ്പ്, യുഎഇ ആസ്ഥാനമായുള്ള മജീദ് ബുക്കാതര ട്രേഡിംഗ് തുടങ്ങിയ വിദേശ കമ്പനികൾക്ക് 5.42% ഓഹരികളുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ കമ്പനികൾക്ക് 8.57% ഓഹരികളുണ്ട്. ഫെഡറൽ ബാങ്ക്, എസ്‌ബി‌ഐ, കാനറ ബാങ്ക് തുടങ്ങിയ ഷെഡ്യൂൾഡ് വാണിജ്യ ബാങ്കുകൾക്ക് 5.91% ഓഹരികളുണ്ട്<ref name=autogenerated1>{{cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/kochi/cochin-airport-go-initial-public-offering-470 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209232838/http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/kochi/cochin-airport-go-initial-public-offering-470 |url-status=dead |archive-date=9 February 2016 |title=Cochin airport to go for initial public offering |newspaper=Deccan Chronicle |access-date=5 May 2014 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Nedumudy|first=Vinod|date=12 February 2018|title=M A Yusuffali bags 71 lakh more CIAL shares|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/120218/m-a-yusuffali-bags-71-lakh-more-cial-shares.html|access-date=20 August 2020|website=Deccan Chronicle|language=en|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021721/https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/120218/m-a-yusuffali-bags-71-lakh-more-cial-shares.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tatas' Air India Takeover: New Stake in Cochin Airport |url=https://unlistedzone.com/windfall-gain-for-tatas-take-over-of-air-india-brings-a-stake-in-cochin-airport |access-date=9 June 2025 |website=unlistedzone.com}}</ref> ശേഷിക്കുന്ന 38.03% ഓഹരികൾ 29 രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള 10,000-ത്തിലധികം വ്യക്തിഗത നിക്ഷേപകരാണ്. അവരിൽ ഭൂരിഭാഗവും പ്രവാസി ഇന്ത്യക്കാരാണ്.<ref>{{cite web|publisher=CIAL |url=http://cochin-airport.in/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=55&linkId=55 |title=Investor Info |access-date=14 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215124902/http://cochin-airport.in/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=55&linkId=55 |archive-date=15 December 2010 }}</ref> കടം തീർപ്പാക്കലിന്റെ ഭാഗമായി കമ്പനി പബ്ലിക് ഓഫറിംഗിന് പോകാനും 10 ദശലക്ഷം ഓഹരികൾ ഹഡ്‌കോയ്ക്ക് നൽകാനും തീരുമാനിച്ചു. ഇത് ഹഡ്‌കോയ്ക്ക് കമ്പനിയിൽ 3.37% ഓഹരി പങ്കാളിത്തം ലഭിക്കുന്നതിനും മറ്റ് ഓഹരി ഉടമകളുടെ ഓഹരി പങ്കാളിത്തം കുറയ്ക്കുന്നതിനും കാരണമായി.<ref name=autogenerated1 /> കേരള മുഖ്യമന്ത്രിയാണ് സിയാലിന്റെ എക്സ്-ഒഫീഷ്യോ ചെയർമാൻ.<ref>{{Cite web |title=Cochin International Airport |url=https://www.cial.aero/Corporate |access-date=9 June 2025 |website=www.cial.aero}}</ref> == ടെർമിനലുകൾ == [[File:Kochi airport terminal 1.jpg|thumb|Terminal 1 at CIAL]] {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = CIAL T1 Check In Counter.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = Check-in counters at Terminal 1 | image2 = Check-In area CIAL.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = Check-in counters at the former Terminal 2. | image3 = Cochin International Airport Terminal 3 departure area, 23 May 2017 (2).jpg | width3 = 220 | alt3 = | caption3 = Terminal 3 airside departures area | image4 = View of elephants inside Cochin International Airport.jpg | width4 = 220 | alt4 = | caption4 = Inside the Terminal 3 landside departures area, with statues depicting the famous [[Thrissur Pooram]] festival | image5 = | width5 = 220 | alt5 = | caption5 = Terrace lounge }} കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിന് മൂന്ന് പ്രധാന ടെർമിനലുകളുണ്ട്: രണ്ട് ആഭ്യന്തര ടെർമിനലുകളും ഒരു അന്താരാഷ്ട്ര ടെർമിനലും. ഒരു കാർഗോ ടെർമിനലും ഉണ്ട്. === ടെർമിനൽ 1 (തദ്ദേശീയം) === പുതിയ അന്താരാഷ്ട്ര ടെർമിനൽ 3 ലേക്ക് പ്രവർത്തനങ്ങൾ മാറ്റുന്നതുവരെ ടെർമിനൽ 1 മുമ്പ് അന്താരാഷ്ട്ര ടെർമിനലായിരുന്നു. അതിനുശേഷം ടെർമിനൽ ഒരു വലിയ നവീകരണത്തിനും വിധേയമായി. ഇത് അതിന്റെ മൊത്തം യാത്രാ ക്രമീകരണങ്ങൾ ചെയ്യൽ ശേഷി മണിക്കൂറിൽ 4,000 യാത്രക്കാരായി ഉയർത്തി. ഇത് മുമ്പത്തെ ശേഷിയുടെ 5 മടങ്ങ് കൂടുതലാണ്. നവീകരിച്ച ടെർമിനൽ 1 2018 ഡിസംബർ 12 ന് യാത്രക്കാർക്കായി തുറന്നുകൊടുത്തു.<ref name="T1">{{cite news |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/dec/06/ethnic-charm-awaits-travellers-at-airport-1907879.html |title=Ethnic charm awaits travellers at Cochin International Airport |work=[[The New Indian Express]] |date=16 December 2018 |access-date=9 December 2018 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209123622/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/dec/06/ethnic-charm-awaits-travellers-at-airport-1907879.html |url-status=live }}</ref> 55,742 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (600,000 ചതുരശ്ര അടി) വിസ്തീർണ്ണമുള്ള ടെർമിനൽ 1-ൽ 56 ചെക്ക്-ഇൻ കൗണ്ടറുകൾ, 7 എയ്‌റോബ്രിഡ്ജുകൾ, 12 വിമാനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരേസമയം ബാഗേജ് കൈമാറുന്നതിനുള്ള കൺവെയർ ബെൽറ്റ് സിസ്റ്റം എന്നിവയുണ്ട്. 6 റിസർവ് ലോഞ്ചുകൾ, ഒരു ആർട്ട് ഏരിയ, ഒരു ഫുഡ് കോർട്ട്, ഒരു എക്സിക്യൂട്ടീവ് ലോഞ്ച്, 4,645 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (50,000 ചതുരശ്ര അടി) വിസ്തീർണ്ണമുള്ള ഷോപ്പിംഗ് ഏരിയ എന്നിവയും ഇതിൽ സജ്ജീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.<ref name="T1" /> 2.4 മെഗാവാട്ട് <ref>{{Cite web|title=2.4 MWp, Solar Power Plant Kerala, India - Solar Rooftop Project|url=https://sterlingandwilsonre.com/businesses/project/Solar-Power-Plant-2.4-MWp-Kerala|access-date=16 November 2021|website=Sterling and Wilson Solar|language=en|archive-date=16 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116103227/https://www.sterlingandwilsonre.com/businesses/project/Solar-Power-Plant-2.4-MWp-Kerala|url-status=live}}</ref> വൈദ്യുതി ഉത്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സോളാർ കാർപോർട്ട് സൗകര്യവും 1,400 കാറുകൾ ഉൾക്കൊള്ളാനും കഴിയും. അന്താരാഷ്ട്ര ടെർമിനൽ 3-ലെ സോളാർ കാർപോർട്ടിനൊപ്പം, ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ കാർപോർട്ടായ 5.1 മെഗാവാട്ട് വൈദ്യുതി ഉത്പാദിപ്പിക്കാൻ ഇതിന് കഴിയും. <ref name="Carport" /> === ടെർമിനൽ 2 (എക്സിക്യൂട്ടീവ്) === ടെർമിനൽ 2 ന്റെ വിസ്തീർണ്ണം 10,000 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (110,000 ചതുരശ്ര അടി) ആണ്. തിരക്കേറിയ സമയങ്ങളിൽ 400 യാത്രക്കാരെ വരെ കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ ഇത് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഡിപ്പാർച്ചർ ഹാളിൽ 26 സാധാരണ ഉപയോഗ ടെർമിനൽ ഉപകരണങ്ങൾ (CUTE) പ്രാപ്തമാക്കിയ ചെക്ക്-ഇൻ കൗണ്ടറുകളുണ്ട്. അതിൽ 6 പ്രീമിയം ചെക്ക്-ഇൻ കൗണ്ടറുകൾ, 4 സ്വയം ചെക്ക്-ഇൻ കൗണ്ടറുകൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. 6 സുരക്ഷാ ഗേറ്റുകളും ഒരേസമയം 400 യാത്രക്കാരെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പൊതു കാത്തിരിപ്പ് ഏരിയയും ഇതിലുണ്ട്. ബിസിനസ് ക്ലാസ് യാത്രക്കാർക്കായി ഒരു ഫാമിലി ലോഞ്ചും പ്രീമിയം ലോഞ്ചും ഉണ്ട്. കൂടാതെ വെയിറ്റിംഗ് ഏരിയയിൽ ഒരു ഫുഡ് കോർട്ടും ഉണ്ട്. അതേസമയം എൻട്രി ലോബിയിൽ ഒരു റെസ്റ്റോറന്റ് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ആഭ്യന്തര യാത്രക്കാർക്കായി 4 റിമോട്ട് ഗേറ്റ് സൗകര്യം ലഭ്യമാണ്. ആഗമന ഹാളിൽ 2 ബാഗേജ് കറൗസലുകൾ ഉണ്ട്. <ref>{{cite web |url=http://cial.aero/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=86&linkId=86 |title=The Official Website of Cochin International Airport |publisher=Cial.aero |access-date=8 January 2014 |archive-date=8 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208052101/http://cial.aero/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=86&linkId=86 |url-status=live }}</ref> ഈ ബ്ലോക്ക് 2018 ഡിസംബർ 12 ന് ഒരു എക്സിക്യൂട്ടീവ് ടെർമിനലായി മാറ്റി. === ടെർമിനൽ 3 (ഇന്റർനാഷണൽ) === 2017 മാർച്ചിൽ യാത്രക്കാർക്കായി തുറന്ന് കൊടുത്ത പുതിയ അന്താരാഷ്ട്ര ടെർമിനൽ 3, തൃശൂർ പൂരത്തിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ചതാണ്. പരമ്പരാഗത കേരള വാസ്തുവിദ്യയിലാണ് ഈ ടെർമിനലിന്റെ പ്രമേയം. പരമ്പരാഗത വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച 15 യഥാർത്ഥ വലിപ്പത്തിലുള്ള ഫൈബർ ആനകൾ ഡിപ്പാർച്ചർ ഫെസിലിറ്റി ഏരിയയിൽ യാത്രക്കാരെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നു. ടെർമിനലിൽ 5 പ്രവേശന കവാടങ്ങളും 84 ചെക്ക്-ഇൻ കൗണ്ടറുകളും 80 ഇമിഗ്രേഷൻ കൗണ്ടറുകളും ഉണ്ട്. 10 എസ്കലേറ്ററുകൾ, 21 ലിഫ്റ്റുകൾ, 3 മൂവിംഗ് വാക്ക്‌വേകൾ എന്നിവ ഇതിൽ സജ്ജീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. <ref name="CIALT3">{{cite news|url=http://cial.aero/userfiles/cialwebsite/T3-Details.pdf|title=Cochin International Airport - Terminal 3|work=CIAL|access-date=9 December 2018|archive-date=19 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219160818/http://cial.aero/userfiles/cialwebsite/T3-Details.pdf|url-status=live}}</ref> 2.7 മെഗാവാട്ട് വൈദ്യുതി ഉത്പാദിപ്പിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ഒരു സോളാർ കാർപോർട്ട് സൗകര്യവും 1,400 കാറുകൾക്ക് പാർക്കിംഗ് സൗകര്യവും നൽകാൻ കഴിയും. ആഭ്യന്തര ടെർമിനൽ 1 ലെ സോളാർ കാർപോർട്ടിനൊപ്പം, ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സോളാർ കാർപോർട്ടാണിത്, ആകെ 5.1 മെഗാവാട്ട് വൈദ്യുതിയും 2,800 കാറുകൾക്ക് പാർക്കിംഗ് സൗകര്യവുമുണ്ട്.<ref name="Carport">{{cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/090218/worlds-largest-carport-in-kochi.html|title=World's largest carport in Kochi|work=[[Deccan Chronicle]]|date=9 February 2018|access-date=9 December 2018|archive-date=9 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209125333/https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/090218/worlds-largest-carport-in-kochi.html|url-status=live}}</ref> മൊത്തം 150,000 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (1,614,587 ചതുരശ്ര അടി) വിസ്തീർണ്ണമുള്ള ഈ ടെർമിനൽ നാല് നിലകളിലായാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. തറനിരപ്പിൽ നിന്ന് ആഗമന വിമാനങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. ഏകദേശം 41,156 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (442,999 ചതുരശ്ര അടി) വിസ്തീർണ്ണമുള്ള ഇതിൽ 10 കസ്റ്റംസ് കൗണ്ടറുകൾ, മൂന്ന് ബാങ്ക് കൗണ്ടറുകൾ, യാത്രക്കാർക്കും പൊതുജനങ്ങൾക്കുമായി ഒരു ഷോപ്പിംഗ് കോംപ്ലക്സ്, ഒരു വിഐപി ലോഞ്ച്, അറൈവൽ ഡ്യൂട്ടി ഫ്രീ ഷോപ്പുകൾ, ഒരു ബാഗേജ് ക്ലെയിം ഏരിയ എന്നിവയുണ്ട്. <ref name="CIALT3" /> രണ്ടാം നില (തറനിരപ്പിൽ നിന്ന് 5.5 മീറ്റർ ഉയരത്തിൽ) ആഗമന വിമാനങ്ങളും കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു, കൂടാതെ 30 ഇമിഗ്രേഷൻ കൗണ്ടറുകൾ, 10 ഇ-ടി-വിസ കൗണ്ടറുകൾ, അഞ്ച് ആരോഗ്യ പരിശോധന കൗണ്ടറുകൾ, രണ്ട് മൂവിംഗ് വാക്ക്‌വേകൾ എന്നിവ സജ്ജീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. <ref name="CIALT3" /> മൂന്നാം നില (തറനിരപ്പിൽ നിന്ന് 10.5 മീറ്റർ ഉയരത്തിൽ) പുറപ്പെടൽ സൗകര്യ മേഖലയാണ്. ഇതിന് 20,836 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (224,277 ചതുരശ്ര അടി) ചെക്ക്-ഇൻ ഏരിയ, ആകെ 84 കൗണ്ടറുകളുള്ള മൂന്ന് ചെക്ക്-ഇൻ ദ്വീപുകൾ, 40 എമിഗ്രേഷൻ കൗണ്ടറുകൾ, 800 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (8,611 ചതുരശ്ര അടി) വിസ്തീർണ്ണമുള്ള ഒരു ഡിപ്പാർച്ചർ ഡ്യൂട്ടി-ഫ്രീ ഷോപ്പ്, മൂന്ന് വിഐപി റിസർവ്ഡ് ലോഞ്ചുകൾ, എയർലൈൻ ഓഫീസുകൾ, രണ്ട് പ്രാർത്ഥനാ മുറികൾ, ഒരു മൂവിംഗ് വാക്ക്‌വേ എന്നിവയുണ്ട്. നാലാമത്തെ നില (ഭൂനിരപ്പിൽ നിന്ന് 15.5 മീറ്റർ ഉയരത്തിൽ) ഡിപ്പാർച്ചർ സെക്യൂരിറ്റി ഹോൾഡ് ഏരിയയാണ്. 8,674 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (93,366 ചതുരശ്ര അടി) വിസ്തീർണ്ണമുള്ള ഇതിന് ഒരു ഫുഡ് കോർട്ട്, റെസ്റ്റോറന്റ്, മൂന്ന് എയർലൈൻ എക്സിക്യൂട്ടീവ് ലോഞ്ചുകൾ, സ്മോക്കിംഗ് ലോഞ്ച്, ബാർ, റീക്ലൈനിംഗ് ഏരിയ എന്നിവയുണ്ട്.<ref name="CIALT3" /> ടെർമിനൽ 3 കമ്മീഷൻ ചെയ്തതോടെ, ഡൽഹി, മുംബൈ, കൊൽക്കത്ത എന്നിവയ്ക്ക് ശേഷം ഇന്ത്യയിലെ നാലാമത്തെ വലിയ വിമാനത്താവളമായി കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം മാറി. വാണിജ്യ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കായി ആകെ 213,677 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (2,300,000 ചതുരശ്ര അടി) വിസ്തീർണ്ണമുണ്ട്. == കാർഗോ കേന്ദ്രം == കൊച്ചി വിമാനത്താവള സമുച്ചയത്തിന്റെ കിഴക്കുവശത്ത് ഒരു പ്രത്യേക കാർഗോ കേന്ദ്രമുണ്ട്. 20 ഹെക്ടർ (50 ഏക്കർ) സ്ഥലത്ത് 11,000 ചതുരശ്ര മീറ്റർ (120,000 ചതുരശ്ര അടി) വിസ്തൃതിയുള്ള ഈ കാർഗോ കേന്ദ്രം ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സൗകര്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. 2026 ജനുവരി 1 ന് വിമാനത്താവള പരിസരത്ത് ഒരു വിപുലീകൃത കാർഗോ വെയർഹൗസും ഉദ്ഘാടനം ചെയ്യപ്പെട്ടു, ഇത് വാർഷിക ചരക്ക് നീക്കം 75,000 ടണ്ണിൽ നിന്ന് പ്രതിവർഷം 125,000 ടണ്ണായി ഉയർത്തി. <ref name=":0">{{Cite web |date=2025-12-30 |title=Cochin International Airport opens extended export cargo warehouse |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/cochin-international-airport-opens-extended-export-cargo-warehouse/article70452877.ece |access-date=2026-01-01 |website=BusinessLine |language=en}}</ref> കാർഗോ ഗ്രാമത്തിൽ മൂന്ന് സമുച്ചയങ്ങളുണ്ട്: * {{convert|50000|sqft|m2|abbr=on|order=flip}} വിസ്തീർണ്ണമുള്ള സെന്റർ ഫോർ ഡ്രൈ കാർഗോ (CDC)-യിൽ ഇറക്കുമതിക്കും കയറ്റുമതിക്കും വേണ്ടിയുള്ള ഒരു പ്രത്യേക വെയർഹൗസിംഗ് സൗകര്യവും എയർ-കസ്റ്റംസ് പരിശോധനാ സൗകര്യവുമുണ്ട്.<ref name="Cargo1">{{Cite web|url=http://www.cochin-airport.in/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=26&linkId=26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701021515/http://www.cochin-airport.in/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=26&linkId=26|url-status=dead|title=കൊച്ചി വിമാനത്താവളത്തിലെ ചരക്ക് സൗകര്യങ്ങൾ|archive-date=1 ജൂലൈ 2009|access-date=20 ഡിസംബർ 2019}}</ref> * സെന്റർ ഫോർ പെരിഷബിൾ കാർഗോ (CPC) ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ കേടുവരുന്ന വസ്തുക്കൾക്കായുള്ള കോൾഡ് സ്റ്റോറേജ് കേന്ദ്രമാണ്. ഇതിന് ഏകദേശം {{convert|22000|sqft|m2|abbr=on|order=flip}} തറ വിസ്തീർണ്ണമുണ്ട്, ഏകദേശം 25,000 ടൺ ചരക്ക് കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിയും. 2008-ൽ, കാർഷിക, ഭക്ഷ്യ പ്രോത്സാഹന കയറ്റുമതി വികസന അതോറിറ്റി (APEDA), കേരള സർക്കാർ എന്നിവ വഴി [[ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ]] ആയ CIAL, {{INRConvert|380|m}} ചെലവിൽ ഇത് കമ്മീഷൻ ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |last=Rana |first=Karvi |date=16 December 2023 |title=കാർഗോ സർവീസ് സെന്റർ കേരളത്തിൽ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വിപുലീകരിക്കുന്നു |url=https://www.logisticsinsider.in/csc-broadens-operations-in-kerala/ |access-date=19 March 2024 |website=Logistics Insider |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.freshplaza.com/news_detail.asp?id=37952 |title=കൊച്ചി വിമാനത്താവളം ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ നശിച്ചുപോകുന്ന കാർഗോ കേന്ദ്രമായി |publisher=Freshplaza.com |access-date=5 May 2014 |archive-date=25 മെയ് 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525035143/http://www.freshplaza.com/news_detail.asp?id=37952 |url-status=live }}</ref> * ട്രാൻസ്ഷിപ്പ്മെന്റ് കാർഗോ കോംപ്ലക്സ് ട്രാൻസ്ഷിപ്പ്മെന്റ് കാർഗോയ്ക്കായി നീക്കിവച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രത്യേക വെയർഹൗസാണ്. വൃഷ്ടിപ്രദേശത്തെ കസ്റ്റംസ് വെയർഹൗസുകളിൽ നിന്നും ചെന്നൈ, ബാംഗ്ലൂർ, കോയമ്പത്തൂർ തുടങ്ങിയ വിമാനത്താവളങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള ഇറക്കുമതി, കയറ്റുമതി ചരക്കുകൾ കയറ്റുമതിക്കായി ഈ കേന്ദ്രത്തിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും സൂക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.<ref name="Cargo1"/> * മൂന്ന് പ്രധാന കാർഗോ സമുച്ചയങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതിനുള്ള അധിക സൗകര്യങ്ങളിൽ രണ്ട് [[എക്സ്-റേ മെഷീൻ]], എക്സ്പ്ലോസീവ് ട്രേസ് ഡിറ്റക്ഷൻ മെഷീനുകൾ, പ്രത്യേക അപകടകരമായ സാധനങ്ങളുടെ ഒരു മുറി, +2°C മുതൽ +8°C വരെ പരിപാലിക്കുന്ന രണ്ട് [[റഫ്രിജറേഷൻ|റഫ്രിജറേഷൻ മുറികൾ]], ഒരു റേഡിയോ ആക്ടീവ് കാർഗോ മുറി, ഉയർന്ന മൂല്യമുള്ള സാധനങ്ങളുടെ ഒരു മുറി എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref name=":0" /> == എത്തിച്ചേരാനുള്ള വഴി == [[കൊച്ചി]] പട്ടണത്തിൽനിന്ന് 25 കിലോമീറ്ററും, [[ആലുവ]]യിൽനിന്ന് 12 കിലോമീറ്ററും വടക്കായും [[അങ്കമാലി|അങ്കമാലിയിൽ]] നിന്ന് 5 കിലോമീറ്ററും [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിൽ]] നിന്ന് 52 കിലോമീറ്ററും തെക്കായും ഈ വിമാനത്താവളം നിലകൊള്ളുന്നു. [[ദേശീയപാത 544]], [[എം.സി. റോഡ്]] എന്നീ റോഡുകളും, എറണാകുളം-ഷൊർണ്ണൂർ തീവണ്ടിപ്പാതയും വിമാനത്താവളത്തിനു സമീപത്തുകൂടി കടന്നുപോകുന്നു. [[അങ്കമാലി]]യും [[ആലുവ]]യും ആണ് അടുത്തുള്ള റെയിൽ‌വേ സ്റ്റേഷനുകൾ. ==ടെർമിനലുകൾ== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = CIAL T1 Check In Counter.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = Check-in counters at Terminal 1 | image2 = Check-In area CIAL.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = Check-in counters at Terminal 2 | image3 = Cochin International Airport Terminal 3 departure area, 23 May 2017 (2).jpg | width3 = 220 | alt3 = | caption3 = Terminal 3 departure area | image4 = View of elephants inside Cochin International Airport.jpg | width4 = 220 | alt4 = | caption4 = Inside the Terminal 3 departure area | image5 = Cochin international airport terminal 3.jpg | width5 = 220 | alt5 = | caption5 = ടെർമിനൽ 3 | image6 = | width6 = 220 | alt6 = | caption6 = Terrace lounge | image7 = കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വീമാനത്താവളം 1z.jpg | width7 = 220 | alt7 = | caption7 = കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വീമാനത്താവളം }} == എയർലൈനുകൾ == === ആഭ്യന്തര ഗതാഗതം === {{Airport destination list | 2ndcoltitle = Destinations| 2ndcolunsortable=no <!-- --> | [[എയർ ഇന്ത്യ]] | ഡൽഹി, മുംബൈ | [[എയർ ഇന്ത്യ എക്സ്പ്രസ്സ്]] | [[ബെംഗളൂരു]], ഡൽഹി, ഹൈദരാബാദ്,കൊൽക്കത്ത | അലയൻസ് എയർ|അഗത്തി, [[ബെംഗളൂരു]], സേലം | [[ഇൻഡിഗോ എയർലൈൻസ്‌]] |അഗത്തി, അഹമ്മദാബാദ്, [[ബെംഗളൂരു]], ചെന്നൈ, ഡൽഹി, ഗോവ–ഡബോലിം, ഹൈദരാബാദ്, കണ്ണൂർ, കോഴിക്കോട്, മുംബൈ, പൂനെ, തിരുവനന്തപുരം | [[സ്പൈസ്ജെറ്റ് എയർലൈൻസ്‌]]| ചെന്നൈ, ഡൽഹി, ഹൈദരാബാദ്, മുംബൈ | [[വിസ്താര എയർലൈൻസ്]]|[[ബെംഗളൂരു]], ഡൽഹി, മുംബൈ }} === അന്താരാഷ്ട്ര ഗതാഗതം === {{Airport destination list | 2ndcoltitle = Destinations| 2ndcolunsortable=no <!-- --> | [[എയർ അറേബ്യ|എയർ അറേബ്യ (G9)]] | | [[എയർ ഇന്ത്യ|എയർ ഇന്ത്യ (AI)]] | | [[എയർ ഇന്ത്യ എക്സ്പ്രസ്സ്|എയർ ഇന്ത്യ എക്സ്പ്രസ്സ് (IX)]] | [[അബുദാബി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം|അബുദാബി]], ബഹ്റൈൻ, [[ഹമദ് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം|ദോഹ-ഹമദ്]], | എയർ ഏഷ്യ (AK) | | അലയൻസ് എയർ| | ബാത്തിക് എയർ മലേഷ്യ (OD)| | [[എമിറേറ്റ്സ് എയർലൈൻ|എമിറേറ്റ്സ് എയർലൈൻ (EK)]]| | [[ഇത്തിഹാദ് എയർവേയ്സ്|എത്തിഹാദ് എയർവേയ്സ് (EY)]]| | [[ഫ്ലൈദുബായ്|ഫ്ലൈ ദുബായ് (FZ)]]| | [[ഗൾഫ് എയർ|ഗൾഫ് ഏയർ(GF)]]| | [[ഇൻഡിഗോ എയർലൈൻസ്‌]] | | [[ജസീറ എയർവെയ്സ്|ജസീറ എയർവേയ്സ് (J9)]]| | [[സ്പൈസ്ജെറ്റ് എയർലൈൻസ്‌]]| |[[കുവൈറ്റ് എയർവേയ്‌സ്|കുവൈറ്റ് എയർവേയ്സ് (KU)]]| |മലേഷ്യ എയർലൈൻസ്(MH)| |മാൽദീവിയൻ (Q2)| |[[ഒമാൻ എയർ|ഒമാൻ എയർ (WY)]]| |[[ഖത്തർ എയർവേയ്സ്|ഖത്തർ എയർവേയ്സ് (QR)]]| | സൗദി അറേബ്യൻ എയർലൈൻസ് (SV)| | [[സിംഗപ്പൂർ എയർലൈൻസ്|സിംഗപ്പൂർ എയർലൈൻസ് (SQ)]]| |[[സ്പൈസ്ജെറ്റ് എയർലൈൻസ്‌|സ്പൈസ് ജെറ്റ് (SG)]]| |[[ശ്രീലങ്കൻ എയർലൈൻസ്|ശ്രീലങ്കൻ എയർലൈൻസ് (UL)]]| |തായ് എയർഏഷ്യ (FD)| |[[തായ്‌ എയർവേസ്|തായ് എയർവേസ് ഇൻ്റർനാഷണൽ (TG)]]| |തായ് ലയൺ എയർ (SL)| |വിയറ്റ്ജെറ്റ് എയർ (VJ)| |[[വിസ്താര എയർലൈൻസ്|വിസ്താര (UK)]]| }} == ചിത്രശാല == <gallery caption="കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിന്റെ ചില ചിത്രങ്ങൾ" widths="180px" heights="120px" perrow="3"> <!-- Image:Cochin_Airport2.jpg|വിമാനത്താവള കെട്ടിടം - പുറമേ നിന്ന് --> Image:Cochin International Airport Departure Area.jpg|ഡിപാർച്ചർ‍ ഏരിയ, കൊച്ചി വിമാന താവളം ചിത്രം:കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവള റൺ‌വേ-ഒരു ആകാശദൃശ്യം.jpg|കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവള റൺ‌വേ-ഒരു ആകാശദൃശ്യം </gallery> == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == {{Commons category|Cochin International Airport}} * [http://cial.aero/ ഔദ്യോഗിക വെബ്‌സൈറ്റ്] * [http://aai.aero/allAirports/cochin_airpo_gi.jsp Cochin International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202091225/http://www.aai.aero/allAirports/cochin_airpo_gi.jsp |date=2016-02-02 }} ([[Airports Authority of India]] web site) * Airport data: ** {{WAD|VOCI}} ** [http://www.fallingrain.com/icao/VOCI.html FallingRain.com: Airport COCHIN INTL (VOCI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091121182427/http://www.fallingrain.com/icao/VOCI.html |date=2009-11-21 }} ** [http://www.azworldairports.com/airports/p1750cok.htm A-Z World Airport Data] == അവലംബം == <references/> {{കേരളത്തിലെ വിമാനത്താവളങ്ങൾ |state=expanded}} {{Tourism in Kerala}} {{Airports in India|state=autocollapse}} {{Airport-stub|Cochin International Airport}} [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ വിമാനത്താവളങ്ങൾ]] qmi0pd1eog9ohpchq872qv5dh3fk943 0 10101 4668360 4614105 2026-09-21T16:01:31Z ~2026-50957-44 223182 /* */ 4668360 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Rama}} {{നാനാർത്ഥം|ശ്രീരാമൻ}} {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = File:The Great Human ShriRam.jpg |Caption = ശ്രീ രാമൻ | Name = ശ്രീ രാമൻ | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = राम | Affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]] | Kannada = | Pali_Transliteration = | Tamil_script = இராமர் | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | God of = | Mantra = രാമ രാമ | Moola Mantra = ഓം രാം രാമായ നമഃ | Weapon = വില്ലും അസ്ത്രവും | Consort = [[സീത]] | Abode = അയോദ്ധ്യ | Mount = രഥം }} ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഐ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE ജനുവരി 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഐ. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം (പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവ വിശ്വാസപ്രകാരം), ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളും, പ്രപഞ്ച പരിപാലകനുമായ ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്‌ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ദശാവതാരങ്ങളിൽ ഏഴാമത്തേ അവതാരമാണ്‌ '''ശ്രീരാമൻ''' ([[English]]: Rama, [[IAST]]: rāma, [[Devanāgarī]]: राम, [[Thai]]: พระราม, [[Lao]]: ພຣະຣາມ, [[Burmese]]: Yama, [[Tagalog]]: Rajah Bantugan)‍. [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്നു രാമൻ. ഇദ്ദേഹത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് [[രാമായണം]] പുരോഗമിക്കുന്നത്. തെക്കേ ഏഷ്യയിലും, കിഴക്കേ ഏഷ്യയിലും <ref name=Dimock1963> {{cite journal | author = Dimock Jr, E.C. | year = 1963 | title = Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal | journal = History of Religions | volume = 3 | issue = 1 | pages = 106–127 | url = http://www.jstor.org/pss/1062079 | doi = 10.1086/462474 }}</ref> ഉള്ള പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ രാമൻ പ്രസിദ്ധമാണ്. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന [[ദശരഥൻ|ദശരഥന്]] പട്ടമഹിഷിയായ [[കൗസല്യ|കൗസല്യയിൽ]] ജനിച്ച ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. ഹിന്ദുമതത്തിൽ രാമനെ '''മര്യാദാ പുരുഷോത്തമനായി''' കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001">{{cite journal | author = Hess, L. | year = 2001 | title = Rejecting Sita: Indian Responses to the Ideal Man's Cruel Treatment of His Ideal Wife* | journal = Journal of the American Academy of Religion | volume = 67 | issue = 1 | pages = 1–32 | url = http://jaar.oxfordjournals.org/cgi/content/citation/67/1/1 | accessdate = 2008-04-12 | doi = 10.1093/jaarel/67.1.1 }}</ref>. നന്മയുടെ ദൈവമായും ശ്രീരാമനെ കരുതുന്നു. [[ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മിയുടെ]] അവതാരമായ [[സീത|സീതാദേവിയാണ്]] പത്നി. ഉത്തമസ്ത്രീയായി സീതയെ കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001"/><ref name=Kanungo>{{cite journal | author = Kanungo, H. | year = | title = The Distinct Speciality of Lord Jagannath | journal = Orissa Review | url = http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2008-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080529053220/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[ഭരതൻ]], [[ലക്ഷ്മണൻ]], [[ശത്രുഘ്നൻ]] എന്നിവരായിരുന്നു രാമന്റെ സഹോദരൻമാർ. ശിവന്റെ അവതാരവും മഹാബലവാനുമായ [[ഹനുമാൻ]] ശ്രീരാമന്റെ ഭക്തനും ദാസനുമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം രാമചരിതവും ജീവനവും ധർമ്മത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഉത്തമപുരുഷനും പൂർണ്ണ മനുഷ്യനുമായിരുന്നു രാമൻ. [[ദശരഥൻ]] കൊടുത്ത ശപഥം മുൻ‌നിർത്തി, തന്റെ മകനായ [[ഭരതൻ (രാമായണം)|ഭരതൻ]] രാജാവാകണം എന്നുള്ളതും പതിന്നാലു വർഷത്തെ രാമൻ വനവാസത്തിന് പോകണം എന്നുള്ളതും [[കൈകേയി|കൈകേയിയുടെ]] ആവശ്യപ്രകാരമായിരുന്നു.<ref name = "Griffith1963">{{cite book | author = Griffith, R.T.H. | authorlink = Ralph T. H. Griffith | year = 1870–1874 | title = The Rámáyan of Válmíki | url = http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm | publisher = London: Trübner & Co.; Benares: E. J. Lazarus and Co. }}</ref> പത്നി [[സീത|സീതക്കും]] അനുജൻ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] രാമനെ പിരിഞ്ഞിരിക്കുവാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ട് പതിന്നാലു വർഷത്തെ വനവാസത്തിന് രാമനൊപ്പം പോകുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനിടക്ക് അസുര രാജാവായ ലങ്കേശ്വരൻ [[രാവണൻ]] [[സീത|സീതയെ]] അപഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്ലേശകരവും ശ്രമകരവുമായ നീണ്ട തിരച്ചിലിനു ശേഷം, സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്ന് [[ഹനുമാൻ]] കണ്ടെത്തുകയും. ഘോരയുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ രാവണനെ നിഗ്രഹിച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനുശേഷം അയോദ്ധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാമന്റെ കിരീടധാരണം നടക്കുകയും, അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അവരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ അന്തിമഫലമായ ദേശത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയായി, <ref name = "Griffith1963"/> പിന്നീടുള്ള പതിനോരായിരം [[വർഷം]] സന്തോഷത്തിന്റെയും, സമാധാനത്തിന്റെയും, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ന്യായത്തിന്റെയും യുഗമായ ''രാമരാജ്യ'' മായി അറിയപ്പെട്ടു. മാതൃകാപരമായ രാമരാജ്യം ലോകത്തിന് നൽകിയ രാമൻ, ഒടുവിൽ പുത്രന്മാരായ [[ലവൻ|ലവ]]-[[കുശൻ|കുശന്മാർക്ക്]] രാജ്യം നൽകി സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. രാമൻ ജീവിച്ചിരുന്നത് ഏകദേശം ബി.സി 1300-1200 കാലഘട്ടത്തിൽ [[Bronze Age|വെങ്കല യുഗത്തിൽ]] ആയിരുന്നു. ഇത് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദ]] കുലമണ്ഡലങ്ങൾ (മണ്ഡലം 2 മുതൽ 7 വരെ) രചിക്കപ്പെടുന്ന കാലം ആയിരുന്നു. രാമന്റെ സഹോദരൻ ആയ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണന്റെ]] ഒരു മകൻ ആയ ധ്വന്യൻ എന്നയാളെ കുറിച്ച് ഋഗ്വേദത്തിൽ പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 5.33.10), രാമനെ കുറിച്ചും പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 10.93.14). ദശരഥ രാജാവിന്റെ ഭാര്യാസഹോദരൻ ആയ രാജാവ് ദിവോദാസനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൗത്രൻ സുദാസും ഋഗ്വേദത്തിൽ ധാരാളം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന വീരൻമാർ ആണ്. [[തുളസീദാസ്]], [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ]], [[ഭദ്രാചലം രാമദാസ്]], [[ത്യാഗരാജൻ|ത്യാഗരാജസ്വാമികൾ]] തുടങ്ങി നിരവധി പ്രസിദ്ധ കവികൾ രാമഭക്തരായിരുന്നു. ഇവരുടെ കൃതികളിൽ രാമന്റെ മഹിമകൾ ധാരാളമായി കാണാം. ==രാമകഥ== ===രാമന്റെ ജനനവും വിവാഹവും=== ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഇ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE January 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഇ. 7119-ലാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അയോദ്ധ്യയിലെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം, ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി, ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം, ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും, ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു, ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു, മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു നൂറു യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും, അയ്യായിരം പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും, രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ, അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷണൻ സീതയുടെ സഹോദരി ഊർമിളയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രി മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു. ===അഭിഷേകവിഘ്നം=== കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. എന്നാൽ ഒരുനാൾ ദുഃസ്വപ്നങ്ങളും ദുസ്സൂചനകളും കണ്ടു അസ്വസ്ഥനായ ദശരഥൻ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ തന്നെ രാമനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാൻ രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് രണ്ടു വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും, അടുത്തതു രാമൻ പതിനാലു വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും. ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു. ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി, കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി, സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ, "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും, അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. === പാദുകാഭിഷേകം=== ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, പതിനാലു വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരദ്വാജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു. മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും, മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു, ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും, "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു. കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും, "ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ, അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. പതിനാലു വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. === രാമന്റെ വനവാസം=== ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. മഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും, അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു പത്തു വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത രണ്ടു ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ===സീതാപഹരണം=== ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി, അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച പതിനാലു രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ പതിനാലായിരം വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു. സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി. ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു. ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു, അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു, ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളുകൊണ്ടുള്ള വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന, അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. ===സുഗ്രീവസഖ്യം=== തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു. അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു, അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. :നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ :നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ :നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന :നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. ===ബാലിവധം=== സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി, സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല. ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി, കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി. ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു ; ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും, വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊൻതാമരപ്പൂക്കൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു, അവന്റെ ജഡം ബാലി ഒരു യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു. ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി പത്തു ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട്, ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു. മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു, മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി തന്റെ കഴുത്തിൽ കിടന്ന സ്വർണ്ണ താമരമാല സുഗ്രീവനെ അണിയിച്ചിട്ടു കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു, അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ, അനവധി കാലം വനത്തിൽ വസിച്ചു ക്ലേശിച്ച സുഗ്രീവനോട് നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു. ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. ===സീതാന്വേഷണം=== നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി, താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു. അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു. മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ വിരാട രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി.രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി. അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രധാരിണിയും, ദുഃഖിതയും, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണികൾ മൂലം തളർന്നിരിക്കുന്ന സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു. കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു, താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു. അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി. ഹനുമാൻ തന്നെ കണ്ടു എന്ന തെളിവിനായി, സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. ===ലങ്കാദഹനം=== സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അതിനു വേണ്ടി അദ്ധേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്താന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും, ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്തതെവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും, ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം, ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത, തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു, മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ, സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു, ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു, കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു. സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===സേതു ബന്ധനം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ===യുദ്ധാരംഭം=== ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: <nowiki>*</nowiki>"ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും."* ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന **'ത്രിജട'** എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: *"സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."* ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ **'ഗരുഡൻ'** ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: <nowiki>*</nowiki> അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. <nowiki>*</nowiki> കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. <nowiki>*</nowiki> അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. <nowiki>*</nowiki> മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: *"ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം."* ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. <nowiki>=കുംഭകർണാവധം =</nowiki> ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ **'ശക്തി'** എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: <nowiki>*</nowiki>"ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥"* <nowiki>*</nowiki>(അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.)* ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: *"ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല."* എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ **'വായവ്യാസ്ത്രം'** പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ **'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ'** ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് **അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ** കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ **'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം'** വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. <nowiki>=ഔഷധഗിരിഹരണം=</nowiki> കുംഭകർണ്ണനും തന്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ **'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം'** ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: *"നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?"*. ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: *"ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്."* അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: *"ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: <nowiki>*</nowiki> മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന **'മൃതസഞ്ജീവനി'** <nowiki>*</nowiki> മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന **'വിശല്യകരണി'** <nowiki>*</nowiki> ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന **'സുവർണ്ണകരണി'** <nowiki>*</nowiki> അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന **'സന്ധാനകരണി'** നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക."* ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. <nowiki>=മേഘനാദവധം=</nowiki> മരിച്ചുവീണ വാനരസേന മുഴുവൻ വീണ്ടും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റത് കണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് അമ്പരന്നു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു **'മായാസീതയെ'** സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: *"അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്."* തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള **'നികുംഭില'** എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം."* വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ **'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം'** (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: <nowiki>*</nowiki>"ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥"* <nowiki>*</nowiki>(ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!)* ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമാന്ത്രികനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. <nowiki>=രാവണവധം=</nowiki> തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ **'സുപാർശ്വൻ'** എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. *"അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക"* എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. സർവ്വസൈന്യവും നശിച്ചതോടെ, സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ **'മാതലി'**യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ **അഗസ്ത്യമുനി** കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ **'ആദിത്യഹൃദയം'** എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: *"പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും."* ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ **'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം'** പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. <nowiki>=അഗ്നിപരീക്ഷ=</nowiki> രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: <nowiki>*</nowiki>"മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം"* <nowiki>*</nowiki>(മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക).* ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: *"ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം."* ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: *"എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും."* ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. എല്ലാവരും ഭയന്നുനിൽക്കെ, അത്ഭുതകരമായി സാക്ഷാൽ അഗ്നിദേവൻ തന്നെ സീതാദേവിയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ കൈകളിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് തീയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു. *"സീത പരിപൂർണ്ണ പരിശുദ്ധയാണ്"* എന്ന് അഗ്നിദേവൻ പ്രഖ്യാപിച്ചു. ലോകത്തിന് മുന്നിൽ സീതയുടെ പരിശുദ്ധി തെളിയിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രമാണ് താൻ അങ്ങനെ പരുഷമായി സംസാരിച്ചതെന്ന് പറഞ്ഞ് ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ സീതയെ സ്വീകരിച്ചു. ഈ സമയം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് ദശരഥ മഹാരാജാവും ബ്രഹ്മാവ്, ശിവൻ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരും അവിടെയെത്തി അവരെ അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: *"എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം."* ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ **'പുഷ്പകവിമാനം'** കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: *"സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, അങ്കദന്റെ അമ്മ, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം."* സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. <nowiki>=പട്ടാഭിഷേകം=</nowiki> പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: *". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി."* ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർക്ക് അവകാശപ്പെട്ടതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: *"സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക."* ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ **'രാമരാജ്യം'** ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ==സീത പരിത്യാഗം - യാഥാർത്ഥ്യം== പ്രപഞ്ച നന്മയ്ക്കും ധർമ്മ സംസ്ഥാപനത്തിനും അവതാരവേളയിൽ വിഷ്ണു ഭഗവാനും ലക്ഷ്മി ദേവിയും വിരഹം സഹിക്കുന്നു. അതുപോലെയാണ് ശ്രീരാമനും സീത ദേവിയും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സന്താനങ്ങളാണ് അവിടെ വസിക്കുന്ന പ്രജകൾ. പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും സ്ഥാനമാണ് മഹാരാജാവിനും മഹാറാണിയ്ക്കുമുള്ളത്. അവരാണ് പ്രജകളുടെ മാതൃക . അവരുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും ജനങ്ങളിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തും. സീതദേവിയ്ക്ക് നേരെ ആരോപണമുയർന്നപ്പോൾ , സീത ദേവി സ്വയം തന്നെ രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കും ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനും വേണ്ടി രാജ്യമുപേക്ഷിക്കാൻ തയാറായി . ഇതിലൂടെ മഹാറാണിയുടെ കർത്തവ്യവും വിവാഹവേളയിൽ ഏത് ദുഃഖത്തിലും ഭർത്താവിനൊപ്പം ഉണ്ടാകുമെന്നും ഭർത്താവിന്റെ നല്ലതിന് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന വാക്കും സീത ദേവി പാലിക്കുന്നു.താൻ കാരണം മറ്റുള്ളവർ തന്റെ ഭർത്താവിനെ അപമാനിക്കുന്നത് ദേവിയ്ക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. ഗർഭിണിയായ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ ഒട്ടും തയാറായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ സീത ദൃഢനിശ്ചയമെടുത്തിരുന്നു. രാജ്യമുപേക്ഷിച്ച് സീതയോടൊപ്പം പോവാൻ തയാറായാൽ അയോധ്യയിലെ തങ്ങളുടെ പ്രജകളാകുന്ന സന്താനത്തിന് തെറ്റായ മാതൃകയാണ് കാട്ടികൊടുക്കുന്നതെന്നും സീത രാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തന്റെ അനുജന്മാർ രാജസിംഹാസനം ഏറ്റെടുക്കില്ലെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ സീതയുടെ നിർണയം അംഗീകരിച്ചു എന്നാൽ സീതയുടെ പക്കൽ നിന്നും ഒരു വാക്ക് അദ്ദേഹം വാങ്ങി. മറ്റുള്ളവരെല്ലാം സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചതല്ലെന്നും താൻ കാരണമാണ് പോവുന്നതെന്നും കരുതണമെന്നാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടത്. സീത നീറുന്ന മനസ്സോടെ പതിയുടെ ആവശ്യം അംഗീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ ഉയർത്തിക്കാട്ടാൻ നോക്കുന്നത് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യമാണ്. സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് വന്നാൽ തെറ്റ് ചെയ്യാത്ത സീത കുറ്റക്കാരിയാകും. ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യം ഏറ്റവും അവശ്യമായ തന്റെ ഗർഭിണിയായ ഭാര്യയെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ സാഹചര്യ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനെ വിവശനാക്കിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആ കുറ്റം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , വിവാഹ വേളയിൽ എത് സാഹചര്യത്തിലും കൂടെയുണ്ടാകും എന്ന വാക്ക് പാലിക്കാൻ കഴിയാത്ത പശ്ചാതാപത്തിൽ. ദാമ്പത്യ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം പരസ്പരമുള്ള സ്നേഹവും വിശ്വാസവുമാണ്. രാമൻ ഒരിക്കൽപോലും സീതയെ അവിശ്വസിച്ചില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ സീത മാത്രമായിരുന്നു. അശ്വമേധ യജ്ഞത്തിൽ ഭാര്യയുടെ സാന്നിധ്യം ആവശ്യമായിരുന്നു, എന്നിരുന്നാൽ കൂടി അദ്ദേഹം വേറെ വിവാഹം ചെയ്തില്ല, സീതയുടെ സ്വർണ പ്രതിമ തന്റെയൊപ്പം വയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. അതേപോലെ സീത പോയതിന് ശേഷം രാമൻ രാജകീയ ആർഭാടങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചില്ല. വനത്തിൽ സീത കഴിയുന്ന പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹവും സാധാരണ ജീവിതം നയിച്ചു. അതേപോലെ സുരക്ഷിതമായ വാത്മീകി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമ പരിസരത്താണ് സീതയെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അജ്ഞയാൽ ഉപേക്ഷിച്ചത്. ഇതിലൂടെയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന് സീതയോടുള്ള അടങ്ങാത്ത സ്നേഹമാണ് കാണാൻ സാധിക്കുന്നത് . ഇതാണ് ശ്രീരാമനെ മര്യാദ പുരുഷോത്തമനാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതേപേലെ സീതയെ പതിവ്രതാ രത്‌നമാക്കുന്നതും. അതേ പോലെ രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് രാമൻ സീതയെ കൊണ്ട് ചെയ്യിപ്പിക്കാൻ തയാറായില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഭാവിയിലും സ്ത്രീകൾ ചെറിയ തെറ്റിന് പോലും അഗ്നിപരീക്ഷ ചെയ്യേണ്ടതായി വരും. ഇങ്ങനെ തെറ്റായ ഒരു സന്ദേശം ഭാവി തലമുറയ്ക്ക് കൊടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. ശ്രീരാമനും സീതയും അവരുടെ ഒരുമിച്ചുള്ള ജീവിതം പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ത്യാഗം ചെയ്തു. സ്വാർത്ഥതയേതുമില്ലാത്ത ശ്രീരാമൻ എന്നും മാതൃക ഭരണാധികാരിയാണ് . സീത പരിത്യാഗത്തിലൂടെ തന്റെ പുത്രന്മാർ സഹിക്കേണ്ടി വരുമായിരുന്ന പഴിയിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ അവരെ സംരക്ഷിച്ചു. അതേപോലെ വാത്മീകി ആശ്രമം പോലെയൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലമാണ് തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് വേണ്ടി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തത്.ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ എന്ന സ്നേഹനിധിയായ പിതാവിനെയാണ് കാണുന്നത്. സീതയും രാമനും രണ്ടല്ല മറിച്ച് ഒന്നാണ്. ഇരുവരും രണ്ട് ശരീരമെങ്കിലും ഒരു മനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നാമം രാമനു മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. സീതയെയും രാമനെയും യഥാർത്തതിൽ മനസ്സിലാക്കത്തവരാണ് രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയെ പഴിക്കുന്നത്. സീതയും രാമനും ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. ഭൂമിപ്രവേശം നടത്തിയ സീതയും സരയൂ നദിയിൽ ഭൗതികദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രീരാമനും വൈകുണ്ഡത്തിൽ വെച്ച് സംഗമം ഉണ്ടാവുന്നു. ധർമപാലനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലകളാണ് എല്ലാം. ==പ്രാർത്ഥനാ ശ്ലോകങ്ങൾ== ‘രാമായ രാമഭദ്രായ രാമചന്ദ്രായ വേധസേ<br /> രഘുനാഥായ നാഥായ സീതായപതയേ നമഃ‘ ’ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ‘ ’ആപദാമപഹർത്താരം<br /> ദാതാരം സർവസമ്പദാം<br /> ലോകാഭിരാമം ശ്രീരാമം<br /> ഭൂയോ ഭൂയോ നമാമ്യഹം<ref>'ക്ഷേത്രാചാരങ്ങൾ', കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്, പഞ്ചാംഗം പുസ്തകശാല, കുന്നംകുളം</ref> == കേരളത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == *[[തൃപ്രയാർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ]] *[[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശൂർ വടക്കുംന്നാഥ ക്ഷേത്രം]] (ശ്രീരാമൻ ഇവിടുത്തെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠകളിൽ ഒന്നാണ്) *[[തിരുവില്വാമല ശ്രീവില്വാദ്രിനാഥക്ഷേത്രം|തിരുവില്വാമല ശ്രീ വില്വാദ്രിനാഥ ക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[കുന്നംകുളം]], തൃശ്ശൂർ *[[ചടയമംഗലം ജടായു-രാമക്ഷേത്രം]], [[കൊല്ലം ജില്ല|കൊല്ലം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം ജില്ല|പാലാ രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം ജില്ല|രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം]] *[[ആലത്തിയൂർ പെരുംതൃക്കോവിൽ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം|ആലത്തിയൂർ ശ്രീരാമ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം]] *[[തൃപ്പൂണിത്തുറ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം]] *[[മാമ്മലശ്ശേരി ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], എറണാകുളം *[[വെളിനെല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[ഓയൂർ]], കൊല്ലം *[[തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി|തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[എലപ്പുള്ളി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|എലപ്പുള്ളി]], [[പാലക്കാട്‌ ജില്ല|പാലക്കാട്‌]] *[[പൂങ്കുന്നം സീതാരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തലശ്ശേരി]], [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] *[[ചെറുതാഴം രാഘവപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|രാഘവപുരം (ഹനുമാരമ്പലം) ക്ഷേത്രം]], [[ചെറുതാഴം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചെറുതാഴം]], കണ്ണൂർ *[[തിരുവാറ്റ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[കോട്ടയം ജില്ല|കോട്ടയം]] *[[വെന്നിമല ശ്രീരാമലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം|വെന്നിമല ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം]], കോട്ടയം *[[തിരുമണിവെങ്കിടപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[വൈക്കം]], കോട്ടയം *ഭജനമഠം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, പണിമൂല, തിരുവനന്തപുരം *രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, കോഴിമണ്ണ, കോഴിക്കോട് *തിരുവനന്തപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം (പദ്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം) *വർക്കല ജനാർദ്ദനസ്വാമി ക്ഷേത്രം, തിരുവനന്തപുരം (ശ്രീരാമൻ ഉപദേവൻ) *വെട്ടയ്ക്കൽ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, ചേർത്തല, ആലപ്പുഴ (ഹനുമാൻ ഉപദേവൻ) *രാമക്കൽ മേട് ശ്രീരാമ-ദുർഗ്ഗാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, ഇടുക്കി == ഇവയും കാണുക == * [[രാമായണം]] * [[സീത]] == അവലംബം == {{reflist|2}} {{VishnuAvatars}} {{രാമായണം}} {{ഹിന്ദു ദൈവങ്ങൾ}} {{Commonscat|Rama}} {{Authority control}} {{Hinduism-stub}} [[വർഗ്ഗം:ദശാവതാരം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] [[വർഗ്ഗം:വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ]] ebl20qan588g3arttop3a6l0712m2me 4668367 4668360 2026-09-21T16:23:17Z ~2026-50957-44 223182 ഉള്ളടക്കം ചേർത്തു 4668367 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Rama}} {{നാനാർത്ഥം|ശ്രീരാമൻ}} {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = File:The Great Human ShriRam.jpg |Caption = ശ്രീ രാമൻ | Name = ശ്രീ രാമൻ | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = राम | Affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]] | Kannada = | Pali_Transliteration = | Tamil_script = இராமர் | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | God of = | Mantra = രാമ രാമ | Moola Mantra = ഓം രാം രാമായ നമഃ | Weapon = വില്ലും അസ്ത്രവും | Consort = [[സീത]] | Abode = അയോദ്ധ്യ | Mount = രഥം }} ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഐ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE ജനുവരി 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഐ. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം (പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവ വിശ്വാസപ്രകാരം), ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളും, പ്രപഞ്ച പരിപാലകനുമായ ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്‌ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ദശാവതാരങ്ങളിൽ ഏഴാമത്തേ അവതാരമാണ്‌ '''ശ്രീരാമൻ''' ([[English]]: Rama, [[IAST]]: rāma, [[Devanāgarī]]: राम, [[Thai]]: พระราม, [[Lao]]: ພຣະຣາມ, [[Burmese]]: Yama, [[Tagalog]]: Rajah Bantugan)‍. [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്നു രാമൻ. ഇദ്ദേഹത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് [[രാമായണം]] പുരോഗമിക്കുന്നത്. തെക്കേ ഏഷ്യയിലും, കിഴക്കേ ഏഷ്യയിലും <ref name=Dimock1963> {{cite journal | author = Dimock Jr, E.C. | year = 1963 | title = Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal | journal = History of Religions | volume = 3 | issue = 1 | pages = 106–127 | url = http://www.jstor.org/pss/1062079 | doi = 10.1086/462474 }}</ref> ഉള്ള പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ രാമൻ പ്രസിദ്ധമാണ്. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന [[ദശരഥൻ|ദശരഥന്]] പട്ടമഹിഷിയായ [[കൗസല്യ|കൗസല്യയിൽ]] ജനിച്ച ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. ഹിന്ദുമതത്തിൽ രാമനെ '''മര്യാദാ പുരുഷോത്തമനായി''' കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001">{{cite journal | author = Hess, L. | year = 2001 | title = Rejecting Sita: Indian Responses to the Ideal Man's Cruel Treatment of His Ideal Wife* | journal = Journal of the American Academy of Religion | volume = 67 | issue = 1 | pages = 1–32 | url = http://jaar.oxfordjournals.org/cgi/content/citation/67/1/1 | accessdate = 2008-04-12 | doi = 10.1093/jaarel/67.1.1 }}</ref>. നന്മയുടെ ദൈവമായും ശ്രീരാമനെ കരുതുന്നു. [[ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മിയുടെ]] അവതാരമായ [[സീത|സീതാദേവിയാണ്]] പത്നി. ഉത്തമസ്ത്രീയായി സീതയെ കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001"/><ref name=Kanungo>{{cite journal | author = Kanungo, H. | year = | title = The Distinct Speciality of Lord Jagannath | journal = Orissa Review | url = http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2008-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080529053220/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[ഭരതൻ]], [[ലക്ഷ്മണൻ]], [[ശത്രുഘ്നൻ]] എന്നിവരായിരുന്നു രാമന്റെ സഹോദരൻമാർ. ശിവന്റെ അവതാരവും മഹാബലവാനുമായ [[ഹനുമാൻ]] ശ്രീരാമന്റെ ഭക്തനും ദാസനുമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം രാമചരിതവും ജീവനവും ധർമ്മത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഉത്തമപുരുഷനും പൂർണ്ണ മനുഷ്യനുമായിരുന്നു രാമൻ. [[ദശരഥൻ]] കൊടുത്ത ശപഥം മുൻ‌നിർത്തി, തന്റെ മകനായ [[ഭരതൻ (രാമായണം)|ഭരതൻ]] രാജാവാകണം എന്നുള്ളതും പതിന്നാലു വർഷത്തെ രാമൻ വനവാസത്തിന് പോകണം എന്നുള്ളതും [[കൈകേയി|കൈകേയിയുടെ]] ആവശ്യപ്രകാരമായിരുന്നു.<ref name = "Griffith1963">{{cite book | author = Griffith, R.T.H. | authorlink = Ralph T. H. Griffith | year = 1870–1874 | title = The Rámáyan of Válmíki | url = http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm | publisher = London: Trübner & Co.; Benares: E. J. Lazarus and Co. }}</ref> പത്നി [[സീത|സീതക്കും]] അനുജൻ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] രാമനെ പിരിഞ്ഞിരിക്കുവാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ട് പതിന്നാലു വർഷത്തെ വനവാസത്തിന് രാമനൊപ്പം പോകുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനിടക്ക് അസുര രാജാവായ ലങ്കേശ്വരൻ [[രാവണൻ]] [[സീത|സീതയെ]] അപഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്ലേശകരവും ശ്രമകരവുമായ നീണ്ട തിരച്ചിലിനു ശേഷം, സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്ന് [[ഹനുമാൻ]] കണ്ടെത്തുകയും. ഘോരയുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ രാവണനെ നിഗ്രഹിച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനുശേഷം അയോദ്ധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാമന്റെ കിരീടധാരണം നടക്കുകയും, അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അവരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ അന്തിമഫലമായ ദേശത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയായി, <ref name = "Griffith1963"/> പിന്നീടുള്ള പതിനോരായിരം [[വർഷം]] സന്തോഷത്തിന്റെയും, സമാധാനത്തിന്റെയും, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ന്യായത്തിന്റെയും യുഗമായ ''രാമരാജ്യ'' മായി അറിയപ്പെട്ടു. മാതൃകാപരമായ രാമരാജ്യം ലോകത്തിന് നൽകിയ രാമൻ, ഒടുവിൽ പുത്രന്മാരായ [[ലവൻ|ലവ]]-[[കുശൻ|കുശന്മാർക്ക്]] രാജ്യം നൽകി സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. രാമൻ ജീവിച്ചിരുന്നത് ഏകദേശം ബി.സി 1300-1200 കാലഘട്ടത്തിൽ [[Bronze Age|വെങ്കല യുഗത്തിൽ]] ആയിരുന്നു. ഇത് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദ]] കുലമണ്ഡലങ്ങൾ (മണ്ഡലം 2 മുതൽ 7 വരെ) രചിക്കപ്പെടുന്ന കാലം ആയിരുന്നു. രാമന്റെ സഹോദരൻ ആയ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണന്റെ]] ഒരു മകൻ ആയ ധ്വന്യൻ എന്നയാളെ കുറിച്ച് ഋഗ്വേദത്തിൽ പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 5.33.10), രാമനെ കുറിച്ചും പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 10.93.14). ദശരഥ രാജാവിന്റെ ഭാര്യാസഹോദരൻ ആയ രാജാവ് ദിവോദാസനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൗത്രൻ സുദാസും ഋഗ്വേദത്തിൽ ധാരാളം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന വീരൻമാർ ആണ്. [[തുളസീദാസ്]], [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ]], [[ഭദ്രാചലം രാമദാസ്]], [[ത്യാഗരാജൻ|ത്യാഗരാജസ്വാമികൾ]] തുടങ്ങി നിരവധി പ്രസിദ്ധ കവികൾ രാമഭക്തരായിരുന്നു. ഇവരുടെ കൃതികളിൽ രാമന്റെ മഹിമകൾ ധാരാളമായി കാണാം. ==രാമകഥ== ===രാമന്റെ ജനനവും വിവാഹവും=== ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഇ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE January 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഇ. 7119-ലാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അയോദ്ധ്യയിലെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം, ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി, ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം, ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും, ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു, ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു, മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു നൂറു യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും, അയ്യായിരം പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും, രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ, അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷണൻ സീതയുടെ സഹോദരി ഊർമിളയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രി മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു. ===അഭിഷേകവിഘ്നം=== കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. എന്നാൽ ഒരുനാൾ ദുഃസ്വപ്നങ്ങളും ദുസ്സൂചനകളും കണ്ടു അസ്വസ്ഥനായ ദശരഥൻ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ തന്നെ രാമനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാൻ രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് രണ്ടു വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും, അടുത്തതു രാമൻ പതിനാലു വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും. ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു. ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി, കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി, സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ, "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും, അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. === പാദുകാഭിഷേകം=== ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, പതിനാലു വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരദ്വാജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു. മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും, മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു, ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും, "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു. കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും, "ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ, അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. പതിനാലു വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. === രാമന്റെ വനവാസം=== ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. മഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും, അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു പത്തു വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത രണ്ടു ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ===സീതാപഹരണം=== ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി, അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച പതിനാലു രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ പതിനാലായിരം വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു. സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി. ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു. ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു, അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു, ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളുകൊണ്ടുള്ള വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന, അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. ===സുഗ്രീവസഖ്യം=== തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു. അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു, അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. :നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ :നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ :നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന :നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. ===ബാലിവധം=== സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി, സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല. ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി, കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി. ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു ; ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും, വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊൻതാമരപ്പൂക്കൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു, അവന്റെ ജഡം ബാലി ഒരു യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു. ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി പത്തു ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട്, ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു. മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു, മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി തന്റെ കഴുത്തിൽ കിടന്ന സ്വർണ്ണ താമരമാല സുഗ്രീവനെ അണിയിച്ചിട്ടു കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു, അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ, അനവധി കാലം വനത്തിൽ വസിച്ചു ക്ലേശിച്ച സുഗ്രീവനോട് നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു. ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. ===സീതാന്വേഷണം=== നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി, താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു. അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു. മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ വിരാട രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി.രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി. അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രധാരിണിയും, ദുഃഖിതയും, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണികൾ മൂലം തളർന്നിരിക്കുന്ന സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു. കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു, താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു. അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി. ഹനുമാൻ തന്നെ കണ്ടു എന്ന തെളിവിനായി, സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. ===ലങ്കാദഹനം=== സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അതിനു വേണ്ടി അദ്ധേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്താന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും, ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്തതെവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും, ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം, ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത, തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു, മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ, സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു, ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു, കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു. സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===സേതു ബന്ധനം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ===യുദ്ധാരംഭം=== ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: "ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന 'ത്രിജട' എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ 'ഗരുഡൻ' ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: •അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. •കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. •അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. •മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം." ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. ===കുംഭകർണാവധം=== ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥" (അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.) ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: "ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല." എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ 'വായവ്യാസ്ത്രം'പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ' ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. ===ഔഷധഗിരിഹരണം=== കുംഭകർണ്ണനും തന്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: "നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?". ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്." അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: •മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന 'മൃതസഞ്ജീവനി' •മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന 'വിശല്യകരണി' •ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന 'സുവർണ്ണകരണി' •അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന 'സന്ധാനകരണി' നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക." ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. ===മേഘനാദവധം=== മരിച്ചുവീണ വാനരസേന മുഴുവൻ വീണ്ടും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റത് കണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് അമ്പരന്നു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്." തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള 'നികുംഭില' എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം." വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം' (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: "ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥" (ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!) ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമാന്ത്രികനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. ===രാവണവധം=== തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ 'സുപാർശ്വൻ' എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. "അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക" എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. സർവ്വസൈന്യവും നശിച്ചതോടെ, സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ 'മാതലി'യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ 'അഗസ്ത്യമുനി' കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ 'ആദിത്യഹൃദയം' എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: "പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും." ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. ===അഗ്നിപരീക്ഷ=== രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: "മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം" (മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക.) ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: "ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: "എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും." ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. എല്ലാവരും ഭയന്നുനിൽക്കെ, അത്ഭുതകരമായി സാക്ഷാൽ അഗ്നിദേവൻ തന്നെ സീതാദേവിയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ കൈകളിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് തീയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു."സീത പരിപൂർണ്ണ പരിശുദ്ധയാണ്" എന്ന് അഗ്നിദേവൻ പ്രഖ്യാപിച്ചു. ലോകത്തിന് മുന്നിൽ സീതയുടെ പരിശുദ്ധി തെളിയിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രമാണ് താൻ അങ്ങനെ പരുഷമായി സംസാരിച്ചതെന്ന് പറഞ്ഞ് ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ സീതയെ സ്വീകരിച്ചു. ഈ സമയം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് ദശരഥ മഹാരാജാവും ബ്രഹ്മാവ്, ശിവൻ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരും അവിടെയെത്തി അവരെ അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: "എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ 'പുഷ്പകവിമാനം' കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: "സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, അങ്കദന്റെ അമ്മ, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം." സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. ===പട്ടാഭിഷേകം=== പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി." ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, വൈവസ്വതമനു തുടങ്ങിയ രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർ ചൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: "സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക." ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ 'രാമരാജ്യം'ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ==സീത പരിത്യാഗം - യാഥാർത്ഥ്യം== പ്രപഞ്ച നന്മയ്ക്കും ധർമ്മ സംസ്ഥാപനത്തിനും അവതാരവേളയിൽ വിഷ്ണു ഭഗവാനും ലക്ഷ്മി ദേവിയും വിരഹം സഹിക്കുന്നു. അതുപോലെയാണ് ശ്രീരാമനും സീത ദേവിയും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സന്താനങ്ങളാണ് അവിടെ വസിക്കുന്ന പ്രജകൾ. പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും സ്ഥാനമാണ് മഹാരാജാവിനും മഹാറാണിയ്ക്കുമുള്ളത്. അവരാണ് പ്രജകളുടെ മാതൃക . അവരുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും ജനങ്ങളിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തും. സീതദേവിയ്ക്ക് നേരെ ആരോപണമുയർന്നപ്പോൾ , സീത ദേവി സ്വയം തന്നെ രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കും ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനും വേണ്ടി രാജ്യമുപേക്ഷിക്കാൻ തയാറായി . ഇതിലൂടെ മഹാറാണിയുടെ കർത്തവ്യവും വിവാഹവേളയിൽ ഏത് ദുഃഖത്തിലും ഭർത്താവിനൊപ്പം ഉണ്ടാകുമെന്നും ഭർത്താവിന്റെ നല്ലതിന് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന വാക്കും സീത ദേവി പാലിക്കുന്നു.താൻ കാരണം മറ്റുള്ളവർ തന്റെ ഭർത്താവിനെ അപമാനിക്കുന്നത് ദേവിയ്ക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. ഗർഭിണിയായ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ ഒട്ടും തയാറായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ സീത ദൃഢനിശ്ചയമെടുത്തിരുന്നു. രാജ്യമുപേക്ഷിച്ച് സീതയോടൊപ്പം പോവാൻ തയാറായാൽ അയോധ്യയിലെ തങ്ങളുടെ പ്രജകളാകുന്ന സന്താനത്തിന് തെറ്റായ മാതൃകയാണ് കാട്ടികൊടുക്കുന്നതെന്നും സീത രാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തന്റെ അനുജന്മാർ രാജസിംഹാസനം ഏറ്റെടുക്കില്ലെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ സീതയുടെ നിർണയം അംഗീകരിച്ചു എന്നാൽ സീതയുടെ പക്കൽ നിന്നും ഒരു വാക്ക് അദ്ദേഹം വാങ്ങി. മറ്റുള്ളവരെല്ലാം സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചതല്ലെന്നും താൻ കാരണമാണ് പോവുന്നതെന്നും കരുതണമെന്നാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടത്. സീത നീറുന്ന മനസ്സോടെ പതിയുടെ ആവശ്യം അംഗീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ ഉയർത്തിക്കാട്ടാൻ നോക്കുന്നത് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യമാണ്. സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് വന്നാൽ തെറ്റ് ചെയ്യാത്ത സീത കുറ്റക്കാരിയാകും. ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യം ഏറ്റവും അവശ്യമായ തന്റെ ഗർഭിണിയായ ഭാര്യയെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ സാഹചര്യ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനെ വിവശനാക്കിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആ കുറ്റം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , വിവാഹ വേളയിൽ എത് സാഹചര്യത്തിലും കൂടെയുണ്ടാകും എന്ന വാക്ക് പാലിക്കാൻ കഴിയാത്ത പശ്ചാതാപത്തിൽ. ദാമ്പത്യ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം പരസ്പരമുള്ള സ്നേഹവും വിശ്വാസവുമാണ്. രാമൻ ഒരിക്കൽപോലും സീതയെ അവിശ്വസിച്ചില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ സീത മാത്രമായിരുന്നു. അശ്വമേധ യജ്ഞത്തിൽ ഭാര്യയുടെ സാന്നിധ്യം ആവശ്യമായിരുന്നു, എന്നിരുന്നാൽ കൂടി അദ്ദേഹം വേറെ വിവാഹം ചെയ്തില്ല, സീതയുടെ സ്വർണ പ്രതിമ തന്റെയൊപ്പം വയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. അതേപോലെ സീത പോയതിന് ശേഷം രാമൻ രാജകീയ ആർഭാടങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചില്ല. വനത്തിൽ സീത കഴിയുന്ന പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹവും സാധാരണ ജീവിതം നയിച്ചു. അതേപോലെ സുരക്ഷിതമായ വാത്മീകി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമ പരിസരത്താണ് സീതയെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അജ്ഞയാൽ ഉപേക്ഷിച്ചത്. ഇതിലൂടെയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന് സീതയോടുള്ള അടങ്ങാത്ത സ്നേഹമാണ് കാണാൻ സാധിക്കുന്നത് . ഇതാണ് ശ്രീരാമനെ മര്യാദ പുരുഷോത്തമനാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതേപേലെ സീതയെ പതിവ്രതാ രത്‌നമാക്കുന്നതും. അതേ പോലെ രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് രാമൻ സീതയെ കൊണ്ട് ചെയ്യിപ്പിക്കാൻ തയാറായില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഭാവിയിലും സ്ത്രീകൾ ചെറിയ തെറ്റിന് പോലും അഗ്നിപരീക്ഷ ചെയ്യേണ്ടതായി വരും. ഇങ്ങനെ തെറ്റായ ഒരു സന്ദേശം ഭാവി തലമുറയ്ക്ക് കൊടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. ശ്രീരാമനും സീതയും അവരുടെ ഒരുമിച്ചുള്ള ജീവിതം പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ത്യാഗം ചെയ്തു. സ്വാർത്ഥതയേതുമില്ലാത്ത ശ്രീരാമൻ എന്നും മാതൃക ഭരണാധികാരിയാണ് . സീത പരിത്യാഗത്തിലൂടെ തന്റെ പുത്രന്മാർ സഹിക്കേണ്ടി വരുമായിരുന്ന പഴിയിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ അവരെ സംരക്ഷിച്ചു. അതേപോലെ വാത്മീകി ആശ്രമം പോലെയൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലമാണ് തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് വേണ്ടി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തത്.ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ എന്ന സ്നേഹനിധിയായ പിതാവിനെയാണ് കാണുന്നത്. സീതയും രാമനും രണ്ടല്ല മറിച്ച് ഒന്നാണ്. ഇരുവരും രണ്ട് ശരീരമെങ്കിലും ഒരു മനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നാമം രാമനു മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. സീതയെയും രാമനെയും യഥാർത്തതിൽ മനസ്സിലാക്കത്തവരാണ് രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയെ പഴിക്കുന്നത്. സീതയും രാമനും ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. ഭൂമിപ്രവേശം നടത്തിയ സീതയും സരയൂ നദിയിൽ ഭൗതികദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രീരാമനും വൈകുണ്ഡത്തിൽ വെച്ച് സംഗമം ഉണ്ടാവുന്നു. ധർമപാലനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലകളാണ് എല്ലാം. ==പ്രാർത്ഥനാ ശ്ലോകങ്ങൾ== ‘രാമായ രാമഭദ്രായ രാമചന്ദ്രായ വേധസേ<br /> രഘുനാഥായ നാഥായ സീതായപതയേ നമഃ‘ ’ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ‘ ’ആപദാമപഹർത്താരം<br /> ദാതാരം സർവസമ്പദാം<br /> ലോകാഭിരാമം ശ്രീരാമം<br /> ഭൂയോ ഭൂയോ നമാമ്യഹം<ref>'ക്ഷേത്രാചാരങ്ങൾ', കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്, പഞ്ചാംഗം പുസ്തകശാല, കുന്നംകുളം</ref> == കേരളത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == *[[തൃപ്രയാർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ]] *[[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശൂർ വടക്കുംന്നാഥ ക്ഷേത്രം]] (ശ്രീരാമൻ ഇവിടുത്തെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠകളിൽ ഒന്നാണ്) *[[തിരുവില്വാമല ശ്രീവില്വാദ്രിനാഥക്ഷേത്രം|തിരുവില്വാമല ശ്രീ വില്വാദ്രിനാഥ ക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[കുന്നംകുളം]], തൃശ്ശൂർ *[[ചടയമംഗലം ജടായു-രാമക്ഷേത്രം]], [[കൊല്ലം ജില്ല|കൊല്ലം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം ജില്ല|പാലാ രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം ജില്ല|രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം]] *[[ആലത്തിയൂർ പെരുംതൃക്കോവിൽ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം|ആലത്തിയൂർ ശ്രീരാമ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം]] *[[തൃപ്പൂണിത്തുറ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം]] *[[മാമ്മലശ്ശേരി ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], എറണാകുളം *[[വെളിനെല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[ഓയൂർ]], കൊല്ലം *[[തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി|തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[എലപ്പുള്ളി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|എലപ്പുള്ളി]], [[പാലക്കാട്‌ ജില്ല|പാലക്കാട്‌]] *[[പൂങ്കുന്നം സീതാരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തലശ്ശേരി]], [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] *[[ചെറുതാഴം രാഘവപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|രാഘവപുരം (ഹനുമാരമ്പലം) ക്ഷേത്രം]], [[ചെറുതാഴം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചെറുതാഴം]], കണ്ണൂർ *[[തിരുവാറ്റ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[കോട്ടയം ജില്ല|കോട്ടയം]] *[[വെന്നിമല ശ്രീരാമലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം|വെന്നിമല ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം]], കോട്ടയം *[[തിരുമണിവെങ്കിടപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[വൈക്കം]], കോട്ടയം *ഭജനമഠം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, പണിമൂല, തിരുവനന്തപുരം *രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, കോഴിമണ്ണ, കോഴിക്കോട് *തിരുവനന്തപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം (പദ്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം) *വർക്കല ജനാർദ്ദനസ്വാമി ക്ഷേത്രം, തിരുവനന്തപുരം (ശ്രീരാമൻ ഉപദേവൻ) *വെട്ടയ്ക്കൽ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, ചേർത്തല, ആലപ്പുഴ (ഹനുമാൻ ഉപദേവൻ) *രാമക്കൽ മേട് ശ്രീരാമ-ദുർഗ്ഗാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, ഇടുക്കി == ഇവയും കാണുക == * [[രാമായണം]] * [[സീത]] == അവലംബം == {{reflist|2}} {{VishnuAvatars}} {{രാമായണം}} {{ഹിന്ദു ദൈവങ്ങൾ}} {{Commonscat|Rama}} {{Authority control}} {{Hinduism-stub}} [[വർഗ്ഗം:ദശാവതാരം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] [[വർഗ്ഗം:വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ]] q590zarf4tb7ytfqr8rd5jlyc06ucui 4668368 4668367 2026-09-21T16:25:17Z ~2026-50957-44 223182 /* കുംഭകർണവധം */ 4668368 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Rama}} {{നാനാർത്ഥം|ശ്രീരാമൻ}} {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = File:The Great Human ShriRam.jpg |Caption = ശ്രീ രാമൻ | Name = ശ്രീ രാമൻ | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = राम | Affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]] | Kannada = | Pali_Transliteration = | Tamil_script = இராமர் | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | God of = | Mantra = രാമ രാമ | Moola Mantra = ഓം രാം രാമായ നമഃ | Weapon = വില്ലും അസ്ത്രവും | Consort = [[സീത]] | Abode = അയോദ്ധ്യ | Mount = രഥം }} ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഐ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE ജനുവരി 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഐ. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം (പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവ വിശ്വാസപ്രകാരം), ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളും, പ്രപഞ്ച പരിപാലകനുമായ ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്‌ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ദശാവതാരങ്ങളിൽ ഏഴാമത്തേ അവതാരമാണ്‌ '''ശ്രീരാമൻ''' ([[English]]: Rama, [[IAST]]: rāma, [[Devanāgarī]]: राम, [[Thai]]: พระราม, [[Lao]]: ພຣະຣາມ, [[Burmese]]: Yama, [[Tagalog]]: Rajah Bantugan)‍. [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്നു രാമൻ. ഇദ്ദേഹത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് [[രാമായണം]] പുരോഗമിക്കുന്നത്. തെക്കേ ഏഷ്യയിലും, കിഴക്കേ ഏഷ്യയിലും <ref name=Dimock1963> {{cite journal | author = Dimock Jr, E.C. | year = 1963 | title = Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal | journal = History of Religions | volume = 3 | issue = 1 | pages = 106–127 | url = http://www.jstor.org/pss/1062079 | doi = 10.1086/462474 }}</ref> ഉള്ള പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ രാമൻ പ്രസിദ്ധമാണ്. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന [[ദശരഥൻ|ദശരഥന്]] പട്ടമഹിഷിയായ [[കൗസല്യ|കൗസല്യയിൽ]] ജനിച്ച ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. ഹിന്ദുമതത്തിൽ രാമനെ '''മര്യാദാ പുരുഷോത്തമനായി''' കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001">{{cite journal | author = Hess, L. | year = 2001 | title = Rejecting Sita: Indian Responses to the Ideal Man's Cruel Treatment of His Ideal Wife* | journal = Journal of the American Academy of Religion | volume = 67 | issue = 1 | pages = 1–32 | url = http://jaar.oxfordjournals.org/cgi/content/citation/67/1/1 | accessdate = 2008-04-12 | doi = 10.1093/jaarel/67.1.1 }}</ref>. നന്മയുടെ ദൈവമായും ശ്രീരാമനെ കരുതുന്നു. [[ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മിയുടെ]] അവതാരമായ [[സീത|സീതാദേവിയാണ്]] പത്നി. ഉത്തമസ്ത്രീയായി സീതയെ കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001"/><ref name=Kanungo>{{cite journal | author = Kanungo, H. | year = | title = The Distinct Speciality of Lord Jagannath | journal = Orissa Review | url = http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2008-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080529053220/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[ഭരതൻ]], [[ലക്ഷ്മണൻ]], [[ശത്രുഘ്നൻ]] എന്നിവരായിരുന്നു രാമന്റെ സഹോദരൻമാർ. ശിവന്റെ അവതാരവും മഹാബലവാനുമായ [[ഹനുമാൻ]] ശ്രീരാമന്റെ ഭക്തനും ദാസനുമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം രാമചരിതവും ജീവനവും ധർമ്മത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഉത്തമപുരുഷനും പൂർണ്ണ മനുഷ്യനുമായിരുന്നു രാമൻ. [[ദശരഥൻ]] കൊടുത്ത ശപഥം മുൻ‌നിർത്തി, തന്റെ മകനായ [[ഭരതൻ (രാമായണം)|ഭരതൻ]] രാജാവാകണം എന്നുള്ളതും പതിന്നാലു വർഷത്തെ രാമൻ വനവാസത്തിന് പോകണം എന്നുള്ളതും [[കൈകേയി|കൈകേയിയുടെ]] ആവശ്യപ്രകാരമായിരുന്നു.<ref name = "Griffith1963">{{cite book | author = Griffith, R.T.H. | authorlink = Ralph T. H. Griffith | year = 1870–1874 | title = The Rámáyan of Válmíki | url = http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm | publisher = London: Trübner & Co.; Benares: E. J. Lazarus and Co. }}</ref> പത്നി [[സീത|സീതക്കും]] അനുജൻ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] രാമനെ പിരിഞ്ഞിരിക്കുവാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ട് പതിന്നാലു വർഷത്തെ വനവാസത്തിന് രാമനൊപ്പം പോകുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനിടക്ക് അസുര രാജാവായ ലങ്കേശ്വരൻ [[രാവണൻ]] [[സീത|സീതയെ]] അപഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്ലേശകരവും ശ്രമകരവുമായ നീണ്ട തിരച്ചിലിനു ശേഷം, സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്ന് [[ഹനുമാൻ]] കണ്ടെത്തുകയും. ഘോരയുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ രാവണനെ നിഗ്രഹിച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനുശേഷം അയോദ്ധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാമന്റെ കിരീടധാരണം നടക്കുകയും, അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അവരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ അന്തിമഫലമായ ദേശത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയായി, <ref name = "Griffith1963"/> പിന്നീടുള്ള പതിനോരായിരം [[വർഷം]] സന്തോഷത്തിന്റെയും, സമാധാനത്തിന്റെയും, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ന്യായത്തിന്റെയും യുഗമായ ''രാമരാജ്യ'' മായി അറിയപ്പെട്ടു. മാതൃകാപരമായ രാമരാജ്യം ലോകത്തിന് നൽകിയ രാമൻ, ഒടുവിൽ പുത്രന്മാരായ [[ലവൻ|ലവ]]-[[കുശൻ|കുശന്മാർക്ക്]] രാജ്യം നൽകി സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. രാമൻ ജീവിച്ചിരുന്നത് ഏകദേശം ബി.സി 1300-1200 കാലഘട്ടത്തിൽ [[Bronze Age|വെങ്കല യുഗത്തിൽ]] ആയിരുന്നു. ഇത് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദ]] കുലമണ്ഡലങ്ങൾ (മണ്ഡലം 2 മുതൽ 7 വരെ) രചിക്കപ്പെടുന്ന കാലം ആയിരുന്നു. രാമന്റെ സഹോദരൻ ആയ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണന്റെ]] ഒരു മകൻ ആയ ധ്വന്യൻ എന്നയാളെ കുറിച്ച് ഋഗ്വേദത്തിൽ പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 5.33.10), രാമനെ കുറിച്ചും പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 10.93.14). ദശരഥ രാജാവിന്റെ ഭാര്യാസഹോദരൻ ആയ രാജാവ് ദിവോദാസനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൗത്രൻ സുദാസും ഋഗ്വേദത്തിൽ ധാരാളം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന വീരൻമാർ ആണ്. [[തുളസീദാസ്]], [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ]], [[ഭദ്രാചലം രാമദാസ്]], [[ത്യാഗരാജൻ|ത്യാഗരാജസ്വാമികൾ]] തുടങ്ങി നിരവധി പ്രസിദ്ധ കവികൾ രാമഭക്തരായിരുന്നു. ഇവരുടെ കൃതികളിൽ രാമന്റെ മഹിമകൾ ധാരാളമായി കാണാം. ==രാമകഥ== ===രാമന്റെ ജനനവും വിവാഹവും=== ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഇ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE January 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഇ. 7119-ലാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അയോദ്ധ്യയിലെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം, ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി, ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം, ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും, ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു, ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു, മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു നൂറു യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും, അയ്യായിരം പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും, രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ, അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷണൻ സീതയുടെ സഹോദരി ഊർമിളയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രി മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു. ===അഭിഷേകവിഘ്നം=== കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. എന്നാൽ ഒരുനാൾ ദുഃസ്വപ്നങ്ങളും ദുസ്സൂചനകളും കണ്ടു അസ്വസ്ഥനായ ദശരഥൻ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ തന്നെ രാമനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാൻ രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് രണ്ടു വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും, അടുത്തതു രാമൻ പതിനാലു വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും. ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു. ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി, കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി, സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ, "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും, അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. === പാദുകാഭിഷേകം=== ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, പതിനാലു വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരദ്വാജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു. മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും, മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു, ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും, "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു. കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും, "ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ, അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. പതിനാലു വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. === രാമന്റെ വനവാസം=== ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. മഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും, അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു പത്തു വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത രണ്ടു ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ===സീതാപഹരണം=== ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി, അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച പതിനാലു രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ പതിനാലായിരം വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു. സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി. ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു. ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു, അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു, ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളുകൊണ്ടുള്ള വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന, അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. ===സുഗ്രീവസഖ്യം=== തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു. അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു, അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. :നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ :നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ :നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന :നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. ===ബാലിവധം=== സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി, സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല. ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി, കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി. ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു ; ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും, വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊൻതാമരപ്പൂക്കൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു, അവന്റെ ജഡം ബാലി ഒരു യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു. ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി പത്തു ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട്, ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു. മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു, മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി തന്റെ കഴുത്തിൽ കിടന്ന സ്വർണ്ണ താമരമാല സുഗ്രീവനെ അണിയിച്ചിട്ടു കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു, അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ, അനവധി കാലം വനത്തിൽ വസിച്ചു ക്ലേശിച്ച സുഗ്രീവനോട് നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു. ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. ===സീതാന്വേഷണം=== നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി, താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു. അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു. മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ വിരാട രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി.രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി. അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രധാരിണിയും, ദുഃഖിതയും, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണികൾ മൂലം തളർന്നിരിക്കുന്ന സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു. കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു, താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു. അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി. ഹനുമാൻ തന്നെ കണ്ടു എന്ന തെളിവിനായി, സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. ===ലങ്കാദഹനം=== സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അതിനു വേണ്ടി അദ്ധേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്താന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും, ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്തതെവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും, ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം, ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത, തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു, മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ, സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു, ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു, കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു. സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===സേതു ബന്ധനം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ===യുദ്ധാരംഭം=== ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: "ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന 'ത്രിജട' എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ 'ഗരുഡൻ' ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: •അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. •കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. •അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. •മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം." ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. ===കുംഭകർണവധം=== ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥" (അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.) ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: "ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല." എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ 'വായവ്യാസ്ത്രം'പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ' ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. ===ഔഷധഗിരിഹരണം=== കുംഭകർണ്ണനും തന്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: "നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?". ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്." അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: •മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന 'മൃതസഞ്ജീവനി' •മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന 'വിശല്യകരണി' •ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന 'സുവർണ്ണകരണി' •അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന 'സന്ധാനകരണി' നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക." ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. ===മേഘനാദവധം=== മരിച്ചുവീണ വാനരസേന മുഴുവൻ വീണ്ടും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റത് കണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് അമ്പരന്നു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്." തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള 'നികുംഭില' എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം." വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം' (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: "ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥" (ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!) ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമാന്ത്രികനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. ===രാവണവധം=== തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ 'സുപാർശ്വൻ' എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. "അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക" എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. സർവ്വസൈന്യവും നശിച്ചതോടെ, സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ 'മാതലി'യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ 'അഗസ്ത്യമുനി' കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ 'ആദിത്യഹൃദയം' എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: "പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും." ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. ===അഗ്നിപരീക്ഷ=== രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: "മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം" (മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക.) ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: "ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: "എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും." ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. എല്ലാവരും ഭയന്നുനിൽക്കെ, അത്ഭുതകരമായി സാക്ഷാൽ അഗ്നിദേവൻ തന്നെ സീതാദേവിയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ കൈകളിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് തീയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു."സീത പരിപൂർണ്ണ പരിശുദ്ധയാണ്" എന്ന് അഗ്നിദേവൻ പ്രഖ്യാപിച്ചു. ലോകത്തിന് മുന്നിൽ സീതയുടെ പരിശുദ്ധി തെളിയിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രമാണ് താൻ അങ്ങനെ പരുഷമായി സംസാരിച്ചതെന്ന് പറഞ്ഞ് ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ സീതയെ സ്വീകരിച്ചു. ഈ സമയം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് ദശരഥ മഹാരാജാവും ബ്രഹ്മാവ്, ശിവൻ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരും അവിടെയെത്തി അവരെ അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: "എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ 'പുഷ്പകവിമാനം' കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: "സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, അങ്കദന്റെ അമ്മ, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം." സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. ===പട്ടാഭിഷേകം=== പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി." ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, വൈവസ്വതമനു തുടങ്ങിയ രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർ ചൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: "സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക." ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ 'രാമരാജ്യം'ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ==സീത പരിത്യാഗം - യാഥാർത്ഥ്യം== പ്രപഞ്ച നന്മയ്ക്കും ധർമ്മ സംസ്ഥാപനത്തിനും അവതാരവേളയിൽ വിഷ്ണു ഭഗവാനും ലക്ഷ്മി ദേവിയും വിരഹം സഹിക്കുന്നു. അതുപോലെയാണ് ശ്രീരാമനും സീത ദേവിയും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സന്താനങ്ങളാണ് അവിടെ വസിക്കുന്ന പ്രജകൾ. പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും സ്ഥാനമാണ് മഹാരാജാവിനും മഹാറാണിയ്ക്കുമുള്ളത്. അവരാണ് പ്രജകളുടെ മാതൃക . അവരുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും ജനങ്ങളിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തും. സീതദേവിയ്ക്ക് നേരെ ആരോപണമുയർന്നപ്പോൾ , സീത ദേവി സ്വയം തന്നെ രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കും ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനും വേണ്ടി രാജ്യമുപേക്ഷിക്കാൻ തയാറായി . ഇതിലൂടെ മഹാറാണിയുടെ കർത്തവ്യവും വിവാഹവേളയിൽ ഏത് ദുഃഖത്തിലും ഭർത്താവിനൊപ്പം ഉണ്ടാകുമെന്നും ഭർത്താവിന്റെ നല്ലതിന് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന വാക്കും സീത ദേവി പാലിക്കുന്നു.താൻ കാരണം മറ്റുള്ളവർ തന്റെ ഭർത്താവിനെ അപമാനിക്കുന്നത് ദേവിയ്ക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. ഗർഭിണിയായ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ ഒട്ടും തയാറായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ സീത ദൃഢനിശ്ചയമെടുത്തിരുന്നു. രാജ്യമുപേക്ഷിച്ച് സീതയോടൊപ്പം പോവാൻ തയാറായാൽ അയോധ്യയിലെ തങ്ങളുടെ പ്രജകളാകുന്ന സന്താനത്തിന് തെറ്റായ മാതൃകയാണ് കാട്ടികൊടുക്കുന്നതെന്നും സീത രാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തന്റെ അനുജന്മാർ രാജസിംഹാസനം ഏറ്റെടുക്കില്ലെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ സീതയുടെ നിർണയം അംഗീകരിച്ചു എന്നാൽ സീതയുടെ പക്കൽ നിന്നും ഒരു വാക്ക് അദ്ദേഹം വാങ്ങി. മറ്റുള്ളവരെല്ലാം സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചതല്ലെന്നും താൻ കാരണമാണ് പോവുന്നതെന്നും കരുതണമെന്നാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടത്. സീത നീറുന്ന മനസ്സോടെ പതിയുടെ ആവശ്യം അംഗീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ ഉയർത്തിക്കാട്ടാൻ നോക്കുന്നത് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യമാണ്. സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് വന്നാൽ തെറ്റ് ചെയ്യാത്ത സീത കുറ്റക്കാരിയാകും. ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യം ഏറ്റവും അവശ്യമായ തന്റെ ഗർഭിണിയായ ഭാര്യയെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ സാഹചര്യ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനെ വിവശനാക്കിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആ കുറ്റം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , വിവാഹ വേളയിൽ എത് സാഹചര്യത്തിലും കൂടെയുണ്ടാകും എന്ന വാക്ക് പാലിക്കാൻ കഴിയാത്ത പശ്ചാതാപത്തിൽ. ദാമ്പത്യ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം പരസ്പരമുള്ള സ്നേഹവും വിശ്വാസവുമാണ്. രാമൻ ഒരിക്കൽപോലും സീതയെ അവിശ്വസിച്ചില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ സീത മാത്രമായിരുന്നു. അശ്വമേധ യജ്ഞത്തിൽ ഭാര്യയുടെ സാന്നിധ്യം ആവശ്യമായിരുന്നു, എന്നിരുന്നാൽ കൂടി അദ്ദേഹം വേറെ വിവാഹം ചെയ്തില്ല, സീതയുടെ സ്വർണ പ്രതിമ തന്റെയൊപ്പം വയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. അതേപോലെ സീത പോയതിന് ശേഷം രാമൻ രാജകീയ ആർഭാടങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചില്ല. വനത്തിൽ സീത കഴിയുന്ന പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹവും സാധാരണ ജീവിതം നയിച്ചു. അതേപോലെ സുരക്ഷിതമായ വാത്മീകി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമ പരിസരത്താണ് സീതയെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അജ്ഞയാൽ ഉപേക്ഷിച്ചത്. ഇതിലൂടെയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന് സീതയോടുള്ള അടങ്ങാത്ത സ്നേഹമാണ് കാണാൻ സാധിക്കുന്നത് . ഇതാണ് ശ്രീരാമനെ മര്യാദ പുരുഷോത്തമനാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതേപേലെ സീതയെ പതിവ്രതാ രത്‌നമാക്കുന്നതും. അതേ പോലെ രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് രാമൻ സീതയെ കൊണ്ട് ചെയ്യിപ്പിക്കാൻ തയാറായില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഭാവിയിലും സ്ത്രീകൾ ചെറിയ തെറ്റിന് പോലും അഗ്നിപരീക്ഷ ചെയ്യേണ്ടതായി വരും. ഇങ്ങനെ തെറ്റായ ഒരു സന്ദേശം ഭാവി തലമുറയ്ക്ക് കൊടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. ശ്രീരാമനും സീതയും അവരുടെ ഒരുമിച്ചുള്ള ജീവിതം പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ത്യാഗം ചെയ്തു. സ്വാർത്ഥതയേതുമില്ലാത്ത ശ്രീരാമൻ എന്നും മാതൃക ഭരണാധികാരിയാണ് . സീത പരിത്യാഗത്തിലൂടെ തന്റെ പുത്രന്മാർ സഹിക്കേണ്ടി വരുമായിരുന്ന പഴിയിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ അവരെ സംരക്ഷിച്ചു. അതേപോലെ വാത്മീകി ആശ്രമം പോലെയൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലമാണ് തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് വേണ്ടി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തത്.ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ എന്ന സ്നേഹനിധിയായ പിതാവിനെയാണ് കാണുന്നത്. സീതയും രാമനും രണ്ടല്ല മറിച്ച് ഒന്നാണ്. ഇരുവരും രണ്ട് ശരീരമെങ്കിലും ഒരു മനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നാമം രാമനു മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. സീതയെയും രാമനെയും യഥാർത്തതിൽ മനസ്സിലാക്കത്തവരാണ് രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയെ പഴിക്കുന്നത്. സീതയും രാമനും ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. ഭൂമിപ്രവേശം നടത്തിയ സീതയും സരയൂ നദിയിൽ ഭൗതികദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രീരാമനും വൈകുണ്ഡത്തിൽ വെച്ച് സംഗമം ഉണ്ടാവുന്നു. ധർമപാലനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലകളാണ് എല്ലാം. ==പ്രാർത്ഥനാ ശ്ലോകങ്ങൾ== ‘രാമായ രാമഭദ്രായ രാമചന്ദ്രായ വേധസേ<br /> രഘുനാഥായ നാഥായ സീതായപതയേ നമഃ‘ ’ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ‘ ’ആപദാമപഹർത്താരം<br /> ദാതാരം സർവസമ്പദാം<br /> ലോകാഭിരാമം ശ്രീരാമം<br /> ഭൂയോ ഭൂയോ നമാമ്യഹം<ref>'ക്ഷേത്രാചാരങ്ങൾ', കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്, പഞ്ചാംഗം പുസ്തകശാല, കുന്നംകുളം</ref> == കേരളത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == *[[തൃപ്രയാർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ]] *[[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശൂർ വടക്കുംന്നാഥ ക്ഷേത്രം]] (ശ്രീരാമൻ ഇവിടുത്തെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠകളിൽ ഒന്നാണ്) *[[തിരുവില്വാമല ശ്രീവില്വാദ്രിനാഥക്ഷേത്രം|തിരുവില്വാമല ശ്രീ വില്വാദ്രിനാഥ ക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[കുന്നംകുളം]], തൃശ്ശൂർ *[[ചടയമംഗലം ജടായു-രാമക്ഷേത്രം]], [[കൊല്ലം ജില്ല|കൊല്ലം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം ജില്ല|പാലാ രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം ജില്ല|രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം]] *[[ആലത്തിയൂർ പെരുംതൃക്കോവിൽ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം|ആലത്തിയൂർ ശ്രീരാമ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം]] *[[തൃപ്പൂണിത്തുറ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം]] *[[മാമ്മലശ്ശേരി ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], എറണാകുളം *[[വെളിനെല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[ഓയൂർ]], കൊല്ലം *[[തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി|തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[എലപ്പുള്ളി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|എലപ്പുള്ളി]], [[പാലക്കാട്‌ ജില്ല|പാലക്കാട്‌]] *[[പൂങ്കുന്നം സീതാരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തലശ്ശേരി]], [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] *[[ചെറുതാഴം രാഘവപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|രാഘവപുരം (ഹനുമാരമ്പലം) ക്ഷേത്രം]], [[ചെറുതാഴം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചെറുതാഴം]], കണ്ണൂർ *[[തിരുവാറ്റ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[കോട്ടയം ജില്ല|കോട്ടയം]] *[[വെന്നിമല ശ്രീരാമലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം|വെന്നിമല ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം]], കോട്ടയം *[[തിരുമണിവെങ്കിടപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[വൈക്കം]], കോട്ടയം *ഭജനമഠം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, പണിമൂല, തിരുവനന്തപുരം *രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, കോഴിമണ്ണ, കോഴിക്കോട് *തിരുവനന്തപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം (പദ്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം) *വർക്കല ജനാർദ്ദനസ്വാമി ക്ഷേത്രം, തിരുവനന്തപുരം (ശ്രീരാമൻ ഉപദേവൻ) *വെട്ടയ്ക്കൽ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, ചേർത്തല, ആലപ്പുഴ (ഹനുമാൻ ഉപദേവൻ) *രാമക്കൽ മേട് ശ്രീരാമ-ദുർഗ്ഗാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, ഇടുക്കി == ഇവയും കാണുക == * [[രാമായണം]] * [[സീത]] == അവലംബം == {{reflist|2}} {{VishnuAvatars}} {{രാമായണം}} {{ഹിന്ദു ദൈവങ്ങൾ}} {{Commonscat|Rama}} {{Authority control}} {{Hinduism-stub}} [[വർഗ്ഗം:ദശാവതാരം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] [[വർഗ്ഗം:വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ]] 047qk9klivs1zvdfv9chltz4wobab7n 4668369 4668368 2026-09-21T16:28:00Z ~2026-51014-42 223186 /* മേഘനാദവധം */ 4668369 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Rama}} {{നാനാർത്ഥം|ശ്രീരാമൻ}} {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = File:The Great Human ShriRam.jpg |Caption = ശ്രീ രാമൻ | Name = ശ്രീ രാമൻ | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = राम | Affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]] | Kannada = | Pali_Transliteration = | Tamil_script = இராமர் | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | God of = | Mantra = രാമ രാമ | Moola Mantra = ഓം രാം രാമായ നമഃ | Weapon = വില്ലും അസ്ത്രവും | Consort = [[സീത]] | Abode = അയോദ്ധ്യ | Mount = രഥം }} ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഐ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE ജനുവരി 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഐ. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം (പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവ വിശ്വാസപ്രകാരം), ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളും, പ്രപഞ്ച പരിപാലകനുമായ ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്‌ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ദശാവതാരങ്ങളിൽ ഏഴാമത്തേ അവതാരമാണ്‌ '''ശ്രീരാമൻ''' ([[English]]: Rama, [[IAST]]: rāma, [[Devanāgarī]]: राम, [[Thai]]: พระราม, [[Lao]]: ພຣະຣາມ, [[Burmese]]: Yama, [[Tagalog]]: Rajah Bantugan)‍. [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്നു രാമൻ. ഇദ്ദേഹത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് [[രാമായണം]] പുരോഗമിക്കുന്നത്. തെക്കേ ഏഷ്യയിലും, കിഴക്കേ ഏഷ്യയിലും <ref name=Dimock1963> {{cite journal | author = Dimock Jr, E.C. | year = 1963 | title = Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal | journal = History of Religions | volume = 3 | issue = 1 | pages = 106–127 | url = http://www.jstor.org/pss/1062079 | doi = 10.1086/462474 }}</ref> ഉള്ള പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ രാമൻ പ്രസിദ്ധമാണ്. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന [[ദശരഥൻ|ദശരഥന്]] പട്ടമഹിഷിയായ [[കൗസല്യ|കൗസല്യയിൽ]] ജനിച്ച ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. ഹിന്ദുമതത്തിൽ രാമനെ '''മര്യാദാ പുരുഷോത്തമനായി''' കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001">{{cite journal | author = Hess, L. | year = 2001 | title = Rejecting Sita: Indian Responses to the Ideal Man's Cruel Treatment of His Ideal Wife* | journal = Journal of the American Academy of Religion | volume = 67 | issue = 1 | pages = 1–32 | url = http://jaar.oxfordjournals.org/cgi/content/citation/67/1/1 | accessdate = 2008-04-12 | doi = 10.1093/jaarel/67.1.1 }}</ref>. നന്മയുടെ ദൈവമായും ശ്രീരാമനെ കരുതുന്നു. [[ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മിയുടെ]] അവതാരമായ [[സീത|സീതാദേവിയാണ്]] പത്നി. ഉത്തമസ്ത്രീയായി സീതയെ കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001"/><ref name=Kanungo>{{cite journal | author = Kanungo, H. | year = | title = The Distinct Speciality of Lord Jagannath | journal = Orissa Review | url = http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2008-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080529053220/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[ഭരതൻ]], [[ലക്ഷ്മണൻ]], [[ശത്രുഘ്നൻ]] എന്നിവരായിരുന്നു രാമന്റെ സഹോദരൻമാർ. ശിവന്റെ അവതാരവും മഹാബലവാനുമായ [[ഹനുമാൻ]] ശ്രീരാമന്റെ ഭക്തനും ദാസനുമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം രാമചരിതവും ജീവനവും ധർമ്മത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഉത്തമപുരുഷനും പൂർണ്ണ മനുഷ്യനുമായിരുന്നു രാമൻ. [[ദശരഥൻ]] കൊടുത്ത ശപഥം മുൻ‌നിർത്തി, തന്റെ മകനായ [[ഭരതൻ (രാമായണം)|ഭരതൻ]] രാജാവാകണം എന്നുള്ളതും പതിന്നാലു വർഷത്തെ രാമൻ വനവാസത്തിന് പോകണം എന്നുള്ളതും [[കൈകേയി|കൈകേയിയുടെ]] ആവശ്യപ്രകാരമായിരുന്നു.<ref name = "Griffith1963">{{cite book | author = Griffith, R.T.H. | authorlink = Ralph T. H. Griffith | year = 1870–1874 | title = The Rámáyan of Válmíki | url = http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm | publisher = London: Trübner & Co.; Benares: E. J. Lazarus and Co. }}</ref> പത്നി [[സീത|സീതക്കും]] അനുജൻ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] രാമനെ പിരിഞ്ഞിരിക്കുവാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ട് പതിന്നാലു വർഷത്തെ വനവാസത്തിന് രാമനൊപ്പം പോകുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനിടക്ക് അസുര രാജാവായ ലങ്കേശ്വരൻ [[രാവണൻ]] [[സീത|സീതയെ]] അപഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്ലേശകരവും ശ്രമകരവുമായ നീണ്ട തിരച്ചിലിനു ശേഷം, സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്ന് [[ഹനുമാൻ]] കണ്ടെത്തുകയും. ഘോരയുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ രാവണനെ നിഗ്രഹിച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനുശേഷം അയോദ്ധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാമന്റെ കിരീടധാരണം നടക്കുകയും, അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അവരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ അന്തിമഫലമായ ദേശത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയായി, <ref name = "Griffith1963"/> പിന്നീടുള്ള പതിനോരായിരം [[വർഷം]] സന്തോഷത്തിന്റെയും, സമാധാനത്തിന്റെയും, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ന്യായത്തിന്റെയും യുഗമായ ''രാമരാജ്യ'' മായി അറിയപ്പെട്ടു. മാതൃകാപരമായ രാമരാജ്യം ലോകത്തിന് നൽകിയ രാമൻ, ഒടുവിൽ പുത്രന്മാരായ [[ലവൻ|ലവ]]-[[കുശൻ|കുശന്മാർക്ക്]] രാജ്യം നൽകി സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. രാമൻ ജീവിച്ചിരുന്നത് ഏകദേശം ബി.സി 1300-1200 കാലഘട്ടത്തിൽ [[Bronze Age|വെങ്കല യുഗത്തിൽ]] ആയിരുന്നു. ഇത് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദ]] കുലമണ്ഡലങ്ങൾ (മണ്ഡലം 2 മുതൽ 7 വരെ) രചിക്കപ്പെടുന്ന കാലം ആയിരുന്നു. രാമന്റെ സഹോദരൻ ആയ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണന്റെ]] ഒരു മകൻ ആയ ധ്വന്യൻ എന്നയാളെ കുറിച്ച് ഋഗ്വേദത്തിൽ പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 5.33.10), രാമനെ കുറിച്ചും പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 10.93.14). ദശരഥ രാജാവിന്റെ ഭാര്യാസഹോദരൻ ആയ രാജാവ് ദിവോദാസനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൗത്രൻ സുദാസും ഋഗ്വേദത്തിൽ ധാരാളം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന വീരൻമാർ ആണ്. [[തുളസീദാസ്]], [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ]], [[ഭദ്രാചലം രാമദാസ്]], [[ത്യാഗരാജൻ|ത്യാഗരാജസ്വാമികൾ]] തുടങ്ങി നിരവധി പ്രസിദ്ധ കവികൾ രാമഭക്തരായിരുന്നു. ഇവരുടെ കൃതികളിൽ രാമന്റെ മഹിമകൾ ധാരാളമായി കാണാം. ==രാമകഥ== ===രാമന്റെ ജനനവും വിവാഹവും=== ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഇ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE January 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഇ. 7119-ലാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അയോദ്ധ്യയിലെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം, ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി, ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം, ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും, ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു, ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു, മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു നൂറു യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും, അയ്യായിരം പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും, രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ, അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷണൻ സീതയുടെ സഹോദരി ഊർമിളയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രി മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു. ===അഭിഷേകവിഘ്നം=== കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. എന്നാൽ ഒരുനാൾ ദുഃസ്വപ്നങ്ങളും ദുസ്സൂചനകളും കണ്ടു അസ്വസ്ഥനായ ദശരഥൻ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ തന്നെ രാമനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാൻ രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് രണ്ടു വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും, അടുത്തതു രാമൻ പതിനാലു വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും. ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു. ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി, കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി, സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ, "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും, അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. === പാദുകാഭിഷേകം=== ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, പതിനാലു വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരദ്വാജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു. മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും, മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു, ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും, "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു. കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും, "ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ, അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. പതിനാലു വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. === രാമന്റെ വനവാസം=== ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. മഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും, അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു പത്തു വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത രണ്ടു ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ===സീതാപഹരണം=== ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി, അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച പതിനാലു രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ പതിനാലായിരം വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു. സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി. ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു. ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു, അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു, ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളുകൊണ്ടുള്ള വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന, അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. ===സുഗ്രീവസഖ്യം=== തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു. അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു, അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. :നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ :നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ :നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന :നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. ===ബാലിവധം=== സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി, സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല. ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി, കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി. ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു ; ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും, വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊൻതാമരപ്പൂക്കൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു, അവന്റെ ജഡം ബാലി ഒരു യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു. ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി പത്തു ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട്, ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു. മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു, മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി തന്റെ കഴുത്തിൽ കിടന്ന സ്വർണ്ണ താമരമാല സുഗ്രീവനെ അണിയിച്ചിട്ടു കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു, അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ, അനവധി കാലം വനത്തിൽ വസിച്ചു ക്ലേശിച്ച സുഗ്രീവനോട് നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു. ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. ===സീതാന്വേഷണം=== നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി, താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു. അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു. മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ വിരാട രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി.രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി. അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രധാരിണിയും, ദുഃഖിതയും, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണികൾ മൂലം തളർന്നിരിക്കുന്ന സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു. കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു, താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു. അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി. ഹനുമാൻ തന്നെ കണ്ടു എന്ന തെളിവിനായി, സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. ===ലങ്കാദഹനം=== സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അതിനു വേണ്ടി അദ്ധേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്താന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും, ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്തതെവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും, ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം, ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത, തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു, മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ, സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു, ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു, കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു. സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===സേതു ബന്ധനം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ===യുദ്ധാരംഭം=== ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: "ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന 'ത്രിജട' എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ 'ഗരുഡൻ' ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: •അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. •കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. •അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. •മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം." ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. ===കുംഭകർണവധം=== ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥" (അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.) ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: "ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല." എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ 'വായവ്യാസ്ത്രം'പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ' ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. ===ഔഷധഗിരിഹരണം=== കുംഭകർണ്ണനും തന്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: "നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?". ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്." അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: •മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന 'മൃതസഞ്ജീവനി' •മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന 'വിശല്യകരണി' •ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന 'സുവർണ്ണകരണി' •അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന 'സന്ധാനകരണി' നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക." ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. ===മേഘനാദവധം=== മരിച്ചുവീണ വാനരസേന മുഴുവൻ വീണ്ടും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റത് കണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് അമ്പരന്നു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്." തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള 'നികുംഭില' എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം." വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം' (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: "ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥" (ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!) ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. ===രാവണവധം=== തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ 'സുപാർശ്വൻ' എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. "അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക" എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. സർവ്വസൈന്യവും നശിച്ചതോടെ, സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ 'മാതലി'യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ 'അഗസ്ത്യമുനി' കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ 'ആദിത്യഹൃദയം' എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: "പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും." ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. ===അഗ്നിപരീക്ഷ=== രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: "മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം" (മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക.) ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: "ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: "എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും." ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. എല്ലാവരും ഭയന്നുനിൽക്കെ, അത്ഭുതകരമായി സാക്ഷാൽ അഗ്നിദേവൻ തന്നെ സീതാദേവിയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ കൈകളിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് തീയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു."സീത പരിപൂർണ്ണ പരിശുദ്ധയാണ്" എന്ന് അഗ്നിദേവൻ പ്രഖ്യാപിച്ചു. ലോകത്തിന് മുന്നിൽ സീതയുടെ പരിശുദ്ധി തെളിയിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രമാണ് താൻ അങ്ങനെ പരുഷമായി സംസാരിച്ചതെന്ന് പറഞ്ഞ് ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ സീതയെ സ്വീകരിച്ചു. ഈ സമയം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് ദശരഥ മഹാരാജാവും ബ്രഹ്മാവ്, ശിവൻ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരും അവിടെയെത്തി അവരെ അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: "എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ 'പുഷ്പകവിമാനം' കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: "സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, അങ്കദന്റെ അമ്മ, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം." സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. ===പട്ടാഭിഷേകം=== പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി." ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, വൈവസ്വതമനു തുടങ്ങിയ രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർ ചൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: "സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക." ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ 'രാമരാജ്യം'ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ==സീത പരിത്യാഗം - യാഥാർത്ഥ്യം== പ്രപഞ്ച നന്മയ്ക്കും ധർമ്മ സംസ്ഥാപനത്തിനും അവതാരവേളയിൽ വിഷ്ണു ഭഗവാനും ലക്ഷ്മി ദേവിയും വിരഹം സഹിക്കുന്നു. അതുപോലെയാണ് ശ്രീരാമനും സീത ദേവിയും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സന്താനങ്ങളാണ് അവിടെ വസിക്കുന്ന പ്രജകൾ. പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും സ്ഥാനമാണ് മഹാരാജാവിനും മഹാറാണിയ്ക്കുമുള്ളത്. അവരാണ് പ്രജകളുടെ മാതൃക . അവരുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും ജനങ്ങളിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തും. സീതദേവിയ്ക്ക് നേരെ ആരോപണമുയർന്നപ്പോൾ , സീത ദേവി സ്വയം തന്നെ രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കും ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനും വേണ്ടി രാജ്യമുപേക്ഷിക്കാൻ തയാറായി . ഇതിലൂടെ മഹാറാണിയുടെ കർത്തവ്യവും വിവാഹവേളയിൽ ഏത് ദുഃഖത്തിലും ഭർത്താവിനൊപ്പം ഉണ്ടാകുമെന്നും ഭർത്താവിന്റെ നല്ലതിന് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന വാക്കും സീത ദേവി പാലിക്കുന്നു.താൻ കാരണം മറ്റുള്ളവർ തന്റെ ഭർത്താവിനെ അപമാനിക്കുന്നത് ദേവിയ്ക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. ഗർഭിണിയായ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ ഒട്ടും തയാറായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ സീത ദൃഢനിശ്ചയമെടുത്തിരുന്നു. രാജ്യമുപേക്ഷിച്ച് സീതയോടൊപ്പം പോവാൻ തയാറായാൽ അയോധ്യയിലെ തങ്ങളുടെ പ്രജകളാകുന്ന സന്താനത്തിന് തെറ്റായ മാതൃകയാണ് കാട്ടികൊടുക്കുന്നതെന്നും സീത രാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തന്റെ അനുജന്മാർ രാജസിംഹാസനം ഏറ്റെടുക്കില്ലെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ സീതയുടെ നിർണയം അംഗീകരിച്ചു എന്നാൽ സീതയുടെ പക്കൽ നിന്നും ഒരു വാക്ക് അദ്ദേഹം വാങ്ങി. മറ്റുള്ളവരെല്ലാം സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചതല്ലെന്നും താൻ കാരണമാണ് പോവുന്നതെന്നും കരുതണമെന്നാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടത്. സീത നീറുന്ന മനസ്സോടെ പതിയുടെ ആവശ്യം അംഗീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ ഉയർത്തിക്കാട്ടാൻ നോക്കുന്നത് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യമാണ്. സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് വന്നാൽ തെറ്റ് ചെയ്യാത്ത സീത കുറ്റക്കാരിയാകും. ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യം ഏറ്റവും അവശ്യമായ തന്റെ ഗർഭിണിയായ ഭാര്യയെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ സാഹചര്യ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനെ വിവശനാക്കിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആ കുറ്റം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , വിവാഹ വേളയിൽ എത് സാഹചര്യത്തിലും കൂടെയുണ്ടാകും എന്ന വാക്ക് പാലിക്കാൻ കഴിയാത്ത പശ്ചാതാപത്തിൽ. ദാമ്പത്യ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം പരസ്പരമുള്ള സ്നേഹവും വിശ്വാസവുമാണ്. രാമൻ ഒരിക്കൽപോലും സീതയെ അവിശ്വസിച്ചില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ സീത മാത്രമായിരുന്നു. അശ്വമേധ യജ്ഞത്തിൽ ഭാര്യയുടെ സാന്നിധ്യം ആവശ്യമായിരുന്നു, എന്നിരുന്നാൽ കൂടി അദ്ദേഹം വേറെ വിവാഹം ചെയ്തില്ല, സീതയുടെ സ്വർണ പ്രതിമ തന്റെയൊപ്പം വയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. അതേപോലെ സീത പോയതിന് ശേഷം രാമൻ രാജകീയ ആർഭാടങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചില്ല. വനത്തിൽ സീത കഴിയുന്ന പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹവും സാധാരണ ജീവിതം നയിച്ചു. അതേപോലെ സുരക്ഷിതമായ വാത്മീകി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമ പരിസരത്താണ് സീതയെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അജ്ഞയാൽ ഉപേക്ഷിച്ചത്. ഇതിലൂടെയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന് സീതയോടുള്ള അടങ്ങാത്ത സ്നേഹമാണ് കാണാൻ സാധിക്കുന്നത് . ഇതാണ് ശ്രീരാമനെ മര്യാദ പുരുഷോത്തമനാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതേപേലെ സീതയെ പതിവ്രതാ രത്‌നമാക്കുന്നതും. അതേ പോലെ രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് രാമൻ സീതയെ കൊണ്ട് ചെയ്യിപ്പിക്കാൻ തയാറായില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഭാവിയിലും സ്ത്രീകൾ ചെറിയ തെറ്റിന് പോലും അഗ്നിപരീക്ഷ ചെയ്യേണ്ടതായി വരും. ഇങ്ങനെ തെറ്റായ ഒരു സന്ദേശം ഭാവി തലമുറയ്ക്ക് കൊടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. ശ്രീരാമനും സീതയും അവരുടെ ഒരുമിച്ചുള്ള ജീവിതം പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ത്യാഗം ചെയ്തു. സ്വാർത്ഥതയേതുമില്ലാത്ത ശ്രീരാമൻ എന്നും മാതൃക ഭരണാധികാരിയാണ് . സീത പരിത്യാഗത്തിലൂടെ തന്റെ പുത്രന്മാർ സഹിക്കേണ്ടി വരുമായിരുന്ന പഴിയിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ അവരെ സംരക്ഷിച്ചു. അതേപോലെ വാത്മീകി ആശ്രമം പോലെയൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലമാണ് തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് വേണ്ടി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തത്.ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ എന്ന സ്നേഹനിധിയായ പിതാവിനെയാണ് കാണുന്നത്. സീതയും രാമനും രണ്ടല്ല മറിച്ച് ഒന്നാണ്. ഇരുവരും രണ്ട് ശരീരമെങ്കിലും ഒരു മനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നാമം രാമനു മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. സീതയെയും രാമനെയും യഥാർത്തതിൽ മനസ്സിലാക്കത്തവരാണ് രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയെ പഴിക്കുന്നത്. സീതയും രാമനും ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. ഭൂമിപ്രവേശം നടത്തിയ സീതയും സരയൂ നദിയിൽ ഭൗതികദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രീരാമനും വൈകുണ്ഡത്തിൽ വെച്ച് സംഗമം ഉണ്ടാവുന്നു. ധർമപാലനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലകളാണ് എല്ലാം. ==പ്രാർത്ഥനാ ശ്ലോകങ്ങൾ== ‘രാമായ രാമഭദ്രായ രാമചന്ദ്രായ വേധസേ<br /> രഘുനാഥായ നാഥായ സീതായപതയേ നമഃ‘ ’ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ‘ ’ആപദാമപഹർത്താരം<br /> ദാതാരം സർവസമ്പദാം<br /> ലോകാഭിരാമം ശ്രീരാമം<br /> ഭൂയോ ഭൂയോ നമാമ്യഹം<ref>'ക്ഷേത്രാചാരങ്ങൾ', കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്, പഞ്ചാംഗം പുസ്തകശാല, കുന്നംകുളം</ref> == കേരളത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == *[[തൃപ്രയാർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ]] *[[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശൂർ വടക്കുംന്നാഥ ക്ഷേത്രം]] (ശ്രീരാമൻ ഇവിടുത്തെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠകളിൽ ഒന്നാണ്) *[[തിരുവില്വാമല ശ്രീവില്വാദ്രിനാഥക്ഷേത്രം|തിരുവില്വാമല ശ്രീ വില്വാദ്രിനാഥ ക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[കുന്നംകുളം]], തൃശ്ശൂർ *[[ചടയമംഗലം ജടായു-രാമക്ഷേത്രം]], [[കൊല്ലം ജില്ല|കൊല്ലം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം ജില്ല|പാലാ രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം ജില്ല|രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം]] *[[ആലത്തിയൂർ പെരുംതൃക്കോവിൽ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം|ആലത്തിയൂർ ശ്രീരാമ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം]] *[[തൃപ്പൂണിത്തുറ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം]] *[[മാമ്മലശ്ശേരി ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], എറണാകുളം *[[വെളിനെല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[ഓയൂർ]], കൊല്ലം *[[തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി|തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[എലപ്പുള്ളി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|എലപ്പുള്ളി]], [[പാലക്കാട്‌ ജില്ല|പാലക്കാട്‌]] *[[പൂങ്കുന്നം സീതാരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തലശ്ശേരി]], [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] *[[ചെറുതാഴം രാഘവപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|രാഘവപുരം (ഹനുമാരമ്പലം) ക്ഷേത്രം]], [[ചെറുതാഴം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചെറുതാഴം]], കണ്ണൂർ *[[തിരുവാറ്റ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[കോട്ടയം ജില്ല|കോട്ടയം]] *[[വെന്നിമല ശ്രീരാമലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം|വെന്നിമല ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം]], കോട്ടയം *[[തിരുമണിവെങ്കിടപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[വൈക്കം]], കോട്ടയം *ഭജനമഠം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, പണിമൂല, തിരുവനന്തപുരം *രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, കോഴിമണ്ണ, കോഴിക്കോട് *തിരുവനന്തപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം (പദ്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം) *വർക്കല ജനാർദ്ദനസ്വാമി ക്ഷേത്രം, തിരുവനന്തപുരം (ശ്രീരാമൻ ഉപദേവൻ) *വെട്ടയ്ക്കൽ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, ചേർത്തല, ആലപ്പുഴ (ഹനുമാൻ ഉപദേവൻ) *രാമക്കൽ മേട് ശ്രീരാമ-ദുർഗ്ഗാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, ഇടുക്കി == ഇവയും കാണുക == * [[രാമായണം]] * [[സീത]] == അവലംബം == {{reflist|2}} {{VishnuAvatars}} {{രാമായണം}} {{ഹിന്ദു ദൈവങ്ങൾ}} {{Commonscat|Rama}} {{Authority control}} {{Hinduism-stub}} [[വർഗ്ഗം:ദശാവതാരം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] [[വർഗ്ഗം:വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ]] jo4b9xn9fin3onpukx7husspu8pcfwg 4668371 4668369 2026-09-21T16:39:41Z ~2026-51014-42 223186 /* യുദ്ധസന്നാഹം */ 4668371 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Rama}} {{നാനാർത്ഥം|ശ്രീരാമൻ}} {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = File:The Great Human ShriRam.jpg |Caption = ശ്രീ രാമൻ | Name = ശ്രീ രാമൻ | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = राम | Affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]] | Kannada = | Pali_Transliteration = | Tamil_script = இராமர் | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | God of = | Mantra = രാമ രാമ | Moola Mantra = ഓം രാം രാമായ നമഃ | Weapon = വില്ലും അസ്ത്രവും | Consort = [[സീത]] | Abode = അയോദ്ധ്യ | Mount = രഥം }} ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഐ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE ജനുവരി 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഐ. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം (പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവ വിശ്വാസപ്രകാരം), ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളും, പ്രപഞ്ച പരിപാലകനുമായ ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്‌ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ദശാവതാരങ്ങളിൽ ഏഴാമത്തേ അവതാരമാണ്‌ '''ശ്രീരാമൻ''' ([[English]]: Rama, [[IAST]]: rāma, [[Devanāgarī]]: राम, [[Thai]]: พระราม, [[Lao]]: ພຣະຣາມ, [[Burmese]]: Yama, [[Tagalog]]: Rajah Bantugan)‍. [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്നു രാമൻ. ഇദ്ദേഹത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് [[രാമായണം]] പുരോഗമിക്കുന്നത്. തെക്കേ ഏഷ്യയിലും, കിഴക്കേ ഏഷ്യയിലും <ref name=Dimock1963> {{cite journal | author = Dimock Jr, E.C. | year = 1963 | title = Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal | journal = History of Religions | volume = 3 | issue = 1 | pages = 106–127 | url = http://www.jstor.org/pss/1062079 | doi = 10.1086/462474 }}</ref> ഉള്ള പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ രാമൻ പ്രസിദ്ധമാണ്. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന [[ദശരഥൻ|ദശരഥന്]] പട്ടമഹിഷിയായ [[കൗസല്യ|കൗസല്യയിൽ]] ജനിച്ച ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. ഹിന്ദുമതത്തിൽ രാമനെ '''മര്യാദാ പുരുഷോത്തമനായി''' കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001">{{cite journal | author = Hess, L. | year = 2001 | title = Rejecting Sita: Indian Responses to the Ideal Man's Cruel Treatment of His Ideal Wife* | journal = Journal of the American Academy of Religion | volume = 67 | issue = 1 | pages = 1–32 | url = http://jaar.oxfordjournals.org/cgi/content/citation/67/1/1 | accessdate = 2008-04-12 | doi = 10.1093/jaarel/67.1.1 }}</ref>. നന്മയുടെ ദൈവമായും ശ്രീരാമനെ കരുതുന്നു. [[ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മിയുടെ]] അവതാരമായ [[സീത|സീതാദേവിയാണ്]] പത്നി. ഉത്തമസ്ത്രീയായി സീതയെ കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001"/><ref name=Kanungo>{{cite journal | author = Kanungo, H. | year = | title = The Distinct Speciality of Lord Jagannath | journal = Orissa Review | url = http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2008-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080529053220/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[ഭരതൻ]], [[ലക്ഷ്മണൻ]], [[ശത്രുഘ്നൻ]] എന്നിവരായിരുന്നു രാമന്റെ സഹോദരൻമാർ. ശിവന്റെ അവതാരവും മഹാബലവാനുമായ [[ഹനുമാൻ]] ശ്രീരാമന്റെ ഭക്തനും ദാസനുമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം രാമചരിതവും ജീവനവും ധർമ്മത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഉത്തമപുരുഷനും പൂർണ്ണ മനുഷ്യനുമായിരുന്നു രാമൻ. [[ദശരഥൻ]] കൊടുത്ത ശപഥം മുൻ‌നിർത്തി, തന്റെ മകനായ [[ഭരതൻ (രാമായണം)|ഭരതൻ]] രാജാവാകണം എന്നുള്ളതും പതിന്നാലു വർഷത്തെ രാമൻ വനവാസത്തിന് പോകണം എന്നുള്ളതും [[കൈകേയി|കൈകേയിയുടെ]] ആവശ്യപ്രകാരമായിരുന്നു.<ref name = "Griffith1963">{{cite book | author = Griffith, R.T.H. | authorlink = Ralph T. H. Griffith | year = 1870–1874 | title = The Rámáyan of Válmíki | url = http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm | publisher = London: Trübner & Co.; Benares: E. J. Lazarus and Co. }}</ref> പത്നി [[സീത|സീതക്കും]] അനുജൻ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] രാമനെ പിരിഞ്ഞിരിക്കുവാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ട് പതിന്നാലു വർഷത്തെ വനവാസത്തിന് രാമനൊപ്പം പോകുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനിടക്ക് അസുര രാജാവായ ലങ്കേശ്വരൻ [[രാവണൻ]] [[സീത|സീതയെ]] അപഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്ലേശകരവും ശ്രമകരവുമായ നീണ്ട തിരച്ചിലിനു ശേഷം, സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്ന് [[ഹനുമാൻ]] കണ്ടെത്തുകയും. ഘോരയുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ രാവണനെ നിഗ്രഹിച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനുശേഷം അയോദ്ധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാമന്റെ കിരീടധാരണം നടക്കുകയും, അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അവരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ അന്തിമഫലമായ ദേശത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയായി, <ref name = "Griffith1963"/> പിന്നീടുള്ള പതിനോരായിരം [[വർഷം]] സന്തോഷത്തിന്റെയും, സമാധാനത്തിന്റെയും, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ന്യായത്തിന്റെയും യുഗമായ ''രാമരാജ്യ'' മായി അറിയപ്പെട്ടു. മാതൃകാപരമായ രാമരാജ്യം ലോകത്തിന് നൽകിയ രാമൻ, ഒടുവിൽ പുത്രന്മാരായ [[ലവൻ|ലവ]]-[[കുശൻ|കുശന്മാർക്ക്]] രാജ്യം നൽകി സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. രാമൻ ജീവിച്ചിരുന്നത് ഏകദേശം ബി.സി 1300-1200 കാലഘട്ടത്തിൽ [[Bronze Age|വെങ്കല യുഗത്തിൽ]] ആയിരുന്നു. ഇത് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദ]] കുലമണ്ഡലങ്ങൾ (മണ്ഡലം 2 മുതൽ 7 വരെ) രചിക്കപ്പെടുന്ന കാലം ആയിരുന്നു. രാമന്റെ സഹോദരൻ ആയ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണന്റെ]] ഒരു മകൻ ആയ ധ്വന്യൻ എന്നയാളെ കുറിച്ച് ഋഗ്വേദത്തിൽ പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 5.33.10), രാമനെ കുറിച്ചും പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 10.93.14). ദശരഥ രാജാവിന്റെ ഭാര്യാസഹോദരൻ ആയ രാജാവ് ദിവോദാസനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൗത്രൻ സുദാസും ഋഗ്വേദത്തിൽ ധാരാളം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന വീരൻമാർ ആണ്. [[തുളസീദാസ്]], [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ]], [[ഭദ്രാചലം രാമദാസ്]], [[ത്യാഗരാജൻ|ത്യാഗരാജസ്വാമികൾ]] തുടങ്ങി നിരവധി പ്രസിദ്ധ കവികൾ രാമഭക്തരായിരുന്നു. ഇവരുടെ കൃതികളിൽ രാമന്റെ മഹിമകൾ ധാരാളമായി കാണാം. ==രാമകഥ== ===രാമന്റെ ജനനവും വിവാഹവും=== ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഇ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE January 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഇ. 7119-ലാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അയോദ്ധ്യയിലെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം, ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി, ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം, ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും, ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു, ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു, മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു നൂറു യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും, അയ്യായിരം പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും, രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ, അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷണൻ സീതയുടെ സഹോദരി ഊർമിളയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രി മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു. ===അഭിഷേകവിഘ്നം=== കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. എന്നാൽ ഒരുനാൾ ദുഃസ്വപ്നങ്ങളും ദുസ്സൂചനകളും കണ്ടു അസ്വസ്ഥനായ ദശരഥൻ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ തന്നെ രാമനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാൻ രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് രണ്ടു വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും, അടുത്തതു രാമൻ പതിനാലു വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും. ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു. ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി, കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി, സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ, "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും, അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. === പാദുകാഭിഷേകം=== ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, പതിനാലു വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരദ്വാജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു. മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും, മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു, ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും, "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു. കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും, "ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ, അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. പതിനാലു വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. === രാമന്റെ വനവാസം=== ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. മഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും, അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു പത്തു വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത രണ്ടു ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ===സീതാപഹരണം=== ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി, അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച പതിനാലു രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ പതിനാലായിരം വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു. സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി. ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു. ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു, അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു, ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളുകൊണ്ടുള്ള വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന, അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. ===സുഗ്രീവസഖ്യം=== തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു. അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു, അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. :നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ :നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ :നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന :നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. ===ബാലിവധം=== സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി, സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല. ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി, കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി. ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു ; ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും, വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊൻതാമരപ്പൂക്കൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു, അവന്റെ ജഡം ബാലി ഒരു യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു. ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി പത്തു ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട്, ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു. മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു, മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി തന്റെ കഴുത്തിൽ കിടന്ന സ്വർണ്ണ താമരമാല സുഗ്രീവനെ അണിയിച്ചിട്ടു കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു, അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ, അനവധി കാലം വനത്തിൽ വസിച്ചു ക്ലേശിച്ച സുഗ്രീവനോട് നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു. ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. ===സീതാന്വേഷണം=== നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി, താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു. അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു. മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ വിരാട രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി.രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി. അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രധാരിണിയും, ദുഃഖിതയും, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണികൾ മൂലം തളർന്നിരിക്കുന്ന സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു. കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു, താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു. അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി. ഹനുമാൻ തന്നെ കണ്ടു എന്ന തെളിവിനായി, സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. ===ലങ്കാദഹനം=== സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അതിനു വേണ്ടി അദ്ധേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്താന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും, ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്തതെവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും, ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം, ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത, തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു, മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ, സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു, ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു, കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു. സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===സേതു ബന്ധനം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ===യുദ്ധസന്നാഹം=== ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിൻ്റെ ശക്തി കണ്ട് അമ്പരന്ന രാവണൻ,യുദ്ധം തുടങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് സീതയുടെ മനസ്സുമാറ്റാൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. മായാജാലങ്ങളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ 'വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ' എന്ന രാക്ഷസനെയും കൂട്ടി രാവണൻ അശോകവനത്തിലെത്തി. തന്റെ സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തൻ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുകയായിരുന്ന രാമനെ ചതിയിൽ വെട്ടിക്കൊന്നു എന്ന് രാവണൻ സീതയോട് കള്ളം പറഞ്ഞു. തെളിവിനായി വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ സൃഷ്ടിച്ച, ചോരയൊലിക്കുന്ന രാമന്റെ 'മായാശിരസ്സും' (കൃത്രിമ തല) രാമന്റെ വലിയ വില്ലും സീതയുടെ മുന്നിലേക്ക് ഇട്ടുകൊടുത്തു. തന്റെ ജീവനാഥന്റെ തലയും വില്ലും കണ്ട് സീതാദേവി ബോധംകെട്ടു വീണു. ഉണർന്നപ്പോൾ ആ തലയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ദേവി വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ സമയത്ത് ലങ്കയിൽ വലിയൊരു യുദ്ധഭേരി മുഴങ്ങുകയും, മന്ത്രിമാർ അടിയന്തരമായി രാവണനെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് വിളിച്ചുകൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു. രാവണൻ പോയ ഉടനെ ആ മായാശിരസ്സും വില്ലും അപ്രത്യക്ഷമായി. അപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ പത്നിയായ 'സരമ' അവിടെയെത്തുകയും, അതൊരു മായാപ്രയോഗമാണെന്നും ശ്രീരാമൻ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി സുവേല പർവ്വതത്തിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നും പറഞ്ഞ് സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാവണന്റെ സൈനിക വിന്യാസം ശ്രീരാമൻ ലങ്കയെ വളഞ്ഞുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ തന്റെ മന്ത്രിമാരുമായി അടിയന്തരയോഗം ചേർന്നു. ലങ്കാകോട്ടയുടെ നാല് കവാടങ്ങളും സംരക്ഷിക്കാനായി തന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച സേനാധിപന്മാരെ രാവണൻ നിയോഗിച്ചു: •കിഴക്കേ കവാടം: അതിശക്തനായ 'പ്രഹസ്തനെ' ആണ് കിഴക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാൻ ഏൽപ്പിച്ചത്. •തെക്കേ കവാടം :ഭയാനകന്മാരായ 'മഹാപാർശ്വൻ', 'മഹോദരൻ'എന്നീ രാക്ഷസന്മാരെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം തെക്കേ കവാടത്തിൽ നിർത്തി. •പടിഞ്ഞാറേ കവാടം : ഏറ്റവും വലിയ മാന്ത്രികനും അജയ്യനുമായ തന്റെ പ്രിയപുത്രൻ 'ഇന്ദ്രജിത്തിനെ'പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിന്റെ ചുമതല ഏൽപ്പിച്ചു. •വടക്കേ കവാടം: ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും നിൽക്കുന്ന വടക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ചുമതല രാവണൻ നേരിട്ട് ഏറ്റെടുത്തു. ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരും രാവണനൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. മദ്ധ്യഭാഗം (Center of Lanka):ലങ്കയുടെ ഹൃദയഭാഗം സംരക്ഷിക്കാൻ 'വിരൂപാക്ഷൻ' എന്ന സേനാധിപനെയും നിയോഗിച്ചു. യുദ്ധതന്ത്രങ്ങൾ ആവിഷ്കരിക്കാനായി ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരവീരന്മാരും 'സുവേല പർവ്വതത്തിന്റെ' മുകളിൽ കയറി ലങ്കാനഗരം നിരീക്ഷിക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ വളരെ ദൂരെ ലങ്കാകൊട്ടാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിലത്തെ മട്ടുപ്പാവിൽ ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് നിൽക്കുന്ന രാവണനെ അവർ കണ്ടു. തന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ശ്രീരാമന്റെ ബദ്ധശത്രുവിനെ കണ്ട മാത്രയിൽ വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവന്റെ രക്തം തിളച്ചു. മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കാതെ ഒറ്റയടിക്ക് സുഗ്രീവൻ സുവേല പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് രാവണന്റെ മട്ടുപ്പാവിലേക്ക് ഒരു വൻ കുതിപ്പ് നടത്തി. രാവണന്റെ മുന്നിൽ ചെന്നുവീണ സുഗ്രീവൻ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു: "ഞാൻ ലോകനാഥനായ ശ്രീരാമന്റെ ദാസനാണ്, ഇന്ന് നീ എന്റെ കയ്യിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടില്ല". പെട്ടെന്നുള്ള ആക്രമണത്തിൽ അമ്പരന്ന രാവണനുമായി സുഗ്രീവൻ ഘോരമായ മൽപ്പിടുത്തം നടത്തി. സുഗ്രീവൻ രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. രണ്ടുപേരും തമ്മിൽ വലിയൊരു മൽപ്പിടുത്തം തന്നെ നടന്നു. എന്നാൽ തനിക്ക് തുല്യനായ ഈ വാനരനെ വെറും കായികബലം കൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കി രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തി പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് മുൻകൂട്ടി കണ്ട സുഗ്രീവൻ രാവണനെ തള്ളിയിട്ട ശേഷം, ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. സുഗ്രീവന്റെ സ്നേഹവും സാഹസികതയും കണ്ട് സന്തോഷിച്ചെങ്കിലും, തന്നോട് ചോദിക്കാതെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ രാജാവ് സ്വന്തം ജീവൻ പണയംവെച്ച് എടുത്തുചാടിയതിന് ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനെ സ്നേഹപൂർവ്വം ശാസിച്ചു. സുഗ്രീവൻ മടങ്ങിയെത്തിയ ശേഷം, യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപ് രാജധർമ്മം അനുസരിച്ച് അവസാനത്തെ സമാധാനശ്രമം നടത്താൻ ശ്രീരാമൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദനെ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് ദൂതനായി അയച്ചു. രാവണസഭയിൽ പറന്നിറങ്ങിയ അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ സന്ദേശം ഗാംഭീര്യത്തോടെ അറിയിച്ചു: "അല്ലയോ രാവണാ, ഒന്നുകിൽ സീതാദേവിയെ തിരികെ നൽകി ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വീണ് മാപ്പപേക്ഷിക്കുക. അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറാവുക. ലങ്കയെ മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ച് നിന്നെയും കൊന്നേ ശ്രീരാമൻ മടങ്ങുകയുള്ളൂ." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് അഹങ്കാരിയായ രാവണൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. ഈ വാനരനെ പിടിച്ച് വധിക്കാൻ അവൻ തന്റെ കാവൽക്കാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. നാല് ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ വന്ന് അംഗദന്റെ കൈകാലുകളിൽ കയറിപ്പിടിച്ചു. അംഗദൻ അവരെ തടഞ്ഞില്ല. അവർ തന്നെ മുറുകെ പിടിച്ചു എന്ന് ഉറപ്പായ നിമിഷം, അംഗദൻ ആ നാലു രാക്ഷസന്മാരുമായി ആകാശത്തേക്ക് അതിവേഗം കുതിച്ചുയർന്നു. അംഗദന്റെ വേഗതയിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാനാകാതെ ആ രാക്ഷസന്മാർ താഴെവീണ് ചിന്നിച്ചിതറി മരിച്ചു. തുടർന്ന് അംഗദൻ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ മേൽക്കൂര ഒറ്റച്ചവിട്ടിന് തകർത്തു തരിപ്പണമാക്കി. തന്റെ വരവറിയിച്ചുകൊണ്ട് വലിയൊരു സിംഹനാദം മുഴക്കി അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. സമാധാനശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടതോടെ, ഇനിയൊരു യുദ്ധം ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെന്ന് ഉറപ്പായി. ഈ സംഭവങ്ങൾക്ക് ശേഷമാണ് ലങ്കാദഹനവും രാമ-രാവണ യുദ്ധവും പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നത്. ===യുദ്ധാരംഭം=== മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: "ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന 'ത്രിജട' എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ 'ഗരുഡൻ' ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: •അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. •കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. •അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. •മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം." ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. ===കുംഭകർണവധം=== ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥" (അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.) ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: "ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല." എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ 'വായവ്യാസ്ത്രം'പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ' ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. ===ഔഷധഗിരിഹരണം=== കുംഭകർണ്ണനും തന്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: "നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?". ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്." അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: •മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന 'മൃതസഞ്ജീവനി' •മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന 'വിശല്യകരണി' •ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന 'സുവർണ്ണകരണി' •അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന 'സന്ധാനകരണി' നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക." ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. ===മേഘനാദവധം=== മരിച്ചുവീണ വാനരസേന മുഴുവൻ വീണ്ടും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റത് കണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് അമ്പരന്നു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്." തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള 'നികുംഭില' എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം." വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം' (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: "ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥" (ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!) ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. ===രാവണവധം=== തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ 'സുപാർശ്വൻ' എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. "അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക" എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. സർവ്വസൈന്യവും നശിച്ചതോടെ, സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ 'മാതലി'യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ 'അഗസ്ത്യമുനി' കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ 'ആദിത്യഹൃദയം' എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: "പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും." ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. ===അഗ്നിപരീക്ഷ=== രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: "മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം" (മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക.) ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: "ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: "എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും." ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. എല്ലാവരും ഭയന്നുനിൽക്കെ, അത്ഭുതകരമായി സാക്ഷാൽ അഗ്നിദേവൻ തന്നെ സീതാദേവിയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ കൈകളിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് തീയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു."സീത പരിപൂർണ്ണ പരിശുദ്ധയാണ്" എന്ന് അഗ്നിദേവൻ പ്രഖ്യാപിച്ചു. ലോകത്തിന് മുന്നിൽ സീതയുടെ പരിശുദ്ധി തെളിയിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രമാണ് താൻ അങ്ങനെ പരുഷമായി സംസാരിച്ചതെന്ന് പറഞ്ഞ് ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ സീതയെ സ്വീകരിച്ചു. ഈ സമയം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് ദശരഥ മഹാരാജാവും ബ്രഹ്മാവ്, ശിവൻ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരും അവിടെയെത്തി അവരെ അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: "എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ 'പുഷ്പകവിമാനം' കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: "സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, അങ്കദന്റെ അമ്മ, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം." സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. ===പട്ടാഭിഷേകം=== പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി." ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, വൈവസ്വതമനു തുടങ്ങിയ രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർ ചൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: "സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക." ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ 'രാമരാജ്യം'ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ==സീത പരിത്യാഗം - യാഥാർത്ഥ്യം== പ്രപഞ്ച നന്മയ്ക്കും ധർമ്മ സംസ്ഥാപനത്തിനും അവതാരവേളയിൽ വിഷ്ണു ഭഗവാനും ലക്ഷ്മി ദേവിയും വിരഹം സഹിക്കുന്നു. അതുപോലെയാണ് ശ്രീരാമനും സീത ദേവിയും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സന്താനങ്ങളാണ് അവിടെ വസിക്കുന്ന പ്രജകൾ. പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും സ്ഥാനമാണ് മഹാരാജാവിനും മഹാറാണിയ്ക്കുമുള്ളത്. അവരാണ് പ്രജകളുടെ മാതൃക . അവരുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും ജനങ്ങളിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തും. സീതദേവിയ്ക്ക് നേരെ ആരോപണമുയർന്നപ്പോൾ , സീത ദേവി സ്വയം തന്നെ രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കും ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനും വേണ്ടി രാജ്യമുപേക്ഷിക്കാൻ തയാറായി . ഇതിലൂടെ മഹാറാണിയുടെ കർത്തവ്യവും വിവാഹവേളയിൽ ഏത് ദുഃഖത്തിലും ഭർത്താവിനൊപ്പം ഉണ്ടാകുമെന്നും ഭർത്താവിന്റെ നല്ലതിന് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന വാക്കും സീത ദേവി പാലിക്കുന്നു.താൻ കാരണം മറ്റുള്ളവർ തന്റെ ഭർത്താവിനെ അപമാനിക്കുന്നത് ദേവിയ്ക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. ഗർഭിണിയായ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ ഒട്ടും തയാറായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ സീത ദൃഢനിശ്ചയമെടുത്തിരുന്നു. രാജ്യമുപേക്ഷിച്ച് സീതയോടൊപ്പം പോവാൻ തയാറായാൽ അയോധ്യയിലെ തങ്ങളുടെ പ്രജകളാകുന്ന സന്താനത്തിന് തെറ്റായ മാതൃകയാണ് കാട്ടികൊടുക്കുന്നതെന്നും സീത രാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തന്റെ അനുജന്മാർ രാജസിംഹാസനം ഏറ്റെടുക്കില്ലെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ സീതയുടെ നിർണയം അംഗീകരിച്ചു എന്നാൽ സീതയുടെ പക്കൽ നിന്നും ഒരു വാക്ക് അദ്ദേഹം വാങ്ങി. മറ്റുള്ളവരെല്ലാം സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചതല്ലെന്നും താൻ കാരണമാണ് പോവുന്നതെന്നും കരുതണമെന്നാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടത്. സീത നീറുന്ന മനസ്സോടെ പതിയുടെ ആവശ്യം അംഗീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ ഉയർത്തിക്കാട്ടാൻ നോക്കുന്നത് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യമാണ്. സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് വന്നാൽ തെറ്റ് ചെയ്യാത്ത സീത കുറ്റക്കാരിയാകും. ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യം ഏറ്റവും അവശ്യമായ തന്റെ ഗർഭിണിയായ ഭാര്യയെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ സാഹചര്യ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനെ വിവശനാക്കിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആ കുറ്റം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , വിവാഹ വേളയിൽ എത് സാഹചര്യത്തിലും കൂടെയുണ്ടാകും എന്ന വാക്ക് പാലിക്കാൻ കഴിയാത്ത പശ്ചാതാപത്തിൽ. ദാമ്പത്യ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം പരസ്പരമുള്ള സ്നേഹവും വിശ്വാസവുമാണ്. രാമൻ ഒരിക്കൽപോലും സീതയെ അവിശ്വസിച്ചില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ സീത മാത്രമായിരുന്നു. അശ്വമേധ യജ്ഞത്തിൽ ഭാര്യയുടെ സാന്നിധ്യം ആവശ്യമായിരുന്നു, എന്നിരുന്നാൽ കൂടി അദ്ദേഹം വേറെ വിവാഹം ചെയ്തില്ല, സീതയുടെ സ്വർണ പ്രതിമ തന്റെയൊപ്പം വയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. അതേപോലെ സീത പോയതിന് ശേഷം രാമൻ രാജകീയ ആർഭാടങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചില്ല. വനത്തിൽ സീത കഴിയുന്ന പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹവും സാധാരണ ജീവിതം നയിച്ചു. അതേപോലെ സുരക്ഷിതമായ വാത്മീകി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമ പരിസരത്താണ് സീതയെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അജ്ഞയാൽ ഉപേക്ഷിച്ചത്. ഇതിലൂടെയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന് സീതയോടുള്ള അടങ്ങാത്ത സ്നേഹമാണ് കാണാൻ സാധിക്കുന്നത് . ഇതാണ് ശ്രീരാമനെ മര്യാദ പുരുഷോത്തമനാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതേപേലെ സീതയെ പതിവ്രതാ രത്‌നമാക്കുന്നതും. അതേ പോലെ രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് രാമൻ സീതയെ കൊണ്ട് ചെയ്യിപ്പിക്കാൻ തയാറായില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഭാവിയിലും സ്ത്രീകൾ ചെറിയ തെറ്റിന് പോലും അഗ്നിപരീക്ഷ ചെയ്യേണ്ടതായി വരും. ഇങ്ങനെ തെറ്റായ ഒരു സന്ദേശം ഭാവി തലമുറയ്ക്ക് കൊടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. ശ്രീരാമനും സീതയും അവരുടെ ഒരുമിച്ചുള്ള ജീവിതം പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ത്യാഗം ചെയ്തു. സ്വാർത്ഥതയേതുമില്ലാത്ത ശ്രീരാമൻ എന്നും മാതൃക ഭരണാധികാരിയാണ് . സീത പരിത്യാഗത്തിലൂടെ തന്റെ പുത്രന്മാർ സഹിക്കേണ്ടി വരുമായിരുന്ന പഴിയിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ അവരെ സംരക്ഷിച്ചു. അതേപോലെ വാത്മീകി ആശ്രമം പോലെയൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലമാണ് തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് വേണ്ടി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തത്.ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ എന്ന സ്നേഹനിധിയായ പിതാവിനെയാണ് കാണുന്നത്. സീതയും രാമനും രണ്ടല്ല മറിച്ച് ഒന്നാണ്. ഇരുവരും രണ്ട് ശരീരമെങ്കിലും ഒരു മനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നാമം രാമനു മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. സീതയെയും രാമനെയും യഥാർത്തതിൽ മനസ്സിലാക്കത്തവരാണ് രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയെ പഴിക്കുന്നത്. സീതയും രാമനും ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. ഭൂമിപ്രവേശം നടത്തിയ സീതയും സരയൂ നദിയിൽ ഭൗതികദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രീരാമനും വൈകുണ്ഡത്തിൽ വെച്ച് സംഗമം ഉണ്ടാവുന്നു. ധർമപാലനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലകളാണ് എല്ലാം. ==പ്രാർത്ഥനാ ശ്ലോകങ്ങൾ== ‘രാമായ രാമഭദ്രായ രാമചന്ദ്രായ വേധസേ<br /> രഘുനാഥായ നാഥായ സീതായപതയേ നമഃ‘ ’ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ‘ ’ആപദാമപഹർത്താരം<br /> ദാതാരം സർവസമ്പദാം<br /> ലോകാഭിരാമം ശ്രീരാമം<br /> ഭൂയോ ഭൂയോ നമാമ്യഹം<ref>'ക്ഷേത്രാചാരങ്ങൾ', കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്, പഞ്ചാംഗം പുസ്തകശാല, കുന്നംകുളം</ref> == കേരളത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == *[[തൃപ്രയാർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ]] *[[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശൂർ വടക്കുംന്നാഥ ക്ഷേത്രം]] (ശ്രീരാമൻ ഇവിടുത്തെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠകളിൽ ഒന്നാണ്) *[[തിരുവില്വാമല ശ്രീവില്വാദ്രിനാഥക്ഷേത്രം|തിരുവില്വാമല ശ്രീ വില്വാദ്രിനാഥ ക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[കുന്നംകുളം]], തൃശ്ശൂർ *[[ചടയമംഗലം ജടായു-രാമക്ഷേത്രം]], [[കൊല്ലം ജില്ല|കൊല്ലം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം ജില്ല|പാലാ രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം ജില്ല|രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം]] *[[ആലത്തിയൂർ പെരുംതൃക്കോവിൽ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം|ആലത്തിയൂർ ശ്രീരാമ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം]] *[[തൃപ്പൂണിത്തുറ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം]] *[[മാമ്മലശ്ശേരി ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], എറണാകുളം *[[വെളിനെല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[ഓയൂർ]], കൊല്ലം *[[തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി|തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[എലപ്പുള്ളി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|എലപ്പുള്ളി]], [[പാലക്കാട്‌ ജില്ല|പാലക്കാട്‌]] *[[പൂങ്കുന്നം സീതാരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തലശ്ശേരി]], [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] *[[ചെറുതാഴം രാഘവപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|രാഘവപുരം (ഹനുമാരമ്പലം) ക്ഷേത്രം]], [[ചെറുതാഴം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചെറുതാഴം]], കണ്ണൂർ *[[തിരുവാറ്റ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[കോട്ടയം ജില്ല|കോട്ടയം]] *[[വെന്നിമല ശ്രീരാമലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം|വെന്നിമല ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം]], കോട്ടയം *[[തിരുമണിവെങ്കിടപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[വൈക്കം]], കോട്ടയം *ഭജനമഠം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, പണിമൂല, തിരുവനന്തപുരം *രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, കോഴിമണ്ണ, കോഴിക്കോട് *തിരുവനന്തപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം (പദ്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം) *വർക്കല ജനാർദ്ദനസ്വാമി ക്ഷേത്രം, തിരുവനന്തപുരം (ശ്രീരാമൻ ഉപദേവൻ) *വെട്ടയ്ക്കൽ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, ചേർത്തല, ആലപ്പുഴ (ഹനുമാൻ ഉപദേവൻ) *രാമക്കൽ മേട് ശ്രീരാമ-ദുർഗ്ഗാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, ഇടുക്കി == ഇവയും കാണുക == * [[രാമായണം]] * [[സീത]] == അവലംബം == {{reflist|2}} {{VishnuAvatars}} {{രാമായണം}} {{ഹിന്ദു ദൈവങ്ങൾ}} {{Commonscat|Rama}} {{Authority control}} {{Hinduism-stub}} [[വർഗ്ഗം:ദശാവതാരം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] [[വർഗ്ഗം:വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ]] 9cjtgl5ty9vesbjmkbll7xjxqcsqo2n 4668394 4668371 2026-09-21T18:48:05Z ~2026-50841-45 223191 /* രാമകഥ */ 4668394 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Rama}} {{നാനാർത്ഥം|ശ്രീരാമൻ}} {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = File:The Great Human ShriRam.jpg |Caption = ശ്രീ രാമൻ | Name = ശ്രീ രാമൻ | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = राम | Affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]] | Kannada = | Pali_Transliteration = | Tamil_script = இராமர் | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | God of = | Mantra = രാമ രാമ | Moola Mantra = ഓം രാം രാമായ നമഃ | Weapon = വില്ലും അസ്ത്രവും | Consort = [[സീത]] | Abode = അയോദ്ധ്യ | Mount = രഥം }} ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഐ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE ജനുവരി 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഐ. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം (പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവ വിശ്വാസപ്രകാരം), ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളും, പ്രപഞ്ച പരിപാലകനുമായ ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്‌ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ദശാവതാരങ്ങളിൽ ഏഴാമത്തേ അവതാരമാണ്‌ '''ശ്രീരാമൻ''' ([[English]]: Rama, [[IAST]]: rāma, [[Devanāgarī]]: राम, [[Thai]]: พระราม, [[Lao]]: ພຣະຣາມ, [[Burmese]]: Yama, [[Tagalog]]: Rajah Bantugan)‍. [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്നു രാമൻ. ഇദ്ദേഹത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് [[രാമായണം]] പുരോഗമിക്കുന്നത്. തെക്കേ ഏഷ്യയിലും, കിഴക്കേ ഏഷ്യയിലും <ref name=Dimock1963> {{cite journal | author = Dimock Jr, E.C. | year = 1963 | title = Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal | journal = History of Religions | volume = 3 | issue = 1 | pages = 106–127 | url = http://www.jstor.org/pss/1062079 | doi = 10.1086/462474 }}</ref> ഉള്ള പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ രാമൻ പ്രസിദ്ധമാണ്. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന [[ദശരഥൻ|ദശരഥന്]] പട്ടമഹിഷിയായ [[കൗസല്യ|കൗസല്യയിൽ]] ജനിച്ച ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. ഹിന്ദുമതത്തിൽ രാമനെ '''മര്യാദാ പുരുഷോത്തമനായി''' കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001">{{cite journal | author = Hess, L. | year = 2001 | title = Rejecting Sita: Indian Responses to the Ideal Man's Cruel Treatment of His Ideal Wife* | journal = Journal of the American Academy of Religion | volume = 67 | issue = 1 | pages = 1–32 | url = http://jaar.oxfordjournals.org/cgi/content/citation/67/1/1 | accessdate = 2008-04-12 | doi = 10.1093/jaarel/67.1.1 }}</ref>. നന്മയുടെ ദൈവമായും ശ്രീരാമനെ കരുതുന്നു. [[ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മിയുടെ]] അവതാരമായ [[സീത|സീതാദേവിയാണ്]] പത്നി. ഉത്തമസ്ത്രീയായി സീതയെ കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001"/><ref name=Kanungo>{{cite journal | author = Kanungo, H. | year = | title = The Distinct Speciality of Lord Jagannath | journal = Orissa Review | url = http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2008-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080529053220/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[ഭരതൻ]], [[ലക്ഷ്മണൻ]], [[ശത്രുഘ്നൻ]] എന്നിവരായിരുന്നു രാമന്റെ സഹോദരൻമാർ. ശിവന്റെ അവതാരവും മഹാബലവാനുമായ [[ഹനുമാൻ]] ശ്രീരാമന്റെ ഭക്തനും ദാസനുമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം രാമചരിതവും ജീവനവും ധർമ്മത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഉത്തമപുരുഷനും പൂർണ്ണ മനുഷ്യനുമായിരുന്നു രാമൻ. [[ദശരഥൻ]] കൊടുത്ത ശപഥം മുൻ‌നിർത്തി, തന്റെ മകനായ [[ഭരതൻ (രാമായണം)|ഭരതൻ]] രാജാവാകണം എന്നുള്ളതും പതിന്നാലു വർഷത്തെ രാമൻ വനവാസത്തിന് പോകണം എന്നുള്ളതും [[കൈകേയി|കൈകേയിയുടെ]] ആവശ്യപ്രകാരമായിരുന്നു.<ref name = "Griffith1963">{{cite book | author = Griffith, R.T.H. | authorlink = Ralph T. H. Griffith | year = 1870–1874 | title = The Rámáyan of Válmíki | url = http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm | publisher = London: Trübner & Co.; Benares: E. J. Lazarus and Co. }}</ref> പത്നി [[സീത|സീതക്കും]] അനുജൻ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] രാമനെ പിരിഞ്ഞിരിക്കുവാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ട് പതിന്നാലു വർഷത്തെ വനവാസത്തിന് രാമനൊപ്പം പോകുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനിടക്ക് അസുര രാജാവായ ലങ്കേശ്വരൻ [[രാവണൻ]] [[സീത|സീതയെ]] അപഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്ലേശകരവും ശ്രമകരവുമായ നീണ്ട തിരച്ചിലിനു ശേഷം, സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്ന് [[ഹനുമാൻ]] കണ്ടെത്തുകയും. ഘോരയുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ രാവണനെ നിഗ്രഹിച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനുശേഷം അയോദ്ധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാമന്റെ കിരീടധാരണം നടക്കുകയും, അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അവരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ അന്തിമഫലമായ ദേശത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയായി, <ref name = "Griffith1963"/> പിന്നീടുള്ള പതിനോരായിരം [[വർഷം]] സന്തോഷത്തിന്റെയും, സമാധാനത്തിന്റെയും, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ന്യായത്തിന്റെയും യുഗമായ ''രാമരാജ്യ'' മായി അറിയപ്പെട്ടു. മാതൃകാപരമായ രാമരാജ്യം ലോകത്തിന് നൽകിയ രാമൻ, ഒടുവിൽ പുത്രന്മാരായ [[ലവൻ|ലവ]]-[[കുശൻ|കുശന്മാർക്ക്]] രാജ്യം നൽകി സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. രാമൻ ജീവിച്ചിരുന്നത് ഏകദേശം ബി.സി 1300-1200 കാലഘട്ടത്തിൽ [[Bronze Age|വെങ്കല യുഗത്തിൽ]] ആയിരുന്നു. ഇത് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദ]] കുലമണ്ഡലങ്ങൾ (മണ്ഡലം 2 മുതൽ 7 വരെ) രചിക്കപ്പെടുന്ന കാലം ആയിരുന്നു. രാമന്റെ സഹോദരൻ ആയ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണന്റെ]] ഒരു മകൻ ആയ ധ്വന്യൻ എന്നയാളെ കുറിച്ച് ഋഗ്വേദത്തിൽ പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 5.33.10), രാമനെ കുറിച്ചും പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 10.93.14). ദശരഥ രാജാവിന്റെ ഭാര്യാസഹോദരൻ ആയ രാജാവ് ദിവോദാസനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൗത്രൻ സുദാസും ഋഗ്വേദത്തിൽ ധാരാളം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന വീരൻമാർ ആണ്. [[തുളസീദാസ്]], [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ]], [[ഭദ്രാചലം രാമദാസ്]], [[ത്യാഗരാജൻ|ത്യാഗരാജസ്വാമികൾ]] തുടങ്ങി നിരവധി പ്രസിദ്ധ കവികൾ രാമഭക്തരായിരുന്നു. ഇവരുടെ കൃതികളിൽ രാമന്റെ മഹിമകൾ ധാരാളമായി കാണാം. ==രാമകഥ== ===രാമന്റെ ജനനവും വിവാഹവും=== ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഇ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE January 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഇ. 7119-ലാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അയോദ്ധ്യയിലെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം, ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി, ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം, ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും, ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു, ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു, മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു നൂറു യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും, അയ്യായിരം പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും, രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ, അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷണൻ സീതയുടെ സഹോദരി ഊർമിളയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രി മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു. ===അഭിഷേകവിഘ്നം=== കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. എന്നാൽ ഒരുനാൾ ദുഃസ്വപ്നങ്ങളും ദുസ്സൂചനകളും കണ്ടു അസ്വസ്ഥനായ ദശരഥൻ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ തന്നെ രാമനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാൻ രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് രണ്ടു വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും, അടുത്തതു രാമൻ പതിനാലു വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും. ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു. ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി, കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി, സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ, "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും, അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. === പാദുകാഭിഷേകം=== ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, പതിനാലു വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരദ്വാജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു. മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും, മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു, ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും, "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു. കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും, "ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ, അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. പതിനാലു വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. === രാമന്റെ വനവാസം=== ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. മഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും, അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു പത്തു വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത രണ്ടു ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ===സീതാപഹരണം=== ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി, അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച പതിനാലു രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ പതിനാലായിരം വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു. സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി. ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു. ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു, അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു, ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളുകൊണ്ടുള്ള വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന, അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. ===സുഗ്രീവസഖ്യം=== തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു. അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു, അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. :നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ :നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ :നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന :നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. ===ബാലിവധം=== സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി, സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല. ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി, കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി. ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു ; ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും, വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊൻതാമരപ്പൂക്കൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു, അവന്റെ ജഡം ബാലി ഒരു യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു. ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി പത്തു ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട്, ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു. മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു, മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി തന്റെ കഴുത്തിൽ കിടന്ന സ്വർണ്ണ താമരമാല സുഗ്രീവനെ അണിയിച്ചിട്ടു കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു, അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ, അനവധി കാലം വനത്തിൽ വസിച്ചു ക്ലേശിച്ച സുഗ്രീവനോട് നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു. ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. ===സീതാന്വേഷണം=== നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി, താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു. അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു. മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ വിരാട രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി.രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി. അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രധാരിണിയും, ദുഃഖിതയും, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണികൾ മൂലം തളർന്നിരിക്കുന്ന സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു. കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു, താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു. അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി. ഹനുമാൻ തന്നെ കണ്ടു എന്ന തെളിവിനായി, സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. ===ലങ്കാദഹനം=== സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അതിനു വേണ്ടി അദ്ധേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്താന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും, ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്തതെവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും, ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം, ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത, തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു, മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ, സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു, ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു, കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു. സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===സേതു ബന്ധനം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ===യുദ്ധസന്നാഹം=== ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിൻ്റെ ശക്തി കണ്ട് അമ്പരന്ന രാവണൻ,യുദ്ധം തുടങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് സീതയുടെ മനസ്സുമാറ്റാൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. മായാജാലങ്ങളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ 'വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ' എന്ന രാക്ഷസനെയും കൂട്ടി രാവണൻ അശോകവനത്തിലെത്തി. തന്റെ സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തൻ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുകയായിരുന്ന രാമനെ ചതിയിൽ വെട്ടിക്കൊന്നു എന്ന് രാവണൻ സീതയോട് കള്ളം പറഞ്ഞു. തെളിവിനായി വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ സൃഷ്ടിച്ച, ചോരയൊലിക്കുന്ന രാമന്റെ 'മായാശിരസ്സും' (കൃത്രിമ തല) രാമന്റെ വലിയ വില്ലും സീതയുടെ മുന്നിലേക്ക് ഇട്ടുകൊടുത്തു. തന്റെ ജീവനാഥന്റെ തലയും വില്ലും കണ്ട് സീതാദേവി ബോധംകെട്ടു വീണു. ഉണർന്നപ്പോൾ ആ തലയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ദേവി വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ സമയത്ത് ലങ്കയിൽ വലിയൊരു യുദ്ധഭേരി മുഴങ്ങുകയും, മന്ത്രിമാർ അടിയന്തരമായി രാവണനെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് വിളിച്ചുകൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു. രാവണൻ പോയ ഉടനെ ആ മായാശിരസ്സും വില്ലും അപ്രത്യക്ഷമായി. അപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ പത്നിയായ 'സരമ' അവിടെയെത്തുകയും, അതൊരു മായാപ്രയോഗമാണെന്നും ശ്രീരാമൻ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി സുവേല പർവ്വതത്തിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നും പറഞ്ഞ് സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാവണന്റെ സൈനിക വിന്യാസം ശ്രീരാമൻ ലങ്കയെ വളഞ്ഞുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ തന്റെ മന്ത്രിമാരുമായി അടിയന്തരയോഗം ചേർന്നു. ലങ്കാകോട്ടയുടെ നാല് കവാടങ്ങളും സംരക്ഷിക്കാനായി തന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച സേനാധിപന്മാരെ രാവണൻ നിയോഗിച്ചു: •കിഴക്കേ കവാടം: അതിശക്തനായ 'പ്രഹസ്തനെ' ആണ് കിഴക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാൻ ഏൽപ്പിച്ചത്. •തെക്കേ കവാടം :ഭയാനകന്മാരായ 'മഹാപാർശ്വൻ', 'മഹോദരൻ'എന്നീ രാക്ഷസന്മാരെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം തെക്കേ കവാടത്തിൽ നിർത്തി. •പടിഞ്ഞാറേ കവാടം : ഏറ്റവും വലിയ മാന്ത്രികനും അജയ്യനുമായ തന്റെ പ്രിയപുത്രൻ 'ഇന്ദ്രജിത്തിനെ'പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിന്റെ ചുമതല ഏൽപ്പിച്ചു. •വടക്കേ കവാടം: ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും നിൽക്കുന്ന വടക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ചുമതല രാവണൻ നേരിട്ട് ഏറ്റെടുത്തു. ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരും രാവണനൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. •മദ്ധ്യഭാഗം:ലങ്കയുടെ ഹൃദയഭാഗം സംരക്ഷിക്കാൻ 'വിരൂപാക്ഷൻ' എന്ന സേനാധിപനെയും നിയോഗിച്ചു. യുദ്ധതന്ത്രങ്ങൾ ആവിഷ്കരിക്കാനായി ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരവീരന്മാരും 'സുവേല പർവ്വതത്തിന്റെ' മുകളിൽ കയറി ലങ്കാനഗരം നിരീക്ഷിക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ വളരെ ദൂരെ ലങ്കാകൊട്ടാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിലത്തെ മട്ടുപ്പാവിൽ ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് നിൽക്കുന്ന രാവണനെ അവർ കണ്ടു. തന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ശ്രീരാമന്റെ ബദ്ധശത്രുവിനെ കണ്ട മാത്രയിൽ വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവന്റെ രക്തം തിളച്ചു. മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കാതെ ഒറ്റയടിക്ക് സുഗ്രീവൻ സുവേല പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് രാവണന്റെ മട്ടുപ്പാവിലേക്ക് ഒരു വൻ കുതിപ്പ് നടത്തി. രാവണന്റെ മുന്നിൽ ചെന്നുവീണ സുഗ്രീവൻ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു: "ഞാൻ ലോകനാഥനായ ശ്രീരാമന്റെ ദാസനാണ്, ഇന്ന് നീ എന്റെ കയ്യിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടില്ല". പെട്ടെന്നുള്ള ആക്രമണത്തിൽ അമ്പരന്ന രാവണനുമായി സുഗ്രീവൻ ഘോരമായ മൽപ്പിടുത്തം നടത്തി. സുഗ്രീവൻ രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. രണ്ടുപേരും തമ്മിൽ വലിയൊരു മൽപ്പിടുത്തം തന്നെ നടന്നു. എന്നാൽ തനിക്ക് തുല്യനായ ഈ വാനരനെ വെറും കായികബലം കൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കി രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തി പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് മുൻകൂട്ടി കണ്ട സുഗ്രീവൻ രാവണനെ തള്ളിയിട്ട ശേഷം, ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. സുഗ്രീവന്റെ സ്നേഹവും സാഹസികതയും കണ്ട് സന്തോഷിച്ചെങ്കിലും, തന്നോട് ചോദിക്കാതെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ രാജാവ് സ്വന്തം ജീവൻ പണയംവെച്ച് എടുത്തുചാടിയതിന് ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനെ സ്നേഹപൂർവ്വം ശാസിച്ചു. സുഗ്രീവൻ മടങ്ങിയെത്തിയ ശേഷം, യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപ് രാജധർമ്മം അനുസരിച്ച് അവസാനത്തെ സമാധാനശ്രമം നടത്താൻ ശ്രീരാമൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദനെ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് ദൂതനായി അയച്ചു. രാവണസഭയിൽ പറന്നിറങ്ങിയ അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ സന്ദേശം ഗാംഭീര്യത്തോടെ അറിയിച്ചു: "അല്ലയോ രാവണാ, ഒന്നുകിൽ സീതാദേവിയെ തിരികെ നൽകി ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വീണ് മാപ്പപേക്ഷിക്കുക. അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറാവുക. ലങ്കയെ മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ച് നിന്നെയും കൊന്നേ ശ്രീരാമൻ മടങ്ങുകയുള്ളൂ." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് അഹങ്കാരിയായ രാവണൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. ഈ വാനരനെ പിടിച്ച് വധിക്കാൻ അവൻ തന്റെ കാവൽക്കാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. നാല് ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ വന്ന് അംഗദന്റെ കൈകാലുകളിൽ കയറിപ്പിടിച്ചു. അംഗദൻ അവരെ തടഞ്ഞില്ല. അവർ തന്നെ മുറുകെ പിടിച്ചു എന്ന് ഉറപ്പായ നിമിഷം, അംഗദൻ ആ നാലു രാക്ഷസന്മാരുമായി ആകാശത്തേക്ക് അതിവേഗം കുതിച്ചുയർന്നു. അംഗദന്റെ വേഗതയിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാനാകാതെ ആ രാക്ഷസന്മാർ താഴെവീണ് ചിന്നിച്ചിതറി മരിച്ചു. തുടർന്ന് അംഗദൻ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ മേൽക്കൂര ഒറ്റച്ചവിട്ടിന് തകർത്തു തരിപ്പണമാക്കി. തന്റെ വരവറിയിച്ചുകൊണ്ട് വലിയൊരു സിംഹനാദം മുഴക്കി അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. സമാധാനശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടതോടെ, ഇനിയൊരു യുദ്ധം ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെന്ന് ഉറപ്പായി. ഈ സംഭവങ്ങൾക്ക് ശേഷമാണ് ലങ്കാദഹനവും രാമ-രാവണ യുദ്ധവും പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നത്. ===യുദ്ധാരംഭം=== മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: "ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന 'ത്രിജട' എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ 'ഗരുഡൻ' ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: •അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. •കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. •അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. •മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം." ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. ===പ്രഹസ്തവധം=== ഗരുഡന്റെ വരവോടെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ നാഗപാശത്തിൽ നിന്ന് മുക്തരായ ശേഷം ലങ്കാധിപനായ രാവണൻ കടുത്ത അമർഷത്തോടെ തന്റെ മൂന്ന് കരുത്തരായ സേനാധിപന്മാരെ ഓരോരുത്തരായി യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. ആദ്യം പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലൂടെ വലിയൊരു രാക്ഷസപ്പടയുമായി യുദ്ധത്തിനെത്തിയ ധൂമ്രാക്ഷൻ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും വാനരസേനയെ ചിതറിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് കണ്ട ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് വലിയൊരു പാറക്കല്ലെറിഞ്ഞ് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട ധൂമ്രാക്ഷൻ മുള്ളുകളുള്ള ഭാരമേറിയ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ തലയ്ക്ക് ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, ആ പ്രഹരം നിഷ്പ്രയാസം താങ്ങിയ ഹനുമാൻ സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന ഭീമാകാരമായ ഒരു പർവ്വതശിഖരം പിഴുതെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിയുകയും, തലയോട്ടി തകർന്ന് ധൂമ്രാക്ഷൻ തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ മരണവാർത്തയറിഞ്ഞ് ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ അടുത്തതായി മായാശക്തികളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വജ്രദംഷ്ട്രനെയാണ് തെക്കേ കവാടത്തിലൂടെ യുദ്ധത്തിനയച്ചത്. വാനരന്മാർക്ക് നേരെ കനത്ത നാശനഷ്ടം വരുത്തിയ വജ്രദംഷ്ട്രനെ ബാലീപുത്രനായ അംഗദൻ നേരിട്ടു. മരങ്ങളും പാറകളും കൊണ്ട് അംഗദൻ അവന്റെ രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തതിനെത്തുടർന്ന് ഇരുവരും വാളും പരിചയുമെടുത്ത് അതിഘോരമായ പോരാട്ടത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. പോരാട്ടത്തിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ അംഗദൻ തന്റെ വാളുകൊണ്ട് അതിശക്തമായ ഒറ്റ വെട്ടിന് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, അവന്റെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശിരസ്സ് നിലംപതിച്ചതോടെ രാക്ഷസസൈന്യം ഭയന്നോടുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ആർക്കും കുലുക്കാൻ കഴിയാത്തവനെന്ന് പേരുള്ള അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വില്ലാളി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങി. ആകാശത്തെ മുഴുവൻ മറയ്ക്കുന്ന രീതിയിൽ അകംപനൻ നടത്തിയ ശരവർഷത്തിൽ കുമുദൻ, നളൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഇതുകണ്ട് വാനരന്മാരെ രക്ഷിക്കാനായി ഹനുമാൻ അകംപനന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി വലിയൊരു ശാലവൃക്ഷം പിഴുതെറിഞ്ഞെങ്കിലും അകംപനൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ ആ മരത്തെ പതിനാല് കഷണങ്ങളാക്കി മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ അതിഭീമാകാരമായ മറ്റൊരു വന്മരം വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ആകാശത്തുയർന്ന് അതിവേഗത്തിൽ ചുഴറ്റി അകംപനന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞടിക്കുകയും, തല തരിപ്പണമായി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ജീവനറ്റ് വീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ മൂന്ന് പ്രമുഖ സേനാധിപന്മാരുടെയും തുടർച്ചയായ മരണം രാവണനെ വല്ലാതെ ഭയപ്പെടുത്തുകയും ലങ്കയിൽ കനത്ത ശോകം പടർത്തുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ പ്രമുഖ രാക്ഷസവീരന്മാർ വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന്, ആശങ്കാകുലനായ രാവണൻ തന്റെ ഏറ്റവും വിശ്വസ്തനും സർവ്വസൈന്യാധിപനുമായ പ്രഹസ്തനെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ പ്രഹസ്തൻ തന്റെ വില്ലും അമ്പും ഭാരമേറിയ ഗദയുമുപയോഗിച്ച് വാനരസേനയെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കി ഭീതി പരത്തി. വാനരന്മാർ ചിതറിയോടുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, വാനരസേനയുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ പ്രഹസ്തനെ നേരിടാൻ നേരിട്ട് മുന്നോട്ടുവന്നു. തുടർന്ന് നീലനും പ്രഹസ്തനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടന്നു. നീലൻ പിഴുതെറിഞ്ഞ വന്മരങ്ങളെയും പാറക്കല്ലുകളെയും പ്രഹസ്തൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തെറിഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ അതിവേഗത്തിൽ കുതിച്ചുചാടിയ നീലൻ, പ്രഹസ്തന്റെ രഥം തല്ലിത്തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ നിലത്തിറങ്ങി തന്റെ ഭീമാകാരമായ ഇരുമ്പ് ഗദയെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് നീലന്റെ തലയ്ക്കടിച്ചു. ശക്തമായ ആ പ്രഹരത്തിൽ നീലന്റെ നെറ്റിത്തടം പിളർന്ന് രക്തം വാർന്നു. എന്നാൽ ആ കൊടിയ വേദനയിലും തളരാതെ നിന്ന നീലൻ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന പർവ്വതസമാനമായ ഒരു വലിയ പാറക്കല്ല് കൈകളിലേക്ക് എടുത്തുയർത്തി. തുടർന്ന് നീലൻ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഭീമൻ പാറക്കല്ല് പ്രഹസ്തന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിഞ്ഞു. തലയോട്ടി തകർന്ന്, കണ്ണുകളും തലച്ചോറും പുറത്തുവന്ന് പ്രഹസ്തൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ചോരയിൽ കുളിച്ച് തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീണു. തങ്ങളുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപൻ മരിച്ചതുകണ്ട് ഭയന്നുവിറച്ച രാക്ഷസസൈന്യം ആയുധങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ലങ്കാകോട്ടയ്ക്കുള്ളിലേക്ക് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. ===കുംഭകർണവധം=== ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥" (അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.) ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: "ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല." എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ 'വായവ്യാസ്ത്രം'പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ' ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. ===അതികായവധം=== കുംഭകർണൻ്റെ മരണശേഷം ദുഃഖിതനായ രാവണന്റെ മുൻപിലേക്ക് അവന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ നരാന്തകൻ, ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ എന്നിവരും സഹോദരന്മാരായ മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും ഒന്നിച്ച് യുദ്ധത്തിന് പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ നരാന്തകൻ അതിവേഗത്തിൽ പായുന്ന കുതിരപ്പുറത്തേറി, മൂർച്ചയേറിയ കുന്തവുമായി വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് കാറ്റുപോലെ പാഞ്ഞുനടന്നു. ഇത് കണ്ട ക്രുദ്ധനായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദൻ നരാന്തകന്റെ കുതിരയെ ഒരൊറ്റ അടിക്ക് വധിക്കുകയും, തുടർന്ന് തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി നരാന്തകന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും ചെയ്തു. നെഞ്ചുതകർന്ന് നരാന്തകൻ അവിടെത്തന്നെ ചോരതുപ്പി മരിച്ചുവീണു. സഹോദരന്റെ മരണം കണ്ട് പ്രകോപിതനായ ദേവാന്തകൻ ഇരുമ്പ് ഗദയുമായി അംഗദന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തപ്പോൾ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് അവനെ തടഞ്ഞു. ദേവാന്തകന്റെ തലയ്ക്ക് ഹനുമാൻ നൽകിയ കനത്ത മുഷ്ടിപ്രഹരത്തിൽ അവന്റെ തലയോട്ടി തകർന്ന് ദേവാന്തകനും തൽക്ഷണം കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇതിനിടയിൽ മൂന്ന് തലകളുള്ള ത്രിശിരസ്സ് രഥത്തിലിരുന്ന് ഹനുമാന് നേരെ ശരവർഷം നടത്തുകയും വേലുകൊണ്ട് പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ആ വേദനയെല്ലാം വകവെക്കാതെ ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ രഥം തകർത്ത് അവന്റെ സ്വന്തം വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങുകയും, ആ വാളുകൊണ്ട് ത്രിശിരസ്സിന്റെ മൂന്ന് തലകളും ഒന്നിനുപുറകെ ഒന്നായി അറുത്തുമാറ്റി അവനെയും വധിച്ചു. തുടർന്ന് വലിയൊരു ആനപ്പുറത്തേറി വാനരന്മാരെ ചവിട്ടിമെതിച്ചു വന്ന മഹോദരനെ വാനര സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ നേരിട്ടു. നീലൻ ഒരു ഭീമൻ പാറക്കല്ലുകൊണ്ട് ആനയുടെ തല തകർക്കുകയും, താഴെവീണ മഹോദരന്റെ ശരീരത്തിലേക്ക് പർവ്വതശിഖരം വലിച്ചെറിഞ്ഞ് അവനെ ഞെരിച്ചുകൊല്ലുകയും ചെയ്തു. ഇതേസമയം ഘോരമായി പൊരുതിയ മറ്റൊരു രാക്ഷസനായ മഹാപാർശ്വന്റെ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങി ഋഷഭൻ എന്ന വാനരവീരൻ അവന്റെ തലയ്ക്കടിച്ച് അവനെയും യമപുരിക്കയച്ചു. ഇവർ അഞ്ചുപേരും വീണതോടെ കുംഭകർണ്ണനെപ്പോലെ ഭീമാകാരനായ ശരീരവും ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ദിവ്യമായ ബ്രഹ്മകവചവുമുള്ള അതികായൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ വിനാശകരമായ താണ്ഡവമാടി. അതികായനെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ ലോകം നടുങ്ങുന്ന ഘോരമായ അമ്പെയ്യൽ യുദ്ധം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണൻ പ്രയോഗിച്ച അനേകം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ അതികായന്റെ അഭേദ്യമായ കവചത്തിൽ തട്ടി നിഷ്ഫലമായപ്പോൾ, വായുദേവൻ നേരിട്ടെത്തി ഇവനെ വധിക്കാൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തന്നെ പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് ലക്ഷ്മണനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് അതിശക്തമായ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തൊടുത്തുവിട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുപാഞ്ഞ ആ ദിവ്യാസ്ത്രം അതികായന്റെ ബ്രഹ്മകവചം പിളർന്ന് അവന്റെ വലിയ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, ഒരു പർവ്വതശിഖരം കണക്കെ അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. ===ഔഷധഗിരിഹരണം=== തൻ്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: "നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?". ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്." അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: •മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന 'മൃതസഞ്ജീവനി' •മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന 'വിശല്യകരണി' •ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന 'സുവർണ്ണകരണി' •അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന 'സന്ധാനകരണി' നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക." ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. ===മേഘനാദവധം=== മൃതസഞ്ജീവനിയുടെ ദിവ്യഗന്ധമേറ്റ് ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ വാനരസേന കൂടുതൽ ഉന്മേഷത്തോടെയും വീര്യത്തോടെയും പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം വാനരന്മാർ കൈകളിൽ തീപ്പന്തങ്ങളേന്തി രാത്രിയിൽ ലങ്കാകോട്ടയുടെ ഉള്ളിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറുകയും കവാടങ്ങൾക്കും മാളികകൾക്കും കൊട്ടാരങ്ങൾക്കും തീയിടുകയും ചെയ്തു. ഹനുമാൻ മുൻപ് നടത്തിയ ലങ്കാദഹനത്തിന് ശേഷം നഗരത്തിൽ ഉണ്ടായ ഈ രണ്ടാമത്തെ തീപിടുത്തം രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിൽ കടുത്ത ഭീതി പരത്തുകയും ലങ്കയെ മുഴുവൻ കത്തിയെരിയുന്ന അഗ്നിജ്വാലകളിൽ മുക്കുകയും ചെയ്തു. തീപിടുത്തവും നാശനഷ്ടങ്ങളും കണ്ട് കോപാകുലനായ രാവണൻ, കുംഭകർണ്ണന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ കുംഭനെയും നികുംഭനെയും യുദ്ധത്തിനയച്ചു. മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളുമായി പോരാട്ടത്തിനിറങ്ങിയ കുംഭൻ അംഗദൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ വാനരവീരന്മാരെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ച് വീഴ്ത്തി. ഇതുകണ്ട് വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ മുന്നോട്ടുവരികയും കുംഭന്റെ വില്ലും രഥവും തകർക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇരുവരും തമ്മിൽ പൊരിഞ്ഞ മുഷ്ടിയുദ്ധം നടന്നു. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവൻ തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് കുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, ആ പ്രഹരത്തിൽ നെഞ്ചുതകർന്ന് കുംഭൻ ചോരതുപ്പി യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിലംപതിച്ച് മരിക്കുകയും ചെയ്തു. സഹോദരന്റെ ദാരുണമായ മരണം കണ്ട് രോഷാകുലനായ നികുംഭൻ ഇരുമ്പ് മുള്ളുകളുള്ള ഭീമാകാരമായ പരിഘവുമായി (ഇരുമ്പ് ഗദ) വാനരന്മാരെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് പാഞ്ഞടുത്തു. അവനെ തടയാൻ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്നു. നികുംഭൻ തന്റെ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, വജ്രശരീരനായ ഹനുമാന്റെ മാറിൽത്തട്ടി ആ ആയുധം കഷണങ്ങളായി തകർന്നുപോയി. ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ നികുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ ശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, തുടർന്ന് അവനെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് കഴുത്തു ഞെരിച്ച് തലയറുത്തുമാറ്റി വധിക്കുകയും ചെയ്തു. കുംഭകർണ്ണന്റെ മക്കളും മരിച്ചതോടെ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വെച്ച് ശ്രീരാമനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ഖരന്റെ പുത്രനായ മകരാക്ഷനെ രാവണൻ യുദ്ധത്തിനയച്ചു. പിതാവിന്റെ ഘാതകനായ ശ്രീരാമനോട് പ്രതികാരം ചെയ്യാനായി വന്ന മകരാക്ഷൻ രാമന് നേരെ അതിഭീകരമായ ശരവർഷം നടത്തി. ശ്രീരാമൻ അവന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം തടുത്ത് രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തു. തുടർന്ന് മകരാക്ഷൻ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന വലിയൊരു ശൂലം ശ്രീരാമന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും, ശ്രീരാമൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ കൊണ്ട് ആ ശൂലത്തെ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ തകർത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ പ്രയോഗിച്ച അതിശക്തമായ പാവകാസ്ത്രമേറ്റ് (ആഗ്നേയാസ്ത്രം) നെഞ്ചുപിളർന്ന് മകരാക്ഷനും ജീവനറ്റ് നിലത്തുവീണു. ഈ വീരന്മാരുടെയെല്ലാം അന്ത്യത്തോടെ രാവണന്റെ പ്രതിരോധം പൂർണ്ണമായി തകരുകയും തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ അവസാനത്തെ മായായുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങാൻ നിർബന്ധിതനാവുകയും ചെയ്തു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്." തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള 'നികുംഭില' എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം." വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം' (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: "ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥" (ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!) ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. ===രാവണവധം=== തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ 'സുപാർശ്വൻ' എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. "അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക" എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. സർവ്വസൈന്യവും നശിച്ചതോടെ, സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ 'മാതലി'യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ 'അഗസ്ത്യമുനി' കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ 'ആദിത്യഹൃദയം' എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: "പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും." ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. ===അഗ്നിപരീക്ഷ=== രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: "മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം" (മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക.) ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: "ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: "എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും." ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. എല്ലാവരും ഭയന്നുനിൽക്കെ, അത്ഭുതകരമായി സാക്ഷാൽ അഗ്നിദേവൻ തന്നെ സീതാദേവിയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ കൈകളിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് തീയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു."സീത പരിപൂർണ്ണ പരിശുദ്ധയാണ്" എന്ന് അഗ്നിദേവൻ പ്രഖ്യാപിച്ചു. ലോകത്തിന് മുന്നിൽ സീതയുടെ പരിശുദ്ധി തെളിയിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രമാണ് താൻ അങ്ങനെ പരുഷമായി സംസാരിച്ചതെന്ന് പറഞ്ഞ് ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ സീതയെ സ്വീകരിച്ചു. ഈ സമയം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് ദശരഥ മഹാരാജാവും ബ്രഹ്മാവ്, ശിവൻ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരും അവിടെയെത്തി അവരെ അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: "എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ 'പുഷ്പകവിമാനം' കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: "സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, അങ്കദന്റെ അമ്മ, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം." സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. ===പട്ടാഭിഷേകം=== പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി." ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, വൈവസ്വതമനു തുടങ്ങിയ രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർ ചൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: "സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക." ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ 'രാമരാജ്യം'ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ==സീത പരിത്യാഗം - യാഥാർത്ഥ്യം== പ്രപഞ്ച നന്മയ്ക്കും ധർമ്മ സംസ്ഥാപനത്തിനും അവതാരവേളയിൽ വിഷ്ണു ഭഗവാനും ലക്ഷ്മി ദേവിയും വിരഹം സഹിക്കുന്നു. അതുപോലെയാണ് ശ്രീരാമനും സീത ദേവിയും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സന്താനങ്ങളാണ് അവിടെ വസിക്കുന്ന പ്രജകൾ. പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും സ്ഥാനമാണ് മഹാരാജാവിനും മഹാറാണിയ്ക്കുമുള്ളത്. അവരാണ് പ്രജകളുടെ മാതൃക . അവരുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും ജനങ്ങളിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തും. സീതദേവിയ്ക്ക് നേരെ ആരോപണമുയർന്നപ്പോൾ , സീത ദേവി സ്വയം തന്നെ രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കും ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനും വേണ്ടി രാജ്യമുപേക്ഷിക്കാൻ തയാറായി . ഇതിലൂടെ മഹാറാണിയുടെ കർത്തവ്യവും വിവാഹവേളയിൽ ഏത് ദുഃഖത്തിലും ഭർത്താവിനൊപ്പം ഉണ്ടാകുമെന്നും ഭർത്താവിന്റെ നല്ലതിന് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന വാക്കും സീത ദേവി പാലിക്കുന്നു.താൻ കാരണം മറ്റുള്ളവർ തന്റെ ഭർത്താവിനെ അപമാനിക്കുന്നത് ദേവിയ്ക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. ഗർഭിണിയായ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ ഒട്ടും തയാറായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ സീത ദൃഢനിശ്ചയമെടുത്തിരുന്നു. രാജ്യമുപേക്ഷിച്ച് സീതയോടൊപ്പം പോവാൻ തയാറായാൽ അയോധ്യയിലെ തങ്ങളുടെ പ്രജകളാകുന്ന സന്താനത്തിന് തെറ്റായ മാതൃകയാണ് കാട്ടികൊടുക്കുന്നതെന്നും സീത രാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തന്റെ അനുജന്മാർ രാജസിംഹാസനം ഏറ്റെടുക്കില്ലെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ സീതയുടെ നിർണയം അംഗീകരിച്ചു എന്നാൽ സീതയുടെ പക്കൽ നിന്നും ഒരു വാക്ക് അദ്ദേഹം വാങ്ങി. മറ്റുള്ളവരെല്ലാം സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചതല്ലെന്നും താൻ കാരണമാണ് പോവുന്നതെന്നും കരുതണമെന്നാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടത്. സീത നീറുന്ന മനസ്സോടെ പതിയുടെ ആവശ്യം അംഗീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ ഉയർത്തിക്കാട്ടാൻ നോക്കുന്നത് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യമാണ്. സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് വന്നാൽ തെറ്റ് ചെയ്യാത്ത സീത കുറ്റക്കാരിയാകും. ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യം ഏറ്റവും അവശ്യമായ തന്റെ ഗർഭിണിയായ ഭാര്യയെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ സാഹചര്യ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനെ വിവശനാക്കിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആ കുറ്റം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , വിവാഹ വേളയിൽ എത് സാഹചര്യത്തിലും കൂടെയുണ്ടാകും എന്ന വാക്ക് പാലിക്കാൻ കഴിയാത്ത പശ്ചാതാപത്തിൽ. ദാമ്പത്യ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം പരസ്പരമുള്ള സ്നേഹവും വിശ്വാസവുമാണ്. രാമൻ ഒരിക്കൽപോലും സീതയെ അവിശ്വസിച്ചില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ സീത മാത്രമായിരുന്നു. അശ്വമേധ യജ്ഞത്തിൽ ഭാര്യയുടെ സാന്നിധ്യം ആവശ്യമായിരുന്നു, എന്നിരുന്നാൽ കൂടി അദ്ദേഹം വേറെ വിവാഹം ചെയ്തില്ല, സീതയുടെ സ്വർണ പ്രതിമ തന്റെയൊപ്പം വയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. അതേപോലെ സീത പോയതിന് ശേഷം രാമൻ രാജകീയ ആർഭാടങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചില്ല. വനത്തിൽ സീത കഴിയുന്ന പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹവും സാധാരണ ജീവിതം നയിച്ചു. അതേപോലെ സുരക്ഷിതമായ വാത്മീകി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമ പരിസരത്താണ് സീതയെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അജ്ഞയാൽ ഉപേക്ഷിച്ചത്. ഇതിലൂടെയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന് സീതയോടുള്ള അടങ്ങാത്ത സ്നേഹമാണ് കാണാൻ സാധിക്കുന്നത് . ഇതാണ് ശ്രീരാമനെ മര്യാദ പുരുഷോത്തമനാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതേപേലെ സീതയെ പതിവ്രതാ രത്‌നമാക്കുന്നതും. അതേ പോലെ രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് രാമൻ സീതയെ കൊണ്ട് ചെയ്യിപ്പിക്കാൻ തയാറായില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഭാവിയിലും സ്ത്രീകൾ ചെറിയ തെറ്റിന് പോലും അഗ്നിപരീക്ഷ ചെയ്യേണ്ടതായി വരും. ഇങ്ങനെ തെറ്റായ ഒരു സന്ദേശം ഭാവി തലമുറയ്ക്ക് കൊടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. ശ്രീരാമനും സീതയും അവരുടെ ഒരുമിച്ചുള്ള ജീവിതം പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ത്യാഗം ചെയ്തു. സ്വാർത്ഥതയേതുമില്ലാത്ത ശ്രീരാമൻ എന്നും മാതൃക ഭരണാധികാരിയാണ് . സീത പരിത്യാഗത്തിലൂടെ തന്റെ പുത്രന്മാർ സഹിക്കേണ്ടി വരുമായിരുന്ന പഴിയിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ അവരെ സംരക്ഷിച്ചു. അതേപോലെ വാത്മീകി ആശ്രമം പോലെയൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലമാണ് തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് വേണ്ടി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തത്.ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ എന്ന സ്നേഹനിധിയായ പിതാവിനെയാണ് കാണുന്നത്. സീതയും രാമനും രണ്ടല്ല മറിച്ച് ഒന്നാണ്. ഇരുവരും രണ്ട് ശരീരമെങ്കിലും ഒരു മനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നാമം രാമനു മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. സീതയെയും രാമനെയും യഥാർത്തതിൽ മനസ്സിലാക്കത്തവരാണ് രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയെ പഴിക്കുന്നത്. സീതയും രാമനും ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. ഭൂമിപ്രവേശം നടത്തിയ സീതയും സരയൂ നദിയിൽ ഭൗതികദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രീരാമനും വൈകുണ്ഡത്തിൽ വെച്ച് സംഗമം ഉണ്ടാവുന്നു. ധർമപാലനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലകളാണ് എല്ലാം. ==പ്രാർത്ഥനാ ശ്ലോകങ്ങൾ== ‘രാമായ രാമഭദ്രായ രാമചന്ദ്രായ വേധസേ<br /> രഘുനാഥായ നാഥായ സീതായപതയേ നമഃ‘ ’ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ‘ ’ആപദാമപഹർത്താരം<br /> ദാതാരം സർവസമ്പദാം<br /> ലോകാഭിരാമം ശ്രീരാമം<br /> ഭൂയോ ഭൂയോ നമാമ്യഹം<ref>'ക്ഷേത്രാചാരങ്ങൾ', കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്, പഞ്ചാംഗം പുസ്തകശാല, കുന്നംകുളം</ref> == കേരളത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == *[[തൃപ്രയാർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ]] *[[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശൂർ വടക്കുംന്നാഥ ക്ഷേത്രം]] (ശ്രീരാമൻ ഇവിടുത്തെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠകളിൽ ഒന്നാണ്) *[[തിരുവില്വാമല ശ്രീവില്വാദ്രിനാഥക്ഷേത്രം|തിരുവില്വാമല ശ്രീ വില്വാദ്രിനാഥ ക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[കുന്നംകുളം]], തൃശ്ശൂർ *[[ചടയമംഗലം ജടായു-രാമക്ഷേത്രം]], [[കൊല്ലം ജില്ല|കൊല്ലം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം ജില്ല|പാലാ രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം ജില്ല|രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം]] *[[ആലത്തിയൂർ പെരുംതൃക്കോവിൽ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം|ആലത്തിയൂർ ശ്രീരാമ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം]] *[[തൃപ്പൂണിത്തുറ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം]] *[[മാമ്മലശ്ശേരി ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], എറണാകുളം *[[വെളിനെല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[ഓയൂർ]], കൊല്ലം *[[തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി|തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[എലപ്പുള്ളി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|എലപ്പുള്ളി]], [[പാലക്കാട്‌ ജില്ല|പാലക്കാട്‌]] *[[പൂങ്കുന്നം സീതാരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തലശ്ശേരി]], [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] *[[ചെറുതാഴം രാഘവപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|രാഘവപുരം (ഹനുമാരമ്പലം) ക്ഷേത്രം]], [[ചെറുതാഴം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചെറുതാഴം]], കണ്ണൂർ *[[തിരുവാറ്റ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[കോട്ടയം ജില്ല|കോട്ടയം]] *[[വെന്നിമല ശ്രീരാമലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം|വെന്നിമല ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം]], കോട്ടയം *[[തിരുമണിവെങ്കിടപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[വൈക്കം]], കോട്ടയം *ഭജനമഠം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, പണിമൂല, തിരുവനന്തപുരം *രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, കോഴിമണ്ണ, കോഴിക്കോട് *തിരുവനന്തപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം (പദ്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം) *വർക്കല ജനാർദ്ദനസ്വാമി ക്ഷേത്രം, തിരുവനന്തപുരം (ശ്രീരാമൻ ഉപദേവൻ) *വെട്ടയ്ക്കൽ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, ചേർത്തല, ആലപ്പുഴ (ഹനുമാൻ ഉപദേവൻ) *രാമക്കൽ മേട് ശ്രീരാമ-ദുർഗ്ഗാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, ഇടുക്കി == ഇവയും കാണുക == * [[രാമായണം]] * [[സീത]] == അവലംബം == {{reflist|2}} {{VishnuAvatars}} {{രാമായണം}} {{ഹിന്ദു ദൈവങ്ങൾ}} {{Commonscat|Rama}} {{Authority control}} {{Hinduism-stub}} [[വർഗ്ഗം:ദശാവതാരം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] [[വർഗ്ഗം:വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ]] 3iz2uih5lc5njx1y81f42hr75deptu8 4668397 4668394 2026-09-21T19:13:42Z ~2026-50841-45 223191 /* രാമകഥ */ 4668397 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Rama}} {{നാനാർത്ഥം|ശ്രീരാമൻ}} {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = File:The Great Human ShriRam.jpg |Caption = ശ്രീ രാമൻ | Name = ശ്രീ രാമൻ | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = राम | Affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]] | Kannada = | Pali_Transliteration = | Tamil_script = இராமர் | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | God of = | Mantra = രാമ രാമ | Moola Mantra = ഓം രാം രാമായ നമഃ | Weapon = വില്ലും അസ്ത്രവും | Consort = [[സീത]] | Abode = അയോദ്ധ്യ | Mount = രഥം }} ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഐ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE ജനുവരി 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഐ. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം (പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവ വിശ്വാസപ്രകാരം), ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളും, പ്രപഞ്ച പരിപാലകനുമായ ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്‌ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ദശാവതാരങ്ങളിൽ ഏഴാമത്തേ അവതാരമാണ്‌ '''ശ്രീരാമൻ''' ([[English]]: Rama, [[IAST]]: rāma, [[Devanāgarī]]: राम, [[Thai]]: พระราม, [[Lao]]: ພຣະຣາມ, [[Burmese]]: Yama, [[Tagalog]]: Rajah Bantugan)‍. [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്നു രാമൻ. ഇദ്ദേഹത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് [[രാമായണം]] പുരോഗമിക്കുന്നത്. തെക്കേ ഏഷ്യയിലും, കിഴക്കേ ഏഷ്യയിലും <ref name=Dimock1963> {{cite journal | author = Dimock Jr, E.C. | year = 1963 | title = Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal | journal = History of Religions | volume = 3 | issue = 1 | pages = 106–127 | url = http://www.jstor.org/pss/1062079 | doi = 10.1086/462474 }}</ref> ഉള്ള പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ രാമൻ പ്രസിദ്ധമാണ്. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന [[ദശരഥൻ|ദശരഥന്]] പട്ടമഹിഷിയായ [[കൗസല്യ|കൗസല്യയിൽ]] ജനിച്ച ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. ഹിന്ദുമതത്തിൽ രാമനെ '''മര്യാദാ പുരുഷോത്തമനായി''' കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001">{{cite journal | author = Hess, L. | year = 2001 | title = Rejecting Sita: Indian Responses to the Ideal Man's Cruel Treatment of His Ideal Wife* | journal = Journal of the American Academy of Religion | volume = 67 | issue = 1 | pages = 1–32 | url = http://jaar.oxfordjournals.org/cgi/content/citation/67/1/1 | accessdate = 2008-04-12 | doi = 10.1093/jaarel/67.1.1 }}</ref>. നന്മയുടെ ദൈവമായും ശ്രീരാമനെ കരുതുന്നു. [[ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മിയുടെ]] അവതാരമായ [[സീത|സീതാദേവിയാണ്]] പത്നി. ഉത്തമസ്ത്രീയായി സീതയെ കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001"/><ref name=Kanungo>{{cite journal | author = Kanungo, H. | year = | title = The Distinct Speciality of Lord Jagannath | journal = Orissa Review | url = http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2008-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080529053220/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[ഭരതൻ]], [[ലക്ഷ്മണൻ]], [[ശത്രുഘ്നൻ]] എന്നിവരായിരുന്നു രാമന്റെ സഹോദരൻമാർ. ശിവന്റെ അവതാരവും മഹാബലവാനുമായ [[ഹനുമാൻ]] ശ്രീരാമന്റെ ഭക്തനും ദാസനുമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം രാമചരിതവും ജീവനവും ധർമ്മത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഉത്തമപുരുഷനും പൂർണ്ണ മനുഷ്യനുമായിരുന്നു രാമൻ. [[ദശരഥൻ]] കൊടുത്ത ശപഥം മുൻ‌നിർത്തി, തന്റെ മകനായ [[ഭരതൻ (രാമായണം)|ഭരതൻ]] രാജാവാകണം എന്നുള്ളതും പതിന്നാലു വർഷത്തെ രാമൻ വനവാസത്തിന് പോകണം എന്നുള്ളതും [[കൈകേയി|കൈകേയിയുടെ]] ആവശ്യപ്രകാരമായിരുന്നു.<ref name = "Griffith1963">{{cite book | author = Griffith, R.T.H. | authorlink = Ralph T. H. Griffith | year = 1870–1874 | title = The Rámáyan of Válmíki | url = http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm | publisher = London: Trübner & Co.; Benares: E. J. Lazarus and Co. }}</ref> പത്നി [[സീത|സീതക്കും]] അനുജൻ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] രാമനെ പിരിഞ്ഞിരിക്കുവാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ട് പതിന്നാലു വർഷത്തെ വനവാസത്തിന് രാമനൊപ്പം പോകുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനിടക്ക് അസുര രാജാവായ ലങ്കേശ്വരൻ [[രാവണൻ]] [[സീത|സീതയെ]] അപഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്ലേശകരവും ശ്രമകരവുമായ നീണ്ട തിരച്ചിലിനു ശേഷം, സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്ന് [[ഹനുമാൻ]] കണ്ടെത്തുകയും. ഘോരയുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ രാവണനെ നിഗ്രഹിച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനുശേഷം അയോദ്ധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാമന്റെ കിരീടധാരണം നടക്കുകയും, അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അവരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ അന്തിമഫലമായ ദേശത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയായി, <ref name = "Griffith1963"/> പിന്നീടുള്ള പതിനോരായിരം [[വർഷം]] സന്തോഷത്തിന്റെയും, സമാധാനത്തിന്റെയും, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ന്യായത്തിന്റെയും യുഗമായ ''രാമരാജ്യ'' മായി അറിയപ്പെട്ടു. മാതൃകാപരമായ രാമരാജ്യം ലോകത്തിന് നൽകിയ രാമൻ, ഒടുവിൽ പുത്രന്മാരായ [[ലവൻ|ലവ]]-[[കുശൻ|കുശന്മാർക്ക്]] രാജ്യം നൽകി സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. രാമൻ ജീവിച്ചിരുന്നത് ഏകദേശം ബി.സി 1300-1200 കാലഘട്ടത്തിൽ [[Bronze Age|വെങ്കല യുഗത്തിൽ]] ആയിരുന്നു. ഇത് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദ]] കുലമണ്ഡലങ്ങൾ (മണ്ഡലം 2 മുതൽ 7 വരെ) രചിക്കപ്പെടുന്ന കാലം ആയിരുന്നു. രാമന്റെ സഹോദരൻ ആയ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണന്റെ]] ഒരു മകൻ ആയ ധ്വന്യൻ എന്നയാളെ കുറിച്ച് ഋഗ്വേദത്തിൽ പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 5.33.10), രാമനെ കുറിച്ചും പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 10.93.14). ദശരഥ രാജാവിന്റെ ഭാര്യാസഹോദരൻ ആയ രാജാവ് ദിവോദാസനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൗത്രൻ സുദാസും ഋഗ്വേദത്തിൽ ധാരാളം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന വീരൻമാർ ആണ്. [[തുളസീദാസ്]], [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ]], [[ഭദ്രാചലം രാമദാസ്]], [[ത്യാഗരാജൻ|ത്യാഗരാജസ്വാമികൾ]] തുടങ്ങി നിരവധി പ്രസിദ്ധ കവികൾ രാമഭക്തരായിരുന്നു. ഇവരുടെ കൃതികളിൽ രാമന്റെ മഹിമകൾ ധാരാളമായി കാണാം. ==രാമകഥ== ===രാമന്റെ ജനനവും വിവാഹവും=== ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഇ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE January 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഇ. 7119-ലാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അയോദ്ധ്യയിലെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം, ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി, ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം, ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും, ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു, ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു, മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു നൂറു യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും, അയ്യായിരം പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും, രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ, അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷണൻ സീതയുടെ സഹോദരി ഊർമിളയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രി മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു. ===അഭിഷേകവിഘ്നം=== കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. എന്നാൽ ഒരുനാൾ ദുഃസ്വപ്നങ്ങളും ദുസ്സൂചനകളും കണ്ടു അസ്വസ്ഥനായ ദശരഥൻ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ തന്നെ രാമനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാൻ രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് രണ്ടു വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും, അടുത്തതു രാമൻ പതിനാലു വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും. ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു. ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി, കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി, സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ, "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും, അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. === പാദുകാഭിഷേകം=== ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, പതിനാലു വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരദ്വാജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു. മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും, മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു, ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും, "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു. കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും, "ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ, അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. പതിനാലു വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. === രാമന്റെ വനവാസം=== ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. മഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും, അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു പത്തു വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത രണ്ടു ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ===സീതാപഹരണം=== ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി, അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച പതിനാലു രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ പതിനാലായിരം വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു. സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി. ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു. ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു, അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു, ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളുകൊണ്ടുള്ള വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന, അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. ===സുഗ്രീവസഖ്യം=== തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു. അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു, അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. :നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ :നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ :നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന :നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. ===ബാലിവധം=== സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി, സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല. ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി, കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി. ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു ; ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും, വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊൻതാമരപ്പൂക്കൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു, അവന്റെ ജഡം ബാലി ഒരു യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു. ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി പത്തു ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട്, ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു. മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു, മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി തന്റെ കഴുത്തിൽ കിടന്ന സ്വർണ്ണ താമരമാല സുഗ്രീവനെ അണിയിച്ചിട്ടു കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു, അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ, അനവധി കാലം വനത്തിൽ വസിച്ചു ക്ലേശിച്ച സുഗ്രീവനോട് നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു. ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. ===സീതാന്വേഷണം=== നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി, താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു. അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു. മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ വിരാട രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി.രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി. അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രധാരിണിയും, ദുഃഖിതയും, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണികൾ മൂലം തളർന്നിരിക്കുന്ന സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു. കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു, താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു. അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി. ഹനുമാൻ തന്നെ കണ്ടു എന്ന തെളിവിനായി, സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. ===ലങ്കാദഹനം=== സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അതിനു വേണ്ടി അദ്ധേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്താന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും, ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്തതെവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും, ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം, ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത, തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു, മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ, സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു, ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു, കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു. സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===സേതു ബന്ധനം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ===യുദ്ധസന്നാഹം=== ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിൻ്റെ ശക്തി കണ്ട് അമ്പരന്ന രാവണൻ,യുദ്ധം തുടങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് സീതയുടെ മനസ്സുമാറ്റാൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. മായാജാലങ്ങളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ 'വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ' എന്ന രാക്ഷസനെയും കൂട്ടി രാവണൻ അശോകവനത്തിലെത്തി. തന്റെ സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തൻ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുകയായിരുന്ന രാമനെ ചതിയിൽ വെട്ടിക്കൊന്നു എന്ന് രാവണൻ സീതയോട് കള്ളം പറഞ്ഞു. തെളിവിനായി വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ സൃഷ്ടിച്ച, ചോരയൊലിക്കുന്ന രാമന്റെ 'മായാശിരസ്സും' (കൃത്രിമ തല) രാമന്റെ വലിയ വില്ലും സീതയുടെ മുന്നിലേക്ക് ഇട്ടുകൊടുത്തു. തന്റെ ജീവനാഥന്റെ തലയും വില്ലും കണ്ട് സീതാദേവി ബോധംകെട്ടു വീണു. ഉണർന്നപ്പോൾ ആ തലയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ദേവി വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ സമയത്ത് ലങ്കയിൽ വലിയൊരു യുദ്ധഭേരി മുഴങ്ങുകയും, മന്ത്രിമാർ അടിയന്തരമായി രാവണനെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് വിളിച്ചുകൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു. രാവണൻ പോയ ഉടനെ ആ മായാശിരസ്സും വില്ലും അപ്രത്യക്ഷമായി. അപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ പത്നിയായ 'സരമ' അവിടെയെത്തുകയും, അതൊരു മായാപ്രയോഗമാണെന്നും ശ്രീരാമൻ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി സുവേല പർവ്വതത്തിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നും പറഞ്ഞ് സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാവണന്റെ സൈനിക വിന്യാസം ശ്രീരാമൻ ലങ്കയെ വളഞ്ഞുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ തന്റെ മന്ത്രിമാരുമായി അടിയന്തരയോഗം ചേർന്നു. ലങ്കാകോട്ടയുടെ നാല് കവാടങ്ങളും സംരക്ഷിക്കാനായി തന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച സേനാധിപന്മാരെ രാവണൻ നിയോഗിച്ചു: •കിഴക്കേ കവാടം: അതിശക്തനായ 'പ്രഹസ്തനെ' ആണ് കിഴക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാൻ ഏൽപ്പിച്ചത്. •തെക്കേ കവാടം :ഭയാനകന്മാരായ 'മഹാപാർശ്വൻ', 'മഹോദരൻ'എന്നീ രാക്ഷസന്മാരെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം തെക്കേ കവാടത്തിൽ നിർത്തി. •പടിഞ്ഞാറേ കവാടം : ഏറ്റവും വലിയ മാന്ത്രികനും അജയ്യനുമായ തന്റെ പ്രിയപുത്രൻ 'ഇന്ദ്രജിത്തിനെ'പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിന്റെ ചുമതല ഏൽപ്പിച്ചു. •വടക്കേ കവാടം: ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും നിൽക്കുന്ന വടക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ചുമതല രാവണൻ നേരിട്ട് ഏറ്റെടുത്തു. ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരും രാവണനൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. •മദ്ധ്യഭാഗം:ലങ്കയുടെ ഹൃദയഭാഗം സംരക്ഷിക്കാൻ 'വിരൂപാക്ഷൻ' എന്ന സേനാധിപനെയും നിയോഗിച്ചു. യുദ്ധതന്ത്രങ്ങൾ ആവിഷ്കരിക്കാനായി ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരവീരന്മാരും 'സുവേല പർവ്വതത്തിന്റെ' മുകളിൽ കയറി ലങ്കാനഗരം നിരീക്ഷിക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ വളരെ ദൂരെ ലങ്കാകൊട്ടാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിലത്തെ മട്ടുപ്പാവിൽ ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് നിൽക്കുന്ന രാവണനെ അവർ കണ്ടു. തന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ശ്രീരാമന്റെ ബദ്ധശത്രുവിനെ കണ്ട മാത്രയിൽ വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവന്റെ രക്തം തിളച്ചു. മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കാതെ ഒറ്റയടിക്ക് സുഗ്രീവൻ സുവേല പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് രാവണന്റെ മട്ടുപ്പാവിലേക്ക് ഒരു വൻ കുതിപ്പ് നടത്തി. രാവണന്റെ മുന്നിൽ ചെന്നുവീണ സുഗ്രീവൻ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു: "ഞാൻ ലോകനാഥനായ ശ്രീരാമന്റെ ദാസനാണ്, ഇന്ന് നീ എന്റെ കയ്യിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടില്ല". പെട്ടെന്നുള്ള ആക്രമണത്തിൽ അമ്പരന്ന രാവണനുമായി സുഗ്രീവൻ ഘോരമായ മൽപ്പിടുത്തം നടത്തി. സുഗ്രീവൻ രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. രണ്ടുപേരും തമ്മിൽ വലിയൊരു മൽപ്പിടുത്തം തന്നെ നടന്നു. എന്നാൽ തനിക്ക് തുല്യനായ ഈ വാനരനെ വെറും കായികബലം കൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കി രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തി പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് മുൻകൂട്ടി കണ്ട സുഗ്രീവൻ രാവണനെ തള്ളിയിട്ട ശേഷം, ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. സുഗ്രീവന്റെ സ്നേഹവും സാഹസികതയും കണ്ട് സന്തോഷിച്ചെങ്കിലും, തന്നോട് ചോദിക്കാതെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ രാജാവ് സ്വന്തം ജീവൻ പണയംവെച്ച് എടുത്തുചാടിയതിന് ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനെ സ്നേഹപൂർവ്വം ശാസിച്ചു. സുഗ്രീവൻ മടങ്ങിയെത്തിയ ശേഷം, യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപ് രാജധർമ്മം അനുസരിച്ച് അവസാനത്തെ സമാധാനശ്രമം നടത്താൻ ശ്രീരാമൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദനെ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് ദൂതനായി അയച്ചു. രാവണസഭയിൽ പറന്നിറങ്ങിയ അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ സന്ദേശം ഗാംഭീര്യത്തോടെ അറിയിച്ചു: "അല്ലയോ രാവണാ, ഒന്നുകിൽ സീതാദേവിയെ തിരികെ നൽകി ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വീണ് മാപ്പപേക്ഷിക്കുക. അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറാവുക. ലങ്കയെ മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ച് നിന്നെയും കൊന്നേ ശ്രീരാമൻ മടങ്ങുകയുള്ളൂ." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് അഹങ്കാരിയായ രാവണൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. ഈ വാനരനെ പിടിച്ച് വധിക്കാൻ അവൻ തന്റെ കാവൽക്കാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. നാല് ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ വന്ന് അംഗദന്റെ കൈകാലുകളിൽ കയറിപ്പിടിച്ചു. അംഗദൻ അവരെ തടഞ്ഞില്ല. അവർ തന്നെ മുറുകെ പിടിച്ചു എന്ന് ഉറപ്പായ നിമിഷം, അംഗദൻ ആ നാലു രാക്ഷസന്മാരുമായി ആകാശത്തേക്ക് അതിവേഗം കുതിച്ചുയർന്നു. അംഗദന്റെ വേഗതയിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാനാകാതെ ആ രാക്ഷസന്മാർ താഴെവീണ് ചിന്നിച്ചിതറി മരിച്ചു. തുടർന്ന് അംഗദൻ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ മേൽക്കൂര ഒറ്റച്ചവിട്ടിന് തകർത്തു തരിപ്പണമാക്കി. തന്റെ വരവറിയിച്ചുകൊണ്ട് വലിയൊരു സിംഹനാദം മുഴക്കി അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. സമാധാനശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടതോടെ, ഇനിയൊരു യുദ്ധം ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെന്ന് ഉറപ്പായി. ഈ സംഭവങ്ങൾക്ക് ശേഷമാണ് ലങ്കാദഹനവും രാമ-രാവണ യുദ്ധവും പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നത്. ===യുദ്ധാരംഭം=== മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: "ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന 'ത്രിജട' എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ 'ഗരുഡൻ' ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: •അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. •കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. •അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. •മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം." ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. ===പ്രഹസ്തവധം=== ഗരുഡന്റെ വരവോടെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ നാഗപാശത്തിൽ നിന്ന് മുക്തരായ ശേഷം ലങ്കാധിപനായ രാവണൻ കടുത്ത അമർഷത്തോടെ തന്റെ മൂന്ന് കരുത്തരായ സേനാധിപന്മാരെ ഓരോരുത്തരായി യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. ആദ്യം പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലൂടെ വലിയൊരു രാക്ഷസപ്പടയുമായി യുദ്ധത്തിനെത്തിയ ധൂമ്രാക്ഷൻ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും വാനരസേനയെ ചിതറിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് കണ്ട ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് വലിയൊരു പാറക്കല്ലെറിഞ്ഞ് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട ധൂമ്രാക്ഷൻ മുള്ളുകളുള്ള ഭാരമേറിയ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ തലയ്ക്ക് ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, ആ പ്രഹരം നിഷ്പ്രയാസം താങ്ങിയ ഹനുമാൻ സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന ഭീമാകാരമായ ഒരു പർവ്വതശിഖരം പിഴുതെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിയുകയും, തലയോട്ടി തകർന്ന് ധൂമ്രാക്ഷൻ തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ മരണവാർത്തയറിഞ്ഞ് ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ അടുത്തതായി മായാശക്തികളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വജ്രദംഷ്ട്രനെയാണ് തെക്കേ കവാടത്തിലൂടെ യുദ്ധത്തിനയച്ചത്. വാനരന്മാർക്ക് നേരെ കനത്ത നാശനഷ്ടം വരുത്തിയ വജ്രദംഷ്ട്രനെ ബാലീപുത്രനായ അംഗദൻ നേരിട്ടു. മരങ്ങളും പാറകളും കൊണ്ട് അംഗദൻ അവന്റെ രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തതിനെത്തുടർന്ന് ഇരുവരും വാളും പരിചയുമെടുത്ത് അതിഘോരമായ പോരാട്ടത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. പോരാട്ടത്തിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ അംഗദൻ തന്റെ വാളുകൊണ്ട് അതിശക്തമായ ഒറ്റ വെട്ടിന് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, അവന്റെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശിരസ്സ് നിലംപതിച്ചതോടെ രാക്ഷസസൈന്യം ഭയന്നോടുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ആർക്കും കുലുക്കാൻ കഴിയാത്തവനെന്ന് പേരുള്ള അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വില്ലാളി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങി. ആകാശത്തെ മുഴുവൻ മറയ്ക്കുന്ന രീതിയിൽ അകംപനൻ നടത്തിയ ശരവർഷത്തിൽ കുമുദൻ, നളൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഇതുകണ്ട് വാനരന്മാരെ രക്ഷിക്കാനായി ഹനുമാൻ അകംപനന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി വലിയൊരു ശാലവൃക്ഷം പിഴുതെറിഞ്ഞെങ്കിലും അകംപനൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ ആ മരത്തെ പതിനാല് കഷണങ്ങളാക്കി മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ അതിഭീമാകാരമായ മറ്റൊരു വന്മരം വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ആകാശത്തുയർന്ന് അതിവേഗത്തിൽ ചുഴറ്റി അകംപനന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞടിക്കുകയും, തല തരിപ്പണമായി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ജീവനറ്റ് വീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ മൂന്ന് പ്രമുഖ സേനാധിപന്മാരുടെയും തുടർച്ചയായ മരണം രാവണനെ വല്ലാതെ ഭയപ്പെടുത്തുകയും ലങ്കയിൽ കനത്ത ശോകം പടർത്തുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ പ്രമുഖ രാക്ഷസവീരന്മാർ വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന്, ആശങ്കാകുലനായ രാവണൻ തന്റെ ഏറ്റവും വിശ്വസ്തനും സർവ്വസൈന്യാധിപനുമായ പ്രഹസ്തനെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ പ്രഹസ്തൻ തന്റെ വില്ലും അമ്പും ഭാരമേറിയ ഗദയുമുപയോഗിച്ച് വാനരസേനയെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കി ഭീതി പരത്തി. വാനരന്മാർ ചിതറിയോടുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, വാനരസേനയുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ പ്രഹസ്തനെ നേരിടാൻ നേരിട്ട് മുന്നോട്ടുവന്നു. തുടർന്ന് നീലനും പ്രഹസ്തനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടന്നു. നീലൻ പിഴുതെറിഞ്ഞ വന്മരങ്ങളെയും പാറക്കല്ലുകളെയും പ്രഹസ്തൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തെറിഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ അതിവേഗത്തിൽ കുതിച്ചുചാടിയ നീലൻ, പ്രഹസ്തന്റെ രഥം തല്ലിത്തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ നിലത്തിറങ്ങി തന്റെ ഭീമാകാരമായ ഇരുമ്പ് ഗദയെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് നീലന്റെ തലയ്ക്കടിച്ചു. ശക്തമായ ആ പ്രഹരത്തിൽ നീലന്റെ നെറ്റിത്തടം പിളർന്ന് രക്തം വാർന്നു. എന്നാൽ ആ കൊടിയ വേദനയിലും തളരാതെ നിന്ന നീലൻ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന പർവ്വതസമാനമായ ഒരു വലിയ പാറക്കല്ല് കൈകളിലേക്ക് എടുത്തുയർത്തി. തുടർന്ന് നീലൻ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഭീമൻ പാറക്കല്ല് പ്രഹസ്തന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിഞ്ഞു. തലയോട്ടി തകർന്ന്, കണ്ണുകളും തലച്ചോറും പുറത്തുവന്ന് പ്രഹസ്തൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ചോരയിൽ കുളിച്ച് തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീണു. തങ്ങളുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപൻ മരിച്ചതുകണ്ട് ഭയന്നുവിറച്ച രാക്ഷസസൈന്യം ആയുധങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ലങ്കാകോട്ടയ്ക്കുള്ളിലേക്ക് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. ===കുംഭകർണവധം=== ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥" (അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.) ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: "ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല." എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ 'വായവ്യാസ്ത്രം'പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ' ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. ===അതികായവധം=== കുംഭകർണൻ്റെ മരണശേഷം ദുഃഖിതനായ രാവണന്റെ മുൻപിലേക്ക് അവന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ നരാന്തകൻ, ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ എന്നിവരും സഹോദരന്മാരായ മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും ഒന്നിച്ച് യുദ്ധത്തിന് പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ നരാന്തകൻ അതിവേഗത്തിൽ പായുന്ന കുതിരപ്പുറത്തേറി, മൂർച്ചയേറിയ കുന്തവുമായി വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് കാറ്റുപോലെ പാഞ്ഞുനടന്നു. ഇത് കണ്ട ക്രുദ്ധനായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദൻ നരാന്തകന്റെ കുതിരയെ ഒരൊറ്റ അടിക്ക് വധിക്കുകയും, തുടർന്ന് തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി നരാന്തകന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും ചെയ്തു. നെഞ്ചുതകർന്ന് നരാന്തകൻ അവിടെത്തന്നെ ചോരതുപ്പി മരിച്ചുവീണു. സഹോദരന്റെ മരണം കണ്ട് പ്രകോപിതനായ ദേവാന്തകൻ ഇരുമ്പ് ഗദയുമായി അംഗദന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തപ്പോൾ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് അവനെ തടഞ്ഞു. ദേവാന്തകന്റെ തലയ്ക്ക് ഹനുമാൻ നൽകിയ കനത്ത മുഷ്ടിപ്രഹരത്തിൽ അവന്റെ തലയോട്ടി തകർന്ന് ദേവാന്തകനും തൽക്ഷണം കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇതിനിടയിൽ മൂന്ന് തലകളുള്ള ത്രിശിരസ്സ് രഥത്തിലിരുന്ന് ഹനുമാന് നേരെ ശരവർഷം നടത്തുകയും വേലുകൊണ്ട് പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ആ വേദനയെല്ലാം വകവെക്കാതെ ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ രഥം തകർത്ത് അവന്റെ സ്വന്തം വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങുകയും, ആ വാളുകൊണ്ട് ത്രിശിരസ്സിന്റെ മൂന്ന് തലകളും ഒന്നിനുപുറകെ ഒന്നായി അറുത്തുമാറ്റി അവനെയും വധിച്ചു. തുടർന്ന് വലിയൊരു ആനപ്പുറത്തേറി വാനരന്മാരെ ചവിട്ടിമെതിച്ചു വന്ന മഹോദരനെ വാനര സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ നേരിട്ടു. നീലൻ ഒരു ഭീമൻ പാറക്കല്ലുകൊണ്ട് ആനയുടെ തല തകർക്കുകയും, താഴെവീണ മഹോദരന്റെ ശരീരത്തിലേക്ക് പർവ്വതശിഖരം വലിച്ചെറിഞ്ഞ് അവനെ ഞെരിച്ചുകൊല്ലുകയും ചെയ്തു. ഇതേസമയം ഘോരമായി പൊരുതിയ മറ്റൊരു രാക്ഷസനായ മഹാപാർശ്വന്റെ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങി ഋഷഭൻ എന്ന വാനരവീരൻ അവന്റെ തലയ്ക്കടിച്ച് അവനെയും യമപുരിക്കയച്ചു. ഇവർ അഞ്ചുപേരും വീണതോടെ കുംഭകർണ്ണനെപ്പോലെ ഭീമാകാരനായ ശരീരവും ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ദിവ്യമായ ബ്രഹ്മകവചവുമുള്ള അതികായൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ വിനാശകരമായ താണ്ഡവമാടി. അതികായനെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ ലോകം നടുങ്ങുന്ന ഘോരമായ അമ്പെയ്യൽ യുദ്ധം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണൻ പ്രയോഗിച്ച അനേകം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ അതികായന്റെ അഭേദ്യമായ കവചത്തിൽ തട്ടി നിഷ്ഫലമായപ്പോൾ, വായുദേവൻ നേരിട്ടെത്തി ഇവനെ വധിക്കാൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തന്നെ പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് ലക്ഷ്മണനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് അതിശക്തമായ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തൊടുത്തുവിട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുപാഞ്ഞ ആ ദിവ്യാസ്ത്രം അതികായന്റെ ബ്രഹ്മകവചം പിളർന്ന് അവന്റെ വലിയ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, ഒരു പർവ്വതശിഖരം കണക്കെ അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. ===ഔഷധഗിരിഹരണം=== തൻ്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: "നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?". ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്." അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: •മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന 'മൃതസഞ്ജീവനി' •മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന 'വിശല്യകരണി' •ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന 'സുവർണ്ണകരണി' •അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന 'സന്ധാനകരണി' നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക." ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. ===മേഘനാദവധം=== മൃതസഞ്ജീവനിയുടെ ദിവ്യഗന്ധമേറ്റ് ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ വാനരസേന കൂടുതൽ ഉന്മേഷത്തോടെയും വീര്യത്തോടെയും പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം വാനരന്മാർ കൈകളിൽ തീപ്പന്തങ്ങളേന്തി രാത്രിയിൽ ലങ്കാകോട്ടയുടെ ഉള്ളിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറുകയും കവാടങ്ങൾക്കും മാളികകൾക്കും കൊട്ടാരങ്ങൾക്കും തീയിടുകയും ചെയ്തു. ഹനുമാൻ മുൻപ് നടത്തിയ ലങ്കാദഹനത്തിന് ശേഷം നഗരത്തിൽ ഉണ്ടായ ഈ രണ്ടാമത്തെ തീപിടുത്തം രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിൽ കടുത്ത ഭീതി പരത്തുകയും ലങ്കയെ മുഴുവൻ കത്തിയെരിയുന്ന അഗ്നിജ്വാലകളിൽ മുക്കുകയും ചെയ്തു. തീപിടുത്തവും നാശനഷ്ടങ്ങളും കണ്ട് കോപാകുലനായ രാവണൻ, കുംഭകർണ്ണന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ കുംഭനെയും നികുംഭനെയും യുദ്ധത്തിനയച്ചു. മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളുമായി പോരാട്ടത്തിനിറങ്ങിയ കുംഭൻ അംഗദൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ വാനരവീരന്മാരെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ച് വീഴ്ത്തി. ഇതുകണ്ട് വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ മുന്നോട്ടുവരികയും കുംഭന്റെ വില്ലും രഥവും തകർക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇരുവരും തമ്മിൽ പൊരിഞ്ഞ മുഷ്ടിയുദ്ധം നടന്നു. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവൻ തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് കുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, ആ പ്രഹരത്തിൽ നെഞ്ചുതകർന്ന് കുംഭൻ ചോരതുപ്പി യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിലംപതിച്ച് മരിക്കുകയും ചെയ്തു. സഹോദരന്റെ ദാരുണമായ മരണം കണ്ട് രോഷാകുലനായ നികുംഭൻ ഇരുമ്പ് മുള്ളുകളുള്ള ഭീമാകാരമായ പരിഘവുമായി (ഇരുമ്പ് ഗദ) വാനരന്മാരെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് പാഞ്ഞടുത്തു. അവനെ തടയാൻ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്നു. നികുംഭൻ തന്റെ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, വജ്രശരീരനായ ഹനുമാന്റെ മാറിൽത്തട്ടി ആ ആയുധം കഷണങ്ങളായി തകർന്നുപോയി. ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ നികുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ ശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, തുടർന്ന് അവനെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് കഴുത്തു ഞെരിച്ച് തലയറുത്തുമാറ്റി വധിക്കുകയും ചെയ്തു. കുംഭകർണ്ണന്റെ മക്കളും മരിച്ചതോടെ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വെച്ച് ശ്രീരാമനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ഖരന്റെ പുത്രനായ മകരാക്ഷനെ രാവണൻ യുദ്ധത്തിനയച്ചു. പിതാവിന്റെ ഘാതകനായ ശ്രീരാമനോട് പ്രതികാരം ചെയ്യാനായി വന്ന മകരാക്ഷൻ രാമന് നേരെ അതിഭീകരമായ ശരവർഷം നടത്തി. ശ്രീരാമൻ അവന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം തടുത്ത് രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തു. തുടർന്ന് മകരാക്ഷൻ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന വലിയൊരു ശൂലം ശ്രീരാമന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും, ശ്രീരാമൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ കൊണ്ട് ആ ശൂലത്തെ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ തകർത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ പ്രയോഗിച്ച അതിശക്തമായ പാവകാസ്ത്രമേറ്റ് (ആഗ്നേയാസ്ത്രം) നെഞ്ചുപിളർന്ന് മകരാക്ഷനും ജീവനറ്റ് നിലത്തുവീണു. ഈ വീരന്മാരുടെയെല്ലാം അന്ത്യത്തോടെ രാവണന്റെ പ്രതിരോധം പൂർണ്ണമായി തകരുകയും തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ അവസാനത്തെ മായായുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങാൻ നിർബന്ധിതനാവുകയും ചെയ്തു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്." തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള 'നികുംഭില' എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം." വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം' (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: "ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥" (ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!) ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. ===രാവണവധം=== തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ 'സുപാർശ്വൻ' എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. "അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക" എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണശേഷം അത്യധികം ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ രാവണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടക്കൊല ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. അവനെ തടയാനായി ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ കൃത്യതയാർന്ന അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ പതറിയ രാവണൻ, ഒടുവിൽ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതും അമോഘവുമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യവേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് പ്രയോഗിച്ചു. ഇടിമിന്നൽ പോലെ പാഞ്ഞെത്തിയ ആ വേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മാറിടം പിളർന്ന് തുളഞ്ഞുകയറുകയും, ലക്ഷ്മണൻ ചോരവാർന്ന് ബോധരഹിതനായി നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. രാവണന്റെ ആക്രമണങ്ങളെ തടുത്ത് നിർത്തി ,ശ്രീരാമൻ രാവണനെ ലങ്കയിലേക്ക്. പാലായനം ചെയ്യിപ്പിച്ചു,തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണൻ്റെ ശരീരത്തിൽ തറച്ച വേൽ പിഴുതുമാറ്റിയെങ്കിലും ലക്ഷ്മണൻ അബോധാവസ്ഥയിൽത്തന്നെ തുടർന്നു . തന്റെ ജീവനായ അനുജൻ ചേതനയറ്റ് കിടക്കുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം തകർന്ന് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണനില്ലാത്ത ഒരു വിജയവും സീതയും തനിക്ക് ആവശ്യമില്ലെന്നും, താനും ഇവിടെവെച്ച് ജീവനൊടുക്കുമെന്നും പറഞ്ഞ് വിലപിച്ച രാമനെ വാനര വൈദ്യനായ സുഷേണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ നാഡിമിടിപ്പ് നിലച്ചിട്ടില്ലെന്നും അവൻ മരിച്ചിട്ടില്ലെന്നും മനസ്സിലാക്കിയ സുഷേണൻ, ഹിമാലയത്തിലെ ദ്രോണഗിരി പർവ്വതത്തിൽ പോയി വിശല്യകരണി ഉൾപ്പെടെയുള്ള ജീവരക്ഷാ ഔഷധങ്ങൾ വീണ്ടും കൊണ്ടുവരാൻ ഹനുമാനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഒട്ടും സമയം കളയാതെ ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന ഹനുമാൻ, ഔഷധങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കാതെ വന്നപ്പോൾ ആ പർവ്വതശിഖരം മുഴുവനായി വീണ്ടും വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ഒറ്റപ്പറക്കലിന് ലങ്കയിലെത്തിച്ചു. സുഷേണൻ ആ ദിവ്യൗഷധം ചതച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂക്കിലേക്ക് മണപ്പിച്ചതും, ശരീരത്തിലെ കൊടിയ വിഷം ഇല്ലാതായി, മുറിവുകളെല്ലാം ഉണങ്ങി ലക്ഷ്മണൻ സുഖനിദ്രയിൽ നിന്നെഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ ലക്ഷ്മണൻ ശ്രീരാമനോട് തനിക്കുവേണ്ടി സമയം പാഴാക്കാതെ അധർമ്മിയായ രാവണനെ വധിക്കാനുള്ള പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അനുജൻ പൂർണ്ണ സൗഖ്യത്തോടെ തിരിച്ചുവന്നതിൽ അതിയായ ആശ്വാസവും, ലക്ഷ്മണനെ ഈ അവസ്ഥയിലാക്കിയ രാവണനോട് അടക്കാനാവാത്ത ക്രോധവും പൂണ്ട ശ്രീരാമൻ ആ നിമിഷം പോർക്കളത്തിൽ വെച്ച് അതിശക്തമായ ഒരു പ്രതിജ്ഞയെടുത്തു: "ഇന്ന് ഒന്നുകിൽ രാവണൻ, അല്ലെങ്കിൽ രാമൻ! ഇന്ന് ഈ പോർക്കളത്തിൽ നിന്ന് രാവണൻ ജീവനോടെ തിരികെ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, എന്റെ സർവ്വകോപവും അവന്റെ മേൽ പതിക്കും, ലോകം മുഴുവൻ ഇന്ന് രാവണന്റെ അന്ത്യത്തിന് സാക്ഷിയാകും." വീണ്ടും സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ 'മാതലി'യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള അവസാന യുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, അത് കാണാനായി ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, ചാരണന്മാർ, മഹർഷിമാർ തുടങ്ങിയ സകല ദിവ്യപുരുഷന്മാരും തങ്ങളുടെ ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ആകാശത്ത് തിങ്ങിനിറഞ്ഞു. ആകാശവും ഭൂമിയും സമുദ്രങ്ങളും ഒരുപോലെ വിറകൊള്ളുന്ന തരത്തിലായിരുന്നു ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടം. രാമന്റെ കോദണ്ഡത്തിൽ നിന്നും രാവണന്റെ വില്ലിൽ നിന്നും പുറപ്പെട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം തട്ടിത്തെറിച്ച് ആകാശത്ത് വൻ അഗ്നിഗോളങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ അസാധാരണമായ തീവ്രതയും ഭംഗിയും കണ്ട് ആകാശത്തുനിന്ന ദേവന്മാരും ഋഷികളും വിസ്മയിച്ചുപോയി. പ്രപഞ്ചത്തിലെ മറ്റേതെങ്കിലും ഒരു വസ്തുവിനോടോ യുദ്ധത്തോടോ ഇതിനെ ഉപമിക്കാൻ അവർ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, അതിന് തുല്യമായി മറ്റൊന്നും കണ്ടെത്താൻ അവർക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും ഒന്നടങ്കം ഈ യുദ്ധത്തെ പ്രകീർത്തിച്ചുകൊണ്ട് വാത്മീകി രാമായണത്തിലെ എക്കാലത്തെയും പ്രസിദ്ധമായ ഈ ശ്ലോകം ഉരുവിട്ടു: "ഗഗനം ഗഗനാകാരം സാഗരഃ സാഗരോപമഃ ।** **രാമരാവണയോര്യുദ്ധം രാമരാവണയോരിവ ॥" (ആകാശത്തിന് തുല്യമായി ആകാശം മാത്രമേയുള്ളൂ, സമുദ്രത്തിന് ഉപമിക്കാൻ സാക്ഷാൽ സമുദ്രം മാത്രമേയുള്ളൂ; അതുപോലെ ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടക്കുന്ന ഈ മഹാപോരാട്ടത്തിന് ഉപമയായി രാമ-രാവണ യുദ്ധം അല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല!) യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ 'അഗസ്ത്യമുനി' കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ 'ആദിത്യഹൃദയം' എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: "പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും." ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. ===സീതാസ്വീകാര്യം=== രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: "മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം" (മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക.) ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: "ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: "എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും." ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. സീതാദേവി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തപ്പോൾ, ദേവേന്ദ്രൻ, യമധർമ്മൻ, വരുണൻ, കുബേരൻ, പരമശിവൻ എന്നിവർക്കൊപ്പം സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മദേവനും ആകാശത്തുനിന്ന് ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ലങ്കയിലേക്ക് ഇറങ്ങിവന്നു. ലോകസൃഷ്ടാവായ സാക്ഷാൽ പരമാത്മാവായിരുന്നിട്ടും, ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ സീതയെ അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് വിധേയയാക്കുന്ന ശ്രീരാമന്റെ പെരുമാറ്റം കണ്ട് ദേവന്മാർ ചോദിച്ചു: "അല്ലയോ സർവ്വലോകനാഥാ, സമസ്ത പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും സ്രഷ്ടാവും രക്ഷകനുമായ അങ്ങ് എന്തിനാണ് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നത്? സീത അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് അങ്ങ് എങ്ങനെയാണ് ഒരു ഭാവഭേദവുമില്ലാതെ നോക്കിനിൽക്കുന്നത്?" അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ദേവന്മാരോട് പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ആത്മാനം മാനുഷം മന്യേ രാമം ദശരഥാത്മജം |** **സോഹം യശ്ച യതശ്ചാഹം ഭഗവാംസ്തദ് ബ്രവീതു മേ ||" (ഞാൻ എന്നെ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനായും, ദശരഥ മഹാരാജാവിന്റെ പുത്രനായ രാമനായും മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. സത്യത്തിൽ ഞാൻ ആരാണ്? എവിടെ നിന്നാണ് ഞാൻ വന്നത്? ഭഗവാനേ, അങ്ങ് തന്നെ അത് എനിക്ക് വ്യക്തമാക്കി തന്നാലും). ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിനയം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മദേവൻ അത്യധികം ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ യഥാർത്ഥ ദിവ്യത്വം വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, നീ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല. സാക്ഷാൽ പരബ്രഹ്മവും, ശംഖ്-ചക്ര-ഗദാധാരിയുമായ ശ്രീമഹാവിഷ്ണുവാണ് നീ. ആദിയും അന്തവുമില്ലാത്ത, സനാതനനായ സാക്ഷാൽ നാരായണനാണ് അങ്ങ്. അങ്ങയുടെ പ്രിയപത്നിയായ സീതാദേവി മറ്റാരുമല്ല, സാക്ഷാൽ മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമാണ്. ലോകങ്ങളെ മുഴുവൻ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന അധർമ്മിയായ രാവണനെ നിഗ്രഹിക്കാനും ധർമ്മം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും വേണ്ടിയാണ് അങ്ങ് മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ദശരഥന്റെ മകനായി ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ചത്.* ഇപ്പോൾ രാവണനെ വധിച്ച് അങ്ങയുടെ അവതാരലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായിരിക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെ അങ്ങയുടെ ലീലകൾ പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ അങ്ങേക്ക് സ്വധാമമായ വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് മടങ്ങാം. അങ്ങയുടെ നാമവും ചരിതവും ഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കുന്നവർക്ക് സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനവും ശാശ്വതമായ മുക്തിയും ലഭിക്കും."* ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഈ മഹാസ്തുതിയിലൂടെ ശ്രീരാമൻ സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ പൂർണ്ണാവതാരമാണെന്ന് സർവ്വലോകങ്ങൾക്കും വ്യക്തമായി. തുടർന്ന് അഗ്നിദേവൻ സീതയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ രാമന് സമർപ്പിക്കുകയും, സീത ലക്ഷ്മീദേവി തന്നെയാണെന്ന് അഗ്നിദേവനും സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. അയോധ്യയിൽ ചെന്ന് രാജാവായി വാഴാൻ മഹാദേവൻ രാമനെ ആശീർവദിച്ചു.തുടർന്ന് സ്വർഗത്തിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്ന ദശരഥ മഹാരാജാവും രാമനെയും സീതയെയും ലക്ഷ്മണനനേയും അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: "എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ 'പുഷ്പകവിമാനം' കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: "സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, അങ്കദന്റെ അമ്മ, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം." സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. ===പട്ടാഭിഷേകം=== പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി." ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, വൈവസ്വതമനു തുടങ്ങിയ രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർ ചൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: "സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക." ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ 'രാമരാജ്യം'ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ==സീത പരിത്യാഗം - യാഥാർത്ഥ്യം== പ്രപഞ്ച നന്മയ്ക്കും ധർമ്മ സംസ്ഥാപനത്തിനും അവതാരവേളയിൽ വിഷ്ണു ഭഗവാനും ലക്ഷ്മി ദേവിയും വിരഹം സഹിക്കുന്നു. അതുപോലെയാണ് ശ്രീരാമനും സീത ദേവിയും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സന്താനങ്ങളാണ് അവിടെ വസിക്കുന്ന പ്രജകൾ. പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും സ്ഥാനമാണ് മഹാരാജാവിനും മഹാറാണിയ്ക്കുമുള്ളത്. അവരാണ് പ്രജകളുടെ മാതൃക . അവരുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും ജനങ്ങളിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തും. സീതദേവിയ്ക്ക് നേരെ ആരോപണമുയർന്നപ്പോൾ , സീത ദേവി സ്വയം തന്നെ രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കും ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനും വേണ്ടി രാജ്യമുപേക്ഷിക്കാൻ തയാറായി . ഇതിലൂടെ മഹാറാണിയുടെ കർത്തവ്യവും വിവാഹവേളയിൽ ഏത് ദുഃഖത്തിലും ഭർത്താവിനൊപ്പം ഉണ്ടാകുമെന്നും ഭർത്താവിന്റെ നല്ലതിന് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന വാക്കും സീത ദേവി പാലിക്കുന്നു.താൻ കാരണം മറ്റുള്ളവർ തന്റെ ഭർത്താവിനെ അപമാനിക്കുന്നത് ദേവിയ്ക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. ഗർഭിണിയായ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ ഒട്ടും തയാറായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ സീത ദൃഢനിശ്ചയമെടുത്തിരുന്നു. രാജ്യമുപേക്ഷിച്ച് സീതയോടൊപ്പം പോവാൻ തയാറായാൽ അയോധ്യയിലെ തങ്ങളുടെ പ്രജകളാകുന്ന സന്താനത്തിന് തെറ്റായ മാതൃകയാണ് കാട്ടികൊടുക്കുന്നതെന്നും സീത രാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തന്റെ അനുജന്മാർ രാജസിംഹാസനം ഏറ്റെടുക്കില്ലെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ സീതയുടെ നിർണയം അംഗീകരിച്ചു എന്നാൽ സീതയുടെ പക്കൽ നിന്നും ഒരു വാക്ക് അദ്ദേഹം വാങ്ങി. മറ്റുള്ളവരെല്ലാം സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചതല്ലെന്നും താൻ കാരണമാണ് പോവുന്നതെന്നും കരുതണമെന്നാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടത്. സീത നീറുന്ന മനസ്സോടെ പതിയുടെ ആവശ്യം അംഗീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ ഉയർത്തിക്കാട്ടാൻ നോക്കുന്നത് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യമാണ്. സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് വന്നാൽ തെറ്റ് ചെയ്യാത്ത സീത കുറ്റക്കാരിയാകും. ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യം ഏറ്റവും അവശ്യമായ തന്റെ ഗർഭിണിയായ ഭാര്യയെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ സാഹചര്യ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനെ വിവശനാക്കിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആ കുറ്റം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , വിവാഹ വേളയിൽ എത് സാഹചര്യത്തിലും കൂടെയുണ്ടാകും എന്ന വാക്ക് പാലിക്കാൻ കഴിയാത്ത പശ്ചാതാപത്തിൽ. ദാമ്പത്യ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം പരസ്പരമുള്ള സ്നേഹവും വിശ്വാസവുമാണ്. രാമൻ ഒരിക്കൽപോലും സീതയെ അവിശ്വസിച്ചില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ സീത മാത്രമായിരുന്നു. അശ്വമേധ യജ്ഞത്തിൽ ഭാര്യയുടെ സാന്നിധ്യം ആവശ്യമായിരുന്നു, എന്നിരുന്നാൽ കൂടി അദ്ദേഹം വേറെ വിവാഹം ചെയ്തില്ല, സീതയുടെ സ്വർണ പ്രതിമ തന്റെയൊപ്പം വയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. അതേപോലെ സീത പോയതിന് ശേഷം രാമൻ രാജകീയ ആർഭാടങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചില്ല. വനത്തിൽ സീത കഴിയുന്ന പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹവും സാധാരണ ജീവിതം നയിച്ചു. അതേപോലെ സുരക്ഷിതമായ വാത്മീകി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമ പരിസരത്താണ് സീതയെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അജ്ഞയാൽ ഉപേക്ഷിച്ചത്. ഇതിലൂടെയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന് സീതയോടുള്ള അടങ്ങാത്ത സ്നേഹമാണ് കാണാൻ സാധിക്കുന്നത് . ഇതാണ് ശ്രീരാമനെ മര്യാദ പുരുഷോത്തമനാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതേപേലെ സീതയെ പതിവ്രതാ രത്‌നമാക്കുന്നതും. അതേ പോലെ രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് രാമൻ സീതയെ കൊണ്ട് ചെയ്യിപ്പിക്കാൻ തയാറായില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഭാവിയിലും സ്ത്രീകൾ ചെറിയ തെറ്റിന് പോലും അഗ്നിപരീക്ഷ ചെയ്യേണ്ടതായി വരും. ഇങ്ങനെ തെറ്റായ ഒരു സന്ദേശം ഭാവി തലമുറയ്ക്ക് കൊടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. ശ്രീരാമനും സീതയും അവരുടെ ഒരുമിച്ചുള്ള ജീവിതം പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ത്യാഗം ചെയ്തു. സ്വാർത്ഥതയേതുമില്ലാത്ത ശ്രീരാമൻ എന്നും മാതൃക ഭരണാധികാരിയാണ് . സീത പരിത്യാഗത്തിലൂടെ തന്റെ പുത്രന്മാർ സഹിക്കേണ്ടി വരുമായിരുന്ന പഴിയിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ അവരെ സംരക്ഷിച്ചു. അതേപോലെ വാത്മീകി ആശ്രമം പോലെയൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലമാണ് തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് വേണ്ടി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തത്.ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ എന്ന സ്നേഹനിധിയായ പിതാവിനെയാണ് കാണുന്നത്. സീതയും രാമനും രണ്ടല്ല മറിച്ച് ഒന്നാണ്. ഇരുവരും രണ്ട് ശരീരമെങ്കിലും ഒരു മനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നാമം രാമനു മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. സീതയെയും രാമനെയും യഥാർത്തതിൽ മനസ്സിലാക്കത്തവരാണ് രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയെ പഴിക്കുന്നത്. സീതയും രാമനും ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. ഭൂമിപ്രവേശം നടത്തിയ സീതയും സരയൂ നദിയിൽ ഭൗതികദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രീരാമനും വൈകുണ്ഡത്തിൽ വെച്ച് സംഗമം ഉണ്ടാവുന്നു. ധർമപാലനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലകളാണ് എല്ലാം. ==പ്രാർത്ഥനാ ശ്ലോകങ്ങൾ== ‘രാമായ രാമഭദ്രായ രാമചന്ദ്രായ വേധസേ<br /> രഘുനാഥായ നാഥായ സീതായപതയേ നമഃ‘ ’ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ‘ ’ആപദാമപഹർത്താരം<br /> ദാതാരം സർവസമ്പദാം<br /> ലോകാഭിരാമം ശ്രീരാമം<br /> ഭൂയോ ഭൂയോ നമാമ്യഹം<ref>'ക്ഷേത്രാചാരങ്ങൾ', കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്, പഞ്ചാംഗം പുസ്തകശാല, കുന്നംകുളം</ref> == കേരളത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == *[[തൃപ്രയാർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ]] *[[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശൂർ വടക്കുംന്നാഥ ക്ഷേത്രം]] (ശ്രീരാമൻ ഇവിടുത്തെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠകളിൽ ഒന്നാണ്) *[[തിരുവില്വാമല ശ്രീവില്വാദ്രിനാഥക്ഷേത്രം|തിരുവില്വാമല ശ്രീ വില്വാദ്രിനാഥ ക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[കുന്നംകുളം]], തൃശ്ശൂർ *[[ചടയമംഗലം ജടായു-രാമക്ഷേത്രം]], [[കൊല്ലം ജില്ല|കൊല്ലം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം ജില്ല|പാലാ രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം ജില്ല|രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം]] *[[ആലത്തിയൂർ പെരുംതൃക്കോവിൽ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം|ആലത്തിയൂർ ശ്രീരാമ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം]] *[[തൃപ്പൂണിത്തുറ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം]] *[[മാമ്മലശ്ശേരി ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], എറണാകുളം *[[വെളിനെല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[ഓയൂർ]], കൊല്ലം *[[തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി|തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[എലപ്പുള്ളി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|എലപ്പുള്ളി]], [[പാലക്കാട്‌ ജില്ല|പാലക്കാട്‌]] *[[പൂങ്കുന്നം സീതാരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തലശ്ശേരി]], [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] *[[ചെറുതാഴം രാഘവപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|രാഘവപുരം (ഹനുമാരമ്പലം) ക്ഷേത്രം]], [[ചെറുതാഴം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചെറുതാഴം]], കണ്ണൂർ *[[തിരുവാറ്റ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[കോട്ടയം ജില്ല|കോട്ടയം]] *[[വെന്നിമല ശ്രീരാമലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം|വെന്നിമല ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം]], കോട്ടയം *[[തിരുമണിവെങ്കിടപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[വൈക്കം]], കോട്ടയം *ഭജനമഠം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, പണിമൂല, തിരുവനന്തപുരം *രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, കോഴിമണ്ണ, കോഴിക്കോട് *തിരുവനന്തപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം (പദ്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം) *വർക്കല ജനാർദ്ദനസ്വാമി ക്ഷേത്രം, തിരുവനന്തപുരം (ശ്രീരാമൻ ഉപദേവൻ) *വെട്ടയ്ക്കൽ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, ചേർത്തല, ആലപ്പുഴ (ഹനുമാൻ ഉപദേവൻ) *രാമക്കൽ മേട് ശ്രീരാമ-ദുർഗ്ഗാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, ഇടുക്കി == ഇവയും കാണുക == * [[രാമായണം]] * [[സീത]] == അവലംബം == {{reflist|2}} {{VishnuAvatars}} {{രാമായണം}} {{ഹിന്ദു ദൈവങ്ങൾ}} {{Commonscat|Rama}} {{Authority control}} {{Hinduism-stub}} [[വർഗ്ഗം:ദശാവതാരം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] [[വർഗ്ഗം:വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ]] dqb4brkwqbaevkfvk6ra8qvpbwy5fth 4668403 4668397 2026-09-21T19:18:00Z ~2026-50841-45 223191 /* സീതാസ്വീകാര്യം */ 4668403 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Rama}} {{നാനാർത്ഥം|ശ്രീരാമൻ}} {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = File:The Great Human ShriRam.jpg |Caption = ശ്രീ രാമൻ | Name = ശ്രീ രാമൻ | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = राम | Affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]] | Kannada = | Pali_Transliteration = | Tamil_script = இராமர் | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | God of = | Mantra = രാമ രാമ | Moola Mantra = ഓം രാം രാമായ നമഃ | Weapon = വില്ലും അസ്ത്രവും | Consort = [[സീത]] | Abode = അയോദ്ധ്യ | Mount = രഥം }} ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഐ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE ജനുവരി 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഐ. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം (പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവ വിശ്വാസപ്രകാരം), ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളും, പ്രപഞ്ച പരിപാലകനുമായ ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്‌ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ദശാവതാരങ്ങളിൽ ഏഴാമത്തേ അവതാരമാണ്‌ '''ശ്രീരാമൻ''' ([[English]]: Rama, [[IAST]]: rāma, [[Devanāgarī]]: राम, [[Thai]]: พระราม, [[Lao]]: ພຣະຣາມ, [[Burmese]]: Yama, [[Tagalog]]: Rajah Bantugan)‍. [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്നു രാമൻ. ഇദ്ദേഹത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് [[രാമായണം]] പുരോഗമിക്കുന്നത്. തെക്കേ ഏഷ്യയിലും, കിഴക്കേ ഏഷ്യയിലും <ref name=Dimock1963> {{cite journal | author = Dimock Jr, E.C. | year = 1963 | title = Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal | journal = History of Religions | volume = 3 | issue = 1 | pages = 106–127 | url = http://www.jstor.org/pss/1062079 | doi = 10.1086/462474 }}</ref> ഉള്ള പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ രാമൻ പ്രസിദ്ധമാണ്. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന [[ദശരഥൻ|ദശരഥന്]] പട്ടമഹിഷിയായ [[കൗസല്യ|കൗസല്യയിൽ]] ജനിച്ച ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. ഹിന്ദുമതത്തിൽ രാമനെ '''മര്യാദാ പുരുഷോത്തമനായി''' കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001">{{cite journal | author = Hess, L. | year = 2001 | title = Rejecting Sita: Indian Responses to the Ideal Man's Cruel Treatment of His Ideal Wife* | journal = Journal of the American Academy of Religion | volume = 67 | issue = 1 | pages = 1–32 | url = http://jaar.oxfordjournals.org/cgi/content/citation/67/1/1 | accessdate = 2008-04-12 | doi = 10.1093/jaarel/67.1.1 }}</ref>. നന്മയുടെ ദൈവമായും ശ്രീരാമനെ കരുതുന്നു. [[ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മിയുടെ]] അവതാരമായ [[സീത|സീതാദേവിയാണ്]] പത്നി. ഉത്തമസ്ത്രീയായി സീതയെ കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001"/><ref name=Kanungo>{{cite journal | author = Kanungo, H. | year = | title = The Distinct Speciality of Lord Jagannath | journal = Orissa Review | url = http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2008-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080529053220/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[ഭരതൻ]], [[ലക്ഷ്മണൻ]], [[ശത്രുഘ്നൻ]] എന്നിവരായിരുന്നു രാമന്റെ സഹോദരൻമാർ. ശിവന്റെ അവതാരവും മഹാബലവാനുമായ [[ഹനുമാൻ]] ശ്രീരാമന്റെ ഭക്തനും ദാസനുമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം രാമചരിതവും ജീവനവും ധർമ്മത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഉത്തമപുരുഷനും പൂർണ്ണ മനുഷ്യനുമായിരുന്നു രാമൻ. [[ദശരഥൻ]] കൊടുത്ത ശപഥം മുൻ‌നിർത്തി, തന്റെ മകനായ [[ഭരതൻ (രാമായണം)|ഭരതൻ]] രാജാവാകണം എന്നുള്ളതും പതിന്നാലു വർഷത്തെ രാമൻ വനവാസത്തിന് പോകണം എന്നുള്ളതും [[കൈകേയി|കൈകേയിയുടെ]] ആവശ്യപ്രകാരമായിരുന്നു.<ref name = "Griffith1963">{{cite book | author = Griffith, R.T.H. | authorlink = Ralph T. H. Griffith | year = 1870–1874 | title = The Rámáyan of Válmíki | url = http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm | publisher = London: Trübner & Co.; Benares: E. J. Lazarus and Co. }}</ref> പത്നി [[സീത|സീതക്കും]] അനുജൻ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] രാമനെ പിരിഞ്ഞിരിക്കുവാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ട് പതിന്നാലു വർഷത്തെ വനവാസത്തിന് രാമനൊപ്പം പോകുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനിടക്ക് അസുര രാജാവായ ലങ്കേശ്വരൻ [[രാവണൻ]] [[സീത|സീതയെ]] അപഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്ലേശകരവും ശ്രമകരവുമായ നീണ്ട തിരച്ചിലിനു ശേഷം, സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്ന് [[ഹനുമാൻ]] കണ്ടെത്തുകയും. ഘോരയുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ രാവണനെ നിഗ്രഹിച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനുശേഷം അയോദ്ധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാമന്റെ കിരീടധാരണം നടക്കുകയും, അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അവരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ അന്തിമഫലമായ ദേശത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയായി, <ref name = "Griffith1963"/> പിന്നീടുള്ള പതിനോരായിരം [[വർഷം]] സന്തോഷത്തിന്റെയും, സമാധാനത്തിന്റെയും, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ന്യായത്തിന്റെയും യുഗമായ ''രാമരാജ്യ'' മായി അറിയപ്പെട്ടു. മാതൃകാപരമായ രാമരാജ്യം ലോകത്തിന് നൽകിയ രാമൻ, ഒടുവിൽ പുത്രന്മാരായ [[ലവൻ|ലവ]]-[[കുശൻ|കുശന്മാർക്ക്]] രാജ്യം നൽകി സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. രാമൻ ജീവിച്ചിരുന്നത് ഏകദേശം ബി.സി 1300-1200 കാലഘട്ടത്തിൽ [[Bronze Age|വെങ്കല യുഗത്തിൽ]] ആയിരുന്നു. ഇത് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദ]] കുലമണ്ഡലങ്ങൾ (മണ്ഡലം 2 മുതൽ 7 വരെ) രചിക്കപ്പെടുന്ന കാലം ആയിരുന്നു. രാമന്റെ സഹോദരൻ ആയ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണന്റെ]] ഒരു മകൻ ആയ ധ്വന്യൻ എന്നയാളെ കുറിച്ച് ഋഗ്വേദത്തിൽ പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 5.33.10), രാമനെ കുറിച്ചും പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 10.93.14). ദശരഥ രാജാവിന്റെ ഭാര്യാസഹോദരൻ ആയ രാജാവ് ദിവോദാസനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൗത്രൻ സുദാസും ഋഗ്വേദത്തിൽ ധാരാളം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന വീരൻമാർ ആണ്. [[തുളസീദാസ്]], [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ]], [[ഭദ്രാചലം രാമദാസ്]], [[ത്യാഗരാജൻ|ത്യാഗരാജസ്വാമികൾ]] തുടങ്ങി നിരവധി പ്രസിദ്ധ കവികൾ രാമഭക്തരായിരുന്നു. ഇവരുടെ കൃതികളിൽ രാമന്റെ മഹിമകൾ ധാരാളമായി കാണാം. ==രാമകഥ== ===രാമന്റെ ജനനവും വിവാഹവും=== ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഇ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE January 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഇ. 7119-ലാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അയോദ്ധ്യയിലെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം, ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി, ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം, ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും, ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു, ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു, മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു നൂറു യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും, അയ്യായിരം പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും, രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ, അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷണൻ സീതയുടെ സഹോദരി ഊർമിളയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രി മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു. ===അഭിഷേകവിഘ്നം=== കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. എന്നാൽ ഒരുനാൾ ദുഃസ്വപ്നങ്ങളും ദുസ്സൂചനകളും കണ്ടു അസ്വസ്ഥനായ ദശരഥൻ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ തന്നെ രാമനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാൻ രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് രണ്ടു വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും, അടുത്തതു രാമൻ പതിനാലു വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും. ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു. ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി, കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി, സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ, "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും, അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. === പാദുകാഭിഷേകം=== ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, പതിനാലു വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരദ്വാജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു. മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും, മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു, ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും, "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു. കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും, "ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ, അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. പതിനാലു വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. === രാമന്റെ വനവാസം=== ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. മഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും, അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു പത്തു വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത രണ്ടു ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ===സീതാപഹരണം=== ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി, അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച പതിനാലു രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ പതിനാലായിരം വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു. സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി. ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു. ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു, അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു, ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളുകൊണ്ടുള്ള വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന, അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. ===സുഗ്രീവസഖ്യം=== തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു. അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു, അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. :നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ :നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ :നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന :നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. ===ബാലിവധം=== സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി, സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല. ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി, കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി. ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു ; ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും, വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊൻതാമരപ്പൂക്കൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു, അവന്റെ ജഡം ബാലി ഒരു യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു. ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി പത്തു ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട്, ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു. മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു, മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി തന്റെ കഴുത്തിൽ കിടന്ന സ്വർണ്ണ താമരമാല സുഗ്രീവനെ അണിയിച്ചിട്ടു കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു, അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ, അനവധി കാലം വനത്തിൽ വസിച്ചു ക്ലേശിച്ച സുഗ്രീവനോട് നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു. ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. ===സീതാന്വേഷണം=== നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി, താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു. അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു. മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ വിരാട രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി.രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി. അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രധാരിണിയും, ദുഃഖിതയും, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണികൾ മൂലം തളർന്നിരിക്കുന്ന സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു. കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു, താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു. അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി. ഹനുമാൻ തന്നെ കണ്ടു എന്ന തെളിവിനായി, സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. ===ലങ്കാദഹനം=== സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അതിനു വേണ്ടി അദ്ധേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്താന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും, ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്തതെവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും, ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം, ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത, തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു, മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ, സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു, ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു, കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു. സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===സേതു ബന്ധനം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ===യുദ്ധസന്നാഹം=== ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിൻ്റെ ശക്തി കണ്ട് അമ്പരന്ന രാവണൻ,യുദ്ധം തുടങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് സീതയുടെ മനസ്സുമാറ്റാൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. മായാജാലങ്ങളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ 'വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ' എന്ന രാക്ഷസനെയും കൂട്ടി രാവണൻ അശോകവനത്തിലെത്തി. തന്റെ സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തൻ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുകയായിരുന്ന രാമനെ ചതിയിൽ വെട്ടിക്കൊന്നു എന്ന് രാവണൻ സീതയോട് കള്ളം പറഞ്ഞു. തെളിവിനായി വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ സൃഷ്ടിച്ച, ചോരയൊലിക്കുന്ന രാമന്റെ 'മായാശിരസ്സും' (കൃത്രിമ തല) രാമന്റെ വലിയ വില്ലും സീതയുടെ മുന്നിലേക്ക് ഇട്ടുകൊടുത്തു. തന്റെ ജീവനാഥന്റെ തലയും വില്ലും കണ്ട് സീതാദേവി ബോധംകെട്ടു വീണു. ഉണർന്നപ്പോൾ ആ തലയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ദേവി വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ സമയത്ത് ലങ്കയിൽ വലിയൊരു യുദ്ധഭേരി മുഴങ്ങുകയും, മന്ത്രിമാർ അടിയന്തരമായി രാവണനെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് വിളിച്ചുകൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു. രാവണൻ പോയ ഉടനെ ആ മായാശിരസ്സും വില്ലും അപ്രത്യക്ഷമായി. അപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ പത്നിയായ 'സരമ' അവിടെയെത്തുകയും, അതൊരു മായാപ്രയോഗമാണെന്നും ശ്രീരാമൻ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി സുവേല പർവ്വതത്തിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നും പറഞ്ഞ് സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാവണന്റെ സൈനിക വിന്യാസം ശ്രീരാമൻ ലങ്കയെ വളഞ്ഞുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ തന്റെ മന്ത്രിമാരുമായി അടിയന്തരയോഗം ചേർന്നു. ലങ്കാകോട്ടയുടെ നാല് കവാടങ്ങളും സംരക്ഷിക്കാനായി തന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച സേനാധിപന്മാരെ രാവണൻ നിയോഗിച്ചു: •കിഴക്കേ കവാടം: അതിശക്തനായ 'പ്രഹസ്തനെ' ആണ് കിഴക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാൻ ഏൽപ്പിച്ചത്. •തെക്കേ കവാടം :ഭയാനകന്മാരായ 'മഹാപാർശ്വൻ', 'മഹോദരൻ'എന്നീ രാക്ഷസന്മാരെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം തെക്കേ കവാടത്തിൽ നിർത്തി. •പടിഞ്ഞാറേ കവാടം : ഏറ്റവും വലിയ മാന്ത്രികനും അജയ്യനുമായ തന്റെ പ്രിയപുത്രൻ 'ഇന്ദ്രജിത്തിനെ'പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിന്റെ ചുമതല ഏൽപ്പിച്ചു. •വടക്കേ കവാടം: ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും നിൽക്കുന്ന വടക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ചുമതല രാവണൻ നേരിട്ട് ഏറ്റെടുത്തു. ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരും രാവണനൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. •മദ്ധ്യഭാഗം:ലങ്കയുടെ ഹൃദയഭാഗം സംരക്ഷിക്കാൻ 'വിരൂപാക്ഷൻ' എന്ന സേനാധിപനെയും നിയോഗിച്ചു. യുദ്ധതന്ത്രങ്ങൾ ആവിഷ്കരിക്കാനായി ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരവീരന്മാരും 'സുവേല പർവ്വതത്തിന്റെ' മുകളിൽ കയറി ലങ്കാനഗരം നിരീക്ഷിക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ വളരെ ദൂരെ ലങ്കാകൊട്ടാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിലത്തെ മട്ടുപ്പാവിൽ ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് നിൽക്കുന്ന രാവണനെ അവർ കണ്ടു. തന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ശ്രീരാമന്റെ ബദ്ധശത്രുവിനെ കണ്ട മാത്രയിൽ വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവന്റെ രക്തം തിളച്ചു. മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കാതെ ഒറ്റയടിക്ക് സുഗ്രീവൻ സുവേല പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് രാവണന്റെ മട്ടുപ്പാവിലേക്ക് ഒരു വൻ കുതിപ്പ് നടത്തി. രാവണന്റെ മുന്നിൽ ചെന്നുവീണ സുഗ്രീവൻ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു: "ഞാൻ ലോകനാഥനായ ശ്രീരാമന്റെ ദാസനാണ്, ഇന്ന് നീ എന്റെ കയ്യിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടില്ല". പെട്ടെന്നുള്ള ആക്രമണത്തിൽ അമ്പരന്ന രാവണനുമായി സുഗ്രീവൻ ഘോരമായ മൽപ്പിടുത്തം നടത്തി. സുഗ്രീവൻ രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. രണ്ടുപേരും തമ്മിൽ വലിയൊരു മൽപ്പിടുത്തം തന്നെ നടന്നു. എന്നാൽ തനിക്ക് തുല്യനായ ഈ വാനരനെ വെറും കായികബലം കൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കി രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തി പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് മുൻകൂട്ടി കണ്ട സുഗ്രീവൻ രാവണനെ തള്ളിയിട്ട ശേഷം, ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. സുഗ്രീവന്റെ സ്നേഹവും സാഹസികതയും കണ്ട് സന്തോഷിച്ചെങ്കിലും, തന്നോട് ചോദിക്കാതെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ രാജാവ് സ്വന്തം ജീവൻ പണയംവെച്ച് എടുത്തുചാടിയതിന് ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനെ സ്നേഹപൂർവ്വം ശാസിച്ചു. സുഗ്രീവൻ മടങ്ങിയെത്തിയ ശേഷം, യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപ് രാജധർമ്മം അനുസരിച്ച് അവസാനത്തെ സമാധാനശ്രമം നടത്താൻ ശ്രീരാമൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദനെ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് ദൂതനായി അയച്ചു. രാവണസഭയിൽ പറന്നിറങ്ങിയ അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ സന്ദേശം ഗാംഭീര്യത്തോടെ അറിയിച്ചു: "അല്ലയോ രാവണാ, ഒന്നുകിൽ സീതാദേവിയെ തിരികെ നൽകി ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വീണ് മാപ്പപേക്ഷിക്കുക. അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറാവുക. ലങ്കയെ മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ച് നിന്നെയും കൊന്നേ ശ്രീരാമൻ മടങ്ങുകയുള്ളൂ." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് അഹങ്കാരിയായ രാവണൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. ഈ വാനരനെ പിടിച്ച് വധിക്കാൻ അവൻ തന്റെ കാവൽക്കാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. നാല് ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ വന്ന് അംഗദന്റെ കൈകാലുകളിൽ കയറിപ്പിടിച്ചു. അംഗദൻ അവരെ തടഞ്ഞില്ല. അവർ തന്നെ മുറുകെ പിടിച്ചു എന്ന് ഉറപ്പായ നിമിഷം, അംഗദൻ ആ നാലു രാക്ഷസന്മാരുമായി ആകാശത്തേക്ക് അതിവേഗം കുതിച്ചുയർന്നു. അംഗദന്റെ വേഗതയിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാനാകാതെ ആ രാക്ഷസന്മാർ താഴെവീണ് ചിന്നിച്ചിതറി മരിച്ചു. തുടർന്ന് അംഗദൻ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ മേൽക്കൂര ഒറ്റച്ചവിട്ടിന് തകർത്തു തരിപ്പണമാക്കി. തന്റെ വരവറിയിച്ചുകൊണ്ട് വലിയൊരു സിംഹനാദം മുഴക്കി അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. സമാധാനശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടതോടെ, ഇനിയൊരു യുദ്ധം ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെന്ന് ഉറപ്പായി. ഈ സംഭവങ്ങൾക്ക് ശേഷമാണ് ലങ്കാദഹനവും രാമ-രാവണ യുദ്ധവും പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നത്. ===യുദ്ധാരംഭം=== മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: "ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന 'ത്രിജട' എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ 'ഗരുഡൻ' ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: •അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. •കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. •അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. •മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം." ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. ===പ്രഹസ്തവധം=== ഗരുഡന്റെ വരവോടെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ നാഗപാശത്തിൽ നിന്ന് മുക്തരായ ശേഷം ലങ്കാധിപനായ രാവണൻ കടുത്ത അമർഷത്തോടെ തന്റെ മൂന്ന് കരുത്തരായ സേനാധിപന്മാരെ ഓരോരുത്തരായി യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. ആദ്യം പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലൂടെ വലിയൊരു രാക്ഷസപ്പടയുമായി യുദ്ധത്തിനെത്തിയ ധൂമ്രാക്ഷൻ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും വാനരസേനയെ ചിതറിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് കണ്ട ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് വലിയൊരു പാറക്കല്ലെറിഞ്ഞ് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട ധൂമ്രാക്ഷൻ മുള്ളുകളുള്ള ഭാരമേറിയ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ തലയ്ക്ക് ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, ആ പ്രഹരം നിഷ്പ്രയാസം താങ്ങിയ ഹനുമാൻ സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന ഭീമാകാരമായ ഒരു പർവ്വതശിഖരം പിഴുതെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിയുകയും, തലയോട്ടി തകർന്ന് ധൂമ്രാക്ഷൻ തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ മരണവാർത്തയറിഞ്ഞ് ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ അടുത്തതായി മായാശക്തികളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വജ്രദംഷ്ട്രനെയാണ് തെക്കേ കവാടത്തിലൂടെ യുദ്ധത്തിനയച്ചത്. വാനരന്മാർക്ക് നേരെ കനത്ത നാശനഷ്ടം വരുത്തിയ വജ്രദംഷ്ട്രനെ ബാലീപുത്രനായ അംഗദൻ നേരിട്ടു. മരങ്ങളും പാറകളും കൊണ്ട് അംഗദൻ അവന്റെ രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തതിനെത്തുടർന്ന് ഇരുവരും വാളും പരിചയുമെടുത്ത് അതിഘോരമായ പോരാട്ടത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. പോരാട്ടത്തിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ അംഗദൻ തന്റെ വാളുകൊണ്ട് അതിശക്തമായ ഒറ്റ വെട്ടിന് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, അവന്റെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശിരസ്സ് നിലംപതിച്ചതോടെ രാക്ഷസസൈന്യം ഭയന്നോടുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ആർക്കും കുലുക്കാൻ കഴിയാത്തവനെന്ന് പേരുള്ള അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വില്ലാളി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങി. ആകാശത്തെ മുഴുവൻ മറയ്ക്കുന്ന രീതിയിൽ അകംപനൻ നടത്തിയ ശരവർഷത്തിൽ കുമുദൻ, നളൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഇതുകണ്ട് വാനരന്മാരെ രക്ഷിക്കാനായി ഹനുമാൻ അകംപനന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി വലിയൊരു ശാലവൃക്ഷം പിഴുതെറിഞ്ഞെങ്കിലും അകംപനൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ ആ മരത്തെ പതിനാല് കഷണങ്ങളാക്കി മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ അതിഭീമാകാരമായ മറ്റൊരു വന്മരം വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ആകാശത്തുയർന്ന് അതിവേഗത്തിൽ ചുഴറ്റി അകംപനന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞടിക്കുകയും, തല തരിപ്പണമായി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ജീവനറ്റ് വീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ മൂന്ന് പ്രമുഖ സേനാധിപന്മാരുടെയും തുടർച്ചയായ മരണം രാവണനെ വല്ലാതെ ഭയപ്പെടുത്തുകയും ലങ്കയിൽ കനത്ത ശോകം പടർത്തുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ പ്രമുഖ രാക്ഷസവീരന്മാർ വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന്, ആശങ്കാകുലനായ രാവണൻ തന്റെ ഏറ്റവും വിശ്വസ്തനും സർവ്വസൈന്യാധിപനുമായ പ്രഹസ്തനെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ പ്രഹസ്തൻ തന്റെ വില്ലും അമ്പും ഭാരമേറിയ ഗദയുമുപയോഗിച്ച് വാനരസേനയെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കി ഭീതി പരത്തി. വാനരന്മാർ ചിതറിയോടുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, വാനരസേനയുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ പ്രഹസ്തനെ നേരിടാൻ നേരിട്ട് മുന്നോട്ടുവന്നു. തുടർന്ന് നീലനും പ്രഹസ്തനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടന്നു. നീലൻ പിഴുതെറിഞ്ഞ വന്മരങ്ങളെയും പാറക്കല്ലുകളെയും പ്രഹസ്തൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തെറിഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ അതിവേഗത്തിൽ കുതിച്ചുചാടിയ നീലൻ, പ്രഹസ്തന്റെ രഥം തല്ലിത്തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ നിലത്തിറങ്ങി തന്റെ ഭീമാകാരമായ ഇരുമ്പ് ഗദയെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് നീലന്റെ തലയ്ക്കടിച്ചു. ശക്തമായ ആ പ്രഹരത്തിൽ നീലന്റെ നെറ്റിത്തടം പിളർന്ന് രക്തം വാർന്നു. എന്നാൽ ആ കൊടിയ വേദനയിലും തളരാതെ നിന്ന നീലൻ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന പർവ്വതസമാനമായ ഒരു വലിയ പാറക്കല്ല് കൈകളിലേക്ക് എടുത്തുയർത്തി. തുടർന്ന് നീലൻ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഭീമൻ പാറക്കല്ല് പ്രഹസ്തന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിഞ്ഞു. തലയോട്ടി തകർന്ന്, കണ്ണുകളും തലച്ചോറും പുറത്തുവന്ന് പ്രഹസ്തൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ചോരയിൽ കുളിച്ച് തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീണു. തങ്ങളുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപൻ മരിച്ചതുകണ്ട് ഭയന്നുവിറച്ച രാക്ഷസസൈന്യം ആയുധങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ലങ്കാകോട്ടയ്ക്കുള്ളിലേക്ക് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. ===കുംഭകർണവധം=== ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥" (അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.) ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: "ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല." എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ 'വായവ്യാസ്ത്രം'പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ' ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. ===അതികായവധം=== കുംഭകർണൻ്റെ മരണശേഷം ദുഃഖിതനായ രാവണന്റെ മുൻപിലേക്ക് അവന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ നരാന്തകൻ, ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ എന്നിവരും സഹോദരന്മാരായ മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും ഒന്നിച്ച് യുദ്ധത്തിന് പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ നരാന്തകൻ അതിവേഗത്തിൽ പായുന്ന കുതിരപ്പുറത്തേറി, മൂർച്ചയേറിയ കുന്തവുമായി വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് കാറ്റുപോലെ പാഞ്ഞുനടന്നു. ഇത് കണ്ട ക്രുദ്ധനായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദൻ നരാന്തകന്റെ കുതിരയെ ഒരൊറ്റ അടിക്ക് വധിക്കുകയും, തുടർന്ന് തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി നരാന്തകന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും ചെയ്തു. നെഞ്ചുതകർന്ന് നരാന്തകൻ അവിടെത്തന്നെ ചോരതുപ്പി മരിച്ചുവീണു. സഹോദരന്റെ മരണം കണ്ട് പ്രകോപിതനായ ദേവാന്തകൻ ഇരുമ്പ് ഗദയുമായി അംഗദന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തപ്പോൾ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് അവനെ തടഞ്ഞു. ദേവാന്തകന്റെ തലയ്ക്ക് ഹനുമാൻ നൽകിയ കനത്ത മുഷ്ടിപ്രഹരത്തിൽ അവന്റെ തലയോട്ടി തകർന്ന് ദേവാന്തകനും തൽക്ഷണം കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇതിനിടയിൽ മൂന്ന് തലകളുള്ള ത്രിശിരസ്സ് രഥത്തിലിരുന്ന് ഹനുമാന് നേരെ ശരവർഷം നടത്തുകയും വേലുകൊണ്ട് പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ആ വേദനയെല്ലാം വകവെക്കാതെ ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ രഥം തകർത്ത് അവന്റെ സ്വന്തം വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങുകയും, ആ വാളുകൊണ്ട് ത്രിശിരസ്സിന്റെ മൂന്ന് തലകളും ഒന്നിനുപുറകെ ഒന്നായി അറുത്തുമാറ്റി അവനെയും വധിച്ചു. തുടർന്ന് വലിയൊരു ആനപ്പുറത്തേറി വാനരന്മാരെ ചവിട്ടിമെതിച്ചു വന്ന മഹോദരനെ വാനര സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ നേരിട്ടു. നീലൻ ഒരു ഭീമൻ പാറക്കല്ലുകൊണ്ട് ആനയുടെ തല തകർക്കുകയും, താഴെവീണ മഹോദരന്റെ ശരീരത്തിലേക്ക് പർവ്വതശിഖരം വലിച്ചെറിഞ്ഞ് അവനെ ഞെരിച്ചുകൊല്ലുകയും ചെയ്തു. ഇതേസമയം ഘോരമായി പൊരുതിയ മറ്റൊരു രാക്ഷസനായ മഹാപാർശ്വന്റെ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങി ഋഷഭൻ എന്ന വാനരവീരൻ അവന്റെ തലയ്ക്കടിച്ച് അവനെയും യമപുരിക്കയച്ചു. ഇവർ അഞ്ചുപേരും വീണതോടെ കുംഭകർണ്ണനെപ്പോലെ ഭീമാകാരനായ ശരീരവും ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ദിവ്യമായ ബ്രഹ്മകവചവുമുള്ള അതികായൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ വിനാശകരമായ താണ്ഡവമാടി. അതികായനെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ ലോകം നടുങ്ങുന്ന ഘോരമായ അമ്പെയ്യൽ യുദ്ധം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണൻ പ്രയോഗിച്ച അനേകം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ അതികായന്റെ അഭേദ്യമായ കവചത്തിൽ തട്ടി നിഷ്ഫലമായപ്പോൾ, വായുദേവൻ നേരിട്ടെത്തി ഇവനെ വധിക്കാൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തന്നെ പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് ലക്ഷ്മണനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് അതിശക്തമായ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തൊടുത്തുവിട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുപാഞ്ഞ ആ ദിവ്യാസ്ത്രം അതികായന്റെ ബ്രഹ്മകവചം പിളർന്ന് അവന്റെ വലിയ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, ഒരു പർവ്വതശിഖരം കണക്കെ അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. ===ഔഷധഗിരിഹരണം=== തൻ്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: "നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?". ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്." അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: •മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന 'മൃതസഞ്ജീവനി' •മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന 'വിശല്യകരണി' •ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന 'സുവർണ്ണകരണി' •അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന 'സന്ധാനകരണി' നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക." ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. ===മേഘനാദവധം=== മൃതസഞ്ജീവനിയുടെ ദിവ്യഗന്ധമേറ്റ് ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ വാനരസേന കൂടുതൽ ഉന്മേഷത്തോടെയും വീര്യത്തോടെയും പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം വാനരന്മാർ കൈകളിൽ തീപ്പന്തങ്ങളേന്തി രാത്രിയിൽ ലങ്കാകോട്ടയുടെ ഉള്ളിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറുകയും കവാടങ്ങൾക്കും മാളികകൾക്കും കൊട്ടാരങ്ങൾക്കും തീയിടുകയും ചെയ്തു. ഹനുമാൻ മുൻപ് നടത്തിയ ലങ്കാദഹനത്തിന് ശേഷം നഗരത്തിൽ ഉണ്ടായ ഈ രണ്ടാമത്തെ തീപിടുത്തം രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിൽ കടുത്ത ഭീതി പരത്തുകയും ലങ്കയെ മുഴുവൻ കത്തിയെരിയുന്ന അഗ്നിജ്വാലകളിൽ മുക്കുകയും ചെയ്തു. തീപിടുത്തവും നാശനഷ്ടങ്ങളും കണ്ട് കോപാകുലനായ രാവണൻ, കുംഭകർണ്ണന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ കുംഭനെയും നികുംഭനെയും യുദ്ധത്തിനയച്ചു. മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളുമായി പോരാട്ടത്തിനിറങ്ങിയ കുംഭൻ അംഗദൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ വാനരവീരന്മാരെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ച് വീഴ്ത്തി. ഇതുകണ്ട് വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ മുന്നോട്ടുവരികയും കുംഭന്റെ വില്ലും രഥവും തകർക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇരുവരും തമ്മിൽ പൊരിഞ്ഞ മുഷ്ടിയുദ്ധം നടന്നു. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവൻ തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് കുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, ആ പ്രഹരത്തിൽ നെഞ്ചുതകർന്ന് കുംഭൻ ചോരതുപ്പി യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിലംപതിച്ച് മരിക്കുകയും ചെയ്തു. സഹോദരന്റെ ദാരുണമായ മരണം കണ്ട് രോഷാകുലനായ നികുംഭൻ ഇരുമ്പ് മുള്ളുകളുള്ള ഭീമാകാരമായ പരിഘവുമായി (ഇരുമ്പ് ഗദ) വാനരന്മാരെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് പാഞ്ഞടുത്തു. അവനെ തടയാൻ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്നു. നികുംഭൻ തന്റെ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, വജ്രശരീരനായ ഹനുമാന്റെ മാറിൽത്തട്ടി ആ ആയുധം കഷണങ്ങളായി തകർന്നുപോയി. ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ നികുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ ശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, തുടർന്ന് അവനെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് കഴുത്തു ഞെരിച്ച് തലയറുത്തുമാറ്റി വധിക്കുകയും ചെയ്തു. കുംഭകർണ്ണന്റെ മക്കളും മരിച്ചതോടെ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വെച്ച് ശ്രീരാമനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ഖരന്റെ പുത്രനായ മകരാക്ഷനെ രാവണൻ യുദ്ധത്തിനയച്ചു. പിതാവിന്റെ ഘാതകനായ ശ്രീരാമനോട് പ്രതികാരം ചെയ്യാനായി വന്ന മകരാക്ഷൻ രാമന് നേരെ അതിഭീകരമായ ശരവർഷം നടത്തി. ശ്രീരാമൻ അവന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം തടുത്ത് രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തു. തുടർന്ന് മകരാക്ഷൻ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന വലിയൊരു ശൂലം ശ്രീരാമന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും, ശ്രീരാമൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ കൊണ്ട് ആ ശൂലത്തെ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ തകർത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ പ്രയോഗിച്ച അതിശക്തമായ പാവകാസ്ത്രമേറ്റ് (ആഗ്നേയാസ്ത്രം) നെഞ്ചുപിളർന്ന് മകരാക്ഷനും ജീവനറ്റ് നിലത്തുവീണു. ഈ വീരന്മാരുടെയെല്ലാം അന്ത്യത്തോടെ രാവണന്റെ പ്രതിരോധം പൂർണ്ണമായി തകരുകയും തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ അവസാനത്തെ മായായുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങാൻ നിർബന്ധിതനാവുകയും ചെയ്തു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്." തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള 'നികുംഭില' എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം." വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം' (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: "ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥" (ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!) ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. ===രാവണവധം=== തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ 'സുപാർശ്വൻ' എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. "അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക" എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണശേഷം അത്യധികം ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ രാവണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടക്കൊല ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. അവനെ തടയാനായി ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ കൃത്യതയാർന്ന അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ പതറിയ രാവണൻ, ഒടുവിൽ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതും അമോഘവുമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യവേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് പ്രയോഗിച്ചു. ഇടിമിന്നൽ പോലെ പാഞ്ഞെത്തിയ ആ വേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മാറിടം പിളർന്ന് തുളഞ്ഞുകയറുകയും, ലക്ഷ്മണൻ ചോരവാർന്ന് ബോധരഹിതനായി നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. രാവണന്റെ ആക്രമണങ്ങളെ തടുത്ത് നിർത്തി ,ശ്രീരാമൻ രാവണനെ ലങ്കയിലേക്ക്. പാലായനം ചെയ്യിപ്പിച്ചു,തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണൻ്റെ ശരീരത്തിൽ തറച്ച വേൽ പിഴുതുമാറ്റിയെങ്കിലും ലക്ഷ്മണൻ അബോധാവസ്ഥയിൽത്തന്നെ തുടർന്നു . തന്റെ ജീവനായ അനുജൻ ചേതനയറ്റ് കിടക്കുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം തകർന്ന് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണനില്ലാത്ത ഒരു വിജയവും സീതയും തനിക്ക് ആവശ്യമില്ലെന്നും, താനും ഇവിടെവെച്ച് ജീവനൊടുക്കുമെന്നും പറഞ്ഞ് വിലപിച്ച രാമനെ വാനര വൈദ്യനായ സുഷേണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ നാഡിമിടിപ്പ് നിലച്ചിട്ടില്ലെന്നും അവൻ മരിച്ചിട്ടില്ലെന്നും മനസ്സിലാക്കിയ സുഷേണൻ, ഹിമാലയത്തിലെ ദ്രോണഗിരി പർവ്വതത്തിൽ പോയി വിശല്യകരണി ഉൾപ്പെടെയുള്ള ജീവരക്ഷാ ഔഷധങ്ങൾ വീണ്ടും കൊണ്ടുവരാൻ ഹനുമാനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഒട്ടും സമയം കളയാതെ ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന ഹനുമാൻ, ഔഷധങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കാതെ വന്നപ്പോൾ ആ പർവ്വതശിഖരം മുഴുവനായി വീണ്ടും വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ഒറ്റപ്പറക്കലിന് ലങ്കയിലെത്തിച്ചു. സുഷേണൻ ആ ദിവ്യൗഷധം ചതച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂക്കിലേക്ക് മണപ്പിച്ചതും, ശരീരത്തിലെ കൊടിയ വിഷം ഇല്ലാതായി, മുറിവുകളെല്ലാം ഉണങ്ങി ലക്ഷ്മണൻ സുഖനിദ്രയിൽ നിന്നെഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ ലക്ഷ്മണൻ ശ്രീരാമനോട് തനിക്കുവേണ്ടി സമയം പാഴാക്കാതെ അധർമ്മിയായ രാവണനെ വധിക്കാനുള്ള പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അനുജൻ പൂർണ്ണ സൗഖ്യത്തോടെ തിരിച്ചുവന്നതിൽ അതിയായ ആശ്വാസവും, ലക്ഷ്മണനെ ഈ അവസ്ഥയിലാക്കിയ രാവണനോട് അടക്കാനാവാത്ത ക്രോധവും പൂണ്ട ശ്രീരാമൻ ആ നിമിഷം പോർക്കളത്തിൽ വെച്ച് അതിശക്തമായ ഒരു പ്രതിജ്ഞയെടുത്തു: "ഇന്ന് ഒന്നുകിൽ രാവണൻ, അല്ലെങ്കിൽ രാമൻ! ഇന്ന് ഈ പോർക്കളത്തിൽ നിന്ന് രാവണൻ ജീവനോടെ തിരികെ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, എന്റെ സർവ്വകോപവും അവന്റെ മേൽ പതിക്കും, ലോകം മുഴുവൻ ഇന്ന് രാവണന്റെ അന്ത്യത്തിന് സാക്ഷിയാകും." വീണ്ടും സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ 'മാതലി'യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള അവസാന യുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, അത് കാണാനായി ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, ചാരണന്മാർ, മഹർഷിമാർ തുടങ്ങിയ സകല ദിവ്യപുരുഷന്മാരും തങ്ങളുടെ ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ആകാശത്ത് തിങ്ങിനിറഞ്ഞു. ആകാശവും ഭൂമിയും സമുദ്രങ്ങളും ഒരുപോലെ വിറകൊള്ളുന്ന തരത്തിലായിരുന്നു ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടം. രാമന്റെ കോദണ്ഡത്തിൽ നിന്നും രാവണന്റെ വില്ലിൽ നിന്നും പുറപ്പെട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം തട്ടിത്തെറിച്ച് ആകാശത്ത് വൻ അഗ്നിഗോളങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ അസാധാരണമായ തീവ്രതയും ഭംഗിയും കണ്ട് ആകാശത്തുനിന്ന ദേവന്മാരും ഋഷികളും വിസ്മയിച്ചുപോയി. പ്രപഞ്ചത്തിലെ മറ്റേതെങ്കിലും ഒരു വസ്തുവിനോടോ യുദ്ധത്തോടോ ഇതിനെ ഉപമിക്കാൻ അവർ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, അതിന് തുല്യമായി മറ്റൊന്നും കണ്ടെത്താൻ അവർക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും ഒന്നടങ്കം ഈ യുദ്ധത്തെ പ്രകീർത്തിച്ചുകൊണ്ട് വാത്മീകി രാമായണത്തിലെ എക്കാലത്തെയും പ്രസിദ്ധമായ ഈ ശ്ലോകം ഉരുവിട്ടു: "ഗഗനം ഗഗനാകാരം സാഗരഃ സാഗരോപമഃ ।** **രാമരാവണയോര്യുദ്ധം രാമരാവണയോരിവ ॥" (ആകാശത്തിന് തുല്യമായി ആകാശം മാത്രമേയുള്ളൂ, സമുദ്രത്തിന് ഉപമിക്കാൻ സാക്ഷാൽ സമുദ്രം മാത്രമേയുള്ളൂ; അതുപോലെ ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടക്കുന്ന ഈ മഹാപോരാട്ടത്തിന് ഉപമയായി രാമ-രാവണ യുദ്ധം അല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല!) യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ 'അഗസ്ത്യമുനി' കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ 'ആദിത്യഹൃദയം' എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: "പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും." ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. ===സീതാസ്വീകാര്യം=== രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: "മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം" (മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക.) ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: "ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: "എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും." ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. സീതാദേവി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തപ്പോൾ, ദേവേന്ദ്രൻ, യമധർമ്മൻ, വരുണൻ, കുബേരൻ, പരമശിവൻ എന്നിവർക്കൊപ്പം സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മദേവനും ആകാശത്തുനിന്ന് ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ലങ്കയിലേക്ക് ഇറങ്ങിവന്നു. ലോകസൃഷ്ടാവായ സാക്ഷാൽ പരമാത്മാവായിരുന്നിട്ടും, ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ സീതയെ അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് വിധേയയാക്കുന്ന ശ്രീരാമന്റെ പെരുമാറ്റം കണ്ട് ദേവന്മാർ ചോദിച്ചു: "അല്ലയോ സർവ്വലോകനാഥാ, സമസ്ത പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും സ്രഷ്ടാവും രക്ഷകനുമായ അങ്ങ് എന്തിനാണ് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നത്? സീത അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് അങ്ങ് എങ്ങനെയാണ് ഒരു ഭാവഭേദവുമില്ലാതെ നോക്കിനിൽക്കുന്നത്?" അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ദേവന്മാരോട് പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ആത്മാനം മാനുഷം മന്യേ രാമം ദശരഥാത്മജം | സോഹം യശ്ച യതശ്ചാഹം ഭഗവാംസ്തദ് ബ്രവീതു മേ ||" (ഞാൻ എന്നെ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനായും, ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ പുത്രനായ രാമനായും മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. സത്യത്തിൽ ഞാൻ ആരാണ്? എവിടെ നിന്നാണ് ഞാൻ വന്നത്? ഭഗവാനേ, അങ്ങ് തന്നെ അത് എനിക്ക് വ്യക്തമാക്കി തന്നാലും). ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിനയം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മദേവൻ അത്യധികം ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ യഥാർത്ഥ ദിവ്യത്വം വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, നീ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല. സാക്ഷാൽ പരബ്രഹ്മവും, ശംഖ്-ചക്ര-ഗദാധാരിയുമായ ശ്രീമഹാവിഷ്ണുവാണ് നീ. ആദിയും അന്തവുമില്ലാത്ത, സനാതനനായ സാക്ഷാൽ നാരായണനാണ് അങ്ങ്. അങ്ങയുടെ പ്രിയപത്നിയായ സീതാദേവി മറ്റാരുമല്ല, സാക്ഷാൽ മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമാണ്. ലോകങ്ങളെ മുഴുവൻ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന അധർമ്മിയായ രാവണനെ നിഗ്രഹിക്കാനും ധർമ്മം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും വേണ്ടിയാണ് അങ്ങ് മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ദശരഥന്റെ മകനായി ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ചത്. ഇപ്പോൾ രാവണനെ വധിച്ച് അങ്ങയുടെ അവതാരലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായിരിക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെ അങ്ങയുടെ ലീലകൾ പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ അങ്ങേക്ക് സ്വധാമമായ വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് മടങ്ങാം. അങ്ങയുടെ നാമവും ചരിതവും ഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കുന്നവർക്ക് സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനവും ശാശ്വതമായ മുക്തിയും ലഭിക്കും." ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഈ മഹാസ്തുതിയിലൂടെ ശ്രീരാമൻ സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ പൂർണ്ണാവതാരമാണെന്ന് സർവ്വലോകങ്ങൾക്കും വ്യക്തമായി. തുടർന്ന് അഗ്നിദേവൻ സീതയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ രാമന് സമർപ്പിക്കുകയും, സീത ലക്ഷ്മീദേവി തന്നെയാണെന്ന് അഗ്നിദേവനും സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. അയോധ്യയിൽ ചെന്ന് രാജാവായി വാഴാൻ മഹാദേവൻ രാമനെ ആശീർവദിച്ചു.തുടർന്ന് സ്വർഗത്തിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്ന ദശരഥ മഹാരാജാവും രാമനെയും സീതയെയും ലക്ഷ്മണനേയും അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: "എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ 'പുഷ്പകവിമാനം' കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: "സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം." സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. ===പട്ടാഭിഷേകം=== പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി." ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, വൈവസ്വതമനു തുടങ്ങിയ രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർ ചൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: "സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക." ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ 'രാമരാജ്യം'ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ==സീത പരിത്യാഗം - യാഥാർത്ഥ്യം== പ്രപഞ്ച നന്മയ്ക്കും ധർമ്മ സംസ്ഥാപനത്തിനും അവതാരവേളയിൽ വിഷ്ണു ഭഗവാനും ലക്ഷ്മി ദേവിയും വിരഹം സഹിക്കുന്നു. അതുപോലെയാണ് ശ്രീരാമനും സീത ദേവിയും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സന്താനങ്ങളാണ് അവിടെ വസിക്കുന്ന പ്രജകൾ. പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും സ്ഥാനമാണ് മഹാരാജാവിനും മഹാറാണിയ്ക്കുമുള്ളത്. അവരാണ് പ്രജകളുടെ മാതൃക . അവരുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും ജനങ്ങളിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തും. സീതദേവിയ്ക്ക് നേരെ ആരോപണമുയർന്നപ്പോൾ , സീത ദേവി സ്വയം തന്നെ രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കും ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനും വേണ്ടി രാജ്യമുപേക്ഷിക്കാൻ തയാറായി . ഇതിലൂടെ മഹാറാണിയുടെ കർത്തവ്യവും വിവാഹവേളയിൽ ഏത് ദുഃഖത്തിലും ഭർത്താവിനൊപ്പം ഉണ്ടാകുമെന്നും ഭർത്താവിന്റെ നല്ലതിന് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന വാക്കും സീത ദേവി പാലിക്കുന്നു.താൻ കാരണം മറ്റുള്ളവർ തന്റെ ഭർത്താവിനെ അപമാനിക്കുന്നത് ദേവിയ്ക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. ഗർഭിണിയായ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ ഒട്ടും തയാറായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ സീത ദൃഢനിശ്ചയമെടുത്തിരുന്നു. രാജ്യമുപേക്ഷിച്ച് സീതയോടൊപ്പം പോവാൻ തയാറായാൽ അയോധ്യയിലെ തങ്ങളുടെ പ്രജകളാകുന്ന സന്താനത്തിന് തെറ്റായ മാതൃകയാണ് കാട്ടികൊടുക്കുന്നതെന്നും സീത രാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തന്റെ അനുജന്മാർ രാജസിംഹാസനം ഏറ്റെടുക്കില്ലെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ സീതയുടെ നിർണയം അംഗീകരിച്ചു എന്നാൽ സീതയുടെ പക്കൽ നിന്നും ഒരു വാക്ക് അദ്ദേഹം വാങ്ങി. മറ്റുള്ളവരെല്ലാം സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചതല്ലെന്നും താൻ കാരണമാണ് പോവുന്നതെന്നും കരുതണമെന്നാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടത്. സീത നീറുന്ന മനസ്സോടെ പതിയുടെ ആവശ്യം അംഗീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ ഉയർത്തിക്കാട്ടാൻ നോക്കുന്നത് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യമാണ്. സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് വന്നാൽ തെറ്റ് ചെയ്യാത്ത സീത കുറ്റക്കാരിയാകും. ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യം ഏറ്റവും അവശ്യമായ തന്റെ ഗർഭിണിയായ ഭാര്യയെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ സാഹചര്യ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനെ വിവശനാക്കിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആ കുറ്റം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , വിവാഹ വേളയിൽ എത് സാഹചര്യത്തിലും കൂടെയുണ്ടാകും എന്ന വാക്ക് പാലിക്കാൻ കഴിയാത്ത പശ്ചാതാപത്തിൽ. ദാമ്പത്യ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം പരസ്പരമുള്ള സ്നേഹവും വിശ്വാസവുമാണ്. രാമൻ ഒരിക്കൽപോലും സീതയെ അവിശ്വസിച്ചില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ സീത മാത്രമായിരുന്നു. അശ്വമേധ യജ്ഞത്തിൽ ഭാര്യയുടെ സാന്നിധ്യം ആവശ്യമായിരുന്നു, എന്നിരുന്നാൽ കൂടി അദ്ദേഹം വേറെ വിവാഹം ചെയ്തില്ല, സീതയുടെ സ്വർണ പ്രതിമ തന്റെയൊപ്പം വയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. അതേപോലെ സീത പോയതിന് ശേഷം രാമൻ രാജകീയ ആർഭാടങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചില്ല. വനത്തിൽ സീത കഴിയുന്ന പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹവും സാധാരണ ജീവിതം നയിച്ചു. അതേപോലെ സുരക്ഷിതമായ വാത്മീകി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമ പരിസരത്താണ് സീതയെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അജ്ഞയാൽ ഉപേക്ഷിച്ചത്. ഇതിലൂടെയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന് സീതയോടുള്ള അടങ്ങാത്ത സ്നേഹമാണ് കാണാൻ സാധിക്കുന്നത് . ഇതാണ് ശ്രീരാമനെ മര്യാദ പുരുഷോത്തമനാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതേപേലെ സീതയെ പതിവ്രതാ രത്‌നമാക്കുന്നതും. അതേ പോലെ രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് രാമൻ സീതയെ കൊണ്ട് ചെയ്യിപ്പിക്കാൻ തയാറായില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഭാവിയിലും സ്ത്രീകൾ ചെറിയ തെറ്റിന് പോലും അഗ്നിപരീക്ഷ ചെയ്യേണ്ടതായി വരും. ഇങ്ങനെ തെറ്റായ ഒരു സന്ദേശം ഭാവി തലമുറയ്ക്ക് കൊടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. ശ്രീരാമനും സീതയും അവരുടെ ഒരുമിച്ചുള്ള ജീവിതം പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ത്യാഗം ചെയ്തു. സ്വാർത്ഥതയേതുമില്ലാത്ത ശ്രീരാമൻ എന്നും മാതൃക ഭരണാധികാരിയാണ് . സീത പരിത്യാഗത്തിലൂടെ തന്റെ പുത്രന്മാർ സഹിക്കേണ്ടി വരുമായിരുന്ന പഴിയിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ അവരെ സംരക്ഷിച്ചു. അതേപോലെ വാത്മീകി ആശ്രമം പോലെയൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലമാണ് തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് വേണ്ടി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തത്.ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ എന്ന സ്നേഹനിധിയായ പിതാവിനെയാണ് കാണുന്നത്. സീതയും രാമനും രണ്ടല്ല മറിച്ച് ഒന്നാണ്. ഇരുവരും രണ്ട് ശരീരമെങ്കിലും ഒരു മനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നാമം രാമനു മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. സീതയെയും രാമനെയും യഥാർത്തതിൽ മനസ്സിലാക്കത്തവരാണ് രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയെ പഴിക്കുന്നത്. സീതയും രാമനും ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. ഭൂമിപ്രവേശം നടത്തിയ സീതയും സരയൂ നദിയിൽ ഭൗതികദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രീരാമനും വൈകുണ്ഡത്തിൽ വെച്ച് സംഗമം ഉണ്ടാവുന്നു. ധർമപാലനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലകളാണ് എല്ലാം. ==പ്രാർത്ഥനാ ശ്ലോകങ്ങൾ== ‘രാമായ രാമഭദ്രായ രാമചന്ദ്രായ വേധസേ<br /> രഘുനാഥായ നാഥായ സീതായപതയേ നമഃ‘ ’ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ‘ ’ആപദാമപഹർത്താരം<br /> ദാതാരം സർവസമ്പദാം<br /> ലോകാഭിരാമം ശ്രീരാമം<br /> ഭൂയോ ഭൂയോ നമാമ്യഹം<ref>'ക്ഷേത്രാചാരങ്ങൾ', കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്, പഞ്ചാംഗം പുസ്തകശാല, കുന്നംകുളം</ref> == കേരളത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == *[[തൃപ്രയാർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ]] *[[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശൂർ വടക്കുംന്നാഥ ക്ഷേത്രം]] (ശ്രീരാമൻ ഇവിടുത്തെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠകളിൽ ഒന്നാണ്) *[[തിരുവില്വാമല ശ്രീവില്വാദ്രിനാഥക്ഷേത്രം|തിരുവില്വാമല ശ്രീ വില്വാദ്രിനാഥ ക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[കുന്നംകുളം]], തൃശ്ശൂർ *[[ചടയമംഗലം ജടായു-രാമക്ഷേത്രം]], [[കൊല്ലം ജില്ല|കൊല്ലം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം ജില്ല|പാലാ രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം ജില്ല|രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം]] *[[ആലത്തിയൂർ പെരുംതൃക്കോവിൽ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം|ആലത്തിയൂർ ശ്രീരാമ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം]] *[[തൃപ്പൂണിത്തുറ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം]] *[[മാമ്മലശ്ശേരി ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], എറണാകുളം *[[വെളിനെല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[ഓയൂർ]], കൊല്ലം *[[തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി|തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[എലപ്പുള്ളി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|എലപ്പുള്ളി]], [[പാലക്കാട്‌ ജില്ല|പാലക്കാട്‌]] *[[പൂങ്കുന്നം സീതാരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തലശ്ശേരി]], [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] *[[ചെറുതാഴം രാഘവപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|രാഘവപുരം (ഹനുമാരമ്പലം) ക്ഷേത്രം]], [[ചെറുതാഴം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചെറുതാഴം]], കണ്ണൂർ *[[തിരുവാറ്റ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[കോട്ടയം ജില്ല|കോട്ടയം]] *[[വെന്നിമല ശ്രീരാമലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം|വെന്നിമല ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം]], കോട്ടയം *[[തിരുമണിവെങ്കിടപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[വൈക്കം]], കോട്ടയം *ഭജനമഠം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, പണിമൂല, തിരുവനന്തപുരം *രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, കോഴിമണ്ണ, കോഴിക്കോട് *തിരുവനന്തപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം (പദ്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം) *വർക്കല ജനാർദ്ദനസ്വാമി ക്ഷേത്രം, തിരുവനന്തപുരം (ശ്രീരാമൻ ഉപദേവൻ) *വെട്ടയ്ക്കൽ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, ചേർത്തല, ആലപ്പുഴ (ഹനുമാൻ ഉപദേവൻ) *രാമക്കൽ മേട് ശ്രീരാമ-ദുർഗ്ഗാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, ഇടുക്കി == ഇവയും കാണുക == * [[രാമായണം]] * [[സീത]] == അവലംബം == {{reflist|2}} {{VishnuAvatars}} {{രാമായണം}} {{ഹിന്ദു ദൈവങ്ങൾ}} {{Commonscat|Rama}} {{Authority control}} {{Hinduism-stub}} [[വർഗ്ഗം:ദശാവതാരം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] [[വർഗ്ഗം:വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ]] ro3td1gix599kt2ku0o45v1me573zvs 4668410 4668403 2026-09-21T20:11:55Z ~2026-50841-45 223191 /* യുദ്ധാരംഭം */ 4668410 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Rama}} {{നാനാർത്ഥം|ശ്രീരാമൻ}} {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = File:The Great Human ShriRam.jpg |Caption = ശ്രീ രാമൻ | Name = ശ്രീ രാമൻ | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = राम | Affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]] | Kannada = | Pali_Transliteration = | Tamil_script = இராமர் | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | God of = | Mantra = രാമ രാമ | Moola Mantra = ഓം രാം രാമായ നമഃ | Weapon = വില്ലും അസ്ത്രവും | Consort = [[സീത]] | Abode = അയോദ്ധ്യ | Mount = രഥം }} ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഐ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE ജനുവരി 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഐ. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം (പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവ വിശ്വാസപ്രകാരം), ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളും, പ്രപഞ്ച പരിപാലകനുമായ ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്‌ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ദശാവതാരങ്ങളിൽ ഏഴാമത്തേ അവതാരമാണ്‌ '''ശ്രീരാമൻ''' ([[English]]: Rama, [[IAST]]: rāma, [[Devanāgarī]]: राम, [[Thai]]: พระราม, [[Lao]]: ພຣະຣາມ, [[Burmese]]: Yama, [[Tagalog]]: Rajah Bantugan)‍. [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്നു രാമൻ. ഇദ്ദേഹത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് [[രാമായണം]] പുരോഗമിക്കുന്നത്. തെക്കേ ഏഷ്യയിലും, കിഴക്കേ ഏഷ്യയിലും <ref name=Dimock1963> {{cite journal | author = Dimock Jr, E.C. | year = 1963 | title = Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal | journal = History of Religions | volume = 3 | issue = 1 | pages = 106–127 | url = http://www.jstor.org/pss/1062079 | doi = 10.1086/462474 }}</ref> ഉള്ള പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ രാമൻ പ്രസിദ്ധമാണ്. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന [[ദശരഥൻ|ദശരഥന്]] പട്ടമഹിഷിയായ [[കൗസല്യ|കൗസല്യയിൽ]] ജനിച്ച ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. ഹിന്ദുമതത്തിൽ രാമനെ '''മര്യാദാ പുരുഷോത്തമനായി''' കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001">{{cite journal | author = Hess, L. | year = 2001 | title = Rejecting Sita: Indian Responses to the Ideal Man's Cruel Treatment of His Ideal Wife* | journal = Journal of the American Academy of Religion | volume = 67 | issue = 1 | pages = 1–32 | url = http://jaar.oxfordjournals.org/cgi/content/citation/67/1/1 | accessdate = 2008-04-12 | doi = 10.1093/jaarel/67.1.1 }}</ref>. നന്മയുടെ ദൈവമായും ശ്രീരാമനെ കരുതുന്നു. [[ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മിയുടെ]] അവതാരമായ [[സീത|സീതാദേവിയാണ്]] പത്നി. ഉത്തമസ്ത്രീയായി സീതയെ കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001"/><ref name=Kanungo>{{cite journal | author = Kanungo, H. | year = | title = The Distinct Speciality of Lord Jagannath | journal = Orissa Review | url = http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2008-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080529053220/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[ഭരതൻ]], [[ലക്ഷ്മണൻ]], [[ശത്രുഘ്നൻ]] എന്നിവരായിരുന്നു രാമന്റെ സഹോദരൻമാർ. ശിവന്റെ അവതാരവും മഹാബലവാനുമായ [[ഹനുമാൻ]] ശ്രീരാമന്റെ ഭക്തനും ദാസനുമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം രാമചരിതവും ജീവനവും ധർമ്മത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഉത്തമപുരുഷനും പൂർണ്ണ മനുഷ്യനുമായിരുന്നു രാമൻ. [[ദശരഥൻ]] കൊടുത്ത ശപഥം മുൻ‌നിർത്തി, തന്റെ മകനായ [[ഭരതൻ (രാമായണം)|ഭരതൻ]] രാജാവാകണം എന്നുള്ളതും പതിന്നാലു വർഷത്തെ രാമൻ വനവാസത്തിന് പോകണം എന്നുള്ളതും [[കൈകേയി|കൈകേയിയുടെ]] ആവശ്യപ്രകാരമായിരുന്നു.<ref name = "Griffith1963">{{cite book | author = Griffith, R.T.H. | authorlink = Ralph T. H. Griffith | year = 1870–1874 | title = The Rámáyan of Válmíki | url = http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm | publisher = London: Trübner & Co.; Benares: E. J. Lazarus and Co. }}</ref> പത്നി [[സീത|സീതക്കും]] അനുജൻ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] രാമനെ പിരിഞ്ഞിരിക്കുവാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ട് പതിന്നാലു വർഷത്തെ വനവാസത്തിന് രാമനൊപ്പം പോകുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനിടക്ക് അസുര രാജാവായ ലങ്കേശ്വരൻ [[രാവണൻ]] [[സീത|സീതയെ]] അപഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്ലേശകരവും ശ്രമകരവുമായ നീണ്ട തിരച്ചിലിനു ശേഷം, സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്ന് [[ഹനുമാൻ]] കണ്ടെത്തുകയും. ഘോരയുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ രാവണനെ നിഗ്രഹിച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനുശേഷം അയോദ്ധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാമന്റെ കിരീടധാരണം നടക്കുകയും, അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അവരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ അന്തിമഫലമായ ദേശത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയായി, <ref name = "Griffith1963"/> പിന്നീടുള്ള പതിനോരായിരം [[വർഷം]] സന്തോഷത്തിന്റെയും, സമാധാനത്തിന്റെയും, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ന്യായത്തിന്റെയും യുഗമായ ''രാമരാജ്യ'' മായി അറിയപ്പെട്ടു. മാതൃകാപരമായ രാമരാജ്യം ലോകത്തിന് നൽകിയ രാമൻ, ഒടുവിൽ പുത്രന്മാരായ [[ലവൻ|ലവ]]-[[കുശൻ|കുശന്മാർക്ക്]] രാജ്യം നൽകി സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. രാമൻ ജീവിച്ചിരുന്നത് ഏകദേശം ബി.സി 1300-1200 കാലഘട്ടത്തിൽ [[Bronze Age|വെങ്കല യുഗത്തിൽ]] ആയിരുന്നു. ഇത് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദ]] കുലമണ്ഡലങ്ങൾ (മണ്ഡലം 2 മുതൽ 7 വരെ) രചിക്കപ്പെടുന്ന കാലം ആയിരുന്നു. രാമന്റെ സഹോദരൻ ആയ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണന്റെ]] ഒരു മകൻ ആയ ധ്വന്യൻ എന്നയാളെ കുറിച്ച് ഋഗ്വേദത്തിൽ പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 5.33.10), രാമനെ കുറിച്ചും പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 10.93.14). ദശരഥ രാജാവിന്റെ ഭാര്യാസഹോദരൻ ആയ രാജാവ് ദിവോദാസനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൗത്രൻ സുദാസും ഋഗ്വേദത്തിൽ ധാരാളം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന വീരൻമാർ ആണ്. [[തുളസീദാസ്]], [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ]], [[ഭദ്രാചലം രാമദാസ്]], [[ത്യാഗരാജൻ|ത്യാഗരാജസ്വാമികൾ]] തുടങ്ങി നിരവധി പ്രസിദ്ധ കവികൾ രാമഭക്തരായിരുന്നു. ഇവരുടെ കൃതികളിൽ രാമന്റെ മഹിമകൾ ധാരാളമായി കാണാം. ==രാമകഥ== ===രാമന്റെ ജനനവും വിവാഹവും=== ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഇ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE January 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഇ. 7119-ലാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അയോദ്ധ്യയിലെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം, ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി, ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം, ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും, ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു, ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു, മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു നൂറു യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും, അയ്യായിരം പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും, രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ, അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷണൻ സീതയുടെ സഹോദരി ഊർമിളയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രി മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു. ===അഭിഷേകവിഘ്നം=== കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. എന്നാൽ ഒരുനാൾ ദുഃസ്വപ്നങ്ങളും ദുസ്സൂചനകളും കണ്ടു അസ്വസ്ഥനായ ദശരഥൻ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ തന്നെ രാമനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാൻ രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് രണ്ടു വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും, അടുത്തതു രാമൻ പതിനാലു വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും. ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു. ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി, കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി, സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ, "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും, അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. === പാദുകാഭിഷേകം=== ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, പതിനാലു വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരദ്വാജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു. മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും, മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു, ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും, "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു. കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും, "ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ, അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. പതിനാലു വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. === രാമന്റെ വനവാസം=== ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. മഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും, അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു പത്തു വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത രണ്ടു ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ===സീതാപഹരണം=== ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി, അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച പതിനാലു രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ പതിനാലായിരം വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു. സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി. ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു. ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു, അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു, ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളുകൊണ്ടുള്ള വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന, അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. ===സുഗ്രീവസഖ്യം=== തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു. അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു, അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. :നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ :നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ :നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന :നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. ===ബാലിവധം=== സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി, സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല. ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി, കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി. ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു ; ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും, വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊൻതാമരപ്പൂക്കൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു, അവന്റെ ജഡം ബാലി ഒരു യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു. ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി പത്തു ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട്, ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു. മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു, മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി തന്റെ കഴുത്തിൽ കിടന്ന സ്വർണ്ണ താമരമാല സുഗ്രീവനെ അണിയിച്ചിട്ടു കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു, അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ, അനവധി കാലം വനത്തിൽ വസിച്ചു ക്ലേശിച്ച സുഗ്രീവനോട് നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു. ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. ===സീതാന്വേഷണം=== നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി, താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു. അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു. മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ വിരാട രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി.രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി. അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രധാരിണിയും, ദുഃഖിതയും, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണികൾ മൂലം തളർന്നിരിക്കുന്ന സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു. കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു, താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു. അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി. ഹനുമാൻ തന്നെ കണ്ടു എന്ന തെളിവിനായി, സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. ===ലങ്കാദഹനം=== സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അതിനു വേണ്ടി അദ്ധേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്താന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും, ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്തതെവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും, ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം, ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത, തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു, മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ, സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു, ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു, കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു. സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===സേതു ബന്ധനം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ===യുദ്ധസന്നാഹം=== ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിൻ്റെ ശക്തി കണ്ട് അമ്പരന്ന രാവണൻ,യുദ്ധം തുടങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് സീതയുടെ മനസ്സുമാറ്റാൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. മായാജാലങ്ങളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ 'വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ' എന്ന രാക്ഷസനെയും കൂട്ടി രാവണൻ അശോകവനത്തിലെത്തി. തന്റെ സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തൻ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുകയായിരുന്ന രാമനെ ചതിയിൽ വെട്ടിക്കൊന്നു എന്ന് രാവണൻ സീതയോട് കള്ളം പറഞ്ഞു. തെളിവിനായി വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ സൃഷ്ടിച്ച, ചോരയൊലിക്കുന്ന രാമന്റെ 'മായാശിരസ്സും' (കൃത്രിമ തല) രാമന്റെ വലിയ വില്ലും സീതയുടെ മുന്നിലേക്ക് ഇട്ടുകൊടുത്തു. തന്റെ ജീവനാഥന്റെ തലയും വില്ലും കണ്ട് സീതാദേവി ബോധംകെട്ടു വീണു. ഉണർന്നപ്പോൾ ആ തലയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ദേവി വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ സമയത്ത് ലങ്കയിൽ വലിയൊരു യുദ്ധഭേരി മുഴങ്ങുകയും, മന്ത്രിമാർ അടിയന്തരമായി രാവണനെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് വിളിച്ചുകൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു. രാവണൻ പോയ ഉടനെ ആ മായാശിരസ്സും വില്ലും അപ്രത്യക്ഷമായി. അപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ പത്നിയായ 'സരമ' അവിടെയെത്തുകയും, അതൊരു മായാപ്രയോഗമാണെന്നും ശ്രീരാമൻ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി സുവേല പർവ്വതത്തിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നും പറഞ്ഞ് സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാവണന്റെ സൈനിക വിന്യാസം ശ്രീരാമൻ ലങ്കയെ വളഞ്ഞുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ തന്റെ മന്ത്രിമാരുമായി അടിയന്തരയോഗം ചേർന്നു. ലങ്കാകോട്ടയുടെ നാല് കവാടങ്ങളും സംരക്ഷിക്കാനായി തന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച സേനാധിപന്മാരെ രാവണൻ നിയോഗിച്ചു: •കിഴക്കേ കവാടം: അതിശക്തനായ 'പ്രഹസ്തനെ' ആണ് കിഴക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാൻ ഏൽപ്പിച്ചത്. •തെക്കേ കവാടം :ഭയാനകന്മാരായ 'മഹാപാർശ്വൻ', 'മഹോദരൻ'എന്നീ രാക്ഷസന്മാരെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം തെക്കേ കവാടത്തിൽ നിർത്തി. •പടിഞ്ഞാറേ കവാടം : ഏറ്റവും വലിയ മാന്ത്രികനും അജയ്യനുമായ തന്റെ പ്രിയപുത്രൻ 'ഇന്ദ്രജിത്തിനെ'പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിന്റെ ചുമതല ഏൽപ്പിച്ചു. •വടക്കേ കവാടം: ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും നിൽക്കുന്ന വടക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ചുമതല രാവണൻ നേരിട്ട് ഏറ്റെടുത്തു. ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരും രാവണനൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. •മദ്ധ്യഭാഗം:ലങ്കയുടെ ഹൃദയഭാഗം സംരക്ഷിക്കാൻ 'വിരൂപാക്ഷൻ' എന്ന സേനാധിപനെയും നിയോഗിച്ചു. യുദ്ധതന്ത്രങ്ങൾ ആവിഷ്കരിക്കാനായി ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരവീരന്മാരും 'സുവേല പർവ്വതത്തിന്റെ' മുകളിൽ കയറി ലങ്കാനഗരം നിരീക്ഷിക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ വളരെ ദൂരെ ലങ്കാകൊട്ടാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിലത്തെ മട്ടുപ്പാവിൽ ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് നിൽക്കുന്ന രാവണനെ അവർ കണ്ടു. തന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ശ്രീരാമന്റെ ബദ്ധശത്രുവിനെ കണ്ട മാത്രയിൽ വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവന്റെ രക്തം തിളച്ചു. മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കാതെ ഒറ്റയടിക്ക് സുഗ്രീവൻ സുവേല പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് രാവണന്റെ മട്ടുപ്പാവിലേക്ക് ഒരു വൻ കുതിപ്പ് നടത്തി. രാവണന്റെ മുന്നിൽ ചെന്നുവീണ സുഗ്രീവൻ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു: "ഞാൻ ലോകനാഥനായ ശ്രീരാമന്റെ ദാസനാണ്, ഇന്ന് നീ എന്റെ കയ്യിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടില്ല". പെട്ടെന്നുള്ള ആക്രമണത്തിൽ അമ്പരന്ന രാവണനുമായി സുഗ്രീവൻ ഘോരമായ മൽപ്പിടുത്തം നടത്തി. സുഗ്രീവൻ രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. രണ്ടുപേരും തമ്മിൽ വലിയൊരു മൽപ്പിടുത്തം തന്നെ നടന്നു. എന്നാൽ തനിക്ക് തുല്യനായ ഈ വാനരനെ വെറും കായികബലം കൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കി രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തി പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് മുൻകൂട്ടി കണ്ട സുഗ്രീവൻ രാവണനെ തള്ളിയിട്ട ശേഷം, ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. സുഗ്രീവന്റെ സ്നേഹവും സാഹസികതയും കണ്ട് സന്തോഷിച്ചെങ്കിലും, തന്നോട് ചോദിക്കാതെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ രാജാവ് സ്വന്തം ജീവൻ പണയംവെച്ച് എടുത്തുചാടിയതിന് ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനെ സ്നേഹപൂർവ്വം ശാസിച്ചു. സുഗ്രീവൻ മടങ്ങിയെത്തിയ ശേഷം, യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപ് രാജധർമ്മം അനുസരിച്ച് അവസാനത്തെ സമാധാനശ്രമം നടത്താൻ ശ്രീരാമൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദനെ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് ദൂതനായി അയച്ചു. രാവണസഭയിൽ പറന്നിറങ്ങിയ അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ സന്ദേശം ഗാംഭീര്യത്തോടെ അറിയിച്ചു: "അല്ലയോ രാവണാ, ഒന്നുകിൽ സീതാദേവിയെ തിരികെ നൽകി ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വീണ് മാപ്പപേക്ഷിക്കുക. അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറാവുക. ലങ്കയെ മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ച് നിന്നെയും കൊന്നേ ശ്രീരാമൻ മടങ്ങുകയുള്ളൂ." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് അഹങ്കാരിയായ രാവണൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. ഈ വാനരനെ പിടിച്ച് വധിക്കാൻ അവൻ തന്റെ കാവൽക്കാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. നാല് ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ വന്ന് അംഗദന്റെ കൈകാലുകളിൽ കയറിപ്പിടിച്ചു. അംഗദൻ അവരെ തടഞ്ഞില്ല. അവർ തന്നെ മുറുകെ പിടിച്ചു എന്ന് ഉറപ്പായ നിമിഷം, അംഗദൻ ആ നാലു രാക്ഷസന്മാരുമായി ആകാശത്തേക്ക് അതിവേഗം കുതിച്ചുയർന്നു. അംഗദന്റെ വേഗതയിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാനാകാതെ ആ രാക്ഷസന്മാർ താഴെവീണ് ചിന്നിച്ചിതറി മരിച്ചു. തുടർന്ന് അംഗദൻ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ മേൽക്കൂര ഒറ്റച്ചവിട്ടിന് തകർത്തു തരിപ്പണമാക്കി. തന്റെ വരവറിയിച്ചുകൊണ്ട് വലിയൊരു സിംഹനാദം മുഴക്കി അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. സമാധാനശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടതോടെ, ഇനിയൊരു യുദ്ധം ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെന്ന് ഉറപ്പായി. ഈ സംഭവങ്ങൾക്ക് ശേഷമാണ് ലങ്കാദഹനവും രാമ-രാവണ യുദ്ധവും പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നത്. ===യുദ്ധാരംഭം=== രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈനികവിന്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിഭീഷണന്റെ കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ ലഭിച്ചതിനെത്തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സുഗ്രീവനും ചേർന്ന് വളരെ തന്ത്രപരമായ രീതിയിലാണ് വാനരസൈന്യത്തെ വിന്യസിച്ചത്. ലങ്കാകോട്ടയുടെ നാല് പ്രധാന കവാടങ്ങളെയും ഒരേസമയം വളഞ്ഞ് ആക്രമിക്കുക എന്നതായിരുന്നു അവരുടെ പദ്ധതി. ഇതിനായി പ്രഹസ്തൻ കാവൽനിന്ന കിഴക്കേ കവാടം തകർക്കാൻ വാനര സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വലിയൊരു പടയെ മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ എന്നിവരുടെ സഹായത്തോടെ നിയോഗിച്ചു. മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും സംരക്ഷിച്ചിരുന്ന തെക്കേ കവാടം ഉപരോധിക്കാനുള്ള ചുമതല യുവരാജാവായ അംഗദനും ഋഷഭനും മറ്റ് പ്രമുഖ വാനരന്മാർക്കുമായിരുന്നു. ഏറ്റവും അപകടകാരിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് കാവൽനിന്ന പടിഞ്ഞാറേ കവാടം നേരിടാൻ അപാരമായ കരുത്തുള്ള ഹനുമാനെയും കൂട്ടരെയുമാണ് ശ്രീരാമൻ ചുമതലപ്പെടുത്തിയത്. എന്നാൽ ലങ്കാധിപനായ രാവണൻ നേരിട്ട് നിലയുറപ്പിച്ച പ്രധാന കവാടമായ വടക്കേ നടയിലേക്ക് സാക്ഷാൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും തന്നെ നേരിട്ടെത്തി. സൈന്യത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മുഴുവൻ സൈനിക നീക്കങ്ങളെയും നിരീക്ഷിക്കാനും ആവശ്യമുള്ള കവാടങ്ങളിലേക്ക് അടിയന്തര സഹായമെത്തിക്കാനുമുള്ള ചുമതല വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനുമാണ് വഹിച്ചത്. ഒപ്പം സുഷേണൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള മുതിർന്ന വാനരന്മാർ സൈന്യത്തിന് ശക്തമായ പ്രതിരോധ പിന്തുണ നൽകി. രാക്ഷസന്മാർ വില്ലും വാളും ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്തപ്പോൾ, വാനരസൈന്യം വന്മരങ്ങളും ഭീമാകാരമായ പാറക്കല്ലുകളും പർവ്വതശിഖരങ്ങളും പിഴുതെടുത്താണ് അവരെ എതിരിട്ടത്. തങ്ങളുടെ അതിവേഗത്തിലുള്ള ചാട്ടവും, കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും, അപാരമായ കായികബലവും സമന്വയിപ്പിച്ച് ലങ്കയെ നാലുപാടുനിന്നും ശ്വാസംമുട്ടിക്കുന്ന തരത്തിലായിരുന്നു ശ്രീരാമന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വാനരസേനയുടെ ഈ മഹാസൈനിക വിന്യാസം. മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: "ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന 'ത്രിജട' എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ 'ഗരുഡൻ' ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: •അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. •കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. •അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. •മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം." ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. ===പ്രഹസ്തവധം=== ഗരുഡന്റെ വരവോടെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ നാഗപാശത്തിൽ നിന്ന് മുക്തരായ ശേഷം ലങ്കാധിപനായ രാവണൻ കടുത്ത അമർഷത്തോടെ തന്റെ മൂന്ന് കരുത്തരായ സേനാധിപന്മാരെ ഓരോരുത്തരായി യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. ആദ്യം പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലൂടെ വലിയൊരു രാക്ഷസപ്പടയുമായി യുദ്ധത്തിനെത്തിയ ധൂമ്രാക്ഷൻ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും വാനരസേനയെ ചിതറിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് കണ്ട ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് വലിയൊരു പാറക്കല്ലെറിഞ്ഞ് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട ധൂമ്രാക്ഷൻ മുള്ളുകളുള്ള ഭാരമേറിയ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ തലയ്ക്ക് ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, ആ പ്രഹരം നിഷ്പ്രയാസം താങ്ങിയ ഹനുമാൻ സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന ഭീമാകാരമായ ഒരു പർവ്വതശിഖരം പിഴുതെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിയുകയും, തലയോട്ടി തകർന്ന് ധൂമ്രാക്ഷൻ തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ മരണവാർത്തയറിഞ്ഞ് ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ അടുത്തതായി മായാശക്തികളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വജ്രദംഷ്ട്രനെയാണ് തെക്കേ കവാടത്തിലൂടെ യുദ്ധത്തിനയച്ചത്. വാനരന്മാർക്ക് നേരെ കനത്ത നാശനഷ്ടം വരുത്തിയ വജ്രദംഷ്ട്രനെ ബാലീപുത്രനായ അംഗദൻ നേരിട്ടു. മരങ്ങളും പാറകളും കൊണ്ട് അംഗദൻ അവന്റെ രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തതിനെത്തുടർന്ന് ഇരുവരും വാളും പരിചയുമെടുത്ത് അതിഘോരമായ പോരാട്ടത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. പോരാട്ടത്തിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ അംഗദൻ തന്റെ വാളുകൊണ്ട് അതിശക്തമായ ഒറ്റ വെട്ടിന് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, അവന്റെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശിരസ്സ് നിലംപതിച്ചതോടെ രാക്ഷസസൈന്യം ഭയന്നോടുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ആർക്കും കുലുക്കാൻ കഴിയാത്തവനെന്ന് പേരുള്ള അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വില്ലാളി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങി. ആകാശത്തെ മുഴുവൻ മറയ്ക്കുന്ന രീതിയിൽ അകംപനൻ നടത്തിയ ശരവർഷത്തിൽ കുമുദൻ, നളൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഇതുകണ്ട് വാനരന്മാരെ രക്ഷിക്കാനായി ഹനുമാൻ അകംപനന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി വലിയൊരു ശാലവൃക്ഷം പിഴുതെറിഞ്ഞെങ്കിലും അകംപനൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ ആ മരത്തെ പതിനാല് കഷണങ്ങളാക്കി മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ അതിഭീമാകാരമായ മറ്റൊരു വന്മരം വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ആകാശത്തുയർന്ന് അതിവേഗത്തിൽ ചുഴറ്റി അകംപനന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞടിക്കുകയും, തല തരിപ്പണമായി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ജീവനറ്റ് വീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ മൂന്ന് പ്രമുഖ സേനാധിപന്മാരുടെയും തുടർച്ചയായ മരണം രാവണനെ വല്ലാതെ ഭയപ്പെടുത്തുകയും ലങ്കയിൽ കനത്ത ശോകം പടർത്തുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ പ്രമുഖ രാക്ഷസവീരന്മാർ വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന്, ആശങ്കാകുലനായ രാവണൻ തന്റെ ഏറ്റവും വിശ്വസ്തനും സർവ്വസൈന്യാധിപനുമായ പ്രഹസ്തനെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ പ്രഹസ്തൻ തന്റെ വില്ലും അമ്പും ഭാരമേറിയ ഗദയുമുപയോഗിച്ച് വാനരസേനയെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കി ഭീതി പരത്തി. വാനരന്മാർ ചിതറിയോടുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, വാനരസേനയുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ പ്രഹസ്തനെ നേരിടാൻ നേരിട്ട് മുന്നോട്ടുവന്നു. തുടർന്ന് നീലനും പ്രഹസ്തനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടന്നു. നീലൻ പിഴുതെറിഞ്ഞ വന്മരങ്ങളെയും പാറക്കല്ലുകളെയും പ്രഹസ്തൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തെറിഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ അതിവേഗത്തിൽ കുതിച്ചുചാടിയ നീലൻ, പ്രഹസ്തന്റെ രഥം തല്ലിത്തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ നിലത്തിറങ്ങി തന്റെ ഭീമാകാരമായ ഇരുമ്പ് ഗദയെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് നീലന്റെ തലയ്ക്കടിച്ചു. ശക്തമായ ആ പ്രഹരത്തിൽ നീലന്റെ നെറ്റിത്തടം പിളർന്ന് രക്തം വാർന്നു. എന്നാൽ ആ കൊടിയ വേദനയിലും തളരാതെ നിന്ന നീലൻ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന പർവ്വതസമാനമായ ഒരു വലിയ പാറക്കല്ല് കൈകളിലേക്ക് എടുത്തുയർത്തി. തുടർന്ന് നീലൻ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഭീമൻ പാറക്കല്ല് പ്രഹസ്തന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിഞ്ഞു. തലയോട്ടി തകർന്ന്, കണ്ണുകളും തലച്ചോറും പുറത്തുവന്ന് പ്രഹസ്തൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ചോരയിൽ കുളിച്ച് തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീണു. തങ്ങളുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപൻ മരിച്ചതുകണ്ട് ഭയന്നുവിറച്ച രാക്ഷസസൈന്യം ആയുധങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ലങ്കാകോട്ടയ്ക്കുള്ളിലേക്ക് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. ===കുംഭകർണവധം=== ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥" (അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.) ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: "ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല." എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ 'വായവ്യാസ്ത്രം'പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ' ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. ===അതികായവധം=== കുംഭകർണൻ്റെ മരണശേഷം ദുഃഖിതനായ രാവണന്റെ മുൻപിലേക്ക് അവന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ നരാന്തകൻ, ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ എന്നിവരും സഹോദരന്മാരായ മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും ഒന്നിച്ച് യുദ്ധത്തിന് പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ നരാന്തകൻ അതിവേഗത്തിൽ പായുന്ന കുതിരപ്പുറത്തേറി, മൂർച്ചയേറിയ കുന്തവുമായി വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് കാറ്റുപോലെ പാഞ്ഞുനടന്നു. ഇത് കണ്ട ക്രുദ്ധനായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദൻ നരാന്തകന്റെ കുതിരയെ ഒരൊറ്റ അടിക്ക് വധിക്കുകയും, തുടർന്ന് തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി നരാന്തകന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും ചെയ്തു. നെഞ്ചുതകർന്ന് നരാന്തകൻ അവിടെത്തന്നെ ചോരതുപ്പി മരിച്ചുവീണു. സഹോദരന്റെ മരണം കണ്ട് പ്രകോപിതനായ ദേവാന്തകൻ ഇരുമ്പ് ഗദയുമായി അംഗദന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തപ്പോൾ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് അവനെ തടഞ്ഞു. ദേവാന്തകന്റെ തലയ്ക്ക് ഹനുമാൻ നൽകിയ കനത്ത മുഷ്ടിപ്രഹരത്തിൽ അവന്റെ തലയോട്ടി തകർന്ന് ദേവാന്തകനും തൽക്ഷണം കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇതിനിടയിൽ മൂന്ന് തലകളുള്ള ത്രിശിരസ്സ് രഥത്തിലിരുന്ന് ഹനുമാന് നേരെ ശരവർഷം നടത്തുകയും വേലുകൊണ്ട് പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ആ വേദനയെല്ലാം വകവെക്കാതെ ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ രഥം തകർത്ത് അവന്റെ സ്വന്തം വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങുകയും, ആ വാളുകൊണ്ട് ത്രിശിരസ്സിന്റെ മൂന്ന് തലകളും ഒന്നിനുപുറകെ ഒന്നായി അറുത്തുമാറ്റി അവനെയും വധിച്ചു. തുടർന്ന് വലിയൊരു ആനപ്പുറത്തേറി വാനരന്മാരെ ചവിട്ടിമെതിച്ചു വന്ന മഹോദരനെ വാനര സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ നേരിട്ടു. നീലൻ ഒരു ഭീമൻ പാറക്കല്ലുകൊണ്ട് ആനയുടെ തല തകർക്കുകയും, താഴെവീണ മഹോദരന്റെ ശരീരത്തിലേക്ക് പർവ്വതശിഖരം വലിച്ചെറിഞ്ഞ് അവനെ ഞെരിച്ചുകൊല്ലുകയും ചെയ്തു. ഇതേസമയം ഘോരമായി പൊരുതിയ മറ്റൊരു രാക്ഷസനായ മഹാപാർശ്വന്റെ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങി ഋഷഭൻ എന്ന വാനരവീരൻ അവന്റെ തലയ്ക്കടിച്ച് അവനെയും യമപുരിക്കയച്ചു. ഇവർ അഞ്ചുപേരും വീണതോടെ കുംഭകർണ്ണനെപ്പോലെ ഭീമാകാരനായ ശരീരവും ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ദിവ്യമായ ബ്രഹ്മകവചവുമുള്ള അതികായൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ വിനാശകരമായ താണ്ഡവമാടി. അതികായനെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ ലോകം നടുങ്ങുന്ന ഘോരമായ അമ്പെയ്യൽ യുദ്ധം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണൻ പ്രയോഗിച്ച അനേകം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ അതികായന്റെ അഭേദ്യമായ കവചത്തിൽ തട്ടി നിഷ്ഫലമായപ്പോൾ, വായുദേവൻ നേരിട്ടെത്തി ഇവനെ വധിക്കാൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തന്നെ പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് ലക്ഷ്മണനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് അതിശക്തമായ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തൊടുത്തുവിട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുപാഞ്ഞ ആ ദിവ്യാസ്ത്രം അതികായന്റെ ബ്രഹ്മകവചം പിളർന്ന് അവന്റെ വലിയ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, ഒരു പർവ്വതശിഖരം കണക്കെ അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. ===ഔഷധഗിരിഹരണം=== തൻ്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: "നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?". ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്." അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: •മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന 'മൃതസഞ്ജീവനി' •മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന 'വിശല്യകരണി' •ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന 'സുവർണ്ണകരണി' •അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന 'സന്ധാനകരണി' നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക." ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. ===മേഘനാദവധം=== മൃതസഞ്ജീവനിയുടെ ദിവ്യഗന്ധമേറ്റ് ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ വാനരസേന കൂടുതൽ ഉന്മേഷത്തോടെയും വീര്യത്തോടെയും പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം വാനരന്മാർ കൈകളിൽ തീപ്പന്തങ്ങളേന്തി രാത്രിയിൽ ലങ്കാകോട്ടയുടെ ഉള്ളിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറുകയും കവാടങ്ങൾക്കും മാളികകൾക്കും കൊട്ടാരങ്ങൾക്കും തീയിടുകയും ചെയ്തു. ഹനുമാൻ മുൻപ് നടത്തിയ ലങ്കാദഹനത്തിന് ശേഷം നഗരത്തിൽ ഉണ്ടായ ഈ രണ്ടാമത്തെ തീപിടുത്തം രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിൽ കടുത്ത ഭീതി പരത്തുകയും ലങ്കയെ മുഴുവൻ കത്തിയെരിയുന്ന അഗ്നിജ്വാലകളിൽ മുക്കുകയും ചെയ്തു. തീപിടുത്തവും നാശനഷ്ടങ്ങളും കണ്ട് കോപാകുലനായ രാവണൻ, കുംഭകർണ്ണന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ കുംഭനെയും നികുംഭനെയും യുദ്ധത്തിനയച്ചു. മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളുമായി പോരാട്ടത്തിനിറങ്ങിയ കുംഭൻ അംഗദൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ വാനരവീരന്മാരെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ച് വീഴ്ത്തി. ഇതുകണ്ട് വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ മുന്നോട്ടുവരികയും കുംഭന്റെ വില്ലും രഥവും തകർക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇരുവരും തമ്മിൽ പൊരിഞ്ഞ മുഷ്ടിയുദ്ധം നടന്നു. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവൻ തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് കുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, ആ പ്രഹരത്തിൽ നെഞ്ചുതകർന്ന് കുംഭൻ ചോരതുപ്പി യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിലംപതിച്ച് മരിക്കുകയും ചെയ്തു. സഹോദരന്റെ ദാരുണമായ മരണം കണ്ട് രോഷാകുലനായ നികുംഭൻ ഇരുമ്പ് മുള്ളുകളുള്ള ഭീമാകാരമായ പരിഘവുമായി (ഇരുമ്പ് ഗദ) വാനരന്മാരെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് പാഞ്ഞടുത്തു. അവനെ തടയാൻ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്നു. നികുംഭൻ തന്റെ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, വജ്രശരീരനായ ഹനുമാന്റെ മാറിൽത്തട്ടി ആ ആയുധം കഷണങ്ങളായി തകർന്നുപോയി. ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ നികുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ ശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, തുടർന്ന് അവനെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് കഴുത്തു ഞെരിച്ച് തലയറുത്തുമാറ്റി വധിക്കുകയും ചെയ്തു. കുംഭകർണ്ണന്റെ മക്കളും മരിച്ചതോടെ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വെച്ച് ശ്രീരാമനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ഖരന്റെ പുത്രനായ മകരാക്ഷനെ രാവണൻ യുദ്ധത്തിനയച്ചു. പിതാവിന്റെ ഘാതകനായ ശ്രീരാമനോട് പ്രതികാരം ചെയ്യാനായി വന്ന മകരാക്ഷൻ രാമന് നേരെ അതിഭീകരമായ ശരവർഷം നടത്തി. ശ്രീരാമൻ അവന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം തടുത്ത് രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തു. തുടർന്ന് മകരാക്ഷൻ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന വലിയൊരു ശൂലം ശ്രീരാമന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും, ശ്രീരാമൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ കൊണ്ട് ആ ശൂലത്തെ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ തകർത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ പ്രയോഗിച്ച അതിശക്തമായ പാവകാസ്ത്രമേറ്റ് (ആഗ്നേയാസ്ത്രം) നെഞ്ചുപിളർന്ന് മകരാക്ഷനും ജീവനറ്റ് നിലത്തുവീണു. ഈ വീരന്മാരുടെയെല്ലാം അന്ത്യത്തോടെ രാവണന്റെ പ്രതിരോധം പൂർണ്ണമായി തകരുകയും തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ അവസാനത്തെ മായായുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങാൻ നിർബന്ധിതനാവുകയും ചെയ്തു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്." തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള 'നികുംഭില' എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം." വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം' (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: "ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥" (ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!) ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. ===രാവണവധം=== തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ 'സുപാർശ്വൻ' എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. "അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക" എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണശേഷം അത്യധികം ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ രാവണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടക്കൊല ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. അവനെ തടയാനായി ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ കൃത്യതയാർന്ന അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ പതറിയ രാവണൻ, ഒടുവിൽ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതും അമോഘവുമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യവേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് പ്രയോഗിച്ചു. ഇടിമിന്നൽ പോലെ പാഞ്ഞെത്തിയ ആ വേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മാറിടം പിളർന്ന് തുളഞ്ഞുകയറുകയും, ലക്ഷ്മണൻ ചോരവാർന്ന് ബോധരഹിതനായി നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. രാവണന്റെ ആക്രമണങ്ങളെ തടുത്ത് നിർത്തി ,ശ്രീരാമൻ രാവണനെ ലങ്കയിലേക്ക്. പാലായനം ചെയ്യിപ്പിച്ചു,തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണൻ്റെ ശരീരത്തിൽ തറച്ച വേൽ പിഴുതുമാറ്റിയെങ്കിലും ലക്ഷ്മണൻ അബോധാവസ്ഥയിൽത്തന്നെ തുടർന്നു . തന്റെ ജീവനായ അനുജൻ ചേതനയറ്റ് കിടക്കുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം തകർന്ന് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണനില്ലാത്ത ഒരു വിജയവും സീതയും തനിക്ക് ആവശ്യമില്ലെന്നും, താനും ഇവിടെവെച്ച് ജീവനൊടുക്കുമെന്നും പറഞ്ഞ് വിലപിച്ച രാമനെ വാനര വൈദ്യനായ സുഷേണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ നാഡിമിടിപ്പ് നിലച്ചിട്ടില്ലെന്നും അവൻ മരിച്ചിട്ടില്ലെന്നും മനസ്സിലാക്കിയ സുഷേണൻ, ഹിമാലയത്തിലെ ദ്രോണഗിരി പർവ്വതത്തിൽ പോയി വിശല്യകരണി ഉൾപ്പെടെയുള്ള ജീവരക്ഷാ ഔഷധങ്ങൾ വീണ്ടും കൊണ്ടുവരാൻ ഹനുമാനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഒട്ടും സമയം കളയാതെ ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന ഹനുമാൻ, ഔഷധങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കാതെ വന്നപ്പോൾ ആ പർവ്വതശിഖരം മുഴുവനായി വീണ്ടും വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ഒറ്റപ്പറക്കലിന് ലങ്കയിലെത്തിച്ചു. സുഷേണൻ ആ ദിവ്യൗഷധം ചതച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂക്കിലേക്ക് മണപ്പിച്ചതും, ശരീരത്തിലെ കൊടിയ വിഷം ഇല്ലാതായി, മുറിവുകളെല്ലാം ഉണങ്ങി ലക്ഷ്മണൻ സുഖനിദ്രയിൽ നിന്നെഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ ലക്ഷ്മണൻ ശ്രീരാമനോട് തനിക്കുവേണ്ടി സമയം പാഴാക്കാതെ അധർമ്മിയായ രാവണനെ വധിക്കാനുള്ള പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അനുജൻ പൂർണ്ണ സൗഖ്യത്തോടെ തിരിച്ചുവന്നതിൽ അതിയായ ആശ്വാസവും, ലക്ഷ്മണനെ ഈ അവസ്ഥയിലാക്കിയ രാവണനോട് അടക്കാനാവാത്ത ക്രോധവും പൂണ്ട ശ്രീരാമൻ ആ നിമിഷം പോർക്കളത്തിൽ വെച്ച് അതിശക്തമായ ഒരു പ്രതിജ്ഞയെടുത്തു: "ഇന്ന് ഒന്നുകിൽ രാവണൻ, അല്ലെങ്കിൽ രാമൻ! ഇന്ന് ഈ പോർക്കളത്തിൽ നിന്ന് രാവണൻ ജീവനോടെ തിരികെ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, എന്റെ സർവ്വകോപവും അവന്റെ മേൽ പതിക്കും, ലോകം മുഴുവൻ ഇന്ന് രാവണന്റെ അന്ത്യത്തിന് സാക്ഷിയാകും." വീണ്ടും സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ 'മാതലി'യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള അവസാന യുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, അത് കാണാനായി ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, ചാരണന്മാർ, മഹർഷിമാർ തുടങ്ങിയ സകല ദിവ്യപുരുഷന്മാരും തങ്ങളുടെ ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ആകാശത്ത് തിങ്ങിനിറഞ്ഞു. ആകാശവും ഭൂമിയും സമുദ്രങ്ങളും ഒരുപോലെ വിറകൊള്ളുന്ന തരത്തിലായിരുന്നു ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടം. രാമന്റെ കോദണ്ഡത്തിൽ നിന്നും രാവണന്റെ വില്ലിൽ നിന്നും പുറപ്പെട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം തട്ടിത്തെറിച്ച് ആകാശത്ത് വൻ അഗ്നിഗോളങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ അസാധാരണമായ തീവ്രതയും ഭംഗിയും കണ്ട് ആകാശത്തുനിന്ന ദേവന്മാരും ഋഷികളും വിസ്മയിച്ചുപോയി. പ്രപഞ്ചത്തിലെ മറ്റേതെങ്കിലും ഒരു വസ്തുവിനോടോ യുദ്ധത്തോടോ ഇതിനെ ഉപമിക്കാൻ അവർ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, അതിന് തുല്യമായി മറ്റൊന്നും കണ്ടെത്താൻ അവർക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും ഒന്നടങ്കം ഈ യുദ്ധത്തെ പ്രകീർത്തിച്ചുകൊണ്ട് വാത്മീകി രാമായണത്തിലെ എക്കാലത്തെയും പ്രസിദ്ധമായ ഈ ശ്ലോകം ഉരുവിട്ടു: "ഗഗനം ഗഗനാകാരം സാഗരഃ സാഗരോപമഃ ।** **രാമരാവണയോര്യുദ്ധം രാമരാവണയോരിവ ॥" (ആകാശത്തിന് തുല്യമായി ആകാശം മാത്രമേയുള്ളൂ, സമുദ്രത്തിന് ഉപമിക്കാൻ സാക്ഷാൽ സമുദ്രം മാത്രമേയുള്ളൂ; അതുപോലെ ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടക്കുന്ന ഈ മഹാപോരാട്ടത്തിന് ഉപമയായി രാമ-രാവണ യുദ്ധം അല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല!) യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ 'അഗസ്ത്യമുനി' കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ 'ആദിത്യഹൃദയം' എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: "പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും." ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. ===സീതാസ്വീകാര്യം=== രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: "മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം" (മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക.) ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: "ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: "എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും." ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. സീതാദേവി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തപ്പോൾ, ദേവേന്ദ്രൻ, യമധർമ്മൻ, വരുണൻ, കുബേരൻ, പരമശിവൻ എന്നിവർക്കൊപ്പം സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മദേവനും ആകാശത്തുനിന്ന് ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ലങ്കയിലേക്ക് ഇറങ്ങിവന്നു. ലോകസൃഷ്ടാവായ സാക്ഷാൽ പരമാത്മാവായിരുന്നിട്ടും, ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ സീതയെ അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് വിധേയയാക്കുന്ന ശ്രീരാമന്റെ പെരുമാറ്റം കണ്ട് ദേവന്മാർ ചോദിച്ചു: "അല്ലയോ സർവ്വലോകനാഥാ, സമസ്ത പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും സ്രഷ്ടാവും രക്ഷകനുമായ അങ്ങ് എന്തിനാണ് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നത്? സീത അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് അങ്ങ് എങ്ങനെയാണ് ഒരു ഭാവഭേദവുമില്ലാതെ നോക്കിനിൽക്കുന്നത്?" അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ദേവന്മാരോട് പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ആത്മാനം മാനുഷം മന്യേ രാമം ദശരഥാത്മജം | സോഹം യശ്ച യതശ്ചാഹം ഭഗവാംസ്തദ് ബ്രവീതു മേ ||" (ഞാൻ എന്നെ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനായും, ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ പുത്രനായ രാമനായും മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. സത്യത്തിൽ ഞാൻ ആരാണ്? എവിടെ നിന്നാണ് ഞാൻ വന്നത്? ഭഗവാനേ, അങ്ങ് തന്നെ അത് എനിക്ക് വ്യക്തമാക്കി തന്നാലും). ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിനയം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മദേവൻ അത്യധികം ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ യഥാർത്ഥ ദിവ്യത്വം വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, നീ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല. സാക്ഷാൽ പരബ്രഹ്മവും, ശംഖ്-ചക്ര-ഗദാധാരിയുമായ ശ്രീമഹാവിഷ്ണുവാണ് നീ. ആദിയും അന്തവുമില്ലാത്ത, സനാതനനായ സാക്ഷാൽ നാരായണനാണ് അങ്ങ്. അങ്ങയുടെ പ്രിയപത്നിയായ സീതാദേവി മറ്റാരുമല്ല, സാക്ഷാൽ മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമാണ്. ലോകങ്ങളെ മുഴുവൻ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന അധർമ്മിയായ രാവണനെ നിഗ്രഹിക്കാനും ധർമ്മം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും വേണ്ടിയാണ് അങ്ങ് മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ദശരഥന്റെ മകനായി ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ചത്. ഇപ്പോൾ രാവണനെ വധിച്ച് അങ്ങയുടെ അവതാരലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായിരിക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെ അങ്ങയുടെ ലീലകൾ പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ അങ്ങേക്ക് സ്വധാമമായ വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് മടങ്ങാം. അങ്ങയുടെ നാമവും ചരിതവും ഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കുന്നവർക്ക് സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനവും ശാശ്വതമായ മുക്തിയും ലഭിക്കും." ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഈ മഹാസ്തുതിയിലൂടെ ശ്രീരാമൻ സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ പൂർണ്ണാവതാരമാണെന്ന് സർവ്വലോകങ്ങൾക്കും വ്യക്തമായി. തുടർന്ന് അഗ്നിദേവൻ സീതയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ രാമന് സമർപ്പിക്കുകയും, സീത ലക്ഷ്മീദേവി തന്നെയാണെന്ന് അഗ്നിദേവനും സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. അയോധ്യയിൽ ചെന്ന് രാജാവായി വാഴാൻ മഹാദേവൻ രാമനെ ആശീർവദിച്ചു.തുടർന്ന് സ്വർഗത്തിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്ന ദശരഥ മഹാരാജാവും രാമനെയും സീതയെയും ലക്ഷ്മണനേയും അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: "എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ 'പുഷ്പകവിമാനം' കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: "സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം." സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. ===പട്ടാഭിഷേകം=== പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി." ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, വൈവസ്വതമനു തുടങ്ങിയ രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർ ചൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: "സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക." ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ 'രാമരാജ്യം'ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ==സീത പരിത്യാഗം - യാഥാർത്ഥ്യം== പ്രപഞ്ച നന്മയ്ക്കും ധർമ്മ സംസ്ഥാപനത്തിനും അവതാരവേളയിൽ വിഷ്ണു ഭഗവാനും ലക്ഷ്മി ദേവിയും വിരഹം സഹിക്കുന്നു. അതുപോലെയാണ് ശ്രീരാമനും സീത ദേവിയും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സന്താനങ്ങളാണ് അവിടെ വസിക്കുന്ന പ്രജകൾ. പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും സ്ഥാനമാണ് മഹാരാജാവിനും മഹാറാണിയ്ക്കുമുള്ളത്. അവരാണ് പ്രജകളുടെ മാതൃക . അവരുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും ജനങ്ങളിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തും. സീതദേവിയ്ക്ക് നേരെ ആരോപണമുയർന്നപ്പോൾ , സീത ദേവി സ്വയം തന്നെ രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കും ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനും വേണ്ടി രാജ്യമുപേക്ഷിക്കാൻ തയാറായി . ഇതിലൂടെ മഹാറാണിയുടെ കർത്തവ്യവും വിവാഹവേളയിൽ ഏത് ദുഃഖത്തിലും ഭർത്താവിനൊപ്പം ഉണ്ടാകുമെന്നും ഭർത്താവിന്റെ നല്ലതിന് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന വാക്കും സീത ദേവി പാലിക്കുന്നു.താൻ കാരണം മറ്റുള്ളവർ തന്റെ ഭർത്താവിനെ അപമാനിക്കുന്നത് ദേവിയ്ക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. ഗർഭിണിയായ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ ഒട്ടും തയാറായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ സീത ദൃഢനിശ്ചയമെടുത്തിരുന്നു. രാജ്യമുപേക്ഷിച്ച് സീതയോടൊപ്പം പോവാൻ തയാറായാൽ അയോധ്യയിലെ തങ്ങളുടെ പ്രജകളാകുന്ന സന്താനത്തിന് തെറ്റായ മാതൃകയാണ് കാട്ടികൊടുക്കുന്നതെന്നും സീത രാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തന്റെ അനുജന്മാർ രാജസിംഹാസനം ഏറ്റെടുക്കില്ലെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ സീതയുടെ നിർണയം അംഗീകരിച്ചു എന്നാൽ സീതയുടെ പക്കൽ നിന്നും ഒരു വാക്ക് അദ്ദേഹം വാങ്ങി. മറ്റുള്ളവരെല്ലാം സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചതല്ലെന്നും താൻ കാരണമാണ് പോവുന്നതെന്നും കരുതണമെന്നാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടത്. സീത നീറുന്ന മനസ്സോടെ പതിയുടെ ആവശ്യം അംഗീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ ഉയർത്തിക്കാട്ടാൻ നോക്കുന്നത് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യമാണ്. സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് വന്നാൽ തെറ്റ് ചെയ്യാത്ത സീത കുറ്റക്കാരിയാകും. ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യം ഏറ്റവും അവശ്യമായ തന്റെ ഗർഭിണിയായ ഭാര്യയെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ സാഹചര്യ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനെ വിവശനാക്കിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആ കുറ്റം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , വിവാഹ വേളയിൽ എത് സാഹചര്യത്തിലും കൂടെയുണ്ടാകും എന്ന വാക്ക് പാലിക്കാൻ കഴിയാത്ത പശ്ചാതാപത്തിൽ. ദാമ്പത്യ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം പരസ്പരമുള്ള സ്നേഹവും വിശ്വാസവുമാണ്. രാമൻ ഒരിക്കൽപോലും സീതയെ അവിശ്വസിച്ചില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ സീത മാത്രമായിരുന്നു. അശ്വമേധ യജ്ഞത്തിൽ ഭാര്യയുടെ സാന്നിധ്യം ആവശ്യമായിരുന്നു, എന്നിരുന്നാൽ കൂടി അദ്ദേഹം വേറെ വിവാഹം ചെയ്തില്ല, സീതയുടെ സ്വർണ പ്രതിമ തന്റെയൊപ്പം വയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. അതേപോലെ സീത പോയതിന് ശേഷം രാമൻ രാജകീയ ആർഭാടങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചില്ല. വനത്തിൽ സീത കഴിയുന്ന പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹവും സാധാരണ ജീവിതം നയിച്ചു. അതേപോലെ സുരക്ഷിതമായ വാത്മീകി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമ പരിസരത്താണ് സീതയെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അജ്ഞയാൽ ഉപേക്ഷിച്ചത്. ഇതിലൂടെയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന് സീതയോടുള്ള അടങ്ങാത്ത സ്നേഹമാണ് കാണാൻ സാധിക്കുന്നത് . ഇതാണ് ശ്രീരാമനെ മര്യാദ പുരുഷോത്തമനാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതേപേലെ സീതയെ പതിവ്രതാ രത്‌നമാക്കുന്നതും. അതേ പോലെ രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് രാമൻ സീതയെ കൊണ്ട് ചെയ്യിപ്പിക്കാൻ തയാറായില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഭാവിയിലും സ്ത്രീകൾ ചെറിയ തെറ്റിന് പോലും അഗ്നിപരീക്ഷ ചെയ്യേണ്ടതായി വരും. ഇങ്ങനെ തെറ്റായ ഒരു സന്ദേശം ഭാവി തലമുറയ്ക്ക് കൊടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. ശ്രീരാമനും സീതയും അവരുടെ ഒരുമിച്ചുള്ള ജീവിതം പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ത്യാഗം ചെയ്തു. സ്വാർത്ഥതയേതുമില്ലാത്ത ശ്രീരാമൻ എന്നും മാതൃക ഭരണാധികാരിയാണ് . സീത പരിത്യാഗത്തിലൂടെ തന്റെ പുത്രന്മാർ സഹിക്കേണ്ടി വരുമായിരുന്ന പഴിയിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ അവരെ സംരക്ഷിച്ചു. അതേപോലെ വാത്മീകി ആശ്രമം പോലെയൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലമാണ് തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് വേണ്ടി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തത്.ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ എന്ന സ്നേഹനിധിയായ പിതാവിനെയാണ് കാണുന്നത്. സീതയും രാമനും രണ്ടല്ല മറിച്ച് ഒന്നാണ്. ഇരുവരും രണ്ട് ശരീരമെങ്കിലും ഒരു മനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നാമം രാമനു മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. സീതയെയും രാമനെയും യഥാർത്തതിൽ മനസ്സിലാക്കത്തവരാണ് രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയെ പഴിക്കുന്നത്. സീതയും രാമനും ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. ഭൂമിപ്രവേശം നടത്തിയ സീതയും സരയൂ നദിയിൽ ഭൗതികദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രീരാമനും വൈകുണ്ഡത്തിൽ വെച്ച് സംഗമം ഉണ്ടാവുന്നു. ധർമപാലനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലകളാണ് എല്ലാം. ==പ്രാർത്ഥനാ ശ്ലോകങ്ങൾ== ‘രാമായ രാമഭദ്രായ രാമചന്ദ്രായ വേധസേ<br /> രഘുനാഥായ നാഥായ സീതായപതയേ നമഃ‘ ’ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ‘ ’ആപദാമപഹർത്താരം<br /> ദാതാരം സർവസമ്പദാം<br /> ലോകാഭിരാമം ശ്രീരാമം<br /> ഭൂയോ ഭൂയോ നമാമ്യഹം<ref>'ക്ഷേത്രാചാരങ്ങൾ', കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്, പഞ്ചാംഗം പുസ്തകശാല, കുന്നംകുളം</ref> == കേരളത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == *[[തൃപ്രയാർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ]] *[[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശൂർ വടക്കുംന്നാഥ ക്ഷേത്രം]] (ശ്രീരാമൻ ഇവിടുത്തെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠകളിൽ ഒന്നാണ്) *[[തിരുവില്വാമല ശ്രീവില്വാദ്രിനാഥക്ഷേത്രം|തിരുവില്വാമല ശ്രീ വില്വാദ്രിനാഥ ക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[കുന്നംകുളം]], തൃശ്ശൂർ *[[ചടയമംഗലം ജടായു-രാമക്ഷേത്രം]], [[കൊല്ലം ജില്ല|കൊല്ലം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം ജില്ല|പാലാ രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം ജില്ല|രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം]] *[[ആലത്തിയൂർ പെരുംതൃക്കോവിൽ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം|ആലത്തിയൂർ ശ്രീരാമ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം]] *[[തൃപ്പൂണിത്തുറ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം]] *[[മാമ്മലശ്ശേരി ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], എറണാകുളം *[[വെളിനെല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[ഓയൂർ]], കൊല്ലം *[[തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി|തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[എലപ്പുള്ളി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|എലപ്പുള്ളി]], [[പാലക്കാട്‌ ജില്ല|പാലക്കാട്‌]] *[[പൂങ്കുന്നം സീതാരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തലശ്ശേരി]], [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] *[[ചെറുതാഴം രാഘവപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|രാഘവപുരം (ഹനുമാരമ്പലം) ക്ഷേത്രം]], [[ചെറുതാഴം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചെറുതാഴം]], കണ്ണൂർ *[[തിരുവാറ്റ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[കോട്ടയം ജില്ല|കോട്ടയം]] *[[വെന്നിമല ശ്രീരാമലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം|വെന്നിമല ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം]], കോട്ടയം *[[തിരുമണിവെങ്കിടപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[വൈക്കം]], കോട്ടയം *ഭജനമഠം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, പണിമൂല, തിരുവനന്തപുരം *രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, കോഴിമണ്ണ, കോഴിക്കോട് *തിരുവനന്തപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം (പദ്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം) *വർക്കല ജനാർദ്ദനസ്വാമി ക്ഷേത്രം, തിരുവനന്തപുരം (ശ്രീരാമൻ ഉപദേവൻ) *വെട്ടയ്ക്കൽ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, ചേർത്തല, ആലപ്പുഴ (ഹനുമാൻ ഉപദേവൻ) *രാമക്കൽ മേട് ശ്രീരാമ-ദുർഗ്ഗാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, ഇടുക്കി == ഇവയും കാണുക == * [[രാമായണം]] * [[സീത]] == അവലംബം == {{reflist|2}} {{VishnuAvatars}} {{രാമായണം}} {{ഹിന്ദു ദൈവങ്ങൾ}} {{Commonscat|Rama}} {{Authority control}} {{Hinduism-stub}} [[വർഗ്ഗം:ദശാവതാരം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] [[വർഗ്ഗം:വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ]] q1ul7jpph28dpa7i26nme2g4574678v 4668411 4668410 2026-09-21T20:12:47Z ~2026-50841-45 223191 /* യുദ്ധസന്നാഹം */ 4668411 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Rama}} {{നാനാർത്ഥം|ശ്രീരാമൻ}} {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = File:The Great Human ShriRam.jpg |Caption = ശ്രീ രാമൻ | Name = ശ്രീ രാമൻ | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = राम | Affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]] | Kannada = | Pali_Transliteration = | Tamil_script = இராமர் | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | God of = | Mantra = രാമ രാമ | Moola Mantra = ഓം രാം രാമായ നമഃ | Weapon = വില്ലും അസ്ത്രവും | Consort = [[സീത]] | Abode = അയോദ്ധ്യ | Mount = രഥം }} ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഐ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE ജനുവരി 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഐ. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം (പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവ വിശ്വാസപ്രകാരം), ത്രിമൂർത്തികളിൽ ഒരാളും, പ്രപഞ്ച പരിപാലകനുമായ ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്‌ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ദശാവതാരങ്ങളിൽ ഏഴാമത്തേ അവതാരമാണ്‌ '''ശ്രീരാമൻ''' ([[English]]: Rama, [[IAST]]: rāma, [[Devanāgarī]]: राम, [[Thai]]: พระราม, [[Lao]]: ພຣະຣາມ, [[Burmese]]: Yama, [[Tagalog]]: Rajah Bantugan)‍. [[അയോദ്ധ്യ|അയോദ്ധ്യയിലെ]] രാജാവായിരുന്നു രാമൻ. ഇദ്ദേഹത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് [[രാമായണം]] പുരോഗമിക്കുന്നത്. തെക്കേ ഏഷ്യയിലും, കിഴക്കേ ഏഷ്യയിലും <ref name=Dimock1963> {{cite journal | author = Dimock Jr, E.C. | year = 1963 | title = Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal | journal = History of Religions | volume = 3 | issue = 1 | pages = 106–127 | url = http://www.jstor.org/pss/1062079 | doi = 10.1086/462474 }}</ref> ഉള്ള പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ രാമൻ പ്രസിദ്ധമാണ്. അയോദ്ധ്യയിലെ രാജാവായിരുന്ന [[ദശരഥൻ|ദശരഥന്]] പട്ടമഹിഷിയായ [[കൗസല്യ|കൗസല്യയിൽ]] ജനിച്ച ആദ്യപുത്രനാണ്‌ രാമൻ. ഹിന്ദുമതത്തിൽ രാമനെ '''മര്യാദാ പുരുഷോത്തമനായി''' കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001">{{cite journal | author = Hess, L. | year = 2001 | title = Rejecting Sita: Indian Responses to the Ideal Man's Cruel Treatment of His Ideal Wife* | journal = Journal of the American Academy of Religion | volume = 67 | issue = 1 | pages = 1–32 | url = http://jaar.oxfordjournals.org/cgi/content/citation/67/1/1 | accessdate = 2008-04-12 | doi = 10.1093/jaarel/67.1.1 }}</ref>. നന്മയുടെ ദൈവമായും ശ്രീരാമനെ കരുതുന്നു. [[ലക്ഷ്മി|ലക്ഷ്മിയുടെ]] അവതാരമായ [[സീത|സീതാദേവിയാണ്]] പത്നി. ഉത്തമസ്ത്രീയായി സീതയെ കരുതുന്നു<ref name = "Hess2001"/><ref name=Kanungo>{{cite journal | author = Kanungo, H. | year = | title = The Distinct Speciality of Lord Jagannath | journal = Orissa Review | url = http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2008-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080529053220/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jul2005/engpdf/the_distinct_speciality_of_lord_jagannath.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[ഭരതൻ]], [[ലക്ഷ്മണൻ]], [[ശത്രുഘ്നൻ]] എന്നിവരായിരുന്നു രാമന്റെ സഹോദരൻമാർ. ശിവന്റെ അവതാരവും മഹാബലവാനുമായ [[ഹനുമാൻ]] ശ്രീരാമന്റെ ഭക്തനും ദാസനുമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരം രാമചരിതവും ജീവനവും ധർമ്മത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഉത്തമപുരുഷനും പൂർണ്ണ മനുഷ്യനുമായിരുന്നു രാമൻ. [[ദശരഥൻ]] കൊടുത്ത ശപഥം മുൻ‌നിർത്തി, തന്റെ മകനായ [[ഭരതൻ (രാമായണം)|ഭരതൻ]] രാജാവാകണം എന്നുള്ളതും പതിന്നാലു വർഷത്തെ രാമൻ വനവാസത്തിന് പോകണം എന്നുള്ളതും [[കൈകേയി|കൈകേയിയുടെ]] ആവശ്യപ്രകാരമായിരുന്നു.<ref name = "Griffith1963">{{cite book | author = Griffith, R.T.H. | authorlink = Ralph T. H. Griffith | year = 1870–1874 | title = The Rámáyan of Válmíki | url = http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm | publisher = London: Trübner & Co.; Benares: E. J. Lazarus and Co. }}</ref> പത്നി [[സീത|സീതക്കും]] അനുജൻ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണനും]] രാമനെ പിരിഞ്ഞിരിക്കുവാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ട് പതിന്നാലു വർഷത്തെ വനവാസത്തിന് രാമനൊപ്പം പോകുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനിടക്ക് അസുര രാജാവായ ലങ്കേശ്വരൻ [[രാവണൻ]] [[സീത|സീതയെ]] അപഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്ലേശകരവും ശ്രമകരവുമായ നീണ്ട തിരച്ചിലിനു ശേഷം, സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്ന് [[ഹനുമാൻ]] കണ്ടെത്തുകയും. ഘോരയുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ രാവണനെ നിഗ്രഹിച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്തു. വനവാസത്തിനുശേഷം അയോദ്ധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാമന്റെ കിരീടധാരണം നടക്കുകയും, അയോധ്യയുടെ രാജാവായി അവരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ അന്തിമഫലമായ ദേശത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയായി, <ref name = "Griffith1963"/> പിന്നീടുള്ള പതിനോരായിരം [[വർഷം]] സന്തോഷത്തിന്റെയും, സമാധാനത്തിന്റെയും, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ന്യായത്തിന്റെയും യുഗമായ ''രാമരാജ്യ'' മായി അറിയപ്പെട്ടു. മാതൃകാപരമായ രാമരാജ്യം ലോകത്തിന് നൽകിയ രാമൻ, ഒടുവിൽ പുത്രന്മാരായ [[ലവൻ|ലവ]]-[[കുശൻ|കുശന്മാർക്ക്]] രാജ്യം നൽകി സരയൂനദിയിലിറങ്ങി സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്തു. രാമൻ ജീവിച്ചിരുന്നത് ഏകദേശം ബി.സി 1300-1200 കാലഘട്ടത്തിൽ [[Bronze Age|വെങ്കല യുഗത്തിൽ]] ആയിരുന്നു. ഇത് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദ]] കുലമണ്ഡലങ്ങൾ (മണ്ഡലം 2 മുതൽ 7 വരെ) രചിക്കപ്പെടുന്ന കാലം ആയിരുന്നു. രാമന്റെ സഹോദരൻ ആയ [[ലക്ഷ്മണൻ|ലക്ഷ്മണന്റെ]] ഒരു മകൻ ആയ ധ്വന്യൻ എന്നയാളെ കുറിച്ച് ഋഗ്വേദത്തിൽ പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 5.33.10), രാമനെ കുറിച്ചും പരാമർശം ഉണ്ട് (ഋഗ്വേദം 10.93.14). ദശരഥ രാജാവിന്റെ ഭാര്യാസഹോദരൻ ആയ രാജാവ് ദിവോദാസനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൗത്രൻ സുദാസും ഋഗ്വേദത്തിൽ ധാരാളം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന വീരൻമാർ ആണ്. [[തുളസീദാസ്]], [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ]], [[ഭദ്രാചലം രാമദാസ്]], [[ത്യാഗരാജൻ|ത്യാഗരാജസ്വാമികൾ]] തുടങ്ങി നിരവധി പ്രസിദ്ധ കവികൾ രാമഭക്തരായിരുന്നു. ഇവരുടെ കൃതികളിൽ രാമന്റെ മഹിമകൾ ധാരാളമായി കാണാം. ==രാമകഥ== ===രാമന്റെ ജനനവും വിവാഹവും=== ശ്രീരാമൻ ജനിച്ചത് ബി.സി.ഇ. 5114 ജനുവരി 10-നാണ് (5114 BCE January 10). ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പുണർതം നക്ഷത്രത്തിൽ അയോധ്യയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. ചില പഠനങ്ങൾ ഇത് ബി.സി.ഇ. 7119-ലാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അയോദ്ധ്യയിലെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ദശരഥൻ കുലഗുരു വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശപ്രകാരം, ഋശ്യശൃംഗ മുനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പുത്രകാമേഷ്ടി യാഗം നടത്തുന്നു.യാഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജാപതിയുടെ പ്രതിപുരുഷൻ യജ്ഞ കുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായി, ദേവന്മാർ തയ്യാറാക്കിയ പായസം രാജാവിന് സമർപ്പിച്ചിട്ടു രാജപത്നിമാർക്കു നൽകണമെന്നും അപ്രകാരം ചെയ്താൽ ഉത്തമരായ നാലു പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമെന്നുപറഞ്ഞു അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് പായസത്തിന്റ പകുതി കൗസല്യ ദേവിക്കും ശേഷിച്ചതിന്റെ പകുതി കൈകെയിക്കും ബാക്കിയായതിന്റെ പകുതി സുമിത്രക്കും, ശേഷിച്ച ഭാഗം, ഒന്നു ആലോചിച്ചതിനുശേഷം സുമിത്രക്കു തന്നെ നൽകുന്നു. ഇതേ സമയം തന്നെ, രാവണന്റെ ഉപദ്രവങ്ങൾകൊണ്ടു പൊറുതി മുട്ടി തന്റെ മുന്നിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച പശു വേഷധാരിണിയായ ഭൂദേവിയോടും ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോടും താൻ ദശരഥപുത്രന്മാരായി ജനിച്ചു രാവണനെ വധിച്ചു ലോകർക്കു സങ്കട നിവർത്തിയുണ്ടാക്കാമെന്ന് മഹാവിഷ്ണു വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. അതിൻ പ്രകാരം വിഷ്ണു സ്വചൈതന്യത്തെ നാലായി പകുത്തു രാമനായി കൗസല്യയുടെയും, ഭരതനായി കൈകെയിയുടെയും ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുഘ്‌നൻ എന്നിങ്ങനെ സുമിത്രയുടെയും പുത്രന്മാരായി പിറക്കുന്നു. ദശരഥൻ അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ പുത്രന്മാരോടും പത്നിമാരോടുമൊപ്പം ആയോധ്യയിൽ വാണരുളി. നാല് രാജകുമാരന്മാരും ഒന്നിച്ചു കളിച്ചും പഠിച്ചും ഉണ്ടും ഉറങ്ങിയും ഒരിക്കലും കൂട്ടുപിരിയാതെ ഒരുമയോടും സഹോദര സ്നേഹത്തോടും ജീവിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെയും ശത്രുഘ്‌നൻ ഭരതന്റേയും സന്ദഹസഹചാരികളായിരുന്നു. ഒരുനാൾ അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തന്റെ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി കൂട്ടികൊണ്ടുപോകുന്നു. രാജകുമാരന്മാരേ വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും ക്ലേശിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാനായി മഹർഷി അവർക്ക് ബല അതിബല എന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. വഴിയിൽ താടകവനത്തിൽവെച്ചു (മുൻപ് മലദം കരുഷം എന്നീ ജനപദങ്ങൾ) താടക എന്ന വൃദ്ധയും വികൃതരൂപിണിയുമായ യക്ഷിണിയെ രാമൻ ദുർജ്ജയമായ അസ്ത്രമയച്ചു വധിച്ചു. മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രീതിച്ചു, ഇന്ദ്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം രാമന് അമോഘങ്ങളായ ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വിഷ്ണുചക്രം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം മുതലായ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയനുഗ്രഹിക്കുന്നു.രാമൻ ഇവയൊക്കെ ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്നു. പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആശ്രമത്തിൽ അഞ്ചുദിനരാത്രങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ യാഗത്തിനു കാവൽ നിൽക്കുന്നു. ആറാം ദിവസം യാഗം മുടക്കാനെത്തിയ സുബാഹുവിനെ രാമൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം കൊണ്ടു വധിച്ചു, മാരീചനെ മാനവാസ്ത്രമെയ്തു നൂറു യോജന ദൂരം സാഗരത്തിൽ വീഴ്ത്തി. നിർവിഘ്നം യാഗം പൂർത്തിയായ ശേഷം മൂവരും വിദേഹ രാജ്യത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ദേവേന്ദ്രന്റെ മായയാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, തന്റെ ഭർത്താവായ ഗൗതമ മുനിയുടെ ശാപമേറ്റു ആയിരം വർഷം ദുഃഖമയിയായി വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ചു ആരുടെയും കണ്ണിൽ പെടാതെ ഗൗതമാശ്രമത്തിൽ മൂടൽ മഞ്ഞിൽ എന്നപോലെ വെണ്ണീരിൽ മറഞ്ഞു കിടന്ന ബ്രഹ്മപുത്രിയായ അഹല്യയെ അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു രാമൻ പൂർവസ്ഥിയിലാക്കി. മിഥിലയിലെത്തിയ രാമൻ രുദ്രഭഗവാന്റെ വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും, അയ്യായിരം പേർ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു എട്ട് ചക്രങ്ങളുള്ള കൂറ്റൻ ഇരുമ്പു പേടകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന ആ പടുകൂറ്റൻ വില്ലു അനേകരാജാക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു രാമൻ ഞാണേറ്റുകയും, രാമന്റെ കരബലം താങ്ങാനാവാതെ വില്ലു രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു നിലം പതിക്കുകയും ചെയ്തു. ആർക്കും ഇന്നേ വരെ കുലയേറ്റൻ സാധിക്കാത്ത വില്ലു രാമൻ ഒടിച്ചതിനാൽ, അയോനിജയയായി ഉഴവുചാലിൽ നിന്നും ലഭിച്ച മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമായ ജനകന്റെ വളർത്തുമകൾ സീത രാമന്റെ ധർമ്മ പത്നിയായി തീർന്നു. ലക്ഷണൻ സീതയുടെ സഹോദരി ഊർമിളയും ഭരതൻ ജനകസഹോദരപുത്രി മാണ്ഡവിയെയും ശത്രുഘ്നൻ ശ്രുതകീർത്തിയെയും വിവാഹം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ഏവരും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് പരശുരാമനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നുന്നു. ശിവധനുസ്സ് രാമൻ മുറിച്ചതിൽ കോപിഷ്ഠനായ പരശുരാമൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ കൈവശമുള്ള വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കുലയേറ്റൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ശ്രീരാമൻ അപ്രകാരം ചെയ്‌തപ്പോൾ അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്‌ണുഭഗവാൻ തന്നെ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാർഗവൻ തന്നിൽ ശേഷിച്ച വൈഷ്ണവാംശവും ശ്രീരാമന് നൽകി മടങ്ങി. അയോദധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി എല്ലാവരും സസന്തോഷം ചിരകാലം വസിച്ചു. ===അഭിഷേകവിഘ്നം=== കൈകെയിയുടെ അച്ഛനായ അശ്വപതി രാജാവിന്റെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ യുധാജിത് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാരെയും പത്നിമാരെയും ദശരഥന്റെ അനുമതിയോടെ കേകേയത്തിലേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.അവർ പോയി ആനേകകാലം കേകേയത്തിൽ താമസിച്ചെങ്കിലും പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം ദശരഥനു യാതൊരു പ്രയാസവുമുണ്ടായില്ല. എന്നാൽ ഒരുനാൾ ദുഃസ്വപ്നങ്ങളും ദുസ്സൂചനകളും കണ്ടു അസ്വസ്ഥനായ ദശരഥൻ അടുത്ത ദിവസത്തെ ശുഭമുഹൂർതത്തിൽ തന്നെ രാമനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാൻ രാജസഭയിൽ സർവസദസ്യരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കോസല രാജ്യം ആഹ്ലാദത്തിൽ അലതല്ലി. എന്നാൽ കൈകെയിയുടെ കൂനിയായ ദാസി മൻഥരയുടെ ശക്തമായ ഉപജാപം മൂലം മനസ്സ് മാറിയ കൈകേയി രാജാവിനോട് രണ്ടു വരങ്ങൾ ആവശ്യപെടുന്നു (പണ്ട് ദേവസുരയുദ്ധത്തിൽ തൻറെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചതിന്റെ പ്രത്യുപകാരമായി രാജാവ് കൈകെയിക്കു നൽകിയതാണ് ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ).ഒന്നു ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കണം എന്നും, അടുത്തതു രാമൻ പതിനാലു വർഷം മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിക്കണമെന്നും. ഇതു കേട്ട് മൂർച്ഛിച്ച് വീണ രാജാവ് കൈകെയിയോട് ഭരതനെ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാം,അതിനുവേണ്ടി രാമനെ വനത്തിൽ അയക്കരുതെയെന്നു കെഞ്ചി പറഞ്ഞിട്ടും കൈകേയിയുടെ മനസ്സലിഞ്ഞില്ല. അച്ഛന്റെ വാക്കുപാലിക്കാനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ രാജ്യവും സകല സുഖഭോഗങ്ങളുമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പോകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. രാമൻ എവിടേക്കാണോ അവിടെ താനും ഒപ്പമുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞു സീതയും രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു. പിതാവിനെ തടവറയിലാക്കി ജ്യേഷ്ഠനെ താൻ രാജാവായി അവരോധിക്കുമെന്നു പറഞ്ഞു കോപിഷ്ഠനായ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ശാന്തനാക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞു തനിക്കു ജീവിക്കാൻ സാധിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമനെ ദശരഥനായി കരുതി, സീതയെ തന്നെപോലെ കരുതി, വനത്തെ അയോദ്ധ്യ പോലെയും കരുതി സുഖമായി പോയി വരൂ എന്നു സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. രാമനും സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനും വനവാസത്തിനു അണിയാണുള്ള മരവുരി. കൈകേയി തന്നെ അവർക്ക് നൽകുന്നു. ഇതിൽ കോപിഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠ മഹർഷി, കൈകേയി രാമനു മാത്രമേ വനവാസം വിധിച്ചുള്ളുവെന്നും സീത സാധാരണ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞു തന്നെ കാട്ടിൽ പോകുമെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. പിതാവിനോടും മാതാക്കളോടും ഗുരുവിനോടും പൗരജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിച്ചുകൊണ്ട് വനവാസത്തിനു വേണ്ടുന്ന ആവശ്യവസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളുമായി, സുമന്ത്രർ തെളിക്കുന്ന തേരിൽ മൂവരും വനവാസത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. ദശരഥരാജാവ് ക്രോധത്തിൽ, "നിന്റെ പുത്രനോട് കൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു" എന്നു കൈകേയിയെ ശപിക്കുന്നു. തന്നെ കൗസല്യയുടെ അന്തപുരത്തിൽ എത്തിക്കാൻ രാജാവ് സേവകരോട് കല്പിച്ചു. ദശരഥന്റെ ബോധം മറയുകയും ഇടക്ക് തെളിയുകയും, അദ്ദേഹം സദാ രാമ..... രാമ.... എന്നു വിളിച്ചു വിലപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം നിമിത്തം ജനങ്ങൾ തേരിന് പിന്നാലെ ഓടിയെങ്കിലും, അവർ അന്നു രാത്രി തന്ത്രപൂർവം ജനങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി തമസാനദി കടന്നു വടക്കോട്ടു ശൃംഗവേര പുരത്തിലേക്ക് പോയി. നിരാശരായ പ്രജകൾ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി വിലപിച്ചു. === പാദുകാഭിഷേകം=== ശൃംഗവേരത്തിലെ നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ രാമനെ സ്വീകരിച്ചു സൽക്കാരം അരുളിയെങ്കിലും തനിക്കു അവ ഒക്കെ ഇപ്പോൾ വർജ്ജ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞു കൊണ്ട് രാമൻ സ്‌നേഹത്തോടെ നിരസിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ അന്ന് രാത്രി അവിടെ മരച്ചുവട്ടിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ഗുഹൻ കൊണ്ടു വന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പാലുപയോഗിച്ചു വനവാസികളെ പോലെ ജടാമകുടമണിഞ്ഞ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സുമന്ത്രരെ അയോധ്യയിലേക്കു മടക്കി അയക്കുന്നു.ഗുഹൻ തോണിയിൽ അവരെ ഗംഗ കടത്തുന്നു, പതിനാലു വര്ഷങ്ങൾക്കു ശേഷം വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടാമെന്നു രാമൻ ഗുഹന് വാക്കു കൊടുക്കുന്നു. ഗംഗ കടന്ന മൂവർ സംഘം ഭരദ്വാജ മുനിയെ കണ്ടു വണങ്ങുന്നു. മഹർഷി അവരോട് ചിത്രകൂടത്തിൽ പോയി വസിക്കാൻ മാർഗനിർദേശം നൽകുന്നു. പിന്നീട് അവിടെ നിന്നും കാളിന്ദി കടന്നു വാൽമീകി മഹർഷിയെ ദർശിച്ചു അവർ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തി പർണശാല നിർമിച്ചു മനോഹരമായ ആ കാനനപ്രദേശത്തു വസിച്ചു. സുമന്ത്രർ അയോധ്യയിലെത്തി, രാമലക്ഷണന്മാരും സീതയും കാനനത്തിലേക്കു യാത്രയായതായി എല്ലാവരെയും അറിയിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ നില കൂടുതൽ മോഷമാകുന്നു. പ്രിയപുത്രന്റെ വിരഹവും, മുൻപ് താൻ ആളറിയാതെ ആനയാണെന്നു കരുതി ഇരുട്ടത്ത് അസ്ത്രമെയ്തു കൊന്ന ശ്രവണകുമാരന്റെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ മാതാപിതാക്കൾ നൽകിയ ശാപം മൂലവും അത്യധികമായ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്താൽ മഹാരാജാവ് ദശരഥൻ കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു. വസിഷ്ഠനിർദേശത്തിൽ രാജാവിന്റെ ശവ ശരീരം കേടുകൂടാതെ എണ്ണതോണിയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ ഏർപ്പാട് ചെയ്തിട്ടു, ഭരതനെ കൂട്ടികൊണ്ടുവരാനായി കേകയത്തിലേക്കു ദൂതരെ അയച്ചു. അയോധ്യയിലെ സംഭവവികാസങ്ങളെ പറ്റി ആരെയും ഒന്നും അറിയിക്കരുത് എന്നു പ്രത്യേകം ശട്ടംകെട്ടി.കേകയത്തിൽ നിന്നു മടങ്ങുന്ന വഴിക്ക് ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ അനവധി ദുർനിമിത്തങ്ങൾക്കും സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. അയോധ്യയിലെ ശോകമായ അന്തരരീക്ഷവും കണ്ടു ഭയന്ന ഭരതന്റെ നിര്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി കൈകേയി എല്ലാം തുറന്നു പറയുന്നു. ഞെട്ടിത്തരിച്ചു ഭരതൻ ഉഗ്രകോപതോടെ കൈകെയിയെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. അച്ഛനെ കൊല്ലിച്ച ജ്യേഷ്ഠനെ കാട്ടിലേക്കയച്ച കൈകേയി രാക്ഷസി ആണെന്നും, "മേലിലാരും ഒരു പെണ്കുട്ടിക്കും കൈകേയിയുടെ പേരു നല്കുന്നുന്നതല്ല" എന്നും അമ്മയെ ശപിക്കുന്നു. ഭരതൻ കൗസല്യയോട് മാപ്പപേക്ഷിക്കുന്നു. കൗസല്യ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്‌നൻ മൻഥരയെ മർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ തടയുകയും, "ഹീനയാണെങ്കിലും അവൾ ഒരു സ്ത്രീയല്ലേ, അവളെ വധിക്കരുതു" എന്നു പറഞ്ഞു. അവൾ പ്രാണരക്ഷാർഥം ഓടിഒളിക്കുകയും ചെയ്തു. അച്ഛന്റെ ജഡം യഥാവിധി സംസ്കരിച്ചിട്ടു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്‌തു ഭരതശത്രുഘ്നൻമാർ രാമനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടു വരാനായി ആചാര്യന്മാരോടും മാതാക്കളോടും ചതുരംഗസേനയോടും പൗരപ്രജകളോടും സർവവിധ രാജകീയ ചിഹ്നങ്ങളോടും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അവരൊന്നിച്ചു ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി മുനിയെ കണ്ടതിനു ശേഷം ചിത്രകൂടം ലക്ഷ്യമാക്കി സഞ്ചരിച്ചു. ദൂരെ നിന്നും പടയോട് കൂടിയ ഭരതന്റെ വരവ് കണ്ട ലക്ഷണൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ഭരതനോടു യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുമ്പോൾ രാമൻ തടയുന്നു. ദൂരെ നിന്നു തന്നെ രാമനെ കണ്ട ഭരതൻ ഓടിവന്നു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അച്ഛന്റെ മരണവർത്തായറിഞ്ഞ രാമൻ മൂർച്ഛിച്ച് വീഴുകയും ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ കുട്ടികളെ പോലെ വാവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു. ശേഷം രാമലക്ഷ്മണർ മന്ദാകിനിയിലിറങ്ങികുളിച്ച് പഴക്കാമ്പു കൊണ്ടു അച്ഛന് ബലിപിണ്ഡം സമർപ്പിച്ചു. രാമനെ തിരിയെ അയോധ്യയിലേക്ക് മടക്കി കൊണ്ടു വന്നു രാജാവായി വാഴിക്കാൻ ഭരതൻ ആവോളം ശ്രമിച്ചിട്ടും രാമൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നും അണുവിട ഇളകിയില്ല. രാമന്റെ തീരുമാനം മാറ്റാൻ നിരാഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ ഭരതനെ സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷികളും കൂടി പിന്തിരിപ്പിച്ചു. പതിനാലു വർഷത്തിന് ശേഷം വനവാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ താൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി രാജാവായി വാണു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ ഭരതന് ഉറപ്പു നൽകുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അവയെ രാജാസിംഹാസനത്തിൽ വെച്ചു പൂജിച്ചു രാമന്റെ പ്രതി പുരുഷനായി രാമനെ പോലെ തന്നെ താപസവേഷത്തിൽ അയോധ്യക്കുപുറത്തു നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു കൊണ്ട് നാട് ഭരിക്കുമെന്നു ഭരതൻ സമ്മതിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്ന ദിവസം രാമൻ അയോധ്യയിൽ വന്നെത്തിയില്ലെങ്കിൽ താൻ അഗ്നിപ്രവേഷം ചെയ്യുമെന്നും കൂടി ഭരതൻ പറഞ്ഞു. രാമപാദുകങ്ങളും ശിരസ്സിൽ ഏറ്റികൊണ്ടു ഭരതനും പരിവാരങ്ങളും മടങ്ങി പോയി. === രാമന്റെ വനവാസം=== ഭരതനും അമ്മമാരും ജനങ്ങളും വിടപറഞ്ഞ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചാൽ തന്നിൽ പലപല ഓർമ്മകളും അങ്കുരിക്കുമെന്നു കരുതിയ രാമൻ ചിത്രകൂടമുപേക്ഷിച്ചു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉൾപ്രദേശങ്ങളിലോട്ട് യാത്രയായി.അത്രി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന അവരെ മുനി സ്നേഹാദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. മഹർഷി പത്‌നി അനസൂയ സീതയെ മകളെ പോലെകണ്ടു ദിവ്യമായ ആഭരണങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ സീത മഹാലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. മഹർഷിയോട് വിട പറഞ്ഞു മൂവരും യാത്ര തുടരവേ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളേറ്റു മരിക്കില്ല എന്നു വരബലമുള്ള വിരാധനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അംഗഭംഗം വരുത്തി മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിട്ടപ്പോൾ വിരാധനു മോക്ഷം ലഭിക്കുകയും, അവൻ വീണ്ടും തുമ്പുരു എന്ന ഗന്ധർവനായി തീരുകയും ചെയ്തു. വിരാധനിർദ്ദേശപ്രകാരം അവർ സുതീഷ്‌ണ മുനിയെ ദർശിച്ചു. രാമന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു സായൂജ്യമടഞ്ഞ മുനി അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ചു അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു ബ്രഹ്മലോകം പൂകി.അതിനുശേഷം അവിടെയുള്ള മുനിമാരുടെ പേടിസ്വപ്നമായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. പിന്നീട് ശരഭംഗ മുനിയെ കണ്ടു വന്ദിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ എത്തുമെന്ന് രാമൻ വാക്കു കൊടുത്തു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ സന്ദര്ശിച്ചു പത്തു വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം മൂവരും വീണ്ടും ശരഭംഗാശ്രമത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. മുനിയുടെ നിര്ദേശമനുസരിച്ചു മൂവരും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മാനംമുട്ടേ വളർന്ന വിന്ധ്യന്റെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച, കാവേരിയെ ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ എത്തിച്ച, മഹാസമുദ്രം കൈക്കുമ്പിളിലാക്കി കുടിച്ചു വറ്റിച്ച, വാതാപിയെയും ഇല്വലനേയും വധിച്ച മഹാത്മാവായ കുംഭസംഭവൻ ആഗസ്ത്യ മുനി അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മൂവരെയും സ്വീകരിച്ചുപചരിച്ചു.പണ്ട് ദേവന്മാർക്കു വേണ്ടി മഹാവിഷ്ണു അസുരനാശം വരുത്താനുപയോഗിച്ച വില്ലും അമ്പൊഴിയാത്ത രണ്ടു ആവനാഴിയും മുനി രാമനു സമ്മാനിച്ചു. മഹർഷിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം സീതാരാമലക്ഷ്മണൻമാർ ശേഷിച്ച വനവാസകാലം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുള്ള പഞ്ചവടി എന്ന സ്ഥലത്തു പർണാശാല കെട്ടി സസുഖം ജീവിച്ചു.പഞ്ചവടിയിലെ ഒരു വട വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പിൽ മൂവരും ദശരഥന്റെ സുഹൃത്തും അരുണന്റെ പുത്രനും ഭീമാകാരനുമായ ജടായു എന്ന കഴുകനെ പരിചയപെട്ടു. തന്റെ പുത്രിയെപോലെ സീതയെ എന്നും രക്ഷിച്ചു കൊള്ളാമെന്നു ജടായു രാമനു വാക്കു നൽകുന്നു. ===സീതാപഹരണം=== ഒരു ദിവസം പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിചേർന്ന രാവണ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖ രാമനെ കണ്ടു മോഹിതയായി, അദ്ദേഹത്തെ പതിയാക്കാനുള്ള അത്യാഗ്രഹത്തോടെ രാമനെ സമീപിച്ചു. താൻ ഏകപത്നി വ്രതൻ ആണെന്ന് പറഞ്ഞു രാമനെ അവളെ ലക്ഷ്മണനു സമീപമയച്ചു. താൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ വെറും സേവകൻ മാത്രമാണെന്നും പറഞ്ഞു ലക്ഷണൻ അവളെ തിരിച്ചു രാമന്റെ സമീപത്തേക്കും അയച്ചു. ഇതു തുടർന്നപ്പോൾ കോപിഷ്ഠയായ ശൂർപ്പണഖ സീതയെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുകയും ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ മൂക്കും ചെവികളും ഛേദിച്ചു നിലത്തിടുകയും ചെയ്തു. ശൂർപ്പണഖ നേരെ ചെന്നു ആർദ്ധസഹോദരന്മാരായ ഖര ദൂഷണന്മാരോട് ആവലാതി പറഞ്ഞു. ഖരൻ അയച്ച പതിനാലു രാക്ഷവീരന്മാരെ രാമൻ വധിച്ചു. കോപിഷ്ഠനായ വന്ന ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും അവരുടെ പതിനാലായിരം വരുന്ന രാക്ഷസൈന്യത്തെയും രാമൻ ഒറ്റക്ക് നിന്നു വെറും മൂന്നേ മുക്കാൽ നാഴിക കൊണ്ടു കാലപുരിക്കയച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച അകമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടൊപ്പം ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിലേക്കു ആകാശമാർഗേണ പോയി.രാമന്റെ കരവിരുതിന്റെ സ്മരണ തന്നെ വിറപ്പിക്കുന്നെണ്ടെങ്കിലും സഹോദരനായ രാവണനു മാത്രമേ രാമനെ തോല്പിക്കാനാകു എന്നു അവൾ മനസ്സിന്നെ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു. സീതയെ രാവണനുവേണ്ടി താൻ കൊണ്ടു വരാൻ നോക്കിയപ്പോഴാണ് തനിക്കു ഈ ദുർവിധി ഉണ്ടായതെന്നു അവൾ കള്ളം പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ മുന്നിൽ അവൾ സീതയുടെ വിശദമായ സൗന്ദര്യവർണ്ണന നടത്തി. രാമനെ കൊന്നു സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ രാവണനെ പോലെ ഭാഗ്യവാനായി വേറെയാരും ഉണ്ടാകില്ല എന്നവൾ വ്യക്തമാക്കി. ഏതു വിധേനയും സീതയെ സ്വന്തമാക്കാൻ രാവണൻ തീർച്ചപ്പെടുത്തി. രാവണൻ അമ്മാവനായ മാരീചനെ ഭീഷണിപെടുത്തി തന്നോടൊപ്പം സീതയെ അപഹരിക്കാനായി കൂടെ കൊണ്ടു പോയി. ദുഷ്ടനായ രാവണന്റെ കയ്യാൽ മരിക്കുന്നതിലും ശ്രേഷ്ഠം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണെന്നു കരുതി മാരീചൻ സ്വന്തം വിധി സ്വയം തെരഞ്ഞെടുത്തു. പഞ്ചവടിയിൽ എത്തിച്ചേർന്ന മാരീചൻ രാവണന്റെ ഇച്ഛ പോലെ ഇന്ദ്രനീലശോഭയാർന്ന ഒരു മാനായി മാറി. മാനിനെ കണ്ട സീത അതിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മായാമാനിൽ ലക്ഷ്മണൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിച്ചെങ്കിലും സീതയുടെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചു കൊടുക്കാൻ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ കാവലിനു നിറുത്തി മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോയി. മാരീചനായ മാൻ രാമനെ പർണശാലയിൽ നിന്നു ദൂരെ അകറ്റി. ഒടുവിൽ രാമൻ, മാൻ രാക്ഷസമായ ആണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ബാണം എയ്തു.രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിൽ രക്ഷിക്കണേ എന്നു ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. അതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ടു സീത ലക്ഷ്മണനോട് രാമനെ തിരഞ്ഞു ഉടൻ തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണ് എന്നൊക്കെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞെങ്കിലും സീത ഒന്നും ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. ലക്ഷ്മണനോട് ഒരിക്കലും പറയാൻ പാടില്ലാത്ത കുത്തുവാക്കുകൾ സീത പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ആത്‍മഹത്യ ഭീഷണി കൂടെ മുഴക്കിയപ്പോൾ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ തിരഞ്ഞു പോയി. ഇതേ സമയം ആശ്രമത്തിനു സമീപം മറഞ്ഞു നിന്നു രാവണൻ ഒരു മുനിയുടെ വേഷത്തിൽ വന്നു സീതയോട് ഭിക്ഷ അവശ്യപ്പെട്ടു. ഭിക്ഷ നല്കാതിരിക്കുന്നത് പാപം ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയ സീതയോട് താൻ ആരെന്നു രാവണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശേഷം ഭയന്നു പോയ സീതയെ രാവണൻ ബലപൂർവം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പിടിച്ചിരുത്തി ലങ്കയിലേക്കു യാത്രയായി. സീതയുടെ നിലവിളി കേട്ട ജടായു അങ്ങോട്ടു കുതിച്ചെത്തി രാവണനോട് സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപെടുന്നു. രാവണനോട് പൊരുതി ജടായു, അവനെ മുറിവേല്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ വയോവൃദ്ധനായ ജടായു, ചിറകിൽ രാവണന്റെ വാളുകൊണ്ടുള്ള വെട്ടേറ്റു നിലമ്പതിച്ചു. രാവണൻ സീതയും കൊണ്ടു യാത്ര തുടർന്നു. ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ അഞ്ചു വാനരന്മാർ വട്ടം കൂടി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട സീത തന്റെ ആഭരണങ്ങൾ പട്ടു ചേലയിൽ പൊതിഞ്ഞു താഴെക്കിന്‌ ഇട്ടു. തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന രാമനു തന്നെ രാവണൻ കൊണ്ടു പോയ ദിശ മനസ്സിലാകാനുള്ള സൂചനക്കുവേണ്ടിയാണ് സീത ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്. ലങ്കയിൽ എത്താൻ വെമ്പിനിന്ന രാവണൻ ആകട്ടെ ഇതു കണ്ടില്ല. ലങ്കയിൽ എത്തിയ രാവണൻ സീതയ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജിതനായി. ക്രോധിതനായ രാവണൻ സീത തനിക്കു വശം വദയാകാൻ ഒരു വർഷം അവധി നൽകുന്ന, അല്ലാത്ത പക്ഷം സീതയെ വെട്ടിനുറുക്കി പ്രാതലായി ഭക്ഷിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.സീതയെ ഉഗ്രകളായ രാക്ഷസിമാരുടെ ശക്തമായ കാവലിൽ അശോകവനികയിലെ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ രാവണൻ പാർപ്പിച്ചു.മറ്റാരെയും സീതയെ കാണാൻ അനുവദിക്കരുതെന്നും ഏതു മാർഗം ഉപയോഗിച്ചും സീതയെ വശത്താക്കാനും രാവണൻ രാക്ഷസിമാരോട് കൽപ്പിച്ചു. ===സുഗ്രീവസഖ്യം=== തന്നെ അന്വേഷിച്ചു വരുന്ന ലക്ഷ്മണനിൽ നിന്നു നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ച രാമൻ സംഭീതനായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഓടുന്നു അവിടെയെങ്ങും സീതയെ കാണാതെ പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ സീതയെ രാക്ഷസർ അപഹരിച്ചു എന്നു തീർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. മനോനില തെറ്റിയവനെ പോലെ പെരുമാറിയ രാമൻ വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും സീതയെ കണ്ടോ എന്നു പുലമ്പുന്നു. ലക്ഷമണന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങളിൽ സമചിത്താനായ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിച്ചിറങ്ങുന്നു. വഴിയിൽ ഒരിടത്തു കണ്ട ഭീകരരൂപി സീതയെ ഭക്ഷിച്ച രാക്ഷസൻ ആണോയെന്നു രാമൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.എന്നാൽ അതു രാവണന്റെ വെട്ടേറ്റു വീണ ജടായുവായിരുന്നു. സീതയെ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു തെക്കു ദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയെന്നു രാമനോടു പറഞ്ഞിട്ടു ജടായു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു.പിതാവിനെ എന്ന പോലെ ഇരുവരും ജടായുവിന്റെ ജഡം സംസ്‌കരിച്ചു ശേഷക്രിയകളും ചെയ്തു. ജടായു പറഞ്ഞതനുസരിച്ചു ഇരുവരും സീതയെ തിരഞ്ഞു തെക്ക് ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയാകുന്നു. ഇരുവരും മുന്നോട്ടു പോയപ്പോൾ അയോമുഖി എന്ന രാക്ഷസി ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്നു ലക്ഷ്മണനെ കാമപുരസരം കടന്നു പിടിക്കുന്നു. കോപിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ വെട്ടിയരിയുന്നു. ഒരലർച്ചയോടെ അവൾ ഓടിയൊളിച്ചു.പിന്നീട് മുന്നോട്ടു പോയ ഇരുവരും കബന്ധൻ എന്ന വിചിത്രരൂപിയായ രാക്ഷ്സന്റെ കയ്യിൽ അകപ്പെട്ടു. കബന്ധനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടുപേരും അവന്റെ ഓരോ കൈകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ കബന്ധൻ തന്നെ ചിതയിൽ ദഹിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്നു. അപ്രചാരം ചെയ്തപ്പോൾ അവൻ ശാപമുക്തനായി വീണ്ടും ദനു എന്ന ഗന്ധർവനായിത്തീരുന്നു. ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്യാനും അതു സീതാന്വേഷണത്തിൽ രാമനു വളരെ സഹായകമാകുമെന്നും കാരണം ഭൂമിയിൽ സുഗ്രീവനറിയാത്ത സ്ഥലം ഇല്ലെന്നും ദനു രാമനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദനുവിൽ നിന്നു മാതംഗശിഷ്യയായ ശബരി എന്ന വൃദ്ധതാപസിയെക്കുറിച്ചറിഞ്ഞ രാമൻ അവരെ സന്ദർശിക്കുന്നു.രാമനെ ശബരി സൽക്കരിക്കുന്നു. രാമനെ ദർശിച്ചു ധന്യയായ ശബരി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തു മോക്ഷമടഞ്ഞു. പമ്പാ സരസ് കടന്നു രാമലഷ്‌മണന്മാർ ഋശ്യമൂകം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അതി മനോഹരമായ പ്രകൃതി ഭംഗി രാമനിൽ സീതാസ്മരണയുണർത്തുന്നു. പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരുന്ന സുഗ്രീവൻ ആയുധ ധാരികളായ രണ്ടു പുരുഷന്മാരെ ദൂരെ കണ്ടു, അവർ തന്നെ വധിക്കാൻ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലി അയച്ച ചാരന്മാർ ആണോയെന്നു സംശയിക്കുന്നു.സത്യാവസ്‌തയറിഞ്ഞു വരാൻ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി ഹനുമാനെ സുഗ്രീവൻ അങ്ങോട്ടയച്ചു.എന്തെങ്കിലും ചതി പറ്റാതെ ഇരിക്കുവാനായി സന്യാസിവേഷത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തിയ ഹനുമാന്റെ കഴിവിലും ജ്ഞാനത്തിലും വാക്സാമർഥ്യത്തിലും രാമനു പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നു. ലക്ഷമണനിൽ നിന്നും വാസ്തവം ഗ്രഹിച്ച ഹനുമാൻ താനാരെന്നു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.തുടർന്ന് ഹനുമാൻ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ രണ്ടു പേരെയും തോളിൽ ചുമന്നു സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തിച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും കൂട്ടരും വാനര രൂപം വെടിഞ്ഞു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഇരുവരുടെയും മുന്നിൽ എത്തി.രാമനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി സഖ്യം ചെയ്യുന്നു.സുഗ്രീവനെ നിഷ്കരുണം രാജ്യത്തിൽ നിന്നും നിഷ്കാസനം ചെയ്തു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ തട്ടിയെടുത്ത ക്രൂരനായ ജ്യേഷ്ഠനും കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവുമായ ബാലിയെ വധിച്ചു സുഗ്രീവനെ രാജാവായി വാഴിക്കാമെന്നു രാമനും പകരം തന്റെ സേനയെ ഉപയോഗിച്ചു സീതയെ കണ്ടെത്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്ന് സുഗ്രീവനും പരസ്പരം വാക്കു കൊടുത്തു.ആ അവസരത്തിൽ രാവണന്റെയും ബാലിയുടെയും സീതയുടെയും ഇടത്തെ കണ്ണു അടിക്കടി തുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വർത്തമാനം പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പെണ്കുട്ടിയേ ക്രൂരനായ ഒരു രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടു പോകുന്നത് കണ്ടു എന്നു പറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, അവൾ താഴേക്കു ഇട്ടു കൊടുത്ത ആഭരണപൊതി എടുത്തു കൊണ്ട് വന്നു രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അവ സീതയുടെ ആഭരങ്ങളാണെന്നു രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തോടെ നിലത്തുവീണു രാമൻ വിലപിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആ ആഭരണങ്ങൾ കാണിച്ചു. എന്നാൽ സീതയുടെ പാദസരങ്ങൾ മാത്രമേ ലക്ഷ്മണൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞുള്ളൂ, മറ്റു ആഭരണങ്ങൾ അദ്ദേത്തിന് ആരുടേതാണെന്ന് മനസ്സിലായില്ല.കാരണം നിത്യം സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന് പാദസരങ്ങൾ സീതയുടെയാണെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ സാധിച്ചു. :നാഹാം ജാനാമി കേയൂരേ :നാഹാം ജാനാമി കുണ്ഡലെ :നൂപുരേത്വഭി ജാനാമി ന :നിത്യം പാദാദി വന്ദനാൽ രാമനെ സുഗ്രീവൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാമൻ സ്വസ്ഥമായ മനസോടെ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, താൻ ഏറ്റ കാര്യം ഒന്നുകൂടെ ഓർമിപ്പിച്ചു.ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് താൻ ഉദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടന്നു കഴിഞ്ഞതായി സുഗ്രീവന് ബോധ്യമായി. ===ബാലിവധം=== സുഗ്രീവൻ രാമനോടു ബാലിയും താനുമായുള്ള ശത്രുതയുടെ കഥ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. പിതാവായ ഋഷരജസ്സിന്റെ കാല ശേഷം മൂത്ത പുത്രനായ ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരരാജാവായും അനുജൻ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണത്തിൽ സഹായിച്ചുകൊണ്ടും വാണു. ഒരിക്കൽ മായാവി എന്ന രാക്ഷസൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ പോരിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. രാത്രി സമയം രക്ഷസന്മാരുടെ മായക്കു ശക്തി കൂടും എന്നു സുഗ്രീവന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിച്ചിട്ടു ബാലി മായാവിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. ബാലിയുടെ അടി കൊണ്ടവശനായ മായാവി പിന്തിരിഞോടി. പുറകേ ബാലിയും ഒപ്പം സുഗ്രീവനും.ഓടിയോടി മായാവി ഒരു ഗുഹയിൽ കേറി, സുഗ്രീവനെ പുറത്തു കാവലിരുത്തിയിട്ടു ബാലിയും അകത്തു കയറി.കുറേനാൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി മടങ്ങി വന്നില്ല. ഒരു വർഷത്തിന് ശേഷം ഗുഹയിൽ നിന്നും ബാലിയുടെ നിലവിളിയും മായാവിയുടെ അട്ടഹാസവും സുഗ്രീവൻ കേട്ടു.ഗുഹാമുഖത്തു രക്തം പതഞ്ഞു ഒഴുകുന്നത് കണ്ടു ബാലി മരിച്ചു എന്നു നിജപ്പെടുത്തിയ സുഗ്രീവൻ, മായാവി ഗുഹയിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെടാതെ ഇരിക്കാനായി വലിയൊരു പാറകല്ലു കൊണ്ടു ഗുഹാമുഖം അടച്ചു വെച്ചു. കിഷ്കിന്ധയിലെത്തിയ സുഗ്രീവൻ ദുഃഖിതനായി കഴിഞ്ഞുകൂടി. രാജ്യം അനാഥമാകാതിരിക്കാനായി മന്ത്രിമാരുടെ നിർബന്ധപ്രകാരം സുഗ്രീവൻ രാജാവായി. വാസ്തവത്തിൽ ബാലി മരിച്ചു എന്നു സുഗ്രീവന് തോന്നിയത് മായാവിയുടെ മായ കൊണ്ടായിരുന്നു. മായാവിയെ കൊന്നു ഗുഹയുടെ വാതിലിലെത്തിയ ബാലി ഒറ്റ ചവിട്ടിനു പാറ കല്ല് ദൂരെ തെറിപ്പിച്ചു. തന്നെ കൊല്ലാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ മനപ്പൂർവ്വം ഗുഹ പാറകൊണ്ടടച്ചു എന്നു വിശ്വസിച്ച ബാലി, കിഷ്കിന്ധയിൽ ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു പോലെ പാഞ്ഞെത്തി. ബാലിയെ കണ്ടു സുഗ്രീവൻ സർവസ്വവും അദ്ദേഹത്തിന് അടിയറ വച്ചിട്ടും ബാലി ശാന്തനായില്ല. സുഗ്രീവനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകന്മാരെയും ബാലി കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്നും ആട്ടിപ്പായിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പത്നിയായ രുമയെ ബാലി ബലമായി അപഹരിച്ചു. ബാലിയുടെ ശക്‌തി ശ്രീരാമൻ മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി സുഗ്രീവൻ തുടർന്നു ; ബാലി മഹാഗിരികൾ എടുത്തു അമ്മാനമാടും, വൻവൃക്ഷങ്ങൾ പറിച്ചൊടിക്കും.അച്ഛനായ ദേവേന്ദ്രൻ കൊടുത്ത നൂറു പൊൻതാമരപ്പൂക്കൾ കൊരുത്ത മാല എപ്പോഴും ബാലിയുടെ കഴുത്തിലുണ്ടാകും. ഇന്ദ്രന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ എതിരാളിയുടെ പകുതി ശക്തി ബാലിയിൽ വന്നു ചേരും. ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിനും മുന്നേ ഉണരുന്ന ബാലി സൂര്യോദയത്തിനു മുന്നേ നാലു മഹാസാഗരങ്ങളിലും തർപ്പണം ചെയ്‌തു മടങ്ങി എത്തും. ഒരിക്കൽ ഒരു കൂറ്റൻ പോത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നോട് പോരിന് വന്ന ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു, അവന്റെ ജഡം ബാലി ഒരു യോജന ദൂരം വലിച്ചെറിഞ്ഞു. ജഡം വന്നു വീണതു മാതംഗ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലായിരുന്നു. തന്റെ അശ്രമം ജഡം വീഴ്ത്തി ആശുദ്ധമാക്കിയവൻ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ ഒരു യോജന ചുറ്റളവിൽ കാലു കുത്തിയാൽ തല പൊട്ടി തെറിച്ചു മരിക്കട്ടെ എന്നു മുനി ശപിച്ചു. അതിൻപ്രകാരമാണ് ബാലി കാൽ കുത്താത്ത ഏക സ്ഥലം എന്നുള്ള രീതിയിൽ ആ പ്രദേശത്തിന് അകത്തുള്ള ഋശ്യമൂക പർവതത്തിൽ ബാലിയെ പേടിച്ചു സുഗ്രീവൻ അഭയം തേടിയത്. തന്റെ ശക്തിയിൽ സുഗ്രീവനു വിശ്വാസമുണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ ദുന്ദുഭിയുടെ അസ്ഥികൂടം കാൽ കൊണ്ട് തോണ്ടി പത്തു ജോജന ദൂരെ വീഴ്ത്തി മാത്രമല്ല ബാലിയുടെ കരബലം നിരന്തരം ഏറ്റിട്ടും വീഴാതെ നിന്ന ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ബാണം കൊണ്ടു രാമൻ തുളച്ചു. സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ പിൻബലത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി ബാലിയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ബാലിയും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഇടക്ക് ബാലിയെ മറഞ്ഞിരുന്നു ബാണം എയ്‌തു വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച രാമനു സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള രൂപസാദൃശ്യം മൂലം ബാലിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു അസ്ത്രമയക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ബാലിയുടെ മർദനത്താൽ അവശനായ സുഗ്രീവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടി രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു പൂമാല അണിയിപ്പിച്ചു. ബാലിയെ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ച സുഗ്രീവനോട്, ബാലിയുടെ പത്നിയായ താര തടഞ്ഞിട്ടു കൂടി ബാലി യുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങി. പോരിനിടയിൽ ബാലിയെ രാമൻ ഒളിയമ്പെയ്തു. മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നു കൊണ്ടു, മര്യാദപുരുഷോത്തമനായ രാമൻ തന്നെ ഒളിയമ്പെയ്‌തതു മൂലം അധർമം പ്രവർത്തിച്ചു എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞു രാമനെ ബാലി ഉഗ്രമായി വിമർശിക്കുന്നു. ഇക്കാണുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ പരിപാലിക്കുന്ന ഇക്ഷ്വാകുവംശ രാജാവായ ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ, സ്വപുത്രിയെ പോലെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട അനുജന്റെ പത്നിയെ കാമാന്ധനായി ബലപൂർവം അപഹരിച്ചു അധർമ്മം പ്രവർത്തിച്ച ബാലിയെ ശിഷിക്കേണ്ടതു തന്റെ കടമയാണെന്നു രാമൻ ഉണർത്തിച്ചു. രാമന്റെ യുക്തിപൂർവ്വമായ മറുപടി കേട്ടു തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയ ബാലി പശ്ചാത്താപവിവശനായി. ബാലിയുടെ അവസാന നിമിഷങ്ങൾ കണ്ട സുഗ്രീവനും അത്യധികം ദുഃഖിക്കുകയും വിലപിക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലി തന്റെ കഴുത്തിൽ കിടന്ന സ്വർണ്ണ താമരമാല സുഗ്രീവനെ അണിയിച്ചിട്ടു കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാധികാരവും തന്റെ പത്നി താരയുടെയും പുത്രൻ അംഗദന്റെയും സംരക്ഷണം സുഗ്രീവനെ ഏൽപിച്ചിട്ടു അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ബാലിയുടെ ജഡം വിധിപൂർവം സംസ്‌കരിച്ചു. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടു, അംഗദനെ യുവരാജാവായും വാഴിച്ചു.കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള സുഗ്രീവന്റെ ക്ഷണം രാമൻ സ്നേഹപൂർവം നിരസിച്ചു.ഇനിയുള്ള മഴക്കാലം സീതാന്വേഷണത്തിന് പറ്റിയതല്ലെന്നു പറഞ്ഞ രാമൻ, അനവധി കാലം വനത്തിൽ വസിച്ചു ക്ലേശിച്ച സുഗ്രീവനോട് നാലു മാസങ്ങൾ രാജഭോഗങ്ങൾ ആവോളം അനുഭിച്ചു സുഖമായി കഴിയാൻ പറഞ്ഞു. ശേഷം രാമലക്ഷമണന്മാർ പ്രസവണം എന്ന പർവതത്തിലെ ഗുഹയിൽ താമസം മാറ്റി. ===സീതാന്വേഷണം=== നാലു മാസങ്ങൾക്കു ശേഷവും സുഗ്രീവൻ സീതാന്വേഷണത്തിൽ താല്പര്യം കാട്ടാത്തത് കണ്ട രാമൻ ദുഃഖിതനായി. രാമന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടു ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി രോഷത്തോടെ സുഗ്രീവനെ തന്റെ ശപഥത്തെകുറിച്ചു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ബാലി പോയ വഴി അടഞ്ഞിട്ടില്ലെന്നു കൂടി ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനെ ഭീഷണി കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ അഭ്യർത്ഥന പ്രകാരം താര ലക്ഷ്മണനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി, താൻ വാനരന്മാരെയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി ചേരാൻ കല്പന കൊടുത്തായി അറിയിക്കുന്നു. അതിൻപ്രകാരം വന്നു ചേർന്ന കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സുഗ്രീവൻ നാലു ദിശയിലും സീതയെ തിരയാൻ പറഞ്ഞയക്കുന്നു. ഒരു മാസം അവധി സുഗ്രീവൻ എല്ലാവർക്കും ഇതിനായി നൽകി. തെക്കു ദിക്കിൽ സീതയെ തിരയാൻ സുഗ്രീവൻ അയച്ചത് അംഗദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ സംഘത്തെയായിരുന്നു.സീതയെ കണ്ടെത്തിയാൽ തന്റെ ദൂതനാണ് ഹനുമാന് എന്നു തെളിവ് കാണിക്കാനായി രാമൻ തന്റെ മുദ്രമോതിരം ഹനുമാനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മാസത്തിനു ശേഷം ബാക്കി മൂന്നു സംഘങ്ങളും കിഷ്കിന്ധയിൽ നിരാശയോടെ മടങ്ങി എത്തി. എന്നാൽ തെക്കോട്ടു പോയ ഹനുമാനും കൂട്ടരും അനവധി ദിവസത്തെ തിരച്ചിലിനോടുവിൽ ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞു വെള്ളമന്വേഷിച്ചു ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ വെച്ചു സ്വയംപ്രഭ എന്ന ദിവ്യ അവരെ സൽക്കരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും മാറ്റുന്നു. ശേഷം സ്വയംപ്രഭ തൻറെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അവരെ സമുദ്രക്കരയിൽ എത്തിച്ചു. മഹാസമുദ്രം കടന്നു എങ്ങനെ സീതയെ തിരയും എന്നോർത്തു ദുഃഖിതരായ അംഗദനും സംഘവും ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ, ചിറകു നഷ്ടപ്പെട്ട സമ്പാതി എന്ന പക്ഷിയെ കണ്ടുമുട്ടി. വാനരന്മാരെ കണ്ടു മുട്ടിയ സമ്പാദിക്കു നഷ്ടപ്പെട്ട ചിറകു വീണ്ടും മുളച്ചു. സമ്പാതി ഉയരത്തിൽ പറന്നു തന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദീർഘദൃഷ്ടി ഉപയോഗിച്ചു സീത ലങ്കയിൽ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടെത്തി വാനരരെ അറിയിച്ചു. ആരു നൂറു യോജന ദൂരം കടൽ ചാടി ലങ്കയിൽ എത്തുമെന്നു ഓർത്തു വാനരന്മാർ ചിന്താകുലരാകുന്നു. മാഹാശക്തനായ ഹനുമാനെ തന്റെ കഴിവുകളെ കുറച്ചു ജാമ്പവാൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഹനുമാൻ വിരാട രൂപം കൈക്കൊണ്ടു സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ലങ്കയിലേക്കു കുതിച്ചു.വഴിക്ക് വെച്ചു സാഗരനിർദ്ദേശപ്രകാരം തന്നെ സൽക്കരിക്കാൻ കടലിൽ നിന്നും പൊന്തിവന്ന മൈനാക പർവതത്തിന്റെ സൽക്കാരം ഹനുമാൻ നിരസിച്ചു. തന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർ അയച്ച നാഗമാതാവ് സുരസ്സയുടെ പരീക്ഷണത്തിലും ഹനുമാൻ വിജയിച്ചു. നിഴൽ തടഞ്ഞു നിർത്തി ജീവികളെ പിടികൂടി ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരകസിംഹിക എന്ന രാക്ഷസിയെ ഹനുമാൻ സംഹരിച്ചു. ലങ്കയിൽ എത്തിയ ഹനുമാൻ സൂഷ്മരൂപം കൈകൊണ്ടു അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ലങ്കയുടെ കാവൽ ദേവതയായ ലങ്കാശ്രീ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ കൈപ്പത്തി കൊണ്ടുള്ള ഇടിയേറ്റ ലങ്കാനഗരദേവത ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചു യാത്രയായി.രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും ലങ്കയുടെ പ്രൗഢിയും പുഷപകവിമാനവും രാവണനെയും തൊട്ടടുത്തു കണ്ട ഹനുമാൻ വിസ്മയഭരിതനായി. അവിടെ മണ്ഡോദരിയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കണ്ടെങ്കിലും സീതയെ മാത്രം ഹനുമാൻ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിച്ചപോൾ അശോകവനത്തിൽ ശിംശപ വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ മലിനവസ്ത്രധാരിണിയും, ദുഃഖിതയും, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണികൾ മൂലം തളർന്നിരിക്കുന്ന സീതയെ ഹനുമാൻ കണ്ടെത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ഉടനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാതെ ഹനുമാൻ മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു രംഗം വീക്ഷിച്ചു. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ അവിടേക്ക് എഴുന്നള്ളി സീതയോട് തനിക്കു വശംവദയാകാൻ വീണ്ടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സീത രാവണന്റെ നേർക്ക് നോക്കാതെ ഒരു പുൽകൊടിയിൽ നോക്കി ദുർബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ അന്ത്യമടുത്തു എന്നും മറ്റും പറഞ്ഞു രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു. സീതയോട് കോപിച്ച രാവണനെ ധാന്യമാലിനി എന്ന പത്നി അവിടെ നിന്നും കൂട്ടി കൊണ്ടു പോകുന്നു. കാവൽരാക്ഷസിമാർ സീതയെ വീണ്ടും ഭയപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ത്രിജട എന്ന വൃദ്ധയും ബുദ്ധിമതിയുമായ രാക്ഷസി അവരെ തടഞ്ഞിട്ടു, താൻ കണ്ട സ്വപ്നത്തിൽ സീത രാമനോട് ചേരുന്നതും രാവണന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സർവനാശവും കണ്ടതായി അറിയിച്ചു. അതിനാൽ സീതയെ ബഹുമാനിക്കാൻ ത്രിജട മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിച്ചു. രാക്ഷസിമാർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ തന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും വരില്ലായെന്നു ചിന്തിച്ചു നിരാശയായ സീത ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ജീവിത കഥ സീത കേൾക്കാൻ വേണ്ടി പാടി.അതിനു ശേഷം സീതയുടെ മുന്നിലെത്തിയ ഹനുമാനെ സീത ആദ്യം വിശ്വസിച്ചില്ല. രാമലക്ഷ്മണമാരുടെ ശരീരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞു, രാമന്റെ മോതിരം കൂടി ഹനുമാൻ സീതയെ ഏല്പിച്ചപ്പോൾ സീതക്കു ഹനുമാനെ പൂർണ വിശ്വാസമായി. സുഗ്രീവനുമായിട്ടുള്ള രാമന്റെ സഖ്യവും താൻ സുഗ്രീവ നിർദ്ദേശത്താലാണ് സീതയെ തിരിഞ്ഞു വന്നത്‌ എന്നും മറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങളും ഹനുമാൻ വിവരിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും തന്നെക്കാൾ ശക്തരായ മറ്റു വാനരന്മാരും ഉടനെ ലങ്കയിൽ എത്തി രാവണനടക്കമുള്ള രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളുമെന്നു ഹനുമാൻ സീതക്കു ഉറപ്പുനൽകി. ഹനുമാൻ തന്നെ കണ്ടു എന്ന തെളിവിനായി, സീത രാമനു നൽകാൻ ഹനുമാന്റെ കൈവശം തൻറെ ചൂഡാരത്നം കൊടുത്തയച്ചു. തെളിവിനയായി തനിക്കും രാമനും മാത്രമറിയാവുന്ന കാക വൃത്താന്തവും സീത ഹനുമാനെ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു. തന്നെ കാക്കയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നു ഉപദ്രവിച്ചു ഇന്ദ്രപുത്രൻ ജയന്തനോട് പോലും ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു അവന്റെ ഒരു കണ്ണ് നശിപ്പിച്ച രാമൻ, തന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ രാവണനെ എന്തു കൊണ്ട് ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നുപറഞ്ഞു സീത ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സീതയെ വീണ്ടും നമസ്‌കരിച്ചു ഹനുമാൻ യാത്ര പറഞ്ഞു ഇറങ്ങി. ===ലങ്കാദഹനം=== സീതയെ കണ്ടതിനു ശേഷം രാവണനെ നേരിട്ടു കണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അതിനു വേണ്ടി അദ്ധേഹം അശോകവനിക നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭയന്നുപോയ രാക്ഷസിമാർ ഉടനെ കാവൽ സൈനികരെ വിവരമറിയിച്ചു. തന്നെ പിടികൂടാനെത്തിയ സൈനികരെ ഒരു കൊടിമരം പിഴുതെടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ അടിച്ചു കൊന്നു.വിവരമറിഞ്ഞ രാവണൻ കൂടുതൽ സൈന്യത്തെ അയച്ചു. രാവണന്റെ അനവധി സേനാപതിമാരെയും മന്ത്രിപുത്രന്മാരെയും സൈനികരെയും മാരുതി കാലപുരിക്കയച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷകുമാരനും ഹനുമാന്റെ കൈകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ മേഘനാഥൻ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രാവണൻ രംഗത്തിറക്കി. യാതൊരു വിധത്തിലും ഹനുമാനെ കീഴടക്കാൻ സാധിക്കില്ലയെന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഗത്യന്തരമില്ലാതെ ബ്രാഹ്‌മാസ്ത്രം തന്നെ മാരുതിക്കു നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റു ബോധം മറഞ്ഞു ഹനുമാൻ വീണു.എങ്കിലും പെട്ടെന്ന് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം തെളിഞ്ഞു കാരണം ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രമേറ്റലും അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചു നേരം മാത്രമേ ഹനുമാനിൽ നിലനിൽക്കുവെന്നു ബ്രഹ്‌മാവ് ഹനുമാനു പണ്ട് വരം നൽകിയിരുന്നു.രക്ഷസന്മാർ ഹനുമാനെ കയർ കൊണ്ടു കെട്ടിവരിഞ്ഞപ്പോൾ ശേഷിച്ച ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രപ്രഭാവവും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും വിട്ടകന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം മാരുതിയെ രാവണന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ഹനുമാനെ കണ്ടിട്ടു പണ്ട് തന്നെ ശപിച്ച നന്ദികേശനാണോയെന്നു രാവണൻ സംശയിച്ചു. മാരുതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രഹസ്തനെ രാവണൻ ചുമതലപ്പെടുത്തി. പ്രഹസ്താന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൻ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണെന്നും ഇപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ ദൂതനായിട്ടാണ് താൻ വന്നിരിക്കുന്നതെന്നും, ശ്രീരാമന്റെ പത്നി സീതയെ ആദരപൂർവം അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചു നൽകാത്ത പക്ഷം രാമലക്ഷമണന്മാരുടെ നിശിത ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും മുഴുവനും നശിക്കുമെന്നും ഹനുമാൻ രാവണനെ അറിയിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി കേട്ടു അത്തതെവ കോപിഷ്ഠനായ രാവണൻ ഹനുമാനെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടെങ്കിലും, ദൂതവധം പാപമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണൻ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. അതുകേട്ട് ഒന്നു ആലോചിച്ച ശേഷം, ഹനുമാൻ ഒരു വാനരനായതിനാൽ വാനരന്റെ പ്രധാന ശരീരഭാഗമായ വാലിൽ തീവെക്കാൻ രാവണൻ കൽപ്പിച്ചു. രാക്ഷസൻമാർ ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തുണിയും ചുറ്റി എണ്ണയും നെയ്യും ഒഴിച്ചു തീകത്തിച്ചു നഗരപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാലിൽ തീ കൊളുത്തപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ സീത, തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിനു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ അഗ്നിദേവൻ ഹനുമാന് കുളിർമ്മയേകട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. ലങ്ക ആകമാനം വീക്ഷിച്ച ഹനുമാൻ ഒരാട്ടഹാസത്തോടെ തന്നെ ബന്ധിച്ച കയർ പൊട്ടിച്ചു, മാളികകളിൽ നിന്നും മാളികകളിലേക്കു ചാടി ലങ്കാനഗരത്തിന് തീവെച്ചു. ലങ്കാനഗരത്തിൽ മുഴുവൻ ഹനുമാൻ തീ പടർത്തിയെങ്കിലും വീഭിഷണന്റെ ഗൃഹത്തിന് ഹനുമാൻ തീ വെച്ചില്ല. ലങ്കയിൽ ആളിപടർന്ന തീ, സീത വസിക്കുന്ന അശോകവനത്തിലും എത്തിയില്ല. സമുദ്രത്തിൽ വാൽ മുക്കി തീ അണച്ചതിനു ശേഷം സീതയെ ഒന്നു കൂടെ കണ്ടു നമസ്കരിച്ചു, ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെ വാനരവൃന്ദം ഹനുമാനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. "കണ്ടു സീതയെ" എന്ന രണ്ടു വാക്കിൽ ഹനുമാൻ കൂട്ടുകാരെ കാര്യം ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. കോലാഹലത്തോടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് മടങ്ങിയ വാനരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട തോട്ടമായ മധുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ആവോളം മധു പാനം ചെയ്തു ബോധം നഷ്ടപെട്ടു തോട്ടത്തിൽ നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും കാവൽക്കാരനായ ദധിമുഖനെ അടിച്ചിടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവനോട് ചെന്നു പരാതി പറഞ്ഞെങ്കിലും സുഗ്രീവൻ സന്തോഷിക്കയാണ് ചെയ്‌തതു, കാരണം സീതയെ വാനരവീരന്മാർ കണ്ടെത്തിയെന്നും അതിന്റെ ആഹ്ലാദപ്രകടനമാണ് അവർ കാട്ടുന്നതെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടി. ഹനുമാൻ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി അദ്ദേഹത്തെ പ്രണമിച്ചിട്ടു സീതയെ താൻ കണ്ടു എന്നറിയിച്ചു. സീതയുടെ ചൂഡാരത്‌നം മാരുതി രാമനു സമർപ്പിച്ചിട്ടു സർവകാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ഗ്രഹിപ്പിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരപ്പടയും ഒട്ടും വൈകാതെ ലങ്കയിൽ എത്തിച്ചേരുമെന്നു ദേവിക്കു താൻ ഉറപ്പ് നൽകി എന്നും ഹനുമാൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. ===സേതു ബന്ധനം=== സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന് മാരുതി രാമനെ അറിയിച്ചു.അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ തന്റെ സിദ്ധികൾ ഹനുമാനു പകർന്നു കൊടുക്കുന്ന രീതിയിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഗാഢമായി ആശ്ലേഷിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നും കോട്ടകളും കിടങ്ങുകളാലും ലക്ഷക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാരാലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശിലായന്ത്രങ്ങളും ബാണയന്ത്രങ്ങളും കൊണ്ടു സുസജ്ജമായ ത്രികൂട പർവത്തിന്‌ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സുവർണലങ്കയെ കുറിച്ചു രാമനു വ്യക്തമായ ചിത്രം ലഭിച്ചു. എത്രയും പെട്ടന്ന് രാവണനെ വധിച്ചു സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി രാമനും സംഘവും ഉത്രം നക്ഷത്രത്തിലെ 'വിജയം' എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ വൻപടയോട് കൂടെ ലങ്കയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാമ്പവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ദ്വിവിതൻ, മൈന്ദൻ, പനസൻ, ശരഭൻ, ഗജൻ, ഗവാഷൻ, സുഹേഷ്‌ണൻ, ശതബലി, വേഗദർശി, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ ശക്തരായ വാനരന്മാർ നേതൃത്ത്വം നൽകുന്ന സുഗ്രീവന്റെ വാനരസൈന്യം കടലിളകി വരുന്നതുപോലെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സമുദ്രതീരതെത്തിയ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗീവനും വാനരപ്പടയും അവിടെ തമ്പടിച്ചു, സമുദ്രം കടക്കുന്ന മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചു ആലോചിച്ചു. ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വരുത്തിയ നാശങ്ങൾക്കു ശേഷം രാവണൻ മന്ത്രിസഭ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഭാവി പരിപാടികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്തു. രാമനുമായുള്ള യുദ്ധം അനിവാര്യമാണെന്നു മിക്കവരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. എന്നാൽ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചു നൽകി യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി രാക്ഷസകുലത്തെ രക്ഷിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ട രാവണന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനെ രാവണനും ഇന്ദ്രജിത്തും നിന്ദിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കോപിഷ്ടനും നിരാശനുമായ വിഭീഷണൻ, അനിലൻ, അനലൻ, ഹരൻ, സമ്പാതി എന്നീ വിശ്വസ്തരായ നാലു സേവകരോടൊപ്പം ലങ്കയുപേക്ഷിച്ചു രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തി അഭയം അഭ്യർഥിച്ചു. രാമൻ വിഭീഷണനു അഭയം നൽകുക മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെ സമുദ്രജലം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു ലങ്കയുടെ രാജാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു സുഗ്രീവനെ പാട്ടിലാക്കി കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാൻ വേണ്ടി രാവണൻ തന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിയായ ശുകനെ അയച്ചു. പക്ഷി വേഷത്തിലെത്തിയ ശുകൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനെ വശത്താക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ശുകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ വാനാരന്മാരോട് അവനെ പിടികൂടാൻ പറഞ്ഞു. ശുകനെ ചാടി പിടികൂടിയ വാനരൻമ്മാർ അവനെ ഇടിക്കാനും തൊഴിക്കാനും തൂവലുകൾ പറിച്ചെടുക്കാനും തുടങ്ങി.വാനര പീഡനത്താൽ അവശനായ ശുകനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഹാജരാക്കി. ശുകൻ ദൂതനായത് കൊണ്ട് അവനെ വെറുതെ വിടാൻ രാമൻ കല്പിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ അഭിപ്രായ പ്രകാരം ജലാധി ദേവനായ വരുണനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു സമുദ്രത്തെ തരണം ചെയ്യാൻ മാർഗം കാട്ടിത്തരാൻ വേണ്ടി രാമൻ മൂന്നു ദിവസം സമുദ്രതീരത്തു ദർഭ വിരിച്ചു കിഴക്കോട്ടു തലവെച്ചുകിടന്നു ധ്യാനമിരുന്നെങ്കിലും സാഗരദേവൻ പ്രത്യക്ഷപെട്ടില്ല. കുപിതനായ രാമൻ ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ സാഗരദേവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തന്റെ മീതെ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടു ചിറ കെട്ടിച്ചു ലങ്കയിലേക്കു കടക്കാനും, താൻ അതു തിരമാലകൾ മൂലം ചിതറിപ്പോവാതെ പൃഷ്‌ടോപരി താങ്ങി നിർത്തികൊള്ളാമെന്നും വരുണൻ രാമനെ അറിയിച്ചു. രാമൻ തൊടുത്ത ബ്രഹ്‌മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ വടക്കു ഭാഗത്തായി, ക്രൂരരാക്ഷസന്മാർ നിവസിക്കുന്ന ദ്രുമകല്യ എന്ന സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിക്കാൻ വരുണൻ അഭ്യർഥിച്ചു. വരുണദേവന്റെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ചും രാമന്റെ കല്പനയിലും വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രനായ നളന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലും കോടിക്കണക്കിന് വരുന്ന വാനരപ്പട വൻപാറകളും മുള, കടമ്പു, കരിമ്പന, കരിമരുത്, നീർമരുത്, കുടകപ്പാല തുടങ്ങിയ മരങ്ങളും കടലിലേക്ക് പറിച്ചിട്ടു. നളന്റെയും നീലന്റെയും നേത്രത്വത്തിൽ വെറും അഞ്ചു ദിവസം കൊണ്ടു നൂറു യോജന നീളം സമുദ്രത്തിനു മീതെക്കൂടെ ലങ്കയിലേക്കുള്ള സേതുവിന്റെ നിർമ്മാണം വാനരപ്പട പൂർത്തീകരിച്ചു. രാമനും വാനര സൈന്യവും സേതുമാർഗ്ഗം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ===യുദ്ധസന്നാഹം=== ലങ്കയിലെത്തിയ രാമനും സൈന്യവും സുവേല പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ തമ്പടിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയും ബലവും എണ്ണവും ഉള്ളുകളികളും അറിഞ്ഞു വരാൻ രാവണനിർദ്ദേശത്താൽ വീണ്ടും ശുകനും ഒപ്പം സാരണനും വാനരവേഷത്തിൽ രാമന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നു കൂടി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കവേ വിഭീഷണൻ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പിടികൂടി രാമന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചു. വന്നകാര്യം പൂർത്തികരിച്ചു മടങ്ങാനും കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും അറിയണമെങ്കിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു തരുമെന്നും, തന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു രാവണനും രാക്ഷസകുലവും ഒടുങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുക എന്നു രാവണനെ അറിയിക്കുക എന്നും രാമൻ അവരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം വിട്ടയച്ചു. രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തിയ ശുകസാരണന്മാർ നടന്നതെല്ലാം രാക്ഷസരാജനെ അറിയിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും നാലു പേർ മതി ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാണെന്നും വാനരസേന വെറും കാഴ്ച്ചക്കാരായി നോക്കി നിന്നാൽ മാത്രം മതിയെന്നും അവർ രാവണനെ അറിയിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഉപദ്രമമേറ്റത് കൊണ്ടാണ് ശുകസാരണന്മാർ ഇപ്രകാരം വിഢിത്തം പറയുന്നതെന്ന് രാവണൻ പരിഹസിച്ചു. ഒരുന്നത ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽനിന്നു കൊണ്ടു രാവണൻ വിശാലമായ വാനാരസേനയെ വീക്ഷിച്ചു. ശുകസാരണന്മാർ ഓരോ വാനരവീരൻമ്മാരെക്കുറിച്ചും രാവണനോടു വിശദീകരിച്ചു. വാനരസൈന്യത്തിൻ്റെ ശക്തി കണ്ട് അമ്പരന്ന രാവണൻ,യുദ്ധം തുടങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് സീതയുടെ മനസ്സുമാറ്റാൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. മായാജാലങ്ങളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ 'വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ' എന്ന രാക്ഷസനെയും കൂട്ടി രാവണൻ അശോകവനത്തിലെത്തി. തന്റെ സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തൻ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുകയായിരുന്ന രാമനെ ചതിയിൽ വെട്ടിക്കൊന്നു എന്ന് രാവണൻ സീതയോട് കള്ളം പറഞ്ഞു. തെളിവിനായി വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ സൃഷ്ടിച്ച, ചോരയൊലിക്കുന്ന രാമന്റെ 'മായാശിരസ്സും' (കൃത്രിമ തല) രാമന്റെ വലിയ വില്ലും സീതയുടെ മുന്നിലേക്ക് ഇട്ടുകൊടുത്തു. തന്റെ ജീവനാഥന്റെ തലയും വില്ലും കണ്ട് സീതാദേവി ബോധംകെട്ടു വീണു. ഉണർന്നപ്പോൾ ആ തലയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ദേവി വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ സമയത്ത് ലങ്കയിൽ വലിയൊരു യുദ്ധഭേരി മുഴങ്ങുകയും, മന്ത്രിമാർ അടിയന്തരമായി രാവണനെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് വിളിച്ചുകൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു. രാവണൻ പോയ ഉടനെ ആ മായാശിരസ്സും വില്ലും അപ്രത്യക്ഷമായി. അപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ പത്നിയായ 'സരമ' അവിടെയെത്തുകയും, അതൊരു മായാപ്രയോഗമാണെന്നും ശ്രീരാമൻ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി സുവേല പർവ്വതത്തിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നും പറഞ്ഞ് സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാവണന്റെ സൈനിക വിന്യാസം ശ്രീരാമൻ ലങ്കയെ വളഞ്ഞുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ തന്റെ മന്ത്രിമാരുമായി അടിയന്തരയോഗം ചേർന്നു. ലങ്കാകോട്ടയുടെ നാല് കവാടങ്ങളും സംരക്ഷിക്കാനായി തന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച സേനാധിപന്മാരെ രാവണൻ നിയോഗിച്ചു: •കിഴക്കേ കവാടം: അതിശക്തനായ 'പ്രഹസ്തനെ' ആണ് കിഴക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാൻ ഏൽപ്പിച്ചത്. •തെക്കേ കവാടം :ഭയാനകന്മാരായ 'മഹാപാർശ്വൻ', 'മഹോദരൻ'എന്നീ രാക്ഷസന്മാരെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം തെക്കേ കവാടത്തിൽ നിർത്തി. •പടിഞ്ഞാറേ കവാടം : ഏറ്റവും വലിയ മാന്ത്രികനും അജയ്യനുമായ തന്റെ പ്രിയപുത്രൻ 'ഇന്ദ്രജിത്തിനെ'പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിന്റെ ചുമതല ഏൽപ്പിച്ചു. •വടക്കേ കവാടം: ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും നിൽക്കുന്ന വടക്കേ കവാടം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ചുമതല രാവണൻ നേരിട്ട് ഏറ്റെടുത്തു. ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരും രാവണനൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. •മദ്ധ്യഭാഗം:ലങ്കയുടെ ഹൃദയഭാഗം സംരക്ഷിക്കാൻ 'വിരൂപാക്ഷൻ' എന്ന സേനാധിപനെയും നിയോഗിച്ചു. യുദ്ധതന്ത്രങ്ങൾ ആവിഷ്കരിക്കാനായി ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരവീരന്മാരും 'സുവേല പർവ്വതത്തിന്റെ' മുകളിൽ കയറി ലങ്കാനഗരം നിരീക്ഷിക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ വളരെ ദൂരെ ലങ്കാകൊട്ടാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിലത്തെ മട്ടുപ്പാവിൽ ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് നിൽക്കുന്ന രാവണനെ അവർ കണ്ടു. തന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ശ്രീരാമന്റെ ബദ്ധശത്രുവിനെ കണ്ട മാത്രയിൽ വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവന്റെ രക്തം തിളച്ചു. മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കാതെ ഒറ്റയടിക്ക് സുഗ്രീവൻ സുവേല പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് രാവണന്റെ മട്ടുപ്പാവിലേക്ക് ഒരു വൻ കുതിപ്പ് നടത്തി. രാവണന്റെ മുന്നിൽ ചെന്നുവീണ സുഗ്രീവൻ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു: "ഞാൻ ലോകനാഥനായ ശ്രീരാമന്റെ ദാസനാണ്, ഇന്ന് നീ എന്റെ കയ്യിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടില്ല". പെട്ടെന്നുള്ള ആക്രമണത്തിൽ അമ്പരന്ന രാവണനുമായി സുഗ്രീവൻ ഘോരമായ മൽപ്പിടുത്തം നടത്തി. സുഗ്രീവൻ രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. രണ്ടുപേരും തമ്മിൽ വലിയൊരു മൽപ്പിടുത്തം തന്നെ നടന്നു. എന്നാൽ തനിക്ക് തുല്യനായ ഈ വാനരനെ വെറും കായികബലം കൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കി രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തി പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് മുൻകൂട്ടി കണ്ട സുഗ്രീവൻ രാവണനെ തള്ളിയിട്ട ശേഷം, ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. സുഗ്രീവന്റെ സ്നേഹവും സാഹസികതയും കണ്ട് സന്തോഷിച്ചെങ്കിലും, തന്നോട് ചോദിക്കാതെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ രാജാവ് സ്വന്തം ജീവൻ പണയംവെച്ച് എടുത്തുചാടിയതിന് ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവനെ സ്നേഹപൂർവ്വം ശാസിച്ചു. സുഗ്രീവൻ മടങ്ങിയെത്തിയ ശേഷം, യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപ് രാജധർമ്മം അനുസരിച്ച് അവസാനത്തെ സമാധാനശ്രമം നടത്താൻ ശ്രീരാമൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദനെ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് ദൂതനായി അയച്ചു. രാവണസഭയിൽ പറന്നിറങ്ങിയ അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ സന്ദേശം ഗാംഭീര്യത്തോടെ അറിയിച്ചു: "അല്ലയോ രാവണാ, ഒന്നുകിൽ സീതാദേവിയെ തിരികെ നൽകി ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വീണ് മാപ്പപേക്ഷിക്കുക. അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറാവുക. ലങ്കയെ മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ച് നിന്നെയും കൊന്നേ ശ്രീരാമൻ മടങ്ങുകയുള്ളൂ." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് അഹങ്കാരിയായ രാവണൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. ഈ വാനരനെ പിടിച്ച് വധിക്കാൻ അവൻ തന്റെ കാവൽക്കാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. നാല് ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ വന്ന് അംഗദന്റെ കൈകാലുകളിൽ കയറിപ്പിടിച്ചു. അംഗദൻ അവരെ തടഞ്ഞില്ല. അവർ തന്നെ മുറുകെ പിടിച്ചു എന്ന് ഉറപ്പായ നിമിഷം, അംഗദൻ ആ നാലു രാക്ഷസന്മാരുമായി ആകാശത്തേക്ക് അതിവേഗം കുതിച്ചുയർന്നു. അംഗദന്റെ വേഗതയിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാനാകാതെ ആ രാക്ഷസന്മാർ താഴെവീണ് ചിന്നിച്ചിതറി മരിച്ചു. തുടർന്ന് അംഗദൻ രാവണന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ മേൽക്കൂര ഒറ്റച്ചവിട്ടിന് തകർത്തു തരിപ്പണമാക്കി. തന്റെ വരവറിയിച്ചുകൊണ്ട് വലിയൊരു സിംഹനാദം മുഴക്കി അംഗദൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. സമാധാനശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടതോടെ, ഇനിയൊരു യുദ്ധം ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെന്ന് ഉറപ്പായി. ===യുദ്ധാരംഭം=== രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈനികവിന്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിഭീഷണന്റെ കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ ലഭിച്ചതിനെത്തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സുഗ്രീവനും ചേർന്ന് വളരെ തന്ത്രപരമായ രീതിയിലാണ് വാനരസൈന്യത്തെ വിന്യസിച്ചത്. ലങ്കാകോട്ടയുടെ നാല് പ്രധാന കവാടങ്ങളെയും ഒരേസമയം വളഞ്ഞ് ആക്രമിക്കുക എന്നതായിരുന്നു അവരുടെ പദ്ധതി. ഇതിനായി പ്രഹസ്തൻ കാവൽനിന്ന കിഴക്കേ കവാടം തകർക്കാൻ വാനര സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വലിയൊരു പടയെ മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ എന്നിവരുടെ സഹായത്തോടെ നിയോഗിച്ചു. മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും സംരക്ഷിച്ചിരുന്ന തെക്കേ കവാടം ഉപരോധിക്കാനുള്ള ചുമതല യുവരാജാവായ അംഗദനും ഋഷഭനും മറ്റ് പ്രമുഖ വാനരന്മാർക്കുമായിരുന്നു. ഏറ്റവും അപകടകാരിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് കാവൽനിന്ന പടിഞ്ഞാറേ കവാടം നേരിടാൻ അപാരമായ കരുത്തുള്ള ഹനുമാനെയും കൂട്ടരെയുമാണ് ശ്രീരാമൻ ചുമതലപ്പെടുത്തിയത്. എന്നാൽ ലങ്കാധിപനായ രാവണൻ നേരിട്ട് നിലയുറപ്പിച്ച പ്രധാന കവാടമായ വടക്കേ നടയിലേക്ക് സാക്ഷാൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും തന്നെ നേരിട്ടെത്തി. സൈന്യത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മുഴുവൻ സൈനിക നീക്കങ്ങളെയും നിരീക്ഷിക്കാനും ആവശ്യമുള്ള കവാടങ്ങളിലേക്ക് അടിയന്തര സഹായമെത്തിക്കാനുമുള്ള ചുമതല വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനുമാണ് വഹിച്ചത്. ഒപ്പം സുഷേണൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള മുതിർന്ന വാനരന്മാർ സൈന്യത്തിന് ശക്തമായ പ്രതിരോധ പിന്തുണ നൽകി. രാക്ഷസന്മാർ വില്ലും വാളും ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്തപ്പോൾ, വാനരസൈന്യം വന്മരങ്ങളും ഭീമാകാരമായ പാറക്കല്ലുകളും പർവ്വതശിഖരങ്ങളും പിഴുതെടുത്താണ് അവരെ എതിരിട്ടത്. തങ്ങളുടെ അതിവേഗത്തിലുള്ള ചാട്ടവും, കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും, അപാരമായ കായികബലവും സമന്വയിപ്പിച്ച് ലങ്കയെ നാലുപാടുനിന്നും ശ്വാസംമുട്ടിക്കുന്ന തരത്തിലായിരുന്നു ശ്രീരാമന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വാനരസേനയുടെ ഈ മഹാസൈനിക വിന്യാസം. മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, വാനരവീരനായ അംഗദനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടന്നു. അംഗദന്റെ അപാരമായ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിരായുധനായി അപമാനിതനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടിരക്ഷപ്പെടേണ്ടി വന്നു. ഇത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനേറ്റ വലിയൊരു തിരിച്ചടിയായിരുന്നു. നേർക്കുനേർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാജാലങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ ആർക്കും കാണാൻ കഴിയാത്ത വിധം അദൃശ്യനായി ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ അവൻ അസ്ത്രമഴ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശത്രു എവിടെയാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഭയാനകമായ 'നാഗാസ്ത്രം' (നാഗപാശം) പ്രയോഗിച്ചു. അവൻ എയ്തുവിട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ സാധാരണമായിരുന്നില്ല; അവ വായുവിൽ വെച്ച് ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി. ആയിരക്കണക്കിന് സർപ്പങ്ങൾ മഴപോലെ പെയ്തിറങ്ങി രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദേഹത്ത് തുളഞ്ഞുകയറി. ആ സർപ്പങ്ങൾ അവരെ വരിഞ്ഞുമുറുക്കുകയും ശരീരത്തിൽ മാരകമായ വിഷം ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അനങ്ങാനോ വില്ലെടുക്കാനോ കഴിയാതെ, രക്തം വാർന്ന് ഇരുവരും ബോധരഹിതരായി യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീണു. അജയ്യരായ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ വീണതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അംഗദനും ജാംബവാനും വിതുമ്പിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അദൃശ്യനായി നിന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് അവരെ പരിഹസിച്ചു ചിരിക്കുകയും, തന്റെ വിജയം രാവണനെ അറിയിക്കാൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീരാമന് അല്പം ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടി. എന്നാൽ തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ നാഗപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ജീവൻ വെടിഞ്ഞതുപോലെ കിടക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി കരഞ്ഞു: "ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പിന്നെ ഞാൻ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ട് എന്ത് കാര്യം? എന്റെ ജീവനിൽത്തന്നെ എന്ത് അർത്ഥമാണുള്ളത്? ഏത് നാട്ടിൽ ചെന്നാലും ഒരു ഭാര്യയെയും ബന്ധുക്കളെയും ലഭിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ സ്വന്തം ജീവനേക്കാൾ എന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരു സഹോദരനെ എനിക്കെവിടെ കിട്ടും? അവനില്ലാതെ ഞാൻ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, ഞാൻ ഇവിടെവെച്ച് ജീവനുപേക്ഷിക്കും." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിലാപം കേട്ട് വാനരസേന മുഴുവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ താൻ ജയിച്ചു എന്ന് വിശ്വസിച്ച രാവണൻ, രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് സീതയെ കാണിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതിനായി രാക്ഷസിമാരോട് സീതയെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അനക്കമില്ലാതെ കിടക്കുന്ന ഇരുവരെയും കണ്ട് താനാണ് ഇതിനെല്ലാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച് സീത വാവിട്ടു കരഞ്ഞു. എന്നാൽ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന 'ത്രിജട' എന്ന ദയയുള്ള രാക്ഷസി സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: "സീതേ കരയാതിരിക്കൂ, ഇവർ മരിച്ചിട്ടില്ല. മരിച്ചവരുടെ മുഖത്തെ ദൈവികമായ തേജസ്സ് നഷ്ടപ്പെടും, എന്നാൽ ഇവരുടെ മുഖത്ത് ആ തേജസ്സ് ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. മാത്രമല്ല വാനരസേന ഭയന്നോടാതെ കാവൽ നിൽക്കുകയാണ്. ഈ പുഷ്പകവിമാനം ഒരിക്കലും ഒരു വിധവയെ വഹിക്കുകയുമില്ല."ഇതുകേട്ട് സീതയ്ക്ക് അല്പം ആശ്വാസമായി. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദുഃഖിതരായി നിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ പെട്ടെന്ന് പ്രകൃതിയിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. വലിയ കൊടുങ്കാറ്റു വീശി, സമുദ്രം ഇരമ്പിമറിഞ്ഞു, വലിയ മരങ്ങൾ കടപുഴകിവീണു. ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രകാശമാനനായ ഒരാൾ പറന്നിറങ്ങുന്നത് അവർ കണ്ടു. സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനവും പക്ഷികളുടെ രാജാവുമായ 'ഗരുഡൻ' ആയിരുന്നു അത്. സർപ്പങ്ങളുടെ ജന്മശത്രുവാണ് ഗരുഡൻ. ഗരുഡൻ താഴെയിറങ്ങിയ നിമിഷം തന്നെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മായാസർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അവ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് പാഞ്ഞൊളിച്ചു. ഗരുഡൻ സ്നേഹത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിലെത്തി അവരുടെ മുഖത്തും ശരീരത്തും പതുക്കെ തലോടി. ഗരുഡന്റെ സ്പർശമേറ്റതോടെ വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു: •അവരുടെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾ പാടുകൾ പോലുമില്ലാതെ അപ്രത്യക്ഷമായി. •കൊടിയ വിഷം പൂർണ്ണമായും നിർവീര്യമായി. •അവരുടെ ശരീരത്തിന് പഴയതിലും വലിയ ദൈവികമായ തിളക്കം ലഭിച്ചു. •മുൻപുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഇരട്ടി ശക്തിയും ഊർജ്ജവും അവർക്ക് കൈവന്നു. തങ്ങളെ മരണത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച ഈ ദിവ്യരൂപൻ ആരാണെന്ന് ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു. ഗരുഡൻ ഭക്തിയോടെ മറുപടി നൽകി: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ പ്രാണസഖാവായ ഗരുഡനാണ്. ഞാൻ അല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ മായാബന്ധനം അഴിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ ചതിയിലൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ അങ്ങ് ധർമ്മത്തിലൂടെയാണ് പോരാടുന്നത്, അതിനാൽ ഇനിയും ശ്രദ്ധ വേണം." ശ്രീരാമനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വിജയം ആശംസിച്ച് ഗരുഡൻ ആകാശത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ പൂർവ്വാധികം ശക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് കണ്ട വാനരസേന ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. യുദ്ധം വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ശക്തിയോടെ ആരംഭിക്കാൻ അവർ തയ്യാറായി. ===പ്രഹസ്തവധം=== ഗരുഡന്റെ വരവോടെ രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ നാഗപാശത്തിൽ നിന്ന് മുക്തരായ ശേഷം ലങ്കാധിപനായ രാവണൻ കടുത്ത അമർഷത്തോടെ തന്റെ മൂന്ന് കരുത്തരായ സേനാധിപന്മാരെ ഓരോരുത്തരായി യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. ആദ്യം പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലൂടെ വലിയൊരു രാക്ഷസപ്പടയുമായി യുദ്ധത്തിനെത്തിയ ധൂമ്രാക്ഷൻ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും വാനരസേനയെ ചിതറിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് കണ്ട ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് വലിയൊരു പാറക്കല്ലെറിഞ്ഞ് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ രഥം തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട ധൂമ്രാക്ഷൻ മുള്ളുകളുള്ള ഭാരമേറിയ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ തലയ്ക്ക് ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, ആ പ്രഹരം നിഷ്പ്രയാസം താങ്ങിയ ഹനുമാൻ സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന ഭീമാകാരമായ ഒരു പർവ്വതശിഖരം പിഴുതെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിയുകയും, തലയോട്ടി തകർന്ന് ധൂമ്രാക്ഷൻ തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ മരണവാർത്തയറിഞ്ഞ് ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ അടുത്തതായി മായാശക്തികളിൽ അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വജ്രദംഷ്ട്രനെയാണ് തെക്കേ കവാടത്തിലൂടെ യുദ്ധത്തിനയച്ചത്. വാനരന്മാർക്ക് നേരെ കനത്ത നാശനഷ്ടം വരുത്തിയ വജ്രദംഷ്ട്രനെ ബാലീപുത്രനായ അംഗദൻ നേരിട്ടു. മരങ്ങളും പാറകളും കൊണ്ട് അംഗദൻ അവന്റെ രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തതിനെത്തുടർന്ന് ഇരുവരും വാളും പരിചയുമെടുത്ത് അതിഘോരമായ പോരാട്ടത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. പോരാട്ടത്തിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ അംഗദൻ തന്റെ വാളുകൊണ്ട് അതിശക്തമായ ഒറ്റ വെട്ടിന് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, അവന്റെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശിരസ്സ് നിലംപതിച്ചതോടെ രാക്ഷസസൈന്യം ഭയന്നോടുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ആർക്കും കുലുക്കാൻ കഴിയാത്തവനെന്ന് പേരുള്ള അതിവിദഗ്ദ്ധനായ വില്ലാളി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങി. ആകാശത്തെ മുഴുവൻ മറയ്ക്കുന്ന രീതിയിൽ അകംപനൻ നടത്തിയ ശരവർഷത്തിൽ കുമുദൻ, നളൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഇതുകണ്ട് വാനരന്മാരെ രക്ഷിക്കാനായി ഹനുമാൻ അകംപനന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി വലിയൊരു ശാലവൃക്ഷം പിഴുതെറിഞ്ഞെങ്കിലും അകംപനൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ ആ മരത്തെ പതിനാല് കഷണങ്ങളാക്കി മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ അതിഭീമാകാരമായ മറ്റൊരു വന്മരം വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ആകാശത്തുയർന്ന് അതിവേഗത്തിൽ ചുഴറ്റി അകംപനന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞടിക്കുകയും, തല തരിപ്പണമായി അകംപനൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ജീവനറ്റ് വീഴുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ മൂന്ന് പ്രമുഖ സേനാധിപന്മാരുടെയും തുടർച്ചയായ മരണം രാവണനെ വല്ലാതെ ഭയപ്പെടുത്തുകയും ലങ്കയിൽ കനത്ത ശോകം പടർത്തുകയും ചെയ്തു. ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകംപനൻ എന്നീ പ്രമുഖ രാക്ഷസവീരന്മാർ വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന്, ആശങ്കാകുലനായ രാവണൻ തന്റെ ഏറ്റവും വിശ്വസ്തനും സർവ്വസൈന്യാധിപനുമായ പ്രഹസ്തനെ വലിയൊരു സൈന്യത്തോടൊപ്പം യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അയച്ചു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ പ്രഹസ്തൻ തന്റെ വില്ലും അമ്പും ഭാരമേറിയ ഗദയുമുപയോഗിച്ച് വാനരസേനയെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കി ഭീതി പരത്തി. വാനരന്മാർ ചിതറിയോടുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, വാനരസേനയുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ പ്രഹസ്തനെ നേരിടാൻ നേരിട്ട് മുന്നോട്ടുവന്നു. തുടർന്ന് നീലനും പ്രഹസ്തനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടന്നു. നീലൻ പിഴുതെറിഞ്ഞ വന്മരങ്ങളെയും പാറക്കല്ലുകളെയും പ്രഹസ്തൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തെറിഞ്ഞു. എന്നാൽ ഒട്ടും പതറാതെ അതിവേഗത്തിൽ കുതിച്ചുചാടിയ നീലൻ, പ്രഹസ്തന്റെ രഥം തല്ലിത്തകർക്കുകയും കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിക്കുകയും ചെയ്തു. രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ നിലത്തിറങ്ങി തന്റെ ഭീമാകാരമായ ഇരുമ്പ് ഗദയെടുത്ത് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് നീലന്റെ തലയ്ക്കടിച്ചു. ശക്തമായ ആ പ്രഹരത്തിൽ നീലന്റെ നെറ്റിത്തടം പിളർന്ന് രക്തം വാർന്നു. എന്നാൽ ആ കൊടിയ വേദനയിലും തളരാതെ നിന്ന നീലൻ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന പർവ്വതസമാനമായ ഒരു വലിയ പാറക്കല്ല് കൈകളിലേക്ക് എടുത്തുയർത്തി. തുടർന്ന് നീലൻ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഭീമൻ പാറക്കല്ല് പ്രഹസ്തന്റെ തലയിലേക്ക് ആഞ്ഞെറിഞ്ഞു. തലയോട്ടി തകർന്ന്, കണ്ണുകളും തലച്ചോറും പുറത്തുവന്ന് പ്രഹസ്തൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ ചോരയിൽ കുളിച്ച് തൽക്ഷണം മരിച്ചുവീണു. തങ്ങളുടെ സർവ്വസൈന്യാധിപൻ മരിച്ചതുകണ്ട് ഭയന്നുവിറച്ച രാക്ഷസസൈന്യം ആയുധങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ലങ്കാകോട്ടയ്ക്കുള്ളിലേക്ക് ജീവനുംകൊണ്ട് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. ===കുംഭകർണവധം=== ലങ്കാസൈന്യത്തിലെ അതികായന്മാരായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകംപനൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവർക്ക് പിന്നാലെ സർവ്വസൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. ഇനിയാരെയും അയച്ചിട്ട് കാര്യമില്ലെന്നും താൻ തന്നെ നേരിട്ടിറങ്ങുമെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ സർവ്വസന്നാഹങ്ങളോടെയും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, അനേകം ആയുധങ്ങളുമായി രാവണൻ വരുന്നതുകണ്ട് വാനരസേന ഭയചകിതരായി. യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനുമായാണ് ഏറ്റുമുട്ടിയത്. സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു മല പിഴുതെടുത്ത് രാവണന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും രാവണൻ അത് തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർത്തു, തുടർന്ന് ഒരു തീക്ഷ്ണമായ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സുഗ്രീവനെ ബോധംകെടുത്തി വീഴ്ത്തി. പിന്നീട് ഗവാക്ഷൻ, ഋഷഭൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാരെയും രാവണൻ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് ഹനുമാൻ രാവണന് നേരെ കുതിച്ചെത്തി. ഹനുമാൻ തന്റെ വലതുകൈ ചുരുട്ടി രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഒരിടികൊടുത്തു. ആ ഇടിയുടെ ആഘാതത്തിൽ രാവണൻ രഥത്തിൽ തളർന്നിരുന്നുപോയി. ഹനുമാന്റെ ശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചെങ്കിലും, രാവണൻ തിരിച്ചും ഹനുമാനെ പ്രഹരിച്ചു. ഹനുമാനും നീലനും പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിവേഗം രാവണന്റെ മുന്നിലെത്തി യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾ രാവണനെ ശരിക്കും വിസ്മയിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് തനിക്ക് നൽകിയ അതിശക്തമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യായുധം (വേൽ) ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ആ ആയുധമേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണനെ ജീവനോടെ പിടിച്ച് ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ രാവണൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉയർത്താൻ നോക്കി. എന്നാൽ മൂലോകങ്ങളും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണന് ലക്ഷ്മണനെ ഒരു തരിമ്പ് പോലും അനക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല (കാരണം ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായിരുന്നു). അപ്പോഴേക്കും അവിടെ കുതിച്ചെത്തിയ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ നെഞ്ചിൽ വീണ്ടും അതിശക്തമായി പ്രഹരിക്കുകയും, രാവണൻ ബോധംകെട്ട് വീണ തക്കത്തിന് ലക്ഷ്മണനെ വളരെ അനായാസമായി എടുത്ത് ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന് പരിക്കേറ്റതുകണ്ട് ശ്രീരാമൻ കോപംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. രാമൻ തന്റെ വില്ലായ കോദണ്ഡവുമെടുത്ത് രാവണന് നേരെ നടന്നു. എന്നാൽ രാവണൻ രഥത്തിലും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുമാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നത് യുദ്ധനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായതിനാൽ, ഹനുമാൻ ശ്രീരാമനോട് തന്റെ തോളിൽ കയറിരുന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാന്റെ തോളിലേറി ആദ്യമായി രാവണനുമായി നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം അതിഭയാനകമായിരുന്നു. രാവണൻ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശ്രീരാമൻ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തെറിഞ്ഞു. ശ്രീരാമന്റെ മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം വാർന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ഒരോ അസ്ത്രങ്ങളായി പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ രഥം തകർത്തു, കുതിരകളെ വധിച്ചു, സാരഥിയെ കൊന്നു. ഒടുവിൽ അതിശക്തമായ ഒരു അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രം (അർദ്ധചന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയുള്ള അസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ച് രാവണന്റെ കയ്യിലിരുന്ന വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. എന്നിട്ടും കോപമടങ്ങാതെ ശ്രീരാമൻ അടുത്ത അസ്ത്രം തൊടുത്ത് മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രാവണന്റെ തലയിലെ കിരീടം വെട്ടി താഴെയിട്ടു. രഥവും ആയുധങ്ങളും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശരീരമാസകലം മുറിവേറ്റ്, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞ് നിരായുധനായി രാവണൻ തലകുനിച്ചു നിന്നു. രാവണന്റെ എല്ലാ അഹങ്കാരവും ആ നിമിഷം തകർന്നടിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ഗച്ഛ അനുജാനാമി രണാർദ്ദിതസ്ത്വമ് പ്രവിശ്യ രാത്രിഞ്ചരരാജ ലങ്കാമ് । ആശ്വസ്യ നിർയ്യാഹി രഥീ സധന്വീ തദാ ബലം പ്രേക്ഷ്യസി രാമസ്യ ത്വം ॥" (അല്ലയോ രാവണാ, നീ മഹത്തായ യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ നീ ക്ഷീണിതനും നിരായുധനുമാണ്. നിരായുധനായ ശത്രുവെ കൊല്ലുന്നത് എന്റെ ധർമ്മമല്ല. അതിനാൽ നിനക്ക് ഞാൻ ജീവൻ ദാനം നൽകുന്നു. നീ ഇപ്പോൾ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങുക. നന്നായി വിശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം, നാളെ പുതിയ രഥവും ആയുധങ്ങളുമായി വരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിനക്ക് കാണിച്ചുതരാം.) ശ്രീരാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ രാവണനെ വല്ലാതെ അപമാനിതനാക്കി. മൂലോകങ്ങളും ജയിച്ച തനിക്ക് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ജീവഭിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങേണ്ടി വന്നല്ലോ എന്നോർത്ത് ലജ്ജിച്ച്, തലതാഴ്ത്തി രാവണൻ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. അപമാനിതനായി ലങ്കയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ രാവണൻ ആകെ ഭയന്നുപോയി. വലിയ സേനാധിപന്മാർ നശിച്ചതും ശ്രീരാമന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും അവനെ ചിന്തിപ്പിച്ചു. ഇനി തന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം അതിഭീമാകാരനും അജയ്യനുമായ സഹോദരൻ കുംഭകർണ്ണൻ മാത്രമാണെന്ന് രാവണൻ തീരുമാനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (ശാപം) കാരണം ആറുമാസം തുടർച്ചയായി ഉറങ്ങുകയും ഒരു ദിവസം മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതക്കാരനാണ് കുംഭകർണ്ണൻ. എന്നാൽ അവൻ ഉറങ്ങാൻ തുടങ്ങിയിട്ട് കുറച്ചു ദിവസങ്ങളേ ആയിട്ടുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും അവനെ ഉണർത്താൻ രാവണൻ രാക്ഷസന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. കുംഭകർണ്ണനെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തുക എന്നത് എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഗുഹയിലെത്തി വലിയ മാംസപർവ്വതങ്ങളും മദ്യക്കുടങ്ങളും ഒരുക്കിവെച്ചു. അവൻ ശ്വാസം വിടുമ്പോൾ ആ കാറ്റിൽ രാക്ഷസന്മാർ പുറത്തേക്ക് തെറിച്ചുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അവനെ ഉണർത്താനായി പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കി, വലിയ ശംഖുകൾ ഊതി, ആയിരക്കണക്കിന് രാക്ഷസന്മാർ ഒരേസമയം സിംഹനാദം മുഴക്കി. പക്ഷെ അവൻ അനങ്ങിയില്ല. മുടിക്ക് പിടിച്ചു വലിച്ചു, ചെവിയിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചു, വലിയ ഗദകൾ കൊണ്ട് ദേഹത്ത് അടിച്ചു, ഒടുവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളെയും കുതിരകളെയും അവന്റെ ദേഹത്തുകൂടി നടത്തിച്ചു. അപ്പോഴൊന്നും ഉണരാതിരുന്ന കുംഭകർണ്ണൻ, ഒടുവിൽ മാംസത്തിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും കൊതിയൂറുന്ന ഗന്ധം അടിച്ചപ്പോഴാണ് കണ്ണുതുറന്നത്. ഉണർന്നയുടനെ കുംഭകർണ്ണൻ വലിയ അളവിൽ മാംസവും മദ്യവും കഴിച്ചു. എന്തിനാണ് തന്നെ അകാലത്തിൽ ഉണർത്തിയത് എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. രാവണൻ ശ്രീരാമനെക്കുറിച്ചും ലങ്ക നേരിടുന്ന വലിയ അപകടത്തെക്കുറിച്ചും അവനോട് പറഞ്ഞു. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ കുംഭകർണ്ണൻ ആദ്യം രാവണനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: "ജ്യേഷ്ഠാ, സീതയെ അപഹരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് അങ്ങ് ഞങ്ങളോടാരോടും ആലോചിച്ചില്ല. ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ് അങ്ങ് ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. രാമൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല." എങ്കിലും, തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലായതിനാൽ, എന്തൊക്കെ സംഭവിച്ചാലും താൻ രാമനെ വധിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകി കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വലിയ പർവ്വതം നടന്നു വരുന്നതുപോലെ ലങ്കാകവാടം കടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ വരുന്നത് കണ്ട് വാനരസേന ഭയന്നോടി. കുംഭകർണ്ണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ ചവിട്ടി അരയ്ക്കുകയും വാരി വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തു. അംഗദൻ, നീലൻ, ഋഷഭൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർ അവനെ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ എല്ലാവരെയും തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. സാക്ഷാൽ ഹനുമാൻ ഒരു വലിയ മലയുമായി വന്ന് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ കുംഭകർണ്ണൻ തന്റെ ശൂലം കൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ വലിയൊരു പർവ്വതശിഖരവുമായി കുംഭകർണ്ണനെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ കുംഭകർണ്ണൻ അത് തകർക്കുകയും സുഗ്രീവനെ ആക്രമിച്ച് ബോധംകെടുത്തി തന്റെ തോളിലിട്ട് ലങ്കയിലേക്ക് നടക്കുകയും ചെയ്തു. വാനരരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത് കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു. എന്നാൽ ലങ്കാകോട്ട എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ബോധംവന്ന സുഗ്രീവൻ, തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ഉപയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ രണ്ടു കാതുകളും മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചെടുത്തു. വേദനകൊണ്ട് പുളഞ്ഞ കുംഭകർണ്ണൻ സുഗ്രീവനെ താഴെയിട്ടു. ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിന് സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തെത്തി. മൂക്കും കാതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ചോരയൊലിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് കുംഭകർണ്ണൻ വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. അന്ധമായ ദേഷ്യത്താൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും ഒരുപോലെ വിഴുങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ നേരിട്ടുവെങ്കിലും അവനെ മറികടന്ന് കുംഭകർണ്ണൻ ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. ശ്രീരാമനും കുംഭകർണ്ണനും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെ അവൻ വകവെച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ അതിശക്തമായ 'വായവ്യാസ്ത്രം'പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണ്ണന്റെ ഗദ പിടിച്ചിരുന്ന വലതുകൈ അറുത്തുവീഴ്ത്തി. അപ്പോൾ ഒരു വലിയ മരം പറിച്ചെടുത്ത് ഇടതുകൈകൊണ്ട് വീശിയപ്പോൾ, ശ്രീരാമൻ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ' ആ കയ്യും മുറിച്ചു. പിന്നീട് രണ്ട് അർദ്ധചന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ രണ്ട് കാലുകളും ശ്രീരാമൻ വെട്ടിമാറ്റി. കൈകാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഭയാനകമായി വാ പിളർന്ന് അവൻ രാമന് നേരെ നിരങ്ങിപ്പാഞ്ഞടുത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ, ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ അതിശക്തമായതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' വില്ലിൽ തൊടുത്തുവിട്ടു. ആ അസ്ത്രം കുംഭകർണ്ണന്റെ കഴുത്തറുത്തു. ആ വലിയ തല ലങ്കാകോട്ടയുടെ മതിലുകൾ തകർത്ത് നഗരത്തിൽ വീണു. അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ വലിയ തിരമാലകളെ ഇളക്കിമറിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയായിരുന്ന കുംഭകർണ്ണന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട് രാവണൻ ബോധരഹിതനായി വീണു. ബോധം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ വീണതോടെ തന്റെ വലംകൈ ആണ് നഷ്ടപ്പെട്ടതെന്നും, ഇനി തനിക്ക് രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞ് രാവണൻ വിലപിച്ചു. ===അതികായവധം=== കുംഭകർണൻ്റെ മരണശേഷം ദുഃഖിതനായ രാവണന്റെ മുൻപിലേക്ക് അവന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ നരാന്തകൻ, ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ എന്നിവരും സഹോദരന്മാരായ മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും ഒന്നിച്ച് യുദ്ധത്തിന് പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ നരാന്തകൻ അതിവേഗത്തിൽ പായുന്ന കുതിരപ്പുറത്തേറി, മൂർച്ചയേറിയ കുന്തവുമായി വാനരന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് കാറ്റുപോലെ പാഞ്ഞുനടന്നു. ഇത് കണ്ട ക്രുദ്ധനായ ബാലീപുത്രൻ അംഗദൻ നരാന്തകന്റെ കുതിരയെ ഒരൊറ്റ അടിക്ക് വധിക്കുകയും, തുടർന്ന് തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി നരാന്തകന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും ചെയ്തു. നെഞ്ചുതകർന്ന് നരാന്തകൻ അവിടെത്തന്നെ ചോരതുപ്പി മരിച്ചുവീണു. സഹോദരന്റെ മരണം കണ്ട് പ്രകോപിതനായ ദേവാന്തകൻ ഇരുമ്പ് ഗദയുമായി അംഗദന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തപ്പോൾ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്ന് അവനെ തടഞ്ഞു. ദേവാന്തകന്റെ തലയ്ക്ക് ഹനുമാൻ നൽകിയ കനത്ത മുഷ്ടിപ്രഹരത്തിൽ അവന്റെ തലയോട്ടി തകർന്ന് ദേവാന്തകനും തൽക്ഷണം കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇതിനിടയിൽ മൂന്ന് തലകളുള്ള ത്രിശിരസ്സ് രഥത്തിലിരുന്ന് ഹനുമാന് നേരെ ശരവർഷം നടത്തുകയും വേലുകൊണ്ട് പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ആ വേദനയെല്ലാം വകവെക്കാതെ ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ രഥം തകർത്ത് അവന്റെ സ്വന്തം വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങുകയും, ആ വാളുകൊണ്ട് ത്രിശിരസ്സിന്റെ മൂന്ന് തലകളും ഒന്നിനുപുറകെ ഒന്നായി അറുത്തുമാറ്റി അവനെയും വധിച്ചു. തുടർന്ന് വലിയൊരു ആനപ്പുറത്തേറി വാനരന്മാരെ ചവിട്ടിമെതിച്ചു വന്ന മഹോദരനെ വാനര സർവ്വസൈന്യാധിപനായ നീലൻ നേരിട്ടു. നീലൻ ഒരു ഭീമൻ പാറക്കല്ലുകൊണ്ട് ആനയുടെ തല തകർക്കുകയും, താഴെവീണ മഹോദരന്റെ ശരീരത്തിലേക്ക് പർവ്വതശിഖരം വലിച്ചെറിഞ്ഞ് അവനെ ഞെരിച്ചുകൊല്ലുകയും ചെയ്തു. ഇതേസമയം ഘോരമായി പൊരുതിയ മറ്റൊരു രാക്ഷസനായ മഹാപാർശ്വന്റെ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങി ഋഷഭൻ എന്ന വാനരവീരൻ അവന്റെ തലയ്ക്കടിച്ച് അവനെയും യമപുരിക്കയച്ചു. ഇവർ അഞ്ചുപേരും വീണതോടെ കുംഭകർണ്ണനെപ്പോലെ ഭീമാകാരനായ ശരീരവും ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ദിവ്യമായ ബ്രഹ്മകവചവുമുള്ള അതികായൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ വിനാശകരമായ താണ്ഡവമാടി. അതികായനെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ ലോകം നടുങ്ങുന്ന ഘോരമായ അമ്പെയ്യൽ യുദ്ധം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണൻ പ്രയോഗിച്ച അനേകം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ അതികായന്റെ അഭേദ്യമായ കവചത്തിൽ തട്ടി നിഷ്ഫലമായപ്പോൾ, വായുദേവൻ നേരിട്ടെത്തി ഇവനെ വധിക്കാൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തന്നെ പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് ലക്ഷ്മണനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് അതിശക്തമായ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തൊടുത്തുവിട്ടു. സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുപാഞ്ഞ ആ ദിവ്യാസ്ത്രം അതികായന്റെ ബ്രഹ്മകവചം പിളർന്ന് അവന്റെ വലിയ തലയറുത്തുമാറ്റുകയും, ഒരു പർവ്വതശിഖരം കണക്കെ അവന്റെ ഭീമാകാരമായ ഉടൽ നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. ===ഔഷധഗിരിഹരണം=== തൻ്റെ മറ്റ് പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാവണൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയെ രക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി. ഇത്തവണ കൂടുതൽ അപകടകാരിയായിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ മായാശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായും അദൃശ്യനായി നിന്ന് വാനരസേനയ്ക്ക് നേരെ ശരവർഷം നടത്തി. ആർക്കും അവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ തുടങ്ങിയ വാനരവീരന്മാർക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രങ്ങളിലൊന്നായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരസേനയ്ക്കും നേരെ പ്രയോഗിച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിഭീകരമായ പ്രഹരമേറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരും ജീവച്ഛവങ്ങളായി നിലംപതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രമായതിനാൽ അതിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാർ ആ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. യുദ്ധക്കളം മുഴുവൻ നിശ്ചലമായി, എങ്ങും മൃതദേഹങ്ങൾ മാത്രം. ആ വലിയ സേനയിൽ അപ്പോൾ ബോധം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നത് വിഭീഷണനും ഹനുമാനും മാത്രമായിരുന്നു (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു). അവർ രണ്ടുപേരും പന്തവും കൊളുത്തി യുദ്ധക്കളത്തിലൂടെ നടന്ന് പരിക്കേറ്റവരെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു കിടക്കുന്ന വയോധികനായ ജാംബവാനെ അവർ കണ്ടത്. വിഭീഷണന്റെ ശബ്ദം കേട്ട ജാംബവാൻ വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ചോദിച്ചത് ഒറ്റക്കാര്യമാണ്: "നമ്മുടെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ ജീവനോടെയുണ്ടോ?". ലക്ഷ്മണനെയോ സുഗ്രീവനെയോ അന്വേഷിക്കാതെ ഹനുമാനെ അന്വേഷിച്ചതിന്റെ കാരണം വിഭീഷണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ ജീവനോടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സേന മുഴുവൻ മരിച്ചാലും അവർ ഉണർന്നെഴുന്നേൽക്കും. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഇല്ലെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാവരും ജീവനോടെയുണ്ടെങ്കിലും മരിച്ചതിന് തുല്യമാണ്." അപ്പോഴേക്കും ഹനുമാൻ ഓടിയെത്തി ജാംബവാന്റെ കാൽക്കൽ വണങ്ങി. ഹനുമാനെ കണ്ട് സന്തോഷിച്ച ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: "ഹനുമാൻ, വാനരസേനയെയും രാമ-ലക്ഷ്മണന്മാരെയും രക്ഷിക്കാൻ ഇനി നിനക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ. നീ വേഗം ഹിമാലയത്തിലേക്ക് പോവുക. അവിടെ കൈലാസത്തിനും ഋഷഭപർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ സർവ്വ ഔഷധങ്ങളുമുള്ള ഒരു ദിവ്യപർവ്വതമുണ്ട് (ദ്രോണഗിരി/ഔഷധഗിരി). അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നാല് ദിവ്യഔഷധങ്ങളുണ്ട്: •മരിച്ചവരെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന 'മൃതസഞ്ജീവനി' •മുറിവുകൾ കരിച്ച് ഭേദമാക്കുന്ന 'വിശല്യകരണി' •ശരീരത്തിന്റെ നിറം തിരികെ നൽകുന്ന 'സുവർണ്ണകരണി' •അറ്റുപോയ അവയവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന 'സന്ധാനകരണി' നീ എത്രയും വേഗം അവ കൊണ്ടുവരിക." ജാംബവാന്റെ നിർദ്ദേശം കേട്ടയുടനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭീമാകാരമായ വിശ്വരൂപം പൂണ്ട് ഹിമാലയത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആകാശത്തുകൂടി ഒരു വാൽനക്ഷത്രം പോലെ പാഞ്ഞുപോയ ഹനുമാൻ അതിവേഗം ഹിമാലയത്തിലെത്തി ഔഷധപർവ്വതം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ വരുന്നത് കണ്ട ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങൾ സ്വയം മറഞ്ഞുപോയി (അദൃശ്യമായി). ഔഷധങ്ങളെ തിരഞ്ഞുപിടിക്കാൻ സമയമില്ലാത്തതിനാലും, അവ സ്വയം ഒളിച്ചതിൽ കോപം വന്നതിനാലും ഹനുമാൻ ആ പർവ്വതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം (ദ്രോണഗിരി) സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു. ആ പർവ്വതവും ഒരു കൈയ്യിലേന്തി ഒട്ടും സമയം കളയാതെ അദ്ദേഹം ആകാശത്തുകൂടി ലങ്കയിലേക്ക് പറന്നു. ഔഷധപ്പർവ്വതവും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ യുദ്ധക്കളത്തിന് മുകളിലെത്തിയതും വലിയൊരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. ആ ദിവ്യഔഷധങ്ങളുടെ ഗന്ധം കാറ്റിലൂടെ ലങ്കാപോർക്കളത്തിൽ പരന്നു. ആ സുഗന്ധം ഏറ്റമാത്രയിൽ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും അത്ഭുതകരമായി കണ്ണ് തുറന്നു. അവരുടെ ക്ഷീണവും മുറിവുകളും പൂർണ്ണമായും മാറി. മരിച്ചുകിടന്ന കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, യാതൊരു പരിക്കുകളുമില്ലാതെ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. വാനരസേന ഇരട്ടി ആവേശത്തോടെ സിംഹനാദം മുഴക്കി. എന്നാല് യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്നില്ല. കാരണം, എത്ര രാക്ഷസന്മാർ മരിച്ചു എന്ന കണക്ക് വാനരന്മാർക്ക് മനസ്സിലാകാതിരിക്കാൻ, മരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ അപ്പപ്പോൾ കടലിൽ എറിയാൻ രാവണൻ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം അവർക്ക് ലഭിച്ചില്ല . എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു എന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം ഹനുമാൻ ആ ഔഷധപർവ്വതം തിരികെ ഹിമാലയത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വെച്ചു മടങ്ങിയെത്തി. ഈ മഹാസംഭവം അറിഞ്ഞ ഇന്ദ്രജിത്തും രാവണനും ഭയന്നുവിറച്ചു. താൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കൊന്നവരെല്ലാം വീണ്ടും ഉണർന്നുവന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന് തന്റെ അന്ത്യം അടുത്തുവെന്ന് മനസ്സിലായി. തുടർന്ന് യുദ്ധം അതിഭീകരമായി പുനരാരംഭിച്ചു. ===മേഘനാദവധം=== മൃതസഞ്ജീവനിയുടെ ദിവ്യഗന്ധമേറ്റ് ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ വാനരസേന കൂടുതൽ ഉന്മേഷത്തോടെയും വീര്യത്തോടെയും പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം വാനരന്മാർ കൈകളിൽ തീപ്പന്തങ്ങളേന്തി രാത്രിയിൽ ലങ്കാകോട്ടയുടെ ഉള്ളിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറുകയും കവാടങ്ങൾക്കും മാളികകൾക്കും കൊട്ടാരങ്ങൾക്കും തീയിടുകയും ചെയ്തു. ഹനുമാൻ മുൻപ് നടത്തിയ ലങ്കാദഹനത്തിന് ശേഷം നഗരത്തിൽ ഉണ്ടായ ഈ രണ്ടാമത്തെ തീപിടുത്തം രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിൽ കടുത്ത ഭീതി പരത്തുകയും ലങ്കയെ മുഴുവൻ കത്തിയെരിയുന്ന അഗ്നിജ്വാലകളിൽ മുക്കുകയും ചെയ്തു. തീപിടുത്തവും നാശനഷ്ടങ്ങളും കണ്ട് കോപാകുലനായ രാവണൻ, കുംഭകർണ്ണന്റെ അതിശക്തരായ പുത്രന്മാരായ കുംഭനെയും നികുംഭനെയും യുദ്ധത്തിനയച്ചു. മൂർച്ചയേറിയ അസ്ത്രങ്ങളുമായി പോരാട്ടത്തിനിറങ്ങിയ കുംഭൻ അംഗദൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ വാനരവീരന്മാരെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ച് വീഴ്ത്തി. ഇതുകണ്ട് വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ മുന്നോട്ടുവരികയും കുംഭന്റെ വില്ലും രഥവും തകർക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇരുവരും തമ്മിൽ പൊരിഞ്ഞ മുഷ്ടിയുദ്ധം നടന്നു. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവൻ തന്റെ വജ്രസമാനമായ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് കുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ അതിശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, ആ പ്രഹരത്തിൽ നെഞ്ചുതകർന്ന് കുംഭൻ ചോരതുപ്പി യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിലംപതിച്ച് മരിക്കുകയും ചെയ്തു. സഹോദരന്റെ ദാരുണമായ മരണം കണ്ട് രോഷാകുലനായ നികുംഭൻ ഇരുമ്പ് മുള്ളുകളുള്ള ഭീമാകാരമായ പരിഘവുമായി (ഇരുമ്പ് ഗദ) വാനരന്മാരെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് പാഞ്ഞടുത്തു. അവനെ തടയാൻ ഹനുമാൻ മുന്നോട്ടുവന്നു. നികുംഭൻ തന്റെ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ആ ഇരുമ്പ് ഗദകൊണ്ട് ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ ആഞ്ഞടിച്ചെങ്കിലും, വജ്രശരീരനായ ഹനുമാന്റെ മാറിൽത്തട്ടി ആ ആയുധം കഷണങ്ങളായി തകർന്നുപോയി. ഒട്ടും പതറാതെ ഹനുമാൻ നികുംഭന്റെ നെഞ്ചിൽ ശക്തമായി ഇടിക്കുകയും, തുടർന്ന് അവനെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് കഴുത്തു ഞെരിച്ച് തലയറുത്തുമാറ്റി വധിക്കുകയും ചെയ്തു. കുംഭകർണ്ണന്റെ മക്കളും മരിച്ചതോടെ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വെച്ച് ശ്രീരാമനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ഖരന്റെ പുത്രനായ മകരാക്ഷനെ രാവണൻ യുദ്ധത്തിനയച്ചു. പിതാവിന്റെ ഘാതകനായ ശ്രീരാമനോട് പ്രതികാരം ചെയ്യാനായി വന്ന മകരാക്ഷൻ രാമന് നേരെ അതിഭീകരമായ ശരവർഷം നടത്തി. ശ്രീരാമൻ അവന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം തടുത്ത് രഥവും ആയുധങ്ങളും തകർത്തു. തുടർന്ന് മകരാക്ഷൻ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന വലിയൊരു ശൂലം ശ്രീരാമന് നേരെ എറിഞ്ഞെങ്കിലും, ശ്രീരാമൻ തന്റെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ കൊണ്ട് ആ ശൂലത്തെ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ തകർത്തു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ പ്രയോഗിച്ച അതിശക്തമായ പാവകാസ്ത്രമേറ്റ് (ആഗ്നേയാസ്ത്രം) നെഞ്ചുപിളർന്ന് മകരാക്ഷനും ജീവനറ്റ് നിലത്തുവീണു. ഈ വീരന്മാരുടെയെല്ലാം അന്ത്യത്തോടെ രാവണന്റെ പ്രതിരോധം പൂർണ്ണമായി തകരുകയും തുടർന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ അവസാനത്തെ മായായുദ്ധത്തിന് ഇറങ്ങാൻ നിർബന്ധിതനാവുകയും ചെയ്തു. വാനരന്മാരുടെ മനോവീര്യം തകർക്കാനും അവരുടെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കാനുമായി അവൻ ഒരു കൊടിയ ചതി പ്രയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തന്റെ മായാശക്തി ഉപയോഗിച്ച് അവൻ തികച്ചും യഥാർത്ഥമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു 'മായാസീതയെ' സൃഷ്ടിച്ചു. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന ആ മായാസീതയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും മുന്നിലെത്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത്, സീതയുടെ മുടിക്ക് കുത്തിപ്പിടിക്കുകയും വലിയൊരു വാളെടുത്ത് അവളെ വെട്ടിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു. "രാമൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്, അവളെ ഞാൻ ഇതാ വധിച്ചിരിക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ അട്ടഹസിച്ചു. ഇതുകണ്ട് ഹനുമാനും വാനരന്മാരും തളർന്നുപോയി. അവർ ആയുധം താഴെവെച്ച് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഈ വാർത്ത കേട്ടയുടനെ ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം പൊട്ടി ബോധരഹിതനായി നിലത്തുവീണു. ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ ബോധംകെട്ടു വീണതറിഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ അവിടേക്ക് ഓടിയെത്തി. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ വിഭീഷണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, അങ്ങ് ദുഃഖിക്കാതിരിക്കൂ. ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നത് യഥാർത്ഥ സീതയെ അല്ല. അതെല്ലാം അവന്റെ മായാജാലമാണ്. സ്വന്തം ജീവൻ പോയാലും രാവണൻ സീതയെ വധിക്കാൻ ആരെയും അനുവദിക്കില്ല. ഇത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വലിയൊരു തന്ത്രമാണ്." തുടർന്ന് വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വെളിപ്പെടുത്തി: *"വാനരന്മാരെ ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച ശേഷം, ലങ്കയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള 'നികുംഭില' എന്ന ഘോരവനത്തിൽ പോയി ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്താനാണ് അവൻ പോയിരിക്കുന്നത്. ആ യാഗം പൂർത്തിയാക്കി അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യമായ രഥവും അശ്വങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന് ലഭിച്ചാൽ, മൂലോകങ്ങളിൽ ആർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാകില്ല. അവൻ യാഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുൻപ് അവനെ തടയണം." വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശ്രീരാമൻ, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാനുള്ള ചുമതല ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിച്ചു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും വലിയൊരു വാനരപ്പടയെയും കൂട്ടി ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്ക് കുതിച്ചു. നികുംഭിലയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് യാഗത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവന് കാവലായി നിന്ന ഭീമാകാരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വാനരസേന ആക്രമിച്ചു. അവിടെ വലിയൊരു യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. രക്തവും മാംസവും തെറിച്ച് യാഗശാല അശുദ്ധമായി. കാവൽക്കാർ കൂട്ടത്തോടെ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രജിത്തിന്, യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാതെ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് ആയുധമെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടി വന്നു. അങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകാനുള്ള അവസാന ശ്രമവും ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ചേർന്ന് പരാജയപ്പെടുത്തി. യാഗം മുടങ്ങിയ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലക്ഷ്മണന് നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് രഹസ്യങ്ങളെല്ലാം ചോർത്തിക്കൊടുത്ത സ്വന്തം ഇളയച്ഛനായ വിഭീഷണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് 'കുലംകുത്തി' എന്ന് വിളിച്ച് അധിക്ഷേപിച്ചു. എന്നാൽ ധർമ്മം മാത്രമാണ് തനിക്ക് വലുതെന്ന് വിഭീഷണൻ മറുപടി നൽകി. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും തമ്മിൽ അതിഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തിന് തുല്യമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു അത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാശക്തികളെ നേരിടാൻ ലക്ഷ്മണന് കഴിഞ്ഞു. ഇരുവരും ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഇരുവരും ഏറ്റവും വലിയ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണൻ വരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭാർഗ്ഗവാസ്ത്രം കൊണ്ട് അതിനെ തടുത്തു. അവ പരസ്പരം ഇടിച്ച് ആകാശത്ത് വലിയ തീപ്പൊരികൾ ചിതറി. യുദ്ധം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ഏറ്റവും ദിവ്യവും അപ്രതിരോധ്യവുമായ 'ഇന്ദ്രാസ്ത്രം' (ദേവേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) വില്ലിൽ തൊടുത്തു. എന്നിട്ട് ലോകപ്രശസ്തമായ ഈ സത്യവാചകം (സത്യസങ്കല്പം) ഉരുവിട്ടു: "ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച രാമോ ദാശരഥിര്യദി । പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ ശരൈനം ജഹി രാവണിമ് ॥" (ദശരഥപുത്രനായ ശ്രീരാമൻ തികഞ്ഞ ധർമ്മിഷ്ഠനും സത്യവാനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യമായി മറ്റാരുമില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ... അല്ലയോ അസ്ത്രമേ, നീ പോയി ഈ രാവണപുത്രനെ വധിക്കുക!) ശ്രീരാമന്റെ നാമവും സത്യവും ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് ഒരു കൊള്ളിമീൻ പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഴുത്തറുത്തു. കിരീടം വെച്ച ആ വലിയ തല നിലംപതിച്ചു. മൂലോകങ്ങളെയും വിറപ്പിച്ചിരുന്ന, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാമായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് അങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി. ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിച്ചതുകണ്ട് വാനരസേനയും ദേവന്മാരും ആകാശത്തുനിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. വാനരന്മാർ സന്തോഷം കൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്തു. മുറിവുകളോടെ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ ശ്രീരാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ മടിയിലിരുത്തി വാത്സല്യത്തോടെ തലോടി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം രാവണന് യുദ്ധത്തിൽ ഏൽക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരമായിരുന്നു. ===രാവണവധം=== തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന വാർത്ത രാവണനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു. അവന്റെ പുത്രശോകം വൈകാതെ കൊടുംകോപമായി മാറി. 'മായാസീതയെ' ഇന്ദ്രജിത്ത് വെട്ടിക്കൊന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ സീതയെ താൻ കൊല്ലുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാവണൻ വലിയൊരു വാളുമെടുത്ത് അശോകവനത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞു. രാവണൻ വാളുമായി വരുന്നത് കണ്ട് സീതാദേവി ഭയന്നുവിറച്ചു. എന്നാൽ 'സുപാർശ്വൻ' എന്ന ബുദ്ധിമാനും ധർമ്മിഷ്ഠനുമായ ഒരു മന്ത്രി രാവണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. "അല്ലയോ മഹാരാജാവേ, ഒരു സ്ത്രീയെ വധിക്കുന്നത് അങ്ങയെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. അത് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. ഈ കോപം മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമനോട് കാണിക്കുക" എന്ന് അവൻ ഉപദേശിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അല്പം ശാന്തനായ രാവണൻ സീതയെ വധിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണശേഷം അത്യധികം ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധക്കളത്തിലിറങ്ങിയ രാവണൻ വാനരന്മാരെ കൂട്ടക്കൊല ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. അവനെ തടയാനായി ലക്ഷ്മണൻ മുന്നോട്ടുവരികയും ഇരുവരും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ കൃത്യതയാർന്ന അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ പതറിയ രാവണൻ, ഒടുവിൽ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതും അമോഘവുമായ 'ശക്തി' എന്ന ദിവ്യവേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് പ്രയോഗിച്ചു. ഇടിമിന്നൽ പോലെ പാഞ്ഞെത്തിയ ആ വേൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മാറിടം പിളർന്ന് തുളഞ്ഞുകയറുകയും, ലക്ഷ്മണൻ ചോരവാർന്ന് ബോധരഹിതനായി നിലംപതിക്കുകയും ചെയ്തു. രാവണന്റെ ആക്രമണങ്ങളെ തടുത്ത് നിർത്തി ,ശ്രീരാമൻ രാവണനെ ലങ്കയിലേക്ക്. പാലായനം ചെയ്യിപ്പിച്ചു,തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണൻ്റെ ശരീരത്തിൽ തറച്ച വേൽ പിഴുതുമാറ്റിയെങ്കിലും ലക്ഷ്മണൻ അബോധാവസ്ഥയിൽത്തന്നെ തുടർന്നു . തന്റെ ജീവനായ അനുജൻ ചേതനയറ്റ് കിടക്കുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ ഹൃദയം തകർന്ന് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണനില്ലാത്ത ഒരു വിജയവും സീതയും തനിക്ക് ആവശ്യമില്ലെന്നും, താനും ഇവിടെവെച്ച് ജീവനൊടുക്കുമെന്നും പറഞ്ഞ് വിലപിച്ച രാമനെ വാനര വൈദ്യനായ സുഷേണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ നാഡിമിടിപ്പ് നിലച്ചിട്ടില്ലെന്നും അവൻ മരിച്ചിട്ടില്ലെന്നും മനസ്സിലാക്കിയ സുഷേണൻ, ഹിമാലയത്തിലെ ദ്രോണഗിരി പർവ്വതത്തിൽ പോയി വിശല്യകരണി ഉൾപ്പെടെയുള്ള ജീവരക്ഷാ ഔഷധങ്ങൾ വീണ്ടും കൊണ്ടുവരാൻ ഹനുമാനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഒട്ടും സമയം കളയാതെ ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്ന ഹനുമാൻ, ഔഷധങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കാതെ വന്നപ്പോൾ ആ പർവ്വതശിഖരം മുഴുവനായി വീണ്ടും വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ഒറ്റപ്പറക്കലിന് ലങ്കയിലെത്തിച്ചു. സുഷേണൻ ആ ദിവ്യൗഷധം ചതച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂക്കിലേക്ക് മണപ്പിച്ചതും, ശരീരത്തിലെ കൊടിയ വിഷം ഇല്ലാതായി, മുറിവുകളെല്ലാം ഉണങ്ങി ലക്ഷ്മണൻ സുഖനിദ്രയിൽ നിന്നെഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യവാനായി എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ ലക്ഷ്മണൻ ശ്രീരാമനോട് തനിക്കുവേണ്ടി സമയം പാഴാക്കാതെ അധർമ്മിയായ രാവണനെ വധിക്കാനുള്ള പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അനുജൻ പൂർണ്ണ സൗഖ്യത്തോടെ തിരിച്ചുവന്നതിൽ അതിയായ ആശ്വാസവും, ലക്ഷ്മണനെ ഈ അവസ്ഥയിലാക്കിയ രാവണനോട് അടക്കാനാവാത്ത ക്രോധവും പൂണ്ട ശ്രീരാമൻ ആ നിമിഷം പോർക്കളത്തിൽ വെച്ച് അതിശക്തമായ ഒരു പ്രതിജ്ഞയെടുത്തു: "ഇന്ന് ഒന്നുകിൽ രാവണൻ, അല്ലെങ്കിൽ രാമൻ! ഇന്ന് ഈ പോർക്കളത്തിൽ നിന്ന് രാവണൻ ജീവനോടെ തിരികെ ലങ്കയിലേക്ക് മടങ്ങില്ല, എന്റെ സർവ്വകോപവും അവന്റെ മേൽ പതിക്കും, ലോകം മുഴുവൻ ഇന്ന് രാവണന്റെ അന്ത്യത്തിന് സാക്ഷിയാകും." വീണ്ടും സകല സന്നാഹങ്ങളോടെയും അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി രാവണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എത്തി. രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ അതിഘോരമായ പോരാട്ടം തുടങ്ങി. രാവണൻ വലിയൊരു രഥത്തിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ താഴെ നിലത്തുനിന്നുമാണ് യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നത്. ഈ അസമമായ പോരാട്ടം ആകാശത്തുനിന്ന് വീക്ഷിച്ചിരുന്ന ദേവേന്ദ്രൻ, ഉടൻതന്നെ തന്റെ ദിവ്യമായ രഥവും സാരഥിയായ 'മാതലി'യെയും ശ്രീരാമന് സഹായമായി അയച്ചുകൊടുത്തു. ഇന്ദ്രന്റെ അതിശക്തമായ വില്ലും കവചവും അമ്പുകളും മാതലി രാമന് നൽകി. ശ്രീരാമൻ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി രാവണനുമായി തുല്യശക്തിയിലുള്ള പോരാട്ടം തുടർന്നു. ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള അവസാന യുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, അത് കാണാനായി ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, ചാരണന്മാർ, മഹർഷിമാർ തുടങ്ങിയ സകല ദിവ്യപുരുഷന്മാരും തങ്ങളുടെ ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ആകാശത്ത് തിങ്ങിനിറഞ്ഞു. ആകാശവും ഭൂമിയും സമുദ്രങ്ങളും ഒരുപോലെ വിറകൊള്ളുന്ന തരത്തിലായിരുന്നു ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടം. രാമന്റെ കോദണ്ഡത്തിൽ നിന്നും രാവണന്റെ വില്ലിൽ നിന്നും പുറപ്പെട്ട അസ്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം തട്ടിത്തെറിച്ച് ആകാശത്ത് വൻ അഗ്നിഗോളങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ അസാധാരണമായ തീവ്രതയും ഭംഗിയും കണ്ട് ആകാശത്തുനിന്ന ദേവന്മാരും ഋഷികളും വിസ്മയിച്ചുപോയി. പ്രപഞ്ചത്തിലെ മറ്റേതെങ്കിലും ഒരു വസ്തുവിനോടോ യുദ്ധത്തോടോ ഇതിനെ ഉപമിക്കാൻ അവർ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, അതിന് തുല്യമായി മറ്റൊന്നും കണ്ടെത്താൻ അവർക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും ഒന്നടങ്കം ഈ യുദ്ധത്തെ പ്രകീർത്തിച്ചുകൊണ്ട് വാത്മീകി രാമായണത്തിലെ എക്കാലത്തെയും പ്രസിദ്ധമായ ഈ ശ്ലോകം ഉരുവിട്ടു: "ഗഗനം ഗഗനാകാരം സാഗരഃ സാഗരോപമഃ ।** **രാമരാവണയോര്യുദ്ധം രാമരാവണയോരിവ ॥" (ആകാശത്തിന് തുല്യമായി ആകാശം മാത്രമേയുള്ളൂ, സമുദ്രത്തിന് ഉപമിക്കാൻ സാക്ഷാൽ സമുദ്രം മാത്രമേയുള്ളൂ; അതുപോലെ ശ്രീരാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടക്കുന്ന ഈ മഹാപോരാട്ടത്തിന് ഉപമയായി രാമ-രാവണ യുദ്ധം അല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല!) യുദ്ധം ദിവസങ്ങളോളം വിശ്രമമില്ലാതെ നീണ്ടുനിന്നു. രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റ് രാവണൻ തളർന്നു, എന്നാൽ ശ്രീരാമനും കടുത്ത യുദ്ധം കാരണം ക്ഷീണിതനായിരുന്നു. രാവണൻ തന്റെ മായാശക്തികൾ ഉപയോഗിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്ന സമയം. അപ്പോൾ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് മഹർഷിയായ 'അഗസ്ത്യമുനി' കടന്നുവന്നു. ശ്രീരാമന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റാനും ശത്രുവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഊർജ്ജം നൽകാനുമായി അഗസ്ത്യൻ ശ്രീരാമന് സൂര്യദേവനെ സ്തുതിക്കുന്ന അതിശക്തമായ 'ആദിത്യഹൃദയം' എന്ന മഹാമന്ത്രം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ചുതന്നെ ശ്രീരാമൻ മൂന്നുതവണ വെള്ളമെടുത്ത് ആചമിച്ച് ആദിത്യഹൃദയം ഭക്തിയോടെ ജപിച്ചു. അതോടെ രാമന്റെ എല്ലാ ക്ഷീണവും മാറി, മുഖത്ത് പൂർണ്ണമായ ഊർജ്ജവും ദിവ്യമായ തേജസ്സും തിരികെവന്നു. പുതിയ ഊർജ്ജത്തോടെ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധം തുടർന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് രാമൻ രാവണന്റെ പത്തു തലകളും ഒന്നൊന്നായി അറുത്തുവീഴ്ത്തി. എന്നാൽ അത്ഭുതമെന്നു പറയട്ടെ, തലകൾ അറുത്തുവീഴ്ത്തിയ സ്ഥാനത്ത് വീണ്ടും പുതിയ തലകൾ മുളച്ചുവന്നു! നൂറുകണക്കിന് തവണ രാമൻ അവന്റെ തലകളും കൈകളും അറുത്തിട്ടും രാവണൻ മരിച്ചില്ല. തന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്ഫലമാകുന്നത് കണ്ട് ശ്രീരാമൻ അല്പം ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ സമയം സാരഥിയായ മാതലി ശ്രീരാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു: "പ്രഭോ, രാവണന്റെ വിനാശകാലം എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. സാധാരണ അസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഇവനെ കൊല്ലാനാകില്ല. ഇനി അങ്ങ് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചാലും." ഇതുകേട്ട് ശ്രീരാമൻ, മുൻപ് അഗസ്ത്യമുനി നൽകിയതും സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ അമോഘമായ 'ബ്രഹ്മാസ്ത്രം' പുറത്തെടുത്തു. വായുദേവന്റെ വേഗവും അഗ്നിയുടെ തേജസ്സും വജ്രായുധത്തിന്റെ ഭാരവുമുള്ള ആ അസ്ത്രത്തെ വേദമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ശ്രീരാമൻ കോദണ്ഡത്തിൽ (വില്ലിൽ) സന്ധിച്ചു. സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് ശ്രീരാമൻ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം രാവണന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് (ഹൃദയത്തിലേക്ക്) ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രയോഗിച്ചു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, ഇടിത്തീപോലെ പാഞ്ഞുചെന്ന ആ അസ്ത്രം രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം തകർത്ത്, അവന്റെ പ്രാണനും അപഹരിച്ച ശേഷം, ആ അസ്ത്രം ഭൂമിയിൽ സ്പർശിച്ച് രക്തം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് തിരികെ ശ്രീരാമന്റെ ആവനാഴിയിൽ തന്നെ വന്നുചേർന്നു. കയ്യിൽ നിന്ന് വില്ലും അമ്പും താഴെവീണ്, മൂലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന മഹാബലവാനായ രാക്ഷസരാജാവ് രാവണൻ ജീവനറ്റ് തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്നും താഴേക്ക് പതിച്ചു. രാവണൻ മരിച്ചതുകണ്ട് അവശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ചിതറിയോടി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഗന്ധർവ്വന്മാർ പാട്ടുപാടി, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ലക്ഷ്മണനുമടക്കം വാനരസേനയാകെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാമന് ജയ് വിളിച്ചു. നീതിയും ധർമ്മവും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, തിന്മയുടെ മേൽ നന്മയുടെ പൂർണ്ണമായ വിജയം അങ്ങനെ ശ്രീരാമനിലൂടെ പൂർത്തിയായി. ===സീതാസ്വീകാര്യം=== രാവണൻ മരിച്ചുവീണതുകണ്ട് വിഭീഷണൻ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം അധർമ്മിയായിരുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിച്ച ഒരു വ്യക്തിക്ക് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ വിഭീഷണൻ ആദ്യം മടികാണിച്ചു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉപദേശം നൽകി: "മരണാന്താനി വൈരാണി നിർവൃത്തം നഃ പ്രയോജനം" (മരണത്തോടെ എല്ലാ ശത്രുതയും അവസാനിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഇവൻ എനിക്ക് സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്, അതിനാൽ നീ ഇവന് അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക.) ശ്രീരാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിഭീഷണൻ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ, ഒരു മഹാരാജാവിന് നൽകേണ്ട എല്ലാ ബഹുമാനങ്ങളോടും കൂടി രാവണന്റെ ശവസംസ്കാരം നടത്തി. തുടർന്ന് ശ്രീരാമന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവായി കിരീടമണിയിച്ചു . വിജയശ്രീലാളിതനായ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ അയച്ച് ഈ സന്തോഷവാർത്ത സീതാദേവിയെ അറിയിച്ചു. വിഭീഷണൻ സീതയെ രാജകീയമായി അണിയിച്ചൊരുക്കി ശ്രീരാമന്റെ മുന്നിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ മുഖത്ത് വലിയ ഗൗരവമായിരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ അപവാദങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി ശ്രീരാമൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ചു: "ഞാൻ ഈ യുദ്ധം ചെയ്തത് എന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അന്യനായ ഒരു പുരുഷന്റെ (രാവണന്റെ) വീട്ടിൽ ഇത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ നിന്നെ തിരികെ സ്വീകരിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകാം." ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹൃദയം തകർന്ന സീതാദേവി കണ്ണീരോടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യം ലോകത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ദേവി ലക്ഷ്മണനോട് അഗ്നികുണ്ഡം ഒരുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ ദുഃഖത്തോടെ അഗ്നി ഒരുക്കി. സീതാദേവി കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അഗ്നിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചു: "എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ നിന്നും ഒരു നിമിഷം പോലും വ്യതിചലിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, അല്ലയോ അഗ്നിദേവാ, അങ്ങ് എന്നെ സംരക്ഷിച്ചാലും." ഇത്രയും പറഞ്ഞ് സീത ജ്വലിക്കുന്ന തീയിലേക്ക് എടുത്തുചാടി. സീതാദേവി അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്തപ്പോൾ, ദേവേന്ദ്രൻ, യമധർമ്മൻ, വരുണൻ, കുബേരൻ, പരമശിവൻ എന്നിവർക്കൊപ്പം സാക്ഷാൽ ബ്രഹ്മദേവനും ആകാശത്തുനിന്ന് ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ലങ്കയിലേക്ക് ഇറങ്ങിവന്നു. ലോകസൃഷ്ടാവായ സാക്ഷാൽ പരമാത്മാവായിരുന്നിട്ടും, ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ സീതയെ അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് വിധേയയാക്കുന്ന ശ്രീരാമന്റെ പെരുമാറ്റം കണ്ട് ദേവന്മാർ ചോദിച്ചു: "അല്ലയോ സർവ്വലോകനാഥാ, സമസ്ത പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും സ്രഷ്ടാവും രക്ഷകനുമായ അങ്ങ് എന്തിനാണ് ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നത്? സീത അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് അങ്ങ് എങ്ങനെയാണ് ഒരു ഭാവഭേദവുമില്ലാതെ നോക്കിനിൽക്കുന്നത്?" അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ വളരെ വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ദേവന്മാരോട് പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: "ആത്മാനം മാനുഷം മന്യേ രാമം ദശരഥാത്മജം | സോഹം യശ്ച യതശ്ചാഹം ഭഗവാംസ്തദ് ബ്രവീതു മേ ||" (ഞാൻ എന്നെ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനായും, ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ പുത്രനായ രാമനായും മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. സത്യത്തിൽ ഞാൻ ആരാണ്? എവിടെ നിന്നാണ് ഞാൻ വന്നത്? ഭഗവാനേ, അങ്ങ് തന്നെ അത് എനിക്ക് വ്യക്തമാക്കി തന്നാലും). ശ്രീരാമന്റെ ഈ വിനയം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മദേവൻ അത്യധികം ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ യഥാർത്ഥ ദിവ്യത്വം വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അല്ലയോ രാമാ, നീ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല. സാക്ഷാൽ പരബ്രഹ്മവും, ശംഖ്-ചക്ര-ഗദാധാരിയുമായ ശ്രീമഹാവിഷ്ണുവാണ് നീ. ആദിയും അന്തവുമില്ലാത്ത, സനാതനനായ സാക്ഷാൽ നാരായണനാണ് അങ്ങ്. അങ്ങയുടെ പ്രിയപത്നിയായ സീതാദേവി മറ്റാരുമല്ല, സാക്ഷാൽ മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അവതാരമാണ്. ലോകങ്ങളെ മുഴുവൻ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന അധർമ്മിയായ രാവണനെ നിഗ്രഹിക്കാനും ധർമ്മം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും വേണ്ടിയാണ് അങ്ങ് മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ദശരഥന്റെ മകനായി ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ചത്. ഇപ്പോൾ രാവണനെ വധിച്ച് അങ്ങയുടെ അവതാരലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായിരിക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെ അങ്ങയുടെ ലീലകൾ പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ അങ്ങേക്ക് സ്വധാമമായ വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് മടങ്ങാം. അങ്ങയുടെ നാമവും ചരിതവും ഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കുന്നവർക്ക് സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനവും ശാശ്വതമായ മുക്തിയും ലഭിക്കും." ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഈ മഹാസ്തുതിയിലൂടെ ശ്രീരാമൻ സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ പൂർണ്ണാവതാരമാണെന്ന് സർവ്വലോകങ്ങൾക്കും വ്യക്തമായി. തുടർന്ന് അഗ്നിദേവൻ സീതയെ യാതൊരു പോറലുമേൽക്കാതെ രാമന് സമർപ്പിക്കുകയും, സീത ലക്ഷ്മീദേവി തന്നെയാണെന്ന് അഗ്നിദേവനും സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. അയോധ്യയിൽ ചെന്ന് രാജാവായി വാഴാൻ മഹാദേവൻ രാമനെ ആശീർവദിച്ചു.തുടർന്ന് സ്വർഗത്തിൽ നിന്നും ഇറങ്ങി വന്ന ദശരഥ മഹാരാജാവും രാമനെയും സീതയെയും ലക്ഷ്മണനേയും അനുഗ്രഹിച്ചു. ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമനോട് വരം ചോദിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ശ്രീരാമൻ ദേവേന്ദ്രനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടത് ഇതായിരുന്നു: "എനിക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്ത് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും ജീവിച്ചുവരണം." ശ്രീരാമന്റെ ഈ വലിയ സ്നേഹം കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ വരം നൽകി. ആകാശത്തുനിന്ന് അമൃത് പെയ്തിറങ്ങി. അതോടെ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചുവീണ വാനരന്മാരെല്ലാം നല്ല ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു വന്നു. വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കാൻ പോവുകയായിരുന്നു. സമയത്തിന് അയോദ്ധ്യയിൽ എത്തിയില്ലെങ്കിൽ അനുജൻ ഭരതൻ അഗ്നിയിൽ ചാടി ജീവനൊടുക്കുമെന്ന് ശ്രീരാമന് അറിയാമായിരുന്നു. അതിനാൽ അതിവേഗം അയോദ്ധ്യയിൽ എത്താനായി വിഭീഷണൻ കുബേരന്റെ ദിവ്യവാഹനമായ 'പുഷ്പകവിമാനം' കൊണ്ടുവന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് വിചാരിക്കുന്നിടത്ത് അതിവേഗം പറന്നെത്താനും, എത്ര പേർ കയറിയാലും വീണ്ടും ഒരാൾക്ക് കൂടി ഇരിക്കാൻ സ്ഥലം സ്വയം വലുതാകാനും കഴിവുള്ള അത്ഭുത വാഹനമായിരുന്നു അത്. ശ്രീരാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും വിമാനത്തിൽ കയറി. അപ്പോൾ ശ്രീരാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകം കാണാൻ തങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹമുണ്ടെന്ന് സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും വിഭീഷണനും ജാംബവാനും മറ്റ് വാനരവീരന്മാരും പറഞ്ഞു. ശ്രീരാമൻ സന്തോഷത്തോടെ അവരെയെല്ലാം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. വിമാനം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു. യാത്രയ്ക്കിടയിൽ അവർ കടന്നുവന്ന വഴികളിലെ സേതുബന്ധനവും, ദണ്ഡകാരണ്യവുമെല്ലാം രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച് കൊടുത്തു. കിഷ്കിന്ധയ്ക്ക് മുകളിലൂടെ പോകുമ്പോൾ സീതാദേവി ഒരു ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ചു: "സുഗ്രീവ പത്നിയായ താര, രുമ തുടങ്ങിയ കിഷ്കിന്ധയിലെ വാനരസ്ത്രീകളെക്കൂടി നമുക്ക് അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകണം." സീതയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം പുഷ്പകവിമാനം കിഷ്കിന്ധയിൽ ഇറങ്ങുകയും അവിടെയുള്ള സകല വാനരസ്ത്രീകളെയും പട്ടാഭിഷേകം കാണാനായി വിമാനത്തിൽ കയറ്റുകയും ചെയ്തു. ===പട്ടാഭിഷേകം=== പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോദ്ധ്യ ലക്ഷ്യമാക്കി പറന്ന ശ്രീരാമനും സംഘവും പ്രയാഗയിലെ ഭരദ്വാജ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങി. അന്ന് വനവാസത്തിന്റെ പതിനാലു വർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്ന ദിവസമായിരുന്നു. മഹർഷി അവരെ അതിഥികളായി സ്വീകരിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ചു. താൻ വന്ന വിവരവും വനത്തിൽ നടന്ന കാര്യങ്ങളും ഭരതനെ അറിയിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ അവിടെവെച്ച് ഹനുമാനെ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു. ഭരതന്റെ മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കണമെന്നും, അവന് രാജ്യം ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ താൻ കാട്ടിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങാമെന്നും രാമൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഒരു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് ഹനുമാൻ ആദ്യം ശൃംഗിവേരപുരത്തിൽ ചെന്ന് രാമന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ഗുഹനെ കണ്ട് രാമൻ വരുന്ന വിവരം അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതന്റെ അരികിലെത്തി. അവിടെക്കണ്ട കാഴ്ച ഹനുമാനെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ഒരു രാജാവാകേണ്ട ഭരതൻ, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മെലിഞ്ഞുണങ്ങി, ജടാവൽക്കലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മരവുരിയുടുത്ത് രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾക്ക് കാവലിരുന്ന് ഒരു സന്യാസിയെപ്പോലെ ജീവിക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീരാമൻ സീതാദേവിക്കും ലക്ഷ്മണനുമൊപ്പം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത ഹനുമാൻ അറിയിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷം കൊണ്ട് ഭരതൻ ഹനുമാനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും വിലമതിക്കാനാവാത്ത സമ്മാനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമൻ വരുന്ന വിവരമറിഞ്ഞ് ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ശത്രുഘ്നൻ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തെ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി. വർഷങ്ങളായി ഉത്സവങ്ങളില്ലാതിരുന്ന അയോദ്ധ്യ വീണ്ടും ഉണർന്നു. നിരത്തുകൾ വൃത്തിയാക്കി പനിനീർ തളിച്ചു, വീടുകളിലും കൊട്ടാരത്തിലും കൊടിതോരണങ്ങൾ കെട്ടി, വഴികളിൽ പൂക്കൾ വിതറി. അയോദ്ധ്യയിലെ ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും രാജമാതാക്കളായ കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാമനെ വരവേൽക്കാനായി വലിയ ആവേശത്തോടെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. പെട്ടെന്ന് ആകാശത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന പുഷ്പകവിമാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ ആവേശത്തോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ രാമനാമം ജപിച്ചു. വിമാനം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇറങ്ങിയതും, ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്ന് രാമനെ വണങ്ങി. രാമൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കെട്ടിപ്പിടിച്ച് വാത്സല്യത്തോടെ നെറുകയിൽ ചുംബിച്ചു. തുടർന്ന് ഭരതൻ താൻ പതിനാലു വർഷമായി പൂജിച്ചിരുന്ന രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശ്രീരാമന്റെ കാൽക്കൽ വെച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ". ഭണ്ഡാരങ്ങളും ധാന്യപ്പുരകളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഇതാ ഞാൻ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു.അങ്ങ് തന്ന ഈ വലിയ ചുമതല ഞാൻ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റി. അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതോടെ എന്റെ ജനനം സഫലമായി." ഭരതന്റെ ഈ സ്നേഹവും ഭക്തിയും കണ്ട് സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും കണ്ണീരണിഞ്ഞു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമനും സഹോദരന്മാരും വനവാസരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മുടിവെട്ടി കുളിച്ച്, രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളും വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു. സുമന്ത്രർ അതിമനോഹരമായ ഒരു രാജകീയ രഥം കൊണ്ടുവന്നു. ശ്രീരാമനും സീതാദേവിയും ആ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ സാക്ഷാൽ ഭരതൻ പിടിച്ചു. ശത്രുഘ്നൻ രാമന് മീതെ വെൺകൊറ്റക്കുട ചൂടി. ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും ഇരുവശവും നിന്ന് വെഞ്ചാമരം വീശി. സുഗ്രീവൻ 'ശത്രുഞ്ജയൻ' എന്ന ആനയുടെ പുറത്തേറി. ഹനുമാനും മറ്റ് വാനരന്മാരും മനുഷ്യരൂപമെടുത്ത് അവർക്കൊപ്പം നടന്നു. വലിയ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ജനങ്ങളുടെ ആഹ്ലാദപ്രകടനങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ആ മഹാഘോഷയാത്ര അയോദ്ധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അയോദ്ധ്യയിലെ കൊട്ടാരത്തിൽ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ ശ്രീരാമനെയും സീതാദേവിയെയും രത്നഖചിതമായ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. വാനരന്മാർ നാല് സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും അഞ്ഞൂറ് നദികളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളിൽ പുണ്യതീർത്ഥം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാർ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ആ തീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ശ്രീരാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തുടർന്ന് വസിഷ്ഠ മഹർഷി, വൈവസ്വതമനു തുടങ്ങിയ രഘുവംശ രാജാക്കന്മാർ ചൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുമായ രത്നകിരീടം ശ്രീരാമന്റെ ശിരസ്സിൽ അണിയിച്ചു. അതോടെ ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ മഹാരാജാവായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ദേവേന്ദ്രൻ വായുദേവൻ വഴി ഒരു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണമാലയും മുത്തുമാലയും രാമന് സമ്മാനിച്ചു. ശ്രീരാമൻ സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവർക്കും വിലയേറിയ സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി. അവസാനം ശ്രീരാമൻ അത്യന്തം മനോഹരവും വിലപിടിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു മുത്തുമാല സീതാദേവിക്ക് നൽകി. സീതാദേവി അത് കഴുത്തിൽ അണിഞ്ഞ ശേഷം ഊരി കയ്യിൽപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് സഭയിലുള്ള എല്ലാവരെയും നോക്കി. ദേവിയുടെ മനസ്സറിഞ്ഞ രാമൻ പറഞ്ഞു: "സീതേ, നിനക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനും, ശക്തിയും ബുദ്ധിയും ഭക്തിയുമുള്ള ആൾക്ക് നീ അത് നൽകുക." ഒട്ടും വൈകാതെ സീതാദേവി ആ ദിവ്യമായ മുത്തുമാല പ്രിയഭക്തനായ ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. ആ മാലയണിഞ്ഞ് ഹനുമാൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും രാമന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ സ്വന്തം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. ശ്രീരാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായി ചുമതലയേറ്റതോടെ, ധർമ്മവും നീതിയും സമാധാനവും കളിയാടുന്ന, ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകാലമായ 'രാമരാജ്യം'ആരംഭിച്ചു. രാമരാജ്യത്തിൽ ആരും രോഗം വന്നോ പട്ടിണി കിടന്നോ മരിച്ചില്ല, കള്ളന്മാരോ അക്രമങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, പ്രകൃതിപോലും സമൃദ്ധിയായി നിലനിന്നു എന്ന് വാല്മീകി രാമായണം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ==സീത പരിത്യാഗം - യാഥാർത്ഥ്യം== പ്രപഞ്ച നന്മയ്ക്കും ധർമ്മ സംസ്ഥാപനത്തിനും അവതാരവേളയിൽ വിഷ്ണു ഭഗവാനും ലക്ഷ്മി ദേവിയും വിരഹം സഹിക്കുന്നു. അതുപോലെയാണ് ശ്രീരാമനും സീത ദേവിയും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സന്താനങ്ങളാണ് അവിടെ വസിക്കുന്ന പ്രജകൾ. പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും സ്ഥാനമാണ് മഹാരാജാവിനും മഹാറാണിയ്ക്കുമുള്ളത്. അവരാണ് പ്രജകളുടെ മാതൃക . അവരുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും ജനങ്ങളിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തും. സീതദേവിയ്ക്ക് നേരെ ആരോപണമുയർന്നപ്പോൾ , സീത ദേവി സ്വയം തന്നെ രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കും ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനും വേണ്ടി രാജ്യമുപേക്ഷിക്കാൻ തയാറായി . ഇതിലൂടെ മഹാറാണിയുടെ കർത്തവ്യവും വിവാഹവേളയിൽ ഏത് ദുഃഖത്തിലും ഭർത്താവിനൊപ്പം ഉണ്ടാകുമെന്നും ഭർത്താവിന്റെ നല്ലതിന് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുമെന്ന വാക്കും സീത ദേവി പാലിക്കുന്നു.താൻ കാരണം മറ്റുള്ളവർ തന്റെ ഭർത്താവിനെ അപമാനിക്കുന്നത് ദേവിയ്ക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. ഗർഭിണിയായ സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ശ്രീരാമൻ ഒട്ടും തയാറായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ സീത ദൃഢനിശ്ചയമെടുത്തിരുന്നു. രാജ്യമുപേക്ഷിച്ച് സീതയോടൊപ്പം പോവാൻ തയാറായാൽ അയോധ്യയിലെ തങ്ങളുടെ പ്രജകളാകുന്ന സന്താനത്തിന് തെറ്റായ മാതൃകയാണ് കാട്ടികൊടുക്കുന്നതെന്നും സീത രാമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. തന്റെ അനുജന്മാർ രാജസിംഹാസനം ഏറ്റെടുക്കില്ലെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ ശ്രീരാമൻ സീതയുടെ നിർണയം അംഗീകരിച്ചു എന്നാൽ സീതയുടെ പക്കൽ നിന്നും ഒരു വാക്ക് അദ്ദേഹം വാങ്ങി. മറ്റുള്ളവരെല്ലാം സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചതല്ലെന്നും താൻ കാരണമാണ് പോവുന്നതെന്നും കരുതണമെന്നാണ് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടത്. സീത നീറുന്ന മനസ്സോടെ പതിയുടെ ആവശ്യം അംഗീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ ഉയർത്തിക്കാട്ടാൻ നോക്കുന്നത് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യമാണ്. സീത സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് വന്നാൽ തെറ്റ് ചെയ്യാത്ത സീത കുറ്റക്കാരിയാകും. ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യം ഏറ്റവും അവശ്യമായ തന്റെ ഗർഭിണിയായ ഭാര്യയെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ സാഹചര്യ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനെ വിവശനാക്കിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആ കുറ്റം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു , വിവാഹ വേളയിൽ എത് സാഹചര്യത്തിലും കൂടെയുണ്ടാകും എന്ന വാക്ക് പാലിക്കാൻ കഴിയാത്ത പശ്ചാതാപത്തിൽ. ദാമ്പത്യ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം പരസ്പരമുള്ള സ്നേഹവും വിശ്വാസവുമാണ്. രാമൻ ഒരിക്കൽപോലും സീതയെ അവിശ്വസിച്ചില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ സീത മാത്രമായിരുന്നു. അശ്വമേധ യജ്ഞത്തിൽ ഭാര്യയുടെ സാന്നിധ്യം ആവശ്യമായിരുന്നു, എന്നിരുന്നാൽ കൂടി അദ്ദേഹം വേറെ വിവാഹം ചെയ്തില്ല, സീതയുടെ സ്വർണ പ്രതിമ തന്റെയൊപ്പം വയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. അതേപോലെ സീത പോയതിന് ശേഷം രാമൻ രാജകീയ ആർഭാടങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചില്ല. വനത്തിൽ സീത കഴിയുന്ന പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹവും സാധാരണ ജീവിതം നയിച്ചു. അതേപോലെ സുരക്ഷിതമായ വാത്മീകി മഹർഷിയുടെ ആശ്രമ പരിസരത്താണ് സീതയെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അജ്ഞയാൽ ഉപേക്ഷിച്ചത്. ഇതിലൂടെയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന് സീതയോടുള്ള അടങ്ങാത്ത സ്നേഹമാണ് കാണാൻ സാധിക്കുന്നത് . ഇതാണ് ശ്രീരാമനെ മര്യാദ പുരുഷോത്തമനാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതേപേലെ സീതയെ പതിവ്രതാ രത്‌നമാക്കുന്നതും. അതേ പോലെ രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്ക് രാമൻ സീതയെ കൊണ്ട് ചെയ്യിപ്പിക്കാൻ തയാറായില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഭാവിയിലും സ്ത്രീകൾ ചെറിയ തെറ്റിന് പോലും അഗ്നിപരീക്ഷ ചെയ്യേണ്ടതായി വരും. ഇങ്ങനെ തെറ്റായ ഒരു സന്ദേശം ഭാവി തലമുറയ്ക്ക് കൊടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. ശ്രീരാമനും സീതയും അവരുടെ ഒരുമിച്ചുള്ള ജീവിതം പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ത്യാഗം ചെയ്തു. സ്വാർത്ഥതയേതുമില്ലാത്ത ശ്രീരാമൻ എന്നും മാതൃക ഭരണാധികാരിയാണ് . സീത പരിത്യാഗത്തിലൂടെ തന്റെ പുത്രന്മാർ സഹിക്കേണ്ടി വരുമായിരുന്ന പഴിയിൽ നിന്നും ശ്രീരാമൻ അവരെ സംരക്ഷിച്ചു. അതേപോലെ വാത്മീകി ആശ്രമം പോലെയൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലമാണ് തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് വേണ്ടി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തത്.ഇതിലൂടെ ശ്രീരാമൻ എന്ന സ്നേഹനിധിയായ പിതാവിനെയാണ് കാണുന്നത്. സീതയും രാമനും രണ്ടല്ല മറിച്ച് ഒന്നാണ്. ഇരുവരും രണ്ട് ശരീരമെങ്കിലും ഒരു മനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നാമം രാമനു മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. സീതയെയും രാമനെയും യഥാർത്തതിൽ മനസ്സിലാക്കത്തവരാണ് രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയെ പഴിക്കുന്നത്. സീതയും രാമനും ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. ഭൂമിപ്രവേശം നടത്തിയ സീതയും സരയൂ നദിയിൽ ഭൗതികദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രീരാമനും വൈകുണ്ഡത്തിൽ വെച്ച് സംഗമം ഉണ്ടാവുന്നു. ധർമപാലനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലകളാണ് എല്ലാം. ==പ്രാർത്ഥനാ ശ്ലോകങ്ങൾ== ‘രാമായ രാമഭദ്രായ രാമചന്ദ്രായ വേധസേ<br /> രഘുനാഥായ നാഥായ സീതായപതയേ നമഃ‘ ’ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ‘ ’ആപദാമപഹർത്താരം<br /> ദാതാരം സർവസമ്പദാം<br /> ലോകാഭിരാമം ശ്രീരാമം<br /> ഭൂയോ ഭൂയോ നമാമ്യഹം<ref>'ക്ഷേത്രാചാരങ്ങൾ', കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്, പഞ്ചാംഗം പുസ്തകശാല, കുന്നംകുളം</ref> == കേരളത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == *[[തൃപ്രയാർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ]] *[[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശൂർ വടക്കുംന്നാഥ ക്ഷേത്രം]] (ശ്രീരാമൻ ഇവിടുത്തെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠകളിൽ ഒന്നാണ്) *[[തിരുവില്വാമല ശ്രീവില്വാദ്രിനാഥക്ഷേത്രം|തിരുവില്വാമല ശ്രീ വില്വാദ്രിനാഥ ക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|കടവല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[കുന്നംകുളം]], തൃശ്ശൂർ *[[ചടയമംഗലം ജടായു-രാമക്ഷേത്രം]], [[കൊല്ലം ജില്ല|കൊല്ലം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം ജില്ല|പാലാ രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, കോട്ടയം]] *[[രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം ജില്ല|രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം]] *[[ആലത്തിയൂർ പെരുംതൃക്കോവിൽ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം|ആലത്തിയൂർ ശ്രീരാമ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം]] *[[തൃപ്പൂണിത്തുറ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം]] *[[മാമ്മലശ്ശേരി ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], എറണാകുളം *[[വെളിനെല്ലൂർ ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[ഓയൂർ]], കൊല്ലം *[[തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി|തേനാരി ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം]], [[എലപ്പുള്ളി ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|എലപ്പുള്ളി]], [[പാലക്കാട്‌ ജില്ല|പാലക്കാട്‌]] *[[പൂങ്കുന്നം സീതാരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], തൃശ്ശൂർ *[[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[തലശ്ശേരി]], [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] *[[ചെറുതാഴം രാഘവപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം|രാഘവപുരം (ഹനുമാരമ്പലം) ക്ഷേത്രം]], [[ചെറുതാഴം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചെറുതാഴം]], കണ്ണൂർ *[[തിരുവാറ്റ ശ്രീരാമ-ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം]], [[കോട്ടയം ജില്ല|കോട്ടയം]] *[[വെന്നിമല ശ്രീരാമലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം|വെന്നിമല ശ്രീരാമ-ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം]], കോട്ടയം *[[തിരുമണിവെങ്കിടപുരം ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[വൈക്കം]], കോട്ടയം *ഭജനമഠം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, പണിമൂല, തിരുവനന്തപുരം *രാമപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, കോഴിമണ്ണ, കോഴിക്കോട് *തിരുവനന്തപുരം ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം (പദ്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം) *വർക്കല ജനാർദ്ദനസ്വാമി ക്ഷേത്രം, തിരുവനന്തപുരം (ശ്രീരാമൻ ഉപദേവൻ) *വെട്ടയ്ക്കൽ ശ്രീരാമസ്വാമി ക്ഷേത്രം, ചേർത്തല, ആലപ്പുഴ (ഹനുമാൻ ഉപദേവൻ) *രാമക്കൽ മേട് ശ്രീരാമ-ദുർഗ്ഗാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, ഇടുക്കി == ഇവയും കാണുക == * [[രാമായണം]] * [[സീത]] == അവലംബം == {{reflist|2}} {{VishnuAvatars}} {{രാമായണം}} {{ഹിന്ദു ദൈവങ്ങൾ}} {{Commonscat|Rama}} {{Authority control}} {{Hinduism-stub}} [[വർഗ്ഗം:ദശാവതാരം]] [[വർഗ്ഗം:രാമായണത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഹൈന്ദവദൈവങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] [[വർഗ്ഗം:വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ]] h4jmbap6kfpnc026uym9k7cxn6wgs3z 0 14240 4668452 4666400 2026-09-22T08:15:12Z Vishkailas 214655 /* വിവിധ ഇനം പശുക്കൾ */ 4668452 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Cattle}} {{Taxobox | name = കന്നുകാലി | status = വളർത്തുമൃഗം | image = CH cow 2.jpg | image_width = 250px | image_caption = A Swiss [[Braunvieh]] cow wearing a [[cowbell]] | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|കോർഡേറ്റ]] | subclassis = [[Theria]] | infraclassis = [[Eutheria]] | classis = [[സസ്തനി]] | ordo = [[Artiodactyla]] | familia = [[Bovidae]] | subfamilia = [[Bovinae]] | genus = ''[[Bos]]'' | species = ''B. primigenius'' | binomial = '''''Bos primigenius''''' | binomial_authority = [[Ludwig Heinrich Bojanus|Bojanus]], 1827<ref name=MSW3>{{MSW3 Artiodactyla|id=14200690|heading=''Bos taurus primigenius''}}</ref> | subspecies = '' B. p. taurus'', <br />''B. p. indicus'' | trinomial = ''Bos primigenius taurus'', <br />''Bos primigenius indicus'' | synonyms = ''Bos taurus'', <br />''Bos indicus'' | range_map = Bovine range.png | range_map_caption = Bovine range }} '''പശു''' പൊതുവേ ഒരു വളർത്തു മൃഗമാണ്. ഭൂമിയിൽ ഉഷ്ണ- മിതോഷ്ന മേഖലകളിലെല്ലാം തന്നെ ഈ വർഗത്തില്പെട്ട വിവിധയിനങ്ങൾ അധിവസിച്ചിരുന്നു. അവിടങ്ങളിലെല്ലാം ഇവ മനുഷ്യരാൽ ഇണക്കിയെടുക്കുകയും ചെയ്യപ്പെട്ടു. [[ആഫ്രിക്ക]] പോലുള്ള ചിലയിടങ്ങളിലെ വനങ്ങളിലും [[ഹിമാലയം|ഹിമാലയപ്രാന്തങ്ങളിലും]] മറ്റും ഇവയുടെ വർഗത്തിൽ പെട്ട ജീവികൾ കാട്ടുമൃഗങ്ങളായി ജീവിക്കുന്നുമുണ്ട്. == പ്രത്യേകതകൾ == [[കൊമ്പ് (മൃഗം)|കൊമ്പുകൾ]] ഉള്ള ഇവ ഇരട്ടക്കുളമ്പുള്ള മൃഗങ്ങളാണ്‌. തികഞ്ഞ സസ്യാഹാരികളുമാണ്‌. [[അയവെട്ടൽ|അയവെട്ടുന്ന]] മൃഗമാണ്‌ ഇത്‌. ഇതിന്റെ [[ആമാശയം|ആമാശയത്തിന്‌]] നാല്‌ അറകളുണ്ട്‌. പചനക്രിയ പല ഘട്ടങ്ങളിലായി ആമാശയത്തിന്റെ വിവിധ അറകളിൽ നടക്കുന്നു. ഇവയുടെ പാൽ ഒരു നല്ല സമീകൃതാഹാരമാണ്‌. ഇവയുടെ ഒരു [[പ്രസവം|പ്രസവത്തിൽ]] സാധാരണയായി ഒരു ശിശു മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ. ഏതാണ്ട് ഒൻപതു മാസമാണ്‌ [[ഗർഭം (സസ്തനികൾ)|ഗർഭകാലം]]. മനുഷ്യർ പാലിനായി പശുവിനെ വളർത്തുന്നു. മനുഷ്യരുമായി വളരെ ഇണങ്ങുന്ന, പൊതുവെ ശാന്തപ്രകൃതികളായ മൃഗങ്ങളാണ്‌ ഇവ. ഇന്ത്യയിലെ പല സംസ്ഥാനങ്ങളിലും പശു ഒരു പുണ്യ മൃഗമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. കേരളത്തിൽ ഈ ഇനത്തിൽപ്പെട്ട ആൺജാതിയെ '''[[കാള]]''' എന്നും ചിലയിടങ്ങളിൽ '''[[മൂരി]]''' എന്നും വിളിക്കുന്നു == ഔഷധഗുണം == [[ആയുർ‌വേദം|ആയുർ‌വേദവിധിയിൽ]] പശു ധാരാളം ഔഷധഗുണമുള്ള ഒരു മൃഗമാണ്. പശുവിൻറെ [[പഞ്ചഗവ്യം]] എന്നറിയപ്പെടുന്ന പാൽ, [[മൂത്രം]], [[ചാണകം]], [[തൈര്]] , [[നെയ്യ്]] എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ആയുർവേദ വിധിപ്രകാരം ഔഷധഘൃതങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു<ref name="പശു1">{{Cite web |url=http://kif.gov.in/ml/index.php?option=com_content&task=view&id=278&Itemid=29 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2009-02-12 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013735/http://kif.gov.in/ml/index.php?option=com_content&task=view&id=278&Itemid=29 |url-status=dead }}</ref>. ഈ നെയ്യ് ശരീരത്തിന്റെ കോശ ശക്തി വീണ്ടെടുക്കാനും, മാനസിക – ശാരീരിക ക്ലേശങ്ങൾ, [[വാതം|വാതരോഗം]], സന്താന ലബ്ധി എന്നിവക്കും ഉപയോഗിക്കുന്നു. പശുവിന്റെ വയറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന ഗോരോചനം ആയുർവേദ മരുന്നുകളിലെ മറ്റൊരു വിശേഷപ്പെട്ട ചേരുവയാണ്‌. <ref name="പശു1"/> == വിവിധ ഇനം പശുക്കൾ == കന്നുകാലികളെ മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത ഇനങ്ങളായി തരം തിരിച്ചിട്ടുണ്ട്. '''ബോസ് ടോറസ്''', ''Bos taurus'' (യൂറോപ്യൻ അല്ലെങ്കിൽ ടോറൈൻ) , '''[[സെബു|ബോസ് ഇൻഡിക്കസ്]]''' ([[സെബു]]), വംശനാശം സംഭവിച്ച '''ബോസ് പ്രൈമിജെനിയസ്''' ([[ഔറൊക്‌സ്‌|ഔറോക്സ് Aurochs]]) എന്നിവയാണ് അവ. വംശനാശം സംഭവിച്ച ഔറോക്സുകളുടെ പിൻഗാമികളാണ് [[ടോറൈൻ]], [[സെബു]] എന്നിവ. '''ബോസ് ടോറസ്''' എന്ന ഒറ്റ വർഗ്ഗത്തിലാക്കി ഇവയെ പുനർ നാമകരണം ചെയ്തു. '''ബോസ് ടോറസ് പ്രൈമിജെനിയസ്''', '''ബോസ് ടോറസ് ഇൻഡിക്കസ്''', '''ബോസ് ടോറസ് ടോറസ്''' എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് ഉപവർഗ്ഗങ്ങളാക്കി വീണ്ടും തിരിച്ചു. ഈ മൂന്നിനങ്ങളാണ് ഇപ്പോൾ വ്യാപകമായി വളർത്തുമൃഗങ്ങളായി പരിപാലിച്ച് പോരുന്നത്. ====[[സെബു|സെബു (ബോസ് ടോറസ് ഇൻഡിക്കസ്)]]==== മുതുകിൽ കൂനുകളുള്ള (മുഴ) ഒരു കന്നുകാലി വർഗ്ഗമാണ് സെബു (zebu). ബോസ് പ്രൈമിജെനിയസ് ഇൻഡിക്കസ് (Bos primigenius indicus), ബോസ് ഇൻഡിക്കസ് (Bos indicus), ബോസ് ടോറസ് ഇൻഡിക്കസ് (Bos taurus indicus) എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഉപവിഭാഗങ്ങളായും അറിയപ്പെടുന്നു. ഉഷ്ണമേഖലാ രാജ്യങ്ങളിലുടനീളം ഇവയെ വളർത്തി വരുന്നു. ഇൻഡിക്കൈൻ കന്നുകാലികൾ (indicine cattle) അല്ലെങ്കിൽ കൂനൻ കന്നുകാലികൾ (humped cattle) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ വ്യാപകമായി പരിപാലിച്ച് പോരുന്ന തനത് നാടൻ ജനുസ്സുകളാണ് ഇവ. === അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള കറവ പശുക്കൾ === ഹോൾസ്റ്റീൻ ഫ്രീഷൻ, ജേഴ്സി, സിമ്മെന്റൽ, ഗൺസീ, അര്ഷിരെ, ബ്രൗൺ സ്വിസ്സ് മിൽക്കിങ് ഷോർട്ഹോൺ, നോർമണ്ട് തുടങ്ങിയവ. ==== [[ഹോൾസ്റ്റീൻ പശു|ഹോൾസ്റ്റീൻ ഫ്രീഷൻ പശു]] ==== ഹോളണ്ടിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. ധാരാളം പാൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന പശു. ദിവസേന 28-33 ലിറ്റർ പാൽ നൽകുന്നു. കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞതും പോഷക സമൃദ്ധവുമായ പാൽ. പാൽ ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ പ്രത്യേക കാലിതീറ്റ നൽകേണ്ടത് ആവശ്യമാണ്. കേരളത്തിലും ഇവയെ വളർത്താറുണ്ട്. [[ജേഴ്സി പശു]] താരതമ്യേനെ ചെറിയ വലിപ്പമുള്ള ഇവ ബ്രിട്ടനിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനമാണ്. ഇവ നിത്യേന 15 മുതൽ 20 ലിറ്റർവരെ പാൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ത്യൻ കാലാവസ്ഥയിലും ഇവ നന്നായി വളരുന്നു. പാൽ ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. Simmental (സിമ്മെന്റൽ) 20-22 ലിറ്റർ പാൽ നിത്യേന ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. സ്വറ്റ്സർലണ്ടിലെ ആൽപ്സ് മലനിരകളിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. സ്വിസ്സ് ബ്രൗൺ യൂറോപ്പിൽ ആൽപ്സ് ഭാഗത്ത്‌ ഉടലെടുത്ത ഈ പശു അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള ഇനമാണ്. ഇവ നിത്യേന 34 മുതൽ 45 ലിറ്റർ വരെ പാൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. സുനന്ദിനി ഇവയുടെ സങ്കരയിനമാണ്. [[സുനന്ദിനി]] നാടൻ പശുക്കളെ ഹോൾസ്റ്റീൻ ഫ്രീഷൻ, ജേഴ്‌സി, സ്വിസ്സ് ബ്രൗൺ തുടങ്ങിയ ഇനങ്ങളുമായി ചേർത്തു ക്രോസ്സ് ചെയ്ത അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള സങ്കരയിനം. ഇവ നിത്യേന 8 മുതൽ 12 ലിറ്റർ വരെ പാൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. പോഷക സമൃദ്ധമായ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. === കേരളത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന നാടൻ പശുക്കൾ === * [[വെച്ചൂർ പശു |വെച്ചൂർ]] * [[വില്വാദ്രി പശു|വില്വാദ്രി]] * [[ചെറുവള്ളി പശു|ചെറുവള്ളി]] * [[കാസർഗോഡ് കുള്ളൻ പശു|കാസർഗോഡ് കുള്ളൻ]] * [[വടകര കുള്ളൻ]] * [[കുട്ടമ്പുഴ കുള്ളൻ പശു|കുട്ടമ്പുഴ]] * [[സുവർണ്ണവല്ലി (പശു)|സുവർണ്ണവല്ലി]] * വയനാട് * ഇടുക്കി * ഹൈറേഞ്ച് * എന്നിങ്ങനെ നിരവധി നാടൻ വിഭാഗങ്ങളാണ് കേരളത്തിലുള്ളത്. വെച്ചൂർ പശുവിന് അംഗീകാരം നൽകിയ ഹരിയാനയിലെ കർണാൽ ആസ്ഥാനമായുള്ള നാഷണൽ ബ്യൂറോ ഓഫ് അനിമൽ ജെനിറ്റിക് റിസോഴ്‌സസ് (എൻ.ബി.എ.ജി.ആർ) ശാസ്ത്രജ്ഞന്മാർ മറ്റു പശുക്കളെക്കുറിച്ചും ഗവേഷണം നടത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കയാണ്. ഇതിൽ വില്വാദ്രി, കുട്ടമ്പുഴ എന്നിവയുടെ ജനിതക സാമ്പിളുകളും വംശ പാരമ്പര്യ പഠനവും എൻ.ബി.എ.ജി.ആർ. വിദഗ്ധ സംഘം കഴിഞ്ഞ വർഷങ്ങളിൽ പ്രത്യേക പഠനത്തിന് വിധേയമാക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. === ഇന്ത്യയിലെ നാടൻ പശുക്കൾ === ഇന്ത്യയിലെ [[നാഷണൽ ബ്യൂറോ ആൻഡ് അനിമൽ ജനറ്റിക് റിസർച്ച്]] ബ്രീഡ് രജിസ്ട്രേഷൻ കമ്മിറ്റി 43 ഇനം പശുക്കളെയാണ് നാടൻപശുക്കളുടെ വിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി രജിസ്റ്റർ ചെയ്തിട്ടുള്ളത് . 2016 ആഗസ്റ് വരെ നിലവിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന 41<ref>https://pib.gov.in/newsite/printrelease.aspx?relid=149129</ref> ഇനങ്ങൾക്ക് പുറമേ കൊങ്കൺ കപില, ലഡാക്കി എന്നീ രണ്ട് പുതിയ ഇനങ്ങളെക്കൂടി ഉൾപ്പെടുത്തി 2018 ഡിസംബറിൽ പുതിയ ഔദ്യോഗിക പട്ടിക പുറത്തിറക്കുകയുണ്ടായി.<ref>https://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1555652</ref> {| class="wikitable" |- ! ജനുസ്സ് !! മറ്റ് പേരുകൾ !! മേഖല !!പാലുൽപ്പാദനം |- | [[വെച്ചൂർ പശു|വെച്ചൂർ]] || വെച്ചൂർ കുള്ളൻ || [[കേരളം]] || 561 കിലോ. കൊഴുപ്പ് 4.7 to 5.8 % |- | [[ബർഗൂർ പശു|ബർഗൂർ]] || || [[തമിഴ്‌നാട്]] || 350 കിലോ. |- | [[പുലിക്കുളം പശു|പുലിക്കുളം]] || പലിംഗു മാഡു, മണി മാഡു, “ജല്ലിക്കാട്ട് മാഡു, മാട്ടു മാഡു, കിലകാട്ടു മാഡു || [[തമിഴ്‌നാട്]] ||പ്രതിദിന ശരാശരി 1.25 കിലോ. |- | [[കാങ്കയം പശു|കാങ്കയം]] || കങ്കനാട്, കോങ്കു || [[തമിഴ്‌നാട്]] || 540 കിലോ, കൊഴുപ്പ് 1.6 to 7.7 % |- | [[ഉംബ്ളാച്ചേരി പശു|ഉംബ്ളാച്ചേരി]] || ജാതിമാട്, മൊട്ടൈമാട്, മൊലൈമാട്, സതേൺമാട്, തഞ്ചാവൂർ മാട്, തെർകുത്തി മാട് || തമിഴ്‌നാട് || 494 കിലോ. (ഒരു കറവക്കാലത്ത്) |- | [[അമൃത് മഹൽ പശു|അമൃത് മഹൽ]] || ജവാരി ദാന, ദൊദ്ദദാന, നമ്പർ ദാന || [[കർണ്ണാടക]] || 572 കിലോ. (ഒരു കറവക്കാലത്ത്) |- | [[കൃഷ്ണ വാലി (പശു)|കൃഷ്ണ വാലി]] || || കർണ്ണാടക || |- | [[മലനാട് ഗിദ്ദ]] || മലനാട് കുള്ളൻ || കർണ്ണാടക || |- | [[പുങ്കന്നൂർ പശു|പുങ്കന്നൂർ]] ||പുങ്കന്നൂർ കുള്ളൻ || [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്]] || പ്രതിദിന ശരാശരി 546 ലിറ്റർ |- | [[ഓങ്കോൾ പശു |ഓങ്കോൾ]] || || ആന്ധ്രാപ്രദേശ് || |- | [[മോട്ടു പശു|മോട്ടു]]||മോട്ടു കുള്ളൻ || [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്]], [[ഛത്തീസ്ഗഡ്]], [[ഒഡീഷ]] || 100 മുതൽ 140 കിലോഗ്രാം (ഒരു കറവക്കാലത്ത്) |- | [[ഘുമുസാരി പശു|ഘുമുസാരി]] || ദേശി || [[ഒഡീഷ]] || 450-650 കിലോഗ്രാം (ഒരു കറവക്കാലത്ത്) |- | [[ബിഞ്ചർ പുരി]] || || [[ഒഡീഷ]] || |- | [[ഖരിയാർ]] || || [[ഒഡീഷ]] || |- | [[കോസാലി പശു |കോസാലി]] || || [[ഛത്തീസ്ഗഡ്]] || |- | [[ബാദ്രി]] || || [[ഉത്തരാഖണ്ഡ്]] || |- | ബച്ചോർ || || [[ബീഹാർ]] || |- | [[ഗീർ പശു|ഗിർ]] || || [[ഗുജറാത്ത്]] || |- | [[കാൻ‌ക്രെജ്]] || || [[രാജസ്ഥാൻ]] || |- | രതി || || [[രാജസ്ഥാൻ]] || |- | നഗോരി || || [[രാജസ്ഥാൻ]] || |- | താർപാർക്കർ || || [[രാജസ്ഥാൻ]] || |- | മേവതി || || [[രാജസ്ഥാൻ]] ഹരിയാന, ഉത്തർപ്രദേശ് || |- | [[സഹിവാൾ]] || || [[രാജസ്ഥാൻ]], [[പഞ്ചാബ്]] || |- | സിരി || || || |- | പൊൻവാർ || || || |- | ലക്മി || || || |- | മാൽവി || || || |- | ചുവന്ന ഗാന്ധാരി || || || |- | ദേവ്‌നി || || || |- | ഡാംഗി || || || |- | നിമാരി || || || |- | ഹരിയാന || || || |- | കെങ്കത || || || |- | ഹാലിക്കർ || || || |- | ചുവന്ന സിന്ധി || || || |- | ഗാവ് ലാവ് || || || |- | ഗംഗോത്രി || || || |- | ഖേരിഗഡ് || || || |- | ബെലാഹി || || || |- | ഖില്ലർ || || || |- | കൊങ്കൺ കപില || || || |- | ലഡാക്കി || || || |- |} ഇവ കൂടാതെ നിരവധി തനത് പ്രാദേശിക ജനുസ്സുകൾ പല പ്രദേശങ്ങളിലും കണ്ടു വരുന്നുണ്ട്. ശുദ്ധജനുസ്സുകളുമായി കലർന്ന് സങ്കരയിനത്തിൽ പെട്ട പ്രാദേശിക ഇനങ്ങളും നിരവധിയുണ്ട്. ഇവയെക്കുറിച്ചുള്ള ആധികാരികമായ പഠനം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കയാണ്. === വെച്ചൂർ പശു=== {{പ്രധാനലേഖനം|വെച്ചൂർ പശു}} കേരളത്തിന്റെ തനതായ ഒരു പശുവർഗ്ഗമാണ് വെച്ചൂർ പശു === സിന്ധി പശു === {{പ്രധാനലേഖനം|സിന്ധി പശു}}{{main|}} === സുനന്ദിനി === {{പ്രധാനലേഖനം|സുനന്ദിനി}} :ഇൻഡോ-സ്വിസ് സംരംഭത്തിന്റെ പ്രവർത്തന ഫലമായി വികിസിപ്പിച്ചെടുത്ത സങ്കര ഇനം - സ്വിസ് ബ്രൗൺ X നാടൻ === സുവർണ്ണവല്ലി === {{പ്രധാനലേഖനം|സുവർണ്ണവല്ലി}} നാടൻപശുക്കളായ [[വെച്ചൂർ പശു|വെച്ചൂരിന്റെയും]] [[കാസർകോട് കുള്ളൻ|കാസറകോട് കുള്ളന്റെയും]] സങ്കരയിനമാണ് [[സുവർണ്ണവല്ലി]]. === മിഥുൻ === :മിഥുൻ ഒരു സങ്കര ഇനമാണ് === [[സഹിവാൾ]] === പടിഞ്ഞാറൻ പാകിസ്താനിലെ മോണ്ട് ഗോമറി ജില്ലയിലാണ് ഇതിന്റെ ഉത്ഭവസ്ഥാനം എന്നു കരുതുന്നു.<ref>പശുപരിപാലനം-കേരളഭാഷാ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട്-2012 പു. 8</ref> ==ഗീർ പശു == {{പ്രധാനലേഖനം|ഗീർ പശു}} ഗുജറാത്തിലെ തനി ''നാടൻ ഇനമായ ഗീർ ഇപ്പോൾ കേരളത്തിലെ വയനാടിലും എത്തി, നമ്മുടെ നാടാൻ പശുക്കളുടെ ഇരട്ടി വലിപ്പമുള്ളവയണ് ഇവ, ഇതിന്റെ മൂത്രവും, ചാണകവും, നല്ല ഒരു വളമാണ്. ഇവക്ക് രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷിയും കൂടുതലാണ് . === അയർഷെയർ === ===മറ്റിനങ്ങൾ=== === ഏറ്റവും ചെറിയ പശു === ഗിന്നസ് ബുക്ക്‌ പ്രകാരം ഏറ്റവും ചെറിയ പശു ആയി കരുതപ്പെടുന്നത് ക്യാനടയിലെ സ്വലോ എന്നയിനം 83 സെന്റിമീറ്റർ മാത്രം ഉയരം ഉള്ള പശുവാണ്‌, എന്നാലും മണ്ണുത്തി വെറ്റെരിനര്യ് കോളേജിലെ ജെനെറ്റിക്സ് വിഭാഗത്തിലെ 79 സേന്റിമിട്ടെർ മാത്രം ഉയരമുള്ള ഡയാന യാണ് ഏറ്റവും ഉയരം കുറഞ്ഞ പശു എന്നും ...അതല്ല കോഴിക്കോടെ ജില്ലയിലെ പെയംബ്രയിലെ കയണ്ണയിൽ സൂര്യപ്രകശ് വളര്ത്തുന്ന 72 സെന്ടിമിട്ടർ ഉയരം ഉള്ള ചോട്ടി (ഒരിനം കാസര്കൊടെ കുള്ളൻ) ആണെന്നും , കാസർകോട്‌ തന്നെയുള്ള പെരളം ഫാമിലെ എൻ സുബ്രമണ്യൻ വളര്ത്തുന്ന 71 സെന്ടിമിട്ടർ മാത്രം ഉയരമുള്ള ബന്ഗാരി യാണ് എന്നുമുള്ള വാദങ്ങൾ നിലവിൽ ഉണ്ട് == ചിത്രങ്ങൾ == <gallery widths="140px" heights="120px" perrow="5" align="center"> പ്രമാണം:Cow (Fleckvieh breed) Oeschinensee Slaunger 2009-07-07.jpg|പശു കിടക്കുന്നു പ്രമാണം:Cow - പശു-1.JPG|പശു പ്രമാണം:Cow - പശു-2.JPG|പശു പ്രമാണം:Cow - പശു-3.JPG|പശു കിടക്കുന്നു പ്രമാണം:Cow - പശു-4.JPG|പശു പ്രമാണം:Cow - പശു-5.JPG|പശുക്കിടാവ് പാല് കുടിക്കുന്നു പ്രമാണം:Cow - പശു-6.JPG|പശുവിന്റെ തല പ്രമാണം:Cow - പശു-7.JPG|പശുക്കിടാവ് പ്രമാണം:മലമുകളിലെ പശു.JPG പ്രമാണം:Mithun.jpg|മിഥുൻ പ്രമാണം:Bull1.JPG|വിത്തുകാള പ്രമാണം:വിത്തുകാള.JPG പ്രമാണം:പശുക്കിടാവ്.JPG|പശുക്കിടാങ്ങൾ പ്രമാണം:പശുക്കൾ.JPG പ്രമാണം:Cow1.JPG പ്രമാണം:Cows2.JPG പ്രമാണം:മേയുന്ന പശു.JPG|പശു </gallery> == ഇതും കാണുക == * [[പാൽ]] * [[പഞ്ചഗവ്യം]] * [[പോത്ത്]] * [[പാൽപ്പനി]] == അവലംബം == <references/> == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ‍ == {{Sister project links|wikt=പശു}} {{Commons|Bos taurus}} {{Commons|Bull|Bull (cattle)}} * [http://www.cowhq.co.nr/ Cowhq: A site dedicated to cows and cow information] * [http://www.fratta.net/ La Fratta, Italian Chianina cattle breeders] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060720092514/http://www.fratta.net/ |date=2006-07-20 }} - Sinalunga, Siena, Italy * [http://www.westernwatersheds.org/ Western Watersheds Project] - Cows versus Conservation * [http://www.ansi.okstate.edu/breeds/cattle/ Cattle Breeds website] - Oklahoma State University * [http://www.cattle.com Cattle.com] - Comprehensive Beef Portal * [http://www.pbs.org/wnet/nature/holycow/index.html PBS Nature: Holy Cow (about cows in general)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714200310/http://www.pbs.org/wnet/nature/holycow/index.html |date=2014-07-14 }} * [http://www.lincolnredcattlesociety.co.uk UK Lincoln Red Cattle Society] * [http://www.searchcattle.com SearchCattle.com - Specialized Cattle Search Engine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070624171956/http://www.searchcattle.com/ |date=2007-06-24 }} * [http://www.rzuser.uni-heidelberg.de/~rebert/photos/Nutztiere/index.html Photo Gallery with Images of Cattle] * [http://www.prairieoxdrovers.com Prairie Ox Drovers -Information, help, and encouragement to get started with oxen.] * [http://www.straightdope.com/classics/a3_097b.html "Do McDonald's milkshakes contain seaweed?", The Straight Dope, 27-Nov-1992] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608193114/http://www.straightdope.com/classics/a3_097b.html |date=2007-06-08 }} * [http://www.cattlepages.com The Cattle Pages] - Directory of information, cattle associations, and cattle breeders * [http://www.bluemoo.net/45cowfacts.html "45 Fun Facts About Cows"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607175351/http://www.bluemoo.net/45cowfacts.html |date=2007-06-07 }} * [http://www.vmv.it/mumu+cow+museum_3-2-0-0-0.aspx Mumu, cow cattle virtual museum] {{mammal-stub}} [[വർഗ്ഗം:വളർത്തുമൃഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:പശു]] [[വർഗ്ഗം:പശുപരിപാലനം]] 0cr0rz81vom45tr3xgal5y67dswm7wk 0 14906 4668420 4667270 2026-09-21T22:57:52Z Vishkailas 214655 /* കോഴി വളർത്തൽ */ small and important point added 4668420 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|hen}} {{Taxobox | name = കോഴി | status = വളർത്തു പക്ഷി | image = Male and female chicken sitting together.jpg | image_width = 200px | image_caption = A [[rooster]] (left) and hen (right) | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Bird|Aves]] | ordo = [[Galliformes]] | familia = [[Phasianidae]] | subfamilia = [[Phasianinae]] | genus = ''[[Junglefowl|Gallus]]'' | species = ''[[Red Junglefowl|Gallus gallus]]'' | subspecies = '''''Gallus gallus domesticus''''' <br> ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | binomial = | binomial_authority = | synonyms = '''Chicken''' : [[Rooster|Cock]] or [[Rooster]] (m), Hen (f) }} [[പക്ഷി|പക്ഷികളിൽ]] [[Phasianidae|ഫാസിയാനിഡ]] കുടുംബത്തിലെ ഉപകുടുംബമായ [[Phasianinae|ഫാസിയാനിനയിലെ]] ഒരിനമാണ് '''കോഴി'''(ഹിന്ദി:मुर्गा). ലോകമെമ്പാടും മനുഷ്യർ [[മുട്ട|മുട്ടക്കും]] [[ഇറച്ചി|ഇറച്ചിക്കുമായി]] വളർത്തുന്ന [[പക്ഷി|പക്ഷിയാണിത്]]. ഇവയുടെ [[മുട്ട]], ഇറച്ചി തുടങ്ങിയവ ഏറെ പോഷക സമൃദ്ധവും ആരോഗ്യകരവുമാണ് എന്ന്‌ ശാസ്ത്രം തെളിയിക്കുന്നു. പ്രോട്ടീൻ, വിറ്റാമിനുകൾ, ധാതുക്കൾ എന്നിവ ഉയർന്ന തോതിൽ കാണപ്പെടുന്നത് കൊണ്ടാണ് കോഴിയിറച്ചി, മുട്ട എന്നിവ പോഷകാഹാരം എന്ന്‌ പറയപ്പെടുന്നത്. കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞ മെലിഞ്ഞ മാംസമായ കോഴിയിറച്ചിയിൽ അടങ്ങിയ ഗുണമേന്മയുള്ള  പ്രോട്ടീൻ ശരീരത്തിന് നല്ല രീതിയിൽ ലഭ്യമാകുന്ന (Bioavailability) തരത്തിലുള്ളതാണ് എന്നതാണ് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ഗുണം. കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞ മാംസമായതിനാൽ [[പ്രമേഹം|പ്രമേഹം,]] [[കൊളസ്ട്രോൾ|കൊളസ്ട്രോൾ,]] [[അമിതവണ്ണം]] പോലെയുള്ള തുടങ്ങിയ രോഗാവസ്ഥ ഉള്ളവർക്ക് പോലും കോഴിയിറച്ചി സുരക്ഷിതമായി ഉപയോഗിക്കാൻ സാധിക്കുന്നുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ [[ആരോഗ്യം]], ശാരീരിക ക്ഷമത അഥവാ ഫിറ്റ്നസ് തുടങ്ങിയവ നിലനിർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന പലരും കോഴിയിറച്ചി, മുട്ട തുടങ്ങിയവ ഉപയോഗിച്ചു കാണാറുണ്ട്. വളരുന്ന കുട്ടികൾ, ഗർഭിണികൾ, [[വ്യായാമം]] ചെയ്യുന്നവർ, ശാരീരിക അധ്വാനം ആവശ്യമുള്ള തൊഴിലുകൾ ചെയ്യുന്നവർ, അത്ലറ്റുകൾ തുടങ്ങിയവർ തങ്ങളുടെ പോഷക ലഭ്യതയ്‌ക്കായി കോഴി ഇറച്ചിയെ ആശ്രയിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ മേല്പറഞ്ഞ വിഷയങ്ങളിൽ പലർക്കും ശരിയായ അറിവില്ല എന്നത് ഒരു വസ്തുതയാണ്. ചരിത്രപരമായി പറഞ്ഞാൽ ഇണക്കി വളർത്തപ്പെട്ട [[ചുവന്ന കാട്ടുകോഴി|ചുവന്ന കാട്ടുകോഴികളുടെ]] പിൻ തലമുറയാണ് ഇന്നു കാണുന്ന വളർത്തുകോഴികൾ. ഇന്ന് കാണുന്ന പല കോഴികളും സങ്കരയിനങ്ങളാണ്. സാധാരണ ഗതിയിൽ കോഴികൾ മുട്ടക്കോഴി, ഇറച്ചി കോഴി, അലങ്കാര കോഴി എന്നിങ്ങനെ പല രീതിയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനങ്ങളാണ് ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ISA ബ്രൗൺ, ബി വി 380, [[വൈറ്റ് ലെഗോൺ|വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ)]], ഓസ്ട്രലോർപ്, റോട് ഐലൻഡ് റെഡ്, കൈരളി, ഗ്രാമലക്ഷ്മി തുടങ്ങിയവ. ഇവ ധാരാളം മുട്ടകൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ [[ബ്രോയിലർ]] പെട്ടന്ന് വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്ന ഇറച്ചി കോഴിയാണ്. മുട്ട കോഴികൾക്കും, ഇറച്ചി കോഴികൾക്കും പോഷക സമൃദ്ധമായ ആഹാരം ആവശ്യമാണ്. കാണാൻ മനോഹരിതയുള്ള അലങ്കാര കോഴി വർഗ്ഗത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ട ഇനങ്ങളാണ് ബ്രഹ്മാ, സിൽക്കി മുതലായവ. ഈജിപ്റ്റിലെ നാടൻ കോഴിയിനമായ ഫയോമി, സോണാലി തുടങ്ങിയവ ഇന്ന് കേരളത്തിൽ വളർത്തി വരുന്നുണ്ട്. കരിങ്കോഴി എന്നറിയപ്പെടുന്ന കറുത്ത നിറമുള്ള കടക്കനാത് ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഒരു തദ്ദേശീയ കോഴി ഇനമാണ്. വൈറ്റ് ലെഗോൺ, സോണാലി, ഫയോമി പോലെയുള്ള ഇനങ്ങൾ അമിതമായി ഭാരമുള്ള കോഴികൾ അല്ല. അതിനാൽ നായ പോലെയുള്ള ശത്രുക്കളെ കണ്ടാൽ ഇവ പെട്ടന്ന് ഓടി രക്ഷപെടുകയോ പറക്കുകയോ ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ പലരും ഇവയെ വീട്ടു മുറ്റത്ത് തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താറുണ്ട്. ഇവ പലപ്പോഴും മരങ്ങൾ, മതിലുകൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ പറന്ന് കയറുന്നതായി കാണാം. കാഴ്ചയ്ക്ക് ഭംഗിയുള്ള സിൽവർ ഫയോമി പോലെയുള്ള ഇനങ്ങൾ അലങ്കാര കോഴികളായും വളർത്തുന്നു. കോഴികളുടെ ആരോഗ്യത്തിന് വൃത്തിയുള്ള കൂട്, ശുദ്ധമായ വെള്ളം, നല്ല തീറ്റ, വൃത്തിയുള്ള പരിസരം എന്നിവ പ്രധാനമാണ്. സാധാരണ കോഴികളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി [[കാട]] പക്ഷി, [[ടർക്കി കോഴി]] ([[കൽക്കം]]), [[ഗിനിക്കോഴി]], [[അലങ്കാര കോഴികൾ]] തുടങ്ങിയ ഇനങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു. [[ടർക്കി കോഴി]] ([[കൽക്കം]]), [[ഗിനിക്കോഴി]] തുടങ്ങിയവ അലങ്കാരത്തിനായും, കൂടാതെ ഇവ പാമ്പ് പോലെയുള്ള ഇഴജന്തുക്കളുടെ ശത്രു ജീവികൾ കൂടിയായതിനാൽ വീടിന്റെ പരിസരങ്ങളിലെ [[പാമ്പ്]] ശല്യം കുറയ്ക്കുവാൻ വേണ്ടിയും വളർത്താറുണ്ട്. [[File:കോഴി.ogv|thumb|കോഴി (വീഡീയോ)]] == ഇണ == കോഴി വർഗത്തിൽ പെട്ട മിക്ക പക്ഷികൾക്കും ആൺ പക്ഷികൾക്ക് വളഞ്ഞ [[തൂവൽ]] ചേർന്ന അങ്കവാൽ ഉണ്ട്. കൂടതെ തലയിലെ ചുവന്ന് പൂവ്, ചുവന്ന താടി എന്നിവയും ഇവയുടെ ശാരീരിക പ്രത്യേകതകളാണ്. ഒരു പറ്റത്തിലെ മുഴുവൻ പിടകളോടും [[പൂവൻ കോഴി]] ഇണ ചേരും . == പ്രത്യേകതകൾ == ഇവക്ക് പരിമിതമായ ദൂരം മാത്രമേ പറക്കാൻ സാധിക്കുകയുള്ളൂ. പ്രദേശങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് അന്നാട്ടിലെ നാടൻ ഇനങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ വ്യത്യാസം കാണുന്നു. അടയിരുന്ന് 21 ദിവസം ആകുമ്പോൾ മുട്ട വിരിയും. അടയിരിക്കുന്നത് പെൺ കോഴികളാണ്. വിരിഞ്ഞ് കഴിഞ്ഞാൽ കുഞ്ഞുങ്ങളെ നന്നായി ഇവ സംരക്ഷിക്കും. പിന്നീട് മുട്ട ഇടാൻ ആകുമ്പോൾ കുഞ്ഞുങ്ങളെ ഇവ ആട്ടി ഓടിക്കും. ആ സമയം പിറകിലെ പീലികൾ കൊഴിഞ്ഞു പോകുകയും ചെയ്യും. ശേഷം ഇവ മുട്ടയിടുന്നു. ഒരു നിശ്ചിത കാലാവധി മാത്രമേ ഇവ മുട്ടയിടുകയുള്ളു. മുട്ടയിട്ടു കഴിഞ്ഞാൽ ഇവ വീണ്ടും പൊരുന്നുന്നു. അപ്പോൾ ഇവയെ വീണ്ടും അടവെയ്ക്കാം. ഇവയുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത ഇവ കുഞ്ഞൂങ്ങളെ നന്നായി സംരക്ഷിക്കുമെന്നതാണ്. ഇന്ന് ജനങ്ങൾ ഇത്തരം തനി നാടൻ കോഴികളെ ഒഴിവാക്കുന്നു. ഇവയുടെ മുട്ട ചെറുതാണ്. ഇത്തരം കോഴികളുടെ എണ്ണം ദിനംപ്രതി കുറഞ്ഞു വരുന്നു. == ഉപയോഗം == [[പ്രമാണം:Chicken inside Chicken coop - IMG 3105.jpg|ലഘുചിത്രം|കൊഴികൾ കൊഴിക്കൂട്ടിനകത്ത്]] മനുഷ്യർ കോഴിയെ വളർത്തുന്നത് പ്രധാനമായും [[കോഴിമുട്ട]], [[ഇറച്ചി]] എന്നിവയ്ക്കാണ്. കോഴി [[കാഷ്ടം]] വളമായി ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്. കോഴികളെ തമ്മിൽ അങ്കം വെട്ടിക്കുന്നത് വിനോദവും വ്യവസായവുമാണ്. ഇതിന് പരിശീലിപ്പിച്ചെടുക്കുന്ന കോഴികളെ [[അങ്കക്കോഴി]]കൾ എന്നാണ് വിളിക്കാറ്. [[കോഴിയങ്കം]] [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] നിയമവിരുദ്ധമാണ്. ടർക്കി ([[കൽക്കം]]), ഗിനി മുതലായ കോഴികളെ പാമ്പ്‌ മുതലായ ജീവികളുടെ ശല്യത്തിൽ നിന്നും രക്ഷനേടുവാനായി വീടുകളിൽ വളർത്താറുണ്ട്. ടർക്കി, ഗിനി തുടങ്ങിയവ പാമ്പിന്റെ ശത്രു വർഗ്ഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ പാമ്പുകളെ കണ്ടാൽ ടർക്കി, ഗിനി തുടങ്ങിയ കോഴികൾ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുകയും ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. ഇടത്തരം പാമ്പുകളെ വരെ ടർക്കി കോഴി ആഹാരമാക്കാറുണ്ട്. ഗിനിക്കോഴി പാമ്പുകളുടെയോ മറ്റു ഇഴജന്തുക്കളുടെയോ സാന്നിധ്യം കണ്ടാൽ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നവയും കൂട്ടമായി ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. ചെറിയ പാമ്പുകളെ ഇവ ആഹാരമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ടർക്കി കോഴി, ഗിനി കോഴി എന്നിവ വളരുന്ന പറമ്പുകളിൽ പൊതുവേ പാമ്പ് പോലെയുള്ള ജീവികളുടെ ശല്യം കുറവാണ് എന്ന്‌ വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. <ref>[http://www.mangalam.com/news/detail/130456-crime.html]|mangalam.com</ref> ==കോഴിയിറച്ചിയിലെ പോഷകങ്ങൾ== പൊതുവേ ലോകം മുഴുവൻ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ഇറച്ചിയാണ് കോഴിയിറച്ചി. പോഷകങ്ങളുടെ ഒരു മുഖ്യ ഉറവിടമാണ് കോഴി ഇറച്ചി. തൊലി നീക്കിയ കോഴി ഇറച്ചി കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞതും പോഷകങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമാണ്. ഇത് ആരോഗ്യത്തിന് ഗുണകരമാണ്. കോഴിയുടെ നെഞ്ചിലെ മാംസം അഥവാ ‘ചിക്കൻ ബ്രെസ്റ്റ്’ പോഷക സമൃദ്ധമാണ്. ഇതിൽ മാംസ്യം അഥവാ പ്രോടീൻ കൂടുതലും കൊഴുപ്പ് തീരെ കുറവുമാണ്. എന്നാൽ കോഴിക്കാൽ അഥവാ ‘ചിക്കൻ ലെഗ്’ കൊഴുപ്പ് അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഉയർന്ന കൊളെസ്ട്രോൾ തുടങ്ങിയ രോഗാവസ്ഥയുള്ളവർ ഈ ഭാഗം കുറച്ചു മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാൻ പാടുള്ളു. കോഴിയുടെ എല്ലുകളിൽ (Bone marrow/Cartilage) കോളാജൻ എന്ന പോഷകം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ കോഴിയിറച്ചി എണ്ണയിൽ വറുത്തോ പൊരിച്ചോ ഉപയോഗിച്ചാൽ പോഷക ഗുണങ്ങൾ കാര്യമായി നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ കറിവച്ചു കഴിക്കുന്നതാണ് ആരോഗ്യത്തിന് ഉത്തമം. USDA കണക്കുപ്രകാരം 100 ഗ്രാം കോഴിയിറച്ചിയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പോഷകങ്ങൾ അല്ലെങ്കിൽ നിത്യേന ആവശ്യമുള്ള പോഷകങ്ങളുടെ ശതമാനക്കണക്ക് (% Daily Value) താഴെ കൊടുക്കുന്നു. കാലറികൾ - 239 മൊത്തം കൊഴുപ്പ് - 14 g (21%) പൂരിത കൊഴുപ്പ് - 3.8 g (19%) സോഡിയം - 82 mg (3%) പൊട്ടാസ്യം - 223 mg (6%) പ്രോട്ടീൻ/ മാംസ്യം - 27 g (54%) കാൽസ്യം - 1% അയൺ - 7% വിറ്റാമിൻ B6 - 20% കൊബലമിൻ - 5% മഗ്നിഷ്യം - 5% USDA കണക്കുപ്രകാരം 100 ഗ്രാം ചിക്കൻ ബ്രെസ്റ്റിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പോഷകങ്ങൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. കാലറി: 158 കൊഴുപ്പ്/ഫാറ്റ് : 3.24 g പ്രോടീൻ/മാംസ്യം: 32.1 g സോഡിയം: 47 mg പൊട്ടാസ്യം: 343 mg പന്റോതെനിക് ആസിഡ്: 1.58 mg മഗ്‌നീഷ്യം: 32 mg ഫോസ്ഫറസ്: 241 mg സെലിനിയം: 32µg == വിവിധയിനം മുട്ടക്കോഴികൾ, ഇറച്ചിക്കോഴികൾ == ധാരാളം മുട്ട കോഴികൾ, ഇറച്ചി കോഴികൾ എന്നിവ ഇന്ന് ലഭ്യമാണ്. ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ബി വി 380, വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ), ഓസ്ട്രലോർപ് തുടങ്ങിയ അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള മുട്ട കോഴികൾ, സോനാലി, കൈരളി, ഗ്രാമശ്രീ, ഗ്രാമപ്രിയ തുടങ്ങിയ ഇടത്തരം മുട്ട ഉത്പാദനമുള്ള കോഴികൾ, ബ്രോയ്ലർ പോലെയുള്ള ഇറച്ചി കോഴികൾ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. മുട്ട ഇടുന്ന കോഴികൾക്ക് പോഷകങ്ങൾ അടങ്ങിയ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ അടുക്കള അവശിഷ്ടങ്ങൾ മാത്രം കൊടുത്തു വളർത്തുന്ന കോഴികളിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. ഉയർന്ന ഉത്പാദനക്ഷമതയുള്ള പൊതുവേ മുട്ടക്കോഴികളിൽ ആദ്യത്തെ രണ്ട് വർഷമാണ് മികച്ച മുട്ട ഉത്പാദനം ഉണ്ടാവുക, അതിന് ശേഷം കുറഞ്ഞു തുടങ്ങുന്നു. വിശദമായി താഴെ കൊടുക്കുന്നു. * ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ - ഏറ്റവും അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി. തവിട്ട് നിറം. അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ ആസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഹൈ ലൈൻ ഇന്റർനാഷണൽ എന്ന കമ്പനി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സങ്കരയിനം മുട്ട കോഴിയാണ് ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ (Hy-Line Brown). അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള ഇവ വർഷത്തിൽ 320 മുതൽ 360 വരെ ബ്രൗൺ നിറത്തിലുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ് (കൂടുകളിൽ അടച്ച് വളർത്തുമ്പോൾ ഏകദേശം 100-110 ഗ്രാം തീറ്റയും പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ 30-40 ഗ്രാം മുട്ട തീറ്റയും നൽകേണ്ടത് മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്). കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. ഇന്ത്യയിൽ ശ്രീനിവാസ ഫാംസ് ഇവയുടെ വിതരണം നടത്തിയിരുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഇനം. * ISA ബ്രൗൺ - ഫ്രാൻസിൽ ഉടലെടുത്ത അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഈ മുട്ടക്കോഴികൾ വർഷത്തിൽ പൊതുവെ 300 മുതൽ 320 വരെ തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. പരമാവധി 350 മുട്ടകൾ വരെ ഇട്ടതായും കണക്കുകൾ പറയുന്നു. തവിട്ട് നിറം. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ബിവി 380 - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഒരു മുട്ടക്കോഴി ഇനം. തവിട്ട് നിറം. ഇന്ത്യയിലെ വെങ്കഡെശ്വര റിസർച്ച് ആൻഡ് ബ്രീഡിങ് ഫാം പ്രൈവറ്റ് ലിമിറ്റഡ് എന്ന കമ്പനി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത കോഴിയാണ് BV 380. വർഷം ഏകദേശം 280 മുതൽ 308 വരെ തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ ഇടുന്നു. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ് (കൂടുകളിൽ അടച്ച് വളർത്തുമ്പോൾ ഏകദേശം 100-110 ഗ്രാം മുട്ട തീറ്റയും പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ 30-40 ഗ്രാം തീറ്റയും മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്). കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. കേരളത്തിലെ കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഇനം. * [[വൈറ്റ് ലഗോൺ|വൈറ്റ് ലഗോൺ (അതുല്യ വൈറ്റ്)]] - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള വെളുത്ത നിറമുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനം. ഇറ്റലിയിൽ ഉത്ഭവം. അവിടെ അമേരിക്ക, യുകെ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിലെത്തിയ ഇത് സങ്കരയിനം മുട്ടക്കൊഴിയായി മാറി. വർഷത്തിൽ ഏകദേശം 280-320 വെളുത്ത നിറമുള്ള മുട്ടകൾ വരെയിടുന്നു. അധികം ഭാരം വെക്കുന്ന കോഴിയല്ല. അതിനാൽ നായ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കളെ കണ്ടാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും നന്നായി പറക്കാനും കഴിവുണ്ട് എന്നത് ഇതിന്റെ എടുത്തു പറയേണ്ട പ്രത്യേകതയാണ്. അതിനാൽ പറമ്പുകളിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും അനുയോജ്യം. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. ഇവയുടെ തവിട്ട് നിറത്തിലുള്ള ബ്രൗൺ ലെഗോൺ ഇനവും നിലവിലുണ്ട്. കേരളത്തിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത അതുല്യ വൈറ്റ് കോഴി വൈറ്റ് ലെഗോൺ സങ്കര ഇനമാണ്. * ഓസ്ട്രലോർപ് - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഒരു ഓസ്ട്രേലിയൻ മുട്ടക്കോഴി ഇനം. പൊതുവേ കറുത്ത നിറം. 250 മുതൽ 300 ബ്രൗൺ നിറമുള്ള മുട്ടകൾ വരെ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. ചിലത് 360 തിന് മുകളിൽ മുട്ടകൾ ഇട്ടതായി കാണുന്നു. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് - 220 മുതൽ 300 തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ചുവന്ന നിറത്തിലുള്ള ഒരു മുട്ടക്കോഴി ഇനം. അമേരിക്കയിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. * ഗ്രാമ ലക്ഷ്മി - അടുക്കളമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് അനുയോജ്യമായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മികച്ച ഒരു സങ്കരയിനം മുട്ടക്കോഴിയാണ് ഗ്രാമ ലക്ഷ്മി അഥവാ അസ്ട്രോ വൈറ്റ്. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനങ്ങളായ വൈറ്റ് ലെഗോൺ പിടയും ഓസ്ട്രലോർപ് പൂവനും ഇണചേർത്തുണ്ടാക്കിയ അസ്ട്രോ വൈറ്റ് എന്ന ഗ്രാമലക്ഷ്മി മുട്ട കോഴികൾ വളർത്താൻ എളുപ്പമാണ്. വെളുപ്പിൽ കറുത്ത പുള്ളികൾ ഉള്ള തൂവലോട് കൂടിയ ഇവ പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 220 മുതൽ 280 വരെ തവിട്ട് നിറത്തിലുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. ലയർ തീറ്റ നൽകുന്നത് മികച്ച മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്. * കൈരളി - 250-തോളം മുട്ടകൾ ഇടുന്ന മുട്ടക്കോഴി. കേരളത്തിന്റെ തനതായ നാടൻ കോഴി ഇനങ്ങളെ ഉൾപ്പെടുത്തി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മുട്ട കോഴിയാണ് കൈരളി. കൊല്ലം ജില്ലയിൽ ഡോക്ടർ ശശിധരൻ പതിനൊന്ന് വ്യത്യസ്ത കോഴികളെ ഉപയോഗിച്ച് വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സങ്കരയിനം. വൈറ്റ് ലെഗോൺ, ഓസ്ട്രലോർപ് തുടങ്ങിയ ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനം ഉള്ള കോഴികൾ, അസീൽ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഉയർന്ന രോഗ പ്രജിരോധ ശേഷി, കുറഞ്ഞ തീറ്റ ചിലവ്, പറമ്പുകളിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താൻ അനുയോജ്യം. നായ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കളുടെ ആക്രമണം ഉണ്ടായാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും പറക്കാനും കഴിവുണ്ട്. ചെറിയ രീതിയിലുള്ള (30-40%) ലയർ തീറ്റയും അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * സാസോ - ഇറച്ചിക്കും മുട്ടയ്ക്കും വേണ്ടി ഒരുപോലെ വളർത്താൻ കഴിയുന്ന നല്ല ഒരു കോഴിയിനമാണ് സാസോ. ഫ്രാൻസിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇവ കൃത്യമായി തീറ്റ നൽകിയാൽ വളരെ പെട്ടെന്ന് വളരുന്നു. ഇവ പത്ത് മുതൽ പതിനാറ് ആഴ്ചകൾക്കുള്ളിൽ 2.5 മുതൽ അഞ്ച് കിലോയോളം ഭാരം വെക്കുന്നു. (സാസോ പൂവൻ കോഴികൾ പെട്ടന്ന് ഇറച്ചിക്ക് തയ്യാറാകുന്നു.) കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞതും പ്രോട്ടീൻ സമൃദ്ധവുമായ ഇവയുടെ ഗുണമേന്മയുള്ള മാംസത്തിന് നാടൻ കോഴിയുടെ ഇറച്ചിയുടെ സ്വാദ് ഉണ്ട്. ഇവ വർഷത്തിൽ ഏകദേശം 180 മുതൽ 240 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. നാടൻ കോഴികളെ പോലെ ഉയർന്ന രോഗപ്രതിരോധ ശേഷിയുമുണ്ട്. ഇവയെ വീട്ടുവളപ്പിലും ഫാമുകളിലും എളുപ്പം വളർത്താൻ സാധിക്കും. * സോണാലി - 200 മുതൽ 240 മുട്ട വരെ വർഷത്തിൽ. റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് പൂവൻ, ഫയോമി പിട എന്നിവയുടെ സങ്കരയിനം. മേല്പറഞ്ഞ രണ്ട്‌ ഇനങ്ങളുടെ ജനതിക ഗുണങ്ങൾ ഇവയിൽ കാണാം. ഫയോമിയുടെ ഭംഗി, ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി, ചൂടുള്ള കാലാവസ്ഥയെ പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയും റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് കോഴിയുടെ ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനശേഷിയും ചേർന്ന സങ്കരം. തീറ്റ ചിലവ് കുറവ്. വീടുകളിൽ വളർത്താൻ ഉത്തമം. ഫയോമിയെപോലെ വേഗത്തിൽ ഓടാനും മറ്റും സാധിക്കുന്നു. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ചെറിയ രീതിയിലുള്ള ലയർ കോഴി തീറ്റയും (30-40%) അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും ലയർ തീറ്റയും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ ഫയോമി-മുട്ടയ്ക്കും ഇറച്ചിക്കും അലങ്കാരത്തിനും ഒരുപോലെ ഗുണകരം. 150 മുതൽ 200 മുട്ടകൾ വരെ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. കാണാൻ ഭംഗി ഉള്ളതിനാൽ അലങ്കാര കോഴിയായും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴി ഇനം. ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി. ചൂടുള്ള കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യം. ഇവ പൊതുവേ ഒന്നിടവിട്ട ദിവസങ്ങളിൽ മുട്ട ഇടുന്നു. അധികം ഭാരം ഉണ്ടാകാറില്ല. നായ പോലെയുള്ള ശത്രുക്കൾ ആക്രമിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും പറക്കാനും കഴിവുണ്ട്. തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും ഏറെ അനുയോജ്യം. തീറ്റ ചിലവ് കുറവ്. സോണാലി ഇവയുടെ ക്രോസ്സ് അഥവാ സങ്കരമാണ്. * ഗ്രാമശ്രീ കോഴികൾ: കേരള കാർഷിക സർവ്വകലാശാല വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഗ്രാമശ്രീ കോഴികൾ വർഷത്തിൽ 200 മുതൽ 260 വരെ മുട്ടകൾ തരുന്നു. അടുക്കളമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് ഇത് മികച്ചതാണ്. നാലുമാസം കൊണ്ട് പൂവൻ കോഴികൾ ഒന്നര കിലോയിലധികം ഭാരത്തിലെത്തുന്നു. രോഗപ്രതിരോധ ശേഷി കൂടുതലാണ്. അഴിച്ചുവിട്ടും കൂട്ടിലിട്ടും ഒരുപോലെ വളർത്താം. ചെറിയ രീതിയിലുള്ള ലയർ തീറ്റയും അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ഈസ്റ്റെർ എഗ്ഗർ - അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ, ചിലി എന്നി രാജ്യങ്ങളിൽ ഉടലെടുത്ത ഈസ്റ്റെർ എഗ്ഗർ എന്നയിനം മുട്ട കോഴികൾ മറ്റു ഇനങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ രൂപത്തോടെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവയ്ക്ക് താടി, വ്യത്യസ്ത പൂവ് തുടങ്ങിയ പ്രത്യേകതകൾ കാണാം. ഇവയുടെ മുട്ട വ്യത്യസ്തവും മനോഹരവുമായ പച്ച, നീല, ഒലിവ്, പിങ്ക് നിറങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവ വർഷത്തിൽ പരമാവധി 280 മുട്ടകൾവരെ ഇടാറുണ്ട്. തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും അനുയോജ്യം. * [[ബ്രോയിലർ]] - പെട്ടെന്ന് വളർച്ച ഉണ്ടാകുന്ന ഇറച്ചി കോഴി ഇനം. പോഷക സമൃദ്ധമായ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇനം. കോർണിഷ് പൂവൻ കോഴികളും, വെളുത്ത പ്ലൈമൌത്ത് റോക്ക് ഇനവും ചേർന്ന സങ്കരയിനം. * * [[ഗ്രാമപ്രിയ]] * [[അസീൽ ]] ==അലങ്കാരക്കോഴികൾ== * കൊളമ്പിയൻ ബ്രഹ്മ- അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. വലിയ ശരീരവും കാലുകളിൽ പോലും മനോഹരമായ തൂവലുകളും ഉള്ള കാഴ്ചയ്ക്ക് ഭംഗിയുള്ള അലങ്കാര കോഴി. പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 200 വലിയ മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. പൂവൻ കോഴി അഞ്ച് കിലോയോളം ഭാരം വെക്കുന്നു. * സിൽക്കി - ഭംഗിയുള്ള ചൈനീസ് കോഴി ഇനം. വർഷത്തിൽ ഏതാണ്ട് 120 മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. * ഈജിപ്ഷ്യൻ ഫയോമി- കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴി. പ്രതിവർഷം 150-200 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. * വയടട്ട്- അമേരിക്കൻ കോഴി ഇനം. മനോഹരമായ പുള്ളിയുള്ള തൂവലുകൾ. പ്രതിവർഷം ഏതാണ്ട് 200 മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. * പോളിഷ് ക്യാപ്- പോളണ്ടിൽ ഉടലെടുത്ത തൊപ്പിയുള്ള കോഴി ഇനം. മനോഹരമായ രൂപം. പ്രതിവർഷം 200 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. * അമേരിക്കൻ ബന്റം - മനോഹരമായ മറ്റൊരു കോഴി ഇനം. കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള രൂപം. * സെറാമ - മലേഷ്യൻ സെറാമ ഭംഗിയുള്ള ചെറിയ കോഴി ഇനമാണ്. ഇതൊരു ചെറിയ പോര് കോഴി ഇനമായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. * അസീൽ - പോരുകോഴി. തമിഴ് നാട്, ആന്ധ്രാ പ്രദേശ് പോലെയുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ കോഴി പോരിന് ഉപയോഗിക്കുന്നു. ശക്തമായ ശരീരം. തത്തയോട് സാമ്യമുള്ള ചുണ്ടുകൾ. വർഷത്തിൽ പരമാവധി 60-70 മുട്ടകൾവരെ ഇടാറുണ്ട്. == നാടൻ കോഴികൾ == തലശേരി കോഴി, അസീൽ (പോര് കോഴി), നേക്കട് നെക്ക്, കരിംകോഴി തുടങ്ങിയവ. പൊതുവേ കേരളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന നാടൻ കോഴികൾക്ക് കുറഞ്ഞ മുട്ട ഉത്പാദനം (ഉദാഹരണത്തിന് വർഷത്തിൽ ഏതാണ്ട് 100 മുട്ടകൾ അല്ലെങ്കിൽ അതിൽ താഴെ), മുട്ടയുടെ വലിപ്പക്കുറവ്, കുറഞ്ഞ ശരീരഭാരം, ചെറിയ വലിപ്പം, ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി, കുറഞ്ഞ തീറ്റ ചിലവ്, , അടയിരിക്കുന്ന സ്വഭാവം, വേഗത്തിൽ ചലിക്കാനും സാമാന്യം പറക്കാനുമുള്ള കഴിവ് എന്നിവ പ്രത്യേകതകൾ. ഫയോമി എന്നയിനം ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴിയും കേരളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇതിന്റെ ഒരു സങ്കരയിനമാണ് സൊണാലി മുട്ട കോഴികൾ. == കോഴി തീറ്റ == ഉയർന്ന അളവിൽ പ്രോട്ടീൻ, വിറ്റാമിനുകൾ, കാൽസ്യം തുടങ്ങിയ ധാതുക്കൾ എന്നിവ അടങ്ങിയ പ്രത്യേക തരം പോഷക സമൃദ്ധമായ കോഴി തീറ്റ വിപണിയിൽ ലഭ്യമാണ്. ഇവ ഒരു കോഴിയ്ക്ക് വേണ്ടുന്ന പോഷകങ്ങൾ ഉറപ്പ് വരുത്തുന്നു. പല തരത്തിലുള്ള കോഴി തീറ്റകൾ ഇന്ന് വിപണിയിൽ ലഭ്യമാണ്. മുട്ട ഇടുന്ന കോഴികൾക്ക് ലയർ തീറ്റ അഥവാ മുട്ട തീറ്റയും, വളരുന്ന കോഴികൾക്ക് ഗ്രോവർ എന്ന പേരിലും, കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങൾക്ക് സ്റ്റാർട്ടർ തുടങ്ങിയ പലതരം തീറ്റകൾ ലഭ്യമാണ്. അതോടൊപ്പം കുടിക്കാൻ ശുദ്ധ ജലവും ഉറപ്പ് വരുത്തുക. പ്രത്യേകിച്ച് കൂടുകളിൽ അടച്ചിട്ടു വളർത്തുന്ന ഉയർന്ന ഉത്പാദനക്ഷമതയുള്ള ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, BV 380, അതുല്യ വൈറ്റ് പോലെയുള്ള മുട്ട കോഴികൾക്ക് നിശ്ചിത അളവിൽ (ഉദാഹരണത്തിന് 100-110 ഗ്രാം മുട്ട കോഴിത്തീറ്റ) ദിവസേന ഇത്തരം തീറ്റ, ശുദ്ധ ജലം എന്നിവ അത്യാവശ്യമാണ്. എന്നാൽ പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുന്ന മുട്ട കോഴികൾക്ക് അടുക്കള അവശിഷ്ടങ്ങൾ കൂടാതെ നിത്യേന 30-40 ഗ്രാം മുട്ട കോഴി തീറ്റ, ശുദ്ധ ജലം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. മുട്ട തീറ്റ കോഴികൾക്ക് വേണ്ടുന്ന പോഷകങ്ങളും, മുട്ട തോടിന് ആവശ്യമായ കാൽസ്യവും ഉറപ്പ് വരുത്തുന്നു. ഇറച്ചി കോഴികൾക്കും കൃത്യമായ അളവിൽ പ്രത്യേക കോഴിതീറ്റ ആവശ്യമാണ്. == കോഴി വളർത്തൽ == കോഴി വളർത്തൽ എന്നത് വരുമാനം നേടാൻ മാത്രമല്ല ഒരു വീട്ടിലെ ആവശ്യത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ നല്ല ആഹാരം ഉത്പാദിപ്പിക്കാനും സഹായിക്കുന്ന ഒരു മികച്ച വഴിയാണ്. ഇതിനായി മികച്ച കോഴി ഇനങ്ങൾ, വൃത്തിയുള്ള നല്ലൊരു കൂട്, പോഷകസമൃദ്ധമായ തീറ്റ, കൃത്യമായ പ്രതിരോധ കുത്തിവയ്പ്പുകൾ, ശരിയായ രീതിയിൽ സൂര്യ പ്രകാശം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. കോഴികൾക്ക് വായു സഞ്ചാരമുള്ളതും, വെളിച്ചം കടക്കുന്നതും, നനവില്ലാത്തതുമായ കൂട് ഒരുക്കുക. രോഗങ്ങൾ വരാതിരിക്കാൻ കൂടും പരിസരവും എപ്പോഴും വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുക. ചെറിയ കുട്ടികൾക്കും വലിയ കോഴികൾക്കും ആവശ്യത്തിന് സ്ഥലമുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തുക. ഗുണനിലവാരമുള്ള തീറ്റയും എപ്പോഴും ശുദ്ധമായ വെള്ളവും നൽകുക. വീട്ടിലെ ഭക്ഷണാവശിഷ്ടങ്ങൾ, ആവശ്യത്തിന് ധാന്യങ്ങളും, പച്ചക്കറി അവശിഷ്ടങ്ങളും, ഇലകളും നൽകാം. തുറന്ന് വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ (ഫ്രീ റേഞ്ച് കോഴി വളർത്തൽ) കോഴികൾക്ക് സ്വാഭാവികമായി ഇര തേടാനും നടക്കാനും സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്ന ഒരു രീതിയാണ്. ഇതിൽ കോഴികൾക്ക് 10 ചതുരശ്രയടി സ്ഥലമെങ്കിലും പുറത്ത് മേയാൻ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. ഇത് കോഴികളുടെ ആരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്താനും പോഷകസമൃദ്ധമായ മുട്ടകൾ ലഭിക്കാനും, തീറ്റച്ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും, മുട്ടയ്ക്കും ഇറച്ചിക്കും സ്വാഭാവിക രുചി ഉണ്ടാകാനും ഈ രീതി നല്ലതാണ്. എന്നാൽ രാത്രിയിൽ സുരക്ഷിതമായി കൂടുകയറാൻ സൗകര്യം വേണം. നായ, കുറുക്കൻ, പരുന്തുകൾ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കൾ കോഴികൾക്ക് ഭീഷണിയാണ്. അതിനാൽ ഇവയിൽ നിന്നും കോഴികൾക്ക് സംരക്ഷണം നൽകുക. കേരളത്തിൽ നായ ശല്യം കാരണം വീടുകളിൽ കോഴി വളർത്തൽ ഒഴിവാക്കുന്നവരുണ്ട്. എന്നാൽ പൊതുവേ ഭാരം കുറഞ്ഞ വൈറ്റ് ലെഗോൺ, കൈരളി, ഫയോമി, നാടൻ കോഴികൾ പോലെയുള്ളവ നായ പിടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ വേഗത്തിൽ ഓടിയോ പറന്നോ രക്ഷപെടാൻ കഴിവുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താൻ ഇവ അനുയോജ്യമാണ് എന്ന്‌ പറയാം. എപ്പോഴും ശുദ്ധജലവും അനുബന്ധ തീറ്റയും ഇടയ്ക്കിടെ നൽകുക. കൃഷിയിടങ്ങൾക്ക് നാശം വരാത്ത രീതിയിൽ വേലി കെട്ടി തിരിക്കുക. ഒരു വ്യക്തി അയാളുടെ [[ആരോഗ്യം|ആരോഗ്യകരമായ]] ജീവിതത്തിന് വേണ്ടി മുട്ടകൾ കഴിച്ചിരിക്കണം എന്നാണ് ആരോഗ്യ വിദഗ്ദർ നിർദേശിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വീടുകളിലെ കോഴി വളർത്തൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കേണ്ട ഒന്നാണ്. രണ്ട്‌ മുതൽ പത്ത് വരെ കോഴികളെ വളർത്തുന്ന ചെറുകിട യൂണിറ്റുകളാണ് വീട്ടുമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് അനുയോജ്യം. ഉൽപാദനക്ഷമത കുറഞ്ഞ നാടൻ കോഴികൾക്ക് പകരം വീടുകൾക്ക് അനുയോജ്യമായ ഉൽപ്പാദനശേഷി കൂടിയ മുട്ട കോഴിയിനങ്ങൾ ഇന്ന് ലഭ്യമാണ്. തവിട്ടും, കറുപ്പും, വെളുപ്പും കലർന്ന ഗ്രാമശ്രീ, വെളുപ്പിൽ കറുത്തപുള്ളികളുള്ള ഗ്രാമലക്ഷ്മി (ആസ്ട്രോ വൈറ്റ്), കൈരളി, കാവേരി, കലിംഗ ബ്രൗൺ, സൊണാലി തുടങ്ങിയ കോഴി ഇനങ്ങൾ അടുക്കളമുറ്റങ്ങൾക്കു വേണ്ടി വികസിപ്പിച്ചവയാണ്. സ്വദേശിയും വിദേശിയുമായ വിവിധ കോഴിയിനങ്ങൾ തമ്മിൽ ജനിതക മിശ്രണം ചെയ്ത് ഉരിത്തിരിച്ചെടുത്ത ഈ സങ്കരയിനം കോഴികൾ അഞ്ച്-അഞ്ചര മാസം പ്രായമെത്തുമ്പോൾ മുട്ടയിടൽ ആരംഭിക്കും. ഒരു വർഷം ഏകദേശം 220 മുട്ടകൾ വരെ ഇവയിൽ നിന്നും കിട്ടും. ഒന്നര വർഷം പ്രായം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ലാഭകരമായ മുടയുൽപ്പാദനകാലം കഴിഞ്ഞാൽ ഇവയെ ഇറച്ചിക്കായി ഉപയോഗിക്കുകയോ വിൽക്കുകയോ ചെയ്യാം. രണ്ട് മാസം പ്രായമെത്തിയ ആവശ്യമായ രോഗപ്രതിരോധ കുത്തിവെയ്പുകൾ നൽകിയ മുട്ടക്കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങളെ വളർത്താനായി വാങ്ങുന്നതാണ് അഭികാമ്യം. സർക്കാർ അംഗീകൃത നഴ്സറികളിൽ നിന്നോ, ഫാമുകളിൽ നിന്നോ കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങളെ വാങ്ങാം. വീട്ടുമുറ്റത്ത് അഴിച്ചുവിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികൾക്ക് രാത്രി പാർപ്പിക്കുന്നതിന് വേണ്ടി തടിയും കമ്പിവലയും ഉപയോഗിച്ച് ലളിതമായ പാർപ്പിടം പണിയാം. യഥേഷ്ടം കാറ്റും വെളിച്ചവും കടക്കുന്ന സുരക്ഷിതമായ കൂടുകൾ വേണം നിർമിക്കേണ്ടത്. ഒരു കോഴിക്ക് നിൽക്കാൻ കൂട്ടിൽ ഒരു ചതുരശ്രയടി സ്ഥല സൗകര്യം നൽകണം. തറനിരപ്പിൽ നിന്ന് രണ്ടടി എങ്കിലും ഉയരത്തിൽ വേണം കൂട് ക്രമീകരിക്കേണ്ടത്. പുരയിടത്തിൽ പൂർണമായും തുറന്ന് വിട്ട് വളർത്താൻ സൗകര്യമില്ലെങ്കിൽ കൂടിന് ചുറ്റും വേലികെട്ടി തിരിച്ച് അതിനുള്ളിൽ തുറന്ന് വിട്ട് വളർത്താം. ഒരു കോഴിക്ക് പത്ത് ചതുരശ്രയടി സ്ഥലം എന്ന കണക്കിൽ പത്ത് കോഴികൾക്ക് 100 ചതുരശ്ര അടി സ്ഥലം വേലികെട്ടിനുള്ളിൽ നൽകണം. തീറ്റപാത്രങ്ങളും വെള്ളപാത്രങ്ങളും കൂട്ടിൽ തന്നെ ക്രമീകരിക്കാം. കോഴികൾക്ക് മുട്ടയിടുന്നതിനായി ഒരടി വീതം നീളത്തിലും വീതിയിലും അരയടി ഉയരത്തിലും കാർഡ് ബോർഡു കൊണ്ടോ മരം കൊണ്ടോ ഉള്ള നെസ്റ്റ് ബോക്സ് കൂട്ടിലോ വേലി കെട്ടിനുള്ളിലോ നിർമിക്കണം. നെസ്റ്റ് ബോക്സിനുള്ളിൽ വൈക്കോലോ ഉണക്കപ്പുല്ലോ ചകിരിയോ വിരിച്ച് വിരിപ്പൊരുക്കാം. അഞ്ച് കോഴികൾക്ക് ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിൽ വേണം നെസ്റ്റ് ബോക്സുകൾ ക്രമീകരിക്കേണ്ടത്. സ്ഥല പരിമിതിയുള്ളവർക്ക് കോഴികളെ മുറ്റത്തോ, മട്ടുപ്പാവിലെ വളർത്തുന്നതിനായി തുരുമ്പെടുക്കാത്ത മോഡേൺ കൂടുകളും ഇന്നുണ്ട്. കുടിവെള്ള സൗകര്യമൊരുക്കാൻ കൂടിന് മുകളിൽ വാട്ടർ ടാങ്ക്, ഓട്ടോമാറ്റിക്ക് നിപ്പിൾ ഡ്രിങ്കർ സംവിധാനം, ഫീഡർ, എഗ്ഗർ ചാനൽ, കാഷ്ടം ശേഖരിക്കാൻ ട്രേ എന്നിവയെല്ലാം ഒരു കുടക്കീഴിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നവയാണ് ഈ ഹൈടെക് കൂടുകൾ. വിലയൊരല്പം കൂടുമെങ്കിലും ഏറ്റവും ചുരുങ്ങിയ സ്ഥലത്ത് കോഴികളെ വളർത്താം എന്നതും ദീർഘകാലം ഈട് നിൽക്കുമെന്നതും ഈ കൂടുകളുടെ പ്രത്യേകതയാണ്. അത്യുൽപ്പാദനശേഷിയുള്ള ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ISA ബ്രൗൺ, BV 380, വൈറ്റ് ലെഗോൺ പോലുള്ള കോഴിയിനങ്ങളാണ് ഹൈടെക് കൂടുകൾക്ക് അനുയോജ്യം. ഒരു ദിവസം ഒരു കോഴിക്ക് വേണ്ടത് 100-120 ഗ്രാം വരെ തീറ്റയാണ്. അൽപ്പം കോഴി തീറ്റ അഥവാ ലയർ തീറ്റ (30 ഗ്രാം), വീട്ടിലെ മിച്ചാഹാരം, അടുക്കളയിൽ നിന്നുള്ള ഭക്ഷ്യ അവശിഷ്ടങ്ങൾ, വില കുറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങൾ, തവിട്, പിണ്ണാക്ക്, പച്ചക്കറി അവശിഷ്ടങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വീട്ടുവളപ്പിലെ കോഴികൾക്ക് ആഹാരമായി നൽകാം. ഒപ്പം മുറ്റത്തും, പറമ്പിലും അവർ സ്വയം ബാക്കി ആഹാരം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യും. അസോള, അഗത്തിച്ചീര, ചെമ്പരത്തിയില തുടങ്ങിയ പച്ചിലകളും, തീറ്റപ്പുല്ലും അരിഞ്ഞ് കോഴികൾക്ക് ഭക്ഷണം നൽകാം. സങ്കരയിനം മുട്ടക്കോഴികൾക്ക് പ്രത്യേകമായുള്ള ലയർ തീറ്റ 30 ഗ്രാം വരെ ദിവസവും നൽകാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ കൂടുകളിൽ പൂർണസമയം അടച്ചിട്ട് വളർത്തുന്ന ബിവി 380 പോലെയുള്ള കോഴികളുടെ അത്യുൽപ്പാദനക്ഷമത പൂർണമായും കൈവരിക്കണമെങ്കിൽ ദിവസം 100-120 ഗ്രാം ലയർ തീറ്റ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ അഴിച്ച് വിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികളെ അപേക്ഷിച്ച് കൂട്ടിനുള്ളിലിട്ട് പരിപാലിക്കുന്ന കോഴികളെ വളർത്താൻ അല്പം ചിലവേറും. വീട്ടുമുറ്റത്ത് അഴിച്ച് വിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികൾക്ക് ഓരോ രണ്ട് അല്ലെങ്കിൽ പരമാവധി മൂന്ന് മാസത്തെ ഇടവേളയിൽ വിരയിളക്കുന്നതിനായുള്ള മരുന്നുകൾ നൽകണം. മുട്ടയിടാൻ ആരംഭിക്കുന്നതിന് തൊട്ടുമുൻപ് 15-16 ആഴ്ച പ്രായം കോഴിവസന്തക്കെതിരായ വാക്സിൻ കുത്തിവെയ്പ്പ് നൽകുകയും വേണം. == കോഴി വളർത്തലിനെ ബാധിക്കുന്ന വെല്ലുവിളികൾ == <nowiki>*</nowiki>കോഴികൾക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന രോഗങ്ങൾ. വാക്സിനുകൾ നൽകിയാൽ ഇവ ഒരു പരിധിവരെ തടയാവുന്നതാണ്. <nowiki>*</nowiki>തീറ്റ ചിലവ് : വർധിച്ചു വരുന്ന കോഴി തീറ്റയുടെ ചിലവ് കർഷകരെ ബാധിക്കാറുണ്ട്. <nowiki>*</nowiki>നായ പോലെയുള്ള ശത്രുകളുടെ ആക്രമണം. സുരക്ഷിതമായ കൂട് ഒരുക്കുക എന്നതാണ് പ്രധാനം. കോഴികളെ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ പെട്ടന്ന് ഓടാനും ചെറിയ രീതിയിൽ പറന്ന്‌ രക്ഷപെടാനും കഴിവുള്ള (ഭാരം കുറഞ്ഞ) കോഴി ഇനങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക വഴി ഒരു പരിധി വരെ ശത്രു ജീവികളുടെ ആക്രമണങ്ങളെ പ്രധിരോധിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന് വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ), ഫയോമി, സൊണാലി തുടങ്ങിയവ. <nowiki>*</nowiki>ചിക്കൻ ഉത്പന്നങ്ങൾ, മുട്ട എന്നിവയ്ക്ക് വിപണി കണ്ടെത്താൻ സാധിക്കാതെ വരുന്നത് മറ്റൊരു പ്രശ്നമാണ്. {{CC|Gallus gallus domesticus}} == ഇതും കാണുക == [[കാട്ടുകോഴി]] == മറ്റ് കണ്ണികൾ == [[വർഗ്ഗം:വളർത്തുമൃഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കോഴികൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഫാസിയാനിഡേ ജന്തുകുടുംബത്തിൽ പെട്ട പക്ഷികൾ]] ==അവലംബം== {{Reflist}} {{Bird-stub}} hjr49kw85ry6x7rn2yjki0duzbdrsth 4668421 4668420 2026-09-21T22:59:18Z Vishkailas 214655 /* കോഴി വളർത്തലിനെ ബാധിക്കുന്ന വെല്ലുവിളികൾ */ 4668421 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|hen}} {{Taxobox | name = കോഴി | status = വളർത്തു പക്ഷി | image = Male and female chicken sitting together.jpg | image_width = 200px | image_caption = A [[rooster]] (left) and hen (right) | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Bird|Aves]] | ordo = [[Galliformes]] | familia = [[Phasianidae]] | subfamilia = [[Phasianinae]] | genus = ''[[Junglefowl|Gallus]]'' | species = ''[[Red Junglefowl|Gallus gallus]]'' | subspecies = '''''Gallus gallus domesticus''''' <br> ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | binomial = | binomial_authority = | synonyms = '''Chicken''' : [[Rooster|Cock]] or [[Rooster]] (m), Hen (f) }} [[പക്ഷി|പക്ഷികളിൽ]] [[Phasianidae|ഫാസിയാനിഡ]] കുടുംബത്തിലെ ഉപകുടുംബമായ [[Phasianinae|ഫാസിയാനിനയിലെ]] ഒരിനമാണ് '''കോഴി'''(ഹിന്ദി:मुर्गा). ലോകമെമ്പാടും മനുഷ്യർ [[മുട്ട|മുട്ടക്കും]] [[ഇറച്ചി|ഇറച്ചിക്കുമായി]] വളർത്തുന്ന [[പക്ഷി|പക്ഷിയാണിത്]]. ഇവയുടെ [[മുട്ട]], ഇറച്ചി തുടങ്ങിയവ ഏറെ പോഷക സമൃദ്ധവും ആരോഗ്യകരവുമാണ് എന്ന്‌ ശാസ്ത്രം തെളിയിക്കുന്നു. പ്രോട്ടീൻ, വിറ്റാമിനുകൾ, ധാതുക്കൾ എന്നിവ ഉയർന്ന തോതിൽ കാണപ്പെടുന്നത് കൊണ്ടാണ് കോഴിയിറച്ചി, മുട്ട എന്നിവ പോഷകാഹാരം എന്ന്‌ പറയപ്പെടുന്നത്. കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞ മെലിഞ്ഞ മാംസമായ കോഴിയിറച്ചിയിൽ അടങ്ങിയ ഗുണമേന്മയുള്ള  പ്രോട്ടീൻ ശരീരത്തിന് നല്ല രീതിയിൽ ലഭ്യമാകുന്ന (Bioavailability) തരത്തിലുള്ളതാണ് എന്നതാണ് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ഗുണം. കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞ മാംസമായതിനാൽ [[പ്രമേഹം|പ്രമേഹം,]] [[കൊളസ്ട്രോൾ|കൊളസ്ട്രോൾ,]] [[അമിതവണ്ണം]] പോലെയുള്ള തുടങ്ങിയ രോഗാവസ്ഥ ഉള്ളവർക്ക് പോലും കോഴിയിറച്ചി സുരക്ഷിതമായി ഉപയോഗിക്കാൻ സാധിക്കുന്നുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ [[ആരോഗ്യം]], ശാരീരിക ക്ഷമത അഥവാ ഫിറ്റ്നസ് തുടങ്ങിയവ നിലനിർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന പലരും കോഴിയിറച്ചി, മുട്ട തുടങ്ങിയവ ഉപയോഗിച്ചു കാണാറുണ്ട്. വളരുന്ന കുട്ടികൾ, ഗർഭിണികൾ, [[വ്യായാമം]] ചെയ്യുന്നവർ, ശാരീരിക അധ്വാനം ആവശ്യമുള്ള തൊഴിലുകൾ ചെയ്യുന്നവർ, അത്ലറ്റുകൾ തുടങ്ങിയവർ തങ്ങളുടെ പോഷക ലഭ്യതയ്‌ക്കായി കോഴി ഇറച്ചിയെ ആശ്രയിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ മേല്പറഞ്ഞ വിഷയങ്ങളിൽ പലർക്കും ശരിയായ അറിവില്ല എന്നത് ഒരു വസ്തുതയാണ്. ചരിത്രപരമായി പറഞ്ഞാൽ ഇണക്കി വളർത്തപ്പെട്ട [[ചുവന്ന കാട്ടുകോഴി|ചുവന്ന കാട്ടുകോഴികളുടെ]] പിൻ തലമുറയാണ് ഇന്നു കാണുന്ന വളർത്തുകോഴികൾ. ഇന്ന് കാണുന്ന പല കോഴികളും സങ്കരയിനങ്ങളാണ്. സാധാരണ ഗതിയിൽ കോഴികൾ മുട്ടക്കോഴി, ഇറച്ചി കോഴി, അലങ്കാര കോഴി എന്നിങ്ങനെ പല രീതിയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനങ്ങളാണ് ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ISA ബ്രൗൺ, ബി വി 380, [[വൈറ്റ് ലെഗോൺ|വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ)]], ഓസ്ട്രലോർപ്, റോട് ഐലൻഡ് റെഡ്, കൈരളി, ഗ്രാമലക്ഷ്മി തുടങ്ങിയവ. ഇവ ധാരാളം മുട്ടകൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ [[ബ്രോയിലർ]] പെട്ടന്ന് വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്ന ഇറച്ചി കോഴിയാണ്. മുട്ട കോഴികൾക്കും, ഇറച്ചി കോഴികൾക്കും പോഷക സമൃദ്ധമായ ആഹാരം ആവശ്യമാണ്. കാണാൻ മനോഹരിതയുള്ള അലങ്കാര കോഴി വർഗ്ഗത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ട ഇനങ്ങളാണ് ബ്രഹ്മാ, സിൽക്കി മുതലായവ. ഈജിപ്റ്റിലെ നാടൻ കോഴിയിനമായ ഫയോമി, സോണാലി തുടങ്ങിയവ ഇന്ന് കേരളത്തിൽ വളർത്തി വരുന്നുണ്ട്. കരിങ്കോഴി എന്നറിയപ്പെടുന്ന കറുത്ത നിറമുള്ള കടക്കനാത് ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഒരു തദ്ദേശീയ കോഴി ഇനമാണ്. വൈറ്റ് ലെഗോൺ, സോണാലി, ഫയോമി പോലെയുള്ള ഇനങ്ങൾ അമിതമായി ഭാരമുള്ള കോഴികൾ അല്ല. അതിനാൽ നായ പോലെയുള്ള ശത്രുക്കളെ കണ്ടാൽ ഇവ പെട്ടന്ന് ഓടി രക്ഷപെടുകയോ പറക്കുകയോ ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ പലരും ഇവയെ വീട്ടു മുറ്റത്ത് തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താറുണ്ട്. ഇവ പലപ്പോഴും മരങ്ങൾ, മതിലുകൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ പറന്ന് കയറുന്നതായി കാണാം. കാഴ്ചയ്ക്ക് ഭംഗിയുള്ള സിൽവർ ഫയോമി പോലെയുള്ള ഇനങ്ങൾ അലങ്കാര കോഴികളായും വളർത്തുന്നു. കോഴികളുടെ ആരോഗ്യത്തിന് വൃത്തിയുള്ള കൂട്, ശുദ്ധമായ വെള്ളം, നല്ല തീറ്റ, വൃത്തിയുള്ള പരിസരം എന്നിവ പ്രധാനമാണ്. സാധാരണ കോഴികളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി [[കാട]] പക്ഷി, [[ടർക്കി കോഴി]] ([[കൽക്കം]]), [[ഗിനിക്കോഴി]], [[അലങ്കാര കോഴികൾ]] തുടങ്ങിയ ഇനങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു. [[ടർക്കി കോഴി]] ([[കൽക്കം]]), [[ഗിനിക്കോഴി]] തുടങ്ങിയവ അലങ്കാരത്തിനായും, കൂടാതെ ഇവ പാമ്പ് പോലെയുള്ള ഇഴജന്തുക്കളുടെ ശത്രു ജീവികൾ കൂടിയായതിനാൽ വീടിന്റെ പരിസരങ്ങളിലെ [[പാമ്പ്]] ശല്യം കുറയ്ക്കുവാൻ വേണ്ടിയും വളർത്താറുണ്ട്. [[File:കോഴി.ogv|thumb|കോഴി (വീഡീയോ)]] == ഇണ == കോഴി വർഗത്തിൽ പെട്ട മിക്ക പക്ഷികൾക്കും ആൺ പക്ഷികൾക്ക് വളഞ്ഞ [[തൂവൽ]] ചേർന്ന അങ്കവാൽ ഉണ്ട്. കൂടതെ തലയിലെ ചുവന്ന് പൂവ്, ചുവന്ന താടി എന്നിവയും ഇവയുടെ ശാരീരിക പ്രത്യേകതകളാണ്. ഒരു പറ്റത്തിലെ മുഴുവൻ പിടകളോടും [[പൂവൻ കോഴി]] ഇണ ചേരും . == പ്രത്യേകതകൾ == ഇവക്ക് പരിമിതമായ ദൂരം മാത്രമേ പറക്കാൻ സാധിക്കുകയുള്ളൂ. പ്രദേശങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് അന്നാട്ടിലെ നാടൻ ഇനങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ വ്യത്യാസം കാണുന്നു. അടയിരുന്ന് 21 ദിവസം ആകുമ്പോൾ മുട്ട വിരിയും. അടയിരിക്കുന്നത് പെൺ കോഴികളാണ്. വിരിഞ്ഞ് കഴിഞ്ഞാൽ കുഞ്ഞുങ്ങളെ നന്നായി ഇവ സംരക്ഷിക്കും. പിന്നീട് മുട്ട ഇടാൻ ആകുമ്പോൾ കുഞ്ഞുങ്ങളെ ഇവ ആട്ടി ഓടിക്കും. ആ സമയം പിറകിലെ പീലികൾ കൊഴിഞ്ഞു പോകുകയും ചെയ്യും. ശേഷം ഇവ മുട്ടയിടുന്നു. ഒരു നിശ്ചിത കാലാവധി മാത്രമേ ഇവ മുട്ടയിടുകയുള്ളു. മുട്ടയിട്ടു കഴിഞ്ഞാൽ ഇവ വീണ്ടും പൊരുന്നുന്നു. അപ്പോൾ ഇവയെ വീണ്ടും അടവെയ്ക്കാം. ഇവയുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത ഇവ കുഞ്ഞൂങ്ങളെ നന്നായി സംരക്ഷിക്കുമെന്നതാണ്. ഇന്ന് ജനങ്ങൾ ഇത്തരം തനി നാടൻ കോഴികളെ ഒഴിവാക്കുന്നു. ഇവയുടെ മുട്ട ചെറുതാണ്. ഇത്തരം കോഴികളുടെ എണ്ണം ദിനംപ്രതി കുറഞ്ഞു വരുന്നു. == ഉപയോഗം == [[പ്രമാണം:Chicken inside Chicken coop - IMG 3105.jpg|ലഘുചിത്രം|കൊഴികൾ കൊഴിക്കൂട്ടിനകത്ത്]] മനുഷ്യർ കോഴിയെ വളർത്തുന്നത് പ്രധാനമായും [[കോഴിമുട്ട]], [[ഇറച്ചി]] എന്നിവയ്ക്കാണ്. കോഴി [[കാഷ്ടം]] വളമായി ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്. കോഴികളെ തമ്മിൽ അങ്കം വെട്ടിക്കുന്നത് വിനോദവും വ്യവസായവുമാണ്. ഇതിന് പരിശീലിപ്പിച്ചെടുക്കുന്ന കോഴികളെ [[അങ്കക്കോഴി]]കൾ എന്നാണ് വിളിക്കാറ്. [[കോഴിയങ്കം]] [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] നിയമവിരുദ്ധമാണ്. ടർക്കി ([[കൽക്കം]]), ഗിനി മുതലായ കോഴികളെ പാമ്പ്‌ മുതലായ ജീവികളുടെ ശല്യത്തിൽ നിന്നും രക്ഷനേടുവാനായി വീടുകളിൽ വളർത്താറുണ്ട്. ടർക്കി, ഗിനി തുടങ്ങിയവ പാമ്പിന്റെ ശത്രു വർഗ്ഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ പാമ്പുകളെ കണ്ടാൽ ടർക്കി, ഗിനി തുടങ്ങിയ കോഴികൾ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുകയും ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. ഇടത്തരം പാമ്പുകളെ വരെ ടർക്കി കോഴി ആഹാരമാക്കാറുണ്ട്. ഗിനിക്കോഴി പാമ്പുകളുടെയോ മറ്റു ഇഴജന്തുക്കളുടെയോ സാന്നിധ്യം കണ്ടാൽ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നവയും കൂട്ടമായി ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. ചെറിയ പാമ്പുകളെ ഇവ ആഹാരമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ടർക്കി കോഴി, ഗിനി കോഴി എന്നിവ വളരുന്ന പറമ്പുകളിൽ പൊതുവേ പാമ്പ് പോലെയുള്ള ജീവികളുടെ ശല്യം കുറവാണ് എന്ന്‌ വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. <ref>[http://www.mangalam.com/news/detail/130456-crime.html]|mangalam.com</ref> ==കോഴിയിറച്ചിയിലെ പോഷകങ്ങൾ== പൊതുവേ ലോകം മുഴുവൻ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ഇറച്ചിയാണ് കോഴിയിറച്ചി. പോഷകങ്ങളുടെ ഒരു മുഖ്യ ഉറവിടമാണ് കോഴി ഇറച്ചി. തൊലി നീക്കിയ കോഴി ഇറച്ചി കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞതും പോഷകങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമാണ്. ഇത് ആരോഗ്യത്തിന് ഗുണകരമാണ്. കോഴിയുടെ നെഞ്ചിലെ മാംസം അഥവാ ‘ചിക്കൻ ബ്രെസ്റ്റ്’ പോഷക സമൃദ്ധമാണ്. ഇതിൽ മാംസ്യം അഥവാ പ്രോടീൻ കൂടുതലും കൊഴുപ്പ് തീരെ കുറവുമാണ്. എന്നാൽ കോഴിക്കാൽ അഥവാ ‘ചിക്കൻ ലെഗ്’ കൊഴുപ്പ് അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഉയർന്ന കൊളെസ്ട്രോൾ തുടങ്ങിയ രോഗാവസ്ഥയുള്ളവർ ഈ ഭാഗം കുറച്ചു മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാൻ പാടുള്ളു. കോഴിയുടെ എല്ലുകളിൽ (Bone marrow/Cartilage) കോളാജൻ എന്ന പോഷകം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ കോഴിയിറച്ചി എണ്ണയിൽ വറുത്തോ പൊരിച്ചോ ഉപയോഗിച്ചാൽ പോഷക ഗുണങ്ങൾ കാര്യമായി നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ കറിവച്ചു കഴിക്കുന്നതാണ് ആരോഗ്യത്തിന് ഉത്തമം. USDA കണക്കുപ്രകാരം 100 ഗ്രാം കോഴിയിറച്ചിയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പോഷകങ്ങൾ അല്ലെങ്കിൽ നിത്യേന ആവശ്യമുള്ള പോഷകങ്ങളുടെ ശതമാനക്കണക്ക് (% Daily Value) താഴെ കൊടുക്കുന്നു. കാലറികൾ - 239 മൊത്തം കൊഴുപ്പ് - 14 g (21%) പൂരിത കൊഴുപ്പ് - 3.8 g (19%) സോഡിയം - 82 mg (3%) പൊട്ടാസ്യം - 223 mg (6%) പ്രോട്ടീൻ/ മാംസ്യം - 27 g (54%) കാൽസ്യം - 1% അയൺ - 7% വിറ്റാമിൻ B6 - 20% കൊബലമിൻ - 5% മഗ്നിഷ്യം - 5% USDA കണക്കുപ്രകാരം 100 ഗ്രാം ചിക്കൻ ബ്രെസ്റ്റിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പോഷകങ്ങൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. കാലറി: 158 കൊഴുപ്പ്/ഫാറ്റ് : 3.24 g പ്രോടീൻ/മാംസ്യം: 32.1 g സോഡിയം: 47 mg പൊട്ടാസ്യം: 343 mg പന്റോതെനിക് ആസിഡ്: 1.58 mg മഗ്‌നീഷ്യം: 32 mg ഫോസ്ഫറസ്: 241 mg സെലിനിയം: 32µg == വിവിധയിനം മുട്ടക്കോഴികൾ, ഇറച്ചിക്കോഴികൾ == ധാരാളം മുട്ട കോഴികൾ, ഇറച്ചി കോഴികൾ എന്നിവ ഇന്ന് ലഭ്യമാണ്. ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ബി വി 380, വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ), ഓസ്ട്രലോർപ് തുടങ്ങിയ അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള മുട്ട കോഴികൾ, സോനാലി, കൈരളി, ഗ്രാമശ്രീ, ഗ്രാമപ്രിയ തുടങ്ങിയ ഇടത്തരം മുട്ട ഉത്പാദനമുള്ള കോഴികൾ, ബ്രോയ്ലർ പോലെയുള്ള ഇറച്ചി കോഴികൾ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. മുട്ട ഇടുന്ന കോഴികൾക്ക് പോഷകങ്ങൾ അടങ്ങിയ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ അടുക്കള അവശിഷ്ടങ്ങൾ മാത്രം കൊടുത്തു വളർത്തുന്ന കോഴികളിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. ഉയർന്ന ഉത്പാദനക്ഷമതയുള്ള പൊതുവേ മുട്ടക്കോഴികളിൽ ആദ്യത്തെ രണ്ട് വർഷമാണ് മികച്ച മുട്ട ഉത്പാദനം ഉണ്ടാവുക, അതിന് ശേഷം കുറഞ്ഞു തുടങ്ങുന്നു. വിശദമായി താഴെ കൊടുക്കുന്നു. * ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ - ഏറ്റവും അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി. തവിട്ട് നിറം. അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ ആസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഹൈ ലൈൻ ഇന്റർനാഷണൽ എന്ന കമ്പനി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സങ്കരയിനം മുട്ട കോഴിയാണ് ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ (Hy-Line Brown). അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള ഇവ വർഷത്തിൽ 320 മുതൽ 360 വരെ ബ്രൗൺ നിറത്തിലുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ് (കൂടുകളിൽ അടച്ച് വളർത്തുമ്പോൾ ഏകദേശം 100-110 ഗ്രാം തീറ്റയും പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ 30-40 ഗ്രാം മുട്ട തീറ്റയും നൽകേണ്ടത് മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്). കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. ഇന്ത്യയിൽ ശ്രീനിവാസ ഫാംസ് ഇവയുടെ വിതരണം നടത്തിയിരുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഇനം. * ISA ബ്രൗൺ - ഫ്രാൻസിൽ ഉടലെടുത്ത അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഈ മുട്ടക്കോഴികൾ വർഷത്തിൽ പൊതുവെ 300 മുതൽ 320 വരെ തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. പരമാവധി 350 മുട്ടകൾ വരെ ഇട്ടതായും കണക്കുകൾ പറയുന്നു. തവിട്ട് നിറം. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ബിവി 380 - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഒരു മുട്ടക്കോഴി ഇനം. തവിട്ട് നിറം. ഇന്ത്യയിലെ വെങ്കഡെശ്വര റിസർച്ച് ആൻഡ് ബ്രീഡിങ് ഫാം പ്രൈവറ്റ് ലിമിറ്റഡ് എന്ന കമ്പനി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത കോഴിയാണ് BV 380. വർഷം ഏകദേശം 280 മുതൽ 308 വരെ തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ ഇടുന്നു. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ് (കൂടുകളിൽ അടച്ച് വളർത്തുമ്പോൾ ഏകദേശം 100-110 ഗ്രാം മുട്ട തീറ്റയും പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ 30-40 ഗ്രാം തീറ്റയും മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്). കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. കേരളത്തിലെ കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഇനം. * [[വൈറ്റ് ലഗോൺ|വൈറ്റ് ലഗോൺ (അതുല്യ വൈറ്റ്)]] - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള വെളുത്ത നിറമുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനം. ഇറ്റലിയിൽ ഉത്ഭവം. അവിടെ അമേരിക്ക, യുകെ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിലെത്തിയ ഇത് സങ്കരയിനം മുട്ടക്കൊഴിയായി മാറി. വർഷത്തിൽ ഏകദേശം 280-320 വെളുത്ത നിറമുള്ള മുട്ടകൾ വരെയിടുന്നു. അധികം ഭാരം വെക്കുന്ന കോഴിയല്ല. അതിനാൽ നായ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കളെ കണ്ടാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും നന്നായി പറക്കാനും കഴിവുണ്ട് എന്നത് ഇതിന്റെ എടുത്തു പറയേണ്ട പ്രത്യേകതയാണ്. അതിനാൽ പറമ്പുകളിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും അനുയോജ്യം. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. ഇവയുടെ തവിട്ട് നിറത്തിലുള്ള ബ്രൗൺ ലെഗോൺ ഇനവും നിലവിലുണ്ട്. കേരളത്തിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത അതുല്യ വൈറ്റ് കോഴി വൈറ്റ് ലെഗോൺ സങ്കര ഇനമാണ്. * ഓസ്ട്രലോർപ് - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഒരു ഓസ്ട്രേലിയൻ മുട്ടക്കോഴി ഇനം. പൊതുവേ കറുത്ത നിറം. 250 മുതൽ 300 ബ്രൗൺ നിറമുള്ള മുട്ടകൾ വരെ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. ചിലത് 360 തിന് മുകളിൽ മുട്ടകൾ ഇട്ടതായി കാണുന്നു. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് - 220 മുതൽ 300 തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ചുവന്ന നിറത്തിലുള്ള ഒരു മുട്ടക്കോഴി ഇനം. അമേരിക്കയിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. * ഗ്രാമ ലക്ഷ്മി - അടുക്കളമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് അനുയോജ്യമായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മികച്ച ഒരു സങ്കരയിനം മുട്ടക്കോഴിയാണ് ഗ്രാമ ലക്ഷ്മി അഥവാ അസ്ട്രോ വൈറ്റ്. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനങ്ങളായ വൈറ്റ് ലെഗോൺ പിടയും ഓസ്ട്രലോർപ് പൂവനും ഇണചേർത്തുണ്ടാക്കിയ അസ്ട്രോ വൈറ്റ് എന്ന ഗ്രാമലക്ഷ്മി മുട്ട കോഴികൾ വളർത്താൻ എളുപ്പമാണ്. വെളുപ്പിൽ കറുത്ത പുള്ളികൾ ഉള്ള തൂവലോട് കൂടിയ ഇവ പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 220 മുതൽ 280 വരെ തവിട്ട് നിറത്തിലുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. ലയർ തീറ്റ നൽകുന്നത് മികച്ച മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്. * കൈരളി - 250-തോളം മുട്ടകൾ ഇടുന്ന മുട്ടക്കോഴി. കേരളത്തിന്റെ തനതായ നാടൻ കോഴി ഇനങ്ങളെ ഉൾപ്പെടുത്തി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മുട്ട കോഴിയാണ് കൈരളി. കൊല്ലം ജില്ലയിൽ ഡോക്ടർ ശശിധരൻ പതിനൊന്ന് വ്യത്യസ്ത കോഴികളെ ഉപയോഗിച്ച് വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സങ്കരയിനം. വൈറ്റ് ലെഗോൺ, ഓസ്ട്രലോർപ് തുടങ്ങിയ ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനം ഉള്ള കോഴികൾ, അസീൽ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഉയർന്ന രോഗ പ്രജിരോധ ശേഷി, കുറഞ്ഞ തീറ്റ ചിലവ്, പറമ്പുകളിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താൻ അനുയോജ്യം. നായ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കളുടെ ആക്രമണം ഉണ്ടായാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും പറക്കാനും കഴിവുണ്ട്. ചെറിയ രീതിയിലുള്ള (30-40%) ലയർ തീറ്റയും അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * സാസോ - ഇറച്ചിക്കും മുട്ടയ്ക്കും വേണ്ടി ഒരുപോലെ വളർത്താൻ കഴിയുന്ന നല്ല ഒരു കോഴിയിനമാണ് സാസോ. ഫ്രാൻസിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇവ കൃത്യമായി തീറ്റ നൽകിയാൽ വളരെ പെട്ടെന്ന് വളരുന്നു. ഇവ പത്ത് മുതൽ പതിനാറ് ആഴ്ചകൾക്കുള്ളിൽ 2.5 മുതൽ അഞ്ച് കിലോയോളം ഭാരം വെക്കുന്നു. (സാസോ പൂവൻ കോഴികൾ പെട്ടന്ന് ഇറച്ചിക്ക് തയ്യാറാകുന്നു.) കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞതും പ്രോട്ടീൻ സമൃദ്ധവുമായ ഇവയുടെ ഗുണമേന്മയുള്ള മാംസത്തിന് നാടൻ കോഴിയുടെ ഇറച്ചിയുടെ സ്വാദ് ഉണ്ട്. ഇവ വർഷത്തിൽ ഏകദേശം 180 മുതൽ 240 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. നാടൻ കോഴികളെ പോലെ ഉയർന്ന രോഗപ്രതിരോധ ശേഷിയുമുണ്ട്. ഇവയെ വീട്ടുവളപ്പിലും ഫാമുകളിലും എളുപ്പം വളർത്താൻ സാധിക്കും. * സോണാലി - 200 മുതൽ 240 മുട്ട വരെ വർഷത്തിൽ. റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് പൂവൻ, ഫയോമി പിട എന്നിവയുടെ സങ്കരയിനം. മേല്പറഞ്ഞ രണ്ട്‌ ഇനങ്ങളുടെ ജനതിക ഗുണങ്ങൾ ഇവയിൽ കാണാം. ഫയോമിയുടെ ഭംഗി, ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി, ചൂടുള്ള കാലാവസ്ഥയെ പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയും റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് കോഴിയുടെ ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനശേഷിയും ചേർന്ന സങ്കരം. തീറ്റ ചിലവ് കുറവ്. വീടുകളിൽ വളർത്താൻ ഉത്തമം. ഫയോമിയെപോലെ വേഗത്തിൽ ഓടാനും മറ്റും സാധിക്കുന്നു. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ചെറിയ രീതിയിലുള്ള ലയർ കോഴി തീറ്റയും (30-40%) അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും ലയർ തീറ്റയും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ ഫയോമി-മുട്ടയ്ക്കും ഇറച്ചിക്കും അലങ്കാരത്തിനും ഒരുപോലെ ഗുണകരം. 150 മുതൽ 200 മുട്ടകൾ വരെ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. കാണാൻ ഭംഗി ഉള്ളതിനാൽ അലങ്കാര കോഴിയായും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴി ഇനം. ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി. ചൂടുള്ള കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യം. ഇവ പൊതുവേ ഒന്നിടവിട്ട ദിവസങ്ങളിൽ മുട്ട ഇടുന്നു. അധികം ഭാരം ഉണ്ടാകാറില്ല. നായ പോലെയുള്ള ശത്രുക്കൾ ആക്രമിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും പറക്കാനും കഴിവുണ്ട്. തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും ഏറെ അനുയോജ്യം. തീറ്റ ചിലവ് കുറവ്. സോണാലി ഇവയുടെ ക്രോസ്സ് അഥവാ സങ്കരമാണ്. * ഗ്രാമശ്രീ കോഴികൾ: കേരള കാർഷിക സർവ്വകലാശാല വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഗ്രാമശ്രീ കോഴികൾ വർഷത്തിൽ 200 മുതൽ 260 വരെ മുട്ടകൾ തരുന്നു. അടുക്കളമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് ഇത് മികച്ചതാണ്. നാലുമാസം കൊണ്ട് പൂവൻ കോഴികൾ ഒന്നര കിലോയിലധികം ഭാരത്തിലെത്തുന്നു. രോഗപ്രതിരോധ ശേഷി കൂടുതലാണ്. അഴിച്ചുവിട്ടും കൂട്ടിലിട്ടും ഒരുപോലെ വളർത്താം. ചെറിയ രീതിയിലുള്ള ലയർ തീറ്റയും അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ഈസ്റ്റെർ എഗ്ഗർ - അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ, ചിലി എന്നി രാജ്യങ്ങളിൽ ഉടലെടുത്ത ഈസ്റ്റെർ എഗ്ഗർ എന്നയിനം മുട്ട കോഴികൾ മറ്റു ഇനങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ രൂപത്തോടെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവയ്ക്ക് താടി, വ്യത്യസ്ത പൂവ് തുടങ്ങിയ പ്രത്യേകതകൾ കാണാം. ഇവയുടെ മുട്ട വ്യത്യസ്തവും മനോഹരവുമായ പച്ച, നീല, ഒലിവ്, പിങ്ക് നിറങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവ വർഷത്തിൽ പരമാവധി 280 മുട്ടകൾവരെ ഇടാറുണ്ട്. തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും അനുയോജ്യം. * [[ബ്രോയിലർ]] - പെട്ടെന്ന് വളർച്ച ഉണ്ടാകുന്ന ഇറച്ചി കോഴി ഇനം. പോഷക സമൃദ്ധമായ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇനം. കോർണിഷ് പൂവൻ കോഴികളും, വെളുത്ത പ്ലൈമൌത്ത് റോക്ക് ഇനവും ചേർന്ന സങ്കരയിനം. * * [[ഗ്രാമപ്രിയ]] * [[അസീൽ ]] ==അലങ്കാരക്കോഴികൾ== * കൊളമ്പിയൻ ബ്രഹ്മ- അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. വലിയ ശരീരവും കാലുകളിൽ പോലും മനോഹരമായ തൂവലുകളും ഉള്ള കാഴ്ചയ്ക്ക് ഭംഗിയുള്ള അലങ്കാര കോഴി. പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 200 വലിയ മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. പൂവൻ കോഴി അഞ്ച് കിലോയോളം ഭാരം വെക്കുന്നു. * സിൽക്കി - ഭംഗിയുള്ള ചൈനീസ് കോഴി ഇനം. വർഷത്തിൽ ഏതാണ്ട് 120 മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. * ഈജിപ്ഷ്യൻ ഫയോമി- കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴി. പ്രതിവർഷം 150-200 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. * വയടട്ട്- അമേരിക്കൻ കോഴി ഇനം. മനോഹരമായ പുള്ളിയുള്ള തൂവലുകൾ. പ്രതിവർഷം ഏതാണ്ട് 200 മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. * പോളിഷ് ക്യാപ്- പോളണ്ടിൽ ഉടലെടുത്ത തൊപ്പിയുള്ള കോഴി ഇനം. മനോഹരമായ രൂപം. പ്രതിവർഷം 200 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. * അമേരിക്കൻ ബന്റം - മനോഹരമായ മറ്റൊരു കോഴി ഇനം. കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള രൂപം. * സെറാമ - മലേഷ്യൻ സെറാമ ഭംഗിയുള്ള ചെറിയ കോഴി ഇനമാണ്. ഇതൊരു ചെറിയ പോര് കോഴി ഇനമായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. * അസീൽ - പോരുകോഴി. തമിഴ് നാട്, ആന്ധ്രാ പ്രദേശ് പോലെയുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ കോഴി പോരിന് ഉപയോഗിക്കുന്നു. ശക്തമായ ശരീരം. തത്തയോട് സാമ്യമുള്ള ചുണ്ടുകൾ. വർഷത്തിൽ പരമാവധി 60-70 മുട്ടകൾവരെ ഇടാറുണ്ട്. == നാടൻ കോഴികൾ == തലശേരി കോഴി, അസീൽ (പോര് കോഴി), നേക്കട് നെക്ക്, കരിംകോഴി തുടങ്ങിയവ. പൊതുവേ കേരളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന നാടൻ കോഴികൾക്ക് കുറഞ്ഞ മുട്ട ഉത്പാദനം (ഉദാഹരണത്തിന് വർഷത്തിൽ ഏതാണ്ട് 100 മുട്ടകൾ അല്ലെങ്കിൽ അതിൽ താഴെ), മുട്ടയുടെ വലിപ്പക്കുറവ്, കുറഞ്ഞ ശരീരഭാരം, ചെറിയ വലിപ്പം, ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി, കുറഞ്ഞ തീറ്റ ചിലവ്, , അടയിരിക്കുന്ന സ്വഭാവം, വേഗത്തിൽ ചലിക്കാനും സാമാന്യം പറക്കാനുമുള്ള കഴിവ് എന്നിവ പ്രത്യേകതകൾ. ഫയോമി എന്നയിനം ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴിയും കേരളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇതിന്റെ ഒരു സങ്കരയിനമാണ് സൊണാലി മുട്ട കോഴികൾ. == കോഴി തീറ്റ == ഉയർന്ന അളവിൽ പ്രോട്ടീൻ, വിറ്റാമിനുകൾ, കാൽസ്യം തുടങ്ങിയ ധാതുക്കൾ എന്നിവ അടങ്ങിയ പ്രത്യേക തരം പോഷക സമൃദ്ധമായ കോഴി തീറ്റ വിപണിയിൽ ലഭ്യമാണ്. ഇവ ഒരു കോഴിയ്ക്ക് വേണ്ടുന്ന പോഷകങ്ങൾ ഉറപ്പ് വരുത്തുന്നു. പല തരത്തിലുള്ള കോഴി തീറ്റകൾ ഇന്ന് വിപണിയിൽ ലഭ്യമാണ്. മുട്ട ഇടുന്ന കോഴികൾക്ക് ലയർ തീറ്റ അഥവാ മുട്ട തീറ്റയും, വളരുന്ന കോഴികൾക്ക് ഗ്രോവർ എന്ന പേരിലും, കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങൾക്ക് സ്റ്റാർട്ടർ തുടങ്ങിയ പലതരം തീറ്റകൾ ലഭ്യമാണ്. അതോടൊപ്പം കുടിക്കാൻ ശുദ്ധ ജലവും ഉറപ്പ് വരുത്തുക. പ്രത്യേകിച്ച് കൂടുകളിൽ അടച്ചിട്ടു വളർത്തുന്ന ഉയർന്ന ഉത്പാദനക്ഷമതയുള്ള ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, BV 380, അതുല്യ വൈറ്റ് പോലെയുള്ള മുട്ട കോഴികൾക്ക് നിശ്ചിത അളവിൽ (ഉദാഹരണത്തിന് 100-110 ഗ്രാം മുട്ട കോഴിത്തീറ്റ) ദിവസേന ഇത്തരം തീറ്റ, ശുദ്ധ ജലം എന്നിവ അത്യാവശ്യമാണ്. എന്നാൽ പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുന്ന മുട്ട കോഴികൾക്ക് അടുക്കള അവശിഷ്ടങ്ങൾ കൂടാതെ നിത്യേന 30-40 ഗ്രാം മുട്ട കോഴി തീറ്റ, ശുദ്ധ ജലം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. മുട്ട തീറ്റ കോഴികൾക്ക് വേണ്ടുന്ന പോഷകങ്ങളും, മുട്ട തോടിന് ആവശ്യമായ കാൽസ്യവും ഉറപ്പ് വരുത്തുന്നു. ഇറച്ചി കോഴികൾക്കും കൃത്യമായ അളവിൽ പ്രത്യേക കോഴിതീറ്റ ആവശ്യമാണ്. == കോഴി വളർത്തൽ == കോഴി വളർത്തൽ എന്നത് വരുമാനം നേടാൻ മാത്രമല്ല ഒരു വീട്ടിലെ ആവശ്യത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ നല്ല ആഹാരം ഉത്പാദിപ്പിക്കാനും സഹായിക്കുന്ന ഒരു മികച്ച വഴിയാണ്. ഇതിനായി മികച്ച കോഴി ഇനങ്ങൾ, വൃത്തിയുള്ള നല്ലൊരു കൂട്, പോഷകസമൃദ്ധമായ തീറ്റ, കൃത്യമായ പ്രതിരോധ കുത്തിവയ്പ്പുകൾ, ശരിയായ രീതിയിൽ സൂര്യ പ്രകാശം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. കോഴികൾക്ക് വായു സഞ്ചാരമുള്ളതും, വെളിച്ചം കടക്കുന്നതും, നനവില്ലാത്തതുമായ കൂട് ഒരുക്കുക. രോഗങ്ങൾ വരാതിരിക്കാൻ കൂടും പരിസരവും എപ്പോഴും വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുക. ചെറിയ കുട്ടികൾക്കും വലിയ കോഴികൾക്കും ആവശ്യത്തിന് സ്ഥലമുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തുക. ഗുണനിലവാരമുള്ള തീറ്റയും എപ്പോഴും ശുദ്ധമായ വെള്ളവും നൽകുക. വീട്ടിലെ ഭക്ഷണാവശിഷ്ടങ്ങൾ, ആവശ്യത്തിന് ധാന്യങ്ങളും, പച്ചക്കറി അവശിഷ്ടങ്ങളും, ഇലകളും നൽകാം. തുറന്ന് വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ (ഫ്രീ റേഞ്ച് കോഴി വളർത്തൽ) കോഴികൾക്ക് സ്വാഭാവികമായി ഇര തേടാനും നടക്കാനും സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്ന ഒരു രീതിയാണ്. ഇതിൽ കോഴികൾക്ക് 10 ചതുരശ്രയടി സ്ഥലമെങ്കിലും പുറത്ത് മേയാൻ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. ഇത് കോഴികളുടെ ആരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്താനും പോഷകസമൃദ്ധമായ മുട്ടകൾ ലഭിക്കാനും, തീറ്റച്ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും, മുട്ടയ്ക്കും ഇറച്ചിക്കും സ്വാഭാവിക രുചി ഉണ്ടാകാനും ഈ രീതി നല്ലതാണ്. എന്നാൽ രാത്രിയിൽ സുരക്ഷിതമായി കൂടുകയറാൻ സൗകര്യം വേണം. നായ, കുറുക്കൻ, പരുന്തുകൾ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കൾ കോഴികൾക്ക് ഭീഷണിയാണ്. അതിനാൽ ഇവയിൽ നിന്നും കോഴികൾക്ക് സംരക്ഷണം നൽകുക. കേരളത്തിൽ നായ ശല്യം കാരണം വീടുകളിൽ കോഴി വളർത്തൽ ഒഴിവാക്കുന്നവരുണ്ട്. എന്നാൽ പൊതുവേ ഭാരം കുറഞ്ഞ വൈറ്റ് ലെഗോൺ, കൈരളി, ഫയോമി, നാടൻ കോഴികൾ പോലെയുള്ളവ നായ പിടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ വേഗത്തിൽ ഓടിയോ പറന്നോ രക്ഷപെടാൻ കഴിവുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താൻ ഇവ അനുയോജ്യമാണ് എന്ന്‌ പറയാം. എപ്പോഴും ശുദ്ധജലവും അനുബന്ധ തീറ്റയും ഇടയ്ക്കിടെ നൽകുക. കൃഷിയിടങ്ങൾക്ക് നാശം വരാത്ത രീതിയിൽ വേലി കെട്ടി തിരിക്കുക. ഒരു വ്യക്തി അയാളുടെ [[ആരോഗ്യം|ആരോഗ്യകരമായ]] ജീവിതത്തിന് വേണ്ടി മുട്ടകൾ കഴിച്ചിരിക്കണം എന്നാണ് ആരോഗ്യ വിദഗ്ദർ നിർദേശിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വീടുകളിലെ കോഴി വളർത്തൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കേണ്ട ഒന്നാണ്. രണ്ട്‌ മുതൽ പത്ത് വരെ കോഴികളെ വളർത്തുന്ന ചെറുകിട യൂണിറ്റുകളാണ് വീട്ടുമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് അനുയോജ്യം. ഉൽപാദനക്ഷമത കുറഞ്ഞ നാടൻ കോഴികൾക്ക് പകരം വീടുകൾക്ക് അനുയോജ്യമായ ഉൽപ്പാദനശേഷി കൂടിയ മുട്ട കോഴിയിനങ്ങൾ ഇന്ന് ലഭ്യമാണ്. തവിട്ടും, കറുപ്പും, വെളുപ്പും കലർന്ന ഗ്രാമശ്രീ, വെളുപ്പിൽ കറുത്തപുള്ളികളുള്ള ഗ്രാമലക്ഷ്മി (ആസ്ട്രോ വൈറ്റ്), കൈരളി, കാവേരി, കലിംഗ ബ്രൗൺ, സൊണാലി തുടങ്ങിയ കോഴി ഇനങ്ങൾ അടുക്കളമുറ്റങ്ങൾക്കു വേണ്ടി വികസിപ്പിച്ചവയാണ്. സ്വദേശിയും വിദേശിയുമായ വിവിധ കോഴിയിനങ്ങൾ തമ്മിൽ ജനിതക മിശ്രണം ചെയ്ത് ഉരിത്തിരിച്ചെടുത്ത ഈ സങ്കരയിനം കോഴികൾ അഞ്ച്-അഞ്ചര മാസം പ്രായമെത്തുമ്പോൾ മുട്ടയിടൽ ആരംഭിക്കും. ഒരു വർഷം ഏകദേശം 220 മുട്ടകൾ വരെ ഇവയിൽ നിന്നും കിട്ടും. ഒന്നര വർഷം പ്രായം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ലാഭകരമായ മുടയുൽപ്പാദനകാലം കഴിഞ്ഞാൽ ഇവയെ ഇറച്ചിക്കായി ഉപയോഗിക്കുകയോ വിൽക്കുകയോ ചെയ്യാം. രണ്ട് മാസം പ്രായമെത്തിയ ആവശ്യമായ രോഗപ്രതിരോധ കുത്തിവെയ്പുകൾ നൽകിയ മുട്ടക്കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങളെ വളർത്താനായി വാങ്ങുന്നതാണ് അഭികാമ്യം. സർക്കാർ അംഗീകൃത നഴ്സറികളിൽ നിന്നോ, ഫാമുകളിൽ നിന്നോ കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങളെ വാങ്ങാം. വീട്ടുമുറ്റത്ത് അഴിച്ചുവിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികൾക്ക് രാത്രി പാർപ്പിക്കുന്നതിന് വേണ്ടി തടിയും കമ്പിവലയും ഉപയോഗിച്ച് ലളിതമായ പാർപ്പിടം പണിയാം. യഥേഷ്ടം കാറ്റും വെളിച്ചവും കടക്കുന്ന സുരക്ഷിതമായ കൂടുകൾ വേണം നിർമിക്കേണ്ടത്. ഒരു കോഴിക്ക് നിൽക്കാൻ കൂട്ടിൽ ഒരു ചതുരശ്രയടി സ്ഥല സൗകര്യം നൽകണം. തറനിരപ്പിൽ നിന്ന് രണ്ടടി എങ്കിലും ഉയരത്തിൽ വേണം കൂട് ക്രമീകരിക്കേണ്ടത്. പുരയിടത്തിൽ പൂർണമായും തുറന്ന് വിട്ട് വളർത്താൻ സൗകര്യമില്ലെങ്കിൽ കൂടിന് ചുറ്റും വേലികെട്ടി തിരിച്ച് അതിനുള്ളിൽ തുറന്ന് വിട്ട് വളർത്താം. ഒരു കോഴിക്ക് പത്ത് ചതുരശ്രയടി സ്ഥലം എന്ന കണക്കിൽ പത്ത് കോഴികൾക്ക് 100 ചതുരശ്ര അടി സ്ഥലം വേലികെട്ടിനുള്ളിൽ നൽകണം. തീറ്റപാത്രങ്ങളും വെള്ളപാത്രങ്ങളും കൂട്ടിൽ തന്നെ ക്രമീകരിക്കാം. കോഴികൾക്ക് മുട്ടയിടുന്നതിനായി ഒരടി വീതം നീളത്തിലും വീതിയിലും അരയടി ഉയരത്തിലും കാർഡ് ബോർഡു കൊണ്ടോ മരം കൊണ്ടോ ഉള്ള നെസ്റ്റ് ബോക്സ് കൂട്ടിലോ വേലി കെട്ടിനുള്ളിലോ നിർമിക്കണം. നെസ്റ്റ് ബോക്സിനുള്ളിൽ വൈക്കോലോ ഉണക്കപ്പുല്ലോ ചകിരിയോ വിരിച്ച് വിരിപ്പൊരുക്കാം. അഞ്ച് കോഴികൾക്ക് ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിൽ വേണം നെസ്റ്റ് ബോക്സുകൾ ക്രമീകരിക്കേണ്ടത്. സ്ഥല പരിമിതിയുള്ളവർക്ക് കോഴികളെ മുറ്റത്തോ, മട്ടുപ്പാവിലെ വളർത്തുന്നതിനായി തുരുമ്പെടുക്കാത്ത മോഡേൺ കൂടുകളും ഇന്നുണ്ട്. കുടിവെള്ള സൗകര്യമൊരുക്കാൻ കൂടിന് മുകളിൽ വാട്ടർ ടാങ്ക്, ഓട്ടോമാറ്റിക്ക് നിപ്പിൾ ഡ്രിങ്കർ സംവിധാനം, ഫീഡർ, എഗ്ഗർ ചാനൽ, കാഷ്ടം ശേഖരിക്കാൻ ട്രേ എന്നിവയെല്ലാം ഒരു കുടക്കീഴിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നവയാണ് ഈ ഹൈടെക് കൂടുകൾ. വിലയൊരല്പം കൂടുമെങ്കിലും ഏറ്റവും ചുരുങ്ങിയ സ്ഥലത്ത് കോഴികളെ വളർത്താം എന്നതും ദീർഘകാലം ഈട് നിൽക്കുമെന്നതും ഈ കൂടുകളുടെ പ്രത്യേകതയാണ്. അത്യുൽപ്പാദനശേഷിയുള്ള ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ISA ബ്രൗൺ, BV 380, വൈറ്റ് ലെഗോൺ പോലുള്ള കോഴിയിനങ്ങളാണ് ഹൈടെക് കൂടുകൾക്ക് അനുയോജ്യം. ഒരു ദിവസം ഒരു കോഴിക്ക് വേണ്ടത് 100-120 ഗ്രാം വരെ തീറ്റയാണ്. അൽപ്പം കോഴി തീറ്റ അഥവാ ലയർ തീറ്റ (30 ഗ്രാം), വീട്ടിലെ മിച്ചാഹാരം, അടുക്കളയിൽ നിന്നുള്ള ഭക്ഷ്യ അവശിഷ്ടങ്ങൾ, വില കുറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങൾ, തവിട്, പിണ്ണാക്ക്, പച്ചക്കറി അവശിഷ്ടങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വീട്ടുവളപ്പിലെ കോഴികൾക്ക് ആഹാരമായി നൽകാം. ഒപ്പം മുറ്റത്തും, പറമ്പിലും അവർ സ്വയം ബാക്കി ആഹാരം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യും. അസോള, അഗത്തിച്ചീര, ചെമ്പരത്തിയില തുടങ്ങിയ പച്ചിലകളും, തീറ്റപ്പുല്ലും അരിഞ്ഞ് കോഴികൾക്ക് ഭക്ഷണം നൽകാം. സങ്കരയിനം മുട്ടക്കോഴികൾക്ക് പ്രത്യേകമായുള്ള ലയർ തീറ്റ 30 ഗ്രാം വരെ ദിവസവും നൽകാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ കൂടുകളിൽ പൂർണസമയം അടച്ചിട്ട് വളർത്തുന്ന ബിവി 380 പോലെയുള്ള കോഴികളുടെ അത്യുൽപ്പാദനക്ഷമത പൂർണമായും കൈവരിക്കണമെങ്കിൽ ദിവസം 100-120 ഗ്രാം ലയർ തീറ്റ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ അഴിച്ച് വിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികളെ അപേക്ഷിച്ച് കൂട്ടിനുള്ളിലിട്ട് പരിപാലിക്കുന്ന കോഴികളെ വളർത്താൻ അല്പം ചിലവേറും. വീട്ടുമുറ്റത്ത് അഴിച്ച് വിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികൾക്ക് ഓരോ രണ്ട് അല്ലെങ്കിൽ പരമാവധി മൂന്ന് മാസത്തെ ഇടവേളയിൽ വിരയിളക്കുന്നതിനായുള്ള മരുന്നുകൾ നൽകണം. മുട്ടയിടാൻ ആരംഭിക്കുന്നതിന് തൊട്ടുമുൻപ് 15-16 ആഴ്ച പ്രായം കോഴിവസന്തക്കെതിരായ വാക്സിൻ കുത്തിവെയ്പ്പ് നൽകുകയും വേണം. == കോഴി വളർത്തലിനെ ബാധിക്കുന്ന വെല്ലുവിളികൾ == <nowiki>*</nowiki>കോഴികൾക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന രോഗങ്ങൾ: കൃത്യമായി വാക്സിനുകൾ നൽകിയും, കൂട് വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുന്നത് വഴിയും, ശുദ്ധ ജലത്തിന്റെ ലഭ്യത ഉറപ്പാക്കുന്നത് വഴിയും ഇത് ഒരു പരിധിവരെ തടയാവുന്നതാണ്. <nowiki>*</nowiki>തീറ്റ ചിലവ് : വർധിച്ചു വരുന്ന കോഴി തീറ്റയുടെ ചിലവ് കർഷകരെ ബാധിക്കാറുണ്ട്. <nowiki>*</nowiki>നായ പോലെയുള്ള ശത്രുകളുടെ ആക്രമണം. സുരക്ഷിതമായ കൂട് ഒരുക്കുക എന്നതാണ് പ്രധാനം. കോഴികളെ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ പെട്ടന്ന് ഓടാനും ചെറിയ രീതിയിൽ പറന്ന്‌ രക്ഷപെടാനും കഴിവുള്ള (ഭാരം കുറഞ്ഞ) കോഴി ഇനങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക വഴി ഒരു പരിധി വരെ ശത്രു ജീവികളുടെ ആക്രമണങ്ങളെ പ്രധിരോധിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന് വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ), ഫയോമി, സൊണാലി തുടങ്ങിയവ. <nowiki>*</nowiki>ചിക്കൻ ഉത്പന്നങ്ങൾ, മുട്ട എന്നിവയ്ക്ക് വിപണി കണ്ടെത്താൻ സാധിക്കാതെ വരുന്നത് മറ്റൊരു പ്രശ്നമാണ്. {{CC|Gallus gallus domesticus}} == ഇതും കാണുക == [[കാട്ടുകോഴി]] == മറ്റ് കണ്ണികൾ == [[വർഗ്ഗം:വളർത്തുമൃഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കോഴികൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഫാസിയാനിഡേ ജന്തുകുടുംബത്തിൽ പെട്ട പക്ഷികൾ]] ==അവലംബം== {{Reflist}} {{Bird-stub}} jue4785abk833znxamc13xseaw38upw 4668422 4668421 2026-09-21T23:21:09Z Vishkailas 214655 /* കോഴി വളർത്തലിനെ ബാധിക്കുന്ന വെല്ലുവിളികൾ */ 4668422 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|hen}} {{Taxobox | name = കോഴി | status = വളർത്തു പക്ഷി | image = Male and female chicken sitting together.jpg | image_width = 200px | image_caption = A [[rooster]] (left) and hen (right) | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Bird|Aves]] | ordo = [[Galliformes]] | familia = [[Phasianidae]] | subfamilia = [[Phasianinae]] | genus = ''[[Junglefowl|Gallus]]'' | species = ''[[Red Junglefowl|Gallus gallus]]'' | subspecies = '''''Gallus gallus domesticus''''' <br> ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | binomial = | binomial_authority = | synonyms = '''Chicken''' : [[Rooster|Cock]] or [[Rooster]] (m), Hen (f) }} [[പക്ഷി|പക്ഷികളിൽ]] [[Phasianidae|ഫാസിയാനിഡ]] കുടുംബത്തിലെ ഉപകുടുംബമായ [[Phasianinae|ഫാസിയാനിനയിലെ]] ഒരിനമാണ് '''കോഴി'''(ഹിന്ദി:मुर्गा). ലോകമെമ്പാടും മനുഷ്യർ [[മുട്ട|മുട്ടക്കും]] [[ഇറച്ചി|ഇറച്ചിക്കുമായി]] വളർത്തുന്ന [[പക്ഷി|പക്ഷിയാണിത്]]. ഇവയുടെ [[മുട്ട]], ഇറച്ചി തുടങ്ങിയവ ഏറെ പോഷക സമൃദ്ധവും ആരോഗ്യകരവുമാണ് എന്ന്‌ ശാസ്ത്രം തെളിയിക്കുന്നു. പ്രോട്ടീൻ, വിറ്റാമിനുകൾ, ധാതുക്കൾ എന്നിവ ഉയർന്ന തോതിൽ കാണപ്പെടുന്നത് കൊണ്ടാണ് കോഴിയിറച്ചി, മുട്ട എന്നിവ പോഷകാഹാരം എന്ന്‌ പറയപ്പെടുന്നത്. കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞ മെലിഞ്ഞ മാംസമായ കോഴിയിറച്ചിയിൽ അടങ്ങിയ ഗുണമേന്മയുള്ള  പ്രോട്ടീൻ ശരീരത്തിന് നല്ല രീതിയിൽ ലഭ്യമാകുന്ന (Bioavailability) തരത്തിലുള്ളതാണ് എന്നതാണ് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ഗുണം. കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞ മാംസമായതിനാൽ [[പ്രമേഹം|പ്രമേഹം,]] [[കൊളസ്ട്രോൾ|കൊളസ്ട്രോൾ,]] [[അമിതവണ്ണം]] പോലെയുള്ള തുടങ്ങിയ രോഗാവസ്ഥ ഉള്ളവർക്ക് പോലും കോഴിയിറച്ചി സുരക്ഷിതമായി ഉപയോഗിക്കാൻ സാധിക്കുന്നുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ [[ആരോഗ്യം]], ശാരീരിക ക്ഷമത അഥവാ ഫിറ്റ്നസ് തുടങ്ങിയവ നിലനിർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന പലരും കോഴിയിറച്ചി, മുട്ട തുടങ്ങിയവ ഉപയോഗിച്ചു കാണാറുണ്ട്. വളരുന്ന കുട്ടികൾ, ഗർഭിണികൾ, [[വ്യായാമം]] ചെയ്യുന്നവർ, ശാരീരിക അധ്വാനം ആവശ്യമുള്ള തൊഴിലുകൾ ചെയ്യുന്നവർ, അത്ലറ്റുകൾ തുടങ്ങിയവർ തങ്ങളുടെ പോഷക ലഭ്യതയ്‌ക്കായി കോഴി ഇറച്ചിയെ ആശ്രയിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ മേല്പറഞ്ഞ വിഷയങ്ങളിൽ പലർക്കും ശരിയായ അറിവില്ല എന്നത് ഒരു വസ്തുതയാണ്. ചരിത്രപരമായി പറഞ്ഞാൽ ഇണക്കി വളർത്തപ്പെട്ട [[ചുവന്ന കാട്ടുകോഴി|ചുവന്ന കാട്ടുകോഴികളുടെ]] പിൻ തലമുറയാണ് ഇന്നു കാണുന്ന വളർത്തുകോഴികൾ. ഇന്ന് കാണുന്ന പല കോഴികളും സങ്കരയിനങ്ങളാണ്. സാധാരണ ഗതിയിൽ കോഴികൾ മുട്ടക്കോഴി, ഇറച്ചി കോഴി, അലങ്കാര കോഴി എന്നിങ്ങനെ പല രീതിയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനങ്ങളാണ് ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ISA ബ്രൗൺ, ബി വി 380, [[വൈറ്റ് ലെഗോൺ|വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ)]], ഓസ്ട്രലോർപ്, റോട് ഐലൻഡ് റെഡ്, കൈരളി, ഗ്രാമലക്ഷ്മി തുടങ്ങിയവ. ഇവ ധാരാളം മുട്ടകൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ [[ബ്രോയിലർ]] പെട്ടന്ന് വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്ന ഇറച്ചി കോഴിയാണ്. മുട്ട കോഴികൾക്കും, ഇറച്ചി കോഴികൾക്കും പോഷക സമൃദ്ധമായ ആഹാരം ആവശ്യമാണ്. കാണാൻ മനോഹരിതയുള്ള അലങ്കാര കോഴി വർഗ്ഗത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ട ഇനങ്ങളാണ് ബ്രഹ്മാ, സിൽക്കി മുതലായവ. ഈജിപ്റ്റിലെ നാടൻ കോഴിയിനമായ ഫയോമി, സോണാലി തുടങ്ങിയവ ഇന്ന് കേരളത്തിൽ വളർത്തി വരുന്നുണ്ട്. കരിങ്കോഴി എന്നറിയപ്പെടുന്ന കറുത്ത നിറമുള്ള കടക്കനാത് ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഒരു തദ്ദേശീയ കോഴി ഇനമാണ്. വൈറ്റ് ലെഗോൺ, സോണാലി, ഫയോമി പോലെയുള്ള ഇനങ്ങൾ അമിതമായി ഭാരമുള്ള കോഴികൾ അല്ല. അതിനാൽ നായ പോലെയുള്ള ശത്രുക്കളെ കണ്ടാൽ ഇവ പെട്ടന്ന് ഓടി രക്ഷപെടുകയോ പറക്കുകയോ ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ പലരും ഇവയെ വീട്ടു മുറ്റത്ത് തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താറുണ്ട്. ഇവ പലപ്പോഴും മരങ്ങൾ, മതിലുകൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ പറന്ന് കയറുന്നതായി കാണാം. കാഴ്ചയ്ക്ക് ഭംഗിയുള്ള സിൽവർ ഫയോമി പോലെയുള്ള ഇനങ്ങൾ അലങ്കാര കോഴികളായും വളർത്തുന്നു. കോഴികളുടെ ആരോഗ്യത്തിന് വൃത്തിയുള്ള കൂട്, ശുദ്ധമായ വെള്ളം, നല്ല തീറ്റ, വൃത്തിയുള്ള പരിസരം എന്നിവ പ്രധാനമാണ്. സാധാരണ കോഴികളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി [[കാട]] പക്ഷി, [[ടർക്കി കോഴി]] ([[കൽക്കം]]), [[ഗിനിക്കോഴി]], [[അലങ്കാര കോഴികൾ]] തുടങ്ങിയ ഇനങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു. [[ടർക്കി കോഴി]] ([[കൽക്കം]]), [[ഗിനിക്കോഴി]] തുടങ്ങിയവ അലങ്കാരത്തിനായും, കൂടാതെ ഇവ പാമ്പ് പോലെയുള്ള ഇഴജന്തുക്കളുടെ ശത്രു ജീവികൾ കൂടിയായതിനാൽ വീടിന്റെ പരിസരങ്ങളിലെ [[പാമ്പ്]] ശല്യം കുറയ്ക്കുവാൻ വേണ്ടിയും വളർത്താറുണ്ട്. [[File:കോഴി.ogv|thumb|കോഴി (വീഡീയോ)]] == ഇണ == കോഴി വർഗത്തിൽ പെട്ട മിക്ക പക്ഷികൾക്കും ആൺ പക്ഷികൾക്ക് വളഞ്ഞ [[തൂവൽ]] ചേർന്ന അങ്കവാൽ ഉണ്ട്. കൂടതെ തലയിലെ ചുവന്ന് പൂവ്, ചുവന്ന താടി എന്നിവയും ഇവയുടെ ശാരീരിക പ്രത്യേകതകളാണ്. ഒരു പറ്റത്തിലെ മുഴുവൻ പിടകളോടും [[പൂവൻ കോഴി]] ഇണ ചേരും . == പ്രത്യേകതകൾ == ഇവക്ക് പരിമിതമായ ദൂരം മാത്രമേ പറക്കാൻ സാധിക്കുകയുള്ളൂ. പ്രദേശങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് അന്നാട്ടിലെ നാടൻ ഇനങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ വ്യത്യാസം കാണുന്നു. അടയിരുന്ന് 21 ദിവസം ആകുമ്പോൾ മുട്ട വിരിയും. അടയിരിക്കുന്നത് പെൺ കോഴികളാണ്. വിരിഞ്ഞ് കഴിഞ്ഞാൽ കുഞ്ഞുങ്ങളെ നന്നായി ഇവ സംരക്ഷിക്കും. പിന്നീട് മുട്ട ഇടാൻ ആകുമ്പോൾ കുഞ്ഞുങ്ങളെ ഇവ ആട്ടി ഓടിക്കും. ആ സമയം പിറകിലെ പീലികൾ കൊഴിഞ്ഞു പോകുകയും ചെയ്യും. ശേഷം ഇവ മുട്ടയിടുന്നു. ഒരു നിശ്ചിത കാലാവധി മാത്രമേ ഇവ മുട്ടയിടുകയുള്ളു. മുട്ടയിട്ടു കഴിഞ്ഞാൽ ഇവ വീണ്ടും പൊരുന്നുന്നു. അപ്പോൾ ഇവയെ വീണ്ടും അടവെയ്ക്കാം. ഇവയുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത ഇവ കുഞ്ഞൂങ്ങളെ നന്നായി സംരക്ഷിക്കുമെന്നതാണ്. ഇന്ന് ജനങ്ങൾ ഇത്തരം തനി നാടൻ കോഴികളെ ഒഴിവാക്കുന്നു. ഇവയുടെ മുട്ട ചെറുതാണ്. ഇത്തരം കോഴികളുടെ എണ്ണം ദിനംപ്രതി കുറഞ്ഞു വരുന്നു. == ഉപയോഗം == [[പ്രമാണം:Chicken inside Chicken coop - IMG 3105.jpg|ലഘുചിത്രം|കൊഴികൾ കൊഴിക്കൂട്ടിനകത്ത്]] മനുഷ്യർ കോഴിയെ വളർത്തുന്നത് പ്രധാനമായും [[കോഴിമുട്ട]], [[ഇറച്ചി]] എന്നിവയ്ക്കാണ്. കോഴി [[കാഷ്ടം]] വളമായി ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്. കോഴികളെ തമ്മിൽ അങ്കം വെട്ടിക്കുന്നത് വിനോദവും വ്യവസായവുമാണ്. ഇതിന് പരിശീലിപ്പിച്ചെടുക്കുന്ന കോഴികളെ [[അങ്കക്കോഴി]]കൾ എന്നാണ് വിളിക്കാറ്. [[കോഴിയങ്കം]] [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] നിയമവിരുദ്ധമാണ്. ടർക്കി ([[കൽക്കം]]), ഗിനി മുതലായ കോഴികളെ പാമ്പ്‌ മുതലായ ജീവികളുടെ ശല്യത്തിൽ നിന്നും രക്ഷനേടുവാനായി വീടുകളിൽ വളർത്താറുണ്ട്. ടർക്കി, ഗിനി തുടങ്ങിയവ പാമ്പിന്റെ ശത്രു വർഗ്ഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ പാമ്പുകളെ കണ്ടാൽ ടർക്കി, ഗിനി തുടങ്ങിയ കോഴികൾ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുകയും ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. ഇടത്തരം പാമ്പുകളെ വരെ ടർക്കി കോഴി ആഹാരമാക്കാറുണ്ട്. ഗിനിക്കോഴി പാമ്പുകളുടെയോ മറ്റു ഇഴജന്തുക്കളുടെയോ സാന്നിധ്യം കണ്ടാൽ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നവയും കൂട്ടമായി ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. ചെറിയ പാമ്പുകളെ ഇവ ആഹാരമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ടർക്കി കോഴി, ഗിനി കോഴി എന്നിവ വളരുന്ന പറമ്പുകളിൽ പൊതുവേ പാമ്പ് പോലെയുള്ള ജീവികളുടെ ശല്യം കുറവാണ് എന്ന്‌ വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. <ref>[http://www.mangalam.com/news/detail/130456-crime.html]|mangalam.com</ref> ==കോഴിയിറച്ചിയിലെ പോഷകങ്ങൾ== പൊതുവേ ലോകം മുഴുവൻ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ഇറച്ചിയാണ് കോഴിയിറച്ചി. പോഷകങ്ങളുടെ ഒരു മുഖ്യ ഉറവിടമാണ് കോഴി ഇറച്ചി. തൊലി നീക്കിയ കോഴി ഇറച്ചി കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞതും പോഷകങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമാണ്. ഇത് ആരോഗ്യത്തിന് ഗുണകരമാണ്. കോഴിയുടെ നെഞ്ചിലെ മാംസം അഥവാ ‘ചിക്കൻ ബ്രെസ്റ്റ്’ പോഷക സമൃദ്ധമാണ്. ഇതിൽ മാംസ്യം അഥവാ പ്രോടീൻ കൂടുതലും കൊഴുപ്പ് തീരെ കുറവുമാണ്. എന്നാൽ കോഴിക്കാൽ അഥവാ ‘ചിക്കൻ ലെഗ്’ കൊഴുപ്പ് അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഉയർന്ന കൊളെസ്ട്രോൾ തുടങ്ങിയ രോഗാവസ്ഥയുള്ളവർ ഈ ഭാഗം കുറച്ചു മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാൻ പാടുള്ളു. കോഴിയുടെ എല്ലുകളിൽ (Bone marrow/Cartilage) കോളാജൻ എന്ന പോഷകം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ കോഴിയിറച്ചി എണ്ണയിൽ വറുത്തോ പൊരിച്ചോ ഉപയോഗിച്ചാൽ പോഷക ഗുണങ്ങൾ കാര്യമായി നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ കറിവച്ചു കഴിക്കുന്നതാണ് ആരോഗ്യത്തിന് ഉത്തമം. USDA കണക്കുപ്രകാരം 100 ഗ്രാം കോഴിയിറച്ചിയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പോഷകങ്ങൾ അല്ലെങ്കിൽ നിത്യേന ആവശ്യമുള്ള പോഷകങ്ങളുടെ ശതമാനക്കണക്ക് (% Daily Value) താഴെ കൊടുക്കുന്നു. കാലറികൾ - 239 മൊത്തം കൊഴുപ്പ് - 14 g (21%) പൂരിത കൊഴുപ്പ് - 3.8 g (19%) സോഡിയം - 82 mg (3%) പൊട്ടാസ്യം - 223 mg (6%) പ്രോട്ടീൻ/ മാംസ്യം - 27 g (54%) കാൽസ്യം - 1% അയൺ - 7% വിറ്റാമിൻ B6 - 20% കൊബലമിൻ - 5% മഗ്നിഷ്യം - 5% USDA കണക്കുപ്രകാരം 100 ഗ്രാം ചിക്കൻ ബ്രെസ്റ്റിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പോഷകങ്ങൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. കാലറി: 158 കൊഴുപ്പ്/ഫാറ്റ് : 3.24 g പ്രോടീൻ/മാംസ്യം: 32.1 g സോഡിയം: 47 mg പൊട്ടാസ്യം: 343 mg പന്റോതെനിക് ആസിഡ്: 1.58 mg മഗ്‌നീഷ്യം: 32 mg ഫോസ്ഫറസ്: 241 mg സെലിനിയം: 32µg == വിവിധയിനം മുട്ടക്കോഴികൾ, ഇറച്ചിക്കോഴികൾ == ധാരാളം മുട്ട കോഴികൾ, ഇറച്ചി കോഴികൾ എന്നിവ ഇന്ന് ലഭ്യമാണ്. ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ബി വി 380, വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ), ഓസ്ട്രലോർപ് തുടങ്ങിയ അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള മുട്ട കോഴികൾ, സോനാലി, കൈരളി, ഗ്രാമശ്രീ, ഗ്രാമപ്രിയ തുടങ്ങിയ ഇടത്തരം മുട്ട ഉത്പാദനമുള്ള കോഴികൾ, ബ്രോയ്ലർ പോലെയുള്ള ഇറച്ചി കോഴികൾ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. മുട്ട ഇടുന്ന കോഴികൾക്ക് പോഷകങ്ങൾ അടങ്ങിയ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ അടുക്കള അവശിഷ്ടങ്ങൾ മാത്രം കൊടുത്തു വളർത്തുന്ന കോഴികളിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. ഉയർന്ന ഉത്പാദനക്ഷമതയുള്ള പൊതുവേ മുട്ടക്കോഴികളിൽ ആദ്യത്തെ രണ്ട് വർഷമാണ് മികച്ച മുട്ട ഉത്പാദനം ഉണ്ടാവുക, അതിന് ശേഷം കുറഞ്ഞു തുടങ്ങുന്നു. വിശദമായി താഴെ കൊടുക്കുന്നു. * ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ - ഏറ്റവും അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി. തവിട്ട് നിറം. അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ ആസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഹൈ ലൈൻ ഇന്റർനാഷണൽ എന്ന കമ്പനി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സങ്കരയിനം മുട്ട കോഴിയാണ് ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ (Hy-Line Brown). അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള ഇവ വർഷത്തിൽ 320 മുതൽ 360 വരെ ബ്രൗൺ നിറത്തിലുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ് (കൂടുകളിൽ അടച്ച് വളർത്തുമ്പോൾ ഏകദേശം 100-110 ഗ്രാം തീറ്റയും പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ 30-40 ഗ്രാം മുട്ട തീറ്റയും നൽകേണ്ടത് മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്). കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. ഇന്ത്യയിൽ ശ്രീനിവാസ ഫാംസ് ഇവയുടെ വിതരണം നടത്തിയിരുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഇനം. * ISA ബ്രൗൺ - ഫ്രാൻസിൽ ഉടലെടുത്ത അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഈ മുട്ടക്കോഴികൾ വർഷത്തിൽ പൊതുവെ 300 മുതൽ 320 വരെ തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. പരമാവധി 350 മുട്ടകൾ വരെ ഇട്ടതായും കണക്കുകൾ പറയുന്നു. തവിട്ട് നിറം. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ബിവി 380 - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഒരു മുട്ടക്കോഴി ഇനം. തവിട്ട് നിറം. ഇന്ത്യയിലെ വെങ്കഡെശ്വര റിസർച്ച് ആൻഡ് ബ്രീഡിങ് ഫാം പ്രൈവറ്റ് ലിമിറ്റഡ് എന്ന കമ്പനി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത കോഴിയാണ് BV 380. വർഷം ഏകദേശം 280 മുതൽ 308 വരെ തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ ഇടുന്നു. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ് (കൂടുകളിൽ അടച്ച് വളർത്തുമ്പോൾ ഏകദേശം 100-110 ഗ്രാം മുട്ട തീറ്റയും പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ 30-40 ഗ്രാം തീറ്റയും മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്). കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. കേരളത്തിലെ കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഇനം. * [[വൈറ്റ് ലഗോൺ|വൈറ്റ് ലഗോൺ (അതുല്യ വൈറ്റ്)]] - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള വെളുത്ത നിറമുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനം. ഇറ്റലിയിൽ ഉത്ഭവം. അവിടെ അമേരിക്ക, യുകെ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിലെത്തിയ ഇത് സങ്കരയിനം മുട്ടക്കൊഴിയായി മാറി. വർഷത്തിൽ ഏകദേശം 280-320 വെളുത്ത നിറമുള്ള മുട്ടകൾ വരെയിടുന്നു. അധികം ഭാരം വെക്കുന്ന കോഴിയല്ല. അതിനാൽ നായ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കളെ കണ്ടാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും നന്നായി പറക്കാനും കഴിവുണ്ട് എന്നത് ഇതിന്റെ എടുത്തു പറയേണ്ട പ്രത്യേകതയാണ്. അതിനാൽ പറമ്പുകളിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും അനുയോജ്യം. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. ഇവയുടെ തവിട്ട് നിറത്തിലുള്ള ബ്രൗൺ ലെഗോൺ ഇനവും നിലവിലുണ്ട്. കേരളത്തിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത അതുല്യ വൈറ്റ് കോഴി വൈറ്റ് ലെഗോൺ സങ്കര ഇനമാണ്. * ഓസ്ട്രലോർപ് - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഒരു ഓസ്ട്രേലിയൻ മുട്ടക്കോഴി ഇനം. പൊതുവേ കറുത്ത നിറം. 250 മുതൽ 300 ബ്രൗൺ നിറമുള്ള മുട്ടകൾ വരെ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. ചിലത് 360 തിന് മുകളിൽ മുട്ടകൾ ഇട്ടതായി കാണുന്നു. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് - 220 മുതൽ 300 തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ചുവന്ന നിറത്തിലുള്ള ഒരു മുട്ടക്കോഴി ഇനം. അമേരിക്കയിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. * ഗ്രാമ ലക്ഷ്മി - അടുക്കളമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് അനുയോജ്യമായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മികച്ച ഒരു സങ്കരയിനം മുട്ടക്കോഴിയാണ് ഗ്രാമ ലക്ഷ്മി അഥവാ അസ്ട്രോ വൈറ്റ്. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനങ്ങളായ വൈറ്റ് ലെഗോൺ പിടയും ഓസ്ട്രലോർപ് പൂവനും ഇണചേർത്തുണ്ടാക്കിയ അസ്ട്രോ വൈറ്റ് എന്ന ഗ്രാമലക്ഷ്മി മുട്ട കോഴികൾ വളർത്താൻ എളുപ്പമാണ്. വെളുപ്പിൽ കറുത്ത പുള്ളികൾ ഉള്ള തൂവലോട് കൂടിയ ഇവ പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 220 മുതൽ 280 വരെ തവിട്ട് നിറത്തിലുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. ലയർ തീറ്റ നൽകുന്നത് മികച്ച മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്. * കൈരളി - 250-തോളം മുട്ടകൾ ഇടുന്ന മുട്ടക്കോഴി. കേരളത്തിന്റെ തനതായ നാടൻ കോഴി ഇനങ്ങളെ ഉൾപ്പെടുത്തി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മുട്ട കോഴിയാണ് കൈരളി. കൊല്ലം ജില്ലയിൽ ഡോക്ടർ ശശിധരൻ പതിനൊന്ന് വ്യത്യസ്ത കോഴികളെ ഉപയോഗിച്ച് വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സങ്കരയിനം. വൈറ്റ് ലെഗോൺ, ഓസ്ട്രലോർപ് തുടങ്ങിയ ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനം ഉള്ള കോഴികൾ, അസീൽ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഉയർന്ന രോഗ പ്രജിരോധ ശേഷി, കുറഞ്ഞ തീറ്റ ചിലവ്, പറമ്പുകളിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താൻ അനുയോജ്യം. നായ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കളുടെ ആക്രമണം ഉണ്ടായാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും പറക്കാനും കഴിവുണ്ട്. ചെറിയ രീതിയിലുള്ള (30-40%) ലയർ തീറ്റയും അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * സാസോ - ഇറച്ചിക്കും മുട്ടയ്ക്കും വേണ്ടി ഒരുപോലെ വളർത്താൻ കഴിയുന്ന നല്ല ഒരു കോഴിയിനമാണ് സാസോ. ഫ്രാൻസിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇവ കൃത്യമായി തീറ്റ നൽകിയാൽ വളരെ പെട്ടെന്ന് വളരുന്നു. ഇവ പത്ത് മുതൽ പതിനാറ് ആഴ്ചകൾക്കുള്ളിൽ 2.5 മുതൽ അഞ്ച് കിലോയോളം ഭാരം വെക്കുന്നു. (സാസോ പൂവൻ കോഴികൾ പെട്ടന്ന് ഇറച്ചിക്ക് തയ്യാറാകുന്നു.) കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞതും പ്രോട്ടീൻ സമൃദ്ധവുമായ ഇവയുടെ ഗുണമേന്മയുള്ള മാംസത്തിന് നാടൻ കോഴിയുടെ ഇറച്ചിയുടെ സ്വാദ് ഉണ്ട്. ഇവ വർഷത്തിൽ ഏകദേശം 180 മുതൽ 240 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. നാടൻ കോഴികളെ പോലെ ഉയർന്ന രോഗപ്രതിരോധ ശേഷിയുമുണ്ട്. ഇവയെ വീട്ടുവളപ്പിലും ഫാമുകളിലും എളുപ്പം വളർത്താൻ സാധിക്കും. * സോണാലി - 200 മുതൽ 240 മുട്ട വരെ വർഷത്തിൽ. റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് പൂവൻ, ഫയോമി പിട എന്നിവയുടെ സങ്കരയിനം. മേല്പറഞ്ഞ രണ്ട്‌ ഇനങ്ങളുടെ ജനതിക ഗുണങ്ങൾ ഇവയിൽ കാണാം. ഫയോമിയുടെ ഭംഗി, ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി, ചൂടുള്ള കാലാവസ്ഥയെ പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയും റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് കോഴിയുടെ ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനശേഷിയും ചേർന്ന സങ്കരം. തീറ്റ ചിലവ് കുറവ്. വീടുകളിൽ വളർത്താൻ ഉത്തമം. ഫയോമിയെപോലെ വേഗത്തിൽ ഓടാനും മറ്റും സാധിക്കുന്നു. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ചെറിയ രീതിയിലുള്ള ലയർ കോഴി തീറ്റയും (30-40%) അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും ലയർ തീറ്റയും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ ഫയോമി-മുട്ടയ്ക്കും ഇറച്ചിക്കും അലങ്കാരത്തിനും ഒരുപോലെ ഗുണകരം. 150 മുതൽ 200 മുട്ടകൾ വരെ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. കാണാൻ ഭംഗി ഉള്ളതിനാൽ അലങ്കാര കോഴിയായും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴി ഇനം. ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി. ചൂടുള്ള കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യം. ഇവ പൊതുവേ ഒന്നിടവിട്ട ദിവസങ്ങളിൽ മുട്ട ഇടുന്നു. അധികം ഭാരം ഉണ്ടാകാറില്ല. നായ പോലെയുള്ള ശത്രുക്കൾ ആക്രമിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും പറക്കാനും കഴിവുണ്ട്. തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും ഏറെ അനുയോജ്യം. തീറ്റ ചിലവ് കുറവ്. സോണാലി ഇവയുടെ ക്രോസ്സ് അഥവാ സങ്കരമാണ്. * ഗ്രാമശ്രീ കോഴികൾ: കേരള കാർഷിക സർവ്വകലാശാല വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഗ്രാമശ്രീ കോഴികൾ വർഷത്തിൽ 200 മുതൽ 260 വരെ മുട്ടകൾ തരുന്നു. അടുക്കളമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് ഇത് മികച്ചതാണ്. നാലുമാസം കൊണ്ട് പൂവൻ കോഴികൾ ഒന്നര കിലോയിലധികം ഭാരത്തിലെത്തുന്നു. രോഗപ്രതിരോധ ശേഷി കൂടുതലാണ്. അഴിച്ചുവിട്ടും കൂട്ടിലിട്ടും ഒരുപോലെ വളർത്താം. ചെറിയ രീതിയിലുള്ള ലയർ തീറ്റയും അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ഈസ്റ്റെർ എഗ്ഗർ - അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ, ചിലി എന്നി രാജ്യങ്ങളിൽ ഉടലെടുത്ത ഈസ്റ്റെർ എഗ്ഗർ എന്നയിനം മുട്ട കോഴികൾ മറ്റു ഇനങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ രൂപത്തോടെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവയ്ക്ക് താടി, വ്യത്യസ്ത പൂവ് തുടങ്ങിയ പ്രത്യേകതകൾ കാണാം. ഇവയുടെ മുട്ട വ്യത്യസ്തവും മനോഹരവുമായ പച്ച, നീല, ഒലിവ്, പിങ്ക് നിറങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവ വർഷത്തിൽ പരമാവധി 280 മുട്ടകൾവരെ ഇടാറുണ്ട്. തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും അനുയോജ്യം. * [[ബ്രോയിലർ]] - പെട്ടെന്ന് വളർച്ച ഉണ്ടാകുന്ന ഇറച്ചി കോഴി ഇനം. പോഷക സമൃദ്ധമായ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇനം. കോർണിഷ് പൂവൻ കോഴികളും, വെളുത്ത പ്ലൈമൌത്ത് റോക്ക് ഇനവും ചേർന്ന സങ്കരയിനം. * * [[ഗ്രാമപ്രിയ]] * [[അസീൽ ]] ==അലങ്കാരക്കോഴികൾ== * കൊളമ്പിയൻ ബ്രഹ്മ- അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. വലിയ ശരീരവും കാലുകളിൽ പോലും മനോഹരമായ തൂവലുകളും ഉള്ള കാഴ്ചയ്ക്ക് ഭംഗിയുള്ള അലങ്കാര കോഴി. പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 200 വലിയ മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. പൂവൻ കോഴി അഞ്ച് കിലോയോളം ഭാരം വെക്കുന്നു. * സിൽക്കി - ഭംഗിയുള്ള ചൈനീസ് കോഴി ഇനം. വർഷത്തിൽ ഏതാണ്ട് 120 മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. * ഈജിപ്ഷ്യൻ ഫയോമി- കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴി. പ്രതിവർഷം 150-200 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. * വയടട്ട്- അമേരിക്കൻ കോഴി ഇനം. മനോഹരമായ പുള്ളിയുള്ള തൂവലുകൾ. പ്രതിവർഷം ഏതാണ്ട് 200 മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. * പോളിഷ് ക്യാപ്- പോളണ്ടിൽ ഉടലെടുത്ത തൊപ്പിയുള്ള കോഴി ഇനം. മനോഹരമായ രൂപം. പ്രതിവർഷം 200 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. * അമേരിക്കൻ ബന്റം - മനോഹരമായ മറ്റൊരു കോഴി ഇനം. കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള രൂപം. * സെറാമ - മലേഷ്യൻ സെറാമ ഭംഗിയുള്ള ചെറിയ കോഴി ഇനമാണ്. ഇതൊരു ചെറിയ പോര് കോഴി ഇനമായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. * അസീൽ - പോരുകോഴി. തമിഴ് നാട്, ആന്ധ്രാ പ്രദേശ് പോലെയുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ കോഴി പോരിന് ഉപയോഗിക്കുന്നു. ശക്തമായ ശരീരം. തത്തയോട് സാമ്യമുള്ള ചുണ്ടുകൾ. വർഷത്തിൽ പരമാവധി 60-70 മുട്ടകൾവരെ ഇടാറുണ്ട്. == നാടൻ കോഴികൾ == തലശേരി കോഴി, അസീൽ (പോര് കോഴി), നേക്കട് നെക്ക്, കരിംകോഴി തുടങ്ങിയവ. പൊതുവേ കേരളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന നാടൻ കോഴികൾക്ക് കുറഞ്ഞ മുട്ട ഉത്പാദനം (ഉദാഹരണത്തിന് വർഷത്തിൽ ഏതാണ്ട് 100 മുട്ടകൾ അല്ലെങ്കിൽ അതിൽ താഴെ), മുട്ടയുടെ വലിപ്പക്കുറവ്, കുറഞ്ഞ ശരീരഭാരം, ചെറിയ വലിപ്പം, ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി, കുറഞ്ഞ തീറ്റ ചിലവ്, , അടയിരിക്കുന്ന സ്വഭാവം, വേഗത്തിൽ ചലിക്കാനും സാമാന്യം പറക്കാനുമുള്ള കഴിവ് എന്നിവ പ്രത്യേകതകൾ. ഫയോമി എന്നയിനം ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴിയും കേരളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇതിന്റെ ഒരു സങ്കരയിനമാണ് സൊണാലി മുട്ട കോഴികൾ. == കോഴി തീറ്റ == ഉയർന്ന അളവിൽ പ്രോട്ടീൻ, വിറ്റാമിനുകൾ, കാൽസ്യം തുടങ്ങിയ ധാതുക്കൾ എന്നിവ അടങ്ങിയ പ്രത്യേക തരം പോഷക സമൃദ്ധമായ കോഴി തീറ്റ വിപണിയിൽ ലഭ്യമാണ്. ഇവ ഒരു കോഴിയ്ക്ക് വേണ്ടുന്ന പോഷകങ്ങൾ ഉറപ്പ് വരുത്തുന്നു. പല തരത്തിലുള്ള കോഴി തീറ്റകൾ ഇന്ന് വിപണിയിൽ ലഭ്യമാണ്. മുട്ട ഇടുന്ന കോഴികൾക്ക് ലയർ തീറ്റ അഥവാ മുട്ട തീറ്റയും, വളരുന്ന കോഴികൾക്ക് ഗ്രോവർ എന്ന പേരിലും, കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങൾക്ക് സ്റ്റാർട്ടർ തുടങ്ങിയ പലതരം തീറ്റകൾ ലഭ്യമാണ്. അതോടൊപ്പം കുടിക്കാൻ ശുദ്ധ ജലവും ഉറപ്പ് വരുത്തുക. പ്രത്യേകിച്ച് കൂടുകളിൽ അടച്ചിട്ടു വളർത്തുന്ന ഉയർന്ന ഉത്പാദനക്ഷമതയുള്ള ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, BV 380, അതുല്യ വൈറ്റ് പോലെയുള്ള മുട്ട കോഴികൾക്ക് നിശ്ചിത അളവിൽ (ഉദാഹരണത്തിന് 100-110 ഗ്രാം മുട്ട കോഴിത്തീറ്റ) ദിവസേന ഇത്തരം തീറ്റ, ശുദ്ധ ജലം എന്നിവ അത്യാവശ്യമാണ്. എന്നാൽ പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുന്ന മുട്ട കോഴികൾക്ക് അടുക്കള അവശിഷ്ടങ്ങൾ കൂടാതെ നിത്യേന 30-40 ഗ്രാം മുട്ട കോഴി തീറ്റ, ശുദ്ധ ജലം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. മുട്ട തീറ്റ കോഴികൾക്ക് വേണ്ടുന്ന പോഷകങ്ങളും, മുട്ട തോടിന് ആവശ്യമായ കാൽസ്യവും ഉറപ്പ് വരുത്തുന്നു. ഇറച്ചി കോഴികൾക്കും കൃത്യമായ അളവിൽ പ്രത്യേക കോഴിതീറ്റ ആവശ്യമാണ്. == കോഴി വളർത്തൽ == കോഴി വളർത്തൽ എന്നത് വരുമാനം നേടാൻ മാത്രമല്ല ഒരു വീട്ടിലെ ആവശ്യത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ നല്ല ആഹാരം ഉത്പാദിപ്പിക്കാനും സഹായിക്കുന്ന ഒരു മികച്ച വഴിയാണ്. ഇതിനായി മികച്ച കോഴി ഇനങ്ങൾ, വൃത്തിയുള്ള നല്ലൊരു കൂട്, പോഷകസമൃദ്ധമായ തീറ്റ, കൃത്യമായ പ്രതിരോധ കുത്തിവയ്പ്പുകൾ, ശരിയായ രീതിയിൽ സൂര്യ പ്രകാശം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. കോഴികൾക്ക് വായു സഞ്ചാരമുള്ളതും, വെളിച്ചം കടക്കുന്നതും, നനവില്ലാത്തതുമായ കൂട് ഒരുക്കുക. രോഗങ്ങൾ വരാതിരിക്കാൻ കൂടും പരിസരവും എപ്പോഴും വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുക. ചെറിയ കുട്ടികൾക്കും വലിയ കോഴികൾക്കും ആവശ്യത്തിന് സ്ഥലമുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തുക. ഗുണനിലവാരമുള്ള തീറ്റയും എപ്പോഴും ശുദ്ധമായ വെള്ളവും നൽകുക. വീട്ടിലെ ഭക്ഷണാവശിഷ്ടങ്ങൾ, ആവശ്യത്തിന് ധാന്യങ്ങളും, പച്ചക്കറി അവശിഷ്ടങ്ങളും, ഇലകളും നൽകാം. തുറന്ന് വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ (ഫ്രീ റേഞ്ച് കോഴി വളർത്തൽ) കോഴികൾക്ക് സ്വാഭാവികമായി ഇര തേടാനും നടക്കാനും സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്ന ഒരു രീതിയാണ്. ഇതിൽ കോഴികൾക്ക് 10 ചതുരശ്രയടി സ്ഥലമെങ്കിലും പുറത്ത് മേയാൻ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. ഇത് കോഴികളുടെ ആരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്താനും പോഷകസമൃദ്ധമായ മുട്ടകൾ ലഭിക്കാനും, തീറ്റച്ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും, മുട്ടയ്ക്കും ഇറച്ചിക്കും സ്വാഭാവിക രുചി ഉണ്ടാകാനും ഈ രീതി നല്ലതാണ്. എന്നാൽ രാത്രിയിൽ സുരക്ഷിതമായി കൂടുകയറാൻ സൗകര്യം വേണം. നായ, കുറുക്കൻ, പരുന്തുകൾ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കൾ കോഴികൾക്ക് ഭീഷണിയാണ്. അതിനാൽ ഇവയിൽ നിന്നും കോഴികൾക്ക് സംരക്ഷണം നൽകുക. കേരളത്തിൽ നായ ശല്യം കാരണം വീടുകളിൽ കോഴി വളർത്തൽ ഒഴിവാക്കുന്നവരുണ്ട്. എന്നാൽ പൊതുവേ ഭാരം കുറഞ്ഞ വൈറ്റ് ലെഗോൺ, കൈരളി, ഫയോമി, നാടൻ കോഴികൾ പോലെയുള്ളവ നായ പിടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ വേഗത്തിൽ ഓടിയോ പറന്നോ രക്ഷപെടാൻ കഴിവുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താൻ ഇവ അനുയോജ്യമാണ് എന്ന്‌ പറയാം. എപ്പോഴും ശുദ്ധജലവും അനുബന്ധ തീറ്റയും ഇടയ്ക്കിടെ നൽകുക. കൃഷിയിടങ്ങൾക്ക് നാശം വരാത്ത രീതിയിൽ വേലി കെട്ടി തിരിക്കുക. ഒരു വ്യക്തി അയാളുടെ [[ആരോഗ്യം|ആരോഗ്യകരമായ]] ജീവിതത്തിന് വേണ്ടി മുട്ടകൾ കഴിച്ചിരിക്കണം എന്നാണ് ആരോഗ്യ വിദഗ്ദർ നിർദേശിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വീടുകളിലെ കോഴി വളർത്തൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കേണ്ട ഒന്നാണ്. രണ്ട്‌ മുതൽ പത്ത് വരെ കോഴികളെ വളർത്തുന്ന ചെറുകിട യൂണിറ്റുകളാണ് വീട്ടുമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് അനുയോജ്യം. ഉൽപാദനക്ഷമത കുറഞ്ഞ നാടൻ കോഴികൾക്ക് പകരം വീടുകൾക്ക് അനുയോജ്യമായ ഉൽപ്പാദനശേഷി കൂടിയ മുട്ട കോഴിയിനങ്ങൾ ഇന്ന് ലഭ്യമാണ്. തവിട്ടും, കറുപ്പും, വെളുപ്പും കലർന്ന ഗ്രാമശ്രീ, വെളുപ്പിൽ കറുത്തപുള്ളികളുള്ള ഗ്രാമലക്ഷ്മി (ആസ്ട്രോ വൈറ്റ്), കൈരളി, കാവേരി, കലിംഗ ബ്രൗൺ, സൊണാലി തുടങ്ങിയ കോഴി ഇനങ്ങൾ അടുക്കളമുറ്റങ്ങൾക്കു വേണ്ടി വികസിപ്പിച്ചവയാണ്. സ്വദേശിയും വിദേശിയുമായ വിവിധ കോഴിയിനങ്ങൾ തമ്മിൽ ജനിതക മിശ്രണം ചെയ്ത് ഉരിത്തിരിച്ചെടുത്ത ഈ സങ്കരയിനം കോഴികൾ അഞ്ച്-അഞ്ചര മാസം പ്രായമെത്തുമ്പോൾ മുട്ടയിടൽ ആരംഭിക്കും. ഒരു വർഷം ഏകദേശം 220 മുട്ടകൾ വരെ ഇവയിൽ നിന്നും കിട്ടും. ഒന്നര വർഷം പ്രായം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ലാഭകരമായ മുടയുൽപ്പാദനകാലം കഴിഞ്ഞാൽ ഇവയെ ഇറച്ചിക്കായി ഉപയോഗിക്കുകയോ വിൽക്കുകയോ ചെയ്യാം. രണ്ട് മാസം പ്രായമെത്തിയ ആവശ്യമായ രോഗപ്രതിരോധ കുത്തിവെയ്പുകൾ നൽകിയ മുട്ടക്കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങളെ വളർത്താനായി വാങ്ങുന്നതാണ് അഭികാമ്യം. സർക്കാർ അംഗീകൃത നഴ്സറികളിൽ നിന്നോ, ഫാമുകളിൽ നിന്നോ കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങളെ വാങ്ങാം. വീട്ടുമുറ്റത്ത് അഴിച്ചുവിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികൾക്ക് രാത്രി പാർപ്പിക്കുന്നതിന് വേണ്ടി തടിയും കമ്പിവലയും ഉപയോഗിച്ച് ലളിതമായ പാർപ്പിടം പണിയാം. യഥേഷ്ടം കാറ്റും വെളിച്ചവും കടക്കുന്ന സുരക്ഷിതമായ കൂടുകൾ വേണം നിർമിക്കേണ്ടത്. ഒരു കോഴിക്ക് നിൽക്കാൻ കൂട്ടിൽ ഒരു ചതുരശ്രയടി സ്ഥല സൗകര്യം നൽകണം. തറനിരപ്പിൽ നിന്ന് രണ്ടടി എങ്കിലും ഉയരത്തിൽ വേണം കൂട് ക്രമീകരിക്കേണ്ടത്. പുരയിടത്തിൽ പൂർണമായും തുറന്ന് വിട്ട് വളർത്താൻ സൗകര്യമില്ലെങ്കിൽ കൂടിന് ചുറ്റും വേലികെട്ടി തിരിച്ച് അതിനുള്ളിൽ തുറന്ന് വിട്ട് വളർത്താം. ഒരു കോഴിക്ക് പത്ത് ചതുരശ്രയടി സ്ഥലം എന്ന കണക്കിൽ പത്ത് കോഴികൾക്ക് 100 ചതുരശ്ര അടി സ്ഥലം വേലികെട്ടിനുള്ളിൽ നൽകണം. തീറ്റപാത്രങ്ങളും വെള്ളപാത്രങ്ങളും കൂട്ടിൽ തന്നെ ക്രമീകരിക്കാം. കോഴികൾക്ക് മുട്ടയിടുന്നതിനായി ഒരടി വീതം നീളത്തിലും വീതിയിലും അരയടി ഉയരത്തിലും കാർഡ് ബോർഡു കൊണ്ടോ മരം കൊണ്ടോ ഉള്ള നെസ്റ്റ് ബോക്സ് കൂട്ടിലോ വേലി കെട്ടിനുള്ളിലോ നിർമിക്കണം. നെസ്റ്റ് ബോക്സിനുള്ളിൽ വൈക്കോലോ ഉണക്കപ്പുല്ലോ ചകിരിയോ വിരിച്ച് വിരിപ്പൊരുക്കാം. അഞ്ച് കോഴികൾക്ക് ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിൽ വേണം നെസ്റ്റ് ബോക്സുകൾ ക്രമീകരിക്കേണ്ടത്. സ്ഥല പരിമിതിയുള്ളവർക്ക് കോഴികളെ മുറ്റത്തോ, മട്ടുപ്പാവിലെ വളർത്തുന്നതിനായി തുരുമ്പെടുക്കാത്ത മോഡേൺ കൂടുകളും ഇന്നുണ്ട്. കുടിവെള്ള സൗകര്യമൊരുക്കാൻ കൂടിന് മുകളിൽ വാട്ടർ ടാങ്ക്, ഓട്ടോമാറ്റിക്ക് നിപ്പിൾ ഡ്രിങ്കർ സംവിധാനം, ഫീഡർ, എഗ്ഗർ ചാനൽ, കാഷ്ടം ശേഖരിക്കാൻ ട്രേ എന്നിവയെല്ലാം ഒരു കുടക്കീഴിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നവയാണ് ഈ ഹൈടെക് കൂടുകൾ. വിലയൊരല്പം കൂടുമെങ്കിലും ഏറ്റവും ചുരുങ്ങിയ സ്ഥലത്ത് കോഴികളെ വളർത്താം എന്നതും ദീർഘകാലം ഈട് നിൽക്കുമെന്നതും ഈ കൂടുകളുടെ പ്രത്യേകതയാണ്. അത്യുൽപ്പാദനശേഷിയുള്ള ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ISA ബ്രൗൺ, BV 380, വൈറ്റ് ലെഗോൺ പോലുള്ള കോഴിയിനങ്ങളാണ് ഹൈടെക് കൂടുകൾക്ക് അനുയോജ്യം. ഒരു ദിവസം ഒരു കോഴിക്ക് വേണ്ടത് 100-120 ഗ്രാം വരെ തീറ്റയാണ്. അൽപ്പം കോഴി തീറ്റ അഥവാ ലയർ തീറ്റ (30 ഗ്രാം), വീട്ടിലെ മിച്ചാഹാരം, അടുക്കളയിൽ നിന്നുള്ള ഭക്ഷ്യ അവശിഷ്ടങ്ങൾ, വില കുറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങൾ, തവിട്, പിണ്ണാക്ക്, പച്ചക്കറി അവശിഷ്ടങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വീട്ടുവളപ്പിലെ കോഴികൾക്ക് ആഹാരമായി നൽകാം. ഒപ്പം മുറ്റത്തും, പറമ്പിലും അവർ സ്വയം ബാക്കി ആഹാരം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യും. അസോള, അഗത്തിച്ചീര, ചെമ്പരത്തിയില തുടങ്ങിയ പച്ചിലകളും, തീറ്റപ്പുല്ലും അരിഞ്ഞ് കോഴികൾക്ക് ഭക്ഷണം നൽകാം. സങ്കരയിനം മുട്ടക്കോഴികൾക്ക് പ്രത്യേകമായുള്ള ലയർ തീറ്റ 30 ഗ്രാം വരെ ദിവസവും നൽകാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ കൂടുകളിൽ പൂർണസമയം അടച്ചിട്ട് വളർത്തുന്ന ബിവി 380 പോലെയുള്ള കോഴികളുടെ അത്യുൽപ്പാദനക്ഷമത പൂർണമായും കൈവരിക്കണമെങ്കിൽ ദിവസം 100-120 ഗ്രാം ലയർ തീറ്റ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ അഴിച്ച് വിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികളെ അപേക്ഷിച്ച് കൂട്ടിനുള്ളിലിട്ട് പരിപാലിക്കുന്ന കോഴികളെ വളർത്താൻ അല്പം ചിലവേറും. വീട്ടുമുറ്റത്ത് അഴിച്ച് വിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികൾക്ക് ഓരോ രണ്ട് അല്ലെങ്കിൽ പരമാവധി മൂന്ന് മാസത്തെ ഇടവേളയിൽ വിരയിളക്കുന്നതിനായുള്ള മരുന്നുകൾ നൽകണം. മുട്ടയിടാൻ ആരംഭിക്കുന്നതിന് തൊട്ടുമുൻപ് 15-16 ആഴ്ച പ്രായം കോഴിവസന്തക്കെതിരായ വാക്സിൻ കുത്തിവെയ്പ്പ് നൽകുകയും വേണം. == കോഴി വളർത്തലിനെ ബാധിക്കുന്ന വെല്ലുവിളികൾ == <nowiki>*</nowiki>കോഴികൾക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന രോഗങ്ങൾ: കൃത്യമായി വാക്സിനുകൾ നൽകിയും, കൂട് വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുന്നത് വഴിയും, ശുദ്ധ ജലത്തിന്റെ ലഭ്യത ഉറപ്പാക്കുന്നത് വഴിയും ഇത് ഒരു പരിധിവരെ തടയാവുന്നതാണ്. <nowiki>*</nowiki>തീറ്റ ചിലവ് : വർധിച്ചു വരുന്ന കോഴി തീറ്റയുടെ ചിലവ് കർഷകരെ ബാധിക്കാറുണ്ട്. <nowiki>*</nowiki>നായ പോലെയുള്ള ശത്രുകളുടെ ആക്രമണം. സുരക്ഷിതമായ കൂട് ഒരുക്കുക എന്നതാണ് പ്രധാനം. കോഴികളെ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ പെട്ടന്ന് ഓടാനും ചെറിയ രീതിയിൽ പറന്ന്‌ രക്ഷപെടാനും കഴിവുള്ള (ഭാരം കുറഞ്ഞ) കോഴി ഇനങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക വഴി ഒരു പരിധി വരെ ശത്രു ജീവികളുടെ ആക്രമണങ്ങളെ പ്രധിരോധിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന് വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ), കൈരളി, ഫയോമി, സൊണാലി തുടങ്ങിയവ. <nowiki>*</nowiki>ചിക്കൻ ഉത്പന്നങ്ങൾ, മുട്ട എന്നിവയ്ക്ക് വിപണി കണ്ടെത്താൻ സാധിക്കാതെ വരുന്നത് മറ്റൊരു പ്രശ്നമാണ്. {{CC|Gallus gallus domesticus}} == ഇതും കാണുക == [[കാട്ടുകോഴി]] == മറ്റ് കണ്ണികൾ == [[വർഗ്ഗം:വളർത്തുമൃഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കോഴികൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഫാസിയാനിഡേ ജന്തുകുടുംബത്തിൽ പെട്ട പക്ഷികൾ]] ==അവലംബം== {{Reflist}} {{Bird-stub}} lq6sa076bau38n1o5g5xyn1mmqzf0u5 4668423 4668422 2026-09-21T23:30:57Z Vishkailas 214655 /* കോഴി വളർത്തലിനെ ബാധിക്കുന്ന വെല്ലുവിളികൾ */ 4668423 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|hen}} {{Taxobox | name = കോഴി | status = വളർത്തു പക്ഷി | image = Male and female chicken sitting together.jpg | image_width = 200px | image_caption = A [[rooster]] (left) and hen (right) | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Bird|Aves]] | ordo = [[Galliformes]] | familia = [[Phasianidae]] | subfamilia = [[Phasianinae]] | genus = ''[[Junglefowl|Gallus]]'' | species = ''[[Red Junglefowl|Gallus gallus]]'' | subspecies = '''''Gallus gallus domesticus''''' <br> ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | binomial = | binomial_authority = | synonyms = '''Chicken''' : [[Rooster|Cock]] or [[Rooster]] (m), Hen (f) }} [[പക്ഷി|പക്ഷികളിൽ]] [[Phasianidae|ഫാസിയാനിഡ]] കുടുംബത്തിലെ ഉപകുടുംബമായ [[Phasianinae|ഫാസിയാനിനയിലെ]] ഒരിനമാണ് '''കോഴി'''(ഹിന്ദി:मुर्गा). ലോകമെമ്പാടും മനുഷ്യർ [[മുട്ട|മുട്ടക്കും]] [[ഇറച്ചി|ഇറച്ചിക്കുമായി]] വളർത്തുന്ന [[പക്ഷി|പക്ഷിയാണിത്]]. ഇവയുടെ [[മുട്ട]], ഇറച്ചി തുടങ്ങിയവ ഏറെ പോഷക സമൃദ്ധവും ആരോഗ്യകരവുമാണ് എന്ന്‌ ശാസ്ത്രം തെളിയിക്കുന്നു. പ്രോട്ടീൻ, വിറ്റാമിനുകൾ, ധാതുക്കൾ എന്നിവ ഉയർന്ന തോതിൽ കാണപ്പെടുന്നത് കൊണ്ടാണ് കോഴിയിറച്ചി, മുട്ട എന്നിവ പോഷകാഹാരം എന്ന്‌ പറയപ്പെടുന്നത്. കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞ മെലിഞ്ഞ മാംസമായ കോഴിയിറച്ചിയിൽ അടങ്ങിയ ഗുണമേന്മയുള്ള  പ്രോട്ടീൻ ശരീരത്തിന് നല്ല രീതിയിൽ ലഭ്യമാകുന്ന (Bioavailability) തരത്തിലുള്ളതാണ് എന്നതാണ് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ഗുണം. കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞ മാംസമായതിനാൽ [[പ്രമേഹം|പ്രമേഹം,]] [[കൊളസ്ട്രോൾ|കൊളസ്ട്രോൾ,]] [[അമിതവണ്ണം]] പോലെയുള്ള തുടങ്ങിയ രോഗാവസ്ഥ ഉള്ളവർക്ക് പോലും കോഴിയിറച്ചി സുരക്ഷിതമായി ഉപയോഗിക്കാൻ സാധിക്കുന്നുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ [[ആരോഗ്യം]], ശാരീരിക ക്ഷമത അഥവാ ഫിറ്റ്നസ് തുടങ്ങിയവ നിലനിർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന പലരും കോഴിയിറച്ചി, മുട്ട തുടങ്ങിയവ ഉപയോഗിച്ചു കാണാറുണ്ട്. വളരുന്ന കുട്ടികൾ, ഗർഭിണികൾ, [[വ്യായാമം]] ചെയ്യുന്നവർ, ശാരീരിക അധ്വാനം ആവശ്യമുള്ള തൊഴിലുകൾ ചെയ്യുന്നവർ, അത്ലറ്റുകൾ തുടങ്ങിയവർ തങ്ങളുടെ പോഷക ലഭ്യതയ്‌ക്കായി കോഴി ഇറച്ചിയെ ആശ്രയിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ മേല്പറഞ്ഞ വിഷയങ്ങളിൽ പലർക്കും ശരിയായ അറിവില്ല എന്നത് ഒരു വസ്തുതയാണ്. ചരിത്രപരമായി പറഞ്ഞാൽ ഇണക്കി വളർത്തപ്പെട്ട [[ചുവന്ന കാട്ടുകോഴി|ചുവന്ന കാട്ടുകോഴികളുടെ]] പിൻ തലമുറയാണ് ഇന്നു കാണുന്ന വളർത്തുകോഴികൾ. ഇന്ന് കാണുന്ന പല കോഴികളും സങ്കരയിനങ്ങളാണ്. സാധാരണ ഗതിയിൽ കോഴികൾ മുട്ടക്കോഴി, ഇറച്ചി കോഴി, അലങ്കാര കോഴി എന്നിങ്ങനെ പല രീതിയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനങ്ങളാണ് ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ISA ബ്രൗൺ, ബി വി 380, [[വൈറ്റ് ലെഗോൺ|വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ)]], ഓസ്ട്രലോർപ്, റോട് ഐലൻഡ് റെഡ്, കൈരളി, ഗ്രാമലക്ഷ്മി തുടങ്ങിയവ. ഇവ ധാരാളം മുട്ടകൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ [[ബ്രോയിലർ]] പെട്ടന്ന് വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്ന ഇറച്ചി കോഴിയാണ്. മുട്ട കോഴികൾക്കും, ഇറച്ചി കോഴികൾക്കും പോഷക സമൃദ്ധമായ ആഹാരം ആവശ്യമാണ്. കാണാൻ മനോഹരിതയുള്ള അലങ്കാര കോഴി വർഗ്ഗത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ട ഇനങ്ങളാണ് ബ്രഹ്മാ, സിൽക്കി മുതലായവ. ഈജിപ്റ്റിലെ നാടൻ കോഴിയിനമായ ഫയോമി, സോണാലി തുടങ്ങിയവ ഇന്ന് കേരളത്തിൽ വളർത്തി വരുന്നുണ്ട്. കരിങ്കോഴി എന്നറിയപ്പെടുന്ന കറുത്ത നിറമുള്ള കടക്കനാത് ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഒരു തദ്ദേശീയ കോഴി ഇനമാണ്. വൈറ്റ് ലെഗോൺ, സോണാലി, ഫയോമി പോലെയുള്ള ഇനങ്ങൾ അമിതമായി ഭാരമുള്ള കോഴികൾ അല്ല. അതിനാൽ നായ പോലെയുള്ള ശത്രുക്കളെ കണ്ടാൽ ഇവ പെട്ടന്ന് ഓടി രക്ഷപെടുകയോ പറക്കുകയോ ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ പലരും ഇവയെ വീട്ടു മുറ്റത്ത് തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താറുണ്ട്. ഇവ പലപ്പോഴും മരങ്ങൾ, മതിലുകൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ പറന്ന് കയറുന്നതായി കാണാം. കാഴ്ചയ്ക്ക് ഭംഗിയുള്ള സിൽവർ ഫയോമി പോലെയുള്ള ഇനങ്ങൾ അലങ്കാര കോഴികളായും വളർത്തുന്നു. കോഴികളുടെ ആരോഗ്യത്തിന് വൃത്തിയുള്ള കൂട്, ശുദ്ധമായ വെള്ളം, നല്ല തീറ്റ, വൃത്തിയുള്ള പരിസരം എന്നിവ പ്രധാനമാണ്. സാധാരണ കോഴികളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി [[കാട]] പക്ഷി, [[ടർക്കി കോഴി]] ([[കൽക്കം]]), [[ഗിനിക്കോഴി]], [[അലങ്കാര കോഴികൾ]] തുടങ്ങിയ ഇനങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു. [[ടർക്കി കോഴി]] ([[കൽക്കം]]), [[ഗിനിക്കോഴി]] തുടങ്ങിയവ അലങ്കാരത്തിനായും, കൂടാതെ ഇവ പാമ്പ് പോലെയുള്ള ഇഴജന്തുക്കളുടെ ശത്രു ജീവികൾ കൂടിയായതിനാൽ വീടിന്റെ പരിസരങ്ങളിലെ [[പാമ്പ്]] ശല്യം കുറയ്ക്കുവാൻ വേണ്ടിയും വളർത്താറുണ്ട്. [[File:കോഴി.ogv|thumb|കോഴി (വീഡീയോ)]] == ഇണ == കോഴി വർഗത്തിൽ പെട്ട മിക്ക പക്ഷികൾക്കും ആൺ പക്ഷികൾക്ക് വളഞ്ഞ [[തൂവൽ]] ചേർന്ന അങ്കവാൽ ഉണ്ട്. കൂടതെ തലയിലെ ചുവന്ന് പൂവ്, ചുവന്ന താടി എന്നിവയും ഇവയുടെ ശാരീരിക പ്രത്യേകതകളാണ്. ഒരു പറ്റത്തിലെ മുഴുവൻ പിടകളോടും [[പൂവൻ കോഴി]] ഇണ ചേരും . == പ്രത്യേകതകൾ == ഇവക്ക് പരിമിതമായ ദൂരം മാത്രമേ പറക്കാൻ സാധിക്കുകയുള്ളൂ. പ്രദേശങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് അന്നാട്ടിലെ നാടൻ ഇനങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ വ്യത്യാസം കാണുന്നു. അടയിരുന്ന് 21 ദിവസം ആകുമ്പോൾ മുട്ട വിരിയും. അടയിരിക്കുന്നത് പെൺ കോഴികളാണ്. വിരിഞ്ഞ് കഴിഞ്ഞാൽ കുഞ്ഞുങ്ങളെ നന്നായി ഇവ സംരക്ഷിക്കും. പിന്നീട് മുട്ട ഇടാൻ ആകുമ്പോൾ കുഞ്ഞുങ്ങളെ ഇവ ആട്ടി ഓടിക്കും. ആ സമയം പിറകിലെ പീലികൾ കൊഴിഞ്ഞു പോകുകയും ചെയ്യും. ശേഷം ഇവ മുട്ടയിടുന്നു. ഒരു നിശ്ചിത കാലാവധി മാത്രമേ ഇവ മുട്ടയിടുകയുള്ളു. മുട്ടയിട്ടു കഴിഞ്ഞാൽ ഇവ വീണ്ടും പൊരുന്നുന്നു. അപ്പോൾ ഇവയെ വീണ്ടും അടവെയ്ക്കാം. ഇവയുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത ഇവ കുഞ്ഞൂങ്ങളെ നന്നായി സംരക്ഷിക്കുമെന്നതാണ്. ഇന്ന് ജനങ്ങൾ ഇത്തരം തനി നാടൻ കോഴികളെ ഒഴിവാക്കുന്നു. ഇവയുടെ മുട്ട ചെറുതാണ്. ഇത്തരം കോഴികളുടെ എണ്ണം ദിനംപ്രതി കുറഞ്ഞു വരുന്നു. == ഉപയോഗം == [[പ്രമാണം:Chicken inside Chicken coop - IMG 3105.jpg|ലഘുചിത്രം|കൊഴികൾ കൊഴിക്കൂട്ടിനകത്ത്]] മനുഷ്യർ കോഴിയെ വളർത്തുന്നത് പ്രധാനമായും [[കോഴിമുട്ട]], [[ഇറച്ചി]] എന്നിവയ്ക്കാണ്. കോഴി [[കാഷ്ടം]] വളമായി ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്. കോഴികളെ തമ്മിൽ അങ്കം വെട്ടിക്കുന്നത് വിനോദവും വ്യവസായവുമാണ്. ഇതിന് പരിശീലിപ്പിച്ചെടുക്കുന്ന കോഴികളെ [[അങ്കക്കോഴി]]കൾ എന്നാണ് വിളിക്കാറ്. [[കോഴിയങ്കം]] [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] നിയമവിരുദ്ധമാണ്. ടർക്കി ([[കൽക്കം]]), ഗിനി മുതലായ കോഴികളെ പാമ്പ്‌ മുതലായ ജീവികളുടെ ശല്യത്തിൽ നിന്നും രക്ഷനേടുവാനായി വീടുകളിൽ വളർത്താറുണ്ട്. ടർക്കി, ഗിനി തുടങ്ങിയവ പാമ്പിന്റെ ശത്രു വർഗ്ഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ പാമ്പുകളെ കണ്ടാൽ ടർക്കി, ഗിനി തുടങ്ങിയ കോഴികൾ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുകയും ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. ഇടത്തരം പാമ്പുകളെ വരെ ടർക്കി കോഴി ആഹാരമാക്കാറുണ്ട്. ഗിനിക്കോഴി പാമ്പുകളുടെയോ മറ്റു ഇഴജന്തുക്കളുടെയോ സാന്നിധ്യം കണ്ടാൽ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നവയും കൂട്ടമായി ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. ചെറിയ പാമ്പുകളെ ഇവ ആഹാരമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ടർക്കി കോഴി, ഗിനി കോഴി എന്നിവ വളരുന്ന പറമ്പുകളിൽ പൊതുവേ പാമ്പ് പോലെയുള്ള ജീവികളുടെ ശല്യം കുറവാണ് എന്ന്‌ വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. <ref>[http://www.mangalam.com/news/detail/130456-crime.html]|mangalam.com</ref> ==കോഴിയിറച്ചിയിലെ പോഷകങ്ങൾ== പൊതുവേ ലോകം മുഴുവൻ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ഇറച്ചിയാണ് കോഴിയിറച്ചി. പോഷകങ്ങളുടെ ഒരു മുഖ്യ ഉറവിടമാണ് കോഴി ഇറച്ചി. തൊലി നീക്കിയ കോഴി ഇറച്ചി കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞതും പോഷകങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമാണ്. ഇത് ആരോഗ്യത്തിന് ഗുണകരമാണ്. കോഴിയുടെ നെഞ്ചിലെ മാംസം അഥവാ ‘ചിക്കൻ ബ്രെസ്റ്റ്’ പോഷക സമൃദ്ധമാണ്. ഇതിൽ മാംസ്യം അഥവാ പ്രോടീൻ കൂടുതലും കൊഴുപ്പ് തീരെ കുറവുമാണ്. എന്നാൽ കോഴിക്കാൽ അഥവാ ‘ചിക്കൻ ലെഗ്’ കൊഴുപ്പ് അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഉയർന്ന കൊളെസ്ട്രോൾ തുടങ്ങിയ രോഗാവസ്ഥയുള്ളവർ ഈ ഭാഗം കുറച്ചു മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാൻ പാടുള്ളു. കോഴിയുടെ എല്ലുകളിൽ (Bone marrow/Cartilage) കോളാജൻ എന്ന പോഷകം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ കോഴിയിറച്ചി എണ്ണയിൽ വറുത്തോ പൊരിച്ചോ ഉപയോഗിച്ചാൽ പോഷക ഗുണങ്ങൾ കാര്യമായി നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ കറിവച്ചു കഴിക്കുന്നതാണ് ആരോഗ്യത്തിന് ഉത്തമം. USDA കണക്കുപ്രകാരം 100 ഗ്രാം കോഴിയിറച്ചിയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പോഷകങ്ങൾ അല്ലെങ്കിൽ നിത്യേന ആവശ്യമുള്ള പോഷകങ്ങളുടെ ശതമാനക്കണക്ക് (% Daily Value) താഴെ കൊടുക്കുന്നു. കാലറികൾ - 239 മൊത്തം കൊഴുപ്പ് - 14 g (21%) പൂരിത കൊഴുപ്പ് - 3.8 g (19%) സോഡിയം - 82 mg (3%) പൊട്ടാസ്യം - 223 mg (6%) പ്രോട്ടീൻ/ മാംസ്യം - 27 g (54%) കാൽസ്യം - 1% അയൺ - 7% വിറ്റാമിൻ B6 - 20% കൊബലമിൻ - 5% മഗ്നിഷ്യം - 5% USDA കണക്കുപ്രകാരം 100 ഗ്രാം ചിക്കൻ ബ്രെസ്റ്റിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പോഷകങ്ങൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. കാലറി: 158 കൊഴുപ്പ്/ഫാറ്റ് : 3.24 g പ്രോടീൻ/മാംസ്യം: 32.1 g സോഡിയം: 47 mg പൊട്ടാസ്യം: 343 mg പന്റോതെനിക് ആസിഡ്: 1.58 mg മഗ്‌നീഷ്യം: 32 mg ഫോസ്ഫറസ്: 241 mg സെലിനിയം: 32µg == വിവിധയിനം മുട്ടക്കോഴികൾ, ഇറച്ചിക്കോഴികൾ == ധാരാളം മുട്ട കോഴികൾ, ഇറച്ചി കോഴികൾ എന്നിവ ഇന്ന് ലഭ്യമാണ്. ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ബി വി 380, വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ), ഓസ്ട്രലോർപ് തുടങ്ങിയ അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള മുട്ട കോഴികൾ, സോനാലി, കൈരളി, ഗ്രാമശ്രീ, ഗ്രാമപ്രിയ തുടങ്ങിയ ഇടത്തരം മുട്ട ഉത്പാദനമുള്ള കോഴികൾ, ബ്രോയ്ലർ പോലെയുള്ള ഇറച്ചി കോഴികൾ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. മുട്ട ഇടുന്ന കോഴികൾക്ക് പോഷകങ്ങൾ അടങ്ങിയ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ അടുക്കള അവശിഷ്ടങ്ങൾ മാത്രം കൊടുത്തു വളർത്തുന്ന കോഴികളിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. ഉയർന്ന ഉത്പാദനക്ഷമതയുള്ള പൊതുവേ മുട്ടക്കോഴികളിൽ ആദ്യത്തെ രണ്ട് വർഷമാണ് മികച്ച മുട്ട ഉത്പാദനം ഉണ്ടാവുക, അതിന് ശേഷം കുറഞ്ഞു തുടങ്ങുന്നു. വിശദമായി താഴെ കൊടുക്കുന്നു. * ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ - ഏറ്റവും അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി. തവിട്ട് നിറം. അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ ആസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഹൈ ലൈൻ ഇന്റർനാഷണൽ എന്ന കമ്പനി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സങ്കരയിനം മുട്ട കോഴിയാണ് ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ (Hy-Line Brown). അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള ഇവ വർഷത്തിൽ 320 മുതൽ 360 വരെ ബ്രൗൺ നിറത്തിലുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ് (കൂടുകളിൽ അടച്ച് വളർത്തുമ്പോൾ ഏകദേശം 100-110 ഗ്രാം തീറ്റയും പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ 30-40 ഗ്രാം മുട്ട തീറ്റയും നൽകേണ്ടത് മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്). കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. ഇന്ത്യയിൽ ശ്രീനിവാസ ഫാംസ് ഇവയുടെ വിതരണം നടത്തിയിരുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഇനം. * ISA ബ്രൗൺ - ഫ്രാൻസിൽ ഉടലെടുത്ത അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഈ മുട്ടക്കോഴികൾ വർഷത്തിൽ പൊതുവെ 300 മുതൽ 320 വരെ തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. പരമാവധി 350 മുട്ടകൾ വരെ ഇട്ടതായും കണക്കുകൾ പറയുന്നു. തവിട്ട് നിറം. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ബിവി 380 - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഒരു മുട്ടക്കോഴി ഇനം. തവിട്ട് നിറം. ഇന്ത്യയിലെ വെങ്കഡെശ്വര റിസർച്ച് ആൻഡ് ബ്രീഡിങ് ഫാം പ്രൈവറ്റ് ലിമിറ്റഡ് എന്ന കമ്പനി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത കോഴിയാണ് BV 380. വർഷം ഏകദേശം 280 മുതൽ 308 വരെ തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ ഇടുന്നു. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ് (കൂടുകളിൽ അടച്ച് വളർത്തുമ്പോൾ ഏകദേശം 100-110 ഗ്രാം മുട്ട തീറ്റയും പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ 30-40 ഗ്രാം തീറ്റയും മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്). കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. കേരളത്തിലെ കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഇനം. * [[വൈറ്റ് ലഗോൺ|വൈറ്റ് ലഗോൺ (അതുല്യ വൈറ്റ്)]] - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള വെളുത്ത നിറമുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനം. ഇറ്റലിയിൽ ഉത്ഭവം. അവിടെ അമേരിക്ക, യുകെ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിലെത്തിയ ഇത് സങ്കരയിനം മുട്ടക്കൊഴിയായി മാറി. വർഷത്തിൽ ഏകദേശം 280-320 വെളുത്ത നിറമുള്ള മുട്ടകൾ വരെയിടുന്നു. അധികം ഭാരം വെക്കുന്ന കോഴിയല്ല. അതിനാൽ നായ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കളെ കണ്ടാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും നന്നായി പറക്കാനും കഴിവുണ്ട് എന്നത് ഇതിന്റെ എടുത്തു പറയേണ്ട പ്രത്യേകതയാണ്. അതിനാൽ പറമ്പുകളിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും അനുയോജ്യം. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. ഇവയുടെ തവിട്ട് നിറത്തിലുള്ള ബ്രൗൺ ലെഗോൺ ഇനവും നിലവിലുണ്ട്. കേരളത്തിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത അതുല്യ വൈറ്റ് കോഴി വൈറ്റ് ലെഗോൺ സങ്കര ഇനമാണ്. * ഓസ്ട്രലോർപ് - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഒരു ഓസ്ട്രേലിയൻ മുട്ടക്കോഴി ഇനം. പൊതുവേ കറുത്ത നിറം. 250 മുതൽ 300 ബ്രൗൺ നിറമുള്ള മുട്ടകൾ വരെ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. ചിലത് 360 തിന് മുകളിൽ മുട്ടകൾ ഇട്ടതായി കാണുന്നു. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് - 220 മുതൽ 300 തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ചുവന്ന നിറത്തിലുള്ള ഒരു മുട്ടക്കോഴി ഇനം. അമേരിക്കയിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. * ഗ്രാമ ലക്ഷ്മി - അടുക്കളമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് അനുയോജ്യമായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മികച്ച ഒരു സങ്കരയിനം മുട്ടക്കോഴിയാണ് ഗ്രാമ ലക്ഷ്മി അഥവാ അസ്ട്രോ വൈറ്റ്. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനങ്ങളായ വൈറ്റ് ലെഗോൺ പിടയും ഓസ്ട്രലോർപ് പൂവനും ഇണചേർത്തുണ്ടാക്കിയ അസ്ട്രോ വൈറ്റ് എന്ന ഗ്രാമലക്ഷ്മി മുട്ട കോഴികൾ വളർത്താൻ എളുപ്പമാണ്. വെളുപ്പിൽ കറുത്ത പുള്ളികൾ ഉള്ള തൂവലോട് കൂടിയ ഇവ പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 220 മുതൽ 280 വരെ തവിട്ട് നിറത്തിലുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. ലയർ തീറ്റ നൽകുന്നത് മികച്ച മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്. * കൈരളി - 250-തോളം മുട്ടകൾ ഇടുന്ന മുട്ടക്കോഴി. കേരളത്തിന്റെ തനതായ നാടൻ കോഴി ഇനങ്ങളെ ഉൾപ്പെടുത്തി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മുട്ട കോഴിയാണ് കൈരളി. കൊല്ലം ജില്ലയിൽ ഡോക്ടർ ശശിധരൻ പതിനൊന്ന് വ്യത്യസ്ത കോഴികളെ ഉപയോഗിച്ച് വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സങ്കരയിനം. വൈറ്റ് ലെഗോൺ, ഓസ്ട്രലോർപ് തുടങ്ങിയ ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനം ഉള്ള കോഴികൾ, അസീൽ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഉയർന്ന രോഗ പ്രജിരോധ ശേഷി, കുറഞ്ഞ തീറ്റ ചിലവ്, പറമ്പുകളിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താൻ അനുയോജ്യം. നായ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കളുടെ ആക്രമണം ഉണ്ടായാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും പറക്കാനും കഴിവുണ്ട്. ചെറിയ രീതിയിലുള്ള (30-40%) ലയർ തീറ്റയും അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * സാസോ - ഇറച്ചിക്കും മുട്ടയ്ക്കും വേണ്ടി ഒരുപോലെ വളർത്താൻ കഴിയുന്ന നല്ല ഒരു കോഴിയിനമാണ് സാസോ. ഫ്രാൻസിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇവ കൃത്യമായി തീറ്റ നൽകിയാൽ വളരെ പെട്ടെന്ന് വളരുന്നു. ഇവ പത്ത് മുതൽ പതിനാറ് ആഴ്ചകൾക്കുള്ളിൽ 2.5 മുതൽ അഞ്ച് കിലോയോളം ഭാരം വെക്കുന്നു. (സാസോ പൂവൻ കോഴികൾ പെട്ടന്ന് ഇറച്ചിക്ക് തയ്യാറാകുന്നു.) കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞതും പ്രോട്ടീൻ സമൃദ്ധവുമായ ഇവയുടെ ഗുണമേന്മയുള്ള മാംസത്തിന് നാടൻ കോഴിയുടെ ഇറച്ചിയുടെ സ്വാദ് ഉണ്ട്. ഇവ വർഷത്തിൽ ഏകദേശം 180 മുതൽ 240 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. നാടൻ കോഴികളെ പോലെ ഉയർന്ന രോഗപ്രതിരോധ ശേഷിയുമുണ്ട്. ഇവയെ വീട്ടുവളപ്പിലും ഫാമുകളിലും എളുപ്പം വളർത്താൻ സാധിക്കും. * സോണാലി - 200 മുതൽ 240 മുട്ട വരെ വർഷത്തിൽ. റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് പൂവൻ, ഫയോമി പിട എന്നിവയുടെ സങ്കരയിനം. മേല്പറഞ്ഞ രണ്ട്‌ ഇനങ്ങളുടെ ജനതിക ഗുണങ്ങൾ ഇവയിൽ കാണാം. ഫയോമിയുടെ ഭംഗി, ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി, ചൂടുള്ള കാലാവസ്ഥയെ പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയും റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് കോഴിയുടെ ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനശേഷിയും ചേർന്ന സങ്കരം. തീറ്റ ചിലവ് കുറവ്. വീടുകളിൽ വളർത്താൻ ഉത്തമം. ഫയോമിയെപോലെ വേഗത്തിൽ ഓടാനും മറ്റും സാധിക്കുന്നു. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ചെറിയ രീതിയിലുള്ള ലയർ കോഴി തീറ്റയും (30-40%) അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും ലയർ തീറ്റയും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ ഫയോമി-മുട്ടയ്ക്കും ഇറച്ചിക്കും അലങ്കാരത്തിനും ഒരുപോലെ ഗുണകരം. 150 മുതൽ 200 മുട്ടകൾ വരെ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. കാണാൻ ഭംഗി ഉള്ളതിനാൽ അലങ്കാര കോഴിയായും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴി ഇനം. ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി. ചൂടുള്ള കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യം. ഇവ പൊതുവേ ഒന്നിടവിട്ട ദിവസങ്ങളിൽ മുട്ട ഇടുന്നു. അധികം ഭാരം ഉണ്ടാകാറില്ല. നായ പോലെയുള്ള ശത്രുക്കൾ ആക്രമിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും പറക്കാനും കഴിവുണ്ട്. തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും ഏറെ അനുയോജ്യം. തീറ്റ ചിലവ് കുറവ്. സോണാലി ഇവയുടെ ക്രോസ്സ് അഥവാ സങ്കരമാണ്. * ഗ്രാമശ്രീ കോഴികൾ: കേരള കാർഷിക സർവ്വകലാശാല വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഗ്രാമശ്രീ കോഴികൾ വർഷത്തിൽ 200 മുതൽ 260 വരെ മുട്ടകൾ തരുന്നു. അടുക്കളമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് ഇത് മികച്ചതാണ്. നാലുമാസം കൊണ്ട് പൂവൻ കോഴികൾ ഒന്നര കിലോയിലധികം ഭാരത്തിലെത്തുന്നു. രോഗപ്രതിരോധ ശേഷി കൂടുതലാണ്. അഴിച്ചുവിട്ടും കൂട്ടിലിട്ടും ഒരുപോലെ വളർത്താം. ചെറിയ രീതിയിലുള്ള ലയർ തീറ്റയും അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ഈസ്റ്റെർ എഗ്ഗർ - അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ, ചിലി എന്നി രാജ്യങ്ങളിൽ ഉടലെടുത്ത ഈസ്റ്റെർ എഗ്ഗർ എന്നയിനം മുട്ട കോഴികൾ മറ്റു ഇനങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ രൂപത്തോടെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവയ്ക്ക് താടി, വ്യത്യസ്ത പൂവ് തുടങ്ങിയ പ്രത്യേകതകൾ കാണാം. ഇവയുടെ മുട്ട വ്യത്യസ്തവും മനോഹരവുമായ പച്ച, നീല, ഒലിവ്, പിങ്ക് നിറങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവ വർഷത്തിൽ പരമാവധി 280 മുട്ടകൾവരെ ഇടാറുണ്ട്. തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും അനുയോജ്യം. * [[ബ്രോയിലർ]] - പെട്ടെന്ന് വളർച്ച ഉണ്ടാകുന്ന ഇറച്ചി കോഴി ഇനം. പോഷക സമൃദ്ധമായ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇനം. കോർണിഷ് പൂവൻ കോഴികളും, വെളുത്ത പ്ലൈമൌത്ത് റോക്ക് ഇനവും ചേർന്ന സങ്കരയിനം. * * [[ഗ്രാമപ്രിയ]] * [[അസീൽ ]] ==അലങ്കാരക്കോഴികൾ== * കൊളമ്പിയൻ ബ്രഹ്മ- അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. വലിയ ശരീരവും കാലുകളിൽ പോലും മനോഹരമായ തൂവലുകളും ഉള്ള കാഴ്ചയ്ക്ക് ഭംഗിയുള്ള അലങ്കാര കോഴി. പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 200 വലിയ മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. പൂവൻ കോഴി അഞ്ച് കിലോയോളം ഭാരം വെക്കുന്നു. * സിൽക്കി - ഭംഗിയുള്ള ചൈനീസ് കോഴി ഇനം. വർഷത്തിൽ ഏതാണ്ട് 120 മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. * ഈജിപ്ഷ്യൻ ഫയോമി- കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴി. പ്രതിവർഷം 150-200 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. * വയടട്ട്- അമേരിക്കൻ കോഴി ഇനം. മനോഹരമായ പുള്ളിയുള്ള തൂവലുകൾ. പ്രതിവർഷം ഏതാണ്ട് 200 മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. * പോളിഷ് ക്യാപ്- പോളണ്ടിൽ ഉടലെടുത്ത തൊപ്പിയുള്ള കോഴി ഇനം. മനോഹരമായ രൂപം. പ്രതിവർഷം 200 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. * അമേരിക്കൻ ബന്റം - മനോഹരമായ മറ്റൊരു കോഴി ഇനം. കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള രൂപം. * സെറാമ - മലേഷ്യൻ സെറാമ ഭംഗിയുള്ള ചെറിയ കോഴി ഇനമാണ്. ഇതൊരു ചെറിയ പോര് കോഴി ഇനമായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. * അസീൽ - പോരുകോഴി. തമിഴ് നാട്, ആന്ധ്രാ പ്രദേശ് പോലെയുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ കോഴി പോരിന് ഉപയോഗിക്കുന്നു. ശക്തമായ ശരീരം. തത്തയോട് സാമ്യമുള്ള ചുണ്ടുകൾ. വർഷത്തിൽ പരമാവധി 60-70 മുട്ടകൾവരെ ഇടാറുണ്ട്. == നാടൻ കോഴികൾ == തലശേരി കോഴി, അസീൽ (പോര് കോഴി), നേക്കട് നെക്ക്, കരിംകോഴി തുടങ്ങിയവ. പൊതുവേ കേരളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന നാടൻ കോഴികൾക്ക് കുറഞ്ഞ മുട്ട ഉത്പാദനം (ഉദാഹരണത്തിന് വർഷത്തിൽ ഏതാണ്ട് 100 മുട്ടകൾ അല്ലെങ്കിൽ അതിൽ താഴെ), മുട്ടയുടെ വലിപ്പക്കുറവ്, കുറഞ്ഞ ശരീരഭാരം, ചെറിയ വലിപ്പം, ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി, കുറഞ്ഞ തീറ്റ ചിലവ്, , അടയിരിക്കുന്ന സ്വഭാവം, വേഗത്തിൽ ചലിക്കാനും സാമാന്യം പറക്കാനുമുള്ള കഴിവ് എന്നിവ പ്രത്യേകതകൾ. ഫയോമി എന്നയിനം ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴിയും കേരളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇതിന്റെ ഒരു സങ്കരയിനമാണ് സൊണാലി മുട്ട കോഴികൾ. == കോഴി തീറ്റ == ഉയർന്ന അളവിൽ പ്രോട്ടീൻ, വിറ്റാമിനുകൾ, കാൽസ്യം തുടങ്ങിയ ധാതുക്കൾ എന്നിവ അടങ്ങിയ പ്രത്യേക തരം പോഷക സമൃദ്ധമായ കോഴി തീറ്റ വിപണിയിൽ ലഭ്യമാണ്. ഇവ ഒരു കോഴിയ്ക്ക് വേണ്ടുന്ന പോഷകങ്ങൾ ഉറപ്പ് വരുത്തുന്നു. പല തരത്തിലുള്ള കോഴി തീറ്റകൾ ഇന്ന് വിപണിയിൽ ലഭ്യമാണ്. മുട്ട ഇടുന്ന കോഴികൾക്ക് ലയർ തീറ്റ അഥവാ മുട്ട തീറ്റയും, വളരുന്ന കോഴികൾക്ക് ഗ്രോവർ എന്ന പേരിലും, കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങൾക്ക് സ്റ്റാർട്ടർ തുടങ്ങിയ പലതരം തീറ്റകൾ ലഭ്യമാണ്. അതോടൊപ്പം കുടിക്കാൻ ശുദ്ധ ജലവും ഉറപ്പ് വരുത്തുക. പ്രത്യേകിച്ച് കൂടുകളിൽ അടച്ചിട്ടു വളർത്തുന്ന ഉയർന്ന ഉത്പാദനക്ഷമതയുള്ള ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, BV 380, അതുല്യ വൈറ്റ് പോലെയുള്ള മുട്ട കോഴികൾക്ക് നിശ്ചിത അളവിൽ (ഉദാഹരണത്തിന് 100-110 ഗ്രാം മുട്ട കോഴിത്തീറ്റ) ദിവസേന ഇത്തരം തീറ്റ, ശുദ്ധ ജലം എന്നിവ അത്യാവശ്യമാണ്. എന്നാൽ പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുന്ന മുട്ട കോഴികൾക്ക് അടുക്കള അവശിഷ്ടങ്ങൾ കൂടാതെ നിത്യേന 30-40 ഗ്രാം മുട്ട കോഴി തീറ്റ, ശുദ്ധ ജലം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. മുട്ട തീറ്റ കോഴികൾക്ക് വേണ്ടുന്ന പോഷകങ്ങളും, മുട്ട തോടിന് ആവശ്യമായ കാൽസ്യവും ഉറപ്പ് വരുത്തുന്നു. ഇറച്ചി കോഴികൾക്കും കൃത്യമായ അളവിൽ പ്രത്യേക കോഴിതീറ്റ ആവശ്യമാണ്. == കോഴി വളർത്തൽ == കോഴി വളർത്തൽ എന്നത് വരുമാനം നേടാൻ മാത്രമല്ല ഒരു വീട്ടിലെ ആവശ്യത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ നല്ല ആഹാരം ഉത്പാദിപ്പിക്കാനും സഹായിക്കുന്ന ഒരു മികച്ച വഴിയാണ്. ഇതിനായി മികച്ച കോഴി ഇനങ്ങൾ, വൃത്തിയുള്ള നല്ലൊരു കൂട്, പോഷകസമൃദ്ധമായ തീറ്റ, കൃത്യമായ പ്രതിരോധ കുത്തിവയ്പ്പുകൾ, ശരിയായ രീതിയിൽ സൂര്യ പ്രകാശം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. കോഴികൾക്ക് വായു സഞ്ചാരമുള്ളതും, വെളിച്ചം കടക്കുന്നതും, നനവില്ലാത്തതുമായ കൂട് ഒരുക്കുക. രോഗങ്ങൾ വരാതിരിക്കാൻ കൂടും പരിസരവും എപ്പോഴും വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുക. ചെറിയ കുട്ടികൾക്കും വലിയ കോഴികൾക്കും ആവശ്യത്തിന് സ്ഥലമുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തുക. ഗുണനിലവാരമുള്ള തീറ്റയും എപ്പോഴും ശുദ്ധമായ വെള്ളവും നൽകുക. വീട്ടിലെ ഭക്ഷണാവശിഷ്ടങ്ങൾ, ആവശ്യത്തിന് ധാന്യങ്ങളും, പച്ചക്കറി അവശിഷ്ടങ്ങളും, ഇലകളും നൽകാം. തുറന്ന് വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ (ഫ്രീ റേഞ്ച് കോഴി വളർത്തൽ) കോഴികൾക്ക് സ്വാഭാവികമായി ഇര തേടാനും നടക്കാനും സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്ന ഒരു രീതിയാണ്. ഇതിൽ കോഴികൾക്ക് 10 ചതുരശ്രയടി സ്ഥലമെങ്കിലും പുറത്ത് മേയാൻ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. ഇത് കോഴികളുടെ ആരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്താനും പോഷകസമൃദ്ധമായ മുട്ടകൾ ലഭിക്കാനും, തീറ്റച്ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും, മുട്ടയ്ക്കും ഇറച്ചിക്കും സ്വാഭാവിക രുചി ഉണ്ടാകാനും ഈ രീതി നല്ലതാണ്. എന്നാൽ രാത്രിയിൽ സുരക്ഷിതമായി കൂടുകയറാൻ സൗകര്യം വേണം. നായ, കുറുക്കൻ, പരുന്തുകൾ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കൾ കോഴികൾക്ക് ഭീഷണിയാണ്. അതിനാൽ ഇവയിൽ നിന്നും കോഴികൾക്ക് സംരക്ഷണം നൽകുക. കേരളത്തിൽ നായ ശല്യം കാരണം വീടുകളിൽ കോഴി വളർത്തൽ ഒഴിവാക്കുന്നവരുണ്ട്. എന്നാൽ പൊതുവേ ഭാരം കുറഞ്ഞ വൈറ്റ് ലെഗോൺ, കൈരളി, ഫയോമി, നാടൻ കോഴികൾ പോലെയുള്ളവ നായ പിടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ വേഗത്തിൽ ഓടിയോ പറന്നോ രക്ഷപെടാൻ കഴിവുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താൻ ഇവ അനുയോജ്യമാണ് എന്ന്‌ പറയാം. എപ്പോഴും ശുദ്ധജലവും അനുബന്ധ തീറ്റയും ഇടയ്ക്കിടെ നൽകുക. കൃഷിയിടങ്ങൾക്ക് നാശം വരാത്ത രീതിയിൽ വേലി കെട്ടി തിരിക്കുക. ഒരു വ്യക്തി അയാളുടെ [[ആരോഗ്യം|ആരോഗ്യകരമായ]] ജീവിതത്തിന് വേണ്ടി മുട്ടകൾ കഴിച്ചിരിക്കണം എന്നാണ് ആരോഗ്യ വിദഗ്ദർ നിർദേശിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വീടുകളിലെ കോഴി വളർത്തൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കേണ്ട ഒന്നാണ്. രണ്ട്‌ മുതൽ പത്ത് വരെ കോഴികളെ വളർത്തുന്ന ചെറുകിട യൂണിറ്റുകളാണ് വീട്ടുമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് അനുയോജ്യം. ഉൽപാദനക്ഷമത കുറഞ്ഞ നാടൻ കോഴികൾക്ക് പകരം വീടുകൾക്ക് അനുയോജ്യമായ ഉൽപ്പാദനശേഷി കൂടിയ മുട്ട കോഴിയിനങ്ങൾ ഇന്ന് ലഭ്യമാണ്. തവിട്ടും, കറുപ്പും, വെളുപ്പും കലർന്ന ഗ്രാമശ്രീ, വെളുപ്പിൽ കറുത്തപുള്ളികളുള്ള ഗ്രാമലക്ഷ്മി (ആസ്ട്രോ വൈറ്റ്), കൈരളി, കാവേരി, കലിംഗ ബ്രൗൺ, സൊണാലി തുടങ്ങിയ കോഴി ഇനങ്ങൾ അടുക്കളമുറ്റങ്ങൾക്കു വേണ്ടി വികസിപ്പിച്ചവയാണ്. സ്വദേശിയും വിദേശിയുമായ വിവിധ കോഴിയിനങ്ങൾ തമ്മിൽ ജനിതക മിശ്രണം ചെയ്ത് ഉരിത്തിരിച്ചെടുത്ത ഈ സങ്കരയിനം കോഴികൾ അഞ്ച്-അഞ്ചര മാസം പ്രായമെത്തുമ്പോൾ മുട്ടയിടൽ ആരംഭിക്കും. ഒരു വർഷം ഏകദേശം 220 മുട്ടകൾ വരെ ഇവയിൽ നിന്നും കിട്ടും. ഒന്നര വർഷം പ്രായം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ലാഭകരമായ മുടയുൽപ്പാദനകാലം കഴിഞ്ഞാൽ ഇവയെ ഇറച്ചിക്കായി ഉപയോഗിക്കുകയോ വിൽക്കുകയോ ചെയ്യാം. രണ്ട് മാസം പ്രായമെത്തിയ ആവശ്യമായ രോഗപ്രതിരോധ കുത്തിവെയ്പുകൾ നൽകിയ മുട്ടക്കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങളെ വളർത്താനായി വാങ്ങുന്നതാണ് അഭികാമ്യം. സർക്കാർ അംഗീകൃത നഴ്സറികളിൽ നിന്നോ, ഫാമുകളിൽ നിന്നോ കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങളെ വാങ്ങാം. വീട്ടുമുറ്റത്ത് അഴിച്ചുവിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികൾക്ക് രാത്രി പാർപ്പിക്കുന്നതിന് വേണ്ടി തടിയും കമ്പിവലയും ഉപയോഗിച്ച് ലളിതമായ പാർപ്പിടം പണിയാം. യഥേഷ്ടം കാറ്റും വെളിച്ചവും കടക്കുന്ന സുരക്ഷിതമായ കൂടുകൾ വേണം നിർമിക്കേണ്ടത്. ഒരു കോഴിക്ക് നിൽക്കാൻ കൂട്ടിൽ ഒരു ചതുരശ്രയടി സ്ഥല സൗകര്യം നൽകണം. തറനിരപ്പിൽ നിന്ന് രണ്ടടി എങ്കിലും ഉയരത്തിൽ വേണം കൂട് ക്രമീകരിക്കേണ്ടത്. പുരയിടത്തിൽ പൂർണമായും തുറന്ന് വിട്ട് വളർത്താൻ സൗകര്യമില്ലെങ്കിൽ കൂടിന് ചുറ്റും വേലികെട്ടി തിരിച്ച് അതിനുള്ളിൽ തുറന്ന് വിട്ട് വളർത്താം. ഒരു കോഴിക്ക് പത്ത് ചതുരശ്രയടി സ്ഥലം എന്ന കണക്കിൽ പത്ത് കോഴികൾക്ക് 100 ചതുരശ്ര അടി സ്ഥലം വേലികെട്ടിനുള്ളിൽ നൽകണം. തീറ്റപാത്രങ്ങളും വെള്ളപാത്രങ്ങളും കൂട്ടിൽ തന്നെ ക്രമീകരിക്കാം. കോഴികൾക്ക് മുട്ടയിടുന്നതിനായി ഒരടി വീതം നീളത്തിലും വീതിയിലും അരയടി ഉയരത്തിലും കാർഡ് ബോർഡു കൊണ്ടോ മരം കൊണ്ടോ ഉള്ള നെസ്റ്റ് ബോക്സ് കൂട്ടിലോ വേലി കെട്ടിനുള്ളിലോ നിർമിക്കണം. നെസ്റ്റ് ബോക്സിനുള്ളിൽ വൈക്കോലോ ഉണക്കപ്പുല്ലോ ചകിരിയോ വിരിച്ച് വിരിപ്പൊരുക്കാം. അഞ്ച് കോഴികൾക്ക് ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിൽ വേണം നെസ്റ്റ് ബോക്സുകൾ ക്രമീകരിക്കേണ്ടത്. സ്ഥല പരിമിതിയുള്ളവർക്ക് കോഴികളെ മുറ്റത്തോ, മട്ടുപ്പാവിലെ വളർത്തുന്നതിനായി തുരുമ്പെടുക്കാത്ത മോഡേൺ കൂടുകളും ഇന്നുണ്ട്. കുടിവെള്ള സൗകര്യമൊരുക്കാൻ കൂടിന് മുകളിൽ വാട്ടർ ടാങ്ക്, ഓട്ടോമാറ്റിക്ക് നിപ്പിൾ ഡ്രിങ്കർ സംവിധാനം, ഫീഡർ, എഗ്ഗർ ചാനൽ, കാഷ്ടം ശേഖരിക്കാൻ ട്രേ എന്നിവയെല്ലാം ഒരു കുടക്കീഴിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നവയാണ് ഈ ഹൈടെക് കൂടുകൾ. വിലയൊരല്പം കൂടുമെങ്കിലും ഏറ്റവും ചുരുങ്ങിയ സ്ഥലത്ത് കോഴികളെ വളർത്താം എന്നതും ദീർഘകാലം ഈട് നിൽക്കുമെന്നതും ഈ കൂടുകളുടെ പ്രത്യേകതയാണ്. അത്യുൽപ്പാദനശേഷിയുള്ള ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ISA ബ്രൗൺ, BV 380, വൈറ്റ് ലെഗോൺ പോലുള്ള കോഴിയിനങ്ങളാണ് ഹൈടെക് കൂടുകൾക്ക് അനുയോജ്യം. ഒരു ദിവസം ഒരു കോഴിക്ക് വേണ്ടത് 100-120 ഗ്രാം വരെ തീറ്റയാണ്. അൽപ്പം കോഴി തീറ്റ അഥവാ ലയർ തീറ്റ (30 ഗ്രാം), വീട്ടിലെ മിച്ചാഹാരം, അടുക്കളയിൽ നിന്നുള്ള ഭക്ഷ്യ അവശിഷ്ടങ്ങൾ, വില കുറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങൾ, തവിട്, പിണ്ണാക്ക്, പച്ചക്കറി അവശിഷ്ടങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വീട്ടുവളപ്പിലെ കോഴികൾക്ക് ആഹാരമായി നൽകാം. ഒപ്പം മുറ്റത്തും, പറമ്പിലും അവർ സ്വയം ബാക്കി ആഹാരം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യും. അസോള, അഗത്തിച്ചീര, ചെമ്പരത്തിയില തുടങ്ങിയ പച്ചിലകളും, തീറ്റപ്പുല്ലും അരിഞ്ഞ് കോഴികൾക്ക് ഭക്ഷണം നൽകാം. സങ്കരയിനം മുട്ടക്കോഴികൾക്ക് പ്രത്യേകമായുള്ള ലയർ തീറ്റ 30 ഗ്രാം വരെ ദിവസവും നൽകാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ കൂടുകളിൽ പൂർണസമയം അടച്ചിട്ട് വളർത്തുന്ന ബിവി 380 പോലെയുള്ള കോഴികളുടെ അത്യുൽപ്പാദനക്ഷമത പൂർണമായും കൈവരിക്കണമെങ്കിൽ ദിവസം 100-120 ഗ്രാം ലയർ തീറ്റ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ അഴിച്ച് വിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികളെ അപേക്ഷിച്ച് കൂട്ടിനുള്ളിലിട്ട് പരിപാലിക്കുന്ന കോഴികളെ വളർത്താൻ അല്പം ചിലവേറും. വീട്ടുമുറ്റത്ത് അഴിച്ച് വിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികൾക്ക് ഓരോ രണ്ട് അല്ലെങ്കിൽ പരമാവധി മൂന്ന് മാസത്തെ ഇടവേളയിൽ വിരയിളക്കുന്നതിനായുള്ള മരുന്നുകൾ നൽകണം. മുട്ടയിടാൻ ആരംഭിക്കുന്നതിന് തൊട്ടുമുൻപ് 15-16 ആഴ്ച പ്രായം കോഴിവസന്തക്കെതിരായ വാക്സിൻ കുത്തിവെയ്പ്പ് നൽകുകയും വേണം. == കോഴി വളർത്തലിനെ ബാധിക്കുന്ന വെല്ലുവിളികൾ == <nowiki>*</nowiki>കോഴികൾക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന രോഗങ്ങൾ: കൃത്യമായി വാക്സിനുകൾ നൽകിയും, കൂട് വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുന്നത് വഴിയും, ശുദ്ധ ജലത്തിന്റെ ലഭ്യത ഉറപ്പാക്കുന്നത് വഴിയും ഇത് ഒരു പരിധിവരെ തടയാവുന്നതാണ്. <nowiki>*</nowiki>തീറ്റ ചിലവ് : വർധിച്ചു വരുന്ന കോഴി തീറ്റയുടെ ചിലവ് കർഷകരെ ബാധിക്കാറുണ്ട്. <nowiki>*</nowiki>നായ പോലെയുള്ള ശത്രുകളുടെ ആക്രമണം. സുരക്ഷിതമായ കൂട് ഒരുക്കുക എന്നതാണ് പ്രധാനം. കോഴികളെ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ പെട്ടന്ന് ഓടാനും ചെറിയ രീതിയിൽ പറന്ന്‌ രക്ഷപെടാനും കഴിവുള്ള (ഭാരം കുറഞ്ഞ) കോഴി ഇനങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക വഴി ഒരു പരിധി വരെ ശത്രു ജീവികളുടെ ആക്രമണങ്ങളെ പ്രധിരോധിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന് വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ), കൈരളി, ഫയോമി, സൊണാലി തുടങ്ങിയവ. <nowiki>*</nowiki>പാമ്പ് പോലെയുള്ള ഇഴ ജന്തുകളുടെ ആക്രമണത്തെ ചെറുക്കാൻ [[ഗിനി]], [[കൽക്കം|കൽക്കം (ടർക്കി)]] തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് കഴിവുണ്ട്. ഇവ മിക്കപ്പോഴും പാമ്പ് മുതലായവയെ കണ്ടാൽ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദമുണ്ടാക്കുകയും, അതിനെ ആക്രമിക്കുകയും, ചിലപ്പോൾ ഭക്ഷണമാക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. <nowiki>*</nowiki>ചിക്കൻ ഉത്പന്നങ്ങൾ, മുട്ട എന്നിവയ്ക്ക് വിപണി കണ്ടെത്താൻ സാധിക്കാതെ വരുന്നത് മറ്റൊരു പ്രശ്നമാണ്. {{CC|Gallus gallus domesticus}} == ഇതും കാണുക == [[കാട്ടുകോഴി]] == മറ്റ് കണ്ണികൾ == [[വർഗ്ഗം:വളർത്തുമൃഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കോഴികൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഫാസിയാനിഡേ ജന്തുകുടുംബത്തിൽ പെട്ട പക്ഷികൾ]] ==അവലംബം== {{Reflist}} {{Bird-stub}} 2q02alm9i74eqljpme2pfg2ezuu3fpr 4668424 4668423 2026-09-21T23:34:59Z Vishkailas 214655 /* കോഴി വളർത്തലിനെ ബാധിക്കുന്ന വെല്ലുവിളികൾ */ 4668424 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|hen}} {{Taxobox | name = കോഴി | status = വളർത്തു പക്ഷി | image = Male and female chicken sitting together.jpg | image_width = 200px | image_caption = A [[rooster]] (left) and hen (right) | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Bird|Aves]] | ordo = [[Galliformes]] | familia = [[Phasianidae]] | subfamilia = [[Phasianinae]] | genus = ''[[Junglefowl|Gallus]]'' | species = ''[[Red Junglefowl|Gallus gallus]]'' | subspecies = '''''Gallus gallus domesticus''''' <br> ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | binomial = | binomial_authority = | synonyms = '''Chicken''' : [[Rooster|Cock]] or [[Rooster]] (m), Hen (f) }} [[പക്ഷി|പക്ഷികളിൽ]] [[Phasianidae|ഫാസിയാനിഡ]] കുടുംബത്തിലെ ഉപകുടുംബമായ [[Phasianinae|ഫാസിയാനിനയിലെ]] ഒരിനമാണ് '''കോഴി'''(ഹിന്ദി:मुर्गा). ലോകമെമ്പാടും മനുഷ്യർ [[മുട്ട|മുട്ടക്കും]] [[ഇറച്ചി|ഇറച്ചിക്കുമായി]] വളർത്തുന്ന [[പക്ഷി|പക്ഷിയാണിത്]]. ഇവയുടെ [[മുട്ട]], ഇറച്ചി തുടങ്ങിയവ ഏറെ പോഷക സമൃദ്ധവും ആരോഗ്യകരവുമാണ് എന്ന്‌ ശാസ്ത്രം തെളിയിക്കുന്നു. പ്രോട്ടീൻ, വിറ്റാമിനുകൾ, ധാതുക്കൾ എന്നിവ ഉയർന്ന തോതിൽ കാണപ്പെടുന്നത് കൊണ്ടാണ് കോഴിയിറച്ചി, മുട്ട എന്നിവ പോഷകാഹാരം എന്ന്‌ പറയപ്പെടുന്നത്. കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞ മെലിഞ്ഞ മാംസമായ കോഴിയിറച്ചിയിൽ അടങ്ങിയ ഗുണമേന്മയുള്ള  പ്രോട്ടീൻ ശരീരത്തിന് നല്ല രീതിയിൽ ലഭ്യമാകുന്ന (Bioavailability) തരത്തിലുള്ളതാണ് എന്നതാണ് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ഗുണം. കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞ മാംസമായതിനാൽ [[പ്രമേഹം|പ്രമേഹം,]] [[കൊളസ്ട്രോൾ|കൊളസ്ട്രോൾ,]] [[അമിതവണ്ണം]] പോലെയുള്ള തുടങ്ങിയ രോഗാവസ്ഥ ഉള്ളവർക്ക് പോലും കോഴിയിറച്ചി സുരക്ഷിതമായി ഉപയോഗിക്കാൻ സാധിക്കുന്നുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ [[ആരോഗ്യം]], ശാരീരിക ക്ഷമത അഥവാ ഫിറ്റ്നസ് തുടങ്ങിയവ നിലനിർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന പലരും കോഴിയിറച്ചി, മുട്ട തുടങ്ങിയവ ഉപയോഗിച്ചു കാണാറുണ്ട്. വളരുന്ന കുട്ടികൾ, ഗർഭിണികൾ, [[വ്യായാമം]] ചെയ്യുന്നവർ, ശാരീരിക അധ്വാനം ആവശ്യമുള്ള തൊഴിലുകൾ ചെയ്യുന്നവർ, അത്ലറ്റുകൾ തുടങ്ങിയവർ തങ്ങളുടെ പോഷക ലഭ്യതയ്‌ക്കായി കോഴി ഇറച്ചിയെ ആശ്രയിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ മേല്പറഞ്ഞ വിഷയങ്ങളിൽ പലർക്കും ശരിയായ അറിവില്ല എന്നത് ഒരു വസ്തുതയാണ്. ചരിത്രപരമായി പറഞ്ഞാൽ ഇണക്കി വളർത്തപ്പെട്ട [[ചുവന്ന കാട്ടുകോഴി|ചുവന്ന കാട്ടുകോഴികളുടെ]] പിൻ തലമുറയാണ് ഇന്നു കാണുന്ന വളർത്തുകോഴികൾ. ഇന്ന് കാണുന്ന പല കോഴികളും സങ്കരയിനങ്ങളാണ്. സാധാരണ ഗതിയിൽ കോഴികൾ മുട്ടക്കോഴി, ഇറച്ചി കോഴി, അലങ്കാര കോഴി എന്നിങ്ങനെ പല രീതിയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനങ്ങളാണ് ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ISA ബ്രൗൺ, ബി വി 380, [[വൈറ്റ് ലെഗോൺ|വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ)]], ഓസ്ട്രലോർപ്, റോട് ഐലൻഡ് റെഡ്, കൈരളി, ഗ്രാമലക്ഷ്മി തുടങ്ങിയവ. ഇവ ധാരാളം മുട്ടകൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ [[ബ്രോയിലർ]] പെട്ടന്ന് വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്ന ഇറച്ചി കോഴിയാണ്. മുട്ട കോഴികൾക്കും, ഇറച്ചി കോഴികൾക്കും പോഷക സമൃദ്ധമായ ആഹാരം ആവശ്യമാണ്. കാണാൻ മനോഹരിതയുള്ള അലങ്കാര കോഴി വർഗ്ഗത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ട ഇനങ്ങളാണ് ബ്രഹ്മാ, സിൽക്കി മുതലായവ. ഈജിപ്റ്റിലെ നാടൻ കോഴിയിനമായ ഫയോമി, സോണാലി തുടങ്ങിയവ ഇന്ന് കേരളത്തിൽ വളർത്തി വരുന്നുണ്ട്. കരിങ്കോഴി എന്നറിയപ്പെടുന്ന കറുത്ത നിറമുള്ള കടക്കനാത് ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഒരു തദ്ദേശീയ കോഴി ഇനമാണ്. വൈറ്റ് ലെഗോൺ, സോണാലി, ഫയോമി പോലെയുള്ള ഇനങ്ങൾ അമിതമായി ഭാരമുള്ള കോഴികൾ അല്ല. അതിനാൽ നായ പോലെയുള്ള ശത്രുക്കളെ കണ്ടാൽ ഇവ പെട്ടന്ന് ഓടി രക്ഷപെടുകയോ പറക്കുകയോ ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ പലരും ഇവയെ വീട്ടു മുറ്റത്ത് തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താറുണ്ട്. ഇവ പലപ്പോഴും മരങ്ങൾ, മതിലുകൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ പറന്ന് കയറുന്നതായി കാണാം. കാഴ്ചയ്ക്ക് ഭംഗിയുള്ള സിൽവർ ഫയോമി പോലെയുള്ള ഇനങ്ങൾ അലങ്കാര കോഴികളായും വളർത്തുന്നു. കോഴികളുടെ ആരോഗ്യത്തിന് വൃത്തിയുള്ള കൂട്, ശുദ്ധമായ വെള്ളം, നല്ല തീറ്റ, വൃത്തിയുള്ള പരിസരം എന്നിവ പ്രധാനമാണ്. സാധാരണ കോഴികളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി [[കാട]] പക്ഷി, [[ടർക്കി കോഴി]] ([[കൽക്കം]]), [[ഗിനിക്കോഴി]], [[അലങ്കാര കോഴികൾ]] തുടങ്ങിയ ഇനങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു. [[ടർക്കി കോഴി]] ([[കൽക്കം]]), [[ഗിനിക്കോഴി]] തുടങ്ങിയവ അലങ്കാരത്തിനായും, കൂടാതെ ഇവ പാമ്പ് പോലെയുള്ള ഇഴജന്തുക്കളുടെ ശത്രു ജീവികൾ കൂടിയായതിനാൽ വീടിന്റെ പരിസരങ്ങളിലെ [[പാമ്പ്]] ശല്യം കുറയ്ക്കുവാൻ വേണ്ടിയും വളർത്താറുണ്ട്. [[File:കോഴി.ogv|thumb|കോഴി (വീഡീയോ)]] == ഇണ == കോഴി വർഗത്തിൽ പെട്ട മിക്ക പക്ഷികൾക്കും ആൺ പക്ഷികൾക്ക് വളഞ്ഞ [[തൂവൽ]] ചേർന്ന അങ്കവാൽ ഉണ്ട്. കൂടതെ തലയിലെ ചുവന്ന് പൂവ്, ചുവന്ന താടി എന്നിവയും ഇവയുടെ ശാരീരിക പ്രത്യേകതകളാണ്. ഒരു പറ്റത്തിലെ മുഴുവൻ പിടകളോടും [[പൂവൻ കോഴി]] ഇണ ചേരും . == പ്രത്യേകതകൾ == ഇവക്ക് പരിമിതമായ ദൂരം മാത്രമേ പറക്കാൻ സാധിക്കുകയുള്ളൂ. പ്രദേശങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് അന്നാട്ടിലെ നാടൻ ഇനങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ വ്യത്യാസം കാണുന്നു. അടയിരുന്ന് 21 ദിവസം ആകുമ്പോൾ മുട്ട വിരിയും. അടയിരിക്കുന്നത് പെൺ കോഴികളാണ്. വിരിഞ്ഞ് കഴിഞ്ഞാൽ കുഞ്ഞുങ്ങളെ നന്നായി ഇവ സംരക്ഷിക്കും. പിന്നീട് മുട്ട ഇടാൻ ആകുമ്പോൾ കുഞ്ഞുങ്ങളെ ഇവ ആട്ടി ഓടിക്കും. ആ സമയം പിറകിലെ പീലികൾ കൊഴിഞ്ഞു പോകുകയും ചെയ്യും. ശേഷം ഇവ മുട്ടയിടുന്നു. ഒരു നിശ്ചിത കാലാവധി മാത്രമേ ഇവ മുട്ടയിടുകയുള്ളു. മുട്ടയിട്ടു കഴിഞ്ഞാൽ ഇവ വീണ്ടും പൊരുന്നുന്നു. അപ്പോൾ ഇവയെ വീണ്ടും അടവെയ്ക്കാം. ഇവയുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത ഇവ കുഞ്ഞൂങ്ങളെ നന്നായി സംരക്ഷിക്കുമെന്നതാണ്. ഇന്ന് ജനങ്ങൾ ഇത്തരം തനി നാടൻ കോഴികളെ ഒഴിവാക്കുന്നു. ഇവയുടെ മുട്ട ചെറുതാണ്. ഇത്തരം കോഴികളുടെ എണ്ണം ദിനംപ്രതി കുറഞ്ഞു വരുന്നു. == ഉപയോഗം == [[പ്രമാണം:Chicken inside Chicken coop - IMG 3105.jpg|ലഘുചിത്രം|കൊഴികൾ കൊഴിക്കൂട്ടിനകത്ത്]] മനുഷ്യർ കോഴിയെ വളർത്തുന്നത് പ്രധാനമായും [[കോഴിമുട്ട]], [[ഇറച്ചി]] എന്നിവയ്ക്കാണ്. കോഴി [[കാഷ്ടം]] വളമായി ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്. കോഴികളെ തമ്മിൽ അങ്കം വെട്ടിക്കുന്നത് വിനോദവും വ്യവസായവുമാണ്. ഇതിന് പരിശീലിപ്പിച്ചെടുക്കുന്ന കോഴികളെ [[അങ്കക്കോഴി]]കൾ എന്നാണ് വിളിക്കാറ്. [[കോഴിയങ്കം]] [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] നിയമവിരുദ്ധമാണ്. ടർക്കി ([[കൽക്കം]]), ഗിനി മുതലായ കോഴികളെ പാമ്പ്‌ മുതലായ ജീവികളുടെ ശല്യത്തിൽ നിന്നും രക്ഷനേടുവാനായി വീടുകളിൽ വളർത്താറുണ്ട്. ടർക്കി, ഗിനി തുടങ്ങിയവ പാമ്പിന്റെ ശത്രു വർഗ്ഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ പാമ്പുകളെ കണ്ടാൽ ടർക്കി, ഗിനി തുടങ്ങിയ കോഴികൾ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുകയും ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. ഇടത്തരം പാമ്പുകളെ വരെ ടർക്കി കോഴി ആഹാരമാക്കാറുണ്ട്. ഗിനിക്കോഴി പാമ്പുകളുടെയോ മറ്റു ഇഴജന്തുക്കളുടെയോ സാന്നിധ്യം കണ്ടാൽ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നവയും കൂട്ടമായി ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. ചെറിയ പാമ്പുകളെ ഇവ ആഹാരമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ടർക്കി കോഴി, ഗിനി കോഴി എന്നിവ വളരുന്ന പറമ്പുകളിൽ പൊതുവേ പാമ്പ് പോലെയുള്ള ജീവികളുടെ ശല്യം കുറവാണ് എന്ന്‌ വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. <ref>[http://www.mangalam.com/news/detail/130456-crime.html]|mangalam.com</ref> ==കോഴിയിറച്ചിയിലെ പോഷകങ്ങൾ== പൊതുവേ ലോകം മുഴുവൻ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ഇറച്ചിയാണ് കോഴിയിറച്ചി. പോഷകങ്ങളുടെ ഒരു മുഖ്യ ഉറവിടമാണ് കോഴി ഇറച്ചി. തൊലി നീക്കിയ കോഴി ഇറച്ചി കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞതും പോഷകങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമാണ്. ഇത് ആരോഗ്യത്തിന് ഗുണകരമാണ്. കോഴിയുടെ നെഞ്ചിലെ മാംസം അഥവാ ‘ചിക്കൻ ബ്രെസ്റ്റ്’ പോഷക സമൃദ്ധമാണ്. ഇതിൽ മാംസ്യം അഥവാ പ്രോടീൻ കൂടുതലും കൊഴുപ്പ് തീരെ കുറവുമാണ്. എന്നാൽ കോഴിക്കാൽ അഥവാ ‘ചിക്കൻ ലെഗ്’ കൊഴുപ്പ് അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഉയർന്ന കൊളെസ്ട്രോൾ തുടങ്ങിയ രോഗാവസ്ഥയുള്ളവർ ഈ ഭാഗം കുറച്ചു മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാൻ പാടുള്ളു. കോഴിയുടെ എല്ലുകളിൽ (Bone marrow/Cartilage) കോളാജൻ എന്ന പോഷകം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ കോഴിയിറച്ചി എണ്ണയിൽ വറുത്തോ പൊരിച്ചോ ഉപയോഗിച്ചാൽ പോഷക ഗുണങ്ങൾ കാര്യമായി നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ കറിവച്ചു കഴിക്കുന്നതാണ് ആരോഗ്യത്തിന് ഉത്തമം. USDA കണക്കുപ്രകാരം 100 ഗ്രാം കോഴിയിറച്ചിയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പോഷകങ്ങൾ അല്ലെങ്കിൽ നിത്യേന ആവശ്യമുള്ള പോഷകങ്ങളുടെ ശതമാനക്കണക്ക് (% Daily Value) താഴെ കൊടുക്കുന്നു. കാലറികൾ - 239 മൊത്തം കൊഴുപ്പ് - 14 g (21%) പൂരിത കൊഴുപ്പ് - 3.8 g (19%) സോഡിയം - 82 mg (3%) പൊട്ടാസ്യം - 223 mg (6%) പ്രോട്ടീൻ/ മാംസ്യം - 27 g (54%) കാൽസ്യം - 1% അയൺ - 7% വിറ്റാമിൻ B6 - 20% കൊബലമിൻ - 5% മഗ്നിഷ്യം - 5% USDA കണക്കുപ്രകാരം 100 ഗ്രാം ചിക്കൻ ബ്രെസ്റ്റിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പോഷകങ്ങൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. കാലറി: 158 കൊഴുപ്പ്/ഫാറ്റ് : 3.24 g പ്രോടീൻ/മാംസ്യം: 32.1 g സോഡിയം: 47 mg പൊട്ടാസ്യം: 343 mg പന്റോതെനിക് ആസിഡ്: 1.58 mg മഗ്‌നീഷ്യം: 32 mg ഫോസ്ഫറസ്: 241 mg സെലിനിയം: 32µg == വിവിധയിനം മുട്ടക്കോഴികൾ, ഇറച്ചിക്കോഴികൾ == ധാരാളം മുട്ട കോഴികൾ, ഇറച്ചി കോഴികൾ എന്നിവ ഇന്ന് ലഭ്യമാണ്. ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ബി വി 380, വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ), ഓസ്ട്രലോർപ് തുടങ്ങിയ അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള മുട്ട കോഴികൾ, സോനാലി, കൈരളി, ഗ്രാമശ്രീ, ഗ്രാമപ്രിയ തുടങ്ങിയ ഇടത്തരം മുട്ട ഉത്പാദനമുള്ള കോഴികൾ, ബ്രോയ്ലർ പോലെയുള്ള ഇറച്ചി കോഴികൾ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. മുട്ട ഇടുന്ന കോഴികൾക്ക് പോഷകങ്ങൾ അടങ്ങിയ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ അടുക്കള അവശിഷ്ടങ്ങൾ മാത്രം കൊടുത്തു വളർത്തുന്ന കോഴികളിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. ഉയർന്ന ഉത്പാദനക്ഷമതയുള്ള പൊതുവേ മുട്ടക്കോഴികളിൽ ആദ്യത്തെ രണ്ട് വർഷമാണ് മികച്ച മുട്ട ഉത്പാദനം ഉണ്ടാവുക, അതിന് ശേഷം കുറഞ്ഞു തുടങ്ങുന്നു. വിശദമായി താഴെ കൊടുക്കുന്നു. * ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ - ഏറ്റവും അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി. തവിട്ട് നിറം. അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ ആസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഹൈ ലൈൻ ഇന്റർനാഷണൽ എന്ന കമ്പനി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സങ്കരയിനം മുട്ട കോഴിയാണ് ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ (Hy-Line Brown). അത്യുത്പാദനശേഷിയുള്ള ഇവ വർഷത്തിൽ 320 മുതൽ 360 വരെ ബ്രൗൺ നിറത്തിലുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ് (കൂടുകളിൽ അടച്ച് വളർത്തുമ്പോൾ ഏകദേശം 100-110 ഗ്രാം തീറ്റയും പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ 30-40 ഗ്രാം മുട്ട തീറ്റയും നൽകേണ്ടത് മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്). കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. ഇന്ത്യയിൽ ശ്രീനിവാസ ഫാംസ് ഇവയുടെ വിതരണം നടത്തിയിരുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഇനം. * ISA ബ്രൗൺ - ഫ്രാൻസിൽ ഉടലെടുത്ത അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഈ മുട്ടക്കോഴികൾ വർഷത്തിൽ പൊതുവെ 300 മുതൽ 320 വരെ തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. പരമാവധി 350 മുട്ടകൾ വരെ ഇട്ടതായും കണക്കുകൾ പറയുന്നു. തവിട്ട് നിറം. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ബിവി 380 - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഒരു മുട്ടക്കോഴി ഇനം. തവിട്ട് നിറം. ഇന്ത്യയിലെ വെങ്കഡെശ്വര റിസർച്ച് ആൻഡ് ബ്രീഡിങ് ഫാം പ്രൈവറ്റ് ലിമിറ്റഡ് എന്ന കമ്പനി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത കോഴിയാണ് BV 380. വർഷം ഏകദേശം 280 മുതൽ 308 വരെ തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ ഇടുന്നു. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ് (കൂടുകളിൽ അടച്ച് വളർത്തുമ്പോൾ ഏകദേശം 100-110 ഗ്രാം മുട്ട തീറ്റയും പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ 30-40 ഗ്രാം തീറ്റയും മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്). കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. കേരളത്തിലെ കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഇനം. * [[വൈറ്റ് ലഗോൺ|വൈറ്റ് ലഗോൺ (അതുല്യ വൈറ്റ്)]] - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള വെളുത്ത നിറമുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനം. ഇറ്റലിയിൽ ഉത്ഭവം. അവിടെ അമേരിക്ക, യുകെ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിലെത്തിയ ഇത് സങ്കരയിനം മുട്ടക്കൊഴിയായി മാറി. വർഷത്തിൽ ഏകദേശം 280-320 വെളുത്ത നിറമുള്ള മുട്ടകൾ വരെയിടുന്നു. അധികം ഭാരം വെക്കുന്ന കോഴിയല്ല. അതിനാൽ നായ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കളെ കണ്ടാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും നന്നായി പറക്കാനും കഴിവുണ്ട് എന്നത് ഇതിന്റെ എടുത്തു പറയേണ്ട പ്രത്യേകതയാണ്. അതിനാൽ പറമ്പുകളിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും അനുയോജ്യം. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. ഇവയുടെ തവിട്ട് നിറത്തിലുള്ള ബ്രൗൺ ലെഗോൺ ഇനവും നിലവിലുണ്ട്. കേരളത്തിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത അതുല്യ വൈറ്റ് കോഴി വൈറ്റ് ലെഗോൺ സങ്കര ഇനമാണ്. * ഓസ്ട്രലോർപ് - അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ഒരു ഓസ്ട്രേലിയൻ മുട്ടക്കോഴി ഇനം. പൊതുവേ കറുത്ത നിറം. 250 മുതൽ 300 ബ്രൗൺ നിറമുള്ള മുട്ടകൾ വരെ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. ചിലത് 360 തിന് മുകളിൽ മുട്ടകൾ ഇട്ടതായി കാണുന്നു. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് - 220 മുതൽ 300 തവിട്ട് നിറമുള്ള മുട്ടകൾ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള ചുവന്ന നിറത്തിലുള്ള ഒരു മുട്ടക്കോഴി ഇനം. അമേരിക്കയിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ ലയർ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. * ഗ്രാമ ലക്ഷ്മി - അടുക്കളമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് അനുയോജ്യമായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മികച്ച ഒരു സങ്കരയിനം മുട്ടക്കോഴിയാണ് ഗ്രാമ ലക്ഷ്മി അഥവാ അസ്ട്രോ വൈറ്റ്. അത്യുത്പാദന ശേഷിയുള്ള മുട്ടക്കോഴി ഇനങ്ങളായ വൈറ്റ് ലെഗോൺ പിടയും ഓസ്ട്രലോർപ് പൂവനും ഇണചേർത്തുണ്ടാക്കിയ അസ്ട്രോ വൈറ്റ് എന്ന ഗ്രാമലക്ഷ്മി മുട്ട കോഴികൾ വളർത്താൻ എളുപ്പമാണ്. വെളുപ്പിൽ കറുത്ത പുള്ളികൾ ഉള്ള തൂവലോട് കൂടിയ ഇവ പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 220 മുതൽ 280 വരെ തവിട്ട് നിറത്തിലുള്ള മുട്ടകൾ ഇടാറുണ്ട്. ലയർ തീറ്റ നൽകുന്നത് മികച്ച മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമാണ്. * കൈരളി - 250-തോളം മുട്ടകൾ ഇടുന്ന മുട്ടക്കോഴി. കേരളത്തിന്റെ തനതായ നാടൻ കോഴി ഇനങ്ങളെ ഉൾപ്പെടുത്തി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മുട്ട കോഴിയാണ് കൈരളി. കൊല്ലം ജില്ലയിൽ ഡോക്ടർ ശശിധരൻ പതിനൊന്ന് വ്യത്യസ്ത കോഴികളെ ഉപയോഗിച്ച് വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സങ്കരയിനം. വൈറ്റ് ലെഗോൺ, ഓസ്ട്രലോർപ് തുടങ്ങിയ ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനം ഉള്ള കോഴികൾ, അസീൽ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഉയർന്ന രോഗ പ്രജിരോധ ശേഷി, കുറഞ്ഞ തീറ്റ ചിലവ്, പറമ്പുകളിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താൻ അനുയോജ്യം. നായ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കളുടെ ആക്രമണം ഉണ്ടായാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും പറക്കാനും കഴിവുണ്ട്. ചെറിയ രീതിയിലുള്ള (30-40%) ലയർ തീറ്റയും അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * സാസോ - ഇറച്ചിക്കും മുട്ടയ്ക്കും വേണ്ടി ഒരുപോലെ വളർത്താൻ കഴിയുന്ന നല്ല ഒരു കോഴിയിനമാണ് സാസോ. ഫ്രാൻസിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇവ കൃത്യമായി തീറ്റ നൽകിയാൽ വളരെ പെട്ടെന്ന് വളരുന്നു. ഇവ പത്ത് മുതൽ പതിനാറ് ആഴ്ചകൾക്കുള്ളിൽ 2.5 മുതൽ അഞ്ച് കിലോയോളം ഭാരം വെക്കുന്നു. (സാസോ പൂവൻ കോഴികൾ പെട്ടന്ന് ഇറച്ചിക്ക് തയ്യാറാകുന്നു.) കൊഴുപ്പ് കുറഞ്ഞതും പ്രോട്ടീൻ സമൃദ്ധവുമായ ഇവയുടെ ഗുണമേന്മയുള്ള മാംസത്തിന് നാടൻ കോഴിയുടെ ഇറച്ചിയുടെ സ്വാദ് ഉണ്ട്. ഇവ വർഷത്തിൽ ഏകദേശം 180 മുതൽ 240 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. നാടൻ കോഴികളെ പോലെ ഉയർന്ന രോഗപ്രതിരോധ ശേഷിയുമുണ്ട്. ഇവയെ വീട്ടുവളപ്പിലും ഫാമുകളിലും എളുപ്പം വളർത്താൻ സാധിക്കും. * സോണാലി - 200 മുതൽ 240 മുട്ട വരെ വർഷത്തിൽ. റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് പൂവൻ, ഫയോമി പിട എന്നിവയുടെ സങ്കരയിനം. മേല്പറഞ്ഞ രണ്ട്‌ ഇനങ്ങളുടെ ജനതിക ഗുണങ്ങൾ ഇവയിൽ കാണാം. ഫയോമിയുടെ ഭംഗി, ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി, ചൂടുള്ള കാലാവസ്ഥയെ പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയും റോഡ് ഐലൻഡ് റെഡ് കോഴിയുടെ ഉയർന്ന മുട്ട ഉത്പാദനശേഷിയും ചേർന്ന സങ്കരം. തീറ്റ ചിലവ് കുറവ്. വീടുകളിൽ വളർത്താൻ ഉത്തമം. ഫയോമിയെപോലെ വേഗത്തിൽ ഓടാനും മറ്റും സാധിക്കുന്നു. മുട്ട ഉത്പാദനത്തിന് ചെറിയ രീതിയിലുള്ള ലയർ കോഴി തീറ്റയും (30-40%) അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും ലയർ തീറ്റയും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ ഫയോമി-മുട്ടയ്ക്കും ഇറച്ചിക്കും അലങ്കാരത്തിനും ഒരുപോലെ ഗുണകരം. 150 മുതൽ 200 മുട്ടകൾ വരെ പ്രതിവർഷം ഇടുന്നു. കാണാൻ ഭംഗി ഉള്ളതിനാൽ അലങ്കാര കോഴിയായും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴി ഇനം. ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി. ചൂടുള്ള കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യം. ഇവ പൊതുവേ ഒന്നിടവിട്ട ദിവസങ്ങളിൽ മുട്ട ഇടുന്നു. അധികം ഭാരം ഉണ്ടാകാറില്ല. നായ പോലെയുള്ള ശത്രുക്കൾ ആക്രമിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ വേഗത്തിൽ ഓടാനും പറക്കാനും കഴിവുണ്ട്. തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും ഏറെ അനുയോജ്യം. തീറ്റ ചിലവ് കുറവ്. സോണാലി ഇവയുടെ ക്രോസ്സ് അഥവാ സങ്കരമാണ്. * ഗ്രാമശ്രീ കോഴികൾ: കേരള കാർഷിക സർവ്വകലാശാല വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഗ്രാമശ്രീ കോഴികൾ വർഷത്തിൽ 200 മുതൽ 260 വരെ മുട്ടകൾ തരുന്നു. അടുക്കളമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് ഇത് മികച്ചതാണ്. നാലുമാസം കൊണ്ട് പൂവൻ കോഴികൾ ഒന്നര കിലോയിലധികം ഭാരത്തിലെത്തുന്നു. രോഗപ്രതിരോധ ശേഷി കൂടുതലാണ്. അഴിച്ചുവിട്ടും കൂട്ടിലിട്ടും ഒരുപോലെ വളർത്താം. ചെറിയ രീതിയിലുള്ള ലയർ തീറ്റയും അടുക്കളയിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളും നൽകി വളർത്താം. കൃത്യമായ സമയത്ത് വാക്സിനേഷനുകൾ നൽകി രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുക. സുരക്ഷിതമായ കൂടും ശുദ്ധജലവും ഉറപ്പാക്കുക. * ഈസ്റ്റെർ എഗ്ഗർ - അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ, ചിലി എന്നി രാജ്യങ്ങളിൽ ഉടലെടുത്ത ഈസ്റ്റെർ എഗ്ഗർ എന്നയിനം മുട്ട കോഴികൾ മറ്റു ഇനങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ രൂപത്തോടെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവയ്ക്ക് താടി, വ്യത്യസ്ത പൂവ് തുടങ്ങിയ പ്രത്യേകതകൾ കാണാം. ഇവയുടെ മുട്ട വ്യത്യസ്തവും മനോഹരവുമായ പച്ച, നീല, ഒലിവ്, പിങ്ക് നിറങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവ വർഷത്തിൽ പരമാവധി 280 മുട്ടകൾവരെ ഇടാറുണ്ട്. തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താനും അനുയോജ്യം. * [[ബ്രോയിലർ]] - പെട്ടെന്ന് വളർച്ച ഉണ്ടാകുന്ന ഇറച്ചി കോഴി ഇനം. പോഷക സമൃദ്ധമായ തീറ്റ ആവശ്യമാണ്. അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇനം. കോർണിഷ് പൂവൻ കോഴികളും, വെളുത്ത പ്ലൈമൌത്ത് റോക്ക് ഇനവും ചേർന്ന സങ്കരയിനം. * * [[ഗ്രാമപ്രിയ]] * [[അസീൽ ]] ==അലങ്കാരക്കോഴികൾ== * കൊളമ്പിയൻ ബ്രഹ്മ- അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ ഉടലെടുത്ത ഇനം. വലിയ ശരീരവും കാലുകളിൽ പോലും മനോഹരമായ തൂവലുകളും ഉള്ള കാഴ്ചയ്ക്ക് ഭംഗിയുള്ള അലങ്കാര കോഴി. പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 200 വലിയ മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. പൂവൻ കോഴി അഞ്ച് കിലോയോളം ഭാരം വെക്കുന്നു. * സിൽക്കി - ഭംഗിയുള്ള ചൈനീസ് കോഴി ഇനം. വർഷത്തിൽ ഏതാണ്ട് 120 മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. * ഈജിപ്ഷ്യൻ ഫയോമി- കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴി. പ്രതിവർഷം 150-200 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. * വയടട്ട്- അമേരിക്കൻ കോഴി ഇനം. മനോഹരമായ പുള്ളിയുള്ള തൂവലുകൾ. പ്രതിവർഷം ഏതാണ്ട് 200 മുട്ടകൾ വരെ ഇടുന്നു. * പോളിഷ് ക്യാപ്- പോളണ്ടിൽ ഉടലെടുത്ത തൊപ്പിയുള്ള കോഴി ഇനം. മനോഹരമായ രൂപം. പ്രതിവർഷം 200 മുട്ടകൾവരെ ഇടുന്നു. * അമേരിക്കൻ ബന്റം - മനോഹരമായ മറ്റൊരു കോഴി ഇനം. കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള രൂപം. * സെറാമ - മലേഷ്യൻ സെറാമ ഭംഗിയുള്ള ചെറിയ കോഴി ഇനമാണ്. ഇതൊരു ചെറിയ പോര് കോഴി ഇനമായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. * അസീൽ - പോരുകോഴി. തമിഴ് നാട്, ആന്ധ്രാ പ്രദേശ് പോലെയുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ കോഴി പോരിന് ഉപയോഗിക്കുന്നു. ശക്തമായ ശരീരം. തത്തയോട് സാമ്യമുള്ള ചുണ്ടുകൾ. വർഷത്തിൽ പരമാവധി 60-70 മുട്ടകൾവരെ ഇടാറുണ്ട്. == നാടൻ കോഴികൾ == തലശേരി കോഴി, അസീൽ (പോര് കോഴി), നേക്കട് നെക്ക്, കരിംകോഴി തുടങ്ങിയവ. പൊതുവേ കേരളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന നാടൻ കോഴികൾക്ക് കുറഞ്ഞ മുട്ട ഉത്പാദനം (ഉദാഹരണത്തിന് വർഷത്തിൽ ഏതാണ്ട് 100 മുട്ടകൾ അല്ലെങ്കിൽ അതിൽ താഴെ), മുട്ടയുടെ വലിപ്പക്കുറവ്, കുറഞ്ഞ ശരീരഭാരം, ചെറിയ വലിപ്പം, ഉയർന്ന രോഗ പ്രതിരോധ ശേഷി, കുറഞ്ഞ തീറ്റ ചിലവ്, , അടയിരിക്കുന്ന സ്വഭാവം, വേഗത്തിൽ ചലിക്കാനും സാമാന്യം പറക്കാനുമുള്ള കഴിവ് എന്നിവ പ്രത്യേകതകൾ. ഫയോമി എന്നയിനം ഈജിപ്ഷ്യൻ നാടൻ കോഴിയും കേരളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇതിന്റെ ഒരു സങ്കരയിനമാണ് സൊണാലി മുട്ട കോഴികൾ. == കോഴി തീറ്റ == ഉയർന്ന അളവിൽ പ്രോട്ടീൻ, വിറ്റാമിനുകൾ, കാൽസ്യം തുടങ്ങിയ ധാതുക്കൾ എന്നിവ അടങ്ങിയ പ്രത്യേക തരം പോഷക സമൃദ്ധമായ കോഴി തീറ്റ വിപണിയിൽ ലഭ്യമാണ്. ഇവ ഒരു കോഴിയ്ക്ക് വേണ്ടുന്ന പോഷകങ്ങൾ ഉറപ്പ് വരുത്തുന്നു. പല തരത്തിലുള്ള കോഴി തീറ്റകൾ ഇന്ന് വിപണിയിൽ ലഭ്യമാണ്. മുട്ട ഇടുന്ന കോഴികൾക്ക് ലയർ തീറ്റ അഥവാ മുട്ട തീറ്റയും, വളരുന്ന കോഴികൾക്ക് ഗ്രോവർ എന്ന പേരിലും, കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങൾക്ക് സ്റ്റാർട്ടർ തുടങ്ങിയ പലതരം തീറ്റകൾ ലഭ്യമാണ്. അതോടൊപ്പം കുടിക്കാൻ ശുദ്ധ ജലവും ഉറപ്പ് വരുത്തുക. പ്രത്യേകിച്ച് കൂടുകളിൽ അടച്ചിട്ടു വളർത്തുന്ന ഉയർന്ന ഉത്പാദനക്ഷമതയുള്ള ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, BV 380, അതുല്യ വൈറ്റ് പോലെയുള്ള മുട്ട കോഴികൾക്ക് നിശ്ചിത അളവിൽ (ഉദാഹരണത്തിന് 100-110 ഗ്രാം മുട്ട കോഴിത്തീറ്റ) ദിവസേന ഇത്തരം തീറ്റ, ശുദ്ധ ജലം എന്നിവ അത്യാവശ്യമാണ്. എന്നാൽ പറമ്പിൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുന്ന മുട്ട കോഴികൾക്ക് അടുക്കള അവശിഷ്ടങ്ങൾ കൂടാതെ നിത്യേന 30-40 ഗ്രാം മുട്ട കോഴി തീറ്റ, ശുദ്ധ ജലം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. മുട്ട തീറ്റ കോഴികൾക്ക് വേണ്ടുന്ന പോഷകങ്ങളും, മുട്ട തോടിന് ആവശ്യമായ കാൽസ്യവും ഉറപ്പ് വരുത്തുന്നു. ഇറച്ചി കോഴികൾക്കും കൃത്യമായ അളവിൽ പ്രത്യേക കോഴിതീറ്റ ആവശ്യമാണ്. == കോഴി വളർത്തൽ == കോഴി വളർത്തൽ എന്നത് വരുമാനം നേടാൻ മാത്രമല്ല ഒരു വീട്ടിലെ ആവശ്യത്തിന് പോഷക സമൃദ്ധമായ നല്ല ആഹാരം ഉത്പാദിപ്പിക്കാനും സഹായിക്കുന്ന ഒരു മികച്ച വഴിയാണ്. ഇതിനായി മികച്ച കോഴി ഇനങ്ങൾ, വൃത്തിയുള്ള നല്ലൊരു കൂട്, പോഷകസമൃദ്ധമായ തീറ്റ, കൃത്യമായ പ്രതിരോധ കുത്തിവയ്പ്പുകൾ, ശരിയായ രീതിയിൽ സൂര്യ പ്രകാശം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. കോഴികൾക്ക് വായു സഞ്ചാരമുള്ളതും, വെളിച്ചം കടക്കുന്നതും, നനവില്ലാത്തതുമായ കൂട് ഒരുക്കുക. രോഗങ്ങൾ വരാതിരിക്കാൻ കൂടും പരിസരവും എപ്പോഴും വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുക. ചെറിയ കുട്ടികൾക്കും വലിയ കോഴികൾക്കും ആവശ്യത്തിന് സ്ഥലമുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തുക. ഗുണനിലവാരമുള്ള തീറ്റയും എപ്പോഴും ശുദ്ധമായ വെള്ളവും നൽകുക. വീട്ടിലെ ഭക്ഷണാവശിഷ്ടങ്ങൾ, ആവശ്യത്തിന് ധാന്യങ്ങളും, പച്ചക്കറി അവശിഷ്ടങ്ങളും, ഇലകളും നൽകാം. തുറന്ന് വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ (ഫ്രീ റേഞ്ച് കോഴി വളർത്തൽ) കോഴികൾക്ക് സ്വാഭാവികമായി ഇര തേടാനും നടക്കാനും സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്ന ഒരു രീതിയാണ്. ഇതിൽ കോഴികൾക്ക് 10 ചതുരശ്രയടി സ്ഥലമെങ്കിലും പുറത്ത് മേയാൻ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. ഇത് കോഴികളുടെ ആരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്താനും പോഷകസമൃദ്ധമായ മുട്ടകൾ ലഭിക്കാനും, തീറ്റച്ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും, മുട്ടയ്ക്കും ഇറച്ചിക്കും സ്വാഭാവിക രുചി ഉണ്ടാകാനും ഈ രീതി നല്ലതാണ്. എന്നാൽ രാത്രിയിൽ സുരക്ഷിതമായി കൂടുകയറാൻ സൗകര്യം വേണം. നായ, കുറുക്കൻ, പരുന്തുകൾ തുടങ്ങിയ ശത്രുക്കൾ കോഴികൾക്ക് ഭീഷണിയാണ്. അതിനാൽ ഇവയിൽ നിന്നും കോഴികൾക്ക് സംരക്ഷണം നൽകുക. കേരളത്തിൽ നായ ശല്യം കാരണം വീടുകളിൽ കോഴി വളർത്തൽ ഒഴിവാക്കുന്നവരുണ്ട്. എന്നാൽ പൊതുവേ ഭാരം കുറഞ്ഞ വൈറ്റ് ലെഗോൺ, കൈരളി, ഫയോമി, നാടൻ കോഴികൾ പോലെയുള്ളവ നായ പിടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ വേഗത്തിൽ ഓടിയോ പറന്നോ രക്ഷപെടാൻ കഴിവുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്താൻ ഇവ അനുയോജ്യമാണ് എന്ന്‌ പറയാം. എപ്പോഴും ശുദ്ധജലവും അനുബന്ധ തീറ്റയും ഇടയ്ക്കിടെ നൽകുക. കൃഷിയിടങ്ങൾക്ക് നാശം വരാത്ത രീതിയിൽ വേലി കെട്ടി തിരിക്കുക. ഒരു വ്യക്തി അയാളുടെ [[ആരോഗ്യം|ആരോഗ്യകരമായ]] ജീവിതത്തിന് വേണ്ടി മുട്ടകൾ കഴിച്ചിരിക്കണം എന്നാണ് ആരോഗ്യ വിദഗ്ദർ നിർദേശിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വീടുകളിലെ കോഴി വളർത്തൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കേണ്ട ഒന്നാണ്. രണ്ട്‌ മുതൽ പത്ത് വരെ കോഴികളെ വളർത്തുന്ന ചെറുകിട യൂണിറ്റുകളാണ് വീട്ടുമുറ്റത്തെ കോഴിവളർത്തലിന് അനുയോജ്യം. ഉൽപാദനക്ഷമത കുറഞ്ഞ നാടൻ കോഴികൾക്ക് പകരം വീടുകൾക്ക് അനുയോജ്യമായ ഉൽപ്പാദനശേഷി കൂടിയ മുട്ട കോഴിയിനങ്ങൾ ഇന്ന് ലഭ്യമാണ്. തവിട്ടും, കറുപ്പും, വെളുപ്പും കലർന്ന ഗ്രാമശ്രീ, വെളുപ്പിൽ കറുത്തപുള്ളികളുള്ള ഗ്രാമലക്ഷ്മി (ആസ്ട്രോ വൈറ്റ്), കൈരളി, കാവേരി, കലിംഗ ബ്രൗൺ, സൊണാലി തുടങ്ങിയ കോഴി ഇനങ്ങൾ അടുക്കളമുറ്റങ്ങൾക്കു വേണ്ടി വികസിപ്പിച്ചവയാണ്. സ്വദേശിയും വിദേശിയുമായ വിവിധ കോഴിയിനങ്ങൾ തമ്മിൽ ജനിതക മിശ്രണം ചെയ്ത് ഉരിത്തിരിച്ചെടുത്ത ഈ സങ്കരയിനം കോഴികൾ അഞ്ച്-അഞ്ചര മാസം പ്രായമെത്തുമ്പോൾ മുട്ടയിടൽ ആരംഭിക്കും. ഒരു വർഷം ഏകദേശം 220 മുട്ടകൾ വരെ ഇവയിൽ നിന്നും കിട്ടും. ഒന്നര വർഷം പ്രായം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ലാഭകരമായ മുടയുൽപ്പാദനകാലം കഴിഞ്ഞാൽ ഇവയെ ഇറച്ചിക്കായി ഉപയോഗിക്കുകയോ വിൽക്കുകയോ ചെയ്യാം. രണ്ട് മാസം പ്രായമെത്തിയ ആവശ്യമായ രോഗപ്രതിരോധ കുത്തിവെയ്പുകൾ നൽകിയ മുട്ടക്കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങളെ വളർത്താനായി വാങ്ങുന്നതാണ് അഭികാമ്യം. സർക്കാർ അംഗീകൃത നഴ്സറികളിൽ നിന്നോ, ഫാമുകളിൽ നിന്നോ കോഴി കുഞ്ഞുങ്ങളെ വാങ്ങാം. വീട്ടുമുറ്റത്ത് അഴിച്ചുവിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികൾക്ക് രാത്രി പാർപ്പിക്കുന്നതിന് വേണ്ടി തടിയും കമ്പിവലയും ഉപയോഗിച്ച് ലളിതമായ പാർപ്പിടം പണിയാം. യഥേഷ്ടം കാറ്റും വെളിച്ചവും കടക്കുന്ന സുരക്ഷിതമായ കൂടുകൾ വേണം നിർമിക്കേണ്ടത്. ഒരു കോഴിക്ക് നിൽക്കാൻ കൂട്ടിൽ ഒരു ചതുരശ്രയടി സ്ഥല സൗകര്യം നൽകണം. തറനിരപ്പിൽ നിന്ന് രണ്ടടി എങ്കിലും ഉയരത്തിൽ വേണം കൂട് ക്രമീകരിക്കേണ്ടത്. പുരയിടത്തിൽ പൂർണമായും തുറന്ന് വിട്ട് വളർത്താൻ സൗകര്യമില്ലെങ്കിൽ കൂടിന് ചുറ്റും വേലികെട്ടി തിരിച്ച് അതിനുള്ളിൽ തുറന്ന് വിട്ട് വളർത്താം. ഒരു കോഴിക്ക് പത്ത് ചതുരശ്രയടി സ്ഥലം എന്ന കണക്കിൽ പത്ത് കോഴികൾക്ക് 100 ചതുരശ്ര അടി സ്ഥലം വേലികെട്ടിനുള്ളിൽ നൽകണം. തീറ്റപാത്രങ്ങളും വെള്ളപാത്രങ്ങളും കൂട്ടിൽ തന്നെ ക്രമീകരിക്കാം. കോഴികൾക്ക് മുട്ടയിടുന്നതിനായി ഒരടി വീതം നീളത്തിലും വീതിയിലും അരയടി ഉയരത്തിലും കാർഡ് ബോർഡു കൊണ്ടോ മരം കൊണ്ടോ ഉള്ള നെസ്റ്റ് ബോക്സ് കൂട്ടിലോ വേലി കെട്ടിനുള്ളിലോ നിർമിക്കണം. നെസ്റ്റ് ബോക്സിനുള്ളിൽ വൈക്കോലോ ഉണക്കപ്പുല്ലോ ചകിരിയോ വിരിച്ച് വിരിപ്പൊരുക്കാം. അഞ്ച് കോഴികൾക്ക് ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിൽ വേണം നെസ്റ്റ് ബോക്സുകൾ ക്രമീകരിക്കേണ്ടത്. സ്ഥല പരിമിതിയുള്ളവർക്ക് കോഴികളെ മുറ്റത്തോ, മട്ടുപ്പാവിലെ വളർത്തുന്നതിനായി തുരുമ്പെടുക്കാത്ത മോഡേൺ കൂടുകളും ഇന്നുണ്ട്. കുടിവെള്ള സൗകര്യമൊരുക്കാൻ കൂടിന് മുകളിൽ വാട്ടർ ടാങ്ക്, ഓട്ടോമാറ്റിക്ക് നിപ്പിൾ ഡ്രിങ്കർ സംവിധാനം, ഫീഡർ, എഗ്ഗർ ചാനൽ, കാഷ്ടം ശേഖരിക്കാൻ ട്രേ എന്നിവയെല്ലാം ഒരു കുടക്കീഴിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നവയാണ് ഈ ഹൈടെക് കൂടുകൾ. വിലയൊരല്പം കൂടുമെങ്കിലും ഏറ്റവും ചുരുങ്ങിയ സ്ഥലത്ത് കോഴികളെ വളർത്താം എന്നതും ദീർഘകാലം ഈട് നിൽക്കുമെന്നതും ഈ കൂടുകളുടെ പ്രത്യേകതയാണ്. അത്യുൽപ്പാദനശേഷിയുള്ള ഹൈ ലൈൻ ബ്രൗൺ, ISA ബ്രൗൺ, BV 380, വൈറ്റ് ലെഗോൺ പോലുള്ള കോഴിയിനങ്ങളാണ് ഹൈടെക് കൂടുകൾക്ക് അനുയോജ്യം. ഒരു ദിവസം ഒരു കോഴിക്ക് വേണ്ടത് 100-120 ഗ്രാം വരെ തീറ്റയാണ്. അൽപ്പം കോഴി തീറ്റ അഥവാ ലയർ തീറ്റ (30 ഗ്രാം), വീട്ടിലെ മിച്ചാഹാരം, അടുക്കളയിൽ നിന്നുള്ള ഭക്ഷ്യ അവശിഷ്ടങ്ങൾ, വില കുറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങൾ, തവിട്, പിണ്ണാക്ക്, പച്ചക്കറി അവശിഷ്ടങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വീട്ടുവളപ്പിലെ കോഴികൾക്ക് ആഹാരമായി നൽകാം. ഒപ്പം മുറ്റത്തും, പറമ്പിലും അവർ സ്വയം ബാക്കി ആഹാരം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യും. അസോള, അഗത്തിച്ചീര, ചെമ്പരത്തിയില തുടങ്ങിയ പച്ചിലകളും, തീറ്റപ്പുല്ലും അരിഞ്ഞ് കോഴികൾക്ക് ഭക്ഷണം നൽകാം. സങ്കരയിനം മുട്ടക്കോഴികൾക്ക് പ്രത്യേകമായുള്ള ലയർ തീറ്റ 30 ഗ്രാം വരെ ദിവസവും നൽകാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ കൂടുകളിൽ പൂർണസമയം അടച്ചിട്ട് വളർത്തുന്ന ബിവി 380 പോലെയുള്ള കോഴികളുടെ അത്യുൽപ്പാദനക്ഷമത പൂർണമായും കൈവരിക്കണമെങ്കിൽ ദിവസം 100-120 ഗ്രാം ലയർ തീറ്റ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ അഴിച്ച് വിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികളെ അപേക്ഷിച്ച് കൂട്ടിനുള്ളിലിട്ട് പരിപാലിക്കുന്ന കോഴികളെ വളർത്താൻ അല്പം ചിലവേറും. വീട്ടുമുറ്റത്ത് അഴിച്ച് വിട്ട് വളർത്തുന്ന കോഴികൾക്ക് ഓരോ രണ്ട് അല്ലെങ്കിൽ പരമാവധി മൂന്ന് മാസത്തെ ഇടവേളയിൽ വിരയിളക്കുന്നതിനായുള്ള മരുന്നുകൾ നൽകണം. മുട്ടയിടാൻ ആരംഭിക്കുന്നതിന് തൊട്ടുമുൻപ് 15-16 ആഴ്ച പ്രായം കോഴിവസന്തക്കെതിരായ വാക്സിൻ കുത്തിവെയ്പ്പ് നൽകുകയും വേണം. == കോഴി വളർത്തലിനെ ബാധിക്കുന്ന വെല്ലുവിളികൾ == <nowiki>*</nowiki>കോഴികൾക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന രോഗങ്ങൾ: കൃത്യമായി വാക്സിനുകൾ നൽകിയും, കൂട് വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുന്നത് വഴിയും, ശുദ്ധ ജലത്തിന്റെ ലഭ്യത ഉറപ്പാക്കുന്നത് വഴിയും ഇത് ഒരു പരിധിവരെ തടയാവുന്നതാണ്. <nowiki>*</nowiki>തീറ്റ ചിലവ് : വർധിച്ചു വരുന്ന കോഴി തീറ്റയുടെ ചിലവ് കർഷകരെ ബാധിക്കാറുണ്ട്. <nowiki>*</nowiki>നായ പോലെയുള്ള ശത്രുകളുടെ ആക്രമണം. സുരക്ഷിതമായ കൂട് ഒരുക്കുക എന്നതാണ് പ്രധാനം. കോഴികളെ തുറന്നു വിട്ടു വളർത്തുമ്പോൾ പെട്ടന്ന് ഓടാനും ചെറിയ രീതിയിൽ പറന്ന്‌ രക്ഷപെടാനും കഴിവുള്ള (ഭാരം കുറഞ്ഞ) കോഴി ഇനങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക വഴി ഒരു പരിധി വരെ ശത്രു ജീവികളുടെ ആക്രമണങ്ങളെ പ്രധിരോധിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന് വൈറ്റ് ലെഗോൺ (അതുല്യ), കൈരളി, ഫയോമി, സൊണാലി തുടങ്ങിയവ. <nowiki>*</nowiki>പാമ്പ് പോലെയുള്ള ഇഴ ജന്തുകളുടെ ആക്രമണത്തെ ചെറുക്കാൻ [[ഗിനി]], [[കൽക്കം|കൽക്കം (ടർക്കി)]] തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് കഴിവുണ്ട്. ഇവ പാമ്പ് മുതലായവയെ കണ്ടാൽ ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദമുണ്ടാക്കുകയും, അതിനെ ആക്രമിക്കുകയും, ചിലപ്പോൾ ഭക്ഷണമാക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. <nowiki>*</nowiki>ചിക്കൻ ഉത്പന്നങ്ങൾ, മുട്ട എന്നിവയ്ക്ക് വിപണി കണ്ടെത്താൻ സാധിക്കാതെ വരുന്നത് മറ്റൊരു പ്രശ്നമാണ്. {{CC|Gallus gallus domesticus}} == ഇതും കാണുക == [[കാട്ടുകോഴി]] == മറ്റ് കണ്ണികൾ == [[വർഗ്ഗം:വളർത്തുമൃഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കോഴികൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഫാസിയാനിഡേ ജന്തുകുടുംബത്തിൽ പെട്ട പക്ഷികൾ]] ==അവലംബം== {{Reflist}} {{Bird-stub}} fn9q6cbb9lg2lm8ea26dlugrpz7uci4 0 31461 4668415 4656918 2026-09-21T20:48:45Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668415 wikitext text/x-wiki {{Infobox University |name=കൊച്ചി ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക സർ‌വ്വകലാശാല |motto='''"തേജസ്വിനാവധിതമസ്തു" |established=[[1971]] |type=[[ഗവൺമെന്റ്]] |chancellor=[[പി. സദാശിവം|ജസ്റ്റിസ്. പി. സദാശിവം ]] |vice_chancellor= [[ഡോ. കെ.എൻ. മധുസൂദനൻ]]'''<ref name="VC">{{cite news | url=https://keralakaumudi.com/news/kerala/general/kusat-vicechancellor-73036 | title=ഡോ. കെ.എൻ. മധുസൂദനൻ കുസാറ്റ് വൈസ് ചാൻസലർ Kerala Kaumudi Online }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=സെപ്റ്റംബർ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>''' |city=[[കൊച്ചി]] |state=[[കേരളം]] |country=[[ഇന്ത്യ]] |undergrad=4467 |postgrad=2053 |campus= |affiliations=[[യു.ജി.സി.]], [[നാഷണൽ അസ്സസ്‌മെന്റ് ആന്റ് അക്രെഡിറ്റേഷൻ കൗൺസിൽ|NAAC]], [[Association of Indian Universities|AIU]], [[Association of Commonwealth Universities|ACU]] |website=[http://www.cusat.ac.in www.cusat.ac.in] |image=[[ചിത്രം:Cusatlogo.jpg|none|Cochin University crest]] }} [[File:Administrative Block , Cusat.jpg|thumb|കാര്യനിർവഹണ കേന്ദ്രം <ref>{{Cite web|url=http://www.cusat.ac.in|title=Cochin University of Science and Technology-Home Page|last=CUSAT|first=Director, CIRM,|website=www.cusat.ac.in|access-date=25 September 2016}}</ref>|261x261px]] [[File:Cusat.jpg|thumb|പ്രധന കവാടം (കുസാറ്റ്)|259x259px]] '''കൊച്ചിൻ യൂനിവേഴ്‌സിറ്റി ഓഫ് സയൻസ് ആന്റ് ടെക്‌നോളജി''' (CUSAT) [[1971]]-ൽ [[കൊച്ചി|കൊച്ചിയിൽ]] സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ട ഒരു സ്വയംഭരണ സർ‌വ്വകലാശാലയാണ്‌. ഈ സർവ്വകലാശാലയ്ക്ക് കൊച്ചിയിൽ രണ്ടും, [[ആലപ്പുഴ|ആലപ്പുഴയിലെ]] [[കുട്ടനാട്| കുട്ടനാട്ടിൽ]] ഒന്നും കാമ്പസുകൾ ഉണ്ട്. രണ്ടായിരത്തോളം വിദ്യാർത്ഥികൾ ഈ സർവ്വകലാശാലയിൽ അദ്ധ്യയനം നടത്തുന്നു. 1971-ൽ കേരള നിയമസഭയുടെ ഒരു നിയമത്തിലൂടെ കൊച്ചിൻ സർവകലാശാല എന്ന പേരിൽ ഈ സർവകലാശാല സ്ഥാപിതമായി. സംസ്ഥാനത്തെ ബിരുദാനന്തര വിദ്യാഭ്യാസത്തിനായുള്ള ഒരു പ്രചാരണത്തിന്റെ ഫലമായാണ് ഇത് രൂപീകൃതമായത്. 1986 ഫെബ്രുവരിയിൽ ഇത് കൊച്ചിൻ ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക സർവകലാശാല (കുസാറ്റ്) എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു. അപ്ലൈഡ് സയൻസ്, ടെക്നോളജി, വ്യവസായം, വാണിജ്യം, മാനേജ്മെന്റ്, സോഷ്യൽ സയൻസസ് എന്നിവയിൽ ബിരുദ, ബിരുദാനന്തര പഠനങ്ങളും നൂതന ഗവേഷണവും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക എന്നതാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ.<ref name="official">{{cite web|url=http://cusat.ac.in/cusatoverall.PDF|title=Cusat -overall|access-date=2008-06-23|archive-date=21 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221031546/http://cusat.ac.in/cusatoverall.PDF|url-status=dead}}</ref> ബിരുദ, ബിരുദാനന്തര കോഴ്സുകളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം കോമൺ അഡ്മിഷൻ ടെസ്റ്റ് (CAT) അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. ചില ബിരുദാനന്തര കോഴ്സുകൾക്ക് ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റൽ അഡ്മിഷൻ ടെസ്റ്റുകൾ (DAT) നടത്തുന്നു. 2019 ലെ കണക്കനുസരിച്ച്, എഞ്ചിനീയറിംഗ്, സയൻസ്, ടെക്നോളജി, ഹ്യുമാനിറ്റീസ്, നിയമം & മാനേജ്മെന്റ് എന്നിവയിലെ വിവിധ വിഷയങ്ങളിലായി ബിരുദ, ബിരുദാനന്തര പ്രോഗ്രാമുകൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന 29 പഠന-ഗവേഷണ വകുപ്പുകൾ സർവകലാശാലയിലുണ്ട്. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള നിരവധി സ്ഥാപനങ്ങളുമായി സർവകലാശാലയ്ക്ക് അക്കാദമിക് ബന്ധങ്ങളും സാംസ്കാരിക വിനിമയ പരിപാടികളുമുണ്ട്.<ref>{{Cite news |date=2023-10-20 |title=Cusat to collaborate with global varsities for research and exchange programmes |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/cusat-to-collaborate-with-global-varsities-for-research-and-exchange-programmes/article67442902.ece |access-date=2025-04-26 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> കൊച്ചിൻ കായലുകളിൽ നിന്ന് ശേഖരിച്ച ഒരു പുതിയ ഇനം ആംഫിപോഡിന് 2018-ൽ സർവകലാശാലയുടെ പേരിൽ വിക്ടോറിയോപിസ കുസാറ്റെൻസിസ് എന്ന് പേരിട്ടു.<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1261511|title=WoRMS - World Register of Marine Species - Victoriopisa cusatensis Ph. Joseph, Abhishek Sharma, P.R. Jayachandran, 2018|website=marinespecies.org|language=en|access-date=2018-07-25}}</ref> തേജസ്വിനാവധിതമസ്തു സർവകലാശാലയുടെ മുദ്രാവാക്യം ആണ്., വേദങ്ങളിൽ നിന്ന് എടുത്തിട്ടുള്ള ഇത് "സൃഷ്ടിച്ച ജ്ഞാനം നമ്മെ രണ്ടുപേരെയും - ഗുരുവിനെയും ശിഷ്യനെയും - ദൈവമാക്കുകയും പ്രപഞ്ചത്തിലേക്ക് അതിന്റെ പൂർണ്ണതയിലേക്ക് വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ" എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.[[File:STUDENTS AMENITIES CENTRE FROM OUTSIDE.jpg|thumb|right|Student Amenity Center|259x259px]] == ചരിത്രം == ''യൂനിവേർസിറ്റി ഓഫ് കൊച്ചിൻ'' എന്നായിരുന്നു ഈ സർവ്വകലാശാല ആദ്യം അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. ബിരുദാനന്തരബിരുദ പഠനത്തിനു മാത്രമായി ഒരു സർവ്വകലാശാല എന്ന കേരള നിയമസഭയുടെ തീരുമാനമാണ് 1971-ൽ ഈ സർവ്വകലാശാലക്കു തുടക്കം ഇട്ടത്. സംസ്കത സർവ്വകലാശാല കാലിക്കറ്റ് സർവ്വകലാശാല ഉൾപ്പെടെ കേരളത്തിൽ നിരവധി യൂണിവേഴ്സിറ്റികൾക്ക് തുടക്കം കുറിച്ച സിഎച്ച് മുഹമ്മദ് കോയ ആയിരുന്നു അന്നത്തെ വിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് മന്ത്രി, ഈ സർവകലാശാല സ്ഥാപിക്കാനുള്ള ബിൽ നിയമസഭയിലെ ചർച്ചാവേളയിൽ എംഎൽഎ ആയിരുന്ന മുണ്ടശ്ശേരി എംഎൽഎ സ്ഥാനം രാജിവെച്ച് ഈ സർവ്വകലാശാലയുടെ പ്രഥമ വൈസ് ചാൻസലർ ആയി ,1 1986-ൽ ഈ സർവ്വകലാശാലയെ ''കൊച്ചിൻ യൂനിവേഴ്‌സിറ്റി ഓഫ് സയൻസ് ആന്റ് ടെക്‌നോളജി'' എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്തു. അതോടൊപ്പം തന്നെ സർവ്വകലാശാലയുടെ ലക്ഷ്യം ബിരുദത്തിന്റേയും ബിരുദാനന്തര ബിരുദത്തിന്റേയും മേഖലകളിൽ പഠനവും അപ്ലൈഡ് സയൻസ്, ടെക്നോളജി, ഇന്റസ്ട്രി, കൊമേർസ്, മാനേജ്മെന്റ്, സോഷ്യൽ സയൻസ് എന്നീ മേഖലകളിൽ റിസർച്ചും എന്ന് പുനർനിശ്ചയിക്കുകയും ചെയ്തു. <ref name="offical">{{cite web|url=http://cusat.ac.in/cusatoverall.PDF|title=Cusat -overall|accessdate=2008-06-23|archive-date=2008-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221031546/http://cusat.ac.in/cusatoverall.PDF|url-status=dead}}</ref>. == കാമ്പസുകൾ == സർവകലാശാലയ്ക്ക് മൂന്ന് കാമ്പസുകളുണ്ട്: രണ്ടെണ്ണം കൊച്ചിയിലും ഒന്ന് കേരള സംസ്ഥാനത്ത് കൊച്ചിയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 65 കിലോമീറ്റർ തെക്ക് ആലപ്പുഴയിലെ കുട്ടനാട്ടിലെ പുളിങ്കുന്നിലും.<ref name=":0">{{Cite web |title=Campus Life |url=https://cusat.ac.in/campus-life |access-date=2025-04-26 |website=Cochin University of Science and Technology}}</ref> [[File:Guest House CUSAT.jpg|thumb|right|കളമശ്ശേരിയിലെ അതിഥി മന്ദിരം]] [[File:SEMINAR HALL OF UNIVERSITY.jpg|thumb|right|സെമിനാർ ഹാൾ]] [[File:Students amenities centre from inside.jpg|thumb|right|വിദ്യാർത്ഥി സൗകര്യ കേന്ദ്രം ഉൾവശം..]] === പ്രധാന (തൃക്കാക്കര) കാമ്പസ് === തെക്കൻ കളമശ്ശേരിയിലെ നാഷണൽ ഹൈവേ 47 ൽ നിന്ന് 1.5 കിലോമീറ്റർ (0.93 മൈൽ) അകലെയാണ് പ്രധാന കാമ്പസ്. 180 ഏക്കർ (0.73 km2) വിസ്തൃതിയുള്ള ഈ കാമ്പസിൽ സ്കൂൾ ഓഫ് എഞ്ചിനീയറിംഗ് (SOE കാമ്പസ്), കുഞ്ഞാലി മരക്കാർ സ്കൂൾ ഓഫ് മറൈൻ എഞ്ചിനീയറിംഗ്, സ്കൂൾ ഓഫ് മാനേജ്മെന്റ് സ്റ്റഡീസ്, വിവിധ സയൻസ് വകുപ്പുകൾ, സ്കൂൾ ഓഫ് ലീഗൽ സ്റ്റഡീസ് എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. === ലേക്ക്സൈഡ് കാമ്പസ് === പ്രധാന കാമ്പസിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 12 കിലോമീറ്റർ (7.5 മൈൽ) അകലെയുള്ള ലേക്സൈഡ് കാമ്പസ്, കൊച്ചി നഗരത്തിലെ ഫൈൻ ആർട്സ് അവന്യൂവിൽ, അഴിമുഖത്തിന്റെ തീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. സ്കൂൾ ഓഫ് മറൈൻ സയൻസസ്, സ്കൂൾ ഓഫ് ഇൻഡസ്ട്രിയൽ ഫിഷറീസ്, ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് ഫിസിക്കൽ ഓഷ്യാനോഗ്രഫി, ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് അറ്റ്മോസ്ഫെറിക് സയൻസസ്, ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് കെമിക്കൽ ഓഷ്യാനോഗ്രഫി, ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് മറൈൻ ബയോളജി, മൈക്രോബയോളജി ആൻഡ് ബയോകെമിസ്ട്രി, ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് മറൈൻ ജിയോളജി ആൻഡ് ജിയോഫിസിക്സ് എന്നിവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഏഷ്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സമുദ്ര ശാസ്ത്ര ലൈബ്രറികളിൽ ഒന്നാണ് സ്കൂൾ ഓഫ് മറൈൻ സയൻസസ് ലൈബ്രറി. തീരദേശ ജല പഠനത്തിനായി ഒരു ഗവേഷണ കപ്പലും ഈ സ്കൂളിലുണ്ട്. കൂടാതെ ഇന്ത്യയ്ക്കകത്തും പുറത്തുമുള്ള മറ്റ് സർവകലാശാലകളുമായും ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങളുമായും അക്കാദമിക് അറിവ് പങ്കുവെക്കൽ നടത്തുന്നു.<ref>{{Cite web|url=http://www.newsexperts.in/marine-science-niigata-university-co-operate-cusat/|title=Marine Science: Niigata University to Co-operate with Cusat|date=2 December 2017|website=News Experts|language=en-US|access-date=2019-02-21}}</ref> === പുളിങ്കുന്ന് കാമ്പസ് === ആലപ്പുഴ ജില്ലയിലെ കുട്ടനാട്ടിലെ പുളിങ്കുന്ന് കാമ്പസ് മെയിൻ കാമ്പസിൽ നിന്ന് 65 കിലോമീറ്റർ അകലെയാണ്. കുട്ടനാട്ടിലെ കൊച്ചിൻ യൂണിവേഴ്‌സിറ്റി കോളേജ് ഓഫ് എഞ്ചിനീയറിംഗ് (CUCEK) ഇവിടെയാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.<ref name=":0" /> == ഫാക്കൽറ്റികൾ == കുസാറ്റിനെ ഒമ്പത് ഫാക്കൽറ്റികളായി ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു:<ref>{{Cite web |title=Cochin University of Science and Technology |url=https://cusat.ac.in/academics.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317193526/https://cusat.ac.in/academics.php |archive-date=2025-03-17 |access-date=2025-04-26 |website=cusat.ac.in |language=en}}</ref> [[File:Sign Board In University showing different trades.jpg|thumb|right|വിവിധ വകുപ്പുകൾ കാണിക്കുന്ന സർവകലാശാലയിലെ സൈൻബോർഡ്..]] * [[ശാസ്ത്രം]] * [[സാങ്കേതികവിദ്യ]] * [[എഞ്ചിനീയറിംഗ്]] * [[പരിസ്ഥിതി പഠനങ്ങൾ]] * [[മാനവികത]] * [[നിയമം]] * [[സമുദ്ര ശാസ്ത്രം]] * [[വൈദ്യശാസ്ത്രം]] സാങ്കേതികവിദ്യ * [[സാമൂഹിക ശാസ്ത്രം]] === ശാസ്ത്ര ഫാക്കൽറ്റി === ==== ഭൗതികശാസ്ത്ര വകുപ്പ് ==== കൊച്ചി ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക സർവകലാശാലയുടെ ഭൗതികശാസ്ത്ര വകുപ്പ് 1963-ൽ പ്രൊഫ. കെ. വെങ്കടേശ്വർലു കേരള സർവകലാശാലയുടെ എറണാകുളം സെന്ററിനെ ഭൗതികശാസ്ത്ര വകുപ്പായി സ്ഥാപിച്ചു. പരീക്ഷണാത്മകവും സൈദ്ധാന്തികവുമായ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ അധ്യാപനത്തിനും ഗവേഷണത്തിനുമുള്ള സംഭാവനകൾക്ക് ഇന്ത്യയിലും വിദേശത്തും അറിയപ്പെടുന്ന ഒരു കേന്ദ്രമാണിത്. നാനോ സയൻസ് ആൻഡ് ടെക്നോളജി, ഒപ്റ്റോഇലക്ട്രോണിക് ഉപകരണങ്ങൾ, ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിംഗ്, സെമികണ്ടക്ടർ ഉപകരണങ്ങൾ, സോളാർ സെല്ലുകൾ, ഹോളോഗ്രാഫിക് മെറ്റീരിയലുകൾ, ഉയർന്ന സാന്ദ്രത സംഭരണ ​​ബാറ്ററികൾ, ആസ്ട്രോബയോളജി, ക്വാണ്ടം ഒപ്റ്റിക്സ് എന്നിവ താൽപ്പര്യമുള്ള മേഖലകളാണ്. യുജിസി, എഐസിടിഇ, ഐയുസിഎഎ, ഡിഎസ്ടി, ഡിആർഡിഒ, സിഎസ്ഐആർ, ഐയുഎസി, ഡിഎഇ, കെഎസ്സിഎസ്ടിഇ എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ഏജൻസികളാണ് ഗവേഷണം സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്നത്. ബാഹ്യ ഉപയോക്താക്കൾക്ക് നാമമാത്ര നിരക്കിൽ ലഭ്യമാക്കുന്ന വിപുലമായ ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷൻ വകുപ്പിനുണ്ട്. എംഎസ്‌സി (ഫിസിക്സ്), എം.ഫിൽ. (ഫിസിക്സ്), പിഎച്ച്ഡി എന്നീ ബിരുദങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ബിരുദാനന്തര പ്രോഗ്രാമുകൾ വകുപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഐയുസിഎഎ റിസോഴ്‌സ് സെന്റർ, കുസാറ്റ്, എഡുമിത്ര ഇന്റലക്ച്വൽ സർവീസസ് എന്നിവയുമായി സഹകരിച്ച് ഭൗതികശാസ്ത്ര വകുപ്പ് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ <ref>{{cite web|title=Physics - scope and awareness for school students|url=http://ibnlive.in.com/news/physicsacope-and-awareness-workshop-at-cusat/238251-60-122.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104170924/http://ibnlive.in.com/news/physicsacope-and-awareness-workshop-at-cusat/238251-60-122.html|url-status=dead|archive-date=2012-11-04}}</ref><ref>{{cite news|title=Physics: Scope and Awareness|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/workshop-for-physics-students/article703979.ece|newspaper=The Hindu|date=6 February 2010}}</ref> ഒരു ശാസ്ത്ര അവബോധ പരിപാടിയും <ref>{{cite news|title=Cusat to host National Space Olympiad|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/cusat-to-host-national-space-olympiad/article5589041.ece|newspaper=The Hindu|date=18 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/National-SPACE-Olympiad-at-Cusat-on-February-8/2014/01/16/article2001860.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20141221113310/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/National-SPACE-Olympiad-at-Cusat-on-February-8/2014/01/16/article2001860.ece|url-status=dead|archive-date=21 December 2014|title=National Space Olympiad at CUSAT}}</ref><ref>{{cite web|title=National Space Olympiad 2014|url=http://education.mathrubhumi.com/php/news_events_details.php?nid=33023|access-date=30 October 2014|archive-date=30 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030115654/http://education.mathrubhumi.com/php/news_events_details.php?nid=33023|url-status=dead}}</ref> നാഷണൽ സ്‌പേസ് ഒളിമ്പ്യാഡും നടത്തുന്നു. ===സാങ്കേതിക വിഭാഗം=== ====ഇലക്ട്രോണിക്സ് വകുപ്പ്==== 1975-ൽ ഇലക്ട്രോണിക്സ് വകുപ്പ് സ്ഥാപിതമായി. മൈക്രോവേവ് ഇലക്ട്രോണിക്സ്, [[മൈക്രോപ്രൊസസ്സറുകൾ]], [[അണ്ടർവാട്ടർ അക്കോസ്റ്റിക്സ്]], സമുദ്ര ഇലക്ട്രോണിക്സ്, [[മൈക്രോവേവ്]] പ്രൊപ്പഗേഷൻ ആന്റിനകൾ, മൈക്രോവേവ് [[ഇമേജ് പ്രോസസ്സിംഗ്]], [[പാറ്റേൺ റെക്കഗ്നിഷൻ]], സിഗ്നൽ പ്രോസസ്സിംഗിലും ഡിസ്പ്ലേ ഉപകരണങ്ങളിലും [[മൈക്രോപ്രൊസസ്സർ]] ആപ്ലിക്കേഷനുകൾ എന്നിവയാണ് ഗവേഷണ മേഖലകൾ. [[ഇന്ത്യ ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക വകുപ്പ് | ഡിഎസ്ടി]], [[ഐഎസ്ആർഒ]], [[എഐസിടിഇ]], ഡിഒഇ, [[ഡിആർഡിഒ]], എംഒഡി, സംസ്ഥാന സർക്കാർ എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ബാഹ്യ ഏജൻസികളാണ് ഗവേഷണം സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്നത്. [[ഡെൽഫ്റ്റ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് ടെക്നോളജി | ഡെൽഫ്റ്റ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി]] (നെതർലാൻഡ്സ്), പോളാരിസ് വൺ കോർപ്പറേഷൻ (മലേഷ്യ), [[കെന്റ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി]] (യുകെ), [[സറേ യൂണിവേഴ്സിറ്റി]] (യുകെ) എന്നിവയുമായി വകുപ്പിന് അന്താരാഷ്ട്ര സഹകരണമുണ്ട്.<ref name="DOE CUSAT">{{cite news|url=http://cusat.ac.in/02Academic/01Departments/Electronics| title=Department of Electronics| access-date=5 January 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120513215709/http://cusat.ac.in/02Academic/01Departments/Electronics| archive-date=13 May 2012| url-status=dead}}</ref> മൈക്രോവേവ് & റഡാർ ഇലക്ട്രോണിക്സ്, ഡിജിറ്റൽ ഇലക്ട്രോണിക്സ് എന്നിവയിൽ സ്പെഷ്യലൈസേഷനുകളോടെ എംഎസ്‌സി (ഇലക്‌ട്രോണിക്‌സ്), എംടെക് (ഇലക്‌ട്രോണിക്‌സ്) ബിരുദങ്ങളിലേക്കും പിഎച്ച്ഡിയിലേക്കും നയിക്കുന്ന ബിരുദാനന്തര പ്രോഗ്രാമുകൾ ഈ വകുപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഡിപ്പാർട്ട്‌മെന്റ് രണ്ട് ദേശീയ സിമ്പോസിയങ്ങൾ ദ്വിവത്സര പരിപാടികളായി നടത്തുന്നു: ആന്റിനകളും പ്രചാരണവും സംബന്ധിച്ച ദേശീയ സിമ്പോസിയം (APSYM), <ref name="APSYM">{{cite news |url=http://www.doe.cusat.edu/apsym/ | title=APSYM-Antennas and propagation Symposium | access-date=5 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111103174648/http://www.doe.cusat.edu/apsym/ | archive-date=3 November 2011 | url-status=dead }}</ref> ഓഷ്യൻ ഇലക്ട്രോണിക്‌സിലെ സിമ്പോസിയം (SYMPOL).<ref name="SYMPOL">{{cite news |url=http://sympol.cusat.ac.in/index.html | title=SYMPOL – International Symposium on Ocean Electronics | access-date=5 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100103093538/http://sympol.cusat.ac.in/index.html | archive-date=3 January 2010 | url-status=dead }}</ref> === ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷൻ വകുപ്പ് === യൂണിവേഴ്സിറ്റി സയൻസ് ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷൻ സെന്ററിന്റെ (യുഎസ്ഐസി) ഒരു ശാഖയായി 1995-ൽ ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷൻ വകുപ്പ് സ്ഥാപിതമായി. സർവകലാശാലയിലെ ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക വകുപ്പുകൾക്കും ബാഹ്യ സംഘടനകൾക്കും ഡിസൈൻ, ഫാബ്രിക്കേഷൻ, ഗ്ലാസ് ബ്ലോയിംഗ്, കാർപ്പെന്ററി എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷൻ സേവനങ്ങൾ ഇത് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഒരു അക്കാദമിക് വകുപ്പ് എന്ന നിലയിൽ, ഡിഎസ്ടി, ഡിഎഇ, യുജിസി, എഐസിടിഇ, കെഎസ്സിഎസ്ടിഇ, ട്വാസ് എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ബാഹ്യ ഫണ്ടിംഗ് ഏജൻസികൾ സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്ന ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷൻ, അപ്ലൈഡ് ഫിസിക്സ് എന്നീ മേഖലകളിൽ ഇപ്പോൾ ഗവേഷണ പരിപാടികളുണ്ട്. അദ്ധ്യാപനം, ഗവേഷണം, കാലിബ്രേഷൻ, വ്യാവസായിക ആപ്ലിക്കേഷനുകൾ എന്നിവയ്ക്കുള്ള പരീക്ഷണാത്മക സംവിധാനങ്ങളുടെ രൂപകൽപ്പനയ്ക്കും നിർമ്മാണത്തിനുമുള്ള കൺസൾട്ടൻസിയും ഇത് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. <ref>{{cite web|url=http://din.cusat.ac.in/about-us/|title=Department Of Instrumentation, CUSAT|access-date=2026-08-01|archive-date=2026-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260728172822/https://din.cusat.ac.in/about-us|url-status=dead}}</ref> ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷൻ ടെക്നോളജിയിൽ നാല് വർഷത്തെ ബിടെക് (ബാച്ചിലേഴ്സ്) കോഴ്സും, ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷൻ ടെക്നോളജിയിൽ രണ്ട് വർഷത്തെ എംടെക് കോഴ്സും, ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷനിൽ രണ്ട് വർഷത്തെ എംഎസ്സി കോഴ്സും വകുപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.<ref>{{cite web|url=http://din.cusat.ac.in/courses/|date=4 December 2019|title=Academic programs at Department of Instrumentation}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷൻ വകുപ്പിലെ പ്രൊഫസറായ കെ എൻ മധുസൂദനനെ 2019 ഏപ്രിൽ 25-ന് ഗവർണർ പി സദാശിവം കുസാറ്റിന്റെ വൈസ് ചാൻസലറായി (വിസി) നിയമിച്ചു.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2019/apr/25/k-n-madhusoodhanan-appointed-cusat-vc-1968709.html|date= 25 April 2019|title=K N Madhusoodhanan appointed Cusat VC}}</ref> === പോളിമർ സയൻസ് ആൻഡ് റബ്ബർ ടെക്നോളജി വകുപ്പ് === 1971-ൽ സ്ഥാപിതമായ പോളിമർ സയൻസ് ആൻഡ് റബ്ബർ ടെക്നോളജി വകുപ്പ് (പി.എസ്. & ആർ.ടി.), പോളിമർ സയൻസ്, എഞ്ചിനീയറിംഗ് മേഖലയിലെ വിദ്യാഭ്യാസ, ഗവേഷണ മേഖലകളിൽ ഒരു പയനിയറാണ്. റബ്ബർ റിസർച്ച് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഇന്ത്യയുമായി സഹകരിച്ച് 1972-ൽ ഇതിന്റെ ബിടെക് പ്രോഗ്രാം ആരംഭിച്ചു. ന്യൂഫിക് (എംഎച്ച്ഒ, നെതർലാൻഡ്‌സ്), ഫോക്‌സ്‌വാഗൺ ഫൗണ്ടേഷൻ (ജർമ്മനി), എംഎച്ച്ആർഡി, എഐസിടിഇ, ഡിആർഡിഒ, ഡിഎസ്ടി, യുജിസി എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ഏജൻസികളാണ് ഇതിന് ധനസഹായം നൽകുന്നത്. === കപ്പൽ സാങ്കേതിക വകുപ്പ് === 1974-ൽ സ്ഥാപിതമായ കപ്പൽ സാങ്കേതിക വകുപ്പ് നാവിക വാസ്തുവിദ്യയിലും കപ്പൽ നിർമ്മാണത്തിലുംഇന്ത്യയിലെ നാവിക വാസ്തുവിദ്യാ വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലയിലെ മുൻനിര സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ഇതിന്റെ ബിടെക് പ്രോഗ്രാം 1975-ൽ ആരംഭിച്ചു. ജർമ്മനിയിലെ റോസ്റ്റോക്ക് സർവകലാശാലയുമായി സഹകരിച്ചാണ് നേവൽ ആർക്കിടെക്ചർ പ്രോഗ്രാം നടത്തുന്നത്, കൂടാതെ അതിലെ ബിരുദധാരികൾക്ക് കപ്പൽ നിർമ്മാണ വ്യവസായം, കപ്പൽ വർഗ്ഗീകരണ സൊസൈറ്റികൾ, ഗവേഷണ വികസന സംഘടനകൾ, ഇന്ത്യൻ നാവികസേന എന്നിവയിലെ തസ്തികകളിലേക്ക് ആവശ്യക്കാരുണ്ട്. ഷിപ്പിംഗ് മന്ത്രാലയം (ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റ്) എം.ഒ.ടി. സർട്ടിഫിക്കറ്റ് പരീക്ഷയ്ക്കായി ബിടെക് കോഴ്‌സ് അംഗീകരിച്ചു, കൂടാതെ ഇന്ത്യൻ നാവികസേന ഈ വകുപ്പിനെ അവരുടെ ഓഫീസർമാരുടെ ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസത്തിനുള്ള ഒരു കേന്ദ്രമായി അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. വകുപ്പിലെ നാവിക വാസ്തുവിദ്യാ വിദ്യാർത്ഥികൾ SHIPSTECHNIC എന്ന വാർഷിക സാങ്കേതിക മാസിക പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നു.ണ്ട് === ഇന്റർനാഷണൽ സ്കൂൾ ഓഫ് ഫോട്ടോണിക്സ് === ഇന്റർനാഷണൽ സ്കൂൾ ഓഫ് ഫോട്ടോണിക്സ് (ISP) 1995-ൽ സ്ഥാപിതമായി. വിവിധ ലേസർ സിസ്റ്റങ്ങളുടെയും ലേസർ ഘടകങ്ങളുടെയും രൂപകൽപ്പനയും നിർമ്മാണവും, ഫോട്ടോതെർമൽ, ഫോട്ടോഅക്കോസ്റ്റിക്, അനുബന്ധ സാങ്കേതിക വിദ്യകൾ ഉപയോഗിച്ച് വ്യത്യസ്ത വസ്തുക്കളിൽ രേഖീയമല്ലാത്ത പ്രതിഭാസങ്ങളുടെ അന്വേഷണങ്ങൾ, ലേസർ-ഇൻഡ്യൂസ്ഡ് പ്ലാസ്മകളെക്കുറിച്ചുള്ള സമയ-സ്ഥല-പരിഹരിച്ച പഠനങ്ങൾ, ഫൈബർ-ഒപ്റ്റിക് സെൻസറുകളുടെ രൂപകൽപ്പനയും സ്വഭാവരൂപീകരണവും, പോളിമർ നാരുകളുടെ നിർമ്മാണവും സ്വഭാവരൂപീകരണവും, ഫോട്ടോണിക്സ് വസ്തുക്കളുടെ തയ്യാറാക്കലും അന്വേഷണവും, ഫോട്ടോണിക്സ് സിദ്ധാന്തത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങൾ എന്നിവ ഗവേഷണ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇവയ്ക്ക് DST, AICTE, UGC എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ഫണ്ടിംഗ് ഏജൻസികൾ സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്നു.<ref>{{Cite web|url=http://photonics.cusat.ac.in/|title=International School of Photonics CUSAT|website=International School of Photonics|language=en-US|access-date=2016-09-29}}</ref> 2002 മാർച്ചിൽ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഗ്രാന്റ്സ് കമ്മീഷൻ കൊച്ചിൻ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് സയൻസ് ആൻഡ് ടെക്നോളജിയെ "ലേസർ ആൻഡ് ഒപ്റ്റോഇലക്ട്രോണിക്സ് സയൻസസ് മേഖലയിൽ മികവിനുള്ള സാധ്യതയുള്ള സർവകലാശാല" ആയി നാമനിർദ്ദേശം ചെയ്തു. കൂടാതെ ലേസർ ആൻഡ് ഒപ്റ്റോഇലക്ട്രോണിക്സ് സയൻസസിലെ ഒരു സെന്റർ ഓഫ് എക്സലൻസ് (CELOS) സ്ഥാപിക്കാൻ 5 കോടി രൂപയുടെ ഗ്രാന്റ് നൽകി. പിന്നീട് ഈ കേന്ദ്രം ഇന്റർനാഷണൽ സ്കൂൾ ഓഫ് ഫോട്ടോണിക്സുമായി ലയിച്ചു. എംടെക് (ഒപ്റ്റോ ഇലക്ട്രോണിക്സ് ആൻഡ് ലേസർ ടെക്നോളജി), പിഎച്ച്ഡി എന്നീ ബിരുദങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ബിരുദാനന്തര പ്രോഗ്രാമുകൾ ഈ വകുപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നുണ്ട്. === കമ്പ്യൂട്ടർ ആപ്ലിക്കേഷൻസ് വകുപ്പ് === കമ്പ്യൂട്ടർ ആപ്ലിക്കേഷൻസ് വകുപ്പ് (DCA) 1994-ൽ സ്ഥാപിതമായി. യുജിസിയുടെയും ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന്റെ ഇലക്ട്രോണിക്സ് വകുപ്പിന്റെയും സാമ്പത്തിക സഹായത്തോടെ ഇത് കമ്പ്യൂട്ടർ ആപ്ലിക്കേഷൻസിൽ മാസ്റ്റേഴ്സ് പ്രോഗ്രാം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. വിവര സുരക്ഷ, സിമുലേഷൻ, മോഡലിംഗ്, ക്രിപ്റ്റോഗ്രഫി, കോഡിംഗ് സിദ്ധാന്തം, ഭാഷാ കമ്പ്യൂട്ടിംഗ്, അൽഗോരിതങ്ങൾ, പാറ്റേൺ തിരിച്ചറിയൽ, വെബ് മൈനിംഗ്, ഗ്രാഫ് സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ആപ്ലിക്കേഷനുകൾ, ഇമേജ് പ്രോസസ്സിംഗ്, ഡാറ്റ മൈനിംഗ്, നെറ്റ്‌വർക്കിംഗ്, സോഫ്റ്റ്‌വെയർ എഞ്ചിനീയറിംഗ് എന്നിവയാണ് ഗവേഷണ മേഖലകൾ. <ref>{{Cite web|title=Department of Computer Application|url=http://dca.cusat.ac.in}}</ref>2016 മുതൽ സോഫ്റ്റ് കമ്പ്യൂട്ടിംഗിൽ എംഎസ്‌സി കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസിന് സ്പെഷ്യലൈസേഷനും വകുപ്പ് നൽകുന്നു. സോഫ്റ്റ് കമ്പ്യൂട്ടിംഗിൽ സൈദ്ധാന്തികവും പ്രായോഗികവുമായ അടിത്തറ വിദ്യാർത്ഥികളെ സജ്ജമാക്കുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം. മെഷീൻ ലേണിംഗ്, നാച്ചുറൽ ലാംഗ്വേജ് പ്രോസസ്സിംഗ്, AI, ബിഗ് ഡാറ്റ അനലിറ്റിക്സ് തുടങ്ങിയ നിലവിലെ സാങ്കേതികവിദ്യകളുമായുള്ള പരിചയം പാഠ്യപദ്ധതിയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസ് വകുപ്പ് (DCS) ഇൻഫർമേഷൻ സിസ്റ്റങ്ങളിലെ അക്കാദമിക് പ്രോഗ്രാമുകളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നുണ്ട് എന്നാൽ അതിവേഗ കമ്പ്യൂട്ടിംഗ്, മനുഷ്യ-കമ്പ്യൂട്ടർ ഇടപെടലുകൾ, വിവര സുരക്ഷ, നെറ്റ്‌വർക്ക് ചെയ്ത എംബഡഡ് സിസ്റ്റങ്ങൾ, നാച്ചുറൽ ലാംഗ്വേജ് പ്രോസസ്സിംഗ്, സോഫ്റ്റ്‌വെയർ എഞ്ചിനീയറിംഗ്, വളരെ വലിയ തോതിലുള്ള സംയോജനം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ഗവേഷണവും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. യൂണിവേഴ്സിറ്റി കമ്പ്യൂട്ടർ സെന്ററും കുസാറ്റ് ഇൻട്രാനെറ്റും സ്ഥാപിക്കുന്നതിൽ ഇത് നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചു. എംടെക് (കമ്പ്യൂട്ടർ & ഇൻഫർമേഷൻ സയൻസ്), എംടെക് (സോഫ്റ്റ്‌വെയർ എഞ്ചിനീയറിംഗ്), എംടെക് (ഡാറ്റ സയൻസ് & ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസിൽ സ്പെഷ്യലൈസേഷനോടുകൂടിയ കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസ്), എംഎസ്‌സി കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസ് (ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ് & ഡാറ്റ സയൻസ്), പിഎച്ച്ഡി (കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസ് / കമ്പ്യൂട്ടർ എഞ്ചിനീയറിംഗ് അല്ലെങ്കിൽ ഇൻഫർമേഷൻ സയൻസ്) എന്നീ ബിരുദങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ബിരുദാനന്തര പ്രോഗ്രാമുകൾ വകുപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഗവേഷണ ലബോറട്ടറികളിൽ ഇവ ഉൾപ്പെടുന്നു: 1. ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ് & കമ്പ്യൂട്ടർ വിഷൻ ലബോറട്ടറി (AICV) 2. ബയോഇൻഫോർമാറ്റിക്സ് ലബോറട്ടറി (BI) 3. സൈബർ ഫിസിക്കൽ സിസ്റ്റംസ് ലബോറട്ടറി (CPS) 4. നാച്ചുറൽ ലാംഗ്വേജ് പ്രോസസ്സിംഗ് ലബോറട്ടറി (NLP) 5. സോഫ്റ്റ്‌വെയർ എഞ്ചിനീയറിംഗ് ലബോറട്ടറി (SEL) ===എഞ്ചിനീയറിംഗ് ഫാക്കൽറ്റി=== ====സ്‌കൂൾ ഓഫ് എഞ്ചിനീയറിംഗ്, തൃക്കാക്കര==== [[കൊച്ചി]]യിലും പരിസര പ്രദേശങ്ങളിലുമുള്ള പ്രാക്ടീസ് ചെയ്യുന്ന എഞ്ചിനീയർമാർക്ക് എഞ്ചിനീയറിംഗിലെ പ്രധാന വിഭാഗങ്ങളിൽ (സിവിൽ, മെക്കാനിക്കൽ, ഇലക്ട്രിക്കൽ, കെമിക്കൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ്) പാർട്ട് ടൈം എംടെക് പ്രോഗ്രാമുകൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നതിനായി 1979-ൽ [[സ്കൂൾ ഓഫ് എഞ്ചിനീയറിംഗ്, കുസാറ്റ്|സ്കൂൾ ഓഫ് എഞ്ചിനീയറിംഗ്]] സ്ഥാപിതമായി. 1995-ൽ സ്കൂൾ [[സിവിൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ്]], [[മെക്കാനിക്കൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ്]], [[ഇലക്ട്രോണിക്സ് ആൻഡ് കമ്മ്യൂണിക്കേഷൻ എഞ്ചിനീയറിംഗ്]], [[കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസ് & എഞ്ചിനീയറിംഗ്]], [[ഇൻഫർമേഷൻ ടെക്നോളജി]] എന്നിവയിൽ ബിടെക് പ്രോഗ്രാമുകൾ അവതരിപ്പിച്ചു. 1996-ൽ സേഫ്റ്റി ആൻഡ് ഫയർ എഞ്ചിനീയറിംഗും 2003-ൽ ഇലക്ട്രിക്കൽ & ഇലക്ട്രോണിക്സ് എഞ്ചിനീയറിംഗും ചേർത്തു. 1981-ൽ സ്കൂൾ പിഎച്ച്ഡി പ്രോഗ്രാമുകൾ ചേർത്തു. {{2019-ലെ കണക്കനുസരിച്ച്||df=}}, സ്കൂൾ 53 പിഎച്ച്ഡികൾ സൃഷ്ടിച്ചു, 250-ലധികം ഉദ്യോഗാർത്ഥികൾ ഗവേഷണ വിദ്യാർത്ഥികളായി രജിസ്റ്റർ ചെയ്തു. [[ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക വകുപ്പ് (ഇന്ത്യ)|DST]], സെൻട്രൽ വാട്ടർ കമ്മീഷൻ, [[ഇന്ത്യൻ ബഹിരാകാശ ഗവേഷണ സംഘടന|ISRO]], [[ഓൾ ഇന്ത്യ കൗൺസിൽ ഫോർ ടെക്നിക്കൽ എഡ്യൂക്കേഷൻ|AICTE]], [[കയർ ബോർഡ് ഓഫ് ഇന്ത്യ|കയർ ബോർഡ്]], കേരള സ്റ്റേറ്റ് കയർ കോർപ്പറേഷൻ എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ഏജൻസികളാണ് ഗവേഷണ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കുള്ള ബാഹ്യ ധനസഹായം നൽകുന്നത്. സ്കൂൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന ബിടെക് പ്രോഗ്രാമുകൾക്ക് ടയർ-I സിസ്റ്റത്തിന് കീഴിൽ [[നാഷണൽ ബോർഡ് ഓഫ് അക്രഡിറ്റേഷൻ]] (NBA) അംഗീകാരം നൽകിയിട്ടുണ്ട്.<ref>{{Cite web|url=http://www.cusat.ac.in/view_news.php?id=1294|title=Cochin University of Science and Technology-News|website=cusat.ac.in|access-date=2016-09-28|archive-date=12 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812232930/http://www.cusat.ac.in/view_news.php?id=1294|url-status=dead}}</ref>നിരവധി രാജ്യങ്ങളിലെ എഞ്ചിനീയറിംഗ് ബിരുദ ബിരുദങ്ങൾക്ക് മാനദണ്ഡങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കുന്ന വാഷിംഗ്ടൺ കരാറിൽ സ്ഥിരമായി ഒപ്പുവച്ചിട്ടുള്ള സ്ഥാപനമാണ് നാഷണൽ ബോർഡ് ഓഫ് അക്രഡിറ്റേഷൻ (NBA). '''ബിടെക് ബിരുദ '''' ''കോഴ്‌സുകൾ'''' (ബ്രാക്കറ്റിൽ വിദ്യാർത്ഥി പ്രവേശനം)<ref name=":1">{{Cite web |title=Academic Admission CUSAT |url=https://admissions.cusat.ac.in/?tag=ug_course |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406021538/https://admissions.cusat.ac.in/?tag=ug_course |archive-date=2025-04-06 |access-date=2025-04-26 |website=admissions.cusat.ac.in |language=en}}</ref> * [[സിവിൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ്]] (90) * [[കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസ് ആൻഡ് എഞ്ചിനീയറിംഗ്]] (90) * [[ഇലക്ട്രിക്കൽ ആൻഡ് ഇലക്ട്രോണിക്സ് എഞ്ചിനീയറിംഗ്]] (60) * [[ഇലക്‌ട്രിക്കൽ ആൻഡ് ഇലക്ട്രോണിക്സ് എഞ്ചിനീയറിംഗ്]] (90) * [[ഇൻഫർമേഷൻ ടെക്‌നോളജി]] (90) * [[മെക്കാനിക്കൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ്]] (90) * സേഫ്റ്റി ആൻഡ് ഫയർ എഞ്ചിനീയറിംഗ് (60) [[File:Software engineering block.jpg|thumb|259x259px|Software Engineering block]] ''ബിരുദാനന്തര എംടെക് കോഴ്സുകൾ''''<ref>{{Cite web |title=Academic Admission CUSAT |url=https://admissions.cusat.ac.in/?tag=pgeng_course |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401032640/https://admissions.cusat.ac.in/?tag=pgeng_course |archive-date=2025-04-01 |access-date=2025-04-26 |website=admissions.cusat.ac.in |language=en}}</ref> '''ഫുൾ ടൈം'' * ഇൻഫർമേഷൻ ടെക്നോളജി (സോഫ്റ്റ്‌വെയർ സിസ്റ്റംസ്) (18) * കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസ് ആൻഡ് എഞ്ചിനീയറിംഗ് (നെറ്റ്‌വർക്കിംഗ് സിസ്റ്റംസ്) (18) * സിവിൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ് (ജിയോ-ടെക്നിക്കൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ്) (18) * മെക്കാനിക്കൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ് (തെർമൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ്) (18) * ഇലക്ട്രോണിക്സ് & കമ്മ്യൂണിക്കേഷൻസ് എഞ്ചിനീയറിംഗ് (വയർലെസ് ടെക്നോളജി) (18) ''പാർട്ട് ടൈം'' * സിവിൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ് (18) * മെക്കാനിക്കൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ് (18) * കെമിക്കൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ് (18) * ഇലക്ട്രിക്കൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ് (18) * മുകളിൽ സൂചിപ്പിച്ച എല്ലാ മേഖലകളിലും ''പിഎച്ച്ഡി പ്രോഗ്രാമുകൾ'' ലഭ്യമാണ്. ====കുഞ്ഞാലി മരക്കാർ സ്കൂൾ ഓഫ് മറൈൻ എഞ്ചിനീയറിംഗ്==== [[കുഞ്ഞാലി മരക്കാർ സ്കൂൾ ഓഫ് മറൈൻ എഞ്ചിനീയറിംഗ്]] മറൈൻ എഞ്ചിനീയറിംഗിൽ ഒരു ബിടെക് പ്രോഗ്രാം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഇതൊരു മുഴുവൻ സമയ നിർബന്ധിത റെസിഡൻഷ്യൽ പ്രോഗ്രാമാണ്. വിദ്യാർത്ഥികൾ ക്ലാസുകളിൽ [[മർച്ചന്റ് നേവി]] കേഡറ്റുകളുടെ യൂണിഫോം ധരിക്കുന്നു. കാഡറ്റുകൾക്ക് ശാരീരിക പരിശീലനം നിർബന്ധമാണ്. ബിടെക് മറൈൻ എഞ്ചിനീയറിങ്ങിനുള്ള പ്രവേശനം പ്രതിവർഷം 80 ആണ്. 2014 ൽ, മറൈൻ എഞ്ചിനീയറിങ്ങിൽ ഒരു മുഴുവൻ സമയ ദ്വിവത്സര എംടെക് പ്രോഗ്രാം (80 വിദ്യാർത്ഥികൾ) ചേർത്തു.<ref>{{Cite web|url=http://kmsme.cusat.ac.in/|title=Kunjali Marakkar School of Marine Engineering|website=kmsme.cusat.ac.in|access-date=2016-09-28}}</ref>[[ഡയറക്ടറേറ്റ് ജനറൽ ഓഫ് ഷിപ്പിംഗ്]] നടത്തുന്ന മത്സര പരീക്ഷകൾക്ക് തയ്യാറെടുക്കുന്ന വിദ്യാർത്ഥികൾക്കായി എഞ്ചിൻ റൂം സിമുലേറ്ററിൽ ഹ്രസ്വകാല കോഴ്‌സുകളും സ്കൂൾ നൽകുന്നു ====കൊച്ചിൻ യൂണിവേഴ്സിറ്റി കോളേജ് ഓഫ് എഞ്ചിനീയറിംഗ്, കുട്ടനാട്==== കൊച്ചിൻ യൂണിവേഴ്സിറ്റി കോളേജ് ഓഫ് എഞ്ചിനീയറിംഗ്, കുട്ടനാട് 1999-ൽ സ്ഥാപിതമായതും കൊച്ചിൻ യൂണിവേഴ്സിറ്റി യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് സയൻസ് ആൻഡ് ടെക്നോളജിയുടെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ളതുമാണ്. തൃക്കാക്കരയിലെ പ്രധാന കാമ്പസിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 75 കിലോമീറ്റർ അകലെ, [[കുട്ടനാട്ടിലെ]] [[പുളിങ്കുന്നൂ|പുളിങ്കുന്നൂ]] എന്ന സ്ഥലത്ത് 42 ഏക്കർ വിസ്തൃതിയുള്ള കാമ്പസിലാണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. എറണാകുളം ജില്ലയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള കുസാറ്റിന്റെ ഏക കാമ്പസാണിത്. ബിടെക് പ്രോഗ്രാമുകൾ ഇനിപ്പറയുന്ന ഭാഷകളിൽ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു:<ref name=":1" /> * [[കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസ്]] എഞ്ചിനീയറിംഗും * ഇലക്ട്രിക്കൽ ആൻഡ് [[ഇലക്ട്രോണിക് എഞ്ചിനീയറിംഗ്|ഇലക്ട്രോണിക്സ് എഞ്ചിനീയറിംഗ്]] * ഇലക്ട്രോണിക്സ് ആൻഡ് കമ്മ്യൂണിക്കേഷൻ എഞ്ചിനീയറിംഗ് * [[ഇൻഫർമേഷൻ ടെക്നോളജി]] * [[മെക്കാനിക്കൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ്]] * സിവിൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ് * കമ്പ്യൂട്ടർ ആപ്ലിക്കേഷനുകൾ ===പരിസ്ഥിതി പഠന വിഭാഗം=== ====പരിസ്ഥിതി പഠന സ്കൂൾ==== പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിനും സുസ്ഥിര വികസനത്തിനും വേണ്ടി സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഉന്നത പഠന കേന്ദ്രമായ സ്കൂൾ ഓഫ് എൻവയോൺമെന്റൽ സ്റ്റഡീസ് 1983 ൽ സ്ഥാപിതമായി. [[ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക വകുപ്പ് (ഇന്ത്യ)|ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക വകുപ്പ്]], [[യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഗ്രാന്റ്സ് കമ്മീഷൻ (ഇന്ത്യ)|യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഗ്രാന്റ്സ് കമ്മീഷൻ]] എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള ഗ്രാന്റുകൾ ഉപയോഗിച്ചാണ് സ്കൂളിന് ധനസഹായം നൽകുന്നത്. സ്കൂൾ ഓഫ് എൻവയോൺമെന്റൽ സ്റ്റഡീസുമായി ചേർന്നുള്ള നാഷണൽ സെന്റർ ഫോർ അക്വാട്ടിക് അനിമൽ ഹെൽത്ത് (NCAAH), ബയോടെക്നോളജിയിലെ മാനവ വിഭവശേഷി വികസനത്തിലെ നെറ്റ്‌വർക്ക് പ്രോഗ്രാമിന് കീഴിൽ ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന്റെ ബയോടെക്നോളജി വകുപ്പിന്റെ സ്പോൺസർഷിപ്പിൽ രണ്ട് വർഷത്തെ എംടെക് പ്രോഗ്രാം നടത്തുന്നു. പരിസ്ഥിതി സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ എംഎസ്‌സി രണ്ട് വിഷയങ്ങളിൽ സ്പെഷ്യലൈസേഷനുകളോടെയാണ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നത്: സ്ട്രീം I: [[പരിസ്ഥിതി എഞ്ചിനീയറിംഗ്]] സ്ട്രീം 2: [[പരിസ്ഥിതി ബയോടെക്നോളജി]]. പരിസ്ഥിതി ജീവശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതി രസതന്ത്രം, പരിസ്ഥിതി ഫോട്ടോകാറ്റാലിസിസ് & സോണോഫോട്ടോകാറ്റാലിസിസ്, [[പരിസ്ഥിതി മൈക്രോബയോളജി]], [[പരിസ്ഥിതി മാനേജ്മെന്റ്]], [[പരിസ്ഥിതി വിഷശാസ്ത്രം]], [[പരിസ്ഥിതി ബയോടെക്നോളജി]], പരിസ്ഥിതി എഞ്ചിനീയറിംഗ്, [[റിമോട്ട് സെൻസിംഗ്]] എന്നീ മേഖലകളിലാണ് ഡോക്ടറൽ പ്രോഗ്രാമുകൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നത് യൂണിവേഴ്സിറ്റി, കോളേജ് അധ്യാപകർക്കായി യുജിസി സ്പോൺസർ ചെയ്ത റിഫ്രഷർ കോഴ്സുകൾ ഈ സ്കൂൾ നടത്തുന്നു. കൂടാതെ കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധം, പരിസ്ഥിതി സർവേകൾ, മലിനീകരണ നിരീക്ഷണം, ജല ഗുണനിലവാര മാനേജ്മെന്റ്, ജല സംസ്കരണം, രോഗനിർണയവും അക്വാകൾച്ചർ സംവിധാനങ്ങളുടെ മാനേജ്മെന്റും, പരിസ്ഥിതി ആഘാത വിലയിരുത്തലും എന്നിവയിൽ കൺസൾട്ടൻസി സേവനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. കൊച്ചി നഗരത്തിലെ മെട്രോ റെയിൽ പദ്ധതിയുടെ പരിസ്ഥിതി ആഘാത വിലയിരുത്തലിൽ സ്കൂൾ പങ്കെടുത്തു.. യൂണിവേഴ്സിറ്റി, കോളേജ് അധ്യാപകർക്കായി യുജിസി സ്പോൺസർ ചെയ്ത റിഫ്രഷർ കോഴ്‌സുകൾ ഈ സ്കൂൾ നടത്തുന്നു, കൂടാതെ [[കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധശേഷി]], പരിസ്ഥിതി സർവേകൾ, മലിനീകരണ നിരീക്ഷണം, ജല ഗുണനിലവാര മാനേജ്മെന്റ്, ജല സംസ്കരണം, രോഗനിർണയവും അക്വാകൾച്ചർ സിസ്റ്റങ്ങളുടെ മാനേജ്മെന്റും, [[പരിസ്ഥിതി ആഘാത വിലയിരുത്തൽ]] എന്നിവയിൽ കൺസൾട്ടൻസി സേവനങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. [[കൊച്ചി മെട്രോ|കൊച്ചി മെട്രോ റെയിൽ പദ്ധതി]] നഗരത്തിനായുള്ള പരിസ്ഥിതി ആഘാത വിലയിരുത്തലിൽ സ്കൂൾ പങ്കെടുത്തു. ===മാനവികതാ ഫാക്കൽറ്റി=== ===ഹിന്ദി വകുപ്പ്==== 1963-ൽ സ്ഥാപിതമായ ഹിന്ദി വകുപ്പ്, സർവകലാശാലയിലെ ഏറ്റവും പഴയ വകുപ്പുകളിൽ ഒന്നാണ്. ഇത് ആദ്യം കേരള സർവകലാശാലയുടെ ഭാഗമായിരുന്നു, പക്ഷേ 1971-ൽ കൊച്ചി സർവകലാശാലയിലേക്ക് മാറ്റി. യുജിസിയുടെ പിന്തുണയോടെ ഹിന്ദിയിൽ ഡിപ്പാർട്ട്‌മെന്റ് റിസർച്ച് സപ്പോർട്ട് (ഡിആർഎസ്), ഡിപ്പാർട്ട്‌മെന്റ് സ്പെഷ്യൽ അസിസ്റ്റൻസ് (ഡിഎസ്എ) പ്രോഗ്രാമുകൾ ഉള്ള ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ ഏക വകുപ്പാണിത്. [[File:DEPARTMENT OF HINDI.jpg|thumb|right|Hindi Department]] പുരാതന, ആധുനിക കവിത, ഫിക്ഷൻ, നാടക, നാടക പഠനങ്ങൾ, വിമർശനം, വ്യാകരണം, ഭാഷാശാസ്ത്രം, ഭാഷകളുടെയും സാഹിത്യത്തിന്റെയും താരതമ്യ പഠനങ്ങൾ, നാടോടി സാഹിത്യം, വിവർത്തനം, കമ്പ്യൂട്ടർ സഹായത്തോടെയുള്ള ഭാഷാ പഠനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളാണ് വകുപ്പിന്റെ ഗവേഷണത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. പഠന-ഗവേഷണ പരിപാടികൾ: * എം.എ. ഹിന്ദി ഭാഷയും സാഹിത്യവും * ട്രാൻസ്ലേഷണൽ ആൻഡ് ഫങ്ഷണൽ ഹിന്ദിയിൽ എം.ഫിൽ. പി.ജി. ഡിപ്ലോമ * പിഎച്ച്ഡി * ഹിന്ദിയിൽ കമ്പ്യൂട്ടർ അധിഷ്ഠിത പരിശീലനത്തിലും അധ്യാപനത്തിലും ഹ്രസ്വകാല കോഴ്‌സ് ====ഇംഗ്ലീഷ്, വിദേശ ഭാഷാ വകുപ്പ്==== ഇംഗ്ലീഷ്, വിദേശ ഭാഷാ വകുപ്പ് 1976-ൽ വിദേശ ഭാഷാ വകുപ്പായി സ്ഥാപിതമായി. ഇംഗ്ലീഷ്, [[ഫ്രഞ്ച് ഭാഷ|ഫ്രഞ്ച്]], [[ജർമ്മൻ ഭാഷ|ജർമ്മൻ]], [[ഇറ്റാലിയൻ ഭാഷ|ഇറ്റാലിയൻ]], [[ജാപ്പനീസ് ഭാഷ|ജാപ്പനീസ്]], [[റഷ്യൻ ഭാഷ|റഷ്യൻ]] എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ഭാഷകൾ പഠിപ്പിക്കുക എന്നതാണ് വകുപ്പിന്റെ പ്രധാന ശ്രദ്ധ. [[ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ]] അധ്യാപനത്തിന്റെ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നതിനായി 2012-ൽ വകുപ്പിന് ഇംഗ്ലീഷ്, വിദേശ ഭാഷാ വകുപ്പ് എന്ന് പേര് നൽകി. ===നിയമ ഫാക്കൽറ്റി=== ====സ്കൂൾ ഓഫ് ലീഗൽ സ്റ്റഡീസ്==== 1962-ൽ കേരള സർവകലാശാലയുടെ ബിരുദാനന്തര നിയമ വകുപ്പായിട്ടാണ് സ്കൂൾ ഓഫ് ലീഗൽ സ്റ്റഡീസ് സ്ഥാപിതമായത്. ഈ വകുപ്പിന്റെ ആദ്യ ചെയർമാൻ അന്തർദേശീയമായി പ്രശസ്തനായ നിയമജ്ഞനും [[ഇന്ത്യൻ ലോ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിന്റെ]] സ്ഥാപക ഡയറക്ടറും ഇന്റർനാഷണൽ അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റീവ് ട്രൈബ്യൂണലിൽ ഡെപ്യൂട്ടി ജഡ്ജിയുമായിരുന്ന പരേതനായ ഡോ. എ.ടി. മാർക്കോസ് ആയിരുന്നു. [[മാനവ വിഭവശേഷി വികസന മന്ത്രാലയം] (MHRD) യുടെ സഹായത്തോടെ, അപൂർവ പുസ്തകങ്ങളും ജേണലുകളും അടങ്ങുന്ന ഒരു [[ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശ]] ശേഖരം സ്കൂൾ പരിപാലിക്കുന്നു. ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയുടെ ഒരു ഘടക ഏജൻസിയായ [[വേൾഡ് ഇന്റലക്ച്വൽ പ്രോപ്പർട്ടി ഓർഗനൈസേഷൻ|വേൾഡ് ഇന്റലക്ച്വൽ പ്രോപ്പർട്ടി ഓർഗനൈസേഷൻ (WIPO)]], അതിന്റെ പ്രധാന പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ ഈ ശേഖരത്തിലേക്ക് സംഭാവന ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[മാനവ വിഭവശേഷി വികസന മന്ത്രാലയം|MHRD]] ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശ പഠനത്തിനായി ഒരു അധ്യക്ഷസ്ഥാനം അനുവദിച്ചു. മനുഷ്യാവകാശങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വിവിധ വിഷയങ്ങളിലുള്ള ഗവേഷണങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനായി, അന്തരിച്ച ജസ്റ്റിസ് [[വി. ആർ. കൃഷ്ണയ്യർ|വി.ആർ. കൃഷ്ണയ്യർ]] യുടെ പേരിൽ ഒരു മനുഷ്യാവകാശ ചെയർ സ്കൂളിൽ സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. സ്കൂൾ 3 വർഷത്തെ [[ബാച്ചിലർ ഓഫ് ലോസ്|എൽ.എൽ.ബി.]] പ്രോഗ്രാം, 5 വർഷത്തെ ബി.ബി.എ, എൽ.എൽ.ബി. (ഓണേഴ്സ്) പ്രോഗ്രാം, ബി.കോം. എൽ.എൽ.ബി (ഓണേഴ്സ്) പ്രോഗ്രാം എന്നിവ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.<ref name=":1" /> ===ഇന്റർ യൂണിവേഴ്സിറ്റി സെന്റർ ഫോർ ഇന്റലക്ച്വൽ പ്രോപ്പർട്ടി റൈറ്റ്സ് സ്റ്റഡീസ്=== കൊച്ചിൻ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് സയൻസ് & ടെക്നോളജിയുടെ സ്കൂൾ ഓഫ് ലീഗൽ സ്റ്റഡീസിൽ 2003-ൽ സ്ഥാപിതമായ സെന്റർ ഫോർ ഐപിആർ സ്റ്റഡീസ്, ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശ മേഖലയിലെ ബഹുമുഖ അധ്യാപനവും ഗവേഷണവും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനായി 2009-ൽ ഒരു ഇന്റർ യൂണിവേഴ്സിറ്റി സെന്ററായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടു. കേരള സർക്കാർ സ്ഥാപിച്ച കുസാറ്റിലെ ഒരു സ്വയംഭരണ കേന്ദ്രമാണിത്, കേരളത്തിലും പുറത്തുമുള്ള വിവിധ സർവകലാശാലകളിൽ നിന്നുള്ള ഗവേഷകർ തമ്മിലുള്ള ആശയവിനിമയം സാധ്യമാക്കുന്ന ഒരു ഗവേഷണ കേന്ദ്രവും റിസോഴ്‌സ് സെന്ററുമാണ് ഇത്. കേരള സർക്കാർ വിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് വിഭാവനം ചെയ്ത് നടപ്പിലാക്കുന്ന ഇന്റർ യൂണിവേഴ്സിറ്റി സെന്ററുകളിൽ ഒന്നാണിത്. നിയമ ഫാക്കൽറ്റി ഡീൻ ഡോ. കെ.എൻ. ചന്ദ്രശേഖരൻ പിള്ള ഡയറക്ടറായും ഡോ. ​​എൻ.എസ്. ഗോപാലകൃഷ്ണൻ കോർഡിനേറ്ററായും ആണ് സെന്റർ ഫോർ ഐപിആർ സ്റ്റഡീസ് ആദ്യം സ്ഥാപിതമായത്. ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന്റെ മാനവ വിഭവശേഷി വികസന മന്ത്രാലയവും ഈ കേന്ദ്രത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു, 2003 ൽ കുസാറ്റിൽ ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശത്തിനായി ഒരു പീഠം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. നിയമം, സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയ ശാസ്ത്രം, ചരിത്രം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ തുടങ്ങിയ വിവിധ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഗവേഷകരെ നയ ഗവേഷണം നടത്താൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനായി IPR-മായി ബന്ധപ്പെട്ട മേഖലകളിൽ സ്കോളർഷിപ്പുകളുള്ള മൾട്ടി-ഡിസിപ്ലിനറി പിഎച്ച്ഡി പ്രോഗ്രാം ഈ കേന്ദ്രം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. വിവിധ മേഖലകളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന നിരവധി ഗവേഷണ പണ്ഡിതരുണ്ട്. ഡിപോസിറ്ററിയിലെ പ്രാഥമിക ഗവേഷണ സാമഗ്രികളുടെ ലഭ്യത ഗവേഷകർക്ക് ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശ മേഖലയിലെ സുപ്രധാന വിഷയങ്ങളിൽ മിമിയോഗ്രാഫുകൾ പുറത്തിറക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. സ്കൂൾ ഓഫ് ലീഗൽ സ്റ്റഡീസുമായി സഹകരിച്ച്, സ്കൂളിന്റെ LL.M പ്രോഗ്രാമിനായി ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള കോഴ്സുകളും ഈ കേന്ദ്രം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ബഹുമാനപ്പെട്ട കേരള സർക്കാരിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസ സാംസ്കാരിക മന്ത്രി ചെയർമാനായി ഒരു ഗവേണിംഗ് കൗൺസിലാണ് IUCIPRS നിയന്ത്രിക്കുന്നത്. CUSAT ന്റെ വൈസ് ചാൻസലർ ചെയർമാനായി ഒരു എക്സിക്യൂട്ടീവ് കമ്മിറ്റിയും സെന്ററിന്റെ അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റീവ്, അക്കാദമിക് പ്രവർത്തനങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിനായി ഒരു ഫാക്കൽറ്റി കമ്മിറ്റിയും ഉണ്ട്. ഡോ. എം. ഭാസിയാണ് സെന്ററിന്റെ ഡയറക്ടർ. ===നൽകുന്ന കോഴ്‌സുകൾ=== 1. എൽഎൽഎം (ഐപിആർ) പിഎച്ച്ഡി ഇന്റഗ്രേറ്റഡ് (5 വർഷം) 2. എൽഎൽഎം (ഐപി) പിഎച്ച്ഡി ഇന്റഗ്രേറ്റഡ് (5 വർഷം) 3. എൽഎൽഎം (ഐപിആർ, 1 വർഷം) 4. ബിബിഎ എൽഎൽബി (5 വർഷം) 5. ബി.കോം എൽഎൽബി (5 വർഷം) === ഡി.ഡി.യു. കൗശൽ കേന്ദ്രം === [[യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഗ്രാന്റ്സ് കമ്മീഷൻ (ഇന്ത്യ)|യു.ജി.സി]], വിദ്യാർത്ഥികളിൽ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യവും ആവശ്യകതയും മനസ്സിലാക്കി, വലിയ തോതിൽ ജോലിക്ക് തയ്യാറായ മനുഷ്യശക്തി സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത മനസ്സിലാക്കി കമ്മ്യൂണിറ്റി കോളേജുകളും ബി.വോക് പ്രോഗ്രാമുകളും ആരംഭിക്കുന്നതിനുള്ള സംരംഭങ്ങൾക്ക് തുടർച്ചയായി തൊഴിലധിഷ്ഠിത വിദ്യാഭ്യാസം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനായി ഡി.ഡി.യു.കെ.കെ. (ഡി.ഡി.യു.കെ.കെ.) ആരംഭിച്ചു . ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലയിലെ തൊഴിലധിഷ്ഠിത വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ മുൻനിര സ്ഥാപനങ്ങളിലൊന്നാണിത്. ക്ലാസ് റൂം കേന്ദ്രീകൃത ഔപചാരിക വിദ്യാഭ്യാസവും പരിശീലനവും വ്യവസായ പ്രാക്ടീഷണർമാരുടെ അനുഭവ പങ്കിടലും ബിസിനസ്സ് സ്ഥാപനങ്ങളിലെ ഇന്റേൺഷിപ്പുകളും സംയോജിപ്പിച്ച് DDUKK വഴി ഗുണനിലവാരമുള്ള തൊഴിലധിഷ്ഠിത വിദ്യാഭ്യാസം നൽകുക എന്നതാണ് DDUKK CUSAT ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.<ref>{{cite news |title=ദീൻ ദയാൽ കേന്ദ്ര കരിയർ അധിഷ്ഠിത കോഴ്സുകൾ ആരംഭിക്കുന്നു |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2015/dec/09/deen-dayal-kendra-to-start-career-oriented-courses-853559.html |access-date=10 സെപ്റ്റംബർ 2021 |work=The New Indian Express |date=December 9, 2015}}</ref><ref>{{cite news |last1=Online |first1=Mathrubhumi Education |title=CUSAT-ൽ DDUKK-യുടെ കീഴിലുള്ള കോഴ്സുകൾ |url=https://english.mathrubhumi.com/education/news/news-updates/courses-under-ddukk-at-cusat-english-news-1.673796 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905171424/https://english.mathrubhumi.com/education/news/news-updates/courses-under-ddukk-at-cusat-english-news-1.673796 |url-status=dead |archive-date=5 സെപ്റ്റംബർ 2021 |access-date=10 സെപ്റ്റംബർ 2021 |publisher=Mathrubhumu |date=Nov 16, 2015 }}</ref> തൊഴിൽ ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന യുവാക്കളുടെ ഒരു പുതിയ ലീഗ് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനായി സംയോജിത അറിവ് സമ്പാദിക്കുന്നതിലും മനുഷ്യ കഴിവുകൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിലുമാണ് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്.<ref>{{cite news |title=തൊഴിൽ വിപണിയിൽ കണ്ണുവെച്ച്, കുസാറ്റിന്റെ ഡിഡിയുകെകെ ഇൻഫോപാർക്ക്, കിറ്റ്കോ എന്നിവയുമായി സഖ്യത്തിലേർപ്പെടുന്നു |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/with-eye-on-job-market-cusats-ddukk-enters-into-tieups-with-infopark-kitco/article7956859.ece |access-date=10 സെപ്റ്റംബർ 2021 |work=The Hindu |date=March 24, 2016}}</ref> ഡിഡിയുകെകെയുടെ കീഴിൽ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന കോഴ്സുകളുടെ അധ്യാപന, പരിശീലന രീതിശാസ്ത്രം അതിനനുസൃതമായാണ് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. 2015 ൽ ഡോ. സക്കറിയ കെ.എ (പ്രൊഫസർ, സ്കൂൾ ഓഫ് മാനേജ്മെന്റ് സ്റ്റഡീസ്, കുസാറ്റ്) സ്ഥാപക ഡയറക്ടറായി ഡിഡിയുകെകെ സ്ഥാപിതമായി. വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന കോഴ്സുകൾ: 1. എം.വോക് ഇൻ ടെക്നോളജി ആൻഡ് മാനേജ്മെന്റ് കൺസൾട്ടൻസി 2. എം.വോക് ഇൻ മൊബൈൽ ഫോൺ ആപ്ലിക്കേഷൻ ഡെവലപ്മെന്റ് 3. ബി.വോക് ഇൻ ബിസിനസ് പ്രോസസ് ആൻഡ് ഡാറ്റ അനലിറ്റിക്സ് ===ഫാക്കൽറ്റി ഓഫ് മറൈൻ സയൻസസ്=== ====സ്കൂൾ ഓഫ് ഇൻഡസ്ട്രിയൽ ഫിഷറീസ്==== വ്യാവസായിക ഫിഷറീസ് വകുപ്പ് 1976 ൽ സ്ഥാപിതമായി. അതിന്റെ അക്കാദമികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ നേട്ടങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നതിനായി 1995 ൽ ഒരു സ്കൂളായി അപ്ഗ്രേഡ് ചെയ്യപ്പെട്ടു. ഇതിന് അഞ്ച് ഡിവിഷനുകളുണ്ട്: * അക്വാകൾച്ചർ ആൻഡ് ക്യാപ്ചർ ഫിഷറീസ് * ഫിഷറീസ് ടെക്നോളജി * ഫിഷറീസ് ഇക്കണോമിക്സ് * ഫിഷറീസ് മാനേജ്മെന്റ്. [[File:ACARR CUSAT.jpg|thumb|326x326px|Advanced Center for Atmospheric Radar Research at CUSAT]] ====അന്തരീക്ഷ ശാസ്ത്ര വകുപ്പ്==== കാലാവസ്ഥാ നിരീക്ഷണ/അന്തരീക്ഷ ശാസ്ത്ര മേഖലയിലെ അധ്യാപനത്തിലും ഗവേഷണത്തിലും മികവ് പുലർത്തുന്ന ഒരു കേന്ദ്രമാണ് അന്തരീക്ഷ ശാസ്ത്ര വകുപ്പ്. കൊച്ചി ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക സർവകലാശാലയുടെ ലേക്സൈഡ് കാമ്പസിലാണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. [[ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന്റെ]] ന്യൂ മില്ലേനിയം ഇന്ത്യൻ ടെക്നോളജി ലീഡർഷിപ്പ് ഇനിഷ്യേറ്റീവ് (NMITLI) മൺസൂൺ സംബന്ധമായ പ്രവചനങ്ങൾക്കായുള്ള [[മെസോസ്‌കെയിൽ മെറ്റീരിയോളജി|മെസോസ്‌കെയിൽ]] മോഡലിംഗിനായുള്ള മികവിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നായി [[കൗൺസിൽ ഓഫ് സയന്റിഫിക് ആൻഡ് ഇൻഡസ്ട്രിയൽ റിസർച്ച്]] (CSIR) ഈ വകുപ്പിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. [[ഇന്ത്യൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ടെക്നോളജി ഡൽഹി|ഇന്ത്യൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ടെക്നോളജി, ഡൽഹി]]; [[ഇന്ത്യൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ട്രോപ്പിക്കൽ മെറ്റീരിയോളജി]], പൂനെ; [[ഇന്ത്യൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് സയൻസ്|ഇന്ത്യൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് സയൻസ്, ബാംഗ്ലൂർ]]; [[ടാറ്റ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഫണ്ടമെന്റൽ റിസർച്ച്]], മുംബൈ; സി- എംഎംഎസിഎസ്, ബാംഗ്ലൂർ, [[നാഷണൽ എയ്‌റോസ്‌പേസ് ലബോറട്ടറീസ്]], ബാംഗ്ലൂർ എന്നിവയുൾപ്പെടെ മറ്റ് പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങൾ ഇവയാണ്. എം.എസ്‌സി ([[കാലാവസ്ഥാശാസ്ത്രം]]), എം.ടെക് ([[അന്തരീക്ഷ ശാസ്ത്രം|അന്തരീക്ഷ ശാസ്ത്രം]]) എന്നീ ബിരുദങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ബിരുദാനന്തര കോഴ്‌സുകൾ ഈ വകുപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ====കെമിക്കൽ ഓഷ്യാനോഗ്രഫി വകുപ്പ്==== കെമിക്കൽ ഓഷ്യാനോഗ്രഫി വകുപ്പ് ജലവ്യവസ്ഥകളുടെ രസതന്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അധ്യാപനത്തിലും ഗവേഷണത്തിലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. സമുദ്ര ശാസ്ത്രത്തിലെ വിവിധ വിഷയങ്ങളിലുടനീളം ഗവേഷണത്തിനുള്ള ഒരു പ്രധാന വിഷയമാണിത്. ====മറൈൻ ബയോളജി, മൈക്രോബയോളജി, ബയോകെമിസ്ട്രി വകുപ്പ്==== രാജ്യത്തെ സമുദ്ര ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ മുൻനിര അക്കാദമിക് കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നാണ് മറൈൻ ബയോളജി, മൈക്രോബയോളജി, ബയോകെമിസ്ട്രി വകുപ്പ്. 1938-ൽ സ്ഥാപിതമായ ഇത് ഉടൻ തന്നെ ഒരു ഗവേഷണ പരിപാടി സ്ഥാപിച്ചു. 100-ലധികം പിഎച്ച്ഡി വിദ്യാർത്ഥികൾ ഈ വകുപ്പിൽ നിന്ന് ബിരുദം നേടിയിട്ടുണ്ട്. ====കെമിക്കൽ ഓഷ്യാനോഗ്രഫി വകുപ്പ്==== കെമിക്കൽ ഓഷ്യാനോഗ്രഫി വകുപ്പ് ജലവ്യവസ്ഥകളുടെ രസതന്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അധ്യാപനത്തിലും ഗവേഷണത്തിലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. സമുദ്ര ശാസ്ത്രത്തിലെ വിവിധ വിഷയങ്ങളിലുടനീളം ഗവേഷണത്തിനുള്ള ഒരു പ്രധാന വിഷയമാണിത്. ====മറൈൻ ജിയോളജി ആൻഡ് ജിയോഫിസിക്സ് വകുപ്പ്==== പാരിസ്ഥിതിക, വികസന വിഷയങ്ങളിൽ ജിയോളജിയുടെയും ജിയോഫിസിക്സിന്റെയും പ്രാധാന്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ രാജ്യത്തെ ആദ്യത്തെ വകുപ്പുകളിൽ ഒന്നാണ് മറൈൻ ജിയോളജി ആൻഡ് ജിയോഫിസിക്സ് വകുപ്പ്. മറൈൻ ജിയോളജിയിൽ ബിരുദാനന്തര ബിരുദം 1976 ൽ ആരംഭിച്ചു. ====മറൈൻ ജിയോളജി ആൻഡ് ജിയോഫിസിക്സ് വകുപ്പ്==== പാരിസ്ഥിതിക, വികസന വിഷയങ്ങളിൽ ജിയോളജിയുടെയും ജിയോഫിസിക്സിന്റെയും പ്രാധാന്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ രാജ്യത്തെ ആദ്യത്തെ വകുപ്പുകളിൽ ഒന്നാണ് മറൈൻ ജിയോളജി ആൻഡ് ജിയോഫിസിക്സ് വകുപ്പ്. മറൈൻ ജിയോളജിയിൽ ബിരുദാനന്തര ബിരുദം 1976 ൽ ആരംഭിച്ചു. എംഎസ്‌സി (മറൈൻ ജിയോഫിസിക്സ്) ബിരുദം നേടുന്നതിനുള്ള ബിരുദാനന്തര കോഴ്‌സ് ഈ വകുപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. {{അവലംബം ആവശ്യമാണ്|തീയതി=മെയ് 2021}} ====ഫിസിക്കൽ ഓഷ്യാനോഗ്രഫി വകുപ്പ്==== കേരള സർവകലാശാലയിലെ മറൈൻ ബയോളജി ആൻഡ് ഓഷ്യാനോഗ്രഫി വകുപ്പിന്റെ ഒരു ശാഖയായിരുന്നു ഫിസിക്കൽ ഓഷ്യാനോഗ്രഫി വകുപ്പ്. 1965-ൽ സമുദ്രശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു ബിരുദാനന്തര ബിരുദ പ്രോഗ്രാം ആരംഭിച്ചു, പിന്നീട് അത് കൊച്ചി സർവകലാശാലയിലെ ഫിസിക്കൽ ഓഷ്യാനോഗ്രഫി ആൻഡ് മെറ്റീരിയോളജി ഡിവിഷനിലേക്ക് (POMD) മാറ്റി. 1996-ൽ, [[ഫിസിക്കൽ ഓഷ്യാനോഗ്രഫി]] വകുപ്പ് സ്ഥാപിതമായി. എം.എസ്‌സി (ഓഷ്യാനോഗ്രഫി), എംടെക് (ഓഷ്യൻ ടെക്നോളജി) ബിരുദങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ബിരുദാനന്തര കോഴ്‌സുകൾ ഈ വകുപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ===മെഡിക്കൽ സയൻസസ് ആൻഡ് ടെക്നോളജി ഫാക്കൽറ്റി=== ===ബയോടെക്നോളജി വകുപ്പ്==== 1991-ൽ സ്ഥാപിതമായ ബയോടെക്നോളജി വകുപ്പ്, മൈക്രോബയോളജി, വൈറോളജി, മൈക്രോബയൽ ഇക്കോളജി, ന്യൂറോബയോളജി, സെൽ ആൻഡ് മോളിക്യുലാർ ബയോളജി, മെഡിക്കൽ ബയോകെമിസ്ട്രി, [[ജനിതക എഞ്ചിനീയറിംഗ്]], പ്ലാന്റ് ബയോടെക്നോളജി, ബയോ-ഇലക്ട്രോകെമിക്കൽ സിസ്റ്റംസ്, മൈക്രോബയൽ ജനറ്റിക്സ് എന്നിവയിലെ ഗവേഷണങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. എം.എസ്‌സി. മൈക്രോബയോളജി (2018-ൽ ആരംഭിച്ചു), എം.എസ്‌സി. (ബയോടെക്നോളജി), ബയോളജിക്കൽ സയൻസസിൽ ഇന്റഗ്രേറ്റഡ് എം.എസ്‌സി (2021-ൽ ആരംഭിച്ചു), ബയോടെക്നോളജിയിൽ പിഎച്ച്ഡി എന്നിവയിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ബിരുദാനന്തര കോഴ്‌സ് വർക്ക് ഈ വകുപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു പ്രൊഫ. (ഡോ.) പാർവതി എ. നിലവിൽ വകുപ്പ് മേധാവിയായി സേവനമനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ===സാമൂഹിക ശാസ്ത്ര വിഭാഗം=== ====അപ്ലൈഡ് ഇക്കണോമിക്സ് വകുപ്പ്==== സാങ്കേതികവിദ്യ, ഇക്കണോമെട്രിക്സ്, ഓപ്പറേഷൻസ് റിസർച്ച് എന്നിവയുടെ സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രത്തിലാണ് അപ്ലൈഡ് ഇക്കണോമിക്സ് വകുപ്പ് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. [[കൊച്ചി]] നഗരത്തിന് ഒരു വ്യാവസായിക മേഖലയും മത്സ്യബന്ധനത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്ന ഒരു തീരദേശ മേഖലയുമുണ്ട്. വ്യവസായവും മത്സ്യബന്ധനവും പ്രദേശത്തെ പരിസ്ഥിതി മലിനീകരണത്തിന് ഗണ്യമായ സംഭാവന നൽകിയിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ, വ്യവസായത്തിന്റെയും മത്സ്യബന്ധന മേഖലയുടെയും സാങ്കേതിക പ്രശ്നങ്ങളിലും പരിസ്ഥിതിയുടെ സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രത്തിലും വകുപ്പ് പ്രത്യേക താൽപ്പര്യം കാണിക്കുന്നു. എം.എ. (അപ്ലൈഡ് ഇക്കണോമിക്സ്) ബിരുദത്തിലേക്കും എം.ഫിൽ., പിഎച്ച്ഡി പ്രോഗ്രാമുകളിലേക്കും നയിക്കുന്ന ബിരുദാനന്തര കോഴ്‌സ് വർക്ക് വകുപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ====സ്കൂൾ ഓഫ് മാനേജ്മെന്റ് സ്റ്റഡീസ്==== സർവകലാശാലയിലെ ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയ അക്കാദമിക് യൂണിറ്റുകളിൽ ഒന്നാണ് സ്കൂൾ ഓഫ് മാനേജ്മെന്റ് സ്റ്റഡീസ് (എസ്എംഎസ്), രാജ്യത്ത് സ്ഥാപിതമായ ആദ്യത്തെ അഞ്ച് മാനേജ്മെന്റ് സ്കൂളുകളിൽ ഒന്നായിരുന്നു ഇത്. പ്രൊഫസർ എമെറിറ്റസ് [[എം. വി. പൈലി]] യുടെ നേതൃത്വത്തിൽ കേരള യൂണിവേഴ്സിറ്റിയുടെ ഭാഗമായി 1964 ഒക്ടോബറിൽ സ്ഥാപിതമായ ഇത് [[ഫെർട്ടിലൈസേഴ്‌സ് ആൻഡ് കെമിക്കൽസ് ട്രാവൻകൂർ|ഫെർട്ടിലൈസേഴ്‌സ് ആൻഡ് കെമിക്കൽസ് ട്രാവൻകൂർ ലിമിറ്റഡ്]] യുടെ പരിസരത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 1971 ൽ ഇത് കൊച്ചി യൂണിവേഴ്സിറ്റിയുടെ ഭാഗമായി, പിന്നീട് കൊച്ചിൻ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് സയൻസ് ആൻഡ് ടെക്നോളജി ആയി മാറി. അധ്യാപനം, പരിശീലനം, ഗവേഷണം, കൺസൾട്ടൻസി എന്നീ നാല് മേഖലകളിലാണ് സ്കൂൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. എസ്എംഎസ് ഇനിപ്പറയുന്ന ബിരുദങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ബിരുദാനന്തര കോഴ്‌സ് വർക്ക് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു: എംബിഎ, എം.ഫിൽ. (കൊമേഴ്‌സ്), പിഎച്ച്ഡി ==റാങ്കിംഗുകൾ== {{Infobox India university ranking | type = University <!----------International----------> | NIRF_U_2024 = 34 | THE_W_2024=1201-1500 | THES_A_2024=301-350 | NIRF_O_2024 = 51 }} 2024-ൽ ''[[ടൈംസ് ഹയർ എഡ്യൂക്കേഷൻ വേൾഡ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി റാങ്കിംഗ്സ്]]'' പ്രകാരം കുസാറ്റ് 1201-1500 ബാൻഡിൽ റാങ്ക് ചെയ്യപ്പെട്ടു ഏഷ്യയിൽ 301-350 ബാൻഡിലും. [[നാഷണൽ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂഷണൽ റാങ്കിംഗ് ഫ്രെയിംവർക്ക്|NIRF]] സർവകലാശാലകളിൽ 34-ാം സ്ഥാനത്തും 2024-ൽ ഇന്ത്യയിൽ മൊത്തത്തിൽ 51-ാം സ്ഥാനത്തും റാങ്ക് ചെയ്തു.<ref>{{Cite web |title=2024 NIRF Ranking |url=https://www.nirfindia.org/nirfpdfcdn/2024/pdf/Report/IR2024_Report.pdf}}</ref> ==കേന്ദ്രങ്ങൾ== ===സെന്റർ ഫോർ സയൻസ് ഇൻ സൊസൈറ്റി=== 1991-ൽ [[കൊച്ചി റിഫൈനറീസ്|കൊച്ചിൻ റിഫൈനറീസ് ലിമിറ്റഡ്]] യുടെ ഭാഗിക സാമ്പത്തിക സഹായത്തോടെയാണ് സെന്റർ ഫോർ സയൻസ് ഇൻ സൊസൈറ്റി (C-SIS) സ്ഥാപിതമായത്. കുട്ടികൾക്ക് ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക വിദ്യ കൂടുതൽ പ്രാപ്യമാക്കുക എന്നതാണ് ഈ കേന്ദ്രത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. "ശാസ്ത്രപോസിനി" പ്രോഗ്രാമിന് കീഴിൽ ഹൈസ്കൂൾ സയൻസ് അധ്യാപകർക്കുള്ള പരിശീലന കേന്ദ്രമായി [[കേരള സർക്കാർ]] സി-എസ്ഐഎസിനെ അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. സി-എസ്ഐഎസിന്റെ സയൻസ് ആൻഡ് ടെക്നോളജി പാർക്കിൽ [[ഇന്ത്യൻ ബഹിരാകാശ ഗവേഷണ സംഘടന|ഇന്ത്യൻ ബഹിരാകാശ ഗവേഷണ സംഘടന]] (ISRO) സംഭാവന ചെയ്ത ഒരു സ്പേസ് പവലിയൻ ഉൾപ്പെടുന്നു, അതിൽ അവരുടെ ബഹിരാകാശ റോക്കറ്റുകളുടെയും ചാന്ദ്ര പേടകത്തിന്റെയും [[ചന്ദ്രയാൻ-1|ചന്ദ്രയാൻ]] മോഡലുകളും [[ശ്രീഹരിക്കോട്ടയിൽ നിന്നുള്ള റോക്കറ്റ് വിക്ഷേപണങ്ങളുടെ വീഡിയോകളും ഉൾപ്പെടുന്നു. ഉപഗ്രഹ വിക്ഷേപണ പ്രക്രിയയിൽ പാത നിരീക്ഷണത്തിന്റെയും പിശക് തിരുത്തലിന്റെയും പ്രദർശനങ്ങൾ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് കാണാൻ കഴിയും. യുഎസ് ആസ്ഥാനമായുള്ള (ഐഇഇഇ) [[ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഇലക്ട്രിക്കൽ ആൻഡ് ഇലക്ട്രോണിക്സ് എഞ്ചിനീയേഴ്സ്]], 'ഇ –സയന്റിയ' എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള ഒരു ഇലക്ട്രോണിക്സ് പ്രദർശനവും പാർക്കിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു ===സോഫിസ്റ്റിക്കേറ്റഡ് ടെസ്റ്റ് ആൻഡ് ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷൻ സെന്റർ=== [[കേരള സ്റ്റേറ്റ് കൗൺസിൽ ഫോർ സയൻസ്, ടെക്നോളജി ആൻഡ് എൻവയോൺമെന്റ്]] (KSCSTE), കൊച്ചിൻ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് സയൻസ് ആൻഡ് ടെക്നോളജി (CUSAT) എന്നിവയുടെ സംയുക്ത സംരംഭമാണ് സോഫിസ്റ്റിക്കേറ്റഡ് ടെസ്റ്റ് ആൻഡ് ഇൻസ്ട്രുമെന്റേഷൻ സെന്റർ (STIC).<ref>{{Cite web|url=http://www.sticindia.com|title=STIC India|website=sticindia.com|access-date=2016-09-30}}</ref> വ്യവസായങ്ങൾ, അക്കാദമിക് സ്ഥാപനങ്ങൾ, ഗവേഷണ വികസന സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള ഉപയോക്താക്കൾക്ക് വിശകലന പരിശോധന, അളവ്, കാലിബ്രേഷൻ എന്നിവയ്ക്കായി നൂതന ഉപകരണ സൗകര്യങ്ങൾ നൽകുക; സംസ്ഥാനത്തെ വ്യവസായങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മേഖലകളിൽ നൂതന ഉപകരണങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുക; വ്യവസായത്തിനും അക്കാദമിക് സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ഈ ഉപകരണങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തിൽ പരിശീലനം നൽകുക എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ. ===നാഷണൽ സെന്റർ ഫോർ അക്വാട്ടിക് അനിമൽ ഹെൽത്ത്=== നാഷണൽ സെന്റർ ഫോർ അക്വാട്ടിക് അനിമൽ ഹെൽത്ത് (NCAAH) മുമ്പ് ഫിഷ് ഡിസീസ് ഡയഗ്നോസിസ് ആൻഡ് മാനേജ്മെന്റ് സെന്റർ ആയിരുന്നു. യൂണിവേഴ്സിറ്റിയുടെ ലേക്സൈഡ് കാമ്പസിലാണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. വളരുന്ന മൃഗങ്ങളുടെ ആരോഗ്യം സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ ജല കർഷകരെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതിനായി 2000 ൽ ഈ കേന്ദ്രം സ്ഥാപിതമായി. [[ബാക്ടീരിയോളജി]], [[വൈറോളജി]], മൃഗ കലകൾച്ചർ, [[ഇമ്മ്യൂണോളജി]], [[ജീനോമിക്സ്]], [[പ്രോട്ടോമിക്‌സ്]], [[ഫെർമെന്റേഷൻ]], [[ബയോഅസെ]] എന്നിവയിലെ ഗവേഷണ ലബോറട്ടറികൾ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite web|url=http://www.ncaah.org/|title=നാഷണൽ സെന്റർ ഫോർ അക്വാട്ടിക് അനിമൽ ഹെൽത്ത് NCAHAH കൊച്ചി|website=ncaah.org|access-date=2016-09-30}}</ref> ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന്റെ [[ബയോടെക്‌നോളജി വകുപ്പ്]] സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്ന മറൈൻ ബയോടെക്‌നോളജിയിൽ ഒരു MTech പ്രോഗ്രാം ഈ കേന്ദ്രം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ===സാമൂഹിക ഒഴിവാക്കൽ & ഉൾക്കൊള്ളുന്ന നയ പഠന കേന്ദ്രം=== സെന്റർ ഫോർ ദി സ്റ്റഡി ഓഫ് സോഷ്യൽ എക്‌സ്‌ക്ലൂഷൻ & ഉൾക്കൊള്ളുന്ന നയം (CSSEIP) 2009-ൽ സ്ഥാപിതമായി. ഡിജിറ്റൽ മേഖലകളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ച് [[സാമൂഹിക ഒഴിവാക്കൽ]] എന്ന വിഷയത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ ഒഴിവാക്കൽ, ഭവന, അടിസ്ഥാന സൗകര്യ ഒഴിവാക്കൽ, ഒഴിവാക്കലിന്റെ സാമൂഹിക-സാംസ്കാരിക, ഘടനാപരമായ നിർണ്ണായക ഘടകങ്ങൾ, സ്ഥലപരമായ ഒഴിവാക്കൽ, ഒഴിവാക്കലിന്റെ ജനസംഖ്യാപരമായ മാനങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ച് ഗവേഷണം നടത്തുന്നു. ===വനിതാ പഠന കേന്ദ്രം=== സ്ത്രീ ശാക്തീകരണത്തിനുള്ള ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഗ്രാന്റ്സ് കമ്മീഷന്റെ സാമ്പത്തിക സഹായത്തോടെ 2010 ൽ വനിതാ പഠന കേന്ദ്രം (WSC) ആരംഭിച്ചു. അതിനുശേഷം ലക്ഷ്യങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നതിനായി കേന്ദ്രം കഠിനമായി പരിശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. കേന്ദ്രം നിരവധി സെമിനാറുകളും ഔട്ട്റീച്ച് പ്രോഗ്രാമുകളും നടത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite web |url=http://wsc.cusat.ac.in/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910225840/http://wsc.cusat.ac.in/ |archive-date=10 September 2016 |title=women's studies centre Cochin University of Science and Technology}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/nuals-invites-applications-for-courses/article32279363.ece|title = NUALS invites applications for courses|newspaper = The Hindu|date = 5 August 2020}}</ref> ===ഇന്റർ യൂണിവേഴ്സിറ്റി സെന്റർ ഫോർ ഐപിആർ സ്റ്റഡീസ്=== ഇന്റർ യൂണിവേഴ്സിറ്റി സെന്റർ ഫോർ [[ഇന്റലക്ച്വൽ പ്രോപ്പർട്ടി|ഐപിആർ]] സ്റ്റഡീസ് (ഐയുസിഐപിആർഎസ്) കൊച്ചിൻ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് സയൻസ് ആൻഡ് ടെക്നോളജിയുടെ കീഴിൽ, കേരള സർക്കാരിന്റെ ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് സ്ഥാപിച്ച ഒരു സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനമാണ്. ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശ മേഖലയിൽ ബഹുമുഖ അധ്യാപനവും ഗവേഷണവും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനായി 2003-ൽ ഇത് സ്ഥാപിതമായി. IUCIPRS ന്റെ ഗവേണിംഗ് കൗൺസിലിൽ 12 അംഗങ്ങളാണുള്ളത്, കേരള സർക്കാരിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസ സാംസ്കാരിക മന്ത്രി ചെയർമാനും കുസാറ്റിന്റെ വൈസ് ചാൻസലർ വൈസ് ചെയർമാനുമാണ്. <ref>{{Cite web|url=http://ciprs.cusat.ac.in|title=Inter University Centre for Intellectual Property Rights Studies: An Autonomous Centre at CUSAT|website=ciprs.cusat.ac.in|access-date=2016-09-30}}</ref> ===ഇന്റർനാഷണൽ സെന്റർ ഫോർ ഇക്കണോമിക് പോളിസി ആൻഡ് അനാലിസിസ്=== 1990 കളിലും 2000 കളിലും അപ്ലൈഡ് ഇക്കണോമിക്സ് വകുപ്പിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന അന്താരാഷ്ട്ര സഹകരണങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഇന്റർനാഷണൽ സെന്റർ ഫോർ ഇക്കണോമിക് പോളിസി ആൻഡ് അനാലിസിസ് (ICEPA) ഉയർന്നുവന്നത്. സാമ്പത്തിക പ്രശ്നങ്ങളുടെ വിശകലനത്തിലും നയ തീരുമാനങ്ങൾക്കുള്ള മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിനായി 2004 ൽ ICEPA സ്ഥാപിതമായി. ദേശീയ, അന്തർദേശീയ എൻ‌ജി‌ഒകളുമായും വ്യവസായങ്ങളുമായും സർക്കാരുകളുമായും കേന്ദ്രം സഹകരിക്കുന്നു. [[ലോക ബാങ്ക്]], [[യൂറോപ്യൻ യൂണിയൻ]], റോയൽ നെതർലാൻഡ്‌സ് എംബസി, നെതർലാൻഡ്‌സ് വികസന ഗവേഷണ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട്, [[ടിൽബർഗ് സർവകലാശാല]], [[കൃഷി & കർഷകക്ഷേമ മന്ത്രാലയം|കൃഷി]], പ്ലാന്റേഷൻ (ഇന്ത്യാ സർക്കാർ) എന്നീ മന്ത്രാലയങ്ങൾ, കേരള ഷിപ്പിംഗ് ആൻഡ് ഇൻലാൻഡ് നാവിഗേഷൻ കോർപ്പറേഷൻ ലിമിറ്റഡ് എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പഠനങ്ങൾ ഈ കേന്ദ്രം നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. == 2023 ലെ ടെക് ഫെസ്റ്റ് സംഭവം == 2023 നവംബർ 25 ന് കേരളത്തിലെ കൊച്ചിയിലെ കുസാറ്റിൽ നടന്ന കുസാറ്റ് തിക്കിലും തിരക്കിലും പെട്ട് ഒരു ദാരുണ സംഭവമായിരുന്നു അത്. സർവകലാശാലയുടെ വാർഷിക ടെക് ഫെസ്റ്റിവൽ 'ധിഷ്ണ'യുടെ ഭാഗമായി ഗായിക [[നിഖിത ഗാന്ധി]] യുടെ സംഗീത പരിപാടി ആരംഭിക്കാനിരുന്ന ഒരു ഓപ്പൺ എയർ ഓഡിറ്റോറിയത്തിലേക്ക് ഒരു ജനക്കൂട്ടം പ്രവേശിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ നാല് വിദ്യാർത്ഥികൾ മരിക്കുകയും 64 പേർക്ക് പരിക്കേൽക്കുകയും ചെയ്തു. സ്മാർട്ട്‌ഫോൺ ബ്രാൻഡായ [[റിയൽമി]] യുമായി സഹകരിച്ചാണ് ഈ സംഗീത പരിപാടി സംഘടിപ്പിച്ചത്. പാസുകളും 'ധിഷ്ണ' ടീ-ഷർട്ടുകളും ഉള്ളവരെ മാത്രമേ ഓഡിറ്റോറിയത്തിനുള്ളിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചിരുന്നുള്ളൂ, അതിനാൽ പെട്ടെന്നുള്ള മഴയും ശരിയായ ജനക്കൂട്ടത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള സംവിധാനങ്ങളുടെ അഭാവവുമാണ് തിക്കിലും തിരക്കിലും പെട്ടത്.<ref>{{Cite news |date=2023-11-25 |title=Cochin University tech fest turns tragic; four students dead, over 60 injured in stampede |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/4-dead-46-injured-in-stampede-in-cusat-music-fest-in-kochi/articleshow/105500277.cms |access-date=2024-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-11-26 |title=Kerala: Four dead, dozens injured in stampede at Cochin University |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/kerala-four-dead-dozens-injured-in-stampde-at-cochin-university/articleshow/105500594.cms?from=mdr |access-date=2024-03-09 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref> ==ശ്രദ്ധേയരായ പൂർവ്വ വിദ്യാർത്ഥികൾ== <!---♦♦♦ ഇംഗ്ലീഷ് വിക്കിപീഡിയയിൽ സ്വന്തമായി ഒരു ലേഖനം ഉണ്ടെങ്കിൽ മാത്രം ഈ പട്ടികയിൽ ചേർക്കുക ♦♦♦---> <!---♦♦♦ ദയവായി പട്ടിക അക്ഷരമാലാക്രമത്തിൽ അവസാന നാമം ♦♦♦---> * [[അമീർ ഷാഹുൽ]], എഴുത്തുകാരനും പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തകനും * [[സുനിൽ തോമസ്]], ബഹുമാനപ്പെട്ട ജഡ്ജി, കേരള ഹൈക്കോടതി * [[മേരി ജോസഫ്]], ബഹുമാനപ്പെട്ട ജഡ്ജി, കേരള ഹൈക്കോടതി * [[ടോം ജോസ്]], ചീഫ് സെക്രട്ടറി, [[കേരള സർക്കാർ]] * [[അപ്പു കൃഷ്ണൻ]], സംഗീതജ്ഞൻ * [[റോഷൻ മാത്യു]], നടൻ * [[ബി. രവി പിള്ള]], വ്യവസായി, ബിസിനസ് ടൈക്കൂൺ * [[ശങ്കർ രാമകൃഷ്ണൻ]], ഡയറക്ടർ * [[രൂപേഷ്]], മാവോയിസ്റ്റ് നേതാവ് * [[സാബു തോമസ്]], വൈസ് ചാൻസലർ, എംജി യൂണിവേഴ്സിറ്റി, കോട്ടയം * [[റോക്സി കോൾ|റോക്സി മാത്യു കോൾ]], കാലാവസ്ഥാ ശാസ്ത്രജ്ഞൻ<ref>{{Cite web |title=Department Of Physical Oceanography, Cochin University Of Science And Technology |url=https://dpo.cusat.ac.in/news-and-events/dr-roxy-mathew-koll-our-alumnus-awarded-with-the-presigious-rashtriya-vigyan-puraskar-vigyan-yuva-shanti-swarup-bhatnagar |access-date=2024-10-31 |website=dpo.cusat.ac.in}}</ref> * [[മധു വാസുദേവൻ]], പ്രൊഫസർ, ഗാനരചയിതാവ് * [[ബിനോയ് വിശ്വം]], രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ, മുൻ [[പാർലമെന്റ് അംഗം]], മുൻ വനം-വന്യജീവി മന്ത്രി. * [[സെബാസ്റ്റ്യൻ പോൾ]], രാഷ്ട്രീയക്കാരൻ * [[ആഷിഖ് ഉസ്മാൻ]], ചലച്ചിത്ര നിർമ്മാതാവ്, നടൻ ==കോഴ്സുകൾ== സർവ്വകലാശാലയിലെ പ്രവേശനം വർഷാവർഷം നടത്തുന്ന പ്രവേശന പരീക്ഷ വഴിയാണ് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ചില ബിരുദാനന്തര ബിരുദ കോഴ്സുകൾക്കായി അതത് ഡിപ്പാർട്ടുമെന്റുകൾ അവരവരുടേതായ പ്രവേശന പരീക്ഷകളും നടത്താറുണ്ട്. ==സ്‌കൂളുകൾ== * കമ്പ്യൂട്ടർ സയിൻസ് സ്റ്റഡീസ് * കുസെക് കുട്ടനാട് * എൻവിറോൺമെന്റൽ സ്റ്റഡീസ് * ഇൻഡസ്ട്രിയൽ ഫിഷറീസ് * ലീഗൽ സ്റ്റഡീസ് * മാനേജ്മെന്റ് സ്റ്റഡീസ് * മറൈൻ എഞ്ചിനീയറിങ്ങ് * മറൈൻ സയിൻസ് * ഫോട്ടോണിക്സ് ==ഡിപ്പാർട്ടുമെന്റുകൾ== * അപ്ലൈഡ് കെമിസ്ട്രി * അപ്ലൈഡ് ഇക്ണോമിക്സ് * അറ്റ്മോസ്ഫിറിക് സയിൻസ് * ബയോടെക്നോളജി * കെമിക്കൽ ഓഷ്യനോഗ്രാഫി * കമ്പ്യൂട്ടർ ആപ്ലിക്കേഷൻസ് * കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസ് * കൾചർ ആന്റ് ഹെറിറ്റേജ് * ഇലക്ട്രോണിക്സ് * ഹിന്ദി * ഇൻസ്റ്റ്രുമെന്റേഷൻ * മറൈൻ ബയോളജി, മൈക്രോ ബയോളജി ആന്റ് ബയോകെമിസ്ട്രി * മറൈൻ ജിയോളജി ആന്റ് ജിയോഫിസിക്സ് * മാത്തമാറ്റിക്സ് * ഫിസിക്കൽ ഓഷ്യനോഗ്രാഫി * ഫിസിക്സ്<ref>physics.cusat.ac.in/</ref> * പോളിമർ സയിൻസ് ആന്റ് റബർ ടെക്നോളജി * ഷിപ്പ് ടെക്നോളജി * സ്റ്റാറ്റിസ്റ്റിക്സ് * യൂത്ത് വെൽഫെയർ * ഫിസിക്കൽ എഡ്യുക്കേഷൻ<ref>{{Cite web |url=http://www.cusat.ac.in/ |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2008-03-03 |archive-date=2020-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230163930/https://www.cusat.ac.in/ |url-status=dead }}</ref> == <small>ഫിസിക്സ് വകുപ്പ്‌</small><ref>{{Cite web|url=http://physics.cusat.ac.in/|title=ഔദ്യോഗിക വെബ്സൈറ്റ്|access-date=|last=|first=|date=|website=|publisher=}}</ref> == 1963 ൽ കൊച്ചി യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിലെ എറണാകുളം സെന്ററിലെ ഫിസിക്സ് വകുപ്പായി നിലവിൽ വന്നു. പ്രൊഫ. കെ വെങ്കടേശ്വരൂലുവാണ് സ്ഥാപകൻ. പഠനത്തിലും ഗവേഷണത്തിലും നൽകിയ സംഭാവനകൾക്കായി ഇന്ന് ഇന്ത്യയിലും വിദേശത്തും കുസാറ്റിലെ ഭൗതികശാസ്ത്ര വിഭാഗം അറിയപ്പെടുന്നു. സൈദ്ധാന്തിക ഭൗതികശാസ്ത്രവും പരീക്ഷണാത്മക ഭൌതിക ശാസ്ത്രവും വകുപ്പിന്റെ പ്രധാന ഊന്നൽ മേഖലകളാണ്. സൂക്ഷ്മ സാങ്കേതികവിദ്യ, ഓപ്റ്റോഇലക്ട്രോണിക്ക് ഉപകരണങ്ങൾ, ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിംഗ്, അർദ്ധചാലക ഉപകരണങ്ങൾ, സോളാർ സെൽസ്‌, ഹോളഗ്രാഫിക് മെറ്റീരിയൽസ്, ഉയർന്ന സാന്ദ്രത സംഭരണ ​​ബാറ്ററികൾ, ജ്യോതിർജീവശാസ്ത്രം, ക്വാണ്ടം ഒപ്ടിക്സ് തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഗവേഷണം നടക്കുന്നു. പോസ്റ്റ് ഗ്രാജ്വേറ്റ് പ്രോഗ്രാമുകൾ: എം.എസ്.സി. (ഫിസിക്സ്), എംഫിൽ (ഫിസിക്സ്), പിഎച്ച്.ഡി.. തുടങ്ങിയവ. വിവിധ ഏജൻസികളിൽ നിന്നുള്ള സ്പോൺസേർഡ് പ്രോജക്ടുകളുടെ രൂപത്തിൽ ഉദാരമായ ധനസഹായവും ഫിസിക്സ് വകുപ്പ് സ്വീകരിക്കുന്നു. യു.ജി.സി, എഐസിടിഇ, ഐ.യു.സി.എ.ഏ, ഡി.ടി.ടി, ഡി.ആർ.ഡി.ഒ, സിഎസ്ഐആർ, യു.യു.സി, ഡി എഇ, കെ.എസ്.സി.എസ്.ഇ.ഇ തുടങ്ങിയവ. ദേശീയ, അന്തർദേശീയ തലങ്ങളിൽ ഗവേഷണ വകുപ്പിന്റെ ഫാക്കൽറ്റി അംഗങ്ങൾ സജീവമായി സഹകരിക്കുന്നു. ചില പ്രമുഖ സ്ഥാപനങ്ങൾ: പുനെയിലെ എൻസിഎൽ, NIIST, തിരുവനന്തപുരം; ഇന്റർ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ആക്സിലറേറ്റർ സെന്റർ, ന്യൂഡൽഹി കൽപ്പാക്കം, ഐ.ജി.സി.ആർ; വി എസ് സി സി, തിരുവനന്തപുരം, ഐ.യു.സി.എ എ, പൂനെ തുടങ്ങിയവ. സിങ്കപ്പൂരിലെ എൻ.ടി.യു.യിൽനിന്നുള്ള ഫാക്കൽറ്റി അംഗങ്ങളുമായി സഹകരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. NUS, സിംഗപ്പൂർ; റൈസ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി, യുഎസ്എ; ടോയോ യൂണിവേഴ്സിറ്റി, ജപ്പാൻ; ജപ്പാൻ, ടോക്കിയോ ഇൻസ്റ്റിറ്റിയൂട്ട് ഓഫ് ടെക്നോളജി, ജപ്പാൻ, ഐവെറ്റ് സർവ്വകലാശാല, ജപ്പാൻ എന്നിവ. സൂക്ഷ്മജീവികളുടെ പ്രോട്രീമോമീറ്റർ, സ്പെക്ട്രോഫോട്ടോമീറ്റർ, ഫ്ലൂറൈമീറ്റർ, ലിക്വിഡ് നൈട്രജൻ പ്ലാന്റ്, ഹൈറേറ്റർ ഫർണസ്, എക്സ്-റേ ഡിപ്രൈറ്റോമീറ്റർ, Nd: YAG ലേസർ, ലേസർ പ്ലാസ്മ പഠനത്തിനുള്ള വാക്വം യൂണിറ്റ്, HP 4192 LCR മീറ്റർ, ഐ.ആർ പ്രതീകീകരണ യൂണിറ്റ് (പിഎൻ ജംഗ്ഷൻ), ഹാൾ മെഷർമെന്റ് സിസ്റ്റം, ഒപ്റ്റിക്കൽ മൈക്രോസ്കോപ്പ്, ഡിഫറൻഷ്യൽ സ്കാനിംഗ് കലോറൈമീറ്റർ, HRXRD, XPS, FTIR, FESEM. ഉപകരണ സമയം, ലഭ്യത അനുസരിച്ച് നാമമാത്ര ചാർജുകളിൽ സംസ്ഥാനത്തിനകത്തും പുറത്തും നിന്നുള്ള ഉപയോക്താക്കൾക്ക് ഈ സൗകര്യങ്ങൾ തുറന്നുകൊടുക്കുന്നതാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്ര ബോധവൽക്കരണ പരിപാടികൾ, സ്പേസ് ക്വിസ്, നാഷണൽ സ്പേസ് ഒളിംപ്യാഡ് എന്നിവ സംഘടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. == അവലംബം == <references/> {{commons category|Cochin University of Science and Technology}} {{Universities in Kerala}} {{university-stub|Cochin University of Science and Technology}} {{Education in Kerala}} {{Authority control}} [[വർഗ്ഗം:കൊച്ചി ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക സർവ്വകലാശാല]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ സർവ്വകലാശാലകൾ]] f1sf366xnuikfytbprev3128o9dr9f5 0 32584 4668365 4648625 2026-09-21T16:18:40Z Vishkailas 214655 /* അപകടസാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഘടകങ്ങൾ */ 4668365 wikitext text/x-wiki {{featured}} {{prettyurl|Suicide}} [[പ്രമാണം:Edouard Manet - Le Suicidé.jpg|thumb|[[എഡ്വാർഡ് മാനെ]] എന്ന ചിത്രകാരന്റെ ആത്മഹത്യ എന്ന ചിത്രം. 1877നും 1881നും ഇടയിൽ രചിച്ചത്.]] {{Suicide}} <!--Definition and Risk factors --> ഒരാൾ സ്വയം [[ജീവൻ|ജീവിതം]] അവസാനിപ്പിക്കുന്നതിനാണ് '''ആത്മഹത്യ''' എന്ന് പറയുന്നത്. ഇംഗ്ലീഷിൽ സൂയിസൈഡ് (Suicide). സാധാരണഗതിയിൽ [[വിഷാദരോഗം]] (Depression), [[bipolar disorder|ബൈപോളാർ ഡിസോർഡർ]], [[schizophrenia|സ്കീസോഫ്രീനിയ]], [[മാനസിക സമ്മർദം]], [[മദ്യം|അതിമദ്യപാനം]], [[Substance abuse|മയക്കുമരുന്നുപയോഗം]] തുടങ്ങിയ മാനസിക രോഗങ്ങൾ കാരണമുണ്ടാകുന്ന നിരാശയാണ് ആത്മഹത്യയിലേയ്ക്ക് നയിക്കുന്നത്. സ്ത്രീകളിൽ [[പ്രസവം|പ്രസവം,]] [[ആർത്തവവിരാമം]] അഥവാ മെനോപോസ് (Menopause) സമയത്ത് ഉണ്ടാകുന്ന മാനസിക പ്രശ്നങ്ങളും, പ്രസവാനന്തര വിഷാദവും ആത്മഹത്യയിലേക്ക് നയിക്കാനുള്ള സാധ്യത ഉണ്ട്. <ref name=Hawton2009>{{cite journal |author=ഹൗട്ടൺ കെ. |title=സൂയിസൈഡ് |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1372 |journal=ലാൻസെറ്റ് |volume=373 |issue=9672 |pages=1372–81 |year=2009 |month=ഏപ്രിൽ |pmid=19376453 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}</ref> [[financial difficulties|സാമ്പത്തിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ]], തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുക, [[രോഗം]], കുടുംബ പ്രശ്നങ്ങൾ, ബന്ധങ്ങളിലെ പാകപ്പിഴകൾ, [[വന്ധ്യത]], കലഹം, കുറ്റബോധം, പ്രണയനൈരാശ്യം, പരീക്ഷയിലെ പരാജയം, അടുത്ത ബന്ധുവിന്റെ മരണം, [[ബലാത്സംഗം]] മൂലമുണ്ടാകുന്ന സംഘർഷങ്ങൾ, ആഗ്രഹിക്കാത്ത [[ഗർഭധാരണം]], മാനസികാരോഗ്യ ചികിത്സ / കൗൺസിലിംഗ് എന്നിവയുടെ ലഭ്യതക്കുറവ് തുടങ്ങിയ പല കാരണങ്ങളും ആത്മഹത്യകൾക്കു പിന്നിലുണ്ട്. ആത്മഹത്യയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നവർ തീവ്രമായ മാനസിക വേദനയും വിഷാദവും അനുഭവിക്കുന്നു. ഇത് പെട്ടെന്നുണ്ടാകുന്ന പ്രതിഭാസമല്ല. ചെറിയ വിഷാദത്തിൽ തുടങ്ങി, കാലക്രമേണ അത് കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. ഈ വിഷാദം ക്രമേണ ഗുരുതര മാനസികാവസ്ഥയിലേക്ക് വളരുകയും അവസാനം ആത്മഹത്യാ ചിന്തകൾ ഉണ്ടാവുകയും ചെയ്യുന്നു. തങ്ങളുടെ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് മറ്റു പരിഹാരമാർഗങ്ങൾ ഒന്നുംതന്നെ ഇല്ലെന്ന് വിശ്വസിക്കുകയും ജീവിതത്തിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടുക എന്നതാണ് ഏക മാർഗമെന്ന് അവർ കരുതുന്നു. നിസ്സഹായത, ഏകാന്തത, ഉയർന്ന തോതിലുള്ള അപകർഷബോധം, മൂല്യമില്ലായ്മ, സങ്കടം എന്നീ വികാരങ്ങൾ അവരെ അലട്ടുന്നു. നിരന്തര, വിഷാദരോഗം, ഉത്കണ്ഠ, [[ലഹരി ഉപയോഗം]] തുടങ്ങിയവ ഇതിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മാനസിക പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് മാനസികാരോഗ്യ വിദഗ്ദരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ശാസ്ത്രീയമായ ചികിത്സയും കൗൺസിലിംഗും നൽകുക, ലഹരിയുപയോഗത്തിന് തക്കതായ ചികിത്സ നൽകുക, സാമ്പത്തികമായ വളർച്ചയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുക, ബന്ധങ്ങളിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുക എന്നിവ ആത്മഹത്യകൾ ഒഴിവാക്കാനായി സ്വീകരിക്കാവുന്ന ശാസ്ത്രീയ മാർഗ്ഗങ്ങളാണ്. വിവിധ രാജ്യങ്ങളിൽ സാദ്ധ്യതകൾക്കനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത രീതികളാണ് സാധാരണയായി ആത്മഹത്യയ്ക്കുപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്. [[hanging|തൂങ്ങിമരണം]], [[pesticide poisoning|കീടനാശിനികൾ കഴിക്കുക]], സ്വയം വെടിവയ്ക്കുക എന്നിവയാണ് സാധാരണ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന മാർഗ്ഗങ്ങൾ. 8 മുതൽ 10 ലക്ഷം വരെ ആൾക്കാർ എല്ലാ വർഷവും ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നുണ്ട്. ലോകമാസകലമുള്ള കണക്കെടുത്താൽ ആതഹത്യയാണ് പത്താമത്തെ വലിയ മരണകാരണം.<ref name=Hawton2009/><ref name=Var2012>{{cite journal|last=വാർണിക്|first=P|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ ദി വേൾഡ്|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് എൻവയേണ്മെന്റൽ റിസേർച്ച് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2012 Mar|volume=9|issue=3|pages=760–71|pmid=22690161|doi=10.3390/ijerph9030760|pmc=3367275}}</ref> പുരുഷന്മാരാണ് സ്ത്രീകളേക്കാൾ കൂടുതൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത്. ഒരു പുരുഷൻ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത സ്ത്രീയെ അപേക്ഷിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ നാലിരട്ടിയാണ്.<ref>{{cite book|last=മേയർ|first=മാർഷൽ ബി. ക്ലിനാർഡ്, റോബർട്ട് എഫ്.|title=സോഷ്യോളജി ഓഫ് ഡീവിയന്റ് ബിഹേവിയർ|year=2008|publisher=വാഡ്സ്‌വർത്ത് സെൻഗേജ് ലേണിംഗ്|location=ബെൽമോണ്ട്, സി.എ.|isbn=978-0-495-81167-1|page=169|url=http://books.google.co.uk/books?id=VB3OezIoI44C&pg=PA169|edition=14th ed.}}</ref> എല്ലാ വർഷവും 1 കോടി മുതൽ 2 കോടി വരെ ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെടുന്നു എന്ന് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|author=ബെർലോട്ട് ജെ.എം., ഫ്ലൈഷ്മാൻ എ. |title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് സൈക്കിയാട്രിക് ഡയഗ്നോസിസ്:എ വേൾഡ് വൈഡ് പെർസ്പെക്റ്റീവ്|journal=വേൾഡ് സൈക്കിയാട്രി|volume=1 |issue=3 |pages=181–5 |year=2002 |month=ഒക്റ്റോബർ |pmid=16946849 |pmc=1489848 }}</ref> പരാജയപ്പെടുന്ന ആത്മഹത്യാ ശ്രമങ്ങൾ കൂടുതലും നടക്കുന്നത് യുവാക്കളിലും സ്ത്രീകളിലുമാണ്. ആത്മഹത്യ പല രാജ്യങ്ങളിലും നിയമലംഘനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. [[ഇന്ത്യൻ ശിക്ഷാനിയമം (1860)|ഇന്ത്യൻ പീനൽ കോഡിലെ]] വകുപ്പ് 309 പ്രകാരം ആത്മഹത്യ കുറ്റകരമായി മുൻപ് കണക്കാക്കിയിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന്‌ ഇന്ത്യയിൽ ആത്മഹത്യ കുറ്റകരമല്ല.<ref name=indiankanoon309>{{cite web|title=ഇന്ത്യൻ ശിക്ഷാ നിയമം - വകുപ്പ് 309|url=http://indiankanoon.org/doc/1501595/|publisher=ഇന്ത്യൻ കാനൂൻ|accessdate=2014 ജൂലൈ 12|archive-date=2014-07-12|archive-url=https://archive.today/20140712185200/http://indiankanoon.org/doc/1501595/|url-status=bot: unknown}}</ref> മാനസിക രോഗികൾക്കെതിരെ നിലനിൽക്കുന്ന വിവേചനം ഇല്ലാതാക്കാനും അവർക്ക് ആവശ്യമായ വൈദ്യസഹായം ലഭ്യമാക്കാനും വേണ്ടി 2017-ൽ ഇന്ത്യൻ പാർലമെന്റ് പാസ്സ് ആക്കിയ ദേശീയ മാനസികാരോഗ്യ നിയമം ഇത് കുറ്റകരമാക്കുന്ന വകുപ്പ് റദ്ദാക്കുകയുണ്ടായി.<ref>{{Cite news|url=https://www.keralanewslive.com/?p=6498|title=ആത്മഹത്യ ഇനി ക്രിമിനൽ കുറ്റമല്ല; ബില്ലിന്‌ പാർലമെന്റ്‌ അംഗീകാരം|last=|first=|date=March 28, 2017|work=|access-date=January 29, 2018|via=}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> മിക്ക പാശ്ചാത്യരാജ്യങ്ങളിലും ആത്മഹത്യയോ ആത്മഹത്യാശ്രമമോ പണ്ട് ശിക്ഷാർഹമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നതെങ്കിലും ഇപ്പോൾ കുറ്റകരമല്ല. മാനസികാരോഗ്യ സേവനങ്ങൾ അവിടെ നല്ല രീതിയിൽ ലഭ്യമാക്കുന്നു എന്നതാണ് എടുത്തു പറയേണ്ട വസ്തുത. വികസിത പശ്ചാത്യ രാജ്യങ്ങളിൽ നേരിട്ടോ, ഫോൺ മുഖേനയോ, ഓൺലൈൻ മാർഗത്തിലോ കൗൺസിലിംഗ്, മാനസികാരോഗ്യ വിദഗ്ദരുടെ സേവനം, ചികിത്സ തുടങ്ങിയവ ലഭ്യമാണ്. അവിടങ്ങളിൽ ആരോഗ്യ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ പോലും മാനസിക ആരോഗ്യ വിദഗ്ദരെ നിയമിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇന്ന് ഇന്ത്യയിലും അത്തരം സംവിധാനങ്ങൾ ആരോഗ്യ വകുപ്പ് മുഖേന ലഭ്യമായി തുടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. മിക്ക [[ഇസ്ലാം|ഇസ്ലാമിക]] രാജ്യങ്ങളിലും ഇത് ഒരു ക്രിമിനൽകുറ്റമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.<ref name=thenational>{{cite web|title=ഓഫർ തെറാപ്പി, നോട്ട് പണിഷ്മെന്റ് ആഫ്ടർ സൂയിസൈഡ് അറ്റംപ്റ്റ്|url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/offer-therapy-not-punishment-after-attempted-suicides|publisher=ദ നാഷണൽ|date=2005 ഓഗസ്റ്റ് 05|accessdate=2014 ജൂലൈ 12|archive-date=2014-07-12|archive-url=https://archive.today/20140712185553/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/offer-therapy-not-punishment-after-attempted-suicides|url-status=bot: unknown}}</ref> ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലും [[self-immolation|തീവച്ചുള്ള ആത്മഹത്യ]] ഒരു പ്രതിഷേധമാർഗ്ഗമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. പൊതുജനശ്രദ്ധ ഏറ്റവും ആകർഷിക്കുന്ന പ്രതിഷേധമാർഗ്ഗമായി ആത്മഹത്യ വ്യാപകമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. ഭീകര സംഘടനകളും വംശീയ സംഘടനകളും [[#ചാവേർ ആക്രമണം|ആത്മഹത്യയെ ഒരു ആക്രമണരീതിയായി]] തന്നെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തി കാണുന്നു. ഉദ്ദിഷ്ടകാര്യം നിർവഹിക്കുന്നതിനൊപ്പം ആത്മാഹൂതിക്ക് തയ്യാറാകുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടുള്ള ആക്രമണരീതിയാണ് ചാവേർ ആക്രമണം എന്നുപറയുന്നത്. [[kamikaze|കാമികാസി]] [[suicide bombings|ചാവേർ ബോംബ്]] എന്നിവ സൈനികാവശ്യങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.<ref>{{cite journal|last=അഗ്ഗർവാൾ|first=എൻ.|title=റീതിങ്കിംഗ് സൂയിസൈഡ് ബോംബിംഗ്|journal=ക്രൈസിസ്|year=2009|volume=30|issue=2|pages=94–7|pmid=19525169|doi=10.1027/0227-5910.30.2.94}}</ref> [[മതം]], [[അഭിമാനക്കൊല|ആത്മാഭിമാനം]], [[meaning of life|ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം]] മുതലായ ചിന്താധാരകൾ ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റിയുള്ള കാഴ്ച്ചപ്പാടുകളെ സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ട്. [[അബ്രഹാമിക മതങ്ങൾ|അബ്രഹാമികമതങ്ങൾ]] ആത്മഹത്യയെ [[പാപം|പാപമായാണ്]] കണക്കാക്കുന്നത്. ജപ്പാനിലെ [[സമുറായി]]വർഗ്ഗത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ [[seppuku|സെപ്പുകു]] എന്ന ആത്മഹത്യാരീതി പരാജയത്തിന്റെ കറ കഴുകിക്കളയാനും പ്രതിഷേധിക്കാനുമുള്ള ആദരണീയമായ മാർഗ്ഗമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. പുരാതന കാലത്ത് വടക്കേ ഇന്ത്യയിലെ ചില [[ഹിന്ദു]] സമുദായങ്ങളിൽ നിലനിന്നിരുന്നതും ഇപ്പോൾ നിരോധിക്കപ്പെട്ടതുമായ സമ്പ്രദായമായിരുന്നു [[സതി (ആചാരം)|സതി]]. സ്വമനസാലെയോ മറ്റുള്ളവരുടെ നിർബന്ധം മൂലമോ ഭർത്താവിന്റെ ചിതയിൽ ചാടി ഭാര്യമാർ ആത്മാഹൂതി ചെയ്യുക എന്ന രീതിയായിരുന്നു ഇത്. എന്നാൽ പിൽക്കാലത്ത് സാമൂഹിക പ്രതിഷേധങ്ങളുടെ ഭാഗമായി ഇത് നിരോധിക്കപ്പെട്ടു<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml |title=ഇന്ത്യൻ വുമൺ കമ്മിറ്റ്സ് സതി സൂയിസൈഡ് |publisher=ബി.ബി.സി |date=2002-08-07 |accessdate=2010-08-26 |archive-date=2014-07-12 |archive-url=https://archive.today/20140712190224/http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml |url-status=bot: unknown }}</ref> {{TOC limit|3}} ==നിർവചനങ്ങൾ== പൂർത്തിയാക്കപ്പെട്ട ഒരു സ്വയംവധത്തിലൂടെ സ്വന്തം ജീവനൊടുക്കുന്നതിനെയാണ് സാധാരണഗതിയിൽ ആത്മഹത്യ എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.<ref>{{cite book|title=സ്റ്റെഡ്മാൻസ് മെഡിക്കൽ ഡിക്ഷണറി|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald0000sted_u1n5|year=2006|publisher=ലിപ്പിൻകോട്ട് വില്യംസ് ആൻഡ് വിൽകിൻസ്|location=ഫിലാഡെൽഫിയ|isbn=978-0-7817-3390-8|edition=28th ed.}}</ref> ജീവിതമവസാനിപ്പിക്കണം എന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ ചെയ്യുന്നുവെങ്കിലും, തനിക്കുതന്നെ ദോഷം ചെയ്തുകൊണ്ട്, മരണത്തിൽ അവസാനിക്കാത്ത സംഭവങ്ങളെയാണ് ആത്മഹത്യാശ്രമം എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.<ref name=Krug2002>{{cite book|last=ക്രൂഗ്|first=എറ്റിയെന്നെ|title=വേ‌ൾഡ് റിപ്പോർട്ട് ഓൺ വയലൻസ് ആൻഡ് ഹെൽത്ത് (വോളിയം. 1)|year=2002|publisher=ലോകാരോഗ്യസംഘടന|location=ജനീവ|isbn=978-92-4-154561-7|page=185|url=http://books.google.ca/books?id=db9OHpk-TksC&pg=PA185}}</ref> മറ്റൊരാളുടെ സഹായത്തോടെ (ആത്മഹത്യചെയ്യാൻ സഹായകമായ ഉപദേശം നൽകുകയോ അതിനു തക്ക സാഹചര്യമൊരുക്കിക്കൊടുക്കുകയോ) ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നതിനെ [[Assisted suicide|അസിസ്റ്റഡ് സൂയിസൈഡ്]] എന്ന് വിളിക്കുന്നു.<ref name=Gullota2002>{{cite book|last=ഗള്ളോട്ട|first=തോമസ് പി. എഡിറ്റ് ചെയ്തത്|title=ദി എൻസൈക്ലോപീഡിയ ഓഫ് പ്രൈമറി പ്രിവൻഷൻ ആൻഡ് ഹെൽത്ത് പ്രൊമോഷൻ|year=2002|publisher=ക്ലൂവർ അക്കാദമിക്/പ്ലീനം|location=ന്യൂ യോർക്ക്|isbn=978-0-306-47296-1|page=1112|url=http://books.google.ca/books?id=Elx37xzO0bsC&pg=PA1112|coauthors=ബ്ലൂം, മാർട്ടിൻ}}</ref> മറ്റൊരാളുടെ മരണം ത്വരിതമാക്കാൻ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സഹായം ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തിയാണ് [[euthanasia|ദയാവധം]].<ref name=Gullota2002/> സ്വന്തം ജീവനെടുക്കുന്നതിനെപ്പറ്റി സ്ഥിരമായി ചിന്തിക്കുന്നതിനെ ആധുനിക വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ [[Suicidal ideation|സൂയിസൈഡൽ ഐഡിയേഷൻ]] എന്ന് പറയുന്നു.<ref name=Krug2002/> ==അപകടസാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഘടകങ്ങൾ== [[File:Suicide_cases_from_16_American_states_(2008).png|thumb|upright=1.35|2008-ൽ പതിനാറ് അമേരിക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് കാരണമാകുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾ സംബന്ധിച്ച സ്ഥിതിവിവരക്കണക്ക്.<ref>{{cite journal|last=കാർച്ച്|first=ഡി.എൽ|coauthors=ലോഗൻ, ജെ; പട്ടേൽ എൻ; സെന്റർ ഫോർ ഡിസീസ് കൺട്രോൾ ആന്റ് പ്രിവൻഷൻ, (CDC)|title=സർവയലൻസ് ഫോർ വയലന്റ് ഡെത്ത്സ് —നാഷണൽ വയലന്റ് ഡെത്ത് റിപ്പോർട്ടിംഗ് സിസ്റ്റം, 16 സ്റ്റേറ്റ്സ്, 2008.|journal=മോർബിഡിറ്റി ആന്റ് മൊറാലിറ്റി വീക്ക്ലി റിപ്പോർട്ട്. സർവയലൻസ് സമ്മറീസ് (വാഷിങ്ടൺ ഡി.സി. : 2002)|date=2011-08-26|volume=60|issue=10|pages=1–49|pmid=21866088}}</ref>]] [[മാനസികരോഗം|മാനസികരോഗങ്ങൾ]] ([[വിഷാദരോഗം|വിഷാദരോഗം,]] [[ഉത്കണ്ഠ വൈകല്യം|ഉത്കണ്ഠ വൈകല്യം),]] [[drug misuse|മയക്കുമരുന്നിന്റെ ഉപയോഗം]], [[മദ്യം|അമിത മദ്യപാനം]], സാമൂഹ്യവും കുടുംബപരവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ, ജനിതകകാരണങ്ങൾ എന്നിവ ആൾക്കാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള അപകട സാദ്ധ്യതയെ സ്വാധീനിക്കും.<ref name=Hawton2012>{{cite journal|last=ഹൗട്ടൺ|first=കെ|coauthors=സൗണ്ടേഴ്സ്, കെ.ഇ; ഒ,കോണർ. ആർ.സി|title=സെൽഫ് ഹാം ആന്റ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ അഡോളസെന്റ്സ്.|journal=ലാൻസെന്റ്|date=2012-06-23|olume=379|issue=9834|pages=2373–82|pmid=22726518|doi=10.1016/S0140-6736(12)60322-5}}</ref> [[Mental disorder|ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ മാനസിക രോഗവും]] മയക്കുമരുന്നുപയോഗവും അല്ലെങ്കിൽ അമിത മദ്യപാനവും പലപ്പോഴും ഒരുമിച്ച് കാണപ്പെടാറുണ്ട്<ref name=Drug2011>{{cite journal|last=Vijayakumar|first=L|coauthors=Kumar, MS; Vijayakumar, V|title=Substance use and suicide.|journal=Current opinion in psychiatry|date=2011 May|volume=24|issue=3|pages=197–202|pmid=21430536|doi=10.1097/YCO.0b013e3283459242}}</ref>. ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള മാർഗ്ഗങ്ങളെന്തെങ്കിലും കൈയ്യെത്തും ദൂരത്തുണ്ടാകുന്നത് ആത്മഹത്യയ്ക്കുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. കുടുംബത്തിൽ ആരെങ്കിലും ആത്മഹത്യ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലോ, മുൻപ് ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലോ<ref name=EB2011/> [[മസ്തിഷ്കം|മസ്തിഷ്കത്തിന്]] പരിക്കുപറ്റിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലോ ഒരാൾ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്.<ref>{{cite journal|last=സിംസൺ|first=ജി.|coauthors=ടേറ്റ്, ആർ|title=സൂയിസൈഡാലിറ്റി ഇൻ പീപ്പിൾ സർവൈവിംഗ് ട്രോമാറ്റിക് ബ്രെയിൻ ഇൻജുറി: പ്രിവലൻസ്, റിസ്ക് ഫാക്റ്റേഴ്സ് ആൻഡ് ഇംപ്ലിക്കേഷൻസ് ഫോർ ക്ലിനിക്കൽ മാനേജ്മെന്റ്.|journal=ബ്രെയിൻ ഇൻജുറി : [BI]|date=2007 Dec|volume=21|issue=13–14|pages=1335–51|pmid=18066936|doi=10.1080/02699050701785542}}</ref> വീട്ടിൽ തോക്കുകൾ സൂക്ഷിക്കുന്നത് ആത്മഹത്യയുണ്ടാവാനുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നുവെന്ന് കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name="Miller 393–408">{{cite journal|last=മില്ലർ|first=എം.|coauthors=അസ്രേൽ, ഡി.; ബാർബർ, സി|title=സൂയിസൈഡ് മോർട്ടാലിറ്റി ഇൻ ദി യുനൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ്: ദി ഇംപോർട്ടൻസ് ഓഫ് അറ്റൻഡിംഗ് റ്റു മെത്തേഡ് ഇൻ അണ്ടർസ്റ്റാൻഡിംഗ് പോപ്പുലേഷൻ ലെവൽ ഡിസ്പാരിറ്റീസ് ഇൻ ദി ബർഡൻ ഓഫ് സൂയിസൈഡ്.|journal=ആനുവൽ റിവ്യൂ ഓഫ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2012 Apr|volume=33|pages=393–408|pmid=22224886|doi=10.1146/annurev-publhealth-031811-124636}}</ref> [[തൊഴിലില്ലായ്മ]], [[ദാരിദ്ര്യം]], കടം, വീടില്ലാത്ത സാഹചര്യം, വിവേചനം എന്നിങ്ങനെയുള്ള [[Socio-economic|സാമൂഹിക സാമ്പത്തിക]] ഘടകങ്ങൾ ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റിയുള്ള ചിന്തയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite journal |author=ക്വിൻ പി., അഗർബോ ഇ., മോർട്ടൻസെൺ പി.ബി.|title=സൂയിസൈഡ് റിസ്ക് ഇൻ റിലേഷൻ റ്റു സോഷ്യോഇക്കണോമിക്, ഡെമോഗ്രാഫിക്, സൈക്കിയാട്രിക് ആൻഡ് ഫമിലിയൽ ഫാക്റ്റേഴ്സ്: എ നാഷണൽ രെജിസ്റ്റർ ബേസ്ഡ് സ്റ്റഡി ഓഫ് ആൾ സൂയിസൈഡ്സ് ഇൻ ഡെന്മാർക്ക്, 1981–1997 |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2003-04_160_4/page/765|journal=അമേരിക്കൻ ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി |volume=160 |issue=4 |pages=765–72 |year=2003 |month=ഏപ്രിൽ |pmid=12668367 |doi=10.1176/appi.ajp.160.4.765}}</ref> ഉദ്ദേശം15–40% ആൾക്കാർ ആത്മഹത്യാക്കുറിപ്പുകൾ എഴുതാറുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=ഗില്ലിലാൻഡ്|first=റിച്ചാർഡ് കെ.ജെയിംസ്, ബൾ ഇ.|title=ക്രൈസിസ് ഇന്റർവെൻഷൻ സ്ട്രാറ്റജീസ്|publisher=ബ്രൂക്ക്സ്/കോൾ|location=ബെൽമോണ്ട്, കാലിഫോർണിയ|isbn=978-1-111-18677-7|page=215|url=http://books.google.ca/books?id=E2sKf-sexZwC&pg=PA215|edition=7th ed.}}</ref> 38% മുതൽ 55% വരെ ആത്മഹത്യാസ്വഭാവത്തെ ജനിതകകാരണങ്ങൾ സ്വാധീനിക്കുന്നുണ്ട്.<ref name="Brent2008">{{cite journal|last=ബ്രെന്റ്|first=ഡി.എ.|coauthors=മെൽഹാം, N|title=ഫമിലിയൽ ട്രാൻസ്മിഷൻ ഓഫ് സൂയിസൈഡൽ ബിഹേവിയർ.|url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2008-06_31_2/page/157|journal=ദി സൈക്കിയാട്രിക് ക്ലിനിക്സ് ഓഫ് നോർത്ത് അമേരിക്ക|date=2008 Jun|volume=31|issue=2|pages=157–77|pmid=18439442|doi=10.1016/j.psc.2008.02.001|pmc=2440417}}</ref> [[യുദ്ധം|യുദ്ധത്തിൽ]] പങ്കെടുത്തിട്ടുള്ള സൈനികർ മറ്റുള്ളവരെ അപേക്ഷിച്ച് ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്. മാനസിക രോഗമുണ്ടാകാനുള്ള ഉയർന്ന സാദ്ധ്യതയും [[യുദ്ധം|യുദ്ധവുമായി]] ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റ് ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങളും ഇതിന് കാരണമാണ്.<ref name="Martyr2009">{{cite journal|last=റോസനോവ്|first=വി.|coauthors=കാർലി, വി.|title=സൂയിസൈഡ് എമങ്ങ് വാർ വെറ്ററൻസ്.|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് എൻവയേണ്മെന്റ് റിസേർച്ച് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2012 Jul|volume=9|issue=7|pages=2504–19|pmid=22851956|doi=10.3390/ijerph9072504|pmc=3407917}}</ref> ===മാനസികരോഗങ്ങൾ=== ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന സമയത്ത് 27%<ref name="University of Manchester Centre for Mental Health and Risk">{{cite web|last=യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് മാഞ്ചസ്റ്റർ സെന്റർ ഫോർ മെന്റൽ ഹെൽത്ത് ആൻഡ് റിസ്ക്|title=ദി നാഷണൽ കോൺഫിഡൻഷ്യൽ എ‌ൻക്വയറി ഇൻറ്റു സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് ഹോമിസൈഡ് ബൈ പീപ്പിൾ വിത്ത് മെന്റൽ ഇൽനെസ്സ്|url=http://www.medicine.manchester.ac.uk/cmhr/centreforsuicideprevention/nci/reports/annual_report_2012.pdf|accessdate=2012 July 25|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116021945/http://www.medicine.manchester.ac.uk/cmhr/centreforsuicideprevention/nci/reports/annual_report_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> മുതൽ 90%-ലധികം വരെ ആൾക്കാർക്ക് മാനസികരോഗമുണ്ടെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=EB2011/> മാനസികരോഗ ചികിത്സാകേന്ദ്രത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ആൾക്കാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത ഉദ്ദേശം 8.6% വരും.<ref name=EB2011/> ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ പകുതിപ്പേർക്കും [[major depressive disorder|വിഷാദരോഗം കാണാറുണ്ട്]]. വിഷാദരോഗമോ [[bipolar disorder|ബൈപോളാർ അസുഖം]] പോലെ [[mood disorder|മാനസികനിലയെ ബാധിക്കുന്ന അസുഖങ്ങളോ]] ഉള്ളവർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത 20 മടങ്ങാണ്.<ref name=Che2012>{{cite book|last=ചെഹിൽ|first=സ്റ്റാൻ കുറ്റ്‌ചർ, സോണിയ|title=സൂയിസൈഡ് റിസ്ക് മാനേജ്മെന്റ് എ മാനുവൽ ഫോർ ഹെൽത്ത് പ്രഫഷണൽസ്.|publisher=ജോൺ വൈലി ആൻഡ് സൺസ്|location=ചൈസസ്റ്റർ|isbn=978-1-119-95311-1|pages=30–33|year=2012|url=http://books.google.ca/books?id=fV8_1u0c7l0C&pg=PA31|edition=2nd ed.}}</ref> [[schizophrenia|സ്കീസോഫ്രീനിയ]] (14%), [[personality disorder|വ്യക്തിത്വസംബന്ധമായ അസുഖങ്ങൾ]] (14%),<ref>{{cite journal|last=ബെർട്ടോലറ്റ്|first=JM|coauthors=ഫ്ലൈഷ്മാൻ, എ.; ഡി ലിയോ, ഡി.; വാസർമാൻ, ഡി.|title=സൈക്കിയാട്രിക് ഡയഗ്നോസിസ് ആൻഡ് സൂയിസൈഡ്: റീവിസിറ്റിംഗ് ദി എവിഡൻസ്.|journal=ക്രൈസിസ്|year=2004|volume=25|issue=4|pages=147–55|pmid=15580849}}</ref> [[bipolar disorder|ബൈപോളാർ അസുഖം]],<ref name=Che2012/> [[posttraumatic stress disorder|പോസ്റ്റ് ട്രൊമാറ്റിക് സ്ട്രെസ് ഡിസോർഡർ]]<ref name=EB2011/> എന്നീ അസുഖങ്ങളുള്ളവരും ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്. [[schizophrenia|സ്കീസോഫ്രീനിയ]] ബാധിച്ചവരിൽ 5% ആത്മഹത്യയിലൂടെയാണ് മരിക്കുന്നത്.<ref name=Lancet09>{{vcite journal |author=[[Jim van Os|വാൻ ഓസ് ജെ.]], കപൂർ എസ്. |title=സ്കീസോഫ്രീനിയ |journal=ലാൻസെറ്റ് |volume=374 |issue=9690 |pages=635–45 |year=2009 |month=ഓഗസ്റ്റ് |pmid=19700006 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60995-8 |url=http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf |accessdate=2013-07-02 |archivedate=2013-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623065810/http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf }}</ref> [[Eating disorder|ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നതു സംബന്ധിച്ച രോഗങ്ങൾ]] ഉള്ളവരിലും ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്.<ref name=Tint2010/> മുൻപ് ആത്മഹത്യാശ്രമം നടത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അതാണ് പിന്നീട് ആത്മഹത്യയിലൂടെ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെടാനുള്ള സാദ്ധ്യതയിലേയ്ക്ക് വിരൽചൂണ്ടുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാന ഘടകം.<ref name=EB2011>{{cite journal|last=ചാങ്|first=ബി.|coauthors=ജിറ്റ്‌ലിൻ, ഡി; പട്ടേൽ, ആർ.|title=ദി ഡിപ്രസ്സ്ഡ് പേഷ്യന്റ് ആൻഡ് സൂയിസിഡൽ പേഷ്യന്റ് ഇൻ ദി എമർജൻസി ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ്: എവിഡൻസ്-ബേസ്ഡ് മാനേജ്മെന്റ് ആൻഡ് ട്രീറ്റ്മെന്റ് സ്ട്രാറ്റജീസ്.|journal=എമർജൻസി മെഡിസിൻ പ്രാക്റ്റീസ്|date=2011 Sep|volume=13|issue=9|pages=1–23; quiz 23–4|pmid=22164363}}</ref> ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ ഏകദേശം 20% പേർ ഇതിനുമുൻപ് ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്. ഒരു പ്രാവശ്യം ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ച് പരാജയപ്പെടുന്നവരിൽ 1% പേർ അടുത്ത ഒരു വർഷത്തിനിടെ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാറുണ്ട്.<ref name=EB2011/> ആത്മഹത്യ ചെയ്ത് പരാജയപ്പെട്ടവരിൽ 5% 10 വർഷത്തിനുശേഷം ആത്മഹത്യ ചെയ്യാറുണ്ട്.<ref name=Tint2010/> ആത്മഹത്യകളായി കണക്കാക്കാത്ത തരം [[self-harm|സ്വയം പരുക്കേൽപ്പിക്കുന്ന പ്രവൃത്തികളും]] ആത്മഹത്യയ്ക്കുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite journal | pmid = 17606825 | doi=10.1001/archpedi.161.7.634 | volume=161 | issue=7 | title=ദി റിലേഷൻഷിപ്പ് ബിറ്റ്‌വീൻ സെൽഫ് ഇൻ‌ജൂറിയസ് ബിഹേവിയർ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ എ യങ് അഡൾട്ട് പോപ്പുലേഷൻ | year=2007 | month=ജൂലൈ | author=വിറ്റ്ലോക്ക് ജെ., ക്നോക്സ് കെ.എൽ. | journal=ആർച്ച് പെഡിആട്ർ | pages=634–40}}</ref> മരണത്തിൽ കലാശിക്കുന്ന 80% ആത്മഹത്യകളിലും ആൾക്കാർ സംഭവത്തിന് തൊട്ടുമുൻപ് ഒരു വർഷത്തിനിടയിലും, 45% കേസുകളിൽ ആത്മഹത്യക്കു മുൻപുള്ള ഒരു മാസത്തിനിടയിലും ഒരു ഡോക്ടറെ സന്ദ്ർശിച്ചിട്ടുണ്ടാവുമെന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref name=Pir1998/><ref>{{cite journal|last=ലുവോമ|first=ജെ.ബി.|coauthors=മാർട്ടിൻ, സി.ഇ.; പിയേഴ്സൺ, ജെ.എൽ.|title=കോണ്ടാക്റ്റ് വിത്ത് മെന്റൽ ഹെൽത്ത് ആൻഡ് പ്രൈമറി കെയർ പ്രൊവൈഡേഴ്സ് ബിഫോർ സൂയിസൈഡ്: എ റിവ്യൂ ഓഫ് ദി എവിഡൻസ്.|journal=ദി അമേരിക്കൻ ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി|date=2002 Jun|volume=159|issue=6|pages=909–16|pmid=12042175}}</ref> ഒരു പഠനത്തിൽ കണ്ടത് ആത്മഹത്യയിലൂടെ മരിച്ചുപോയവരിൽ 25–40% പേരും തൊട്ടുമുൻപത്തെ ഒരു വർഷത്തിനുള്ളിൽ മാനസികരോഗവിദഗ്ദ്ധരെ സന്ദർശിച്ചിട്ടുണ്ടാകുമെന്നാണ്.<ref name="University of Manchester Centre for Mental Health and Risk"/><ref name=Pir1998>{{cite journal|last=പിർകിസ്|first=ജെ.|coauthors=ബർഗസ്, പി.|title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് റീസൻസി ഓഫ് ഹെൽത്ത് കെയർ കോണ്ടാക്റ്റ്സ്. എ സിസ്റ്റമിക് റിവ്യൂ.|journal=ദി ബ്രിട്ടീഷ് ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി : ദി ജേണൽ ഓഫ് മെന്റൽ സയൻസ്|date=1998 Dec|volume=173|pages=462–74|pmid=9926074}}</ref> ===ലഹരിവസ്തുക്കളുടെ ദുരുപയോഗം=== [[File:The Drunkard's Progress 1846.jpg|thumb|upright=1.35|"ദി ഡ്രങ്കാർഡ്സ് പ്രോഗ്രസ്", 1846. മദ്യപാനം എങ്ങനെ ആത്മഹത്യയിലേയ്ക്ക് നയിക്കുന്നു എന്ന് ചിത്രീകരിക്കുന്നു.]] വിഷാദരോഗം കഴിഞ്ഞാൽ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് വഴിവയ്ക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകം [[Substance abuse|ലഹരിവസ്തുക്കളുടെ ദുരുപയോഗമാണ്]].<ref>{{cite book|last=Perrotto|first=ജെറോം ഡി. ലെവിൻ, ജോസഫ് കൾക്കിൻ, റിച്ചാർഡ് എസ്.|title=ഇൻട്രൊഡക്ഷൻ റ്റു കെമിക്കൽ ഡിപ്പൻഡൻസി കൗൺസലിംഗ്|year=2001|publisher=ജേസൺ അരോൺസൺ|location=Nനോർത്ത്‌വേൽ, ന്യൂ ജേഴ്സി|isbn=978-0-7657-0289-0|pages=150–152|url=http://books.google.com/?id=felzn3Ntd-cC&pg=RA1-PA151}}</ref> ലഹരിവസ്തുക്കൾ സ്ഥിരമായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് മാത്രമല്ല, അവ അമിതമായി ലഹരികേറും വിധം ഉപയോഗിക്കുന്നതും ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.<ref name=Drug2011/><ref name=Fadem2004/> വേർപാടുകൾ പോലെയുള്ള സ്വകാര്യ ദുഃഖങ്ങളും ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.<ref name=Fadem2004>{{cite book|last=ഫാദെം|first=ബാ‌ർബറ|title=ബിഹേവിയറൽ സയൻസ് ഇൻ മെഡിസിൻ|year=2004|publisher=ലിപ്പിൻകോട്ട് വില്യംസ് & വിൽക്കിൻസ്|location=ഫിലാഡെൽഫിയ|isbn=978-0-7817-3669-5|page=217|url=http://books.google.ca/books?id=KB-g-oBfApsC&q=217}}</ref> ലഹരിമരുന്നുകളുടെ ദുരുപയോഗത്തിന് മാനസികരോഗവുമായും ബന്ധമുണ്ട്.<ref name=Drug2011/> <!--Sedatives (EtOH, benzodiazepines, opioids --> ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന അവസരത്തിൽ ധാരാളം ആൾക്കാർ [[sedative|സെഡേറ്റീവ്-ഹിപ്നോട്ടിക് മരുന്നുകൾ]] കഴിച്ചിട്ടുണ്ടാവും.<ref name=Youssef2008>{{cite journal |author=യൂസഫ് എൻ.എ., റിച്ച് സി.എൽ. |title=ഡസ് അക്യൂട്ട് ട്രീറ്റ്മെന്റ് വിത്ത് സെഡേറ്റീവ്/ഹിപ്നോട്ടിക്സ് ഫോർ ആൻ‌ക്സൈറ്റി ഇൻ ഡിപ്രസ്സ്ഡ് പേഷ്യന്റ്സ് അഫക്റ്റ് സൂയിസൈഡ് റിസ്ക്? എ ലിറ്ററേച്ചർ റിവ്യൂ |journal=ആൻ ക്ലിൻ സൈക്കിയാട്രി |volume=20 |issue=3|pages=157–69 |year=2008 |pmid=18633742 |doi=10.1080/10401230802177698 |url=}}</ref> 15% മുതൽ 61% വരെ കേസുകളിൽ മദ്യവും ഉള്ളിൽ ചെന്നിട്ടുണ്ടാകും.<ref name=Drug2011/> മദ്യത്തിന്റെ ഉപയോഗം കൂടുതലുള്ളതും കൂടുതൽ മദ്യശാലകളുള്ളതുമായ രാജ്യങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യാനിരക്കും കൂടുതലാണ്.<ref name=ETOH2006/> മൊത്തത്തിൽ എല്ലാ തരം മദ്യങ്ങളൂടേയും ആകെ ഉപഭോഗത്തേക്കാൾ വാറ്റിയെടുത്ത മദ്യത്തിന്റെ മാത്രം ഉപഭോഗവുമായാണ് ഇതിന് നേരിട്ടുള്ള ബന്ധമുള്ളത്.[14]<ref name=Drug2011/> മദ്യപാനത്തിന് എപ്പോഴെങ്കിലും ചികിത്സ തേടിയിട്ടുള്ളവരിൽ 2.2–3.4% ആത്മഹത്യയിലൂടെ മരണപ്പെടാറുണ്ട്.<ref name=ETOH2006>{{cite journal|last=ഷെർ|first=എൽ.|title=ആൾക്കഹോൾ കൺസംഷൻ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ്.|journal=QJM : മന്ത്‌ലി ജേണൽ ഓഫ് ദി അസ്സോസിയേഷൻ ഓഫ് ഫിസിഷ്യൻസ്|date=2006 Jan|volume=99|issue=1|pages=57–61|pmid=16287907|doi=10.1093/qjmed/hci146}}</ref> ആത്മഹത്യയ്ക്കുശ്രമിക്കുന്ന മദ്യപാനികൾ സാധാരണഗതിയിൽ ഇതിനു മുൻപ് ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിച്ചിട്ടുള്ളതും പ്രായമുള്ളതുമായ പുരുഷന്മാരാണ്.<ref name=Drug2011/> ഹെറോയിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നവരിലെ മരണങ്ങളിൽ 3- മുതൽ 35% വരെ ആത്മഹത്യയാണ്. ഇത് ഹെറോയിൻ ഉപയോഗിക്കാത്തവരെ അപേക്ഷിച്ച് 14 മടങ്ങാണ്.<ref>{{cite journal |author=ഡാർക്കെ എസ്., റോസ് ജെ |title=സൂയിസൈഡ് എമങ്ങ് ഹെറോയിൻ യൂസേഴ്സ്: റേറ്റ്സ്, റിസ്ക് ഫാക്റ്റേഴ്സ് ആൻഡ് മെത്തേഡ്സ്|journal=അഡിക്ഷൻ |volume=97 |issue=11 |pages=1383–94 |year=2002 |month=നവംബർ |pmid=12410779 |doi= 10.1046/j.1360-0443.2002.00214.x|url=http://onlinelibrary.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0965-2140&date=2002&volume=97&issue=11&spage=1383}}</ref> <!--Stimulants --> [[cocaine|കൊക്കൈൻ]] [[methamphetamine|മെത്താംഫിറ്റമിൻ]] എന്നിവയുടെ ദുരുപയോഗവും ആത്മഹത്യയുമായി ശക്തമായ ബന്ധമുണ്ട്.<ref name=Drug2011/><ref>{{cite journal|last=ഡാർക്കെ|first=എസ്.|coauthors=കേയ്, എസ്.; മക്‌കെറ്റിൻ, ആർ.; ഡ്യൂഫ്ലോ, ജെ.title=മേജർ ഫിസിക്കൽ ആൻഡ് സൈക്കോളജിക്കൽ ഹാംസ് ഓഫ് മെത്താഫിറ്റമിൻ യൂസ്.|journal=ഡ്രഗ് ആൻഡ് ആൾക്കഹോൾ റിവ്യൂ|date=2008 മേയ്|volume=27|issue=3|pages=253–62|pmid=18368606|doi=10.1080/09595230801923702}}</ref> കൊക്കൈൻ ഉപയോഗിക്കുന്നവരിൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ളത് മരുന്ന് ലഭ്യമല്ലാത്ത അവസ്ഥയിലാണ് (വിത്ഡ്രോവൽ ഫേസ്).<ref>{{cite book|last=Jr|first=ഫ്രാങ്ക് ജെ. ഐഡ്,|title=ലെക്സിക്കൺ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി, ന്യൂറോളജി, ആൻഡ് ദി ന്യൂറോസയൻസസ്|year=2000|publisher=ലിപ്പിൻകോട്ട് വില്യംസ് ആൻഡ് വിൽക്കിൻസ്|location=ഫിലാഡൽഫിയ [u.a.]|isbn=978-0-7817-2468-5|page=256|url=http://books.google.ca/books?id=ea_QVG2BFy8C&q=256|edition=2nd ed.}}</ref> [[Inhalant abuse|ശ്വസിക്കുന്ന തരം ലഹരിവസ്തുക്കൾ]] ഉപയോഗിക്കുന്നവരും ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ ഉയർന്ന സാദ്ധ്യതയുള്ളവരാണ്. ഇത്തരക്കാരിൽ 65% ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റി ചിന്തിക്കുകയും 20% ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്.<ref name=Drug2011/> [[പുകവലി|പുകവലിക്കുന്നതും]] ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഘടകമാണ്.<ref name=Hughes2008>{{cite journal|last=ഹ്യൂസ്|first=ജെ.ആർ.|title=സ്മോക്കിംഗ് ആൻഡ് സൂയിസൈഡ്: എ ബ്രീഫ് ഓവർവ്യൂ.|url=https://archive.org/details/sim_drug-and-alcohol-dependence_2008-12-01_98_3/page/n4|journal=ഡ്രഗ് ആൻഡ് ആൾക്കഹോൾ ഡിപ്പൻഡൻസ്|date=2008 Dec 1|volume=98|issue=3|pages=169–78|pmid=18676099|doi=10.1016/j.drugalcdep.2008.06.003}}</ref> എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ ബന്ധം കാണപ്പെടുന്നത് എന്നത് വ്യക്തമല്ല. പുകവലിക്ക് അടിമപ്പെടാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ളവർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനും സാദ്ധ്യതയുണ്ട് എന്നും, പുകവലി കാരണമുണ്ടാകുന്ന അസുഖങ്ങൾ ജീവിതമവസാനിക്കാൻ ഒരു പ്രേരണയാകുന്നുണ്ടാകാം എന്നും പുകവലി തലച്ചോറിൽ ആത്മഹത്യാപ്രവണതയുണ്ടാക്കുന്ന തരം രാസമാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നുണ്ട് എന്നുമുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=Hughes2008/> [[കഞ്ചാവ്]] പോലുള്ള ലഹരി പദാർത്ഥങ്ങളുടെ ഉപയോഗങ്ങളും ആത്മഹത്യാപ്രവണത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതായി വിദഗ്ധർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.<ref name=Drug2011/> ===ചൂതാട്ടം=== [[ചൂത്|ചൂതാട്ടത്തിനോടുള്ള]] ആസക്തി ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യതയും ആത്മഹത്യാശ്രമം നടത്താനുള്ള സാദ്ധ്യതയും വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്തരക്കാരിൽ [[suicidal ideation|ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റിയുള്ള ചിന്തയും]] കൂടുതലായി കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite book |first1=സ്റ്റെഫാനോ |last1=പാല്ലന്റി |first2=നിക്കോളോ ബാൾഡീനി |last2=റോസ്സി |first3=എറിക് |last3=ഹൊളാന്റർ |chapter=11. പാത്തോളജിക്കൽ ഗാംബ്ലിംഗ് |editor1-first=എറിക് |editor1-last=ഹൊളാന്റർ |editor2-first=ഡാൻ ജെ. | editor2-last=സ്റ്റെയിൻ |title=ക്ലിനിക്കൽ മാനുവൽ ഓഫ് ഇംപൾസ് കണ്ട്രോൾ ഡിസോർഡേഴ്സ് |url=http://books.google.com/books?id=u2wVP8KJJtcC&pg=PA253 |year=2006 |publisher=അമേരിക്കൻ സൈക്കിയാട്രിക് പബ് |isbn=978-1-58562-136-1 |page=253}}</ref> ചൂതാട്ടത്തോട് അത്യാസക്തിയുള്ളവരിൽ (പാത്തോളജിക്കൽ ഗാംബ്ലേഴ്സ്) 12 മുതൽ 24% വരെ ആൾക്കാർ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിക്കാറുണ്ട്.<ref name=Oliv2008/> ഇത്തരക്കാരിലെ ദമ്പതിമാരിൽ സാധാാരണക്കരെ അപേക്ഷിച്ച് മൂന്നിരട്ടി ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യതയുണ്ട്.<ref name=Oliv2008>{{cite journal|last=ഓ‌ളിവേറിയ|first=എം.പി.|coauthors=സിൽവേറിയ, ഡി.എക്സ്; സിൽവിയ, എം.ടി.|title=[പാത്തോളജിക്കൽ ഗാംബ്ലിംഗ് ആൻഡ് ഇറ്റ്സ് കോൺസിക്വൻസസ് ഫോർ പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്].|journal=റെവിസ്റ്റ് ഡെ സൗഡെ പബ്ലിക്ക|date=2008 Jun|volume=42|issue=3|pages=542–9|pmid=18461253}}</ref> ചൂതാട്ടക്കാരിൽത്തന്നെ മാനസിക രോഗമുള്ളവർ, മദ്യപാനികൾ, ലഹരിമരുന്നുപയോഗിക്കുന്നവർ എന്നീ വിഭാഗങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്.<ref>{{cite journal|last=ഹാൻസെൻ|first=എം.|coauthors=റോസ്സോ, ഐ.|title=[ഗാംബ്ലിംഗ് ആൻഡ് സൂയിസൈഡൽ ബിഹേവിയർ].|journal=ടൈഡ്സ്ക്രിഫ്റ്റ് ഫോർ ഡെൻ നോർസ്കെ ലൈഗെഫോറെനിംഗ് : ടൈഡെസ്ക്രിഫ്റ്റ് ഫോർ പ്രാക്റ്റിസ്ക് മെഡിസിൻ നൈ റൈക്കെ|date=2008 Jan 17|volume=128|issue=2|pages=174–6|pmid=18202728}}</ref> ===രോഗാവസ്ഥകൾ=== ആത്മഹത്യയും ശാരീരിക രോഗങ്ങളും തമ്മിൽ ബന്ധമുള്ളതായി കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=Tint2010/> [[chronic pain|വിട്ടുമാറാത്ത വേദന]],<ref>{{cite journal|last=മാൻതോർപ്|first=ജെ|coauthors=ഇലിഫ്, എസ്.|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ ലേറ്റർ ലൈഫ്: പബ്ലിക് ഹെൽത്ത് ആൻഡ് പ്രാക്റ്റീഷണർ പെർസ്പെക്റ്റീവ്സ്.|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് ജെറിയാട്രിക് സൈക്കിയാട്രി|date=2010 Dec|volume=25|issue=12|pages=1230–8|pmid=20104515|doi=10.1002/gps.2473}}</ref> [[traumatic brain injury|മസ്തിഷ്കത്തിലേൽക്കുന്ന പരിക്ക്]],<ref>{{cite journal |author=സിംസൺ ജി.കെ., ടേറ്റ് ആർ.എൽ. |title=പ്രിവന്റിംഗ് സൂയിസൈഡ് ആഫ്റ്റർ ട്രോമാറ്റിക് ബ്രെയിൻ ഇൻജുറി: ഇംപ്ലിക്കേഷൻസ് ഫോർ ജനറൽ പ്രാക്റ്റീസ് |journal=മെഡ്. ജെ. ഓസ്ട്ർ. |volume=187 |issue=4 |pages=229–32 |year=2007 |month=ഓഗസ്റ്റ് |pmid=17708726 |url=http://www.mja.com.au/public/issues/187_04_200807/sim11240_fm.html |archive-date=2011-09-10 |access-date=2013-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910033458/http://www.mja.com.au/public/issues/187_04_200807/sim11240_fm.html |url-status=dead }}</ref> അർബ്ബുദം,<ref name=Ang2012>{{cite journal|last=ആൻഗുവിയാനോ|first=എൽ.|coauthors=മേയർ, ഡി.കെ.; പിവെൻ, എം.എൽ; റോസൻസ്റ്റൈൻ, ഡി.|title=എ ലിറ്ററേച്ചർ റിവ്യൂ ഓഫ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ കാൻസർ പേഷ്യന്റ്സ്.|journal=കാൻസർ നേഴ്സിംഗ്|date=2012 Jul–Aug|volume=35|issue=4|pages=E14-26|pmid=21946906|doi=10.1097/NCC.0b013e31822fc76c}}</ref> [[hemodialysis|ഡയാലിസിസ്]] ചെയ്യുന്നവർ, [[HIV|എച്ച്.ഐ.വി.]] ബാധിതർ, [[systemic lupus erythematosus|സിസ്റ്റമിക് ലൂപ്പസ് എറിത്തമറ്റോസിസ്]] ബാധിച്ചവർ തുടങ്ങിയവരിൽ ആത്മഹത്യാ സാദ്ധ്യത കൂടുതലായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.<ref name=Tint2010/> അർബ്ബുദബാധിതരാണെന്ന് രോഗനിർണ്ണയം നടന്നുകഴിഞ്ഞാൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത ഇരട്ടിയായി വർദ്ധിക്കും.<ref name=Ang2012/> ഒന്നിലധികം രോഗങ്ങളുള്ളവരിൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത വളരെയധികമാണ്. ജപ്പാനിൽ രോഗങ്ങളാണ് ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ഏറ്റവും പ്രധാന കാരണമായി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കപ്പെടുന്നത്.<ref>{{cite book|last=യിപ്|first=എഡിറ്റഡ് ബൈ പോൾ എസ്.എഫ്.|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ ഏഷ്യ: കോസസ് ആൻഡ് പ്രിവൻഷൻ|year=2008|publisher=ഹോങ്ക് കോങ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്സ്|location=ഹോങ്ക് കോങ്|isbn=9789622099432|page=11|url=http://books.google.ca/books?id=HuHQbtlyM40C&pg=PA11}}</ref> [[insomnia|ഉറക്കക്കുറവ്]]<ref>{{cite journal|last=റൈബൈറോ|first=ജെ.ഡി.|coauthors=പീസ്, ജെ.എൽ.; ഗുട്ടിറെസ്, പി.എം.; സിൽവ, സി.; ബെർണെർട്ട്, അർ.എ.; റഡ്, എം.ഡി.; ജോയ്നർ ടി.ഇ., ജൂനിയർ|title=സ്ലീപ് പ്രോബ്ലംസ് ഔട്ട്‌പെർഫോം ഡിപ്രഷൻ ആൻഡ് ഹോപ്പ്ലസ്സ്നസ്സ് ആസ് ക്രോസ് സെക്ഷണൽ ആൻഡ് ലോൻജിറ്റ്യൂഡ്നൽ പ്രെഡിക്കേറ്റേഴ്സ് ഓഫ് സൂയിസിഡൽ ഐഡിയേഷൻ ആൻഡ് ബിഹേവിയർ ഇൻ യങ് അഡൾട്ട്സ് ഇൻ ദി മിലിട്ടറി.|journal=ജേണൽ ഓഫ് അഫക്റ്റീഫ് ഡിസോർഡേഴ്സ്|date=2012 Feb|volume=136|issue=3|pages=743–50|pmid=22032872|doi=10.1016/j.jad.2011.09.049}}</ref> [[sleep apnea|സ്ലീപ് ആപ്നിയ]] എന്നിവ വിഷാദത്തിനും ആത്മഹത്യയ്ക്കും കാരണമാകുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ വിഷാദരോഗവുമായി ബന്ധമില്ലാതെ തന്നെ ഉറക്കവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രശ്നങ്ങൾ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് കാരണമാകാം.<ref>{{cite journal|last=ബെർണെർട്ട്|first=ആർ.എ.|coauthors=ജോയ്നർ ടി.ഇ., ജൂനിയർ; കുക്രോവിക്സ്, കെ.സി.; ഷ്മിഡ്റ്റ്, എൻ.ബി.; ക്രാക്കോവ്, ബി.|title=സൂയിസൈഡാലിറ്റി ആൻഡ് സ്ലീപ് ഡിസ്റ്റർബൻസസ്.|journal=സ്ലീപ്|date=2005 Sep|volume=28|issue=9|pages=1135–41|pmid=16268383}}</ref> <!--A number of other medical conditions may present with symptoms similar to mood disorders including: [[hypothyroidism]], [[Alzheimer's disease|Alzheimer's]], [[brain tumor]]s, [[systemic lupus erythematosus]], and adverse effects from a number of medications (such as [[beta blocker]]s and [[steroids]]).<ref name=EB2011/>--> ===മാനസികാവസ്ഥകൾ=== [[നൈരാശ്യവാദം|നിരാശാബോധം]], ജീവിതത്തിൽ സന്തോഷമില്ലാതാകുക, [[വിഷാദരോഗം]], വ്യാകുലത എന്നിങ്ങനെ പല മാനസികാവസ്ഥക‌ൾ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് കാരണമാകാറുണ്ട്.<ref name=Che2012/> പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കാനുള്ള കഴിവുകുറവ്, മുൻപുണ്ടായിരുന്ന ശേഷികൾ നഷ്ടപ്പെടുക, പെട്ടെന്നുണ്ടാകുന്ന മനഃശ്ചാഞ്ചല്യങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള കഴിവുകുറവ് എന്നിവ പ്രാധാന്യമുള്ള ഘടകങ്ങളാണ്.<ref name=Che2012/><ref name=Joiner2005>{{cite journal|last=ജോയ്നർ ടി.ഇ.|first=ജൂനിയർ|coauthors=ബ്രൗൺ, ജെ.എസ്.; വിൻഗേറ്റ്, എൽ.ആർ|title=ദി സൈക്കോളജി ആൻഡ് ന്യൂറോബയോളജി ഓഫ് സൂയിസൈഡൽ ബിഹേവിയർ|journal=ആനുവൽ റിവ്യൂ ഓഫ് സൈക്കോളജി|year=2005|volume=56|pages=287–314|pmid=15709937|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070320}}</ref> പ്രായമുള്ളവരിൽ മറ്റുള്ളവർക്ക് ബാദ്ധ്യതയാകും എന്ന തോന്നൽ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു.<ref name=Van2011>{{cite journal|last=വാൻ ഓർഡൻ|first=കെ.|coauthors=കോൺവെൽ, വൈ|title=സൂയിസൈഡ്സ് ഇൻ ലേറ്റ് ലൈഫ്.|journal=കറണ്ട് സൈക്കിയാട്രി റിപ്പോർട്ട്സ്|date=2011 Jun|volume=13|issue=3|pages=234–41|pmid=21369952|doi=10.1007/s11920-011-0193-3|pmc=3085020}}</ref><ref name=Van2011/> കുടുംബാംഗത്തിന്റെയോ സുഹൃത്തിന്റെയോ മരണം, തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുക, സമൂഹത്തിൽ ഒറ്റപ്പെടുക (ഒറ്റയ്ക്കുതാമസിക്കുന്നതുപോലെ) എന്നിങ്ങനെയുള്ള ജീവിതത്തിലെ പിരിമുറുക്കങ്ങൾ ആത്മഹത്യയ്ക്കുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.<ref name=Che2012/> വിവാഹം കഴിച്ചിട്ടില്ലാത്തവരുടെ അപായസാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്.<ref name=EB2011/> മതവിശ്വാസം ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കുറയ്ക്കും.<ref name=Religion2009>{{cite journal|last=കോണിഗ്|first=എച്ച്.‌ജി.|title=റിസേർച്ച് ഓൺ റിലീജിയൺ, സ്പിരിച്വാലിറ്റി, ആൻഡ് മെന്റൽ ഹെൽത്ത്: എ റിവ്യൂ|journal=കനേഡിയൻ ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി. Revue canadienne de psychiatrie|date=2009 May|volume=54|issue=5|pages=283–91|pmid=19497160}}</ref> മിക്ക മതങ്ങളും ആത്മഹത്യയ്ക്കതിരായി നിലപാടെടുക്കുന്നതാവാം ഇതിന് കാരണമെന്നാണ് കരുതുന്നത്. മതം ഒരാൾ മറ്റു മനുഷ്യരുമായി ഇടപെടാനുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതും ഇതിന്റെ കാരണമാകാം.<ref name=Religion2009/> മതവിശ്വാസികളിൽ തന്നെ [[മുസ്ലിം|മുസ്ലീമുകളാണ്]] ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ആത്മഹത്യാനിരക്കുള്ള വിഭാഗം.<ref name=Islam2006>{{cite journal|last=ലെസ്റ്റർ|first=ഡി|title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് ഇസ്ലാം|journal=ആർക്കൈവ്സ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ് റിസേർച്ച് : ഒഫീഷ്യൽ ജേർണൽ ഓഫ് ദി ഇന്റർനാഷണൽ അക്കാദമി ഓഫ് സൂയിസൈഡ് റിസേർച്ച്|year=2006|volume=10|issue=1|pages=77–97|pmid=16287698|doi=10.1080/13811110500318489}}</ref> മറ്റുള്ളവർ തങ്ങളുടെ മേൽ [[bullying|കുതിരകയറുന്നതോ]] തങ്ങൾക്കെതിരായ [[prejudice|മുൻധാരണകൾ]] വച്ചുപുലർത്തുന്നതോ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് കാരണമാകാം.<ref name=Cox2012>{{cite journal |last1= കോ‌ക്സ് |first1= വില്യം ടി.എൽ. |last2= അബ്രാംസൺ |first2= ലിൻ വൈ. |last3= ഡെവൈൻ |first3= പട്രീഷ്യ ജി. |last4= ഹോള്ളൺ |first4= സ്റ്റീവൻ ഡി. |year= 2012 |title= സ്റ്റീരിയോടൈപ്പ്സ്, പ്രെജുഡിസ് ആൻഡ് ഡിപ്രഷൻ: ദി ഇന്റഗ്രേറ്റഡ് പെർസ്പെക്റ്റീവ് |journal= [[Perspectives on Psychological Science (journal)|പെർസ്പെക്റ്റീവ്സ് ഓൺ സൈക്കോളജിക്കൽ സയൻസ്]] |volume= 7 |issue= 5 |pages= 427–449 |publisher= |doi= 10.1177/1745691612455204 |url= http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |accessdate= |archive-date= 2012-10-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121020230619/http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |url-status= dead }}</ref> കുട്ടിക്കാലത്തുണ്ടായ [[ബാലപീഡനം|ലൈംഗികചൂഷണവും]]<ref>{{cite journal|last=വെഗ്മാൻ|first=എച്ച്.എൽ.|coauthors=സ്റ്റെറ്റ്ലർ, സി|title=എ മെറ്റാ അനാലിറ്റിക് റിവ്യൂ ഓഫ് ദി എഫക്റ്റ്സ് ഓഫ് ചൈൽഢുഡ് അബ്യൂസ് ഓൺ മെഡിക്കൽ ഔട്ട്കംസ് ഇൻ അഡൾട്ട്‌ഹുഡ്.|url=https://archive.org/details/sim_psychosomatic-medicine_2009-10_71_8/page/805|journal=സൈക്കോസോമാറ്റിക് മെഡിസിൻ|date=2009 Oct|volume=71|issue=8|pages=805–12|pmid=19779142|doi=10.1097/PSY.0b013e3181bb2b46}}</ref> [[foster care|യഥാർത്ഥ മാതാപിതാക്കളല്ലാത്തവരുടെ സംരക്ഷണയി‌ൽ വളരുന്നതും]] അപകടസാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.<ref>{{cite journal|last=ഓസ്‌വാൾഡ്|first=എസ്.എച്ച്.|coauthors=ഹെയ്‌ൽ, കെ.; ഗോൾഡ്ബെക്ക്, എൽ.|title=ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് മാൽട്രീറ്റ്മെന്റ് ആൻഡ് മെന്റൽ ഹെൽത്ത് പ്രോബ്ലംസ് ഇൻ ഫോസ്റ്റർ ചിൽഡ്രെൺ: എ റിവ്യൂ ഓഫ് ദി ലിറ്ററേച്ചർ.|journal=ജേണൽ ഓഫ് പീഡിയാട്രിക് സൈക്കോളജി|date=2010 Jun|volume=35|issue=5|pages=462–72|pmid=20007747|doi=10.1093/jpepsy/jsp114}}</ref> ആത്മഹത്യകൾ മുഴുവനായെടുത്താൽ ഏകദേശം 20% എണ്ണം ലൈംഗികചൂഷണം കാരണമുണ്ടാകുന്നതാണ്.<ref name=Brent2008/> ആത്മഹത്യയുടെ [[evolutionary psychology|പരിണാമസംബന്ധിയായ]] ഒരു വിശദീകരണം ഇത് സമൂഹത്തിന്റെ [[inclusive fitness|ഇൻക്ലൂസീവ് ഫിറ്റ്നസ്]] ( ധാരാളം സന്തതികളുണ്ടാകാനും, അവർക്ക് താങ്ങയി നിൽക്കാനും, ആ സന്തതികൾക്ക് തിരികെ തങ്ങൾക്ക് ചുറ്റുമുള്ളവർക്കു താങ്ങായിമാറാനും ഉള്ള ശേഷി) വർദ്ധിപ്പിക്കുമെന്നതാണ്. ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന വ്യക്തിക്ക് കൂടുതൽ കുട്ടികൾ ഉണ്ടാകാനോ അയാൾ മറ്റുള്ളവരെ സഹായിക്കാനോ ഉള്ള സാദ്ധ്യതകൾ ഇല്ലെങ്കിൽ പോലും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതിലൂടെ അയാൾ തന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ വിഭവങ്ങൾ ഫലത്തിൽ ശോഷിപ്പിക്കുന്നുണ്ട് എന്നതാണ് ഈ വാദത്തിന്നടിസ്ഥാനം. ആരോഗ്യമുള്ള കൗമാരപ്രായക്കാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത് ഇൻക്ലൂസീവ് ഫിറ്റ്നസ് വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് ഇതിനെതിരായ ഒരു വാദം. പഴയ ഒരു സാഹചര്യത്തിൽ [[Adaptation|ജീവിക്കുവാനുള്ള ശേഷി]] വികസിപ്പിച്ചാലും അത് പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ ഫലവത്താകണമെന്നില്ല.<ref name=Joiner2005/><ref>{{cite journal|last=കോൺഫർ|first=ജാമീ സി.|coauthors=ഈസ്റ്റൺ, ജൂഡിത്ത് എ..; ഫ്ലൈഷ്മാൻ, ഡയാന എസ്.; ഗോയട്സ്, കാരി ഡി.; ലൂയിസ്, ഡേവിഡ് എം.ജി.; പെറില്ലോ, കാരിൻ; ബസ്സ്, ഡേവിഡ് എം.|title=ഇവല്യൂഷണറി സൈക്കോളജി: കോൺടോവേഴ്സീസ്, ക്വസ്റ്റിൻസ്, പ്രോസ്പെക്റ്റ്സ് ആൻഡ് ലിമിറ്റേഷൻസ്.|journal=അമേരിക്കൻ സൈക്കോളജിസ്റ്റ്|date=2010 January 1|volume=65|issue=2|pages=110–126|doi=10.1037/a0018413|pmid=20141266}}</ref> ദാരിദ്ര്യം ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.<ref name=Stark2011>{{cite journal|last=സ്റ്റാർക്ക്|first=സി.ആർ.|coauthors=റിയർഡാൻ, വി; ഒ'കോണർ, ആർ.|title=എ കോൺസപ്ച്വൽ മോഡൽ ഓഫ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ റൂറൽ ഏരിയാസ്.|journal=റൂറൽ ആൻഡ് റിമോട്ട് ഹെൽത്ത്|year=2011|volume=11|issue=2|page=1622|pmid=21702640}}</ref> പ്രത്യേകിച്ച് ചുറ്റുമുള്ളവരെ അപേക്ഷിച്ച് ഒരാൾക്കു ദാരിദ്ര്യം വർദ്ധിക്കുന്നത് അയാളുടെ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കൂട്ടുന്നതായി കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ഡാലി|first=മേരി|title=റിലേറ്റീവ് സ്റ്റേറ്റസ് ആൻഡ് വെൽ ബീയിം‌ഗ്: എവിഡൻസ് ഫ്രം യു.എസ്. സൂയിസൈഡൽ ഡെത്ത്സ്|journal=ഫെഡറ‌ൽ റിസർവ് ബാങ്ക് ഓഫ് സാൻ ഫ്രാൻസിസ്കോ വർക്കിംഗ് പേപ്പർ സീരീസ്|date=Sept 2012|url=http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|access-date=2013-07-02|archive-date=2012-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019134902/http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|url-status=dead}}</ref> 1997-നു ശേഷം ഇന്ത്യയിൽ 200,000-ലധികം കർഷകർ ആത്മഹത്യ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[debt|കടം]] സംബന്ധിച്ച പ്രശ്നങ്ങളാണ് ഇതിന്റെ ഭാഗികമായ കാരണം.<ref>{{cite news|last=ലെർണർ|first=ജോർജ്|title=ആക്റ്റിവിസ്റ്റ്: ഫാർമർ സൂയിസൈഡ്സ് ഇൻ ഇത്യ ലിങ്ക്ഡ് റ്റു ഡെ‌ബ്റ്റ്, ഗ്ലോബലൈസേഷൻ|url=http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM:WORLD|accessdate=2013 February 13|newspaper=CNN World|date=Jan 5,2010|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116020225/http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM%3AWORLD|url-status=dead}}</ref> ചൈനയിൽ നഗരപ്രദേശങ്ങളെ അപേക്ഷിച്ച് ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത മൂന്നിരട്ടിയാണ്. ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിലെ സാമ്പത്തികബുദ്ധിമുട്ടുകളാണ് ഇതിന് കാരണമെന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്.<ref>{{cite journal|last=ലോ|first=എസ്.|coauthors=ലിയു, പി.|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ ചൈന: യുനീക്വ് ഡെമോഗ്രാഫിക് പാറ്റേൺസ് ആൻഡ് റിലേഷൻഷിപ് റ്റു ഡിപ്രസീവ് ഡിസോർഡർ.|journal=കറണ്ട് സൈക്കിയാട്രിക് റിപ്പോർട്ട്സ്|date=2008 Feb|volume=10|issue=1|pages=80–6|pmid=18269899}}</ref> ===മാദ്ധ്യമങ്ങൾ=== ഇന്റർനെറ്റുൾപ്പെടെയുള്ള മാദ്ധ്യമങ്ങൾ ആത്മഹത്യകളിൽ ഒരു പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നുണ്ട്.<ref name=Hawton2012/> മാദ്ധ്യമങ്ങൾ ആത്മഹത്യയെ പ്രാധാന്യത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും അവതരിപ്പിക്കുന്നതും കാ‌ൽപ്പനികമായ ഒന്നായി ചിത്രീകരിക്കുന്നതും ആത്മഹത്യാനിരക്ക് വർദ്ധിക്കാൻ കാരണമാകും.<ref name=Boh2012>{{cite journal|last=ബോഹാന്ന|first=ഐ.|coauthors=വാങ്ങ്, എക്സ്.|title=മീഡിയ ഗൈഡ്‌ലൈൻസ് ഫോർ ദി റെസ്പോൺസിബിൾ റിപ്പോർട്ടിംഗ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ്: എ റിവ്യൂ ഓഫ് എഫക്റ്റീവ്നസ്.|journal=ക്രൈസിസ്|year=2012|volume=33|issue=4|pages=190–8|pmid=22713977|doi=10.1027/0227-5910/a000137}}</ref> ആത്മഹത്യ എങ്ങനെയാണ് ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് വളരെ വിശദമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നത് ആത്മഹത്യകളുടെ എണ്ണം കൂടാൻ കാരണമാകും.<ref name=Yip2012/> ഒരു ആത്മഹത്യയെ മാതൃകയാക്കി മറ്റനേകം പേർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാറുണ്ട്. [[Johann Wolfgang von Goethe|ഗോഥെയുടെ]] ''[[The Sorrows of Young Werther|ദി സോറോസ് ഓഫ് യങ് വെർത്തർ]]'' എന്ന കൃതിയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഈ പ്രതിഭാസത്തെ [[Werther effect|വെർത്തർ പ്രഭാവം]] എന്ന് വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref name=Sia2012/> മരണത്തിന്റെ കാല്പനികഭാവത്തിൽ ആകൃഷ്ടരാകുന്ന കൗമാരപ്രായക്കാരിലാണ് അപകടസാദ്ധ്യത കൂടുതൽ.<ref>{{cite journal |author=സ്റ്റാക്ക് എസ്. |title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ ദി മീഡിയ: എ ക്വാളിറ്റേറ്റീവ് റിവ്യൂ ഓഫ് സ്റ്റഡീസ് ബേസ്ഡ് ഓൺ നോൺ-ഫിക്ഷണൽ സ്റ്റോറീസ് |url=https://archive.org/details/sim_suicide-life-threatening-behavior_2005-04_35_2/page/121 |journal=സൂയിസൈഡ് ലൈഫ് ത്രെട്ട് ബിഹേവ് |volume=35 |issue=2 |pages=121–33 |year=2005 |month=April |pmid=15843330 |doi=10.1521/suli.35.2.121.62877 }}</ref> വാർത്താമാദ്ധ്യമങ്ങൾക്ക് ആത്മഹത്യാസ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകളിൽ ഒരു പ്രധാന സ്ഥാനമാണുള്ളതെങ്കിലും വിനോദമാദ്ധ്യമങ്ങൾക്ക് ഇതിലുള്ള പ്രാധാന്യം വ്യക്തമല്ല.<ref>{{cite journal |author=പിർകിസ് ജെ. |title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് ദി മീഡിയ |journal=Psychiatry |volume=8 |issue=7 |pages=269–271 |date=July 2009 |doi=10.1016/j.mppsy.2009.04.009 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1476179309000 72X}}</ref> ആത്മഹത്യാപ്രവണതയുള്ളവർക്ക് എങ്ങനെ ആത്മഹത്യയിൽ നിന്ന് രക്ഷപെടാം എന്നതുസംബന്ധിച്ച വാർത്തകൾക്ക് ആത്മഹത്യാനിരക്ക് കുറയ്ക്കാനുള്ള കഴിവുണ്ട്. ഇതിനെ പാപാജെനോ പ്രഭാവം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. [[Wolfgang Amadeus Mozart|മൊസാർട്ടിന്റെ]] ''[[The Magic Flute|ദി മാജിക് ഫ്ലൂട്ട്]]'' എന്ന ഒപറയിലെ കഥാപാത്രത്തിന്റെ പേരിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഈ പ്രഭാവത്തിന് പേരു ലഭിച്ചത്. സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരാളെ നഷ്ടപ്പെടുമോ എന്ന് ഭയന്ന് ആത്മഹത്യയ്ക്കൊരുങ്ങുന്ന ഒരാളെ സുഹൃത്തുക്കൾ രക്ഷിക്കുന്നതാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം.<ref name=Sia2012>{{cite journal|last=സിസാസ്ക്|first=എം.|coauthors=വാർണിക്, എ|title=മീഡിയ റോൾസ് ഇൻ സൂയിസൈഡ് പ്രിവൻഷൻ: എ സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ.|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് എൻവയേണ്മെന്റൽ റിസേർച്ച് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2012 Jan|volume=9|issue=1|pages=123–38|pmid=22470283|doi=10.3390/ijerph9010123|pmc=3315075}}</ref> മാദ്ധ്യമങ്ങൾ വാർത്താ റിപ്പോർട്ടിംഗിൽ മാർഗ്ഗരേഖകൾ പാലിച്ചാൽ ആത്മഹത്യകൾ കുറയ്ക്കാൻ സാധിക്കും.<ref name=Boh2012/> എങ്കിലും മാദ്ധ്യമരംഗം ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനോട് സഹകരിക്കാറില്ല.<ref name=Boh2012/> ===യുക്തിപരമായ തീരുമാനം=== ചിന്തിച്ച് കാര്യകാരണസഹിതം സ്വന്തം ജീവനെടുക്കാൻ തീരുമാനിക്കുന്നതിനെയാണ് [[Rational suicide|റാഷണൽ സൂയിസൈഡ്]] (യുക്തിപരമായ ആത്മഹത്യ) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.<ref name=Loue2008>{{cite book|last=ലൗവേ|first=സാന|title=എൻസൈക്ലോപീഡിയ ഓഫ് ഏജിംഗ് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത് : വിത്ത് 19 ടേബിൾസ്|year=2008|publisher=സ്പ്രിംഗർ|location=ന്യൂ യോർക്ക്|isbn=978-0-387-33753-1|page=696|url=http://books.google.ca/books?id=rTMrB0AutLwC&pg=PA696}}</ref> ആത്മഹത്യ ഒരിക്കലും യുക്തിസഹമല്ല എന്നാണ് ചിലരുടെ അഭിപ്രായം.<ref name=Loue2008/> മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രയോജനത്തിനായി സ്വന്തം ജീവനെടുക്കുന്നതിനെ [[altruistic suicide|ആൾട്രൂയിസ്റ്റിക് സൂയിസൈഡ്]] എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.<ref name=Moody2010>{{cite book|last=മൂഡി|first=ഹാരി ആർ.|title=ഏജിംഗ് : കോൺസപ്റ്റ്സ് ആൻഡ് കോണ്ട്രോവേഴ്സീസ്|year=2010|publisher=പൈൻ ഫോർജ് പ്രെസ്സ്|location=ലോസ് ആഞ്ചൽസ്|isbn=978-1-4129-6966-6|page=158|url=http://books.google.ca/books?id=qj8GS77QAgwC&pg=PA158|edition=6th ed.}}</ref> പ്രായം കുറവുള്ളവർക്ക് കൂടുതൽ ഭക്ഷണം ലഭ്യമാകട്ടെ എന്ന് കരുതി ഒരു വൃദ്ധൻ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത് ഇതിനുദാഹരണമാണ്.<ref name=Moody2010/> ചില [[Eskimo|എസ്കിമോ]] സംസ്കാരങ്ങളി‌ൽ ഇത് ബഹുമാനവും ബുദ്ധിയും സൂചിപ്പിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.<ref name=Hales2012/> ഒരാൾ തന്റെ തന്നെ മരണത്തിനിടയാകും എന്ന അറിവോടെ ഒരു രാഷ്ട്രീയനടപടി എന്ന നിലയ്ക്ക് മറ്റുള്ളവർക്കെതിരേ നടത്തുന്ന ആക്രമണത്തെയാണ് ചാവേർ ആക്രമണം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.<ref>{{cite book|last=editor|first=താരെക് സോഭ്,|title=ഇന്നവേഷൻസ് ആൻഡ് അഡ്വാൻസസ് ഇൻ കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസസ് ആൻഡ് എഞ്ചിനിയറിംഗ്|year=2010|publisher=സ്പ്രിംഗർ വെർലാഗ്|location=ഡോർഡെച്റ്റ്|isbn=978-90-481-3658-2|page=503|url=http://books.google.ca/books?id=B-Zf1sQZapMC&pg=PA503|edition=Online-Ausg.}}</ref> സ്വന്തം ദേഹത്ത് സ്ഫോടകവസ്തുക്കൾ വച്ചുകെട്ടി ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തെത്തി സ്ഫോടനം നടത്തുന്ന രീതിയാണ് ഇതിലെ ഒരു രീതി. [[രാജീവ് ഗാന്ധി വധം|രാജീവ് ഗാന്ധി]], [[പ്രേമദാസ]] എന്നിവർ ഇത്തരം ആത്മഹത്യാ ബോംബറുടെ ആക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട പ്രമുഖരാണ്. [[രക്തസാക്ഷി|വീരചരമം]] പ്രാപിക്കുക എന്ന ആഗ്രഹമാണ് ചിലരെ ആത്മഹത്യാബോം‌ബിംഗ് നടത്താൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്.<ref name=Martyr2009/> [[Kamikaze (suicide attack)|കാമികാസി]] ആക്രമണങ്ങൾ ഒരുയർന്ന ലക്ഷ്യത്തിനായോ നൈതികമായ ഒരു ചുമതലയായോ കണ്ടാണ് നടത്തപ്പെട്ടിരുന്നത്.<ref name=Hales2012>{{cite book|last=ഹേൽസ്|first=എഡിറ്റഡ് ബൈ റോബർട്ട് ഐ. സൈമൺ, റോബർട്ട് ഇ.|title=ദി അമേരിക്കൻ സൈക്കിയാട്രിക് പബ്ലിഷിംഗ് ടെക്സ്റ്റ്ബുക്ക് ഓഫ് സൂയിസൈഡ് അസസ്സ്മെന്റ് ആൻഡ് മാനേജ്മെന്റ്|publisher=അമേരിക്കൻ സൈക്കിയാട്രിക് പബ്.|location=വാഷിംഗ്ടൺ ഡി.സി.|isbn=978-1-58562-414-0|page=714|url=http://books.google.ca/books?id=H8tigTjBCRkC&pg=PA714|edition=2nd ed.}}</ref> കൊലപാതകത്തെത്തുടർന്ന് ഒരാഴ്ച്ചയ്ക്കുള്ളിൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നതിനെയാണ് മർഡർ സൂയിസൈഡ് എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.<ref>{{cite journal|last=ഏലിയാസൺ|first=എസ്.|title=മർഡർ-സൂയിസൈഡ്: എ റിവ്യൂ ഓഫ് ദി റീസന്റ് ലിറ്ററേച്ചർ.|journal=ദി ജേണൽ ഓഫ് ദി അമേരിക്കൻ അക്കാദമി ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി ആൻഡ് ദി ലോ|year=2009|volume=37|issue=3|pages=371–6|pmid=19767502}}</ref> സാമൂഹ്യ സമ്മർദ്ദത്തെത്തുടർന്നാണ് [[Mass suicide|കൂട്ട ആത്മഹത്യകൾ]] സാധാരണഗതിയിൽ നടക്കുന്നത്. ഒരു സമൂഹത്തിലെ അംഗങ്ങൾ ഒരു നേതാവിന്റെ ഇച്ഛയ്ക്ക് വഴങ്ങുകയാണ് സാധാരണഗതിയിൽ സംഭവിക്കുന്നത്.<ref>{{cite book|last=സ്മിത്ത്|first=വില്യം കോൺബ്ലം ഇൻ കൊളാബറേഷൻ വിത്ത് കാരൊലിൻ ഡി.|title=സോഷ്യോളജി ഇൻ എ ചേഞ്ചിംഗ് വേൾഡ്|publisher=വാഡ്സ്‌വർത്ത് സെൻഗേജ് ലേണിംഗ്|location=ബെൽമോണ്ട്, സി.എം.|isbn=978-1-111-30157-6|page=27|url=http://books.google.ca/books?id=DtKcG6qoY5AC&pg=PT51|edition=9e [9th ed].}}</ref> രണ്ടാളുകൾ ചേർന്ന് ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നതിനെ [[suicide pact|ആത്മഹത്യാ ഉടമ്പടി]] എന്ന് വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=കാംപ്ബെൽ|first=റോബർട്ട് ജീൻ|title=കാംപ്ബെൽസ് സൈക്കിയാട്രിക് ഡിക്ഷണറി|year=2004|publisher=ഓക്സ്ഫോർഡ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്സ്|location=ഓക്സ്ഫോഡ്|isbn=978-0-19-515221-0|page=636|url=http://books.google.ca/books?id=Vrlsos_O13UC&pg=PA636|edition=8th ed.}}</ref> ജീവിതസാഹചര്യങ്ങൾ അസഹ്യമാകുമ്പോൾ (തുടർന്ന് ജീവിക്കുന്നത് അസഹനീയമാണെന്ന സാഹചര്യത്തിൽ) ചിലർ ഒരു രക്ഷ എന്ന നിലയിൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാറുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=വേടെക്ക്|first=എഡിറ്റഡ് ബൈ റോബർട്ട് എം.|title=മെഡിക്കൽ എത്ഥിക്സ്|year=1997|publisher=ജോൺസ് ആൻഡ് ബാർട്ട്ലെറ്റ്|location=സഡ്ബറി, മസ്സാച്യുസെറ്റ്സ്. [u.a.]|isbn=978-0-86720-974-7|page=292|url=http://books.google.ca/books?id=UCOT4sj-DwUC&pg=PA292|edition=2. ed.}}</ref> [[നാസി ജർമ്മനി|നാസി]] [[concentration camps|കോൺസൺട്രേഷൻ കാമ്പുകളിലെ]] ചില അന്തേവാസികൾ ഇലക്ട്രിക് വേലികളിൽ മനഃപൂർവ്വം പിടിച്ച് ആത്മഹത്യ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=ഗട്ട്മാൻ|first=യിസ്രായേൽ|title=അനാട്ടമി ഓഫ് ദി ഓഷ്‌വിറ്റ്സ് ഡെത്ത് കാമ്പ്|year=1998|publisher=പബ്ലിഷ്ഡ് ഇൻ അസോസിയേഷൻ വിത്ത് ദി യുനൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ് ഹോളോകോസ്റ്റ് മെമോറിയൽ മ്യൂസിയം, വാഷിംഗ്ടൺ ഡി.സി. ബൈ ഇൻഡ്യാന യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്|location=ബ്ലൂമിംഗ്ടൺ|isbn=978-0-253-20884-2|page=400|edition=1st pbk. ed.|coauthors=എഡിറ്റർ മൈക്കൽ ബെരെൻബൗം}}</ref> പഴയ തമിഴകത്തിൽ, യുദ്ധത്തിൽ പരാജിതരാകുകയോ, സാമൂഹ്യോത്തരവാദിത്തങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ കഴിയാതെ പോകുകയോ ചെയ്യുന്ന ഭരണകർത്താക്കളും മറ്റും ഒരിടത്ത് വടക്കോട്ടു നോക്കിയിരുന്ന്, ഭക്ഷണവും പാനീയങ്ങളും വർജ്ജിച്ച്, ജീവനൊടുക്കുന്ന "വടക്കിരിക്കൽ" എന്ന സ്വയംഹത്യാരീതി സ്വീകരിച്ചിരുന്നതായി സംഘകാലകൃതികൾ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട്. == ഓൺലൈൻ കൗൺസിലിംഗ് == പല രാജ്യങ്ങളിലും ആത്മഹത്യ തടയാൻ ഓൺലൈൻ കൗൺസിലിംഗ് സംവിധാനം ഏർപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. മാനസികാരോഗ്യ വിദഗ്ദരുടെ സഹായം മിക്കപ്പോഴും സൗജന്യമായി ഇതുവഴി ലഭ്യമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന് കേരളത്തിൽ നിലവിലുള്ള ചില ഹെല്പ് ലൈൻ നമ്പറുകൾ ഇതോടൊപ്പം കൊടുക്കുന്നു. 1056, 0471-2552056. ഇവ സർക്കാരിന്റെ ആരോഗ്യ വകുപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. == രീതികൾ == [[File:SuicideCFR.png|thumb|upright=1.35|അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ വിവിധ രീതികളുപയോഗിച്ച് ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നതിന്റെ നിരക്ക്.<ref name="Miller 393–408"/>]] വിവിധ രാജ്യങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യക്കുപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന മാർഗങ്ങളിൽ വൈവിധ്യമുണ്ട്. എങ്കിലും[[hanging|തൂങ്ങിമരണം]], [[കീടനാശിനി|കീടനാശിനികൾ]] കഴിക്കൽ, [[firearm|വെടിവച്ചുള്ള മരണം]] എന്നിവയാണ് പ്രധാന രീതികൾ.<ref>{{cite journal |author=അജ്ഡാസിക്-ഗ്രോസ് വി |title=മെത്തേഡ്സ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ്: ഇന്റർനാഷണൽ സൂയിസൈഡ് പാറ്റേൺസ് ഡിറൈവ്ഡ് ഫ്രൊം ദി WHO മോർട്ടാലിറ്റി ഡേറ്റാബേസ് |journal=ബുള്ളറ്റിൻ, വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ |volume=86 |issue=9 |pages=726–32 |year=2008 |month=September |pmid=18797649 |pmc=2649482 |doi=10.2471/BLT.07.043489 |author-separator=, |author2=Weiss MG |author3=Ring M |display-authors=3 |last4=Hepp |first4=U |last5=Bopp |first5=M |last6=Gutzwiller |first6=F |last7=Rössler |first7=W}}</ref> വിവിധ ആത്മഹത്യാമാർഗ്ഗങ്ങളുടെ ലഭ്യതയാണ് നിരക്കുകളിലെ വൈവിദ്ധ്യത്തിന്ന് കാരണം എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=Yip2012/> 56 രാജ്യങ്ങളിലെ നിരക്കുകൾ പരിശോധിച്ചതിൽ മിക്ക രാജ്യങ്ങളിലും ഏറ്റവും കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്ന മാർഗ്ഗം തൂങ്ങിമരണമാണെന്നാണ് കാണപ്പെട്ടത്.<ref>Ajdacic-Gross, Vladeta, ''et al''. {{PDFlink|[http://www.scielosp.org/pdf/bwho/v86n9/a17v86n9.pdf "മെത്തേഡ്സ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ്: ഇന്റർനാഷണൽ സൂയിസൈഡ് പാറ്റേൺസ് ഡിറൈവ്ഡ് ഫ്രം വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ മൊറാലിറ്റി ഡാറ്റാബേസ്"]|267&nbsp;KB}}. ''[[ബുള്ളറ്റിൻ_ഓഫ്_ദ_വേൾഡ്_ഹെൽത്ത്_ഓർഗനൈസേഷൻ]]'' '''86''' (9): 726–732. September 2008. Accessed 2 August 2011. [https://web.archive.org/web/20110920054902/http://www.scielosp.org/pdf/bwho/v86n9/a17v86n9.pdf Archived] 2 ഓഗസ്റ്റ് 2011. See [http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/07-043489/en/index.html html version]. The data can be seen here [http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/0042-9686_86_07-043489-table-T1.html]</ref> പുരുഷന്മാരിൽ 53% ആൾക്കാരും സ്ത്രീകളിൽ 39% പേരും തൂങ്ങിമരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.<ref>{{cite book |editor1-first=റോറി സി. |editor1-last=ഒ'കോണർ |editor2-first=സ്റ്റീഫൻ |editor2-last=പ്ലാറ്റ് |editor3-first=ജാക്കി |editor3-last=ഗോർഡൻ |title=ഇന്റർനാഷണൽ ഹാൻഡ്‌ബുക്ക് ഓഫ് സൂയിസൈഡ് പ്രിവൻഷൻ: റിസേർച്ച്, പോളിസി ആൻഡ് പ്രാക്റ്റീസ് |url=http://books.google.com/books?id=3fDGLWQtwFkC&pg=PA34 |date=2011 June 1 |publisher=ജോൺ വൈലി ആൻഡ് സൺസ്|isbn=978-1-119-99856-3|page=34}}</ref> [[തൂങ്ങിമരണം]], [[വിഷം]] കഴിക്കൽ എന്നിവയാണ് ഇന്ത്യയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ പേർ ഉപയോഗിക്കുന്ന ആത്മഹത്യാരീതികൾ . സ്വയം തീപ്പൊള്ളലേൽപ്പിക്കുക, വെള്ളത്തിലേക്കോ തീവണ്ടിക്ക് മുന്നിലേക്കോ ചാടുക, സ്വയം മുറിവേൽപ്പിക്കുന്ന മറ്റു മാർഗ്ഗങ്ങൾ എന്നിവയൊക്കെ ഇന്ത്യയിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടാറുണ്ട്. ലോകമാസകലമുള്ള കണക്കെടുത്താൽ 30% ആത്മഹത്യകൾ കീടനാശിനി കഴിക്കുന്നതുമൂലമാണ്. യൂറോപ്പിൽ 4% ആൾക്കാർ മാത്രമാണ് ഈ രീതി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതെങ്കിലും പസഫിക് പ്രദേശത്ത് 50%-ലധികം ആൾക്കാരും ഈ മാർഗ്ഗമാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്.<ref>{{cite journal |author=ഗണ്ണൽ ഡി., എഡൾസ്റ്റൺ എം. ഫിലിപ്സ് എം.ആർ. കോൺറാഡ്സൺ എഫ്. |title=ദി ഗ്ലോബൽ ഡിസ്ട്രിബ്യൂഷൻ ഓഫ് ഫേറ്റൽ പെസ്റ്റിസൈഡ് സെൽഫ് പോയ്സണിംഗ്: സിസ്റ്റം റിവ്യൂ |journal=ബി.എം.സി. പബ്ലിക് ഹെൽത്ത് |volume=7 |page=357 |year=2007 |pmid=18154668 |pmc=2262093 |doi=10.1186/1471-2458-7-357}}</ref> കർഷകർക്ക് എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമായതിനാൽ ലാറ്റിൻ അമേരിക്കൻ പ്രദേശത്തും ഇത് സാധാരണമാണ്.<ref name=Yip2012/> മിക്ക രാജ്യങ്ങളിലും മരുന്നുകൾ അപകടമായ അളവിൽ കഴിക്കുന്നതിലൂടെ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന രീതി സ്ത്രീകളിൽ 60% വരെയും പുരുഷന്മാരിൽ 30% വരെയുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.<ref>{{cite book|last=ഗെഡെസ്|first=ജോൺ|title=സൈക്കിയാട്രി|publisher=ഓക്സ്ഫോഡ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്|location=ഓക്സ്ഫോഡ്|isbn=978-0-19-923396-0|page=62|url=http://books.google.ca/books?id=F4THKWvbAPEC&pg=PA62|edition=4th ed.|coauthors=പ്രൈസ്, ജോനാഥൻ, ഗെൽഡർ,, റെബേക്ക മക്‌നൈറ്റ്, മൈക്കൽ, മയോഉ, റിച്ചാർഡ്}}</ref> ഇത്തരം മിക്ക ആത്മഹത്യകളും മുൻ‌കൂട്ടി തയ്യാറെടുത്ത് ചെയ്യുന്നതല്ല. പെട്ടെന്നെടുക്കുന്ന തീരുമാനം മൂലമാണ് മിക്കവയും നടക്കുന്നത്.<ref name=Yip2012/> വിവിധ ആത്മഹത്യാരീതികളിലെ മരണനിരക്ക്: വെടിവച്ചുള്ള ആത്മഹത്യാശ്രമം: 80-90%, മുങ്ങിമരണം: 65-80%, തൂങ്ങിമരണം: 60-85%, കാറിന്റെ എക്സോസ്റ്റ് വാതകം ശ്വസിക്കൽ 40-60%, ചാടിമരിക്കുക: 35-60%, [[Charcoal-burning suicide|മരക്കരി കത്തിച്ചുള്ള മരണം]] 40-50%, കീടനാശിനികൾ കഴിക്കുക: 6-75%, മരുന്നുകൾ ഓവർഡോസായി കഴിക്കുക: 1.5-4%.<ref name=Yip2012/> <!--The most common attempted methods of suicide differ from the most common successful methods with up to 85% of attempts via drug overdose in the developed world.<ref name=Tint2010/>--> [[അമേരിക്ക|അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ]] 57% ആത്മഹത്യകൾ [[തോക്ക്|തോക്കുപയോഗിച്ചുള്ളവയായിരുന്നു]]. ഇത് പുരുഷന്മാരിൽ സ്ത്രീകളെ അപേക്ഷിച്ച് കൂടുതലാണ്.<ref name=EB2011/> രണ്ടാം സ്ഥാനത്തെത്തിയത് പുരുഷന്മാരിൽ തൂങ്ങിമരണവും സ്ത്രീകളിൽ വിഷം കഴിക്കുന്നതുമായിരുന്നു.<ref name=EB2011/> 40% പേരും ഈ രണ്ടു രീതികളിലൊന്നുപയോഗിച്ചാണ് ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത്.<ref name=USStats2005>{{cite web |url=http://www.suicide.org/suicide-statistics.html |title=യു.എസ്.സൂയിസൈഡ് സ്റ്റാറ്റിസ്റ്റിക്സ് (2005) |accessdate=2008-03-24 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://archive.today/20140713145635/http://www.suicide.org/suicide-statistics.html |url-status=bot: unknown }}</ref> [[സ്വിറ്റ്സർലാന്റ്|സ്വിറ്റ്സർലാന്റിൽ]] ഏതാണ്ടെല്ലാവർക്കും തോക്കുണ്ടെങ്കിലും ഏറ്റവുമധികം ആൾക്കാർ തൂങ്ങിമരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.<ref>{{cite book|last=എഷൺ|first=സുസീ എഡിറ്റ് ചെയ്തത്|title=കൾച്ചർ ആൻഡ് മെന്റൽ ഹെൽത്ത് സോഷ്യോകൾച്ചറൽ ഇൻഫ്ലുവൻസസ്, തിയറി ആൻഡ് പ്രാക്റ്റീസ്|year=2009|publisher=വൈലി-ബ്ലാക്ക്‌വെൽ|location=ചൈസെസ്റ്റർ, U.K.|isbn=9781444305814|page=301|url=http://books.google.ca/books?id=Y6uUDBBGqF4C&pg=PA301|coauthors=ഗുരങ്, റീഗൺ എ.ആർ.}}</ref> [[ഹോങ്കോങ്]] (50%), [[സിങ്കപ്പൂർ]] (80%) എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഉയരത്തിൽ നിന്ന് ചാടിമരിക്കുകയാണ് സാധാരണ രീതി.<ref name=Yip2012/> [[ചൈന|ചൈനയിൽ]] കീടനാശിനി കഴിക്കുന്നതിനാണ് പ്രചാരം കൂടുതലുള്ളത്.<ref name=WRVp196>{{cite book|last=ക്രൂഗ്|first=എറ്റിയെൻ|title=വേൾഡ് റിപ്പോർട്ട് ഓൺ വയലൻസ് ആൻഡ് ഹെൽത്ത്, വോളിയം 1|year=2002|publisher=വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ|location=ജെനീവ|isbn=9789241545617|page=196|}}</ref> [[ജപ്പാൻ|ജപ്പാനിൽ]] വയറുകീറിയുള്ള [[seppuku|സെപ്പുക്കു]] എന്ന ആത്മഹത്യാരീതി ഇപ്പോഴും നടക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും<ref name=WRVp196/> തൂങ്ങിമരണമാണ് സാധാരണയായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്.<ref>{{cite book|last=(editor)|first= ഡിയഗോ ഡെ ലിയോ|title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് യൂത്തനേഷ്യ ഇൻ ഓൾഡർ അഡൾട്ട്സ്: എ ട്രാൻസ് കൾച്ചറൽ ജേണി|url=https://archive.org/details/suicideeuthanasi0000unse|year=2001|publisher=ഹോഗ്രെഫ് & ഹ്യൂബർ|location=ടൊറന്റോ|isbn=9780889372511|page=[https://archive.org/details/suicideeuthanasi0000unse/page/121 121]}}</ref> ==പാത്തോഫിസിയോളജി== ആത്മഹത്യയോ വിഷാദമോ ശാരീരികമായ എന്ത് മാറ്റം മൂലമാണുണ്ടാകുന്നത് എന്നത് വ്യക്തമല്ല.<ref name=EB2011/> സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവും മനഃശാസ്ത്രപരവുമായ കാരണങ്ങൾക്ക് പുറമേ വ്യക്തിബന്ധങ്ങളുടെ വികാസപരിണാമങ്ങളിലൂടെ ശൈശവം മുതൽ രൂപംകൊള്ളുന്ന ശീലവ്യതിയാനങ്ങളും (''behavioural changes'') ഇവക്ക് കാരണങ്ങളാകാമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name=Yip2012/> തലച്ചോറിൽ [[brain-derived neurotrophic factor|ബ്രെയിൻ ഡിറൈവ്ഡ് ന്യൂറോട്രോപിക് ഫാക്റ്റർ]] (ബി.ഡി.എൻ.എഫ്.) എന്ന വസ്തുവിന്റെ അളവ് കുറവായിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയ്ക്ക് ആത്മഹത്യയുമായി ബന്ധമുണ്ടെന്ന് കണ്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ജെവാക്|first=എം.|coauthors=പ്രെഗ്ലെജ്, പി.|title=ന്യൂറോബയോളജി ഓഫ് സൂയിസൈഡൽ ബിഹേവിയർ|journal=സൈക്കിയാട്രിയ ഡാനൂബിന|date=2012 Oct|volume=24 Suppl 3|pages=S336-41|pmid=23114813}}</ref> ഈ അവസ്ഥയ്ക്ക് വിഷാദരോഗം, പോസ്റ്റ് ട്രോമാറ്റിക് സ്ട്രെസ് ഡിസോർഡർ, സ്കീസോഫ്രേനിയ [[obsessive–compulsive disorder|ഒബ്സസീവ് കംപൾസീവ് ഡിസോർഡർ]] തുടങ്ങിയ അസുഖങ്ങളുമായും ബന്ധമുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ഷെർ|first=എൽ.|title=ദി റോൾ ഓഫ് ബ്രെയിൻ ഡിറൈവ്ഡ് ന്യൂറോട്രോഫിക് ഫാക്റ്റർ ഇൻ ദി പാത്തോഫിസിയോളജി ഓഫ് അഡോളസന്റ് സൂയിസിഡൽ ബിഹേവിയർ.|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് അഡോളസന്റ് മെഡിസിൻ ആൻഡ് ഹെൽത്ത്|year=2011|volume=23|issue=3|pages=181–5|pmid=22191181}}</ref> മാനസിക രോഗങ്ങളുള്ളവരുടെ [[hippocampus|ഹിപ്പോകാമ്പസ്]], [[prefrontal cortex|പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ്]] എന്നീ മസ്തിഷ്കഭാഗങ്ങളിൽ ബി.ഡി.എൻ.എഫ്. കുറവാണെന്ന് [[Autopsy|പോസ്റ്റ് മോർട്ടം]] പരിശോധനകളിൽ കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ഷെർ|first=എൽ.|title=ബ്രെയിൻ ഡിറൈവ്ഡ് ന്യൂറോട്രോപിക് ഫാക്റ്റർ ആൻഡ് സൂയിസിഡൽ ബിഹേവിയർ.|journal=ക്യു.ജെ.എം. മന്ത്ലി ജേണൽ ഓഫ് ദി അസോസിയേഷൻ ഓഫ് ഫിസിഷ്യൻസ്|date=2011 May|volume=104|issue=5|pages=455–8|pmid=21051476|doi=10.1093/qjmed/hcq207}}</ref> ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ [[Serotonin|സീറോടോണിൻ]] എന്ന ന്യൂറോ ട്രാൻസ്മിറ്ററും കുറവാണെന്ന് കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=Dwi2012>{{cite book|last=ദ്വിവേദി|first=യോഗേഷ്|title=ദി ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ ബേസിസ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ്|year=2012|publisher=ടൈലർ & ഫ്രാൻസിസ്/സി.ആർ.സി. പ്രെസ്സ്|location=Boca Raton, FL|isbn=978-1-4398-3881-5|page=166|url=http://books.google.ca/books?id=5hcOf_SM-U0C&pg=PA166}}</ref><ref>{{cite book|last=സ്റ്റൈൻ|first=എഡിറ്റഡ് ബൈ ജോർജ്ജ്|title=സെമിനാർ ഇൻ ജനറൽ അഡൾട്ട് സൈക്കിയാട്രി|year=2007|publisher=ഗാസ്കൽ|location=ലണ്ടൻ|isbn=978-1-904671-44-2|page=145|url=http://books.google.ca/books?id=6PGzHFuS1xkC&pg=PA145|edition=2. ed.|coauthors=Wilkinson, Greg}}</ref> സീറോട്ടോണിൻ റിസപ്റ്ററുകളുടെ വർദ്ധനയും സെറിബ്രോസ്പൈനൽ ഫ്ലൂയിഡിൽ സീറോട്ടോണിൻ വിഘടിച്ചുണ്ടായ രാസവസ്തുക്കളുടെ ഉയർന്ന സാന്നിദ്ധ്യവുമാണ് ഇതുവരെ ലഭിച്ചിട്ടുള്ള തെളിവുകൾ. നേരിട്ടുള്ള തെളിവുകൾ ലഭിക്കുന്നത് ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.<ref name=Dwi2012/> [[Epigenetics|എപിജനറ്റിക്സ്]] എന്ന പ്രതിഭാസത്തിനും (ജനിതകഘടന മാറാതെ തന്നെ സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ജനിതകഘടനയുടെ പ്രകടഭാവം മാറുന്നത്) ആത്മഹത്യയുടെ സാദ്ധ്യത കൂട്ടുന്നതിൽ പങ്കുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ഓട്രി|first=എ.ഇ.|coauthors=മൊണ്ടാജ്ജിയ, എൽ.എം.|title=എപിജനറ്റിക്സ് ഇൻ സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് ഡിപ്രഷൻ|journal=ബയോളജിക്കൽ സൈക്കിയാട്രി|date=2009 Nov 1|volume=66|issue=9|pages=812–3|pmid=19833253|doi=10.1016/j.biopsych.2009.08.033|pmc=2770810}}</ref> ==ആത്മഹത്യ തടയൽ== [[File:suicidemessageggb01252006.JPG|thumb|ആത്മഹത്യ തടയാനുള്ള ശ്രമം എന്ന നിലയിൽ [[Golden Gate Bridge|ഗോൾഡൻ ഗേറ്റ് പാലത്തിൽ]] സ്ഥാപിച്ചിട്ടുള്ള ഈ ബോർഡിൽ [[crisis hotline|അടിയന്തര സാഹചര്യങ്ങളിൽ വിളിക്കാനുള്ള ഒരു നമ്പർ]] നൽകിയിട്ടുണ്ട്.]] മുൻകരുതലുകളിലൂടെ ആത്മഹത്യ തടയാൻ ശ്രമങ്ങൾ നടക്കുന്നുണ്ട്. വിഷവസ്തുക്കളോ തോക്കുകളോ പോലെ ആത്മഹത്യയ്ക്കുപയോഗിക്കാവുന്ന ചില മാർഗ്ഗങ്ങളുടെ ലഭ്യത തടയുക മൂലം ആത്മഹത്യാനിരക്ക് കുറയ്ക്കാൻ സാധിക്കും<ref name=Yip2012/><ref name=WHO2012/> പാലങ്ങളിലും റെയിൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിലും വേലികൾ നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യാവുന്നതാണ്.<ref name=Yip2012/> ലഹരിമരുന്നുകളോടും മദ്യത്തോടുമുള്ള ആസക്തി, വിഷാദരോഗം എന്നിവ ചികിത്സിക്കുകയും മുൻപ് ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിച്ചിട്ടുള്ളവർക്ക് മതിയായ ശ്രദ്ധ നൽകുകയും ചെയ്യുന്നത് ഗുണം ചെയ്യും.<ref name=WHO2012/> മദ്യത്തിന്റെ ലഭ്യത കുറയ്ക്കുക എന്ന നടപടിയും ഒരു മാർഗ്ഗമായി ചിലർ മുന്നോട്ടുവച്ചിട്ടുണ്ട് (ബാറുകളുടെ എണ്ണം കുറയ്ക്കുക ഉദാഹരണം).<ref name=Drug2011/> [[crisis hotline|അടിയന്തരഘട്ടങ്ങളിൽ വിളിക്കാനുള്ള ഫോൺ നമ്പറുകൾ]] സാധാരണയായി ഉണ്ടെങ്കിലും ഇവയുടെ ഫലപ്രാപ്തിയോ ഇവയ്ക്ക് ഗുണമില്ല എന്ന വശമോ സംശയരഹിതമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.<ref>{{cite journal|last=സാകിനോഫ്‌സ്കി|first=I|title=ദി കറണ്ട് എവിഡൻസ് ബേസ് ഫോർ ദി ക്ലിനിക്കൽ കെയർ ഓഫ് സൂയിസൈഡ് പേഷ്യന്റ്സ്: സ്ട്രെംഗ്ത്‌സ് ആൻഡ് വീക്ക്‌നെസ്സസ്|journal=കനേഡിയൻ ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി|date=2007 Jun|volume=52|issue=6 Suppl 1|pages=7S–20S|pmid=17824349}}</ref><ref>{{cite web|title=സൂയിസൈഡ്|url=http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/NNBBHS|work=ദി യുനൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ് സർജൻ ജനറൽ|accessdate=2011-09-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://archive.today/20140713152033/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/NNBBHS|url-status=bot: unknown}}</ref> ആത്മഹത്യയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്ന യുവാക്കളിലും കൗമാരപ്രായക്കാരിലും [[cognitive behavioral therapy|കോഗ്നീറ്റീവ് ബിഹേവിയറൽ തെറാപ്പി]] ഗുണം ചെയ്യുന്നതായി അടുത്തകാലത്ത് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=റോബിൻസൺ|first=ജെ.|coauthors=ഹെട്രിക്, എസ്.ഇ.; മാർട്ടിൻ, സി.|title=പ്രിവെന്റിംഗ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ യങ് പീപ്പിൾ: സിസ്റ്റമിക് റിവ്യൂ.|journal=ദി ഓസ്ട്രേലിയൻ ആൻഡ് ന്യൂസിലാന്റ് ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി|date=2011 Jan|volume=45|issue=1|pages=3–26|pmid=21174502|doi=10.3109/00048674.2010.511147}}</ref> [[Economic development|സാമ്പത്തികപുരോഗതി]] കൈവരിക്കുന്നത് വഴി ദാരിദ്ര്യം കുറയ്ക്കുന്നതിലൂടെ ആത്മഹത്യാനിരക്ക് കുറയ്ക്കാൻ സാധിച്ചേയ്ക്കും.<ref name=Stark2011/> പ്രായമുള്ളവരുടെ സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങൾ വർദ്ധിപ്പികുന്നത് ആത്മഹത്യ കുറയ്ക്കാൻ വഴിയൊരുക്കും.<ref>{{cite journal|last=ഫാസ്ബെർഗ്|first=എം.എം.|coauthors=വാൻ ഓർഡൻ, കെ.എ.; ഡ്യൂബർസ്റ്റൈൻ, പി.; ഏർളാൻഗ്സെൻ, എ.; ലാപിയർ, എസ്.; ബോഡ്നർ, ഇ.; കാനറ്റോ, എസ്.എസ്.; ഡെ ലിയോ, ഡി.; സാന്റോ, കെ.; വേർൺ, എം.|title=എ സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ ഓഫ് സോഷ്യൽ ഫാക്റ്റേഴ്സ് ആൻഡ് സൂയിസിഡൽ ബിഹേവിയർ ഇൻ ഓൾഡർ അഡൾട്ട്‌ഹുഡ്|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേളൻ ഓഫ് എൻവയേണ്മെന്റൽ റിസേർച്ച് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2012 Mar|volume=9|issue=3|pages=722–45|pmid=22690159|doi=10.3390/ijerph9030722|pmc=3367273}}</ref> ===സ്ക്രീനിംഗ്=== പൊതുജനങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ളവരെ സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ ഉപയോഗിച്ചും ചോദ്യാവലികളിലൂടേയുമായി വേർതിരിച്ചുകണ്ടെത്തി നടപടികൾ സ്വീകരിക്കുന്നത് ആത്മഹത്യാനിരക്ക് കുറയ്ക്കുമോ എന്നതുസംബന്ധിച്ച വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമല്ല.<ref>{{cite journal|last=വില്യംസ്|first=എസ്.ബി.|coauthors=ഒ'കോണർ, ഇ.എ.; എഡർ, എം.; വിറ്റ്‌ലോക്ക്, ഇ.പി.|title=സ്ക്രീനിംഗ് ഫോർ ചൈൽഡ് ആൻഡ് അഡോളസന്റ് ഡിപ്രഷൻ ഇൻ പ്രൈമറി കെയർ സെറ്റിംഗ്സ്: എ സിസ്റ്റമാറ്റിക് എവിഡൻസ് റിവ്യൂ ഫോർ ദി യു.എസ്. പ്രിവന്റീവ് സർവീസസ് ടാസ്ക് ഫോഴ്സ്.|journal=പീഡിയാട്രിക്സ്|date=2009 Apr|volume=123|issue=4|pages=e716-35|pmid=19336361|doi=10.1542/peds.2008-2415}}</ref> ഇത്തരം സ്ക്രീനിംഗ് മാനസികരോഗ ചികിത്സാസംവിധാനങ്ങളെ അപ്രധാനമേഖലകളിലേയ്ക്ക് വഴിതിരിച്ച് വിടും എന്ന ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ഹോറോവി‌റ്റ്സ്|first=എൽ.എം.|coauthors=ബല്ലാർഡ്, ഇ.ഡി.; പാവോ, എം.|title=സൂയിസൈഡ് സ്ക്രീനിംഗ് ഇൻ സ്കൂൾസ്, പ്രൈമറി കെയർ ആൻഡ് എമർജൻസി ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ്സ്.|journal=കറണ്ട് ഒപീനിയൻ ഇൻ പീഡിയാട്രിക്സ്|date=2009 Oct|volume=21|issue=5|pages=620–7|pmid=19617829|doi=10.1097/MOP.0b013e3283307a89|pmc=2879582}}</ref> ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കൂടുതലുള്ളവരെ പരിശോധിക്കുകയാണ് കരണീയമായ മാർഗ്ഗം.<ref name=EB2011/> ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റി ചോദിക്കുന്നത് ഇതിനുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതായി കാണപ്പെട്ടിട്ടില്ല.<ref name=EB2011/> ===മാനസികരോഗം=== മാനസികരോഗമുള്ളവരിൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കുറയ്ക്കുന്ന പലതരം ചികിത്സകളുണ്ട്. ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങൾ നടത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നവരെ അവരുടെ സമ്മതത്തോടെയോ അല്ലാതെയോ മാനസികരോഗചികിത്സയ്ക്കായി ആശുപത്രിയിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്.<ref name=EB2011/> സ്വയം അപകടം വരുത്താവുന്ന വസ്തുക്കൾ അവരുടെ പരിസരങ്ങളിൽനിന്ന് നീക്കം ചെയ്യേണ്ടതാണ്.<ref name=Tint2010>{{cite book |author=ടിൻടിനാല്ലി, ജൂഡിത്ത് ഇ. |title=എമർജൻസി മെഡിസിൻ: എ കോംപ്രിഹൻസീവ് സ്റ്റഡി ഗൈഡ് (എമർജൻസി മെഡിസിൻ (ടിൻടിനാലി)) |publisher=മക്‌ഗ്രോ ഹിൽ കമ്പനീസ് |location=ന്യൂ യോർക്ക് |year=2010 |pages=1940–1946|isbn=0-07-148480-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> ചില ഡോക്ടർമാർ രോഗികളെക്കൊണ്ട് [[suicide prevention contract|ആത്മഹത്യ ചെയ്യാതിരിക്കാനുള്ള കരാറിൽ]] ഒപ്പുവയ്പ്പിക്കാറുണ്ട്. തങ്ങളെ ആശുപത്രിയിൽ നിന്ന് ഡിസ്ചാർജ്ജ് ചെയ്താലും സ്വയം ദോഷം വരുത്താതെയിരിക്കാം എന്നാണ് കരാറിന്റെ ഉള്ളടക്കം.<ref name=EB2011/> ഇത്തരം ചെയ്തികൾക്ക് കാര്യമായ ഗുണമുള്ളതായി തെളിവില്ല.<ref name=EB2011/> അപകടസാദ്ധ്യത കുറവുള്ള രോഗികൾക്ക് ഔട്ട്-പേഷ്യന്റ് ചികിത്സ മതിയാകും.<ref name=Tint2010/> സ്ഥിരമായി ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യതയുള്ള തരം [[borderline personality disorder|ബോർഡർലൈൻ വ്യക്തിത്വപ്രശ്നമുള്ളവരെ]] കുറച്ചുകാലം ആശുപത്രിയിൽ കിടത്തിച്ചികിത്സിക്കുന്നത് സമൂഹത്തിൽ അവർക്ക് പൂർണ്ണ പിന്തുണ ലഭ്യമാക്കുന്നതിനേക്കാൾ ഗുണകരമാണെന്ന് തെളിവുകളില്ല.<ref>{{Cite journal|last=പാരീസ്|first=ജെ.|title=ഈസ് ഹോസ്പിറ്റലൈസേഷൻ യൂസ്‌ഫുൾ ഫോർ സൂയിസൈഡൽ പേഷ്യന്റ്സ് വിത്ത് ബോർഡർലൈൻ പേഴ്സണാലിറ്റി ഡിസോർഡർ?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-disorders_2004-06_18_3/page/240|journal=ജേണൽ ഓഫ് പേഴ്സണാലിറ്റി ഡിസോർഡേഴ്സ്|date=June 2004|volume=18|issue=3|pages=240–7|pmid=15237044|doi=10.1521/pedi.18.3.240.35443}}</ref><ref>{{cite journal|last=ഗുഡ്‌മാൻ|first=എം.|coauthors=റോയിഫ്, ടി.; ഓക്സ്, എ.എച്ച്.; പാരിസ്, ജെ.|title=സൂയിസിഡൽ റിസ്ക് ആൻഡ് മാനേജ്മെന്റ് ഇൻ ബോർഡർലൈൻ പേഴ്സണാലിറ്റി ഡിസോർഡർ.|journal=കറണ്ട് സൈക്കിയാട്രി റിപ്പോർട്ട്സ്|date=2012 Feb|volume=14|issue=1|pages=79–85|pmid=22113831|doi=10.1007/s11920-011-0249-4}}</ref> [[psychotherapy|സൈക്കോതെറാപ്പി]] (പ്രത്യേകിച്ച് [[dialectical behaviour therapy|ഡയലക്റ്റിക്കൽ ബിഹേവിയർ തെറാപ്പി]]) [[borderline personality disorder|ബോർഡർലൈൻ വ്യക്തിത്വപ്രശ്നമുള്ളവരിലും]]<ref>{{cite journal|last=സ്റ്റോഫേഴ്സ്|first=ജെ.എം.|coauthors=വോൾമ് ബി.എ.; റൂക്കർ, ജി.; ടിമ്മർ, എ.; ഹബ്‌ലാന്റ്, എൻ.; ലിയബ്,കെ.|title=സൈക്കോളജിക്കൽ തെറാപീസ് ഫോർ പീപ്പിൾ വിത്ത് ബോർഡർലൈൻ പേഴ്സണാലിറ്റി ഡിസോർഡർ.|journal=കോക്രേൻ ഡേറ്റാബേസ് ഓഫ് സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂസ് (ഓൺലൈൻ)|date=2012 Aug 15|volume=8|pages=CD005652|pmid=22895952|doi=10.1002/14651858.CD005652.pub2}}</ref> കൗമാരക്കാരിലെയും ആത്മഹത്യാപ്രവണത കുറയ്ക്കും എന്നതിന് ദുർബ്ബലമായ തെളിവുകളുണ്ട്.<ref name=Can2010>{{cite journal|last=കനേഡിയൻ ജേണൽ ഫോർ ഡ്രഗ്സ് ആൻഡ് ടെക്നോളജീസ് ഇൻ ഹെൽത്ത്|first=(CADTH)|title=ഡയലക്റ്റിക്കൽ ബിഹേവിയർ തെറാപ്പി ഇൻ അഡോളസന്റ്സ് ഫോർ സൂയിസൈഡ് പ്രിവൻഷൻ: സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ ഓഫ് ക്ലിനിക്കൽ എഫക്റ്റീവ്‌നസ്സ്.|journal=CADTH ടെക്നോള‌ജി ഓവർവ്യൂസ്|year=2010|volume=1|issue=1|pages=e0104|pmid=22977392|pmc=3411135}}</ref> ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യതയുള്ള മുതിർന്നവരിലും ഇത് ഉപകാരപ്രദമായേക്കും.<ref>{{cite journal|last=ഒ'കോണർ|first=എലിസബത്ത്|title=സ്ക്രീനിംഗ് ഫോർ ആൻഡ് ട്രീറ്റ്മെന്റ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ് റിസ്ക് റിലവന്റ് റ്റു പ്രൈമറി കെയർ: എ സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ ഫോർ ദി യു.എസ്. പ്രിവന്റീവ് സർവീസസ് ടാസ്ക് ഫോഴ്സ്|journal=അന്നൽസ് ഓഫ് ഇന്റേണൽ മെഡിസിൻ|year=2013|month=April|url=http://annals.org/article.aspx?articleid=1681063}}</ref> എന്നാൽ ആത്മഹത്യമൂലമുള്ള മരണങ്ങളിൽ ഇതുമൂലം കുറവുണ്ടാകുന്നതായി തെളിവ് ലഭിച്ചിട്ടില്ല.<ref name=Can2010/> വിഷാദരോഗങ്ങൾക്കുള്ള മരുന്നുകൾ ([[antidepressant|ആന്റീഡിപ്രസന്റ്സ്]]) ഫലപ്രദമാണോ അതോ ദോഷകരമാണോ എന്നത് വിവാദവിഷയമാണ്.<ref name=Hawton2012/> [[Selective serotonin reuptake inhibitor|എസ്.എസ്.ആർ.ഐ.]] ഇനത്തിൽപ്പെട്ട വിഷാദത്തിനുള്ള മരുന്നുകൾ യുവാക്കളിലും കൗമാരക്കാരിലും ആത്മഹത്യാനിരക്ക് 1000-ന് 25 എന്നതിൽ നിന്ന് 1000-ന് 40 എന്നായി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.<ref>{{cite journal|last=ഹെൻട്രിക്|first=എസ്.ഇ.|coauthors=മക്‌കെൻസീ, ജെ.ഇ.; കോക്സ്, ജി.ആർ.; സിമ്മൺസ്, എം.ബി.; മെറി, എസ്.എൻ.|title=ന്യൂവർ ജെനറേഷൻ ആന്റീഡിപ്രസന്റ്സ് ഫോർ ഡിപ്രസീവ് ഡിസോരർഡേഴ്സ് ഇൻ ചിൽഡ്രൺ ആൻഡ് അഡോളസെന്റ്സ്.|journal=കോക്രേൻ ഡേറ്റാബേസ് സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂസ് (ഓൺലൈൻ)|date=2012 Nov 14|volume=11|pages=CD004851|pmid=23152227|doi=10.1002/14651858.CD004851.pub3}}</ref> മുതിർന്നവരിൽ ഈ മരുന്നുകൾ അപകടസാദ്ധ്യത കുറയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.<ref name=EB2011/> ബൈപോളാർ, യൂണിപോളാർ വിഷാദമുള്ളവരിൽ അപകടസാദ്ധ്യത സാധാരണക്കാർക്കുള്ളയത്രയുമായി കുറയ്ക്കുന്നതിന്ന് [[Lithium|ലിഥിയം]] ഫലപ്രദമായി കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ബാൾഡെസ്സാരിനി|first=ആർ.ജെ.|coauthors=ടോണ്ടോ, എൽ.; ഹെന്നൻ, ജെ.|title=ലിത്തിയം ട്രീറ്റ്മെന്റ് ആൻഡ് സൂയിസൈഡ് റിസ്ക് ഇൻ മേജർ അഫക്റ്റീവ് ഡിസോർഡേഴ്സ്: അപ്‌ഡേറ്റ് ആൻഡ് ന്യൂ ഫൈൻഡിംഗ്സ്.|journal=ദി ജേണൽ ഓഫ് ക്ലിനിക്കൽ സൈക്ക്യാട്രി|year=2003|volume=64 Suppl 5|pages=44–52|pmid=12720484}}</ref><ref>{{cite journal|last=സിപ്രിയാനി|first=എ.|coauthors=ഹൗട്ടൺ, കെ..; സ്റ്റോക്ടൺ, എസ്..; ജെഡ്ഡേഴ്സ്, ജെ.ആർ.|title=ലിത്തിയം ഇൻ ദി പ്രിവൻഷൻ ഓഫ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ മൂഡ് ഡിസോർഡേഴ്സ്: അപ്ഡേറ്റഡ് സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ ആൻഡ് മെറ്റാ അനാലിസിസ്|journal=BMJ|date=2013 June 27|volume=346|issue=jun27 4|pages=f3646–f3646|doi=10.1136/bmj.f3646}}</ref> == ഓൺലൈൻ കൗൺസിലിംഗ് == കേരളത്തിൽ ഫോൺ വഴി സൗജന്യമായി കൗൺസിലിങ്ങ് ലഭിക്കുന്ന നിരവധി സേവനങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്. മാനസിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ അനുഭവിക്കുന്നവർക്കും, കൗൺസിലിംഗ് ആവശ്യമുള്ളവർക്കും താഴെ പറയുന്ന നമ്പറുകളിൽ ബന്ധപ്പെടാവുന്നതാണ്. കലാകാലങ്ങളിൽ സേവനങ്ങൾക്ക് മാറ്റം വരാം. 1. സർക്കാർ സേവനങ്ങൾ (24x7) <nowiki>*</nowiki> DISHA (ദിശ) - 1056: കേരള സർക്കാരിന്റെ പ്രധാന ആരോഗ്യ ഹെൽപ്പ് ലൈൻ ആണിത്. മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾക്കും കൗൺസിലിങ്ങിനുമായി ഏത് സമയത്തും 1056 എന്ന ടോൾ ഫ്രീ നമ്പറിലോ 0471-2552056 എന്ന നമ്പറിലോ വിളിക്കാം. <nowiki>*</nowiki> Tele-MANAS - 14416: കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ കീഴിലുള്ള ഈ സേവനം മലയാളം ഉൾപ്പെടെയുള്ള ഭാഷകളിൽ 24 മണിക്കൂറും ലഭ്യമാണ്. മാനസിക സമ്മർദ്ദം, വിഷാദം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾക്ക് വിദഗ്ധ കൗൺസിലർമാരുടെ സഹായം ലഭിക്കും. <nowiki>*</nowiki> KIRAN - 1800-599-0019: കേന്ദ്ര സാമൂഹ്യനീതി മന്ത്രാലയത്തിന്റെ മാനസികാരോഗ്യ പുനരധിവാസ ഹെൽപ്പ് ലൈൻ. 2. സന്നദ്ധ സംഘടനകൾ (NGOs) കേരളത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ചില സന്നദ്ധ സംഘടനകളുടെ സേവനങ്ങളും ലഭ്യമാണ്: <nowiki>*</nowiki> Maithri (മൈത്രി), കൊച്ചി: വൈകാരികമായ പിന്തുണ ആവശ്യമായവർക്കും ആത്മഹത്യ പ്രതിരോധത്തിനുമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.    * ഫോൺ: 0484 2540530 (രാവിലെ 10 മുതൽ രാത്രി 7 വരെ). <nowiki>*</nowiki> Sanjeevani (സഞ്ജീവനി), തിരുവനന്തപുരം: ഒറ്റപ്പെടലോ വിഷാദമോ അനുഭവിക്കുന്നവർക്കായി.    * ഫോൺ: 0471-2533900. <nowiki>*</nowiki> Thanal (തണൽ), കോഴിക്കോട്:    * ഫോൺ: 0495 2760000. <nowiki>*</nowiki> Pratheeksha (പ്രതീക്ഷ), കൊച്ചി:    * ഫോൺ: 0484 2448830. 3. കുട്ടികൾക്കും സ്ത്രീകൾക്കുമായി <nowiki>*</nowiki> Childline (ചൈൽഡ് ലൈൻ) - 1098: കുട്ടികൾ നേരിടുന്ന പ്രശ്നങ്ങൾക്കും അവർക്ക് കൗൺസിലിങ്ങിനുമായി. <nowiki>*</nowiki> Mithra (മിത്ര) - 181: സ്ത്രീകൾക്കായുള്ള 24 മണിക്കൂർ ഹെൽപ്പ് ലൈൻ. ശ്രദ്ധിക്കുക: ഈ സേവനങ്ങളെല്ലാം തികച്ചും സൗജന്യവും നിങ്ങൾ കൈമാറുന്ന വിവരങ്ങൾ രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കുന്നവയുമാണ്. == സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ == [[File:Self-inflicted injuries world map - Death - WHO2004.svg|thumb|left|സ്വയം ഏൽപ്പിക്കുന്ന പരിക്കുകളാലുണ്ടാകുന്ന മരണ‌ങ്ങൾ 100,000&nbsp;ആൾക്കാരിൽ (2004).<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/ |title=വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ ഡിസീസ് ആൻഡ് ഇൻജുറി കണ്ട്രി എസ്റ്റിമേറ്റ്സ് |year=2009 |work=വേ‌ൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ |access-date=2016-02-15 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://archive.today/20140713152554/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/ |url-status=bot: unknown }}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|അറിവില്ലാത്തത്}} {{legend|#ffff65|<3}} {{legend|#fff200|3–6}} {{legend|#ffdc00|6–9}} {{legend|#ffc600|9–12}} {{legend|#ffb000|12–15}} {{legend|#ff9a00|15–18}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|18–21}} {{legend|#ff6e00|21–24}} {{legend|#ff5800|24–27}} {{legend|#ff4200|27–30}} {{legend|#ff2c00|30–33}} {{legend|#cb0000|>33}} {{Multicol-end}}]] 0.5% മുതൽ 1.4% വരെ ആൾക്കാർ മരിക്കുന്നത് ആത്മഹത്യയിലൂടെയാണ്.<ref name=Var2012/><ref name=EB2011/> ആഗോളതലത്തിൽ, 2008/2009-ലെ കണക്കനുസരിച്ച്, ആത്മഹത്യയാണ് പത്താമത്തെ പ്രധാന മരണകാരണം.<ref name=Hawton2009/> 800,000 മുതൽ പത്തുലക്ഷം വരെ ആൾക്കാർ വർഷംതോറും ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നുണ്ട്. ആത്മഹത്യ മൂലമുള്ള [[mortality rate|മരണനിരക്ക്]] 100,000 വ്യക്തികൾക്ക് വർഷം 11.6 ആണെന്ന് കാണാം.<ref name=Var2012/> 1960കൾക്കും 2012-നുമിടയിൽ ആത്മഹത്യാനിരക്ക് 60% വർദ്ധിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref name=WHO2012>{{cite web |title=സൂയിസൈഡ് പ്രിവൻഷൻ |publisher=‌വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ |date=2012-08-31 |work=ലോകാര്യോഗ സംഘടന, മാനസികാരോഗ്യം |url=http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/ |accessdate=2013-01-13 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://archive.today/20140713152733/http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/ |url-status=bot: unknown }}</ref> ഈ വർദ്ധന പ്രാഥമികമായി കാണപ്പെടുന്നത് [[developing country|വികസ്വര രാജ്യങ്ങളിലാണ്]].<ref name=Hawton2009/> 10- മുതൽ 40-വരെ പേർ ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങൾ നടത്തുമ്പോൾ അതിൽ ഒരാളുടേതുമാത്രമാണ് മരണത്തിൽ കലാശിക്കാറുള്ളത്.<ref name=EB2011/> വിവിധ കാലഘട്ടങ്ങളിലെ നിരക്കുകളും വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലെ നിരക്കുകളും നോക്കിയാൽ കാര്യമായ ഏറ്റക്കുറച്ചിലുകൾ കാണാൻ സാധിക്കും.<ref name=Var2012/> 2008-ൽ ആകെ മരണത്തിലെ ആത്മഹത്യാശതമാനം: [[ആഫ്രിക്ക|ആഫ്രിക്കയിൽ]] 0.5%, ദക്ഷിണപൂർവ്വേഷ്യയിൽ 1.9%, [[അമേരിക്ക|അമേരിക്കയിൽ]] 1.2%, [[യൂറോപ്പ്|യൂറോപ്പിൽ]] 1.4% എന്നിങ്ങനെയായിരുന്നു.<ref name=Var2012/> അതേ വർഷം പ്രതിലക്ഷം മരണങ്ങളിൽ അത്: [[ഓസ്ട്രേലിയ|ഓസ്ട്രേലിയയിൽ]] 8.6, [[കാനഡ|കാനഡയിൽ]] 11.1, [[ചൈന|ചൈനയിൽ]] 12.7, [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിൽ]] 23.2, [[ഇംഗ്ലണ്ട്|ഇംഗ്ലണ്ടിൽ]] 7.6, [[അമേരിക്ക|അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ]] 11.4 എന്നിങ്ങനെയായിരുന്നു<ref>{{cite web|title=ഡെത്ത്സ് എസ്റ്റിമേറ്റ്സ് ഫോർ 2008 ബൈ കോസ് ഫോർ WHO മെംബർ സ്റ്റേറ്റ്സ്|url=https://archive.today/NbdHgl|publisher=ലോകാരോഗ്യ സംഘടന|accessdate=2013-02-10}}</ref> 2009-ൽ അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിലെ പത്താമത്തെ പ്രധാന മരണകാരണം ആത്മഹത്യയായിരുന്നു. ആ വർഷം 36,000 ആത്മഹത്യകളാണ് അമേരിക്കയിൽ നടന്നത്.<ref>{{cite journal|last=ഹാനീ|first=ഇ.എം.|coauthors=ഒ'നീൽ, എം.ഇ.; കാർസൺ, എസ്; ലോ, എ.; പീറ്റേഴ്സൺ, കെ.; ഡെന്നെസൺ, എൽ.എം.; ഒലെക്സീവിക്സ്, സി.; കനസഗാര, ഡി.|title=സൂയിസൈഡ് റിസ്ക് ഫാക്റ്റേഴ്സ് ആൻഡ് റിസ്ക് അസസ്സ്മെന്റ് ടൂൾസ്: എ സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ|date=2012 Mar|pmid=22574340}}</ref> അമേരിക്കയിൽ പ്രതിവർഷം ഉദ്ദേശം 650,000 പേർ ആത്മഹത്യാശ്രമത്തിനെത്തുടർന്ന് ആശുപത്രികളിലെ അത്യാഹിതവിഭാഗത്തിൽ ചികിത്സ തേടാറുണ്ട്.<ref name=EB2011/> [[ലിത്വാനിയ]], [[ജപ്പാൻ]], [[ഹങ്കറി]] എന്നീ രാജ്യങ്ങളിലാണ് ഏറ്റവും ഉയർന്ന നിരക്കുകളുള്ളത്.<ref name=Var2012/> ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന രാജ്യങ്ങൾ ചൈനയും ഇന്ത്യയുമാണ്. ലോകത്തിൽ ആകെ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ പകുതിയിലധികവും ഈ രണ്ട് രാജ്യങ്ങളിലാണ്.<ref name=Var2012/> ചൈനയിലെ അഞ്ചാമത്തെ പ്രധാന മരണകാരണമാണ് ആത്മഹത്യ.<ref name=China2009/> ===ലിംഗഭേദം=== {{Double image|right|Suicide world map - 2009 Male.svg|200|Suicide world map - 2009 Female,2.svg|200|ആത്മഹത്യാനിരക്ക് 100,000 പുരുഷന്മാരിൽ (ഇടത്); സ്ത്രീകളിൽ (വലത്) (1978–2008കാലത്തെ കണക്ക്). {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|ലഭ്യമല്ല}} {{legend|#ffff65|< 1}} {{legend|#fff200|1–5}} {{legend|#ffdc00|5–5.8}} {{Multicol-break}} {{legend|#ffc600|5.8–8.5}} {{legend|#ffb000|8.5–12}} {{legend|#ff9a00|12–19}} {{legend|#ff8400|19–22.5}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff6e00|22.5–26}} {{legend|#ff5800|26–29.5}} {{legend|#ff4200|29.5–33}} {{legend|#ff2c00|33–36.5}} {{Multicol-break}} {{legend|#cb0000|>36.5}} {{Multicol-end}} ||}} പാശ്ചാത്യലോകത്ത് സ്ത്രീകൾ ആത്മഹത്യയിലൂടെ മരണം വരിക്കുന്നതിന്റെ മൂന്നിരട്ടിയാണ് പുരുഷന്മാരുടെ നിരക്ക്. എങ്കിലും സ്ത്രീകളാണ് പുരുഷന്മാരേക്കാൾ കൂടുതൽ ആത്മഹത്യാശ്രമ‌ങ്ങൾ നടത്തുന്നത്.<ref name=Var2012/><ref name=EB2011/> പുരുഷന്മാർ കൂടുതൽ മാരകമായ രീതികളാണ് ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത് എന്നതാണ് ഇതിനു കാരണം.<ref name=Sue2012>{{cite book|last=സ്യൂ|first=ഡേവിഡ് സ്യൂ, ഡെറാൾഡ് വിങ്ങ് സ്യൂ, ഡയേൻ സ്യൂ, സ്റ്റാൻലി|title=അണ്ടർസ്റ്റാൻഡിംഗ് അബ്‌നോർമൽ ബിഹേവിയർ|publisher=വാഡ്സ്വർത്ത്/സെൻഗേജ് ലേണിംഗ്|location=ബെൽമോണ്ട്, സി.എ.|isbn=978-1-111-83459-3|page=255|url=http://books.google.ca/books?id=mTs--Kt-9a0C&pg=PA255|edition=Tenth ed., [student ed.]}}</ref> ഈ വ്യത്യാസം അറുപത്തഞ്ച് വയസ്സിനു മുകളിൽ പ്രായമുള്ളവരിൽ കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. ഈ പ്രായമുള്ള പുരുഷന്മാർ സ്ത്രീകളേക്കാൾ പത്തിരട്ട് കൂടുതൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നുണ്ട്.<ref name=Sue2012/> ലോകത്തിൽത്തന്നെ സ്ത്രീകളുടെ ആത്മഹത്യാനിരക്ക് ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ള രാജ്യങ്ങളിലൊന്നാണ് [[ചൈന]]. പുരുഷന്മാരേക്കാൾ ആത്മഹത്യാനിരക്കിൽ സ്ത്രീകൾ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന രാജ്യങ്ങളിലൊന്നാണിത് (0.9 എന്ന അനുപാതം).<ref name=Var2012/><ref name=China2009>{{cite journal|last=വൈയുവാൻ|first=സി.|title=വിമൺ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ റൂറൽ ചൈന.|url=https://archive.org/details/sim_world-health-organization-bulletin_2009-12_87_12/page/888|journal=ബുള്ളറ്റിൻ ഓഫ് ദി വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ|date=2009 Dec|volume=87|issue=12|pages=888–9|pmid=20454475|doi=10.2471/BLT.09.011209|pmc=2789367}}</ref> [[മദ്ധ്യധരണ്യാഴി|കിഴക്കൻ മെഡിറ്ററേനിയൻ]] പ്രദേശത്ത് സ്ത്രീക‌ളിലും പുരുഷന്മാരിലും ആത്മഹത്യാനിരക്ക് ഏറെക്കുറെ തുല്യമാണ്.<ref name=Var2012/> [[ദക്ഷിണ കൊറിയ|ദക്ഷിണ കൊറിയയിൽ]] സ്ത്രീകളുടെ ആത്മഹത്യാനിരക്ക് ഏറ്റവും കൂടുതലാണ്. 100,000-ൽ 22 സ്ത്രീകളാണ് ഇവിടെ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത്. ദക്ഷിണപൂർവ്വേഷ്യയിലും [[ശാന്തസമുദ്രം|പടിഞ്ഞാറൻ പസഫിക് പ്രദേശത്തും]] ആത്മഹത്യാനിരക്ക് പൊതുവിൽ ഉയർന്നതാണ്.<ref name=Var2012/> ===പ്രായം=== പല രാജ്യങ്ങളിലും മദ്ധ്യവയസ്കരിലും<ref name=Pit2012>{{cite journal|last=പിറ്റ്മാൻ|first=എ.|coauthors=ക്രൈസിൻസ്ക, കെ.; ഓസ്ബോൺ, ഡി.; കിംഗ്, എം.|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ യങ് മെൻ.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-23-29-2012_379_9834/page/2383|journal=Lancet|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2383–92|pmid=22726519|doi=10.1016/S0140-6736(12)60731-4}}</ref> വൃദ്ധരിലും<ref name=Yip2012>{{cite journal|last=യിപ്|first=പി.എസ്.|coauthors=കൈൻ, ഇ; യൂസഫ്, എസ്.; ചാങ്, എസ്.എസ്.; വൂ, കെ.സി.; ചെൻ, വൈ.വൈ.|title=മീൻസ് റെസ്ട്രിക്ഷൻ ഫോർ സൂയിസൈഡ് പ്രിവൻഷൻ.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-23-29-2012_379_9834/page/2393|journal=ലാൻസെറ്റ്|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2393–9|pmid=22726520|doi=10.1016/S0140-6736(12)60521-2}}</ref> ആണ് ആത്മഹത്യാ നിരക്ക് കൂടുതൽ. എന്നാൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരുടെ ആകെ കണക്കെടുത്താൽ അത് 15 മുതൽ 29 വയസ്സിനുള്ളിലുള്ളവരാണ്. 15 മുതൽ 29 വരെ പ്രായമുള്ളവർ മദ്ധ്യവയസ്കരേക്കാൾ കൂടുതലായതിനാൽ ആണ് ഇത് കൂടുതലായി കാണപ്പെടുന്നത്.<ref name=Var2012/> [[അമേരിക്ക|അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ]] 80 വയസ്സിൽ കൂടുതൽ പ്രായമുള്ള [[caucasian race|വെള്ളക്കാരായ]] പുരുഷന്മാരിലാണ് ആത്മഹത്യാനിരക്ക് ഏറ്റവും ഉയർന്നത്. പ്രായം കുറവുള്ളവരാണ് താരതമ്യേന കൂടുതൽ ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങൾ നടത്താറുള്ളത്.<ref name=EB2011/> [[കൗമാരം|കൗമാര പ്രായക്കാരിൽ]] രണ്ടാമത്തെ പ്രധാന മരണകാരണമാണിത്.<ref name=Hawton2012/> അപകടങ്ങൾ മൂലമുള്ള മരണം മാത്രമാണ് ഈ വിഭാഗത്തിൽ ആത്മഹത്യയേക്കാൾ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നത്.<ref name=Pit2012/> വികസിതരാജ്യങ്ങളിലെ യുവാക്കളിൽ ഏകദേശം 30% മരണങ്ങളും ആത്മഹത്യ മൂലമാണുണ്ടാകുന്നത്.<ref name=Pit2012/> വികസ്വരരാജ്യങ്ങളിൽ നിരക്ക് സമാനമാണെങ്കിലും ആകെ മരണങ്ങളിൽ ചെറിയ വിഭാഗം മാത്രമേ ആത്മഹത്യ മൂലം നടക്കുന്നുള്ളൂ. [[trauma (medicine)|പരിക്കുകൾ]] മൂലമുള്ള മരണനിരക്ക് താരതമ്യേന കൂടുതലായതിനാലാണിത്.<ref name=Pit2012/> ലോകത്തിന്റെ മറ്റുഭാഗങ്ങളിലുള്ള കണക്കിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ദക്ഷിണപൂർവ്വേഷ്യയിൽ യുവതികളിൽ വൃദ്ധകളേക്കാൾ കൂടുതൽ ആത്മഹത്യകൾ കണ്ടുവരുന്നു.<ref name=Var2012/> === ഇന്ത്യയിൽ === "ഇന്ത്യയിൽ 2013-ൽ 1,35,445 ആളുകളാണ്‌ ആത്മഹത്യ ചെയ്‌തത്‌. കുറ്റകൃത്യങ്ങളുടെ രേഖകൾ സൂക്ഷിക്കുന്ന ദേശീയകാര്യാലയത്തിൻറെ <ref>{{cite journal|last=National Crime Records Bureau|first=Ministry of Home Affairs|url=http://ncrb.gov.in/adsi2013/clock.pdf|title=Accidental Death and Suicide Clock-2013|type=PDF|publisher=http://ncrb.gov.in|}}</ref> കണക്കനുസരിച്ച്, ഒരു മണിക്കൂറിൽ ശരാശരി 15 ആളുകൾ, അതായത്‌ ഒരു ദിവസം 371 പേർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നു”.<ref>ദ ഹിന്ദു, ഇന്ത്യ.—2014 ഉണരുക! Vol.95,No.7/Quarterly/ MALAYALAM ഉണരുക! (2014)</ref> ==== കേരളത്തിൽ ==== [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിൽ]] ഏറ്റവും ഉയർന്ന ആത്മഹത്യാനിരക്കുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളിലൊന്നാണ് [[കേരളം]].<ref name=ktde>{{cite book|last=പാറയിൽ|first=ഗോവിന്ദൻ|title=കേര‌ള: ദ ഡെവലപ്‌മെന്റ് എക്സ്പീരിയൻസ്|publisher=സെഡ് ബുക്ക്സ് ലിമിറ്റഡ്|location=ലണ്ടൻ|isbn=1856497267|page=38|url=http://books.google.co.in/books?id=__Fbl-UwposC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name=RL>{{cite news|title=കേരളത്തിൽ ഓരോ മണിക്കൂറിലും ഒരു ആത്മഹത്യ|url=http://www.reporterlive.com/2013/06/23/27543.html|accessdate=2014 ജൂലൈ 12|newspaper=റിപ്പോർട്ടർ ലൈവ്|date=2013 ജൂൺ 23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313051429/http://www.reporterlive.com/2013/06/23/27543.html|archivedate=2016-03-13|url-status=dead}}</ref> കേരളത്തിൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരുടെ എണ്ണം കൂടിവരുകയാണെന്നും ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ പുരുഷന്മാരുടെ എണ്ണം കൂടുതലാണെന്നും സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.<ref name=WD>{{cite news|title=കേരളത്തിൽ പുരുഷ ആത്മഹത്യകൾ കൂടുന്നു|url=http://malayalam.webdunia.com/article/kerala-news-in-malayalam/%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B5%8D%E2%80%8D-%E0%B4%AA%E0%B5%81%E0%B4%B0%E0%B5%81%E0%B4%B7-%E0%B4%86%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%AE%E0%B4%B9%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%AF-%E0%B4%95%E0%B5%82%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A8%E0%B5%81-110103000003_1.htm|accessdate=2014 ജൂലൈ 12|newspaper=മലയാളം വെബ്ദുനിയ|date=2010 ഒക്റ്റോബർ 30|archivedate=2014-07-14|archive-url=https://archive.today/20140714150751/http://malayalam.webdunia.com/article/kerala-news-in-malayalam/%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B5%8D%E2%80%8D-%E0%B4%AA%E0%B5%81%E0%B4%B0%E0%B5%81%E0%B4%B7-%E0%B4%86%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%AE%E0%B4%B9%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%AF-%E0%B4%95%E0%B5%82%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A8%E0%B5%81-110103000003_1.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> കേരളത്തിലെ ആത്മഹത്യകളിൽ 14.3 ശതമാനവും മാനസികാസ്വാസ്ഥ്യം മൂലമാണ് എന്ന് ഹിന്ദു ദിനപത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു..<ref name=MOI>{{cite news|title=കേരളത്തിൽ മണിക്കൂറിൽ ഒരു ആത്മഹത്യ|accessdate=2014 ജൂലൈ 12|newspaper=മലയാളം വൺഇന്ത്യ|date=2004 ഓഗസ്റ്റ് 8|url=http://malayalam.oneindia.in/news/2004/08/08/ker-suicide.html|archivedate=2014-07-12|archive-url=https://archive.today/20140712192834/http://malayalam.oneindia.in/news/2004/08/08/ker-suicide.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ==ചരിത്രം== [[Image:106 Conrad Cichorius, Die Reliefs der Traianssäule, Tafel CVI.jpg|thumb|right|200px|[[Trajan's Column|ടാജൻ സ്തൂപത്തിൽ]] ഡെസെബാലസിന്റെ ആത്മഹത്യ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.]] പുരാതന [[ഏതൻസ്‌|ഏഥൻസിൽ]] ഭരണകൂടത്തിന്റെ അനുമതി കൂടാതെ ആത്മഹത്യ ചെയ്തവർക്ക് സാധാരണ മരണാനന്തരചടങ്ങുകൾ നിഷേധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ആത്മഹത്യ ചെയ്തവരെ നഗരപ്രാന്തത്തിൽ സ്മാരകശിലകളോ അടയാളങ്ങളോ ഇല്ലാതെ ഒറ്റയ്ക്ക് മറവുചെയ്യുകയായിരുന്നു ചെയ്തിരുന്നത്.<ref>{{cite book|last=സാസ്സ്|first=തോമസ്|title=ഫേറ്റൽ ഫ്രീഡം : ദി എഥിക്സ് ആൻഡ് പൊളിറ്റിക്സ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ്|year=1999|publisher=പ്രേഗർ|location=വെസ്റ്റ്പോർട്ട്, Conn.|isbn=978-0-275-96646-1|page=11|url=http://books.google.ca/books?id=5AqzlMdurkcC&pg=PA11}}</ref> ആത്മഹത്യ സൈനികപരാജയം സംഭവിക്കുമ്പോൾ ചെയ്യാവുന്ന ഒരു കാര്യമായായിരുന്നു പുരാതന [[ഗ്രീസ്|ഗ്രീസിലും]] പുരാതന [[റോം|റോമിലും]] കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്.<ref name=Maris2000/> പുരാതന റോമിൽ ആദ്യകാലങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യ അനുവദിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും പിൽക്കാലത്ത് ഇതിന്റെ സാമ്പത്തികവശം കണക്കിലെടുത്ത് രാജ്യത്തിനെതിരായ ഒരു കുറ്റമായി കണക്കാക്കപ്പെടാൻ തുടങ്ങി.<ref>{{cite book|last=ഡിക്കിൻസൺ|first=മൈക്കൽ ആർ.ലെമിംഗ്, ജോർജ്ജ് ഇ.|title=അണ്ടർസ്റ്റാൻഡിംഗ് ഡൈയിംഗ്, ഡെത്ത് ആൻഡ് ബിറീവ്‌മെന്റ്|publisher=വാഡ്സ്‌വർത്ത് സെൻഗേജ് ലേണിംഗ്|location=ബെൽമോണ്ട്, CA|isbn=978-0-495-81018-6|page=290|url=http://books.google.ca/books?id=L8ETDRsB8ZYC&pg=PA290|edition=7th ed.}}</ref> 1670-ൽ [[Louis XIV of France|ഫ്രാൻസിലെ ലൂയി പതിനാലാമൻ]] പുറപ്പെടുവിച്ച ഒരു ക്രിമിനൽ ഉത്തരവ് വളരെ കഠിനമായിരുന്നു. ആത്മഹത്യ ചെയ്ത ആളുടെ ശരീരം തെരുവുകളിലൂടെ കമഴ്ത്തിക്കിടത്തി വലിച്ചിഴയ്ക്കുകയും ചവറുകൂനയിൽ വലിച്ചെറിയുകയോ തൂക്കിയിടുകയോ ചെയ്യണം എന്നുമായിരുന്നു ഇത്. ഇതുകൂടാതെ ആത്മഹത്യ ചെയ്തവരുടെ എല്ലാ വസ്തുവകകളും കണ്ടുകെട്ടുകയും ചെയ്യുമായിരുന്നു.<ref>{{cite book|first=എഡിറ്റഡ് ബൈ ഡബ്ല്യൂ.എസ്.എഫ്. പിക്കറിംഗ്|title=ഡർക്ക്‌ഹൈംസ് സൂയിസൈഡ്: എ സെഞ്ച്വറി ഓഫ് റിസേർച്ച് ആൻഡ് ഡിബേറ്റ്|year=2000|publisher=റൗട്ടലെഡ്ജ്|location=ലണ്ടൻ [u.a.]|isbn=978-0-415-20582-5|page=69|url=http://books.google.ca/books?id=9KQO6dGY1cwC&pg=PA69|edition=1. publ.}}</ref><ref name=Maris540>{{cite book|last=മാരിസ്|first=റൊണാൾഡ്|title=കോംപ്രിഹെൻസീവ് ടെക്സ്റ്റ്ബുക്ക് ഓഫ് സൂയിസൈഡോളജി|year=2000|publisher=ഗിൽഫോർഡ് പ്രെസ്സ്|location=ന്യൂ യോർക്ക് [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|page=540|url=http://books.google.ca/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA540}}</ref> [[ക്രിസ്തുമതം|ക്രിസ്തുമത]] സഭകളിൽ ചരിത്രപരമായി ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിക്കുന്നവരെ സഭയിൽ നിന്നു തന്നെ പുറന്തള്ളുകയാണ് ചെയ്തിരുന്നത്. ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരെ സെമിത്തേരികൾക്കുവെളിയിലുള്ള [[തെമ്മാടിക്കുഴി|തെമ്മാടിക്കുഴിയിലായിരുന്നു]] അടക്കിയിരുന്നത്.<ref name=McL2007>{{cite book|last=McLaughlin|first=Columba|title=സൂയിസൈഡ് റിലേറ്റഡ് ബിഹേവിയർ അണ്ടർസ്റ്റാൻഡിങ് കെയറിങ് ആന്റ് തെറാപ്പതിക് റെസ്പോൺസസ്|year=2007|publisher=ജോൺ വില്ലി & സൺസ്|location=ഇംഗ്ലണ്ട്|isbn=978-0-470-51241-8|page=24|url=http://books.google.ca/books?id=I2FJRbekdC8C&pg=PA24}}</ref> പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാന സമയത്ത് ആത്മഹത്യാശ്രമം കൊലപാതകശ്രമത്തിനു സമാനമായാണ് [[ബ്രിട്ടൺ|ബ്രിട്ടണിൽ]] കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. തൂക്കിക്കൊല്ലലായിരുന്നു ഇതിന്റെ ശിക്ഷ.<ref name=McL2007/> യൂറോപ്പിൽ 19-ആം നൂറ്റാണ്ടിൽ ആത്മഹത്യ [[പാപം|പാപമാണ്]] എന്ന നിലപാടിൽ നിന്ന് ക്രമേണ ഇത് [[ഭ്രാന്ത്]] കാരണമാണ് ചെയ്യുന്നത് എന്ന നിലപാടിലേയ്ക്ക് മാറ്റമുണ്ടായി.<ref name=Maris540/> ==സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ വശം== ===നിയമനിർമ്മാണം=== [[File:Wakisashi-sepukku-p1000699.jpg|thumb|''[[seppuku|സെപ്പുകു]]'' എന്ന തരം ആത്മഹത്യയ്ക്കായി തയ്യാറാക്കിയ ''[[tantō|ടാന്റോ]]'' കത്തി.]] മദ്ധ്യകാലഘട്ടം മുതൽ 1800-കൾ വരെയെങ്കിലും മിക്ക യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളിലും ആത്മഹത്യ കുറ്റമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.<ref>{{cite book|last=പേപർനോൾfirst=ഐറിന|title=സൂയിസൈഡ് ആസ് എ കൾച്ചറൽ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂഷൻ ഇൻ ദോസ്ത്യോവ്സ്കി'സ് റഷ്യ|year=1997|publisher=Cornell university press|location=Ithaca|isbn=978-0-8014-8425-4|page=60|url=http://books.google.ca/books?id=m3pqf8f-6bMC&pg=PA60}}</ref> എന്നാൽ മിക്ക പാശ്ചാത്യ രാജ്യങ്ങളിലും ഇപ്പോൾ ആത്മഹത്യ കുറ്റമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നില്ല.<ref>{{cite book|last=വൈറ്റ്|first=ടോണി|title=വർക്കിംഗ് വിത്ത് സൂയിസൈഡൽ ഇൻഡിവി‌ജ്വൽസ് : എ ഗൈഡ് റ്റു പ്രൊവൈഡിംഗ് അണ്ടർസ്റ്റാൻഡിംഗ്, അസസ്സ്മെന്റ് ആൻഡ് സപ്പോർട്ട്|year=2010|publisher=ജെസ്സിക്ക കിംഗ്സ്ലി പബ്ലിഷേഴ്സ്|location=ലണ്ടൻ|isbn=978-1-84905-115-6|page=12|url=http://books.google.ca/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12}}</ref> പല ഇസ്ലാമിക രാജ്യങ്ങളും ഇത് ഒരു ക്രിമിനൽ കുറ്റമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.<ref name="Islam2006"/> [[ഓസ്ട്രേലിയ|ഓസ്ട്രേലിയയിൽ]] ആത്മഹത്യ ഒരു കുറ്റമല്ല.<ref>{{cite book|last=al.]|first=ഡേവിഡ് ലാൻഹാം&nbsp;... [et|title=ക്രിമിനൽ ലോസ് ഇൻ ഓസ്ട്രേലിയ|year=2006|publisher=ദി ഫ്രീഡം പ്രെസ്സ്|location=അന്നൻഡേൽ, എൻ.എസ്.ഡബ്ല്യൂ.|isbn=978-1-86287-558-6|page=229|url=http://books.google.ca/books?id=D97doQ1iZx4C&pg=PA229}}</ref> എന്നിരുന്നാലും ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ ഒരാളെ ഉപദേശിക്കുകയോ പ്രേരിപ്പിക്കുകയോ സഹായിക്കുകയോ മാർഗ്ഗങ്ങൾ ഒരുക്കിക്കൊടുക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് കുറ്റകരമാണ്. ഒരാൾ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത് തടയാൻ ആവശ്യമായ ബലപ്രയോഗം നടത്താനും നിയമം വ്യക്തികൾക്ക് അധികാരം നൽകുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=ഡഫി|first=മൈക്കൽ കോസ്റ്റ, മാർക്ക്|title=ലേബർ, പ്രോസ്പെരിറ്റി ആൻഡ് ദി നയന്റീസ്: ബിയോൺഡ് ദി ബോൺസായി എക്കണോമി|year=1991|publisher=ഫെഡറേഷൻ പ്രെസ്സ്|location=സിഡ്നി|isbn=978-1-86287-060-4|page=315|url=http://books.google.ca/books?id=TqZqTHwvCH8C&pg=PA315|edition=2nd ed.}}</ref> ഓസ്ട്രേലിയയിൽ നോർതേൺ ടെറിട്ടറിയിൽ 1996 മുതൽ 1997 വരെ ഡോക്ടറുടെ സഹായത്തോടെ ആത്മഹത്യ നടത്തുവാനുള്ള നിയമാനുമതിയുണ്ടായിരുന്നു.<ref>{{cite book|last=ക്വിൽ|first=കോൺസ്റ്റൻസ് ഇ. പുട്ട്നാം ; ഫോർവേഡ് ബൈ തിമോത്തി ഇ.|title=ഹോഴ്സ്പീസ് ഓർ ഹെംലോക്ക്? : സേർച്ചിംഗ് ഫോർ ഹിറോയിക് കംപാഷൻ|year=2002|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-89789-921-5|page=143|url=http://books.google.ca/books?id=GmFwa3I7vqMC&pg=PA143}}</ref> ഇപ്പോൾ [[യൂറോപ്പ്|യൂറോപ്പിലെ]] ഒരു രാജ്യവും ആത്മഹത്യയോ ആത്മഹത്യാശ്രമമോ ഒരു കുറ്റമായി കണക്കാക്കുന്നില്ല.<ref name=McL2007/> [[ഇംഗ്ലണ്ട്|ഇംഗ്ലണ്ടും]] [[വേൽസ്|വെയിൽസും]] [[Suicide Act 1961|1961-ലെ ആത്മഹത്യാനിയമത്തിലൂടെയും]] റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് അയർലന്റ് 1993-ലും ആത്മഹത്യ കുറ്റകരമല്ലാതെയാക്കി.<ref name=McL2007/> ഇന്ത്യയിൽ ആത്മഹത്യ നിയമവിരുദ്ധമാണ്. മരിച്ചവരുടെ കുടുംബാംഗങ്ങൾക്ക് ഇതുമൂലം നിയമപ്രശ്നങ്ങൾ നേരിടേണ്ടിവരുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=ശ്രീവാസ്തവ|first=എഡിറ്റർ, നിതീഷ് ദോഗ്ര, സംഗീത്|title=ക്ലൈമറ്റ് ചേഞ്ച് ആൻഡ് ഡിസീസ് ഡൈനാമിക്സ് ഇൻ ഇന്ത്യ|publisher=ദി എനർജി ആൻഡ് റിസോഴ്സസ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട്|location=ന്യൂ ഡെൽഹി|isbn=978-81-7993-412-8|page=256|url=http://books.google.ca/books?id=UGrUgX-nKTIC&pg=PA256}}</ref> ആത്മഹത്യ നടക്കുന്ന സമയത്ത് സമീപത്തുണ്ടായിരുന്നവർ ആവശ്യമായ രക്ഷാപ്രവർത്തം ചെയ്തില്ല എന്ന പേരിൽ നിയമനടപടികൾക്ക് വിധേയരാകാൻ സാദ്ധ്യതയുണ്ട്. [[ജർമ്മനി|ജർമ്മനിയിൽ]] ഒരാൾ എന്തെങ്കിലും പ്രവൃത്തിയിലൂടെ മറ്റൊരാളുടെ ദയാവധം നടത്തുന്നത് (''active euthanasia'') നിയമവിരുദ്ധമാണ്. [[സ്വിറ്റ്സർലാന്റ്|സ്വിറ്റ്സർലാന്റിൽ]] വിട്ടുമാറാത്ത മാനസികരോഗമുള്ളവർക്ക് [[assisted suicide|മറ്റൊരാളിന്റെ സഹായത്തോടെ നടക്കുന്ന ആത്മഹത്യ]] നിയമവിധേയമാക്കിയിട്ടുണ്ട്.<ref name=pmid17649899>{{cite journal |author=അപ്പെൽ, ജെ.എം. |title=എ സൂയിസൈഡ് റൈറ്റ് ഫോർ ദി മെന്റലി ഇൽ? എ സ്വിസ് കേസ് ഓപ്പൺസ് എ ന്യൂ ഡിബേറ്റ് |journal=ഹേസ്റ്റിംഗ്സ് സെന്റർ റിപ്പോർട്ട് |volume=37 |issue=3 |pages=21–23 |year=2007 |pmid=17649899 |doi=10.1353/hcr.2007.0035 |month=May }}</ref> അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ ആത്മഹത്യ നിയമവിരുദ്ധമല്ലെങ്കിലും ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിക്കുന്നവർക്ക് പിഴ ചുമത്തപ്പെടാൻ സാദ്ധ്യതയുണ്ട്.<ref name=McL2007/> ഡോക്ടറുടെ സഹായത്തോടെ നടക്കുന്ന ആത്മഹത്യ ഓറിഗണിലും<ref>{{cite web|url=http://www.leg.state.or.us/ors/127.html|title=Chapter 127.800–995 ദി ഓറിഗൺ ഡെത്ത് വിത്ത് ഡിഗ്നിറ്റി ആക്റ്റ്|publisher=[[Oregon State Legislature|ഓറിഗൺ സ്റ്റേറ്റ് ലെജിസ്ലേച്ചർ]]|access-date=2013-07-06|archive-date=2013-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916065501/http://www.leg.state.or.us/ors/127.html|url-status=dead}}</ref> വാഷിംഗ്ടണിലും നിയമവിധേയമാണ്.<ref>{{cite news|title=Chapter 70.245 RCW, ദി വാഷിംഗ്ടൺ ഡെത്ത് വിത്ത് ഡിഗ്നിറ്റി ആക്റ്റ്|url=http://apps.leg.wa.gov/RCW/default.aspx?cite=70.245|work=[[Washington State Legislature|വാഷിംഗ്ടൺ സ്റ്റേറ്റ് ലെജിസ്ലേച്ചർ]]}}</ref> === മതപരമായ കാഴ്ച്ചപ്പാടുകൾ === [[File:A Hindoo Widow Burning Herself with the Corpse of her Husband.jpg|thumb|ഒരു[[Hindu|ഹിന്ദു]] വിധവ തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ചിതയിൽ വെന്തുമരിക്കുന്നു. 1820കൾ.]] [[ക്രിസ്തുമതം|ക്രിസ്തുമതത്തിലെ]] മിക്ക വിഭാഗങ്ങളും ആത്മഹത്യ ഒരു [[പാപം|പാപമായാണ് കരുതുന്നത്]]. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനം [[Middle Ages|മദ്ധ്യകാലഘട്ടത്തിലെ]] പ്രധാന ക്രിസ്തുമത ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ സ്വാധീനമാണ്. [[St. Augustine|സെയിന്റ് അഗസ്റ്റിൻ]], [[St. Thomas Aquinas|സെയിന്റ് തോമസ് അക്വിനാസ്]] എന്നിവരുടെ രചനക‌ൾ എടുത്തുപറയാവുന്നതാണ്. പക്ഷേ [[Byzantine|ബൈസന്റൈൻ]] ക്രിസ്തുമത നിയമസംഹിതയായിരുന്ന [[code of Justinian|ജസ്റ്റീനിയൻ കോഡിലും മറ്റും]] ഇത് പാപമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല.<ref>{{cite web |author=ഡോക്ടർ റൊണാൾഡ് റോത്ത് D.Acu. |url=http://www.acu-cell.com/suicide.html |title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് യൂത്തനേഷ്യ, – എ ബിബ്ലിക്കൽ പെർസ്പെക്റ്റിവ് |publisher=അക്യുസെൽ.കോം |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715062141/http://www.acu-cell.com/suicide.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm |title=നോർമാൻ എൻ. ഹോളണ്ട്, ലിറ്റററി സൂയിസൈഡ്സ്: എ ക്വസ്റ്റിൻ ഓഫ് സ്റ്റൈൽ |publisher=ഫ്ലോറിഡ സർവ്വകലാശാല |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715062223/http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> കത്തോലിക്കാ മതതത്ത്വമനുസരിച്ച് [[പത്ത് കൽപ്പനകൾ|പത്തുകൽപ്പനകളിലെ]] "നീ ജീവനെടുക്കാൻ പാടില്ല" (യേശു [[മത്തായി എഴുതിയ സുവിശേഷം|മത്തായി 19:18]] പ്രകാരം [[New Covenant|പുതിയ ഉടമ്പടിയിലും]] ഇത് ബാധകമാക്കിയിരുന്നു) എന്ന ശാസനവും, ജീവൻ ദൈവം തരുന്ന ഒരു സമ്മാനമാണെന്നും ഇത് തട്ടിക്കളയാൻ പാടില്ല എന്നുമുള്ള വിശ്വാസവും, ആത്മഹത്യ "സ്വാഭാവിക ക്രമത്തിന്" എതിരാണെന്നും അതിനാൽ ഇത് [[ദൈവം|ദൈവത്തിന്റെ]] പദ്ധതിയെ ബാധിക്കുമെന്ന ചിന്തയും ആത്മഹത്യ ചെയ്തൂകൂട എന്ന നിലപാടിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു.<ref name=Scborromeo>{{cite web |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm%232280 |title=കാറ്റക്കിസം ഓഫ് ദി കത്തോലിക് ചർച്ച് – പാർട്ട് 3 സെക്ഷൻ 2 ചാപ്റ്റർ 2 ആർട്ടിക്കിൾ 5 |publisher=Scborromeo.org |date=1941-06-01 |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715062621/http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm%232280 |url-status=bot: unknown }}</ref> മാനസിക രോഗങ്ങളോ പീഡകളോടുള്ള ഭയമോ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നയാളുടെ ഇക്കാര്യത്തിലുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു എന്ന വിശ്വാസം നിലവിലുണ്ട്.<ref>{{cite web |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm%232282 |title=കാറ്റക്കിസം ഓഫ് ദി കത്തോലിക് ചർച്ച് – പാർട്ട് 3 സെക്ഷൻ 2 ചാപ്റ്റർ 2 ആർട്ടിക്കിൾ 5 |publisher=Scborromeo.org |date=1941-06-01 |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715063210/http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm%232282 |url-status=bot: unknown }}</ref> കത്തോലിക്കാ നിലപാടിനെതിരായ വാദങ്ങൾ ഇവയാണ്: ആറാമത്തെ കൽപ്പനയുടെ ശരിയായ തർജ്ജമ "നീ കൊല ചെയ്യാൻ പാടില്ല" എന്നാണ്. ഇത് സ്വന്തം ജീവന്റെ കാര്യത്തിൽ ബാധകമാവണമെന്നില്ല. ദൈവം മനുഷ്യന് വിശേഷബുദ്ധിയും തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവും നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ഒരു അസുഖം ഭേദപ്പെടുത്തുന്നതും ദൈവത്തിന്റെ പദ്ധതിയെ ബാധിക്കും. ബൈബിളിൽ ദൈവത്തെ പിന്തുടരുന്നവരിൽ ധാരാളം പേർ ആത്മഹത്യ ചെയ്തതായി സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്, ഇതിലൊന്നും ദൈവകോപമുണ്ടായതായി സൂചനയില്ല.<ref>{{cite web |url=http://www.religioustolerance.org/sui_bibl.htm |title=ദി ബൈബിൾ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ് |publisher=റിലിജിയൻസ് ടോളറൻസ്.ഓർഗ് |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715063310/http://www.religioustolerance.org/sui_bibl.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> [[ജൂതമതം]] ജീവന് വിലനൽകുന്നതിന് പ്രാധാന്യം കൊടുക്കുന്നുണ്ട്. ഈ ലോകത്തിൽ ദൈവത്തിന്റെ നന്മ നിഷേധിക്കുന്നതിനു തുല്യമാണ് ആത്മഹത്യ എന്നാണ് ജൂതമതവിശ്വാസം. എന്നിരുന്നാലും പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ കൊല ചെയ്യപ്പെടുകയോ സ്വന്തം മതത്തെ ചതിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നതിൽ നിന്ന് രക്ഷപെടാൻ മറ്റു മാർഗ്ഗമില്ല എന്ന സ്ഥിതിയിൽ ജൂതന്മാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്ത പല സംഭവങ്ങളുമുണ്ട്. ചിലപ്പോൾ [[mass suicide|കൂട്ട ആത്മഹത്യയും]] ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട് ([[Masada|മസാദ]], [[History of the Jews in France#First persecution of the Jews|ഫ്രാൻസിൽ ജൂതന്മാരുടെ ആദ്യ പീഠനകാലം]], [[York Castle|യോർക്ക് കോട്ട]] എന്നിവ കാണുക). വീരമൃത്യു പ്രാപിക്കുന്നതിനെ ജൂതമതത്തിലെ അധികാരികൾ പിന്തുണയ്ക്കുകയും എതിർക്കുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite web |url=http://www.religionfacts.com/euthanasia/judaism.htm |title=യൂത്തനേഷ്യ ആൻഡ് ജൂഡായിസം: ജ്യൂവിഷ് വ്യൂസ് ഓഫ് യൂത്തനേഷ്യ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ് |accessdate=2008-09-16 |publisher=ReligionFacts.com |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715063532/http://www.religionfacts.com/euthanasia/judaism.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> [[ഇസ്ലാം|ഇസ്ലാം മതത്തിൽ]] ആത്മഹത്യ അനുവദനീയമല്ല.<ref name="Islam2006"/> സമകാലീന [[Hinduism|ഹിന്ദുമതത്തിൽ]] ആത്മഹത്യ പൊതുവിൽ മറ്റൊരാളെ കൊല്ലുന്നതിനു തുല്യമായ പാപമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നയാളുടെ ആത്മാവ് അയാൾ സ്വാഭാവികമായി എത്ര നാൾ ജീവിക്കുമായിരുന്നുവോ അത്രയും സമയം പ്രേതാത്മാവായി മനുഷ്യ ലോകത്തിൽ അലയേണ്ടിവരും എന്ന വിശ്വാസം [[ഹിന്ദു മതം|ഹിന്ദു മത]] ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=hinduwebsite>{{cite web|title=എബൗട്ട് സൂയിസൈഡ് ഇൻ ഹിന്ദുയിസം|url=http://www.hinduwebsite.com/hinduism/h_suicide.asp|publisher=ഹിന്ദു വെബ്സൈറ്റ്|accessdate=2014-07-15|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://archive.today/20140715063736/http://www.hinduwebsite.com/hinduism/h_suicide.asp|url-status=bot: unknown}}</ref> അക്രമരഹിതമായ രീതിയിൽ ഉപവാസത്തിലൂടെ [[right to die|മരണം വരിക്കുവാനുള്ള]] അവകാശം മനുഷ്യർക്കുണ്ട് (''[[Prayopavesa|പ്രായോപവേശം]]'') എന്ന് ഹിന്ദുമതത്തിൽ വിശ്വാസമുണ്ട്.<ref name="hindu">{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/hinduethics/euthanasia.shtml|title= ഹിന്ദുയിസം - യൂത്തനേഷ്യ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ്|date= 2009-08-25|publisher= BBC}}</ref> ജീവിതത്തിൽ മറ്റൊരു ആശയോ ആഗ്രഹമോ ഉത്തരവാദിത്തമോ അവശേഷിച്ചിട്ടില്ലാത്തവർക്കാണ് ഈ മാർഗ്ഗം സ്വീകരിക്കാൻ അവകാശമുള്ളത്.<ref name="hindu" /> [[Jainism|ജൈനമതത്തിൽ]] ''[[Santhara|സന്താര]]'' എന്നൊരു സമാനവിശ്വാസമുണ്ട്. വടക്കേ ഇന്ത്യയിൽ മദ്ധ്യകാലത്ത് നിലനിന്നിരുന്ന അനുഷ്ടാനാത്മക സ്വയംഹത്യയാണ് [[സതി (ആചാരം)|സതി]]. ഇതുപ്രകാരം ഭർത്താവ് മരിച്ച സ്ത്രീകൾ സ്വമനസാലെയോ മറ്റുള്ളവരുടെ നിർബന്ധത്തിന് വഴങ്ങിയോ ആത്മഹത്യ ചെയ്യേണ്ടി വരുന്നു. ജപ്പാനിൽ യോദ്ധാക്കൾ അനുഷ്ടിച്ചുവന്നിരുന്ന വയറുകീറിയുള്ള ആത്മഹത്യരീതിയാണ്‌ [[ഹരാകിരി]]. ===തത്ത്വചിന്ത=== [[File:The way out.jpg|thumb|''പുറത്തേയ്ക്കുള്ള വഴി, [[Suicidal ideation|ആത്മഹത്യ സംബന്ധിച്ച ചിന്തകൾ]]'': [[George Grie|ജോർജ്ജ് ഗ്രൈ]], 2007.]] എന്താണ് ആത്മഹത്യ, ആത്മഹത്യ യുക്തിപരമായി എടുക്കാവുന്ന ഒരു തീരുമാനമാണോ, നൈതികമായ പിന്തുണ ആത്മഹത്യക്ക് നൽകാനാവുമോ എന്നിങ്ങനെ പല ചോദ്യങ്ങൾ ആത്മഹത്യ സംബന്ധിച്ച തത്ത്വചിന്തയിൽ ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref name="StanfordSuicide">{{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/suicide/ |title=സൂയിസൈഡ് (സ്റ്റാൻഫോർഡ് എൻസൈക്ലോപീഡിയ ഓഫ് ഫിലോസഫി) |publisher=സ്റ്റാൻഫോഡ് സർവ്വകലാശാല |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715064134/http://plato.stanford.edu/entries/suicide/ |url-status=bot: unknown }}</ref> ആത്മഹത്യ സന്മാർഗ്ഗപരമോ നൈതികമായി ശരിയോ അല്ല എന്ന തരത്തിലുള്ള ശക്തമായ എതിർപ്പും താൻ യുക്തിപരമായി ചിന്തിച്ചെടുത്ത തീരുമാനമാണ് ആത്മഹത്യ എന്ന് വിശ്വസിക്കുന്ന എല്ലാവർക്കുമുള്ള ഒരവകാശമാണ് ഇതെന്ന തരത്തിലുള്ള ശക്തമായ പിന്തുണയും ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ആത്മഹത്യയോട് എതിർപ്പ് പ്രകടിപ്പിച്ചിരുന്നവർ പ്രധാനമായും ക്രിസ്ത്യൻ തത്ത്വചിന്തകരായ [[ഹിപ്പോയിലെ അഗസ്തീനോസ്|ഹിപ്പോയിലെ അഗസ്റ്റീൻ]] [[തോമസ് അക്വീനാസ്|തോമസ് അക്വിനാസ്]],<ref name="StanfordSuicide" /> [[ഇമ്മാനുവേൽ കാന്റ്|ഇമ്മാനുവൽ കാന്റ്]]<ref>കാന്റ്, ഇമ്മാനുവൽ. (1785) ''കാന്റ്: ദി മെറ്റാഫിസിക്സ് ഓഫ് മോറൽസ്'', എം ഗ്രെഗർ (തർജ്ജമ), കേംബ്രിഡ്ജ്: കേംബ്രിഡ്ജ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്സ്, 1996. ISBN 978-0-521-56673-5. p177.</ref> [[ജോൺ സ്റ്റുവർട്ട് മിൽ]] – [[സ്വാതന്ത്ര്യം]] [[സ്വയം നിർണ്ണയാവകാശം]] എന്നിവ സംബന്ധിച്ച മിലിന്റെ അഭിപ്രായമനുസരിച്ച് ഒരു വ്യക്തി ഭാവിയിൽ തനിക്ക് സ്വയം നിർണ്ണയാവകാശം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്ന നടപടിയെടുക്കുന്നത് അസ്വീകാര്യമായിരുന്നു<ref>{{cite journal | author = സഫ്രാനെക് ജോൺ പി. | year = 1998 | title = ഓട്ടോണമി ആൻഡ് അസിസ്റ്റഡ് സൂയിസൈഡ്: ദി എക്സിക്യൂഷൻ ഓഫ് ഫ്രീഡം | url = | journal = ദി ഹേസ്റ്റിംഗ്സ് സെന്റർ റിപ്പോർട്ട് | volume = 28 | issue = 4| page = 33 }}</ref> തുടങ്ങിയവരായിരുന്നു. മറ്റുള്ളവർ ആത്മഹത്യ വ്യക്തിപരമായ തീരുമാനത്തിൽ പെടുന്ന കാര്യമാണ് എന്നാണ് കണ്ടിരുന്നത്. ഈ അഭിപ്രായമുണ്ടായിരുന്നവരുടെ വാദം ഒരാളെയും തന്റെ സമ്മതമില്ലാതെ പീഡനം അനുഭവിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കാൻ പാടില്ല എന്നായിരുന്നു. ചികിത്സിച്ചുമാറ്റാനാകാത്ത അസുഖം, വാർദ്ധക്യം മൂലമുള്ള പീഡകൾ എന്നീ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാവുന്നതാണെന്നായിരുന്നു ഇവരുടെ വാദം. ആത്മഹത്യ എപ്പോഴും യുക്തിരഹിതമാണെന്ന വിശ്വാസം ഇക്കൂട്ടർ ത‌‌ള്ളിക്കളഞ്ഞിരുന്നു. വേദനയോ പീഡയോ അനുഭവിക്കുന്നവർക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കാവുന്ന ന്യായമായ ഒരു അവസാന മാർഗ്ഗമാണ് ആത്മഹത്യ എന്നാണ് ഇവരുടെ വാദം.<ref>റെയ്മണ്ട് വൈറ്റിംഗ്: എ നാച്വറൻ റൈറ്റ് റ്റു ഡൈ: റ്റ്വന്റി ത്രീ സെഞ്ച്വറീസ് ഓഫ് ഡിബേറ്റ്, pp. 13–17; Praeger (2001) ISBN 0-313-31474-8</ref> കൂടുതൽ ശക്തമായ ഒരു നിലപാട് ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്നവർക്കു മാത്രമല്ല, എല്ലാവർക്കും മരിക്കണോ വേണ്ടയോ എന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട് എന്നാണ്. [[David Hume|ഡേവിഡ് ഹ്യൂം]]<ref name="StanfordSuicide" />[[Jacob M. Appel|ജേക്കബ് ആപ്പൽ]] എന്നിവർ ഈ വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്നവരാണ്.<ref name=pmid17649899 /><ref>[[Wesley J. Smith|വെസ്ലി ജെ. സ്മിത്ത്]], ഡെത്ത് ഓൺ ഡിമാന്റ്: ദി അസിസ്റ്റഡ്-സൂയിസൈഡ് മൂവ്മെന്റ് ഷെഡ്സ് ഇറ്റ്സ് ഫിഗ് ലീഫ്, ''ദി വീക്ക്‌ലി സ്റ്റാന്റേഡ്'', June 5, 2007</ref> ===പിന്തുണ=== [[Image:Alexandre-Gabriel Decamps - The Suicide - Walters 3742.jpg|thumb|അലക്സാൺട്രേ ഗബ്രിയൽ ഡെകാംമ്പ്സിന്റെ ഈ ചിത്രത്തിൽ തറയിൽ കിടക്കുന്ന പാലറ്റ്, പിസ്റ്റൾ, നോട്ട് എന്നിവ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ സംഭവം ഇപ്പോൾ നടന്നിട്ടേയുള്ളൂ എന്നാണ്. കലാകാരൻ സ്വന്തം ജീവനെടുത്തു എന്നർത്ഥം.<ref>{{cite web|publisher= [[The Walters Art Museum|ദി വാൾട്ടേഴ്സ് ആർട്ട് മ്യൂസിയം]] |url= http://art.thewalters.org/detail/1589 |title= ദി സൂയിസൈഡ്}}</ref>]] പല സമൂഹങ്ങളും വിഭാഗങ്ങളും ആത്മഹത്യയ്ക്കനുകൂലമായ നിലപാടെടുത്തിട്ടുണ്ട്. [[രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധം|രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധക്കാലത്ത്]] [[ജപ്പാൻ|ജപ്പാനീസ്]] സൈന്യം [[kamikaze|കാമികാസി]] ആക്രമണങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ഇവയെ മഹത്ത്വവ‌ൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ജപ്പാനീസ് വൈമാനികർ സഖ്യകക്ഷികളുടെ നാവികക്കപ്പലുകൾക്കെതിരേ നടത്തിയ ആത്മഹത്യാ ആക്രമണങ്ങളാണ് കാമികാസി എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ജപ്പാനിലെ സമൂഹം പൊതുവിൽ ആത്മഹത്യയോട് സഹിഷ്ണുതാമനോഭാവം പുലർത്തുന്നതായി വിവരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name="ozawa-desilva">{{cite journal|last=ഒസാവ ഡെ സിൽവ|first=സി.|title=റ്റൂ ലോൺലി റ്റു ഡൈ എലോൺ: ഇന്റർനെറ്റ് സൂയിസൈഡ് പാക്റ്റ്സ് ആൻഡ് എക്സിസ്റ്റൻഷ്യൽ സഫറിംഗ് ഇൻ ജപ്പാൻ.|url=https://archive.org/details/sim_culture-medicine-and-psychiatry_2008-12_32_4/page/516|journal=കൾച്ചർ, മെഡിസിൻ ആൻഡ് സൈക്കിയാട്രി|date=2008 Dec|volume=32|issue=4|pages=516–51|pmid=18800195|doi=10.1007/s11013-008-9108-0}}</ref> ([[Suicide in Japan|ജപ്പാനിലെ ആത്മഹത്യകൾ]] കാണുക). [[Suicide and the Internet|ഇന്റർനെറ്റിൽ ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റി തിരഞ്ഞാൽ]] ലഭിക്കുന്ന പേജുകളിൽ 10 മുതൽ 30% വരെ ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നവയാണ്.<!-- <ref name=Dur2011/> --> ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ സാദ്ധ്യതയു‌ള്ളവരെ ഇത്തരം സൈറ്റുകൾ ആത്മഹത്യയിലേയ്ക്ക് നയിക്കും എന്ന വ്യാകുലത പ്രകടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<!-- <ref name=Dur2011/> --> ചിലർ ഓൺലൈൻ [[suicide pact|ആത്മഹത്യാ ഉടമ്പടികളിൽ]] ഏർപ്പെടാറുണ്ട്. ഇത് മുന്നേ അറിയാവുന്ന സുഹൃത്തുക്കളോടോ ഇന്റർനെറ്റിൽ പരിചയപ്പെട്ടവരോടോ ആകാം.<!-- <ref name=Dur2011/> --> ഇന്റർനെറ്റ് ഒറ്റപ്പെടുന്നവർക്ക് കൂട്ടായി സോഷ്യൽ കൂട്ടായ്മകൾ നൽകുന്നതിലൂടെ ചിലപ്പോൾ ആത്മഹത്യയെ തടയാൻ സഹയിച്ചേയ്ക്കാം.<ref name=Dur2011>{{cite journal|last=ഡർക്കീ|first=ടി.|coauthors=ഹാഡ്ലാക്സ്കി, ജി.; വെസ്റ്റർലൺറ്റ്, എം.; കാർലി, വി.|title=ഇന്റർനെറ്റ് പാത്ത്‌വേയ്സ് ഇൻ സൂയിസൈഡാലിറ്റി: എ റിവ്യൂ ഓഫ് ദി എവിഡൻസ്.|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് എൻവയേണ്മെന്റൽ റിസേർച്ച് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2011 Oct|volume=8|issue=10|pages=3938–52|pmid=22073021|doi=10.3390/ijerph8103938|pmc=3210590}}</ref> === ആത്മഹത്യക്ക് പേരുകേട്ട സ്ഥലങ്ങൾ === [[പ്രമാണം:Suicidepoint.JPG|കൊടൈക്കനാലിലെ ആത്മഹത്യാമുനമ്പ്|300px|right|thumb]] ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ ധാരാ‌ളം ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങൾ നടക്കാറുണ്ട്.<ref name=Robinson2012/> സാൻ ഫ്രാൻസിസ്കോയിലെ [[Golden Gate Bridge|ഗോൾഡൻ ഗേറ്റ് പാലം]], ജപ്പാനിലെ [[Aokigahara|അവോകിഘാര കാട്]],<ref>{{cite book|last=റോബിൻസൺ|first=പീറ്റർ എഡിറ്റ് ചെയ്തത്r|title=റിസേർച്ച് തീംസ് ഫോർ ടൂറിസം|year=2010|publisher=CABI|location=ഓക്സ്ഫോഡ്ഷെയർ [etc.]|isbn=978-1-84593-684-6|page=172|url=http://books.google.ca/books?id=219aFMSRPqgC&pg=PA172|coauthors=Heitmann, Sine; Dieke, Peter}}</ref> [[ഇംഗ്ലണ്ട്|ഇംഗ്ലണ്ടിലെ]] [[Beachy Head|ബീച്ചി ഹെഡ്]],<ref name=Robinson2012>{{cite book|last=റോബിൻസൺ|first=ഡവിഡ് പിക്കാർഡ്, മൈക്ക് എഡിറ്റ് ചെയ്തത്|title=ഇമോഷൻ ഇൻ മോഷൻ : ടൂറിസം, അഫക്റ്റ് ആൻഡ് ട്രാൻസ്ഫോർമേഷൻ|publisher=ആഷ്ഗേറ്റ്|location=ഫാൺഹാം, സറേ|isbn=978-1-4094-2133-7|page=176|url=http://books.google.ca/books?id=PjuY_4Vy_UUC&pg=PT176}}</ref> [[ടോറോണ്ടോ|ടൊറാണ്ടൊയിലെ]] [[Bloor Street Viaduct|ബ്ലൂർ സ്ട്രീറ്റ് വയഡക്റ്റ്]] എന്നിവ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.<ref name=Dennis2008>{{cite book|last=ഡെന്നിസ്|first=റിച്ചാർഡ്|title=സിറ്റീസ് ഇൻ മോഡേണിറ്റി : റെപ്രസന്റേഷൻസ് ആൻഡ് പ്രൊഡക്ഷൻസ് ഇൻ മെട്രോപോളിട്ടൺ സ്പേസ്, 1840 – 1930|year=2008|publisher=കേംബ്രിഡ്ജ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്സ്|location=കേംബ്രിഡ്ജ് [u.a.]|isbn=978-0-521-46841-1|page=20|url=http://books.google.ca/books?id=Gq9_uNNkmKUC&pg=PA20|edition=Repr.}}</ref> [[കൊടൈക്കനാൽ|കൊടൈക്കനാലിലുള്ള]] ഒരു വൻ കൊക്ക ആത്മഹത്യാമുനമ്പ് (''Suicide point'') എന്നറിയപ്പെടുന്നു. വിനോദ സഞ്ചാരികൾ ആത്മഹത്യാമുനമ്പ് കാണാനുള്ള ശ്രമത്തിൽ ഇവിടെ മരണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. {{തെളിവ്}} 1937-ൽ നിർമിച്ചതിനുശേഷം 2010 വരെ ഗോൾഡൻ ഗേറ്റ് പാലത്തിൽ നിന്നും 1,300-ലധികം ആൾക്കാർ ചാടി മരിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref name=McDougall2010>{{cite book|last=മക്‌ഡൗഘൽ|first=ടിം|title=ഹെൽപ്പിംഗ് ചിൽഡ്രൺ ആൻഡ് യംഗ് പീപ്പിൾ ഹൂ സെൽഫ് ഹാം : ആൻ ഇൻട്രൊഡക്ഷൻ റ്റു സെൽഫ് ഹാമിംഗ് ആൻഡ് സൂയിസിഡൽ ബിഹേവിയേഴ്സ് ഫോർ ഹെൽത്ത് പ്രൊഫഷണൽസ്|year=2010|publisher=റൗട്ട്‌ലെഡ്ജ്|location=ആബിംഗ്ടൺ, ഓക്സോൺ|isbn=978-0-415-49913-2|page=23|url=http://books.google.ca/books?id=2VfP1-o0BgcC&pg=PA23|coauthors=ആംസ്ട്രോങ്ങ്, മേരീ; ട്രൈനർ, ജെമ്മ}}</ref> ആത്മഹത്യ സാധാരണയായി നടക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങൾക്കു ചുറ്റും വേലിക്കെട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കാറുണ്ട്.<ref name=Bateson2008>{{cite book|last=ബേറ്റ്സൺ|first=ജോൺ|title=ബിൽഡിംഗ് ഹോപ്പ് : ലീഡർഷിപ്പ് ഇൻ ദി നോൺ പ്രോഫിറ്റ് വേൾഡ്|year=2008|publisher=പ്രേഗർ|location=വെസ്റ്റ് പോസ്റ്റ്, Conn.|isbn=978-0-313-34851-8|page=180|url=http://books.google.ca/books?id=GUzq5qNegkYC&pg=PA180}}</ref> ടൊറോണ്ടോയിലെ [[Luminous Veil|ലൂമിനസ് വെയിൽ]],<ref name=Dennis2008/> പാരീസിലെ [[ഈഫൽ ഗോപുരം|ഐഫൽ ടവർ]], [[ന്യൂയോർക്ക്|ന്യൂ യോർക്കിലെ]] [[എം‌പയർ സ്റ്റേറ്റ് ബിൽഡിംഗ്|എമ്പയർ സ്റ്റേറ്റ് ബിൽഡിംഗ്]] എന്നിവ ഉദാഹരണം.<ref name=Bateson2008/> ഗോൾഡൻ ഗേറ്റ് പാലത്തിലും ഇത്തരം ഒരു വേലി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടായിരുന്നു.<ref name=Miller2011>{{cite book|last=മില്ലർ|first=ഡേവിഡ്|title=ചൈൽഡ് ആൻഡ് അഡോളസന്റ് സൂയിസിഡൽ ബിഹേവിയർ: സ്കൂൾ ബേസ്ഡ് പ്രിവൻഷൻ, അസസ്സ്മെന്റ്, ആൻഡ് ഇന്റർവെൻഷൻ|year=2011|isbn=978-1-60623-997-1|page=46|url=http://books.google.ca/books?id=bAHcIUDoVEoC&pg=PA46}}</ref> ഇത്തരം തടസ്സങ്ങൾ പൊതുവിൽ വളരെ ഫലപ്രദമാണ്.<ref name=Miller2011/> ===ശ്രദ്ധേയമായ കേസുകൾ=== 1978-ൽ "[[Jonestown|ജോൺസ്ടൗൺ]]" എന്ന സ്ഥലത്ത് [[Jim Jones|ജിം ജോൺസ്]] എന്നയാൾ നയിച്ചിരുന്ന [[Peoples Temple|പീപ്പിൾസ് ടെമ്പിൾ]] എന്ന കൾട്ടിലെ 918 അംഗങ്ങൾ [[Potassium cyanide|സയനൈഡ്]] ചേർത്ത മുന്തിരിച്ചാറ് കഴിച്ച് ആത്മഹത്യ ചെയ്തു.<ref>Hall 1987, p.282</ref><ref name="tape">[http://jonestown.sdsu.edu/AboutJonestown/Tapes/Tapes/DeathTape/death.html "ജോൺസ്ടൗൺ ഓഡിയോടേപ്പ് പ്രൈമറി പ്രോജക്റ്റ്."] ''ആൾട്ടർനേറ്റീവ് കൺസിഡറേഷൻസ് ഓഫ് ജോൺസ്ടൗൺ ആൻഡ് പീപ്പിൾസ് ടെമ്പിൾ''. സാൻ ഡിയഗോ സ്റ്റേറ്റ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി.{{WebCite|url=http://www.webcitation.org/5vybbZjSY|date =2011-01-24}}</ref><ref name=bbc1978>{{cite news|title=മാസ് സൂയിസൈഡ് ലീവ്സ് 900 ഡെഡ്|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/18/newsid_2540000/2540209.stm|publisher=ബി.ബി.സി|date=1978-11-18|accessdate=2011-11-09|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://archive.today/20140715065233/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/18/newsid_2540000/2540209.stm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Battle of Saipan|സായിപാൻ യുദ്ധത്തിന്റെ]] അവസാനത്തോടടുത്ത് 10,000-ലധികം ജപ്പാൻകാരായ നാട്ടുകാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുകയുണ്ടായി. ചിലർ "സൂയിസൈഡ് ക്ലിഫ്", "ബൻസായി ക്ലിഫ്" എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് ചാടിമരിക്കുകയായിരുന്നു.<ref>ജോൺ ടൊലാന്റ്, ''ദി റൈസിംഗ് സൺ: ദി ഡിക്ലൈൻ ആൻഡ് ഫാൾ ഓഫ് ദി ജപ്പാനീസ് എമ്പയർ 1936–1945'', റാൻഡം ഹൗസ്, 1970, p. 519</ref> [[ബോബി സാൻഡ്സ്]] നയിച്ച [[1981 ലെ ഐറിഷ് നിരാഹാരസത്യാഗ്രഹ സമരം|1981-ലെ ഐറിഷ് നിരാഹാരസത്യാഗ്രഹങ്ങളിൽ]] 10 പേർ മരിക്കുകയുണ്ടായി. [[കൊറോണർ]] മരണകാരണം "സ്വയം തിരഞ്ഞെടുത്ത പട്ടിണി" എന്നാണ് (ആത്മഹത്യ എന്നല്ല) രേഖപ്പെടുത്തിയത്. ഇത് സമരം ചെയ്തവരുടെ കുടുംബാംഗങ്ങളുടെ പ്രതിഷേധത്തെത്തുടർന്ന് "പട്ടിണി" എന്നാക്കി ഭേദഗതി ചെയ്യുകയുണ്ടായി.<ref name="Philosophy59OKeeffe">[http://www.jstor.org/pss/3750951 സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് സെൽഫ് സ്റ്റാർവേഷൻ], ടെറൻസ് എം. ഒ'ക്ലീഫ്, [[''ഫിലോസഫി'']], വോളിയം. 59, നമ്പർ. 229 (Jul., 1984), pp. 349–363</ref> ഹിറ്റ്‌ലറുടെ ജീവനെടുക്കാനുള്ള [[ജൂലൈ 20-ലെ വധശ്രമം|ജൂലൈ 20 ഗൂഢാലോചനയെപ്പറ്റി]] [[എർവിൻ റോമൽ|എർവിൻ റോമലിന്]] അറിവുണ്ടായിരുന്നു. ആത്മഹത്യ ചെയ്തില്ലെങ്കിൽ ഇദ്ദേഹത്തെ [[public trial|പൊതുവിചാരണ]] ചെയ്യുകയും വധിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്നും ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന് ഇതിന്റെ പരിണതഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കേണ്ടിവരുമെന്നുമുള്ള ഭീഷണിയെത്തുടർന്ന് ഇദ്ദേഹം ആത്മഹത്യ ചെയ്യുകയായിരുന്നു.<ref>{{cite book |last=വാട്ട്സൺ |first=ബ്രൂസ്|title=എക്സിറ്റ് റോമൽ: ദി ടുണീഷ്യൻ കാമ്പയിൻ, 1942–43 |url=https://archive.org/details/exitrommeltunisi0000wats |publisher=സ്റ്റാക്ക്‌പോൾ ബുക്ക്സ് |year=2007 |page=[https://archive.org/details/exitrommeltunisi0000wats/page/170 170]|isbn=978-0-8117-3381-6}}</ref> ==മറ്റു ജീവികൾ== ആത്മഹത്യയിൽ മരിക്കണം എന്ന ഉദ്ദേശത്തോടുകൂടിയ പ്രവൃത്തി ആവശ്യമായതിനാൽ മനുഷ്യനല്ലാത്ത ജീവികളിൽ ഇത് സാദ്ധ്യമല്ല എന്നാണ് ചിലരുടെ അഭിപ്രായം.<ref name=Maris2000>{{cite book|last=മാരിസ്|first=റൊണാൾഡ്|title=കോംപ്രിഹൻസീവ് ടെക്സ്റ്റ്ബുക്ക് ഓഫ് സൂയിസൈഡോളജി|year=2000|publisher=ഗിൽഫോർഡ് പ്രെസ്സ്|location=ന്യൂ യോർക്ക് [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|pages=97–103|url=http://books.google.ca/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA97}}</ref> [[salmonella|സാൽമൊണല്ല]] എന്ന സൂക്ഷ്മജീവിയിൽ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് സമാനമായ പ്രവൃത്തി നിരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. മത്സരിക്കുന്ന മറ്റ് ബാക്റ്റീരിയകളെ നശിപ്പിക്കാനായി അവയ്ക്കെതിരേ ഒരു [[immune system|രോഗപ്രതിരോധ സംവിധാനത്തിന്റെ]] പ്രതികരണം തുടങ്ങിവയ്ക്കുകയാണ് സാൽമൊണല്ല ചെയ്യുന്നത്.<ref>{{Cite journal|url=http://www.nytimes.com/2008/08/26/science/26obsalm.html?ref=science|title=ഇൻ സാൽമൊണല്ല അറ്റാക്ക്, ടേക്കിംഗ് വൺ ഫോർ ദി ടീം|author=ചാങ്, കെന്നത്ത്|date=August 25, 2008|publisher=ന്യൂ യോർക്ക് ടൈംസ്|postscript=<!--None-->}}</ref> ''ഫോറേലിയസ് പ്യൂസിലസ് (Forelius pusillus)'' എന്ന ബ്രസീലിയൻ ഉറുമ്പിനത്തിലും ആത്മഹത്യ ചെയ്ത് മറ്റുള്ള ഉറുമ്പുകളെ രക്ഷിക്കുന്ന സ്വഭാവം കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. എല്ലാ ദിവസവും വൈകുന്നേരം ഒരുപറ്റം ഉറുമ്പുകൾ കൂട് വെളിയിൽ നിന്ന് ഭദ്രമായി അടച്ചശേഷം പുറത്ത്നിൽക്കുന്നതാണ് ഈ സ്വഭാവം.<ref>{{cite journal|title=പ്രീഎം‌പ്റ്റീവ് ഡിഫൻസീവ് സെൽഫ് സാക്രിഫൈസ് ബൈ ആന്റ് വർക്കേഴ്സ്|url=http://www.cyf-kr.edu.pl/~rotofils/Tofilski_etal_2008.pdf|format=PDF|author=ടോൾഫിസ്കി, ആഡം; കൗവില്ലോൺ, എം.ജെ.;എവിസൺ, എസ്.ഇ.എഫ്.; ഹെലാന്റെറ, എച്ച്.; റോബിൻസൺ, ഇ.ജെ.എച്ച്.; റാറ്റ്നിയെക്സ്, എഫ്.എൽ.ഡബ്ല്യൂ.|year=2008|volume=172|pmid=18928332|issue=5|journal=The American Naturalist|doi=10.1086/591688|pages=E239–E243}}</ref> [[ladybug|ലേഡിബഗ്]] [[Pea aphid|പീ ആഫിഡുകളെ]] ആക്രമിക്കുമ്പോൾ, ഈ അഫിഡ്ഡുകൾ സ്വയം പൊട്ടിത്തെറിക്കുകയും ഇതിലൂടെ മറ്റ് ആഫിഡുകളെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചിലപ്പോൾ ലേഡിബഗിനെ കൊല്ലുകയും ചെയ്യും.<ref>{{Cite journal|url=http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html|title=ആനിമൽ സൂയിസൈഡ് ഷെഡ്സ് ലൈറ്റ് ഓൺ ഹ്യൂമൻ ബിഹേവിയർ|author=ലാറി ഒ'ഹാൻലോൺ|date=Mar 10, 2010|publisher=Discovery News|postscript=<!--None-->|access-date=2013-07-05|archive-date=2010-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725200146/http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html|url-status=dead}}</ref> ചിലയിനം [[termite|ചിതലുകൾക്ക്]] പൊട്ടിത്തെറിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള സൈനികരുണ്ട്. പശപോലെയുള്ള വസ്തുക്കൾ കൊണ്ട് ശത്രുക്കളെ മൂടുകയാണ് ഇതിന്റെ പരിണതഫലം.<ref>{{Cite journal|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/10_october/20/life_horrors.shtml|title=ലൈഫ് ഇൻ ദി അണ്ടർഗ്രോത്ത്|publisher=BBC|postscript=<!--None-->|author1=<Please add first missing authors to populate metadata.>}}</ref><ref>{{Cite journal|title=സൂയിസൈഡൽ ഡിഫൻസീവ് ബിഹേവിയർ ബൈ ഫ്രോണ്ടൽ ഗ്ലാന്റ് ഡെഹിസൻസ് ഇൻ ഗ്ലോബിറ്റേംസ് സൾഫ്യൂറസ് ഹാവിലാൻഡ് സോൾജിയേഴ്സ് (ഐസോപ്റ്റെറ)|first4=എ.|last4=പെപ്പൂയി|first3=വി.|last3=വാൻ ടൂയൻ|volume=44|first2=എ.|issue=3|journal=ഇൻസെക്റ്റസ് സോസിയോ|date=August, 1997|last2=Robert|page=289|doi=10.1007/s000400050049|url=http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/|publisher=Birkhäuser Basel|author=Bordereau, C|postscript=<!--None-->|access-date=2013-07-05|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/|url-status=dead}}</ref> നായ്ക്കൾ, ഡോൾഫിനുകൾ, കുതിരകൾ എന്നിവ ആത്മഹത്യ ചെയ്തതിന്റെ കഥകൾ ധാരാളമുണ്ട്. സംശയരഹിതമായ തെളിവുകൾ പക്ഷേ ലഭ്യമല്ല.<ref>{{Cite journal|title=ഡൂ ആനിമൽസ് കമ്മിറ്റ് സൂയിസൈഡ്? എ സയന്റിഫിക് ഡിബേറ്റ്|date=Mar. 19, 2010|author=നോബൽ, ജസ്റ്റിൻ|publisher=ടൈം|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html|postscript=<!--None-->|access-date=2013-07-05|archive-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817103106/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html|url-status=dead}}</ref> മൃഗങ്ങൾ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നതുസംബന്ധിച്ച് ശാസ്ത്രീയപഠനങ്ങൾ നടന്നിട്ടില്ല.<ref>{{Cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1997.tb52352.x|title=സൂയിസൈഡ് റിസേർച്ച്|first2=ജെ. ജോൺ|last2=Mann|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract|author=സ്റ്റോഫ്, ഡേവിഡ്|journal=അനൽസ് ഓഫ് ദി ന്യൂ യോർക്ക് അക്കാദമി ഓഫ് സയൻസസ്|publisher=അനൽസ് ഓഫ് ദി ന്യൂ യോർക്ക് അക്കാദമി ഓഫ് സയൻസസ്|volume=836|issue=ന്യൂറോബയോളജി ഓഫ് സൂയിസൈഡ്, ദി : ഫ്രം ദി ബെഞ്ച് റ്റു ദി ക്ലിനിക്|year=1997|pages=1–11|postscript=<!--None-->|bibcode=1997NYASA.836....1S|access-date=2013-07-05|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract|url-status=dead}}</ref> == ഇതും കാണുക == * [[ആത്മഹത്യ ചെയ്തവരുടെ പട്ടിക]] * [[ആത്മഹത്യ ടൂറിസം]] == അവലംബം == {{reflist|3}} ==കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക്== * {{cite book |author=ഗംബോട്ടോ, അന്റോണല്ല |title=ദ എക്ലിപ്സ്: എ മെമ്മോയർ ഓഫ് സൂയിസൈഡ് |url=http://books.google.com.sa/books?id=G4RyAAAACAAJ&dq=|publisher=ബ്രോക്കൺ ആങ്കിൾ ബുക്സ് |location=ഓസ്ട്രേലിയ |year=2004 |isbn=0-9751075-1-8}} *{{Cite book|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ നാസി ജർമ്മനി |first=ക്രിസ്ത്യൻ |last=ഗോഷെൽ |publisher=ഓക്സ്ഫഡ് സർവ്വകലാശാല പ്രസ്സ് |year=2009 |isbn=0-19-953256-7 |url=http://books.google.com/books?id=EIjccRg7_UYC&pg=PA5&lpg=PA5 |ref=harv}} ==പുറത്തേയ്ക്കുള്ള കണ്ണികൾ== {{Sister project links|display=Suicide}} <!-- *********************** ({{No More Links}}) *************************** * Please be cautious in adding more links to this article. Wikipedia * * is not a collection of links nor should it be used for advertising. * * * * Excessive or inappropriate links Will-Be-Deleted. * * See [[Wikipedia:External links]] & [[Wikipedia:Spam]] for details. * * * * If there are already plentiful links, please propose additions or * * replacements on this article's discussion page, or submit your link * * to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) * * and link back to that category using the {{dmoz}} template. * ********************** ({{No More Links}}) ****************************--> * {{DMOZ|Health/Mental_Health/Disorders/Suicide}} {{Suicide2}} [[വർഗ്ഗം:മരണം]] t4488ypfoltp4msxspid04tuf63gkr7 4668366 4668365 2026-09-21T16:19:56Z Vishkailas 214655 /* ലഹരിവസ്തുക്കളുടെ ദുരുപയോഗം */ 4668366 wikitext text/x-wiki {{featured}} {{prettyurl|Suicide}} [[പ്രമാണം:Edouard Manet - Le Suicidé.jpg|thumb|[[എഡ്വാർഡ് മാനെ]] എന്ന ചിത്രകാരന്റെ ആത്മഹത്യ എന്ന ചിത്രം. 1877നും 1881നും ഇടയിൽ രചിച്ചത്.]] {{Suicide}} <!--Definition and Risk factors --> ഒരാൾ സ്വയം [[ജീവൻ|ജീവിതം]] അവസാനിപ്പിക്കുന്നതിനാണ് '''ആത്മഹത്യ''' എന്ന് പറയുന്നത്. ഇംഗ്ലീഷിൽ സൂയിസൈഡ് (Suicide). സാധാരണഗതിയിൽ [[വിഷാദരോഗം]] (Depression), [[bipolar disorder|ബൈപോളാർ ഡിസോർഡർ]], [[schizophrenia|സ്കീസോഫ്രീനിയ]], [[മാനസിക സമ്മർദം]], [[മദ്യം|അതിമദ്യപാനം]], [[Substance abuse|മയക്കുമരുന്നുപയോഗം]] തുടങ്ങിയ മാനസിക രോഗങ്ങൾ കാരണമുണ്ടാകുന്ന നിരാശയാണ് ആത്മഹത്യയിലേയ്ക്ക് നയിക്കുന്നത്. സ്ത്രീകളിൽ [[പ്രസവം|പ്രസവം,]] [[ആർത്തവവിരാമം]] അഥവാ മെനോപോസ് (Menopause) സമയത്ത് ഉണ്ടാകുന്ന മാനസിക പ്രശ്നങ്ങളും, പ്രസവാനന്തര വിഷാദവും ആത്മഹത്യയിലേക്ക് നയിക്കാനുള്ള സാധ്യത ഉണ്ട്. <ref name=Hawton2009>{{cite journal |author=ഹൗട്ടൺ കെ. |title=സൂയിസൈഡ് |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1372 |journal=ലാൻസെറ്റ് |volume=373 |issue=9672 |pages=1372–81 |year=2009 |month=ഏപ്രിൽ |pmid=19376453 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}</ref> [[financial difficulties|സാമ്പത്തിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ]], തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുക, [[രോഗം]], കുടുംബ പ്രശ്നങ്ങൾ, ബന്ധങ്ങളിലെ പാകപ്പിഴകൾ, [[വന്ധ്യത]], കലഹം, കുറ്റബോധം, പ്രണയനൈരാശ്യം, പരീക്ഷയിലെ പരാജയം, അടുത്ത ബന്ധുവിന്റെ മരണം, [[ബലാത്സംഗം]] മൂലമുണ്ടാകുന്ന സംഘർഷങ്ങൾ, ആഗ്രഹിക്കാത്ത [[ഗർഭധാരണം]], മാനസികാരോഗ്യ ചികിത്സ / കൗൺസിലിംഗ് എന്നിവയുടെ ലഭ്യതക്കുറവ് തുടങ്ങിയ പല കാരണങ്ങളും ആത്മഹത്യകൾക്കു പിന്നിലുണ്ട്. ആത്മഹത്യയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നവർ തീവ്രമായ മാനസിക വേദനയും വിഷാദവും അനുഭവിക്കുന്നു. ഇത് പെട്ടെന്നുണ്ടാകുന്ന പ്രതിഭാസമല്ല. ചെറിയ വിഷാദത്തിൽ തുടങ്ങി, കാലക്രമേണ അത് കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. ഈ വിഷാദം ക്രമേണ ഗുരുതര മാനസികാവസ്ഥയിലേക്ക് വളരുകയും അവസാനം ആത്മഹത്യാ ചിന്തകൾ ഉണ്ടാവുകയും ചെയ്യുന്നു. തങ്ങളുടെ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് മറ്റു പരിഹാരമാർഗങ്ങൾ ഒന്നുംതന്നെ ഇല്ലെന്ന് വിശ്വസിക്കുകയും ജീവിതത്തിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടുക എന്നതാണ് ഏക മാർഗമെന്ന് അവർ കരുതുന്നു. നിസ്സഹായത, ഏകാന്തത, ഉയർന്ന തോതിലുള്ള അപകർഷബോധം, മൂല്യമില്ലായ്മ, സങ്കടം എന്നീ വികാരങ്ങൾ അവരെ അലട്ടുന്നു. നിരന്തര, വിഷാദരോഗം, ഉത്കണ്ഠ, [[ലഹരി ഉപയോഗം]] തുടങ്ങിയവ ഇതിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മാനസിക പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് മാനസികാരോഗ്യ വിദഗ്ദരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ശാസ്ത്രീയമായ ചികിത്സയും കൗൺസിലിംഗും നൽകുക, ലഹരിയുപയോഗത്തിന് തക്കതായ ചികിത്സ നൽകുക, സാമ്പത്തികമായ വളർച്ചയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുക, ബന്ധങ്ങളിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുക എന്നിവ ആത്മഹത്യകൾ ഒഴിവാക്കാനായി സ്വീകരിക്കാവുന്ന ശാസ്ത്രീയ മാർഗ്ഗങ്ങളാണ്. വിവിധ രാജ്യങ്ങളിൽ സാദ്ധ്യതകൾക്കനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത രീതികളാണ് സാധാരണയായി ആത്മഹത്യയ്ക്കുപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്. [[hanging|തൂങ്ങിമരണം]], [[pesticide poisoning|കീടനാശിനികൾ കഴിക്കുക]], സ്വയം വെടിവയ്ക്കുക എന്നിവയാണ് സാധാരണ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന മാർഗ്ഗങ്ങൾ. 8 മുതൽ 10 ലക്ഷം വരെ ആൾക്കാർ എല്ലാ വർഷവും ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നുണ്ട്. ലോകമാസകലമുള്ള കണക്കെടുത്താൽ ആതഹത്യയാണ് പത്താമത്തെ വലിയ മരണകാരണം.<ref name=Hawton2009/><ref name=Var2012>{{cite journal|last=വാർണിക്|first=P|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ ദി വേൾഡ്|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് എൻവയേണ്മെന്റൽ റിസേർച്ച് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2012 Mar|volume=9|issue=3|pages=760–71|pmid=22690161|doi=10.3390/ijerph9030760|pmc=3367275}}</ref> പുരുഷന്മാരാണ് സ്ത്രീകളേക്കാൾ കൂടുതൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത്. ഒരു പുരുഷൻ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത സ്ത്രീയെ അപേക്ഷിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ നാലിരട്ടിയാണ്.<ref>{{cite book|last=മേയർ|first=മാർഷൽ ബി. ക്ലിനാർഡ്, റോബർട്ട് എഫ്.|title=സോഷ്യോളജി ഓഫ് ഡീവിയന്റ് ബിഹേവിയർ|year=2008|publisher=വാഡ്സ്‌വർത്ത് സെൻഗേജ് ലേണിംഗ്|location=ബെൽമോണ്ട്, സി.എ.|isbn=978-0-495-81167-1|page=169|url=http://books.google.co.uk/books?id=VB3OezIoI44C&pg=PA169|edition=14th ed.}}</ref> എല്ലാ വർഷവും 1 കോടി മുതൽ 2 കോടി വരെ ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെടുന്നു എന്ന് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|author=ബെർലോട്ട് ജെ.എം., ഫ്ലൈഷ്മാൻ എ. |title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് സൈക്കിയാട്രിക് ഡയഗ്നോസിസ്:എ വേൾഡ് വൈഡ് പെർസ്പെക്റ്റീവ്|journal=വേൾഡ് സൈക്കിയാട്രി|volume=1 |issue=3 |pages=181–5 |year=2002 |month=ഒക്റ്റോബർ |pmid=16946849 |pmc=1489848 }}</ref> പരാജയപ്പെടുന്ന ആത്മഹത്യാ ശ്രമങ്ങൾ കൂടുതലും നടക്കുന്നത് യുവാക്കളിലും സ്ത്രീകളിലുമാണ്. ആത്മഹത്യ പല രാജ്യങ്ങളിലും നിയമലംഘനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. [[ഇന്ത്യൻ ശിക്ഷാനിയമം (1860)|ഇന്ത്യൻ പീനൽ കോഡിലെ]] വകുപ്പ് 309 പ്രകാരം ആത്മഹത്യ കുറ്റകരമായി മുൻപ് കണക്കാക്കിയിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന്‌ ഇന്ത്യയിൽ ആത്മഹത്യ കുറ്റകരമല്ല.<ref name=indiankanoon309>{{cite web|title=ഇന്ത്യൻ ശിക്ഷാ നിയമം - വകുപ്പ് 309|url=http://indiankanoon.org/doc/1501595/|publisher=ഇന്ത്യൻ കാനൂൻ|accessdate=2014 ജൂലൈ 12|archive-date=2014-07-12|archive-url=https://archive.today/20140712185200/http://indiankanoon.org/doc/1501595/|url-status=bot: unknown}}</ref> മാനസിക രോഗികൾക്കെതിരെ നിലനിൽക്കുന്ന വിവേചനം ഇല്ലാതാക്കാനും അവർക്ക് ആവശ്യമായ വൈദ്യസഹായം ലഭ്യമാക്കാനും വേണ്ടി 2017-ൽ ഇന്ത്യൻ പാർലമെന്റ് പാസ്സ് ആക്കിയ ദേശീയ മാനസികാരോഗ്യ നിയമം ഇത് കുറ്റകരമാക്കുന്ന വകുപ്പ് റദ്ദാക്കുകയുണ്ടായി.<ref>{{Cite news|url=https://www.keralanewslive.com/?p=6498|title=ആത്മഹത്യ ഇനി ക്രിമിനൽ കുറ്റമല്ല; ബില്ലിന്‌ പാർലമെന്റ്‌ അംഗീകാരം|last=|first=|date=March 28, 2017|work=|access-date=January 29, 2018|via=}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> മിക്ക പാശ്ചാത്യരാജ്യങ്ങളിലും ആത്മഹത്യയോ ആത്മഹത്യാശ്രമമോ പണ്ട് ശിക്ഷാർഹമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നതെങ്കിലും ഇപ്പോൾ കുറ്റകരമല്ല. മാനസികാരോഗ്യ സേവനങ്ങൾ അവിടെ നല്ല രീതിയിൽ ലഭ്യമാക്കുന്നു എന്നതാണ് എടുത്തു പറയേണ്ട വസ്തുത. വികസിത പശ്ചാത്യ രാജ്യങ്ങളിൽ നേരിട്ടോ, ഫോൺ മുഖേനയോ, ഓൺലൈൻ മാർഗത്തിലോ കൗൺസിലിംഗ്, മാനസികാരോഗ്യ വിദഗ്ദരുടെ സേവനം, ചികിത്സ തുടങ്ങിയവ ലഭ്യമാണ്. അവിടങ്ങളിൽ ആരോഗ്യ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ പോലും മാനസിക ആരോഗ്യ വിദഗ്ദരെ നിയമിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇന്ന് ഇന്ത്യയിലും അത്തരം സംവിധാനങ്ങൾ ആരോഗ്യ വകുപ്പ് മുഖേന ലഭ്യമായി തുടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. മിക്ക [[ഇസ്ലാം|ഇസ്ലാമിക]] രാജ്യങ്ങളിലും ഇത് ഒരു ക്രിമിനൽകുറ്റമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.<ref name=thenational>{{cite web|title=ഓഫർ തെറാപ്പി, നോട്ട് പണിഷ്മെന്റ് ആഫ്ടർ സൂയിസൈഡ് അറ്റംപ്റ്റ്|url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/offer-therapy-not-punishment-after-attempted-suicides|publisher=ദ നാഷണൽ|date=2005 ഓഗസ്റ്റ് 05|accessdate=2014 ജൂലൈ 12|archive-date=2014-07-12|archive-url=https://archive.today/20140712185553/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/offer-therapy-not-punishment-after-attempted-suicides|url-status=bot: unknown}}</ref> ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലും [[self-immolation|തീവച്ചുള്ള ആത്മഹത്യ]] ഒരു പ്രതിഷേധമാർഗ്ഗമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. പൊതുജനശ്രദ്ധ ഏറ്റവും ആകർഷിക്കുന്ന പ്രതിഷേധമാർഗ്ഗമായി ആത്മഹത്യ വ്യാപകമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. ഭീകര സംഘടനകളും വംശീയ സംഘടനകളും [[#ചാവേർ ആക്രമണം|ആത്മഹത്യയെ ഒരു ആക്രമണരീതിയായി]] തന്നെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തി കാണുന്നു. ഉദ്ദിഷ്ടകാര്യം നിർവഹിക്കുന്നതിനൊപ്പം ആത്മാഹൂതിക്ക് തയ്യാറാകുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടുള്ള ആക്രമണരീതിയാണ് ചാവേർ ആക്രമണം എന്നുപറയുന്നത്. [[kamikaze|കാമികാസി]] [[suicide bombings|ചാവേർ ബോംബ്]] എന്നിവ സൈനികാവശ്യങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.<ref>{{cite journal|last=അഗ്ഗർവാൾ|first=എൻ.|title=റീതിങ്കിംഗ് സൂയിസൈഡ് ബോംബിംഗ്|journal=ക്രൈസിസ്|year=2009|volume=30|issue=2|pages=94–7|pmid=19525169|doi=10.1027/0227-5910.30.2.94}}</ref> [[മതം]], [[അഭിമാനക്കൊല|ആത്മാഭിമാനം]], [[meaning of life|ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം]] മുതലായ ചിന്താധാരകൾ ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റിയുള്ള കാഴ്ച്ചപ്പാടുകളെ സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ട്. [[അബ്രഹാമിക മതങ്ങൾ|അബ്രഹാമികമതങ്ങൾ]] ആത്മഹത്യയെ [[പാപം|പാപമായാണ്]] കണക്കാക്കുന്നത്. ജപ്പാനിലെ [[സമുറായി]]വർഗ്ഗത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ [[seppuku|സെപ്പുകു]] എന്ന ആത്മഹത്യാരീതി പരാജയത്തിന്റെ കറ കഴുകിക്കളയാനും പ്രതിഷേധിക്കാനുമുള്ള ആദരണീയമായ മാർഗ്ഗമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. പുരാതന കാലത്ത് വടക്കേ ഇന്ത്യയിലെ ചില [[ഹിന്ദു]] സമുദായങ്ങളിൽ നിലനിന്നിരുന്നതും ഇപ്പോൾ നിരോധിക്കപ്പെട്ടതുമായ സമ്പ്രദായമായിരുന്നു [[സതി (ആചാരം)|സതി]]. സ്വമനസാലെയോ മറ്റുള്ളവരുടെ നിർബന്ധം മൂലമോ ഭർത്താവിന്റെ ചിതയിൽ ചാടി ഭാര്യമാർ ആത്മാഹൂതി ചെയ്യുക എന്ന രീതിയായിരുന്നു ഇത്. എന്നാൽ പിൽക്കാലത്ത് സാമൂഹിക പ്രതിഷേധങ്ങളുടെ ഭാഗമായി ഇത് നിരോധിക്കപ്പെട്ടു<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml |title=ഇന്ത്യൻ വുമൺ കമ്മിറ്റ്സ് സതി സൂയിസൈഡ് |publisher=ബി.ബി.സി |date=2002-08-07 |accessdate=2010-08-26 |archive-date=2014-07-12 |archive-url=https://archive.today/20140712190224/http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml |url-status=bot: unknown }}</ref> {{TOC limit|3}} ==നിർവചനങ്ങൾ== പൂർത്തിയാക്കപ്പെട്ട ഒരു സ്വയംവധത്തിലൂടെ സ്വന്തം ജീവനൊടുക്കുന്നതിനെയാണ് സാധാരണഗതിയിൽ ആത്മഹത്യ എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.<ref>{{cite book|title=സ്റ്റെഡ്മാൻസ് മെഡിക്കൽ ഡിക്ഷണറി|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald0000sted_u1n5|year=2006|publisher=ലിപ്പിൻകോട്ട് വില്യംസ് ആൻഡ് വിൽകിൻസ്|location=ഫിലാഡെൽഫിയ|isbn=978-0-7817-3390-8|edition=28th ed.}}</ref> ജീവിതമവസാനിപ്പിക്കണം എന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ ചെയ്യുന്നുവെങ്കിലും, തനിക്കുതന്നെ ദോഷം ചെയ്തുകൊണ്ട്, മരണത്തിൽ അവസാനിക്കാത്ത സംഭവങ്ങളെയാണ് ആത്മഹത്യാശ്രമം എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.<ref name=Krug2002>{{cite book|last=ക്രൂഗ്|first=എറ്റിയെന്നെ|title=വേ‌ൾഡ് റിപ്പോർട്ട് ഓൺ വയലൻസ് ആൻഡ് ഹെൽത്ത് (വോളിയം. 1)|year=2002|publisher=ലോകാരോഗ്യസംഘടന|location=ജനീവ|isbn=978-92-4-154561-7|page=185|url=http://books.google.ca/books?id=db9OHpk-TksC&pg=PA185}}</ref> മറ്റൊരാളുടെ സഹായത്തോടെ (ആത്മഹത്യചെയ്യാൻ സഹായകമായ ഉപദേശം നൽകുകയോ അതിനു തക്ക സാഹചര്യമൊരുക്കിക്കൊടുക്കുകയോ) ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നതിനെ [[Assisted suicide|അസിസ്റ്റഡ് സൂയിസൈഡ്]] എന്ന് വിളിക്കുന്നു.<ref name=Gullota2002>{{cite book|last=ഗള്ളോട്ട|first=തോമസ് പി. എഡിറ്റ് ചെയ്തത്|title=ദി എൻസൈക്ലോപീഡിയ ഓഫ് പ്രൈമറി പ്രിവൻഷൻ ആൻഡ് ഹെൽത്ത് പ്രൊമോഷൻ|year=2002|publisher=ക്ലൂവർ അക്കാദമിക്/പ്ലീനം|location=ന്യൂ യോർക്ക്|isbn=978-0-306-47296-1|page=1112|url=http://books.google.ca/books?id=Elx37xzO0bsC&pg=PA1112|coauthors=ബ്ലൂം, മാർട്ടിൻ}}</ref> മറ്റൊരാളുടെ മരണം ത്വരിതമാക്കാൻ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സഹായം ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തിയാണ് [[euthanasia|ദയാവധം]].<ref name=Gullota2002/> സ്വന്തം ജീവനെടുക്കുന്നതിനെപ്പറ്റി സ്ഥിരമായി ചിന്തിക്കുന്നതിനെ ആധുനിക വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ [[Suicidal ideation|സൂയിസൈഡൽ ഐഡിയേഷൻ]] എന്ന് പറയുന്നു.<ref name=Krug2002/> ==അപകടസാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഘടകങ്ങൾ== [[File:Suicide_cases_from_16_American_states_(2008).png|thumb|upright=1.35|2008-ൽ പതിനാറ് അമേരിക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് കാരണമാകുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾ സംബന്ധിച്ച സ്ഥിതിവിവരക്കണക്ക്.<ref>{{cite journal|last=കാർച്ച്|first=ഡി.എൽ|coauthors=ലോഗൻ, ജെ; പട്ടേൽ എൻ; സെന്റർ ഫോർ ഡിസീസ് കൺട്രോൾ ആന്റ് പ്രിവൻഷൻ, (CDC)|title=സർവയലൻസ് ഫോർ വയലന്റ് ഡെത്ത്സ് —നാഷണൽ വയലന്റ് ഡെത്ത് റിപ്പോർട്ടിംഗ് സിസ്റ്റം, 16 സ്റ്റേറ്റ്സ്, 2008.|journal=മോർബിഡിറ്റി ആന്റ് മൊറാലിറ്റി വീക്ക്ലി റിപ്പോർട്ട്. സർവയലൻസ് സമ്മറീസ് (വാഷിങ്ടൺ ഡി.സി. : 2002)|date=2011-08-26|volume=60|issue=10|pages=1–49|pmid=21866088}}</ref>]] [[മാനസികരോഗം|മാനസികരോഗങ്ങൾ]] ([[വിഷാദരോഗം|വിഷാദരോഗം,]] [[ഉത്കണ്ഠ വൈകല്യം|ഉത്കണ്ഠ വൈകല്യം),]] [[drug misuse|മയക്കുമരുന്നിന്റെ ഉപയോഗം]], [[മദ്യം|അമിത മദ്യപാനം]], സാമൂഹ്യവും കുടുംബപരവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ, ജനിതകകാരണങ്ങൾ എന്നിവ ആൾക്കാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള അപകട സാദ്ധ്യതയെ സ്വാധീനിക്കും.<ref name=Hawton2012>{{cite journal|last=ഹൗട്ടൺ|first=കെ|coauthors=സൗണ്ടേഴ്സ്, കെ.ഇ; ഒ,കോണർ. ആർ.സി|title=സെൽഫ് ഹാം ആന്റ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ അഡോളസെന്റ്സ്.|journal=ലാൻസെന്റ്|date=2012-06-23|olume=379|issue=9834|pages=2373–82|pmid=22726518|doi=10.1016/S0140-6736(12)60322-5}}</ref> [[Mental disorder|ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ മാനസിക രോഗവും]] മയക്കുമരുന്നുപയോഗവും അല്ലെങ്കിൽ അമിത മദ്യപാനവും പലപ്പോഴും ഒരുമിച്ച് കാണപ്പെടാറുണ്ട്<ref name=Drug2011>{{cite journal|last=Vijayakumar|first=L|coauthors=Kumar, MS; Vijayakumar, V|title=Substance use and suicide.|journal=Current opinion in psychiatry|date=2011 May|volume=24|issue=3|pages=197–202|pmid=21430536|doi=10.1097/YCO.0b013e3283459242}}</ref>. ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള മാർഗ്ഗങ്ങളെന്തെങ്കിലും കൈയ്യെത്തും ദൂരത്തുണ്ടാകുന്നത് ആത്മഹത്യയ്ക്കുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. കുടുംബത്തിൽ ആരെങ്കിലും ആത്മഹത്യ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലോ, മുൻപ് ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലോ<ref name=EB2011/> [[മസ്തിഷ്കം|മസ്തിഷ്കത്തിന്]] പരിക്കുപറ്റിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലോ ഒരാൾ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്.<ref>{{cite journal|last=സിംസൺ|first=ജി.|coauthors=ടേറ്റ്, ആർ|title=സൂയിസൈഡാലിറ്റി ഇൻ പീപ്പിൾ സർവൈവിംഗ് ട്രോമാറ്റിക് ബ്രെയിൻ ഇൻജുറി: പ്രിവലൻസ്, റിസ്ക് ഫാക്റ്റേഴ്സ് ആൻഡ് ഇംപ്ലിക്കേഷൻസ് ഫോർ ക്ലിനിക്കൽ മാനേജ്മെന്റ്.|journal=ബ്രെയിൻ ഇൻജുറി : [BI]|date=2007 Dec|volume=21|issue=13–14|pages=1335–51|pmid=18066936|doi=10.1080/02699050701785542}}</ref> വീട്ടിൽ തോക്കുകൾ സൂക്ഷിക്കുന്നത് ആത്മഹത്യയുണ്ടാവാനുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നുവെന്ന് കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name="Miller 393–408">{{cite journal|last=മില്ലർ|first=എം.|coauthors=അസ്രേൽ, ഡി.; ബാർബർ, സി|title=സൂയിസൈഡ് മോർട്ടാലിറ്റി ഇൻ ദി യുനൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ്: ദി ഇംപോർട്ടൻസ് ഓഫ് അറ്റൻഡിംഗ് റ്റു മെത്തേഡ് ഇൻ അണ്ടർസ്റ്റാൻഡിംഗ് പോപ്പുലേഷൻ ലെവൽ ഡിസ്പാരിറ്റീസ് ഇൻ ദി ബർഡൻ ഓഫ് സൂയിസൈഡ്.|journal=ആനുവൽ റിവ്യൂ ഓഫ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2012 Apr|volume=33|pages=393–408|pmid=22224886|doi=10.1146/annurev-publhealth-031811-124636}}</ref> [[തൊഴിലില്ലായ്മ]], [[ദാരിദ്ര്യം]], കടം, വീടില്ലാത്ത സാഹചര്യം, വിവേചനം എന്നിങ്ങനെയുള്ള [[Socio-economic|സാമൂഹിക സാമ്പത്തിക]] ഘടകങ്ങൾ ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റിയുള്ള ചിന്തയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite journal |author=ക്വിൻ പി., അഗർബോ ഇ., മോർട്ടൻസെൺ പി.ബി.|title=സൂയിസൈഡ് റിസ്ക് ഇൻ റിലേഷൻ റ്റു സോഷ്യോഇക്കണോമിക്, ഡെമോഗ്രാഫിക്, സൈക്കിയാട്രിക് ആൻഡ് ഫമിലിയൽ ഫാക്റ്റേഴ്സ്: എ നാഷണൽ രെജിസ്റ്റർ ബേസ്ഡ് സ്റ്റഡി ഓഫ് ആൾ സൂയിസൈഡ്സ് ഇൻ ഡെന്മാർക്ക്, 1981–1997 |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2003-04_160_4/page/765|journal=അമേരിക്കൻ ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി |volume=160 |issue=4 |pages=765–72 |year=2003 |month=ഏപ്രിൽ |pmid=12668367 |doi=10.1176/appi.ajp.160.4.765}}</ref> ഉദ്ദേശം15–40% ആൾക്കാർ ആത്മഹത്യാക്കുറിപ്പുകൾ എഴുതാറുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=ഗില്ലിലാൻഡ്|first=റിച്ചാർഡ് കെ.ജെയിംസ്, ബൾ ഇ.|title=ക്രൈസിസ് ഇന്റർവെൻഷൻ സ്ട്രാറ്റജീസ്|publisher=ബ്രൂക്ക്സ്/കോൾ|location=ബെൽമോണ്ട്, കാലിഫോർണിയ|isbn=978-1-111-18677-7|page=215|url=http://books.google.ca/books?id=E2sKf-sexZwC&pg=PA215|edition=7th ed.}}</ref> 38% മുതൽ 55% വരെ ആത്മഹത്യാസ്വഭാവത്തെ ജനിതകകാരണങ്ങൾ സ്വാധീനിക്കുന്നുണ്ട്.<ref name="Brent2008">{{cite journal|last=ബ്രെന്റ്|first=ഡി.എ.|coauthors=മെൽഹാം, N|title=ഫമിലിയൽ ട്രാൻസ്മിഷൻ ഓഫ് സൂയിസൈഡൽ ബിഹേവിയർ.|url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2008-06_31_2/page/157|journal=ദി സൈക്കിയാട്രിക് ക്ലിനിക്സ് ഓഫ് നോർത്ത് അമേരിക്ക|date=2008 Jun|volume=31|issue=2|pages=157–77|pmid=18439442|doi=10.1016/j.psc.2008.02.001|pmc=2440417}}</ref> [[യുദ്ധം|യുദ്ധത്തിൽ]] പങ്കെടുത്തിട്ടുള്ള സൈനികർ മറ്റുള്ളവരെ അപേക്ഷിച്ച് ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്. മാനസിക രോഗമുണ്ടാകാനുള്ള ഉയർന്ന സാദ്ധ്യതയും [[യുദ്ധം|യുദ്ധവുമായി]] ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റ് ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങളും ഇതിന് കാരണമാണ്.<ref name="Martyr2009">{{cite journal|last=റോസനോവ്|first=വി.|coauthors=കാർലി, വി.|title=സൂയിസൈഡ് എമങ്ങ് വാർ വെറ്ററൻസ്.|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് എൻവയേണ്മെന്റ് റിസേർച്ച് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2012 Jul|volume=9|issue=7|pages=2504–19|pmid=22851956|doi=10.3390/ijerph9072504|pmc=3407917}}</ref> ===മാനസികരോഗങ്ങൾ=== ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന സമയത്ത് 27%<ref name="University of Manchester Centre for Mental Health and Risk">{{cite web|last=യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് മാഞ്ചസ്റ്റർ സെന്റർ ഫോർ മെന്റൽ ഹെൽത്ത് ആൻഡ് റിസ്ക്|title=ദി നാഷണൽ കോൺഫിഡൻഷ്യൽ എ‌ൻക്വയറി ഇൻറ്റു സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് ഹോമിസൈഡ് ബൈ പീപ്പിൾ വിത്ത് മെന്റൽ ഇൽനെസ്സ്|url=http://www.medicine.manchester.ac.uk/cmhr/centreforsuicideprevention/nci/reports/annual_report_2012.pdf|accessdate=2012 July 25|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116021945/http://www.medicine.manchester.ac.uk/cmhr/centreforsuicideprevention/nci/reports/annual_report_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> മുതൽ 90%-ലധികം വരെ ആൾക്കാർക്ക് മാനസികരോഗമുണ്ടെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=EB2011/> മാനസികരോഗ ചികിത്സാകേന്ദ്രത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ആൾക്കാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത ഉദ്ദേശം 8.6% വരും.<ref name=EB2011/> ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ പകുതിപ്പേർക്കും [[major depressive disorder|വിഷാദരോഗം കാണാറുണ്ട്]]. വിഷാദരോഗമോ [[bipolar disorder|ബൈപോളാർ അസുഖം]] പോലെ [[mood disorder|മാനസികനിലയെ ബാധിക്കുന്ന അസുഖങ്ങളോ]] ഉള്ളവർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത 20 മടങ്ങാണ്.<ref name=Che2012>{{cite book|last=ചെഹിൽ|first=സ്റ്റാൻ കുറ്റ്‌ചർ, സോണിയ|title=സൂയിസൈഡ് റിസ്ക് മാനേജ്മെന്റ് എ മാനുവൽ ഫോർ ഹെൽത്ത് പ്രഫഷണൽസ്.|publisher=ജോൺ വൈലി ആൻഡ് സൺസ്|location=ചൈസസ്റ്റർ|isbn=978-1-119-95311-1|pages=30–33|year=2012|url=http://books.google.ca/books?id=fV8_1u0c7l0C&pg=PA31|edition=2nd ed.}}</ref> [[schizophrenia|സ്കീസോഫ്രീനിയ]] (14%), [[personality disorder|വ്യക്തിത്വസംബന്ധമായ അസുഖങ്ങൾ]] (14%),<ref>{{cite journal|last=ബെർട്ടോലറ്റ്|first=JM|coauthors=ഫ്ലൈഷ്മാൻ, എ.; ഡി ലിയോ, ഡി.; വാസർമാൻ, ഡി.|title=സൈക്കിയാട്രിക് ഡയഗ്നോസിസ് ആൻഡ് സൂയിസൈഡ്: റീവിസിറ്റിംഗ് ദി എവിഡൻസ്.|journal=ക്രൈസിസ്|year=2004|volume=25|issue=4|pages=147–55|pmid=15580849}}</ref> [[bipolar disorder|ബൈപോളാർ അസുഖം]],<ref name=Che2012/> [[posttraumatic stress disorder|പോസ്റ്റ് ട്രൊമാറ്റിക് സ്ട്രെസ് ഡിസോർഡർ]]<ref name=EB2011/> എന്നീ അസുഖങ്ങളുള്ളവരും ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്. [[schizophrenia|സ്കീസോഫ്രീനിയ]] ബാധിച്ചവരിൽ 5% ആത്മഹത്യയിലൂടെയാണ് മരിക്കുന്നത്.<ref name=Lancet09>{{vcite journal |author=[[Jim van Os|വാൻ ഓസ് ജെ.]], കപൂർ എസ്. |title=സ്കീസോഫ്രീനിയ |journal=ലാൻസെറ്റ് |volume=374 |issue=9690 |pages=635–45 |year=2009 |month=ഓഗസ്റ്റ് |pmid=19700006 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60995-8 |url=http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf |accessdate=2013-07-02 |archivedate=2013-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623065810/http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf }}</ref> [[Eating disorder|ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നതു സംബന്ധിച്ച രോഗങ്ങൾ]] ഉള്ളവരിലും ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്.<ref name=Tint2010/> മുൻപ് ആത്മഹത്യാശ്രമം നടത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അതാണ് പിന്നീട് ആത്മഹത്യയിലൂടെ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെടാനുള്ള സാദ്ധ്യതയിലേയ്ക്ക് വിരൽചൂണ്ടുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാന ഘടകം.<ref name=EB2011>{{cite journal|last=ചാങ്|first=ബി.|coauthors=ജിറ്റ്‌ലിൻ, ഡി; പട്ടേൽ, ആർ.|title=ദി ഡിപ്രസ്സ്ഡ് പേഷ്യന്റ് ആൻഡ് സൂയിസിഡൽ പേഷ്യന്റ് ഇൻ ദി എമർജൻസി ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ്: എവിഡൻസ്-ബേസ്ഡ് മാനേജ്മെന്റ് ആൻഡ് ട്രീറ്റ്മെന്റ് സ്ട്രാറ്റജീസ്.|journal=എമർജൻസി മെഡിസിൻ പ്രാക്റ്റീസ്|date=2011 Sep|volume=13|issue=9|pages=1–23; quiz 23–4|pmid=22164363}}</ref> ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ ഏകദേശം 20% പേർ ഇതിനുമുൻപ് ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്. ഒരു പ്രാവശ്യം ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ച് പരാജയപ്പെടുന്നവരിൽ 1% പേർ അടുത്ത ഒരു വർഷത്തിനിടെ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാറുണ്ട്.<ref name=EB2011/> ആത്മഹത്യ ചെയ്ത് പരാജയപ്പെട്ടവരിൽ 5% 10 വർഷത്തിനുശേഷം ആത്മഹത്യ ചെയ്യാറുണ്ട്.<ref name=Tint2010/> ആത്മഹത്യകളായി കണക്കാക്കാത്ത തരം [[self-harm|സ്വയം പരുക്കേൽപ്പിക്കുന്ന പ്രവൃത്തികളും]] ആത്മഹത്യയ്ക്കുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite journal | pmid = 17606825 | doi=10.1001/archpedi.161.7.634 | volume=161 | issue=7 | title=ദി റിലേഷൻഷിപ്പ് ബിറ്റ്‌വീൻ സെൽഫ് ഇൻ‌ജൂറിയസ് ബിഹേവിയർ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ എ യങ് അഡൾട്ട് പോപ്പുലേഷൻ | year=2007 | month=ജൂലൈ | author=വിറ്റ്ലോക്ക് ജെ., ക്നോക്സ് കെ.എൽ. | journal=ആർച്ച് പെഡിആട്ർ | pages=634–40}}</ref> മരണത്തിൽ കലാശിക്കുന്ന 80% ആത്മഹത്യകളിലും ആൾക്കാർ സംഭവത്തിന് തൊട്ടുമുൻപ് ഒരു വർഷത്തിനിടയിലും, 45% കേസുകളിൽ ആത്മഹത്യക്കു മുൻപുള്ള ഒരു മാസത്തിനിടയിലും ഒരു ഡോക്ടറെ സന്ദ്ർശിച്ചിട്ടുണ്ടാവുമെന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref name=Pir1998/><ref>{{cite journal|last=ലുവോമ|first=ജെ.ബി.|coauthors=മാർട്ടിൻ, സി.ഇ.; പിയേഴ്സൺ, ജെ.എൽ.|title=കോണ്ടാക്റ്റ് വിത്ത് മെന്റൽ ഹെൽത്ത് ആൻഡ് പ്രൈമറി കെയർ പ്രൊവൈഡേഴ്സ് ബിഫോർ സൂയിസൈഡ്: എ റിവ്യൂ ഓഫ് ദി എവിഡൻസ്.|journal=ദി അമേരിക്കൻ ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി|date=2002 Jun|volume=159|issue=6|pages=909–16|pmid=12042175}}</ref> ഒരു പഠനത്തിൽ കണ്ടത് ആത്മഹത്യയിലൂടെ മരിച്ചുപോയവരിൽ 25–40% പേരും തൊട്ടുമുൻപത്തെ ഒരു വർഷത്തിനുള്ളിൽ മാനസികരോഗവിദഗ്ദ്ധരെ സന്ദർശിച്ചിട്ടുണ്ടാകുമെന്നാണ്.<ref name="University of Manchester Centre for Mental Health and Risk"/><ref name=Pir1998>{{cite journal|last=പിർകിസ്|first=ജെ.|coauthors=ബർഗസ്, പി.|title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് റീസൻസി ഓഫ് ഹെൽത്ത് കെയർ കോണ്ടാക്റ്റ്സ്. എ സിസ്റ്റമിക് റിവ്യൂ.|journal=ദി ബ്രിട്ടീഷ് ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി : ദി ജേണൽ ഓഫ് മെന്റൽ സയൻസ്|date=1998 Dec|volume=173|pages=462–74|pmid=9926074}}</ref> ===ലഹരിവസ്തുക്കളുടെ ദുരുപയോഗം=== [[File:The Drunkard's Progress 1846.jpg|thumb|upright=1.35|"ദി ഡ്രങ്കാർഡ്സ് പ്രോഗ്രസ്", 1846. മദ്യപാനം എങ്ങനെ ആത്മഹത്യയിലേയ്ക്ക് നയിക്കുന്നു എന്ന് ചിത്രീകരിക്കുന്നു.]] വിഷാദരോഗം കഴിഞ്ഞാൽ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് വഴിവയ്ക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകം [[Substance abuse|ലഹരിവസ്തുക്കളുടെ ദുരുപയോഗമാണ്]].<ref>{{cite book|last=Perrotto|first=ജെറോം ഡി. ലെവിൻ, ജോസഫ് കൾക്കിൻ, റിച്ചാർഡ് എസ്.|title=ഇൻട്രൊഡക്ഷൻ റ്റു കെമിക്കൽ ഡിപ്പൻഡൻസി കൗൺസലിംഗ്|year=2001|publisher=ജേസൺ അരോൺസൺ|location=Nനോർത്ത്‌വേൽ, ന്യൂ ജേഴ്സി|isbn=978-0-7657-0289-0|pages=150–152|url=http://books.google.com/?id=felzn3Ntd-cC&pg=RA1-PA151}}</ref> ലഹരിവസ്തുക്കൾ സ്ഥിരമായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് മാത്രമല്ല, അവ അമിതമായി ലഹരികേറും വിധം ഉപയോഗിക്കുന്നതും ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.<ref name=Drug2011/><ref name=Fadem2004/> വേർപാടുകൾ പോലെയുള്ള സ്വകാര്യ ദുഃഖങ്ങളും ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.<ref name=Fadem2004>{{cite book|last=ഫാദെം|first=ബാ‌ർബറ|title=ബിഹേവിയറൽ സയൻസ് ഇൻ മെഡിസിൻ|year=2004|publisher=ലിപ്പിൻകോട്ട് വില്യംസ് & വിൽക്കിൻസ്|location=ഫിലാഡെൽഫിയ|isbn=978-0-7817-3669-5|page=217|url=http://books.google.ca/books?id=KB-g-oBfApsC&q=217}}</ref> ലഹരിമരുന്നുകളുടെ ദുരുപയോഗത്തിന് മാനസികരോഗവുമായും ബന്ധമുണ്ട്. മദ്യപാനവും ആത്മഹത്യയും തമ്മിൽ വളരെ ശക്തമായ ബന്ധമുണ്ട്. അമിതമായ മദ്യപാനം വിഷാദരോഗം, മാനസിക സമ്മർദ്ദം, വിധിനിർണ്ണയ ശേഷി നഷ്ടപ്പെടൽ എന്നിവയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നു. ഇത് ആത്മഹത്യാ പ്രവണത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. അമിതമായി മദ്യപിക്കുന്നവരിൽ ഉത്കണ്ഠയും (Anxiety) കടുത്ത വിഷാദവും (Depression) ഉണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യത വളരെ കൂടുതലാണ്. കൂടാതെ പെട്ടെന്ന് മദ്യം കിട്ടാതെ വരുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന മാനസികാഘാതവും അസ്വസ്ഥതകളും ചിലരെ കടുംകൈ ചെയ്യുന്നതിലേക്ക് നയിക്കാറുണ്ട്. ലഹരിയിലായിരിക്കുമ്പോൾ തെറ്റും ശരിയും തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് കുറയുകയും തെറ്റായ തീരുമാനങ്ങളിലേക്ക് പെട്ടെന്ന് എത്തിച്ചേരുകയും ചെയ്യുന്നു. .<ref name="Drug2011" /> <!--Sedatives (EtOH, benzodiazepines, opioids --> ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന അവസരത്തിൽ ധാരാളം ആൾക്കാർ [[sedative|സെഡേറ്റീവ്-ഹിപ്നോട്ടിക് മരുന്നുകൾ]] കഴിച്ചിട്ടുണ്ടാവും.<ref name=Youssef2008>{{cite journal |author=യൂസഫ് എൻ.എ., റിച്ച് സി.എൽ. |title=ഡസ് അക്യൂട്ട് ട്രീറ്റ്മെന്റ് വിത്ത് സെഡേറ്റീവ്/ഹിപ്നോട്ടിക്സ് ഫോർ ആൻ‌ക്സൈറ്റി ഇൻ ഡിപ്രസ്സ്ഡ് പേഷ്യന്റ്സ് അഫക്റ്റ് സൂയിസൈഡ് റിസ്ക്? എ ലിറ്ററേച്ചർ റിവ്യൂ |journal=ആൻ ക്ലിൻ സൈക്കിയാട്രി |volume=20 |issue=3|pages=157–69 |year=2008 |pmid=18633742 |doi=10.1080/10401230802177698 |url=}}</ref> 15% മുതൽ 61% വരെ കേസുകളിൽ മദ്യവും ഉള്ളിൽ ചെന്നിട്ടുണ്ടാകും.<ref name=Drug2011/> മദ്യത്തിന്റെ ഉപയോഗം കൂടുതലുള്ളതും കൂടുതൽ മദ്യശാലകളുള്ളതുമായ രാജ്യങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യാനിരക്കും കൂടുതലാണ്.<ref name=ETOH2006/> മൊത്തത്തിൽ എല്ലാ തരം മദ്യങ്ങളൂടേയും ആകെ ഉപഭോഗത്തേക്കാൾ വാറ്റിയെടുത്ത മദ്യത്തിന്റെ മാത്രം ഉപഭോഗവുമായാണ് ഇതിന് നേരിട്ടുള്ള ബന്ധമുള്ളത്.[14]<ref name=Drug2011/> മദ്യപാനത്തിന് എപ്പോഴെങ്കിലും ചികിത്സ തേടിയിട്ടുള്ളവരിൽ 2.2–3.4% ആത്മഹത്യയിലൂടെ മരണപ്പെടാറുണ്ട്.<ref name=ETOH2006>{{cite journal|last=ഷെർ|first=എൽ.|title=ആൾക്കഹോൾ കൺസംഷൻ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ്.|journal=QJM : മന്ത്‌ലി ജേണൽ ഓഫ് ദി അസ്സോസിയേഷൻ ഓഫ് ഫിസിഷ്യൻസ്|date=2006 Jan|volume=99|issue=1|pages=57–61|pmid=16287907|doi=10.1093/qjmed/hci146}}</ref> ആത്മഹത്യയ്ക്കുശ്രമിക്കുന്ന മദ്യപാനികൾ സാധാരണഗതിയിൽ ഇതിനു മുൻപ് ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിച്ചിട്ടുള്ളതും പ്രായമുള്ളതുമായ പുരുഷന്മാരാണ്.<ref name=Drug2011/> ഹെറോയിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നവരിലെ മരണങ്ങളിൽ 3- മുതൽ 35% വരെ ആത്മഹത്യയാണ്. ഇത് ഹെറോയിൻ ഉപയോഗിക്കാത്തവരെ അപേക്ഷിച്ച് 14 മടങ്ങാണ്.<ref>{{cite journal |author=ഡാർക്കെ എസ്., റോസ് ജെ |title=സൂയിസൈഡ് എമങ്ങ് ഹെറോയിൻ യൂസേഴ്സ്: റേറ്റ്സ്, റിസ്ക് ഫാക്റ്റേഴ്സ് ആൻഡ് മെത്തേഡ്സ്|journal=അഡിക്ഷൻ |volume=97 |issue=11 |pages=1383–94 |year=2002 |month=നവംബർ |pmid=12410779 |doi= 10.1046/j.1360-0443.2002.00214.x|url=http://onlinelibrary.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0965-2140&date=2002&volume=97&issue=11&spage=1383}}</ref> <!--Stimulants --> [[cocaine|കൊക്കൈൻ]] [[methamphetamine|മെത്താംഫിറ്റമിൻ]] എന്നിവയുടെ ദുരുപയോഗവും ആത്മഹത്യയുമായി ശക്തമായ ബന്ധമുണ്ട്.<ref name=Drug2011/><ref>{{cite journal|last=ഡാർക്കെ|first=എസ്.|coauthors=കേയ്, എസ്.; മക്‌കെറ്റിൻ, ആർ.; ഡ്യൂഫ്ലോ, ജെ.title=മേജർ ഫിസിക്കൽ ആൻഡ് സൈക്കോളജിക്കൽ ഹാംസ് ഓഫ് മെത്താഫിറ്റമിൻ യൂസ്.|journal=ഡ്രഗ് ആൻഡ് ആൾക്കഹോൾ റിവ്യൂ|date=2008 മേയ്|volume=27|issue=3|pages=253–62|pmid=18368606|doi=10.1080/09595230801923702}}</ref> കൊക്കൈൻ ഉപയോഗിക്കുന്നവരിൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ളത് മരുന്ന് ലഭ്യമല്ലാത്ത അവസ്ഥയിലാണ് (വിത്ഡ്രോവൽ ഫേസ്).<ref>{{cite book|last=Jr|first=ഫ്രാങ്ക് ജെ. ഐഡ്,|title=ലെക്സിക്കൺ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി, ന്യൂറോളജി, ആൻഡ് ദി ന്യൂറോസയൻസസ്|year=2000|publisher=ലിപ്പിൻകോട്ട് വില്യംസ് ആൻഡ് വിൽക്കിൻസ്|location=ഫിലാഡൽഫിയ [u.a.]|isbn=978-0-7817-2468-5|page=256|url=http://books.google.ca/books?id=ea_QVG2BFy8C&q=256|edition=2nd ed.}}</ref> [[Inhalant abuse|ശ്വസിക്കുന്ന തരം ലഹരിവസ്തുക്കൾ]] ഉപയോഗിക്കുന്നവരും ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ ഉയർന്ന സാദ്ധ്യതയുള്ളവരാണ്. ഇത്തരക്കാരിൽ 65% ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റി ചിന്തിക്കുകയും 20% ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്.<ref name=Drug2011/> [[പുകവലി|പുകവലിക്കുന്നതും]] ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഘടകമാണ്.<ref name=Hughes2008>{{cite journal|last=ഹ്യൂസ്|first=ജെ.ആർ.|title=സ്മോക്കിംഗ് ആൻഡ് സൂയിസൈഡ്: എ ബ്രീഫ് ഓവർവ്യൂ.|url=https://archive.org/details/sim_drug-and-alcohol-dependence_2008-12-01_98_3/page/n4|journal=ഡ്രഗ് ആൻഡ് ആൾക്കഹോൾ ഡിപ്പൻഡൻസ്|date=2008 Dec 1|volume=98|issue=3|pages=169–78|pmid=18676099|doi=10.1016/j.drugalcdep.2008.06.003}}</ref> എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ ബന്ധം കാണപ്പെടുന്നത് എന്നത് വ്യക്തമല്ല. പുകവലിക്ക് അടിമപ്പെടാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ളവർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാനും സാദ്ധ്യതയുണ്ട് എന്നും, പുകവലി കാരണമുണ്ടാകുന്ന അസുഖങ്ങൾ ജീവിതമവസാനിക്കാൻ ഒരു പ്രേരണയാകുന്നുണ്ടാകാം എന്നും പുകവലി തലച്ചോറിൽ ആത്മഹത്യാപ്രവണതയുണ്ടാക്കുന്ന തരം രാസമാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നുണ്ട് എന്നുമുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=Hughes2008/> [[കഞ്ചാവ്]] പോലുള്ള ലഹരി പദാർത്ഥങ്ങളുടെ ഉപയോഗങ്ങളും ആത്മഹത്യാപ്രവണത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതായി വിദഗ്ധർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.<ref name=Drug2011/> ===ചൂതാട്ടം=== [[ചൂത്|ചൂതാട്ടത്തിനോടുള്ള]] ആസക്തി ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യതയും ആത്മഹത്യാശ്രമം നടത്താനുള്ള സാദ്ധ്യതയും വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്തരക്കാരിൽ [[suicidal ideation|ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റിയുള്ള ചിന്തയും]] കൂടുതലായി കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite book |first1=സ്റ്റെഫാനോ |last1=പാല്ലന്റി |first2=നിക്കോളോ ബാൾഡീനി |last2=റോസ്സി |first3=എറിക് |last3=ഹൊളാന്റർ |chapter=11. പാത്തോളജിക്കൽ ഗാംബ്ലിംഗ് |editor1-first=എറിക് |editor1-last=ഹൊളാന്റർ |editor2-first=ഡാൻ ജെ. | editor2-last=സ്റ്റെയിൻ |title=ക്ലിനിക്കൽ മാനുവൽ ഓഫ് ഇംപൾസ് കണ്ട്രോൾ ഡിസോർഡേഴ്സ് |url=http://books.google.com/books?id=u2wVP8KJJtcC&pg=PA253 |year=2006 |publisher=അമേരിക്കൻ സൈക്കിയാട്രിക് പബ് |isbn=978-1-58562-136-1 |page=253}}</ref> ചൂതാട്ടത്തോട് അത്യാസക്തിയുള്ളവരിൽ (പാത്തോളജിക്കൽ ഗാംബ്ലേഴ്സ്) 12 മുതൽ 24% വരെ ആൾക്കാർ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിക്കാറുണ്ട്.<ref name=Oliv2008/> ഇത്തരക്കാരിലെ ദമ്പതിമാരിൽ സാധാാരണക്കരെ അപേക്ഷിച്ച് മൂന്നിരട്ടി ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യതയുണ്ട്.<ref name=Oliv2008>{{cite journal|last=ഓ‌ളിവേറിയ|first=എം.പി.|coauthors=സിൽവേറിയ, ഡി.എക്സ്; സിൽവിയ, എം.ടി.|title=[പാത്തോളജിക്കൽ ഗാംബ്ലിംഗ് ആൻഡ് ഇറ്റ്സ് കോൺസിക്വൻസസ് ഫോർ പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്].|journal=റെവിസ്റ്റ് ഡെ സൗഡെ പബ്ലിക്ക|date=2008 Jun|volume=42|issue=3|pages=542–9|pmid=18461253}}</ref> ചൂതാട്ടക്കാരിൽത്തന്നെ മാനസിക രോഗമുള്ളവർ, മദ്യപാനികൾ, ലഹരിമരുന്നുപയോഗിക്കുന്നവർ എന്നീ വിഭാഗങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്.<ref>{{cite journal|last=ഹാൻസെൻ|first=എം.|coauthors=റോസ്സോ, ഐ.|title=[ഗാംബ്ലിംഗ് ആൻഡ് സൂയിസൈഡൽ ബിഹേവിയർ].|journal=ടൈഡ്സ്ക്രിഫ്റ്റ് ഫോർ ഡെൻ നോർസ്കെ ലൈഗെഫോറെനിംഗ് : ടൈഡെസ്ക്രിഫ്റ്റ് ഫോർ പ്രാക്റ്റിസ്ക് മെഡിസിൻ നൈ റൈക്കെ|date=2008 Jan 17|volume=128|issue=2|pages=174–6|pmid=18202728}}</ref> ===രോഗാവസ്ഥകൾ=== ആത്മഹത്യയും ശാരീരിക രോഗങ്ങളും തമ്മിൽ ബന്ധമുള്ളതായി കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=Tint2010/> [[chronic pain|വിട്ടുമാറാത്ത വേദന]],<ref>{{cite journal|last=മാൻതോർപ്|first=ജെ|coauthors=ഇലിഫ്, എസ്.|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ ലേറ്റർ ലൈഫ്: പബ്ലിക് ഹെൽത്ത് ആൻഡ് പ്രാക്റ്റീഷണർ പെർസ്പെക്റ്റീവ്സ്.|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് ജെറിയാട്രിക് സൈക്കിയാട്രി|date=2010 Dec|volume=25|issue=12|pages=1230–8|pmid=20104515|doi=10.1002/gps.2473}}</ref> [[traumatic brain injury|മസ്തിഷ്കത്തിലേൽക്കുന്ന പരിക്ക്]],<ref>{{cite journal |author=സിംസൺ ജി.കെ., ടേറ്റ് ആർ.എൽ. |title=പ്രിവന്റിംഗ് സൂയിസൈഡ് ആഫ്റ്റർ ട്രോമാറ്റിക് ബ്രെയിൻ ഇൻജുറി: ഇംപ്ലിക്കേഷൻസ് ഫോർ ജനറൽ പ്രാക്റ്റീസ് |journal=മെഡ്. ജെ. ഓസ്ട്ർ. |volume=187 |issue=4 |pages=229–32 |year=2007 |month=ഓഗസ്റ്റ് |pmid=17708726 |url=http://www.mja.com.au/public/issues/187_04_200807/sim11240_fm.html |archive-date=2011-09-10 |access-date=2013-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910033458/http://www.mja.com.au/public/issues/187_04_200807/sim11240_fm.html |url-status=dead }}</ref> അർബ്ബുദം,<ref name=Ang2012>{{cite journal|last=ആൻഗുവിയാനോ|first=എൽ.|coauthors=മേയർ, ഡി.കെ.; പിവെൻ, എം.എൽ; റോസൻസ്റ്റൈൻ, ഡി.|title=എ ലിറ്ററേച്ചർ റിവ്യൂ ഓഫ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ കാൻസർ പേഷ്യന്റ്സ്.|journal=കാൻസർ നേഴ്സിംഗ്|date=2012 Jul–Aug|volume=35|issue=4|pages=E14-26|pmid=21946906|doi=10.1097/NCC.0b013e31822fc76c}}</ref> [[hemodialysis|ഡയാലിസിസ്]] ചെയ്യുന്നവർ, [[HIV|എച്ച്.ഐ.വി.]] ബാധിതർ, [[systemic lupus erythematosus|സിസ്റ്റമിക് ലൂപ്പസ് എറിത്തമറ്റോസിസ്]] ബാധിച്ചവർ തുടങ്ങിയവരിൽ ആത്മഹത്യാ സാദ്ധ്യത കൂടുതലായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.<ref name=Tint2010/> അർബ്ബുദബാധിതരാണെന്ന് രോഗനിർണ്ണയം നടന്നുകഴിഞ്ഞാൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത ഇരട്ടിയായി വർദ്ധിക്കും.<ref name=Ang2012/> ഒന്നിലധികം രോഗങ്ങളുള്ളവരിൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത വളരെയധികമാണ്. ജപ്പാനിൽ രോഗങ്ങളാണ് ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ഏറ്റവും പ്രധാന കാരണമായി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കപ്പെടുന്നത്.<ref>{{cite book|last=യിപ്|first=എഡിറ്റഡ് ബൈ പോൾ എസ്.എഫ്.|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ ഏഷ്യ: കോസസ് ആൻഡ് പ്രിവൻഷൻ|year=2008|publisher=ഹോങ്ക് കോങ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്സ്|location=ഹോങ്ക് കോങ്|isbn=9789622099432|page=11|url=http://books.google.ca/books?id=HuHQbtlyM40C&pg=PA11}}</ref> [[insomnia|ഉറക്കക്കുറവ്]]<ref>{{cite journal|last=റൈബൈറോ|first=ജെ.ഡി.|coauthors=പീസ്, ജെ.എൽ.; ഗുട്ടിറെസ്, പി.എം.; സിൽവ, സി.; ബെർണെർട്ട്, അർ.എ.; റഡ്, എം.ഡി.; ജോയ്നർ ടി.ഇ., ജൂനിയർ|title=സ്ലീപ് പ്രോബ്ലംസ് ഔട്ട്‌പെർഫോം ഡിപ്രഷൻ ആൻഡ് ഹോപ്പ്ലസ്സ്നസ്സ് ആസ് ക്രോസ് സെക്ഷണൽ ആൻഡ് ലോൻജിറ്റ്യൂഡ്നൽ പ്രെഡിക്കേറ്റേഴ്സ് ഓഫ് സൂയിസിഡൽ ഐഡിയേഷൻ ആൻഡ് ബിഹേവിയർ ഇൻ യങ് അഡൾട്ട്സ് ഇൻ ദി മിലിട്ടറി.|journal=ജേണൽ ഓഫ് അഫക്റ്റീഫ് ഡിസോർഡേഴ്സ്|date=2012 Feb|volume=136|issue=3|pages=743–50|pmid=22032872|doi=10.1016/j.jad.2011.09.049}}</ref> [[sleep apnea|സ്ലീപ് ആപ്നിയ]] എന്നിവ വിഷാദത്തിനും ആത്മഹത്യയ്ക്കും കാരണമാകുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ വിഷാദരോഗവുമായി ബന്ധമില്ലാതെ തന്നെ ഉറക്കവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രശ്നങ്ങൾ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് കാരണമാകാം.<ref>{{cite journal|last=ബെർണെർട്ട്|first=ആർ.എ.|coauthors=ജോയ്നർ ടി.ഇ., ജൂനിയർ; കുക്രോവിക്സ്, കെ.സി.; ഷ്മിഡ്റ്റ്, എൻ.ബി.; ക്രാക്കോവ്, ബി.|title=സൂയിസൈഡാലിറ്റി ആൻഡ് സ്ലീപ് ഡിസ്റ്റർബൻസസ്.|journal=സ്ലീപ്|date=2005 Sep|volume=28|issue=9|pages=1135–41|pmid=16268383}}</ref> <!--A number of other medical conditions may present with symptoms similar to mood disorders including: [[hypothyroidism]], [[Alzheimer's disease|Alzheimer's]], [[brain tumor]]s, [[systemic lupus erythematosus]], and adverse effects from a number of medications (such as [[beta blocker]]s and [[steroids]]).<ref name=EB2011/>--> ===മാനസികാവസ്ഥകൾ=== [[നൈരാശ്യവാദം|നിരാശാബോധം]], ജീവിതത്തിൽ സന്തോഷമില്ലാതാകുക, [[വിഷാദരോഗം]], വ്യാകുലത എന്നിങ്ങനെ പല മാനസികാവസ്ഥക‌ൾ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് കാരണമാകാറുണ്ട്.<ref name=Che2012/> പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കാനുള്ള കഴിവുകുറവ്, മുൻപുണ്ടായിരുന്ന ശേഷികൾ നഷ്ടപ്പെടുക, പെട്ടെന്നുണ്ടാകുന്ന മനഃശ്ചാഞ്ചല്യങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള കഴിവുകുറവ് എന്നിവ പ്രാധാന്യമുള്ള ഘടകങ്ങളാണ്.<ref name=Che2012/><ref name=Joiner2005>{{cite journal|last=ജോയ്നർ ടി.ഇ.|first=ജൂനിയർ|coauthors=ബ്രൗൺ, ജെ.എസ്.; വിൻഗേറ്റ്, എൽ.ആർ|title=ദി സൈക്കോളജി ആൻഡ് ന്യൂറോബയോളജി ഓഫ് സൂയിസൈഡൽ ബിഹേവിയർ|journal=ആനുവൽ റിവ്യൂ ഓഫ് സൈക്കോളജി|year=2005|volume=56|pages=287–314|pmid=15709937|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070320}}</ref> പ്രായമുള്ളവരിൽ മറ്റുള്ളവർക്ക് ബാദ്ധ്യതയാകും എന്ന തോന്നൽ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു.<ref name=Van2011>{{cite journal|last=വാൻ ഓർഡൻ|first=കെ.|coauthors=കോൺവെൽ, വൈ|title=സൂയിസൈഡ്സ് ഇൻ ലേറ്റ് ലൈഫ്.|journal=കറണ്ട് സൈക്കിയാട്രി റിപ്പോർട്ട്സ്|date=2011 Jun|volume=13|issue=3|pages=234–41|pmid=21369952|doi=10.1007/s11920-011-0193-3|pmc=3085020}}</ref><ref name=Van2011/> കുടുംബാംഗത്തിന്റെയോ സുഹൃത്തിന്റെയോ മരണം, തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുക, സമൂഹത്തിൽ ഒറ്റപ്പെടുക (ഒറ്റയ്ക്കുതാമസിക്കുന്നതുപോലെ) എന്നിങ്ങനെയുള്ള ജീവിതത്തിലെ പിരിമുറുക്കങ്ങൾ ആത്മഹത്യയ്ക്കുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.<ref name=Che2012/> വിവാഹം കഴിച്ചിട്ടില്ലാത്തവരുടെ അപായസാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്.<ref name=EB2011/> മതവിശ്വാസം ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കുറയ്ക്കും.<ref name=Religion2009>{{cite journal|last=കോണിഗ്|first=എച്ച്.‌ജി.|title=റിസേർച്ച് ഓൺ റിലീജിയൺ, സ്പിരിച്വാലിറ്റി, ആൻഡ് മെന്റൽ ഹെൽത്ത്: എ റിവ്യൂ|journal=കനേഡിയൻ ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി. Revue canadienne de psychiatrie|date=2009 May|volume=54|issue=5|pages=283–91|pmid=19497160}}</ref> മിക്ക മതങ്ങളും ആത്മഹത്യയ്ക്കതിരായി നിലപാടെടുക്കുന്നതാവാം ഇതിന് കാരണമെന്നാണ് കരുതുന്നത്. മതം ഒരാൾ മറ്റു മനുഷ്യരുമായി ഇടപെടാനുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതും ഇതിന്റെ കാരണമാകാം.<ref name=Religion2009/> മതവിശ്വാസികളിൽ തന്നെ [[മുസ്ലിം|മുസ്ലീമുകളാണ്]] ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ആത്മഹത്യാനിരക്കുള്ള വിഭാഗം.<ref name=Islam2006>{{cite journal|last=ലെസ്റ്റർ|first=ഡി|title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് ഇസ്ലാം|journal=ആർക്കൈവ്സ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ് റിസേർച്ച് : ഒഫീഷ്യൽ ജേർണൽ ഓഫ് ദി ഇന്റർനാഷണൽ അക്കാദമി ഓഫ് സൂയിസൈഡ് റിസേർച്ച്|year=2006|volume=10|issue=1|pages=77–97|pmid=16287698|doi=10.1080/13811110500318489}}</ref> മറ്റുള്ളവർ തങ്ങളുടെ മേൽ [[bullying|കുതിരകയറുന്നതോ]] തങ്ങൾക്കെതിരായ [[prejudice|മുൻധാരണകൾ]] വച്ചുപുലർത്തുന്നതോ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് കാരണമാകാം.<ref name=Cox2012>{{cite journal |last1= കോ‌ക്സ് |first1= വില്യം ടി.എൽ. |last2= അബ്രാംസൺ |first2= ലിൻ വൈ. |last3= ഡെവൈൻ |first3= പട്രീഷ്യ ജി. |last4= ഹോള്ളൺ |first4= സ്റ്റീവൻ ഡി. |year= 2012 |title= സ്റ്റീരിയോടൈപ്പ്സ്, പ്രെജുഡിസ് ആൻഡ് ഡിപ്രഷൻ: ദി ഇന്റഗ്രേറ്റഡ് പെർസ്പെക്റ്റീവ് |journal= [[Perspectives on Psychological Science (journal)|പെർസ്പെക്റ്റീവ്സ് ഓൺ സൈക്കോളജിക്കൽ സയൻസ്]] |volume= 7 |issue= 5 |pages= 427–449 |publisher= |doi= 10.1177/1745691612455204 |url= http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |accessdate= |archive-date= 2012-10-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121020230619/http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |url-status= dead }}</ref> കുട്ടിക്കാലത്തുണ്ടായ [[ബാലപീഡനം|ലൈംഗികചൂഷണവും]]<ref>{{cite journal|last=വെഗ്മാൻ|first=എച്ച്.എൽ.|coauthors=സ്റ്റെറ്റ്ലർ, സി|title=എ മെറ്റാ അനാലിറ്റിക് റിവ്യൂ ഓഫ് ദി എഫക്റ്റ്സ് ഓഫ് ചൈൽഢുഡ് അബ്യൂസ് ഓൺ മെഡിക്കൽ ഔട്ട്കംസ് ഇൻ അഡൾട്ട്‌ഹുഡ്.|url=https://archive.org/details/sim_psychosomatic-medicine_2009-10_71_8/page/805|journal=സൈക്കോസോമാറ്റിക് മെഡിസിൻ|date=2009 Oct|volume=71|issue=8|pages=805–12|pmid=19779142|doi=10.1097/PSY.0b013e3181bb2b46}}</ref> [[foster care|യഥാർത്ഥ മാതാപിതാക്കളല്ലാത്തവരുടെ സംരക്ഷണയി‌ൽ വളരുന്നതും]] അപകടസാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.<ref>{{cite journal|last=ഓസ്‌വാൾഡ്|first=എസ്.എച്ച്.|coauthors=ഹെയ്‌ൽ, കെ.; ഗോൾഡ്ബെക്ക്, എൽ.|title=ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് മാൽട്രീറ്റ്മെന്റ് ആൻഡ് മെന്റൽ ഹെൽത്ത് പ്രോബ്ലംസ് ഇൻ ഫോസ്റ്റർ ചിൽഡ്രെൺ: എ റിവ്യൂ ഓഫ് ദി ലിറ്ററേച്ചർ.|journal=ജേണൽ ഓഫ് പീഡിയാട്രിക് സൈക്കോളജി|date=2010 Jun|volume=35|issue=5|pages=462–72|pmid=20007747|doi=10.1093/jpepsy/jsp114}}</ref> ആത്മഹത്യകൾ മുഴുവനായെടുത്താൽ ഏകദേശം 20% എണ്ണം ലൈംഗികചൂഷണം കാരണമുണ്ടാകുന്നതാണ്.<ref name=Brent2008/> ആത്മഹത്യയുടെ [[evolutionary psychology|പരിണാമസംബന്ധിയായ]] ഒരു വിശദീകരണം ഇത് സമൂഹത്തിന്റെ [[inclusive fitness|ഇൻക്ലൂസീവ് ഫിറ്റ്നസ്]] ( ധാരാളം സന്തതികളുണ്ടാകാനും, അവർക്ക് താങ്ങയി നിൽക്കാനും, ആ സന്തതികൾക്ക് തിരികെ തങ്ങൾക്ക് ചുറ്റുമുള്ളവർക്കു താങ്ങായിമാറാനും ഉള്ള ശേഷി) വർദ്ധിപ്പിക്കുമെന്നതാണ്. ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന വ്യക്തിക്ക് കൂടുതൽ കുട്ടികൾ ഉണ്ടാകാനോ അയാൾ മറ്റുള്ളവരെ സഹായിക്കാനോ ഉള്ള സാദ്ധ്യതകൾ ഇല്ലെങ്കിൽ പോലും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതിലൂടെ അയാൾ തന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ വിഭവങ്ങൾ ഫലത്തിൽ ശോഷിപ്പിക്കുന്നുണ്ട് എന്നതാണ് ഈ വാദത്തിന്നടിസ്ഥാനം. ആരോഗ്യമുള്ള കൗമാരപ്രായക്കാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത് ഇൻക്ലൂസീവ് ഫിറ്റ്നസ് വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് ഇതിനെതിരായ ഒരു വാദം. പഴയ ഒരു സാഹചര്യത്തിൽ [[Adaptation|ജീവിക്കുവാനുള്ള ശേഷി]] വികസിപ്പിച്ചാലും അത് പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ ഫലവത്താകണമെന്നില്ല.<ref name=Joiner2005/><ref>{{cite journal|last=കോൺഫർ|first=ജാമീ സി.|coauthors=ഈസ്റ്റൺ, ജൂഡിത്ത് എ..; ഫ്ലൈഷ്മാൻ, ഡയാന എസ്.; ഗോയട്സ്, കാരി ഡി.; ലൂയിസ്, ഡേവിഡ് എം.ജി.; പെറില്ലോ, കാരിൻ; ബസ്സ്, ഡേവിഡ് എം.|title=ഇവല്യൂഷണറി സൈക്കോളജി: കോൺടോവേഴ്സീസ്, ക്വസ്റ്റിൻസ്, പ്രോസ്പെക്റ്റ്സ് ആൻഡ് ലിമിറ്റേഷൻസ്.|journal=അമേരിക്കൻ സൈക്കോളജിസ്റ്റ്|date=2010 January 1|volume=65|issue=2|pages=110–126|doi=10.1037/a0018413|pmid=20141266}}</ref> ദാരിദ്ര്യം ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.<ref name=Stark2011>{{cite journal|last=സ്റ്റാർക്ക്|first=സി.ആർ.|coauthors=റിയർഡാൻ, വി; ഒ'കോണർ, ആർ.|title=എ കോൺസപ്ച്വൽ മോഡൽ ഓഫ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ റൂറൽ ഏരിയാസ്.|journal=റൂറൽ ആൻഡ് റിമോട്ട് ഹെൽത്ത്|year=2011|volume=11|issue=2|page=1622|pmid=21702640}}</ref> പ്രത്യേകിച്ച് ചുറ്റുമുള്ളവരെ അപേക്ഷിച്ച് ഒരാൾക്കു ദാരിദ്ര്യം വർദ്ധിക്കുന്നത് അയാളുടെ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കൂട്ടുന്നതായി കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ഡാലി|first=മേരി|title=റിലേറ്റീവ് സ്റ്റേറ്റസ് ആൻഡ് വെൽ ബീയിം‌ഗ്: എവിഡൻസ് ഫ്രം യു.എസ്. സൂയിസൈഡൽ ഡെത്ത്സ്|journal=ഫെഡറ‌ൽ റിസർവ് ബാങ്ക് ഓഫ് സാൻ ഫ്രാൻസിസ്കോ വർക്കിംഗ് പേപ്പർ സീരീസ്|date=Sept 2012|url=http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|access-date=2013-07-02|archive-date=2012-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019134902/http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|url-status=dead}}</ref> 1997-നു ശേഷം ഇന്ത്യയിൽ 200,000-ലധികം കർഷകർ ആത്മഹത്യ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. [[debt|കടം]] സംബന്ധിച്ച പ്രശ്നങ്ങളാണ് ഇതിന്റെ ഭാഗികമായ കാരണം.<ref>{{cite news|last=ലെർണർ|first=ജോർജ്|title=ആക്റ്റിവിസ്റ്റ്: ഫാർമർ സൂയിസൈഡ്സ് ഇൻ ഇത്യ ലിങ്ക്ഡ് റ്റു ഡെ‌ബ്റ്റ്, ഗ്ലോബലൈസേഷൻ|url=http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM:WORLD|accessdate=2013 February 13|newspaper=CNN World|date=Jan 5,2010|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116020225/http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM%3AWORLD|url-status=dead}}</ref> ചൈനയിൽ നഗരപ്രദേശങ്ങളെ അപേക്ഷിച്ച് ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത മൂന്നിരട്ടിയാണ്. ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിലെ സാമ്പത്തികബുദ്ധിമുട്ടുകളാണ് ഇതിന് കാരണമെന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്.<ref>{{cite journal|last=ലോ|first=എസ്.|coauthors=ലിയു, പി.|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ ചൈന: യുനീക്വ് ഡെമോഗ്രാഫിക് പാറ്റേൺസ് ആൻഡ് റിലേഷൻഷിപ് റ്റു ഡിപ്രസീവ് ഡിസോർഡർ.|journal=കറണ്ട് സൈക്കിയാട്രിക് റിപ്പോർട്ട്സ്|date=2008 Feb|volume=10|issue=1|pages=80–6|pmid=18269899}}</ref> ===മാദ്ധ്യമങ്ങൾ=== ഇന്റർനെറ്റുൾപ്പെടെയുള്ള മാദ്ധ്യമങ്ങൾ ആത്മഹത്യകളിൽ ഒരു പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നുണ്ട്.<ref name=Hawton2012/> മാദ്ധ്യമങ്ങൾ ആത്മഹത്യയെ പ്രാധാന്യത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും അവതരിപ്പിക്കുന്നതും കാ‌ൽപ്പനികമായ ഒന്നായി ചിത്രീകരിക്കുന്നതും ആത്മഹത്യാനിരക്ക് വർദ്ധിക്കാൻ കാരണമാകും.<ref name=Boh2012>{{cite journal|last=ബോഹാന്ന|first=ഐ.|coauthors=വാങ്ങ്, എക്സ്.|title=മീഡിയ ഗൈഡ്‌ലൈൻസ് ഫോർ ദി റെസ്പോൺസിബിൾ റിപ്പോർട്ടിംഗ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ്: എ റിവ്യൂ ഓഫ് എഫക്റ്റീവ്നസ്.|journal=ക്രൈസിസ്|year=2012|volume=33|issue=4|pages=190–8|pmid=22713977|doi=10.1027/0227-5910/a000137}}</ref> ആത്മഹത്യ എങ്ങനെയാണ് ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് വളരെ വിശദമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നത് ആത്മഹത്യകളുടെ എണ്ണം കൂടാൻ കാരണമാകും.<ref name=Yip2012/> ഒരു ആത്മഹത്യയെ മാതൃകയാക്കി മറ്റനേകം പേർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാറുണ്ട്. [[Johann Wolfgang von Goethe|ഗോഥെയുടെ]] ''[[The Sorrows of Young Werther|ദി സോറോസ് ഓഫ് യങ് വെർത്തർ]]'' എന്ന കൃതിയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഈ പ്രതിഭാസത്തെ [[Werther effect|വെർത്തർ പ്രഭാവം]] എന്ന് വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref name=Sia2012/> മരണത്തിന്റെ കാല്പനികഭാവത്തിൽ ആകൃഷ്ടരാകുന്ന കൗമാരപ്രായക്കാരിലാണ് അപകടസാദ്ധ്യത കൂടുതൽ.<ref>{{cite journal |author=സ്റ്റാക്ക് എസ്. |title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ ദി മീഡിയ: എ ക്വാളിറ്റേറ്റീവ് റിവ്യൂ ഓഫ് സ്റ്റഡീസ് ബേസ്ഡ് ഓൺ നോൺ-ഫിക്ഷണൽ സ്റ്റോറീസ് |url=https://archive.org/details/sim_suicide-life-threatening-behavior_2005-04_35_2/page/121 |journal=സൂയിസൈഡ് ലൈഫ് ത്രെട്ട് ബിഹേവ് |volume=35 |issue=2 |pages=121–33 |year=2005 |month=April |pmid=15843330 |doi=10.1521/suli.35.2.121.62877 }}</ref> വാർത്താമാദ്ധ്യമങ്ങൾക്ക് ആത്മഹത്യാസ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകളിൽ ഒരു പ്രധാന സ്ഥാനമാണുള്ളതെങ്കിലും വിനോദമാദ്ധ്യമങ്ങൾക്ക് ഇതിലുള്ള പ്രാധാന്യം വ്യക്തമല്ല.<ref>{{cite journal |author=പിർകിസ് ജെ. |title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് ദി മീഡിയ |journal=Psychiatry |volume=8 |issue=7 |pages=269–271 |date=July 2009 |doi=10.1016/j.mppsy.2009.04.009 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1476179309000 72X}}</ref> ആത്മഹത്യാപ്രവണതയുള്ളവർക്ക് എങ്ങനെ ആത്മഹത്യയിൽ നിന്ന് രക്ഷപെടാം എന്നതുസംബന്ധിച്ച വാർത്തകൾക്ക് ആത്മഹത്യാനിരക്ക് കുറയ്ക്കാനുള്ള കഴിവുണ്ട്. ഇതിനെ പാപാജെനോ പ്രഭാവം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. [[Wolfgang Amadeus Mozart|മൊസാർട്ടിന്റെ]] ''[[The Magic Flute|ദി മാജിക് ഫ്ലൂട്ട്]]'' എന്ന ഒപറയിലെ കഥാപാത്രത്തിന്റെ പേരിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഈ പ്രഭാവത്തിന് പേരു ലഭിച്ചത്. സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരാളെ നഷ്ടപ്പെടുമോ എന്ന് ഭയന്ന് ആത്മഹത്യയ്ക്കൊരുങ്ങുന്ന ഒരാളെ സുഹൃത്തുക്കൾ രക്ഷിക്കുന്നതാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം.<ref name=Sia2012>{{cite journal|last=സിസാസ്ക്|first=എം.|coauthors=വാർണിക്, എ|title=മീഡിയ റോൾസ് ഇൻ സൂയിസൈഡ് പ്രിവൻഷൻ: എ സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ.|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് എൻവയേണ്മെന്റൽ റിസേർച്ച് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2012 Jan|volume=9|issue=1|pages=123–38|pmid=22470283|doi=10.3390/ijerph9010123|pmc=3315075}}</ref> മാദ്ധ്യമങ്ങൾ വാർത്താ റിപ്പോർട്ടിംഗിൽ മാർഗ്ഗരേഖകൾ പാലിച്ചാൽ ആത്മഹത്യകൾ കുറയ്ക്കാൻ സാധിക്കും.<ref name=Boh2012/> എങ്കിലും മാദ്ധ്യമരംഗം ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനോട് സഹകരിക്കാറില്ല.<ref name=Boh2012/> ===യുക്തിപരമായ തീരുമാനം=== ചിന്തിച്ച് കാര്യകാരണസഹിതം സ്വന്തം ജീവനെടുക്കാൻ തീരുമാനിക്കുന്നതിനെയാണ് [[Rational suicide|റാഷണൽ സൂയിസൈഡ്]] (യുക്തിപരമായ ആത്മഹത്യ) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.<ref name=Loue2008>{{cite book|last=ലൗവേ|first=സാന|title=എൻസൈക്ലോപീഡിയ ഓഫ് ഏജിംഗ് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത് : വിത്ത് 19 ടേബിൾസ്|year=2008|publisher=സ്പ്രിംഗർ|location=ന്യൂ യോർക്ക്|isbn=978-0-387-33753-1|page=696|url=http://books.google.ca/books?id=rTMrB0AutLwC&pg=PA696}}</ref> ആത്മഹത്യ ഒരിക്കലും യുക്തിസഹമല്ല എന്നാണ് ചിലരുടെ അഭിപ്രായം.<ref name=Loue2008/> മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രയോജനത്തിനായി സ്വന്തം ജീവനെടുക്കുന്നതിനെ [[altruistic suicide|ആൾട്രൂയിസ്റ്റിക് സൂയിസൈഡ്]] എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.<ref name=Moody2010>{{cite book|last=മൂഡി|first=ഹാരി ആർ.|title=ഏജിംഗ് : കോൺസപ്റ്റ്സ് ആൻഡ് കോണ്ട്രോവേഴ്സീസ്|year=2010|publisher=പൈൻ ഫോർജ് പ്രെസ്സ്|location=ലോസ് ആഞ്ചൽസ്|isbn=978-1-4129-6966-6|page=158|url=http://books.google.ca/books?id=qj8GS77QAgwC&pg=PA158|edition=6th ed.}}</ref> പ്രായം കുറവുള്ളവർക്ക് കൂടുതൽ ഭക്ഷണം ലഭ്യമാകട്ടെ എന്ന് കരുതി ഒരു വൃദ്ധൻ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത് ഇതിനുദാഹരണമാണ്.<ref name=Moody2010/> ചില [[Eskimo|എസ്കിമോ]] സംസ്കാരങ്ങളി‌ൽ ഇത് ബഹുമാനവും ബുദ്ധിയും സൂചിപ്പിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.<ref name=Hales2012/> ഒരാൾ തന്റെ തന്നെ മരണത്തിനിടയാകും എന്ന അറിവോടെ ഒരു രാഷ്ട്രീയനടപടി എന്ന നിലയ്ക്ക് മറ്റുള്ളവർക്കെതിരേ നടത്തുന്ന ആക്രമണത്തെയാണ് ചാവേർ ആക്രമണം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.<ref>{{cite book|last=editor|first=താരെക് സോഭ്,|title=ഇന്നവേഷൻസ് ആൻഡ് അഡ്വാൻസസ് ഇൻ കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസസ് ആൻഡ് എഞ്ചിനിയറിംഗ്|year=2010|publisher=സ്പ്രിംഗർ വെർലാഗ്|location=ഡോർഡെച്റ്റ്|isbn=978-90-481-3658-2|page=503|url=http://books.google.ca/books?id=B-Zf1sQZapMC&pg=PA503|edition=Online-Ausg.}}</ref> സ്വന്തം ദേഹത്ത് സ്ഫോടകവസ്തുക്കൾ വച്ചുകെട്ടി ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തെത്തി സ്ഫോടനം നടത്തുന്ന രീതിയാണ് ഇതിലെ ഒരു രീതി. [[രാജീവ് ഗാന്ധി വധം|രാജീവ് ഗാന്ധി]], [[പ്രേമദാസ]] എന്നിവർ ഇത്തരം ആത്മഹത്യാ ബോംബറുടെ ആക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട പ്രമുഖരാണ്. [[രക്തസാക്ഷി|വീരചരമം]] പ്രാപിക്കുക എന്ന ആഗ്രഹമാണ് ചിലരെ ആത്മഹത്യാബോം‌ബിംഗ് നടത്താൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്.<ref name=Martyr2009/> [[Kamikaze (suicide attack)|കാമികാസി]] ആക്രമണങ്ങൾ ഒരുയർന്ന ലക്ഷ്യത്തിനായോ നൈതികമായ ഒരു ചുമതലയായോ കണ്ടാണ് നടത്തപ്പെട്ടിരുന്നത്.<ref name=Hales2012>{{cite book|last=ഹേൽസ്|first=എഡിറ്റഡ് ബൈ റോബർട്ട് ഐ. സൈമൺ, റോബർട്ട് ഇ.|title=ദി അമേരിക്കൻ സൈക്കിയാട്രിക് പബ്ലിഷിംഗ് ടെക്സ്റ്റ്ബുക്ക് ഓഫ് സൂയിസൈഡ് അസസ്സ്മെന്റ് ആൻഡ് മാനേജ്മെന്റ്|publisher=അമേരിക്കൻ സൈക്കിയാട്രിക് പബ്.|location=വാഷിംഗ്ടൺ ഡി.സി.|isbn=978-1-58562-414-0|page=714|url=http://books.google.ca/books?id=H8tigTjBCRkC&pg=PA714|edition=2nd ed.}}</ref> കൊലപാതകത്തെത്തുടർന്ന് ഒരാഴ്ച്ചയ്ക്കുള്ളിൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നതിനെയാണ് മർഡർ സൂയിസൈഡ് എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.<ref>{{cite journal|last=ഏലിയാസൺ|first=എസ്.|title=മർഡർ-സൂയിസൈഡ്: എ റിവ്യൂ ഓഫ് ദി റീസന്റ് ലിറ്ററേച്ചർ.|journal=ദി ജേണൽ ഓഫ് ദി അമേരിക്കൻ അക്കാദമി ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി ആൻഡ് ദി ലോ|year=2009|volume=37|issue=3|pages=371–6|pmid=19767502}}</ref> സാമൂഹ്യ സമ്മർദ്ദത്തെത്തുടർന്നാണ് [[Mass suicide|കൂട്ട ആത്മഹത്യകൾ]] സാധാരണഗതിയിൽ നടക്കുന്നത്. ഒരു സമൂഹത്തിലെ അംഗങ്ങൾ ഒരു നേതാവിന്റെ ഇച്ഛയ്ക്ക് വഴങ്ങുകയാണ് സാധാരണഗതിയിൽ സംഭവിക്കുന്നത്.<ref>{{cite book|last=സ്മിത്ത്|first=വില്യം കോൺബ്ലം ഇൻ കൊളാബറേഷൻ വിത്ത് കാരൊലിൻ ഡി.|title=സോഷ്യോളജി ഇൻ എ ചേഞ്ചിംഗ് വേൾഡ്|publisher=വാഡ്സ്‌വർത്ത് സെൻഗേജ് ലേണിംഗ്|location=ബെൽമോണ്ട്, സി.എം.|isbn=978-1-111-30157-6|page=27|url=http://books.google.ca/books?id=DtKcG6qoY5AC&pg=PT51|edition=9e [9th ed].}}</ref> രണ്ടാളുകൾ ചേർന്ന് ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നതിനെ [[suicide pact|ആത്മഹത്യാ ഉടമ്പടി]] എന്ന് വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=കാംപ്ബെൽ|first=റോബർട്ട് ജീൻ|title=കാംപ്ബെൽസ് സൈക്കിയാട്രിക് ഡിക്ഷണറി|year=2004|publisher=ഓക്സ്ഫോർഡ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്സ്|location=ഓക്സ്ഫോഡ്|isbn=978-0-19-515221-0|page=636|url=http://books.google.ca/books?id=Vrlsos_O13UC&pg=PA636|edition=8th ed.}}</ref> ജീവിതസാഹചര്യങ്ങൾ അസഹ്യമാകുമ്പോൾ (തുടർന്ന് ജീവിക്കുന്നത് അസഹനീയമാണെന്ന സാഹചര്യത്തിൽ) ചിലർ ഒരു രക്ഷ എന്ന നിലയിൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാറുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=വേടെക്ക്|first=എഡിറ്റഡ് ബൈ റോബർട്ട് എം.|title=മെഡിക്കൽ എത്ഥിക്സ്|year=1997|publisher=ജോൺസ് ആൻഡ് ബാർട്ട്ലെറ്റ്|location=സഡ്ബറി, മസ്സാച്യുസെറ്റ്സ്. [u.a.]|isbn=978-0-86720-974-7|page=292|url=http://books.google.ca/books?id=UCOT4sj-DwUC&pg=PA292|edition=2. ed.}}</ref> [[നാസി ജർമ്മനി|നാസി]] [[concentration camps|കോൺസൺട്രേഷൻ കാമ്പുകളിലെ]] ചില അന്തേവാസികൾ ഇലക്ട്രിക് വേലികളിൽ മനഃപൂർവ്വം പിടിച്ച് ആത്മഹത്യ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=ഗട്ട്മാൻ|first=യിസ്രായേൽ|title=അനാട്ടമി ഓഫ് ദി ഓഷ്‌വിറ്റ്സ് ഡെത്ത് കാമ്പ്|year=1998|publisher=പബ്ലിഷ്ഡ് ഇൻ അസോസിയേഷൻ വിത്ത് ദി യുനൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ് ഹോളോകോസ്റ്റ് മെമോറിയൽ മ്യൂസിയം, വാഷിംഗ്ടൺ ഡി.സി. ബൈ ഇൻഡ്യാന യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്|location=ബ്ലൂമിംഗ്ടൺ|isbn=978-0-253-20884-2|page=400|edition=1st pbk. ed.|coauthors=എഡിറ്റർ മൈക്കൽ ബെരെൻബൗം}}</ref> പഴയ തമിഴകത്തിൽ, യുദ്ധത്തിൽ പരാജിതരാകുകയോ, സാമൂഹ്യോത്തരവാദിത്തങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ കഴിയാതെ പോകുകയോ ചെയ്യുന്ന ഭരണകർത്താക്കളും മറ്റും ഒരിടത്ത് വടക്കോട്ടു നോക്കിയിരുന്ന്, ഭക്ഷണവും പാനീയങ്ങളും വർജ്ജിച്ച്, ജീവനൊടുക്കുന്ന "വടക്കിരിക്കൽ" എന്ന സ്വയംഹത്യാരീതി സ്വീകരിച്ചിരുന്നതായി സംഘകാലകൃതികൾ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട്. == ഓൺലൈൻ കൗൺസിലിംഗ് == പല രാജ്യങ്ങളിലും ആത്മഹത്യ തടയാൻ ഓൺലൈൻ കൗൺസിലിംഗ് സംവിധാനം ഏർപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. മാനസികാരോഗ്യ വിദഗ്ദരുടെ സഹായം മിക്കപ്പോഴും സൗജന്യമായി ഇതുവഴി ലഭ്യമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന് കേരളത്തിൽ നിലവിലുള്ള ചില ഹെല്പ് ലൈൻ നമ്പറുകൾ ഇതോടൊപ്പം കൊടുക്കുന്നു. 1056, 0471-2552056. ഇവ സർക്കാരിന്റെ ആരോഗ്യ വകുപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. == രീതികൾ == [[File:SuicideCFR.png|thumb|upright=1.35|അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ വിവിധ രീതികളുപയോഗിച്ച് ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നതിന്റെ നിരക്ക്.<ref name="Miller 393–408"/>]] വിവിധ രാജ്യങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യക്കുപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന മാർഗങ്ങളിൽ വൈവിധ്യമുണ്ട്. എങ്കിലും[[hanging|തൂങ്ങിമരണം]], [[കീടനാശിനി|കീടനാശിനികൾ]] കഴിക്കൽ, [[firearm|വെടിവച്ചുള്ള മരണം]] എന്നിവയാണ് പ്രധാന രീതികൾ.<ref>{{cite journal |author=അജ്ഡാസിക്-ഗ്രോസ് വി |title=മെത്തേഡ്സ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ്: ഇന്റർനാഷണൽ സൂയിസൈഡ് പാറ്റേൺസ് ഡിറൈവ്ഡ് ഫ്രൊം ദി WHO മോർട്ടാലിറ്റി ഡേറ്റാബേസ് |journal=ബുള്ളറ്റിൻ, വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ |volume=86 |issue=9 |pages=726–32 |year=2008 |month=September |pmid=18797649 |pmc=2649482 |doi=10.2471/BLT.07.043489 |author-separator=, |author2=Weiss MG |author3=Ring M |display-authors=3 |last4=Hepp |first4=U |last5=Bopp |first5=M |last6=Gutzwiller |first6=F |last7=Rössler |first7=W}}</ref> വിവിധ ആത്മഹത്യാമാർഗ്ഗങ്ങളുടെ ലഭ്യതയാണ് നിരക്കുകളിലെ വൈവിദ്ധ്യത്തിന്ന് കാരണം എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.<ref name=Yip2012/> 56 രാജ്യങ്ങളിലെ നിരക്കുകൾ പരിശോധിച്ചതിൽ മിക്ക രാജ്യങ്ങളിലും ഏറ്റവും കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്ന മാർഗ്ഗം തൂങ്ങിമരണമാണെന്നാണ് കാണപ്പെട്ടത്.<ref>Ajdacic-Gross, Vladeta, ''et al''. {{PDFlink|[http://www.scielosp.org/pdf/bwho/v86n9/a17v86n9.pdf "മെത്തേഡ്സ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ്: ഇന്റർനാഷണൽ സൂയിസൈഡ് പാറ്റേൺസ് ഡിറൈവ്ഡ് ഫ്രം വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ മൊറാലിറ്റി ഡാറ്റാബേസ്"]|267&nbsp;KB}}. ''[[ബുള്ളറ്റിൻ_ഓഫ്_ദ_വേൾഡ്_ഹെൽത്ത്_ഓർഗനൈസേഷൻ]]'' '''86''' (9): 726–732. September 2008. Accessed 2 August 2011. [https://web.archive.org/web/20110920054902/http://www.scielosp.org/pdf/bwho/v86n9/a17v86n9.pdf Archived] 2 ഓഗസ്റ്റ് 2011. See [http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/07-043489/en/index.html html version]. The data can be seen here [http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/0042-9686_86_07-043489-table-T1.html]</ref> പുരുഷന്മാരിൽ 53% ആൾക്കാരും സ്ത്രീകളിൽ 39% പേരും തൂങ്ങിമരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.<ref>{{cite book |editor1-first=റോറി സി. |editor1-last=ഒ'കോണർ |editor2-first=സ്റ്റീഫൻ |editor2-last=പ്ലാറ്റ് |editor3-first=ജാക്കി |editor3-last=ഗോർഡൻ |title=ഇന്റർനാഷണൽ ഹാൻഡ്‌ബുക്ക് ഓഫ് സൂയിസൈഡ് പ്രിവൻഷൻ: റിസേർച്ച്, പോളിസി ആൻഡ് പ്രാക്റ്റീസ് |url=http://books.google.com/books?id=3fDGLWQtwFkC&pg=PA34 |date=2011 June 1 |publisher=ജോൺ വൈലി ആൻഡ് സൺസ്|isbn=978-1-119-99856-3|page=34}}</ref> [[തൂങ്ങിമരണം]], [[വിഷം]] കഴിക്കൽ എന്നിവയാണ് ഇന്ത്യയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ പേർ ഉപയോഗിക്കുന്ന ആത്മഹത്യാരീതികൾ . സ്വയം തീപ്പൊള്ളലേൽപ്പിക്കുക, വെള്ളത്തിലേക്കോ തീവണ്ടിക്ക് മുന്നിലേക്കോ ചാടുക, സ്വയം മുറിവേൽപ്പിക്കുന്ന മറ്റു മാർഗ്ഗങ്ങൾ എന്നിവയൊക്കെ ഇന്ത്യയിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടാറുണ്ട്. ലോകമാസകലമുള്ള കണക്കെടുത്താൽ 30% ആത്മഹത്യകൾ കീടനാശിനി കഴിക്കുന്നതുമൂലമാണ്. യൂറോപ്പിൽ 4% ആൾക്കാർ മാത്രമാണ് ഈ രീതി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതെങ്കിലും പസഫിക് പ്രദേശത്ത് 50%-ലധികം ആൾക്കാരും ഈ മാർഗ്ഗമാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്.<ref>{{cite journal |author=ഗണ്ണൽ ഡി., എഡൾസ്റ്റൺ എം. ഫിലിപ്സ് എം.ആർ. കോൺറാഡ്സൺ എഫ്. |title=ദി ഗ്ലോബൽ ഡിസ്ട്രിബ്യൂഷൻ ഓഫ് ഫേറ്റൽ പെസ്റ്റിസൈഡ് സെൽഫ് പോയ്സണിംഗ്: സിസ്റ്റം റിവ്യൂ |journal=ബി.എം.സി. പബ്ലിക് ഹെൽത്ത് |volume=7 |page=357 |year=2007 |pmid=18154668 |pmc=2262093 |doi=10.1186/1471-2458-7-357}}</ref> കർഷകർക്ക് എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമായതിനാൽ ലാറ്റിൻ അമേരിക്കൻ പ്രദേശത്തും ഇത് സാധാരണമാണ്.<ref name=Yip2012/> മിക്ക രാജ്യങ്ങളിലും മരുന്നുകൾ അപകടമായ അളവിൽ കഴിക്കുന്നതിലൂടെ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന രീതി സ്ത്രീകളിൽ 60% വരെയും പുരുഷന്മാരിൽ 30% വരെയുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.<ref>{{cite book|last=ഗെഡെസ്|first=ജോൺ|title=സൈക്കിയാട്രി|publisher=ഓക്സ്ഫോഡ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്|location=ഓക്സ്ഫോഡ്|isbn=978-0-19-923396-0|page=62|url=http://books.google.ca/books?id=F4THKWvbAPEC&pg=PA62|edition=4th ed.|coauthors=പ്രൈസ്, ജോനാഥൻ, ഗെൽഡർ,, റെബേക്ക മക്‌നൈറ്റ്, മൈക്കൽ, മയോഉ, റിച്ചാർഡ്}}</ref> ഇത്തരം മിക്ക ആത്മഹത്യകളും മുൻ‌കൂട്ടി തയ്യാറെടുത്ത് ചെയ്യുന്നതല്ല. പെട്ടെന്നെടുക്കുന്ന തീരുമാനം മൂലമാണ് മിക്കവയും നടക്കുന്നത്.<ref name=Yip2012/> വിവിധ ആത്മഹത്യാരീതികളിലെ മരണനിരക്ക്: വെടിവച്ചുള്ള ആത്മഹത്യാശ്രമം: 80-90%, മുങ്ങിമരണം: 65-80%, തൂങ്ങിമരണം: 60-85%, കാറിന്റെ എക്സോസ്റ്റ് വാതകം ശ്വസിക്കൽ 40-60%, ചാടിമരിക്കുക: 35-60%, [[Charcoal-burning suicide|മരക്കരി കത്തിച്ചുള്ള മരണം]] 40-50%, കീടനാശിനികൾ കഴിക്കുക: 6-75%, മരുന്നുകൾ ഓവർഡോസായി കഴിക്കുക: 1.5-4%.<ref name=Yip2012/> <!--The most common attempted methods of suicide differ from the most common successful methods with up to 85% of attempts via drug overdose in the developed world.<ref name=Tint2010/>--> [[അമേരിക്ക|അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ]] 57% ആത്മഹത്യകൾ [[തോക്ക്|തോക്കുപയോഗിച്ചുള്ളവയായിരുന്നു]]. ഇത് പുരുഷന്മാരിൽ സ്ത്രീകളെ അപേക്ഷിച്ച് കൂടുതലാണ്.<ref name=EB2011/> രണ്ടാം സ്ഥാനത്തെത്തിയത് പുരുഷന്മാരിൽ തൂങ്ങിമരണവും സ്ത്രീകളിൽ വിഷം കഴിക്കുന്നതുമായിരുന്നു.<ref name=EB2011/> 40% പേരും ഈ രണ്ടു രീതികളിലൊന്നുപയോഗിച്ചാണ് ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത്.<ref name=USStats2005>{{cite web |url=http://www.suicide.org/suicide-statistics.html |title=യു.എസ്.സൂയിസൈഡ് സ്റ്റാറ്റിസ്റ്റിക്സ് (2005) |accessdate=2008-03-24 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://archive.today/20140713145635/http://www.suicide.org/suicide-statistics.html |url-status=bot: unknown }}</ref> [[സ്വിറ്റ്സർലാന്റ്|സ്വിറ്റ്സർലാന്റിൽ]] ഏതാണ്ടെല്ലാവർക്കും തോക്കുണ്ടെങ്കിലും ഏറ്റവുമധികം ആൾക്കാർ തൂങ്ങിമരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.<ref>{{cite book|last=എഷൺ|first=സുസീ എഡിറ്റ് ചെയ്തത്|title=കൾച്ചർ ആൻഡ് മെന്റൽ ഹെൽത്ത് സോഷ്യോകൾച്ചറൽ ഇൻഫ്ലുവൻസസ്, തിയറി ആൻഡ് പ്രാക്റ്റീസ്|year=2009|publisher=വൈലി-ബ്ലാക്ക്‌വെൽ|location=ചൈസെസ്റ്റർ, U.K.|isbn=9781444305814|page=301|url=http://books.google.ca/books?id=Y6uUDBBGqF4C&pg=PA301|coauthors=ഗുരങ്, റീഗൺ എ.ആർ.}}</ref> [[ഹോങ്കോങ്]] (50%), [[സിങ്കപ്പൂർ]] (80%) എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഉയരത്തിൽ നിന്ന് ചാടിമരിക്കുകയാണ് സാധാരണ രീതി.<ref name=Yip2012/> [[ചൈന|ചൈനയിൽ]] കീടനാശിനി കഴിക്കുന്നതിനാണ് പ്രചാരം കൂടുതലുള്ളത്.<ref name=WRVp196>{{cite book|last=ക്രൂഗ്|first=എറ്റിയെൻ|title=വേൾഡ് റിപ്പോർട്ട് ഓൺ വയലൻസ് ആൻഡ് ഹെൽത്ത്, വോളിയം 1|year=2002|publisher=വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ|location=ജെനീവ|isbn=9789241545617|page=196|}}</ref> [[ജപ്പാൻ|ജപ്പാനിൽ]] വയറുകീറിയുള്ള [[seppuku|സെപ്പുക്കു]] എന്ന ആത്മഹത്യാരീതി ഇപ്പോഴും നടക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും<ref name=WRVp196/> തൂങ്ങിമരണമാണ് സാധാരണയായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്.<ref>{{cite book|last=(editor)|first= ഡിയഗോ ഡെ ലിയോ|title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് യൂത്തനേഷ്യ ഇൻ ഓൾഡർ അഡൾട്ട്സ്: എ ട്രാൻസ് കൾച്ചറൽ ജേണി|url=https://archive.org/details/suicideeuthanasi0000unse|year=2001|publisher=ഹോഗ്രെഫ് & ഹ്യൂബർ|location=ടൊറന്റോ|isbn=9780889372511|page=[https://archive.org/details/suicideeuthanasi0000unse/page/121 121]}}</ref> ==പാത്തോഫിസിയോളജി== ആത്മഹത്യയോ വിഷാദമോ ശാരീരികമായ എന്ത് മാറ്റം മൂലമാണുണ്ടാകുന്നത് എന്നത് വ്യക്തമല്ല.<ref name=EB2011/> സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവും മനഃശാസ്ത്രപരവുമായ കാരണങ്ങൾക്ക് പുറമേ വ്യക്തിബന്ധങ്ങളുടെ വികാസപരിണാമങ്ങളിലൂടെ ശൈശവം മുതൽ രൂപംകൊള്ളുന്ന ശീലവ്യതിയാനങ്ങളും (''behavioural changes'') ഇവക്ക് കാരണങ്ങളാകാമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.<ref name=Yip2012/> തലച്ചോറിൽ [[brain-derived neurotrophic factor|ബ്രെയിൻ ഡിറൈവ്ഡ് ന്യൂറോട്രോപിക് ഫാക്റ്റർ]] (ബി.ഡി.എൻ.എഫ്.) എന്ന വസ്തുവിന്റെ അളവ് കുറവായിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയ്ക്ക് ആത്മഹത്യയുമായി ബന്ധമുണ്ടെന്ന് കണ്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ജെവാക്|first=എം.|coauthors=പ്രെഗ്ലെജ്, പി.|title=ന്യൂറോബയോളജി ഓഫ് സൂയിസൈഡൽ ബിഹേവിയർ|journal=സൈക്കിയാട്രിയ ഡാനൂബിന|date=2012 Oct|volume=24 Suppl 3|pages=S336-41|pmid=23114813}}</ref> ഈ അവസ്ഥയ്ക്ക് വിഷാദരോഗം, പോസ്റ്റ് ട്രോമാറ്റിക് സ്ട്രെസ് ഡിസോർഡർ, സ്കീസോഫ്രേനിയ [[obsessive–compulsive disorder|ഒബ്സസീവ് കംപൾസീവ് ഡിസോർഡർ]] തുടങ്ങിയ അസുഖങ്ങളുമായും ബന്ധമുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ഷെർ|first=എൽ.|title=ദി റോൾ ഓഫ് ബ്രെയിൻ ഡിറൈവ്ഡ് ന്യൂറോട്രോഫിക് ഫാക്റ്റർ ഇൻ ദി പാത്തോഫിസിയോളജി ഓഫ് അഡോളസന്റ് സൂയിസിഡൽ ബിഹേവിയർ.|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് അഡോളസന്റ് മെഡിസിൻ ആൻഡ് ഹെൽത്ത്|year=2011|volume=23|issue=3|pages=181–5|pmid=22191181}}</ref> മാനസിക രോഗങ്ങളുള്ളവരുടെ [[hippocampus|ഹിപ്പോകാമ്പസ്]], [[prefrontal cortex|പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ്]] എന്നീ മസ്തിഷ്കഭാഗങ്ങളിൽ ബി.ഡി.എൻ.എഫ്. കുറവാണെന്ന് [[Autopsy|പോസ്റ്റ് മോർട്ടം]] പരിശോധനകളിൽ കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ഷെർ|first=എൽ.|title=ബ്രെയിൻ ഡിറൈവ്ഡ് ന്യൂറോട്രോപിക് ഫാക്റ്റർ ആൻഡ് സൂയിസിഡൽ ബിഹേവിയർ.|journal=ക്യു.ജെ.എം. മന്ത്ലി ജേണൽ ഓഫ് ദി അസോസിയേഷൻ ഓഫ് ഫിസിഷ്യൻസ്|date=2011 May|volume=104|issue=5|pages=455–8|pmid=21051476|doi=10.1093/qjmed/hcq207}}</ref> ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ [[Serotonin|സീറോടോണിൻ]] എന്ന ന്യൂറോ ട്രാൻസ്മിറ്ററും കുറവാണെന്ന് കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=Dwi2012>{{cite book|last=ദ്വിവേദി|first=യോഗേഷ്|title=ദി ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ ബേസിസ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ്|year=2012|publisher=ടൈലർ & ഫ്രാൻസിസ്/സി.ആർ.സി. പ്രെസ്സ്|location=Boca Raton, FL|isbn=978-1-4398-3881-5|page=166|url=http://books.google.ca/books?id=5hcOf_SM-U0C&pg=PA166}}</ref><ref>{{cite book|last=സ്റ്റൈൻ|first=എഡിറ്റഡ് ബൈ ജോർജ്ജ്|title=സെമിനാർ ഇൻ ജനറൽ അഡൾട്ട് സൈക്കിയാട്രി|year=2007|publisher=ഗാസ്കൽ|location=ലണ്ടൻ|isbn=978-1-904671-44-2|page=145|url=http://books.google.ca/books?id=6PGzHFuS1xkC&pg=PA145|edition=2. ed.|coauthors=Wilkinson, Greg}}</ref> സീറോട്ടോണിൻ റിസപ്റ്ററുകളുടെ വർദ്ധനയും സെറിബ്രോസ്പൈനൽ ഫ്ലൂയിഡിൽ സീറോട്ടോണിൻ വിഘടിച്ചുണ്ടായ രാസവസ്തുക്കളുടെ ഉയർന്ന സാന്നിദ്ധ്യവുമാണ് ഇതുവരെ ലഭിച്ചിട്ടുള്ള തെളിവുകൾ. നേരിട്ടുള്ള തെളിവുകൾ ലഭിക്കുന്നത് ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.<ref name=Dwi2012/> [[Epigenetics|എപിജനറ്റിക്സ്]] എന്ന പ്രതിഭാസത്തിനും (ജനിതകഘടന മാറാതെ തന്നെ സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ജനിതകഘടനയുടെ പ്രകടഭാവം മാറുന്നത്) ആത്മഹത്യയുടെ സാദ്ധ്യത കൂട്ടുന്നതിൽ പങ്കുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ഓട്രി|first=എ.ഇ.|coauthors=മൊണ്ടാജ്ജിയ, എൽ.എം.|title=എപിജനറ്റിക്സ് ഇൻ സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് ഡിപ്രഷൻ|journal=ബയോളജിക്കൽ സൈക്കിയാട്രി|date=2009 Nov 1|volume=66|issue=9|pages=812–3|pmid=19833253|doi=10.1016/j.biopsych.2009.08.033|pmc=2770810}}</ref> ==ആത്മഹത്യ തടയൽ== [[File:suicidemessageggb01252006.JPG|thumb|ആത്മഹത്യ തടയാനുള്ള ശ്രമം എന്ന നിലയിൽ [[Golden Gate Bridge|ഗോൾഡൻ ഗേറ്റ് പാലത്തിൽ]] സ്ഥാപിച്ചിട്ടുള്ള ഈ ബോർഡിൽ [[crisis hotline|അടിയന്തര സാഹചര്യങ്ങളിൽ വിളിക്കാനുള്ള ഒരു നമ്പർ]] നൽകിയിട്ടുണ്ട്.]] മുൻകരുതലുകളിലൂടെ ആത്മഹത്യ തടയാൻ ശ്രമങ്ങൾ നടക്കുന്നുണ്ട്. വിഷവസ്തുക്കളോ തോക്കുകളോ പോലെ ആത്മഹത്യയ്ക്കുപയോഗിക്കാവുന്ന ചില മാർഗ്ഗങ്ങളുടെ ലഭ്യത തടയുക മൂലം ആത്മഹത്യാനിരക്ക് കുറയ്ക്കാൻ സാധിക്കും<ref name=Yip2012/><ref name=WHO2012/> പാലങ്ങളിലും റെയിൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിലും വേലികൾ നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യാവുന്നതാണ്.<ref name=Yip2012/> ലഹരിമരുന്നുകളോടും മദ്യത്തോടുമുള്ള ആസക്തി, വിഷാദരോഗം എന്നിവ ചികിത്സിക്കുകയും മുൻപ് ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിച്ചിട്ടുള്ളവർക്ക് മതിയായ ശ്രദ്ധ നൽകുകയും ചെയ്യുന്നത് ഗുണം ചെയ്യും.<ref name=WHO2012/> മദ്യത്തിന്റെ ലഭ്യത കുറയ്ക്കുക എന്ന നടപടിയും ഒരു മാർഗ്ഗമായി ചിലർ മുന്നോട്ടുവച്ചിട്ടുണ്ട് (ബാറുകളുടെ എണ്ണം കുറയ്ക്കുക ഉദാഹരണം).<ref name=Drug2011/> [[crisis hotline|അടിയന്തരഘട്ടങ്ങളിൽ വിളിക്കാനുള്ള ഫോൺ നമ്പറുകൾ]] സാധാരണയായി ഉണ്ടെങ്കിലും ഇവയുടെ ഫലപ്രാപ്തിയോ ഇവയ്ക്ക് ഗുണമില്ല എന്ന വശമോ സംശയരഹിതമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.<ref>{{cite journal|last=സാകിനോഫ്‌സ്കി|first=I|title=ദി കറണ്ട് എവിഡൻസ് ബേസ് ഫോർ ദി ക്ലിനിക്കൽ കെയർ ഓഫ് സൂയിസൈഡ് പേഷ്യന്റ്സ്: സ്ട്രെംഗ്ത്‌സ് ആൻഡ് വീക്ക്‌നെസ്സസ്|journal=കനേഡിയൻ ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി|date=2007 Jun|volume=52|issue=6 Suppl 1|pages=7S–20S|pmid=17824349}}</ref><ref>{{cite web|title=സൂയിസൈഡ്|url=http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/NNBBHS|work=ദി യുനൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ് സർജൻ ജനറൽ|accessdate=2011-09-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://archive.today/20140713152033/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/NNBBHS|url-status=bot: unknown}}</ref> ആത്മഹത്യയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്ന യുവാക്കളിലും കൗമാരപ്രായക്കാരിലും [[cognitive behavioral therapy|കോഗ്നീറ്റീവ് ബിഹേവിയറൽ തെറാപ്പി]] ഗുണം ചെയ്യുന്നതായി അടുത്തകാലത്ത് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=റോബിൻസൺ|first=ജെ.|coauthors=ഹെട്രിക്, എസ്.ഇ.; മാർട്ടിൻ, സി.|title=പ്രിവെന്റിംഗ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ യങ് പീപ്പിൾ: സിസ്റ്റമിക് റിവ്യൂ.|journal=ദി ഓസ്ട്രേലിയൻ ആൻഡ് ന്യൂസിലാന്റ് ജേണൽ ഓഫ് സൈക്കിയാട്രി|date=2011 Jan|volume=45|issue=1|pages=3–26|pmid=21174502|doi=10.3109/00048674.2010.511147}}</ref> [[Economic development|സാമ്പത്തികപുരോഗതി]] കൈവരിക്കുന്നത് വഴി ദാരിദ്ര്യം കുറയ്ക്കുന്നതിലൂടെ ആത്മഹത്യാനിരക്ക് കുറയ്ക്കാൻ സാധിച്ചേയ്ക്കും.<ref name=Stark2011/> പ്രായമുള്ളവരുടെ സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങൾ വർദ്ധിപ്പികുന്നത് ആത്മഹത്യ കുറയ്ക്കാൻ വഴിയൊരുക്കും.<ref>{{cite journal|last=ഫാസ്ബെർഗ്|first=എം.എം.|coauthors=വാൻ ഓർഡൻ, കെ.എ.; ഡ്യൂബർസ്റ്റൈൻ, പി.; ഏർളാൻഗ്സെൻ, എ.; ലാപിയർ, എസ്.; ബോഡ്നർ, ഇ.; കാനറ്റോ, എസ്.എസ്.; ഡെ ലിയോ, ഡി.; സാന്റോ, കെ.; വേർൺ, എം.|title=എ സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ ഓഫ് സോഷ്യൽ ഫാക്റ്റേഴ്സ് ആൻഡ് സൂയിസിഡൽ ബിഹേവിയർ ഇൻ ഓൾഡർ അഡൾട്ട്‌ഹുഡ്|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേളൻ ഓഫ് എൻവയേണ്മെന്റൽ റിസേർച്ച് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2012 Mar|volume=9|issue=3|pages=722–45|pmid=22690159|doi=10.3390/ijerph9030722|pmc=3367273}}</ref> ===സ്ക്രീനിംഗ്=== പൊതുജനങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ളവരെ സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ ഉപയോഗിച്ചും ചോദ്യാവലികളിലൂടേയുമായി വേർതിരിച്ചുകണ്ടെത്തി നടപടികൾ സ്വീകരിക്കുന്നത് ആത്മഹത്യാനിരക്ക് കുറയ്ക്കുമോ എന്നതുസംബന്ധിച്ച വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമല്ല.<ref>{{cite journal|last=വില്യംസ്|first=എസ്.ബി.|coauthors=ഒ'കോണർ, ഇ.എ.; എഡർ, എം.; വിറ്റ്‌ലോക്ക്, ഇ.പി.|title=സ്ക്രീനിംഗ് ഫോർ ചൈൽഡ് ആൻഡ് അഡോളസന്റ് ഡിപ്രഷൻ ഇൻ പ്രൈമറി കെയർ സെറ്റിംഗ്സ്: എ സിസ്റ്റമാറ്റിക് എവിഡൻസ് റിവ്യൂ ഫോർ ദി യു.എസ്. പ്രിവന്റീവ് സർവീസസ് ടാസ്ക് ഫോഴ്സ്.|journal=പീഡിയാട്രിക്സ്|date=2009 Apr|volume=123|issue=4|pages=e716-35|pmid=19336361|doi=10.1542/peds.2008-2415}}</ref> ഇത്തരം സ്ക്രീനിംഗ് മാനസികരോഗ ചികിത്സാസംവിധാനങ്ങളെ അപ്രധാനമേഖലകളിലേയ്ക്ക് വഴിതിരിച്ച് വിടും എന്ന ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ഹോറോവി‌റ്റ്സ്|first=എൽ.എം.|coauthors=ബല്ലാർഡ്, ഇ.ഡി.; പാവോ, എം.|title=സൂയിസൈഡ് സ്ക്രീനിംഗ് ഇൻ സ്കൂൾസ്, പ്രൈമറി കെയർ ആൻഡ് എമർജൻസി ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ്സ്.|journal=കറണ്ട് ഒപീനിയൻ ഇൻ പീഡിയാട്രിക്സ്|date=2009 Oct|volume=21|issue=5|pages=620–7|pmid=19617829|doi=10.1097/MOP.0b013e3283307a89|pmc=2879582}}</ref> ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കൂടുതലുള്ളവരെ പരിശോധിക്കുകയാണ് കരണീയമായ മാർഗ്ഗം.<ref name=EB2011/> ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റി ചോദിക്കുന്നത് ഇതിനുള്ള സാദ്ധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതായി കാണപ്പെട്ടിട്ടില്ല.<ref name=EB2011/> ===മാനസികരോഗം=== മാനസികരോഗമുള്ളവരിൽ ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യത കുറയ്ക്കുന്ന പലതരം ചികിത്സകളുണ്ട്. ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങൾ നടത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നവരെ അവരുടെ സമ്മതത്തോടെയോ അല്ലാതെയോ മാനസികരോഗചികിത്സയ്ക്കായി ആശുപത്രിയിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്.<ref name=EB2011/> സ്വയം അപകടം വരുത്താവുന്ന വസ്തുക്കൾ അവരുടെ പരിസരങ്ങളിൽനിന്ന് നീക്കം ചെയ്യേണ്ടതാണ്.<ref name=Tint2010>{{cite book |author=ടിൻടിനാല്ലി, ജൂഡിത്ത് ഇ. |title=എമർജൻസി മെഡിസിൻ: എ കോംപ്രിഹൻസീവ് സ്റ്റഡി ഗൈഡ് (എമർജൻസി മെഡിസിൻ (ടിൻടിനാലി)) |publisher=മക്‌ഗ്രോ ഹിൽ കമ്പനീസ് |location=ന്യൂ യോർക്ക് |year=2010 |pages=1940–1946|isbn=0-07-148480-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> ചില ഡോക്ടർമാർ രോഗികളെക്കൊണ്ട് [[suicide prevention contract|ആത്മഹത്യ ചെയ്യാതിരിക്കാനുള്ള കരാറിൽ]] ഒപ്പുവയ്പ്പിക്കാറുണ്ട്. തങ്ങളെ ആശുപത്രിയിൽ നിന്ന് ഡിസ്ചാർജ്ജ് ചെയ്താലും സ്വയം ദോഷം വരുത്താതെയിരിക്കാം എന്നാണ് കരാറിന്റെ ഉള്ളടക്കം.<ref name=EB2011/> ഇത്തരം ചെയ്തികൾക്ക് കാര്യമായ ഗുണമുള്ളതായി തെളിവില്ല.<ref name=EB2011/> അപകടസാദ്ധ്യത കുറവുള്ള രോഗികൾക്ക് ഔട്ട്-പേഷ്യന്റ് ചികിത്സ മതിയാകും.<ref name=Tint2010/> സ്ഥിരമായി ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യതയുള്ള തരം [[borderline personality disorder|ബോർഡർലൈൻ വ്യക്തിത്വപ്രശ്നമുള്ളവരെ]] കുറച്ചുകാലം ആശുപത്രിയിൽ കിടത്തിച്ചികിത്സിക്കുന്നത് സമൂഹത്തിൽ അവർക്ക് പൂർണ്ണ പിന്തുണ ലഭ്യമാക്കുന്നതിനേക്കാൾ ഗുണകരമാണെന്ന് തെളിവുകളില്ല.<ref>{{Cite journal|last=പാരീസ്|first=ജെ.|title=ഈസ് ഹോസ്പിറ്റലൈസേഷൻ യൂസ്‌ഫുൾ ഫോർ സൂയിസൈഡൽ പേഷ്യന്റ്സ് വിത്ത് ബോർഡർലൈൻ പേഴ്സണാലിറ്റി ഡിസോർഡർ?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-disorders_2004-06_18_3/page/240|journal=ജേണൽ ഓഫ് പേഴ്സണാലിറ്റി ഡിസോർഡേഴ്സ്|date=June 2004|volume=18|issue=3|pages=240–7|pmid=15237044|doi=10.1521/pedi.18.3.240.35443}}</ref><ref>{{cite journal|last=ഗുഡ്‌മാൻ|first=എം.|coauthors=റോയിഫ്, ടി.; ഓക്സ്, എ.എച്ച്.; പാരിസ്, ജെ.|title=സൂയിസിഡൽ റിസ്ക് ആൻഡ് മാനേജ്മെന്റ് ഇൻ ബോർഡർലൈൻ പേഴ്സണാലിറ്റി ഡിസോർഡർ.|journal=കറണ്ട് സൈക്കിയാട്രി റിപ്പോർട്ട്സ്|date=2012 Feb|volume=14|issue=1|pages=79–85|pmid=22113831|doi=10.1007/s11920-011-0249-4}}</ref> [[psychotherapy|സൈക്കോതെറാപ്പി]] (പ്രത്യേകിച്ച് [[dialectical behaviour therapy|ഡയലക്റ്റിക്കൽ ബിഹേവിയർ തെറാപ്പി]]) [[borderline personality disorder|ബോർഡർലൈൻ വ്യക്തിത്വപ്രശ്നമുള്ളവരിലും]]<ref>{{cite journal|last=സ്റ്റോഫേഴ്സ്|first=ജെ.എം.|coauthors=വോൾമ് ബി.എ.; റൂക്കർ, ജി.; ടിമ്മർ, എ.; ഹബ്‌ലാന്റ്, എൻ.; ലിയബ്,കെ.|title=സൈക്കോളജിക്കൽ തെറാപീസ് ഫോർ പീപ്പിൾ വിത്ത് ബോർഡർലൈൻ പേഴ്സണാലിറ്റി ഡിസോർഡർ.|journal=കോക്രേൻ ഡേറ്റാബേസ് ഓഫ് സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂസ് (ഓൺലൈൻ)|date=2012 Aug 15|volume=8|pages=CD005652|pmid=22895952|doi=10.1002/14651858.CD005652.pub2}}</ref> കൗമാരക്കാരിലെയും ആത്മഹത്യാപ്രവണത കുറയ്ക്കും എന്നതിന് ദുർബ്ബലമായ തെളിവുകളുണ്ട്.<ref name=Can2010>{{cite journal|last=കനേഡിയൻ ജേണൽ ഫോർ ഡ്രഗ്സ് ആൻഡ് ടെക്നോളജീസ് ഇൻ ഹെൽത്ത്|first=(CADTH)|title=ഡയലക്റ്റിക്കൽ ബിഹേവിയർ തെറാപ്പി ഇൻ അഡോളസന്റ്സ് ഫോർ സൂയിസൈഡ് പ്രിവൻഷൻ: സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ ഓഫ് ക്ലിനിക്കൽ എഫക്റ്റീവ്‌നസ്സ്.|journal=CADTH ടെക്നോള‌ജി ഓവർവ്യൂസ്|year=2010|volume=1|issue=1|pages=e0104|pmid=22977392|pmc=3411135}}</ref> ആത്മഹത്യാസാദ്ധ്യതയുള്ള മുതിർന്നവരിലും ഇത് ഉപകാരപ്രദമായേക്കും.<ref>{{cite journal|last=ഒ'കോണർ|first=എലിസബത്ത്|title=സ്ക്രീനിംഗ് ഫോർ ആൻഡ് ട്രീറ്റ്മെന്റ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ് റിസ്ക് റിലവന്റ് റ്റു പ്രൈമറി കെയർ: എ സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ ഫോർ ദി യു.എസ്. പ്രിവന്റീവ് സർവീസസ് ടാസ്ക് ഫോഴ്സ്|journal=അന്നൽസ് ഓഫ് ഇന്റേണൽ മെഡിസിൻ|year=2013|month=April|url=http://annals.org/article.aspx?articleid=1681063}}</ref> എന്നാൽ ആത്മഹത്യമൂലമുള്ള മരണങ്ങളിൽ ഇതുമൂലം കുറവുണ്ടാകുന്നതായി തെളിവ് ലഭിച്ചിട്ടില്ല.<ref name=Can2010/> വിഷാദരോഗങ്ങൾക്കുള്ള മരുന്നുകൾ ([[antidepressant|ആന്റീഡിപ്രസന്റ്സ്]]) ഫലപ്രദമാണോ അതോ ദോഷകരമാണോ എന്നത് വിവാദവിഷയമാണ്.<ref name=Hawton2012/> [[Selective serotonin reuptake inhibitor|എസ്.എസ്.ആർ.ഐ.]] ഇനത്തിൽപ്പെട്ട വിഷാദത്തിനുള്ള മരുന്നുകൾ യുവാക്കളിലും കൗമാരക്കാരിലും ആത്മഹത്യാനിരക്ക് 1000-ന് 25 എന്നതിൽ നിന്ന് 1000-ന് 40 എന്നായി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.<ref>{{cite journal|last=ഹെൻട്രിക്|first=എസ്.ഇ.|coauthors=മക്‌കെൻസീ, ജെ.ഇ.; കോക്സ്, ജി.ആർ.; സിമ്മൺസ്, എം.ബി.; മെറി, എസ്.എൻ.|title=ന്യൂവർ ജെനറേഷൻ ആന്റീഡിപ്രസന്റ്സ് ഫോർ ഡിപ്രസീവ് ഡിസോരർഡേഴ്സ് ഇൻ ചിൽഡ്രൺ ആൻഡ് അഡോളസെന്റ്സ്.|journal=കോക്രേൻ ഡേറ്റാബേസ് സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂസ് (ഓൺലൈൻ)|date=2012 Nov 14|volume=11|pages=CD004851|pmid=23152227|doi=10.1002/14651858.CD004851.pub3}}</ref> മുതിർന്നവരിൽ ഈ മരുന്നുകൾ അപകടസാദ്ധ്യത കുറയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.<ref name=EB2011/> ബൈപോളാർ, യൂണിപോളാർ വിഷാദമുള്ളവരിൽ അപകടസാദ്ധ്യത സാധാരണക്കാർക്കുള്ളയത്രയുമായി കുറയ്ക്കുന്നതിന്ന് [[Lithium|ലിഥിയം]] ഫലപ്രദമായി കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite journal|last=ബാൾഡെസ്സാരിനി|first=ആർ.ജെ.|coauthors=ടോണ്ടോ, എൽ.; ഹെന്നൻ, ജെ.|title=ലിത്തിയം ട്രീറ്റ്മെന്റ് ആൻഡ് സൂയിസൈഡ് റിസ്ക് ഇൻ മേജർ അഫക്റ്റീവ് ഡിസോർഡേഴ്സ്: അപ്‌ഡേറ്റ് ആൻഡ് ന്യൂ ഫൈൻഡിംഗ്സ്.|journal=ദി ജേണൽ ഓഫ് ക്ലിനിക്കൽ സൈക്ക്യാട്രി|year=2003|volume=64 Suppl 5|pages=44–52|pmid=12720484}}</ref><ref>{{cite journal|last=സിപ്രിയാനി|first=എ.|coauthors=ഹൗട്ടൺ, കെ..; സ്റ്റോക്ടൺ, എസ്..; ജെഡ്ഡേഴ്സ്, ജെ.ആർ.|title=ലിത്തിയം ഇൻ ദി പ്രിവൻഷൻ ഓഫ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ മൂഡ് ഡിസോർഡേഴ്സ്: അപ്ഡേറ്റഡ് സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ ആൻഡ് മെറ്റാ അനാലിസിസ്|journal=BMJ|date=2013 June 27|volume=346|issue=jun27 4|pages=f3646–f3646|doi=10.1136/bmj.f3646}}</ref> == ഓൺലൈൻ കൗൺസിലിംഗ് == കേരളത്തിൽ ഫോൺ വഴി സൗജന്യമായി കൗൺസിലിങ്ങ് ലഭിക്കുന്ന നിരവധി സേവനങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്. മാനസിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ അനുഭവിക്കുന്നവർക്കും, കൗൺസിലിംഗ് ആവശ്യമുള്ളവർക്കും താഴെ പറയുന്ന നമ്പറുകളിൽ ബന്ധപ്പെടാവുന്നതാണ്. കലാകാലങ്ങളിൽ സേവനങ്ങൾക്ക് മാറ്റം വരാം. 1. സർക്കാർ സേവനങ്ങൾ (24x7) <nowiki>*</nowiki> DISHA (ദിശ) - 1056: കേരള സർക്കാരിന്റെ പ്രധാന ആരോഗ്യ ഹെൽപ്പ് ലൈൻ ആണിത്. മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾക്കും കൗൺസിലിങ്ങിനുമായി ഏത് സമയത്തും 1056 എന്ന ടോൾ ഫ്രീ നമ്പറിലോ 0471-2552056 എന്ന നമ്പറിലോ വിളിക്കാം. <nowiki>*</nowiki> Tele-MANAS - 14416: കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ കീഴിലുള്ള ഈ സേവനം മലയാളം ഉൾപ്പെടെയുള്ള ഭാഷകളിൽ 24 മണിക്കൂറും ലഭ്യമാണ്. മാനസിക സമ്മർദ്ദം, വിഷാദം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾക്ക് വിദഗ്ധ കൗൺസിലർമാരുടെ സഹായം ലഭിക്കും. <nowiki>*</nowiki> KIRAN - 1800-599-0019: കേന്ദ്ര സാമൂഹ്യനീതി മന്ത്രാലയത്തിന്റെ മാനസികാരോഗ്യ പുനരധിവാസ ഹെൽപ്പ് ലൈൻ. 2. സന്നദ്ധ സംഘടനകൾ (NGOs) കേരളത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ചില സന്നദ്ധ സംഘടനകളുടെ സേവനങ്ങളും ലഭ്യമാണ്: <nowiki>*</nowiki> Maithri (മൈത്രി), കൊച്ചി: വൈകാരികമായ പിന്തുണ ആവശ്യമായവർക്കും ആത്മഹത്യ പ്രതിരോധത്തിനുമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.    * ഫോൺ: 0484 2540530 (രാവിലെ 10 മുതൽ രാത്രി 7 വരെ). <nowiki>*</nowiki> Sanjeevani (സഞ്ജീവനി), തിരുവനന്തപുരം: ഒറ്റപ്പെടലോ വിഷാദമോ അനുഭവിക്കുന്നവർക്കായി.    * ഫോൺ: 0471-2533900. <nowiki>*</nowiki> Thanal (തണൽ), കോഴിക്കോട്:    * ഫോൺ: 0495 2760000. <nowiki>*</nowiki> Pratheeksha (പ്രതീക്ഷ), കൊച്ചി:    * ഫോൺ: 0484 2448830. 3. കുട്ടികൾക്കും സ്ത്രീകൾക്കുമായി <nowiki>*</nowiki> Childline (ചൈൽഡ് ലൈൻ) - 1098: കുട്ടികൾ നേരിടുന്ന പ്രശ്നങ്ങൾക്കും അവർക്ക് കൗൺസിലിങ്ങിനുമായി. <nowiki>*</nowiki> Mithra (മിത്ര) - 181: സ്ത്രീകൾക്കായുള്ള 24 മണിക്കൂർ ഹെൽപ്പ് ലൈൻ. ശ്രദ്ധിക്കുക: ഈ സേവനങ്ങളെല്ലാം തികച്ചും സൗജന്യവും നിങ്ങൾ കൈമാറുന്ന വിവരങ്ങൾ രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കുന്നവയുമാണ്. == സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ == [[File:Self-inflicted injuries world map - Death - WHO2004.svg|thumb|left|സ്വയം ഏൽപ്പിക്കുന്ന പരിക്കുകളാലുണ്ടാകുന്ന മരണ‌ങ്ങൾ 100,000&nbsp;ആൾക്കാരിൽ (2004).<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/ |title=വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ ഡിസീസ് ആൻഡ് ഇൻജുറി കണ്ട്രി എസ്റ്റിമേറ്റ്സ് |year=2009 |work=വേ‌ൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ |access-date=2016-02-15 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://archive.today/20140713152554/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/ |url-status=bot: unknown }}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|അറിവില്ലാത്തത്}} {{legend|#ffff65|<3}} {{legend|#fff200|3–6}} {{legend|#ffdc00|6–9}} {{legend|#ffc600|9–12}} {{legend|#ffb000|12–15}} {{legend|#ff9a00|15–18}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|18–21}} {{legend|#ff6e00|21–24}} {{legend|#ff5800|24–27}} {{legend|#ff4200|27–30}} {{legend|#ff2c00|30–33}} {{legend|#cb0000|>33}} {{Multicol-end}}]] 0.5% മുതൽ 1.4% വരെ ആൾക്കാർ മരിക്കുന്നത് ആത്മഹത്യയിലൂടെയാണ്.<ref name=Var2012/><ref name=EB2011/> ആഗോളതലത്തിൽ, 2008/2009-ലെ കണക്കനുസരിച്ച്, ആത്മഹത്യയാണ് പത്താമത്തെ പ്രധാന മരണകാരണം.<ref name=Hawton2009/> 800,000 മുതൽ പത്തുലക്ഷം വരെ ആൾക്കാർ വർഷംതോറും ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നുണ്ട്. ആത്മഹത്യ മൂലമുള്ള [[mortality rate|മരണനിരക്ക്]] 100,000 വ്യക്തികൾക്ക് വർഷം 11.6 ആണെന്ന് കാണാം.<ref name=Var2012/> 1960കൾക്കും 2012-നുമിടയിൽ ആത്മഹത്യാനിരക്ക് 60% വർദ്ധിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref name=WHO2012>{{cite web |title=സൂയിസൈഡ് പ്രിവൻഷൻ |publisher=‌വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ |date=2012-08-31 |work=ലോകാര്യോഗ സംഘടന, മാനസികാരോഗ്യം |url=http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/ |accessdate=2013-01-13 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://archive.today/20140713152733/http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/ |url-status=bot: unknown }}</ref> ഈ വർദ്ധന പ്രാഥമികമായി കാണപ്പെടുന്നത് [[developing country|വികസ്വര രാജ്യങ്ങളിലാണ്]].<ref name=Hawton2009/> 10- മുതൽ 40-വരെ പേർ ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങൾ നടത്തുമ്പോൾ അതിൽ ഒരാളുടേതുമാത്രമാണ് മരണത്തിൽ കലാശിക്കാറുള്ളത്.<ref name=EB2011/> വിവിധ കാലഘട്ടങ്ങളിലെ നിരക്കുകളും വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലെ നിരക്കുകളും നോക്കിയാൽ കാര്യമായ ഏറ്റക്കുറച്ചിലുകൾ കാണാൻ സാധിക്കും.<ref name=Var2012/> 2008-ൽ ആകെ മരണത്തിലെ ആത്മഹത്യാശതമാനം: [[ആഫ്രിക്ക|ആഫ്രിക്കയിൽ]] 0.5%, ദക്ഷിണപൂർവ്വേഷ്യയിൽ 1.9%, [[അമേരിക്ക|അമേരിക്കയിൽ]] 1.2%, [[യൂറോപ്പ്|യൂറോപ്പിൽ]] 1.4% എന്നിങ്ങനെയായിരുന്നു.<ref name=Var2012/> അതേ വർഷം പ്രതിലക്ഷം മരണങ്ങളിൽ അത്: [[ഓസ്ട്രേലിയ|ഓസ്ട്രേലിയയിൽ]] 8.6, [[കാനഡ|കാനഡയിൽ]] 11.1, [[ചൈന|ചൈനയിൽ]] 12.7, [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിൽ]] 23.2, [[ഇംഗ്ലണ്ട്|ഇംഗ്ലണ്ടിൽ]] 7.6, [[അമേരിക്ക|അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ]] 11.4 എന്നിങ്ങനെയായിരുന്നു<ref>{{cite web|title=ഡെത്ത്സ് എസ്റ്റിമേറ്റ്സ് ഫോർ 2008 ബൈ കോസ് ഫോർ WHO മെംബർ സ്റ്റേറ്റ്സ്|url=https://archive.today/NbdHgl|publisher=ലോകാരോഗ്യ സംഘടന|accessdate=2013-02-10}}</ref> 2009-ൽ അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിലെ പത്താമത്തെ പ്രധാന മരണകാരണം ആത്മഹത്യയായിരുന്നു. ആ വർഷം 36,000 ആത്മഹത്യകളാണ് അമേരിക്കയിൽ നടന്നത്.<ref>{{cite journal|last=ഹാനീ|first=ഇ.എം.|coauthors=ഒ'നീൽ, എം.ഇ.; കാർസൺ, എസ്; ലോ, എ.; പീറ്റേഴ്സൺ, കെ.; ഡെന്നെസൺ, എൽ.എം.; ഒലെക്സീവിക്സ്, സി.; കനസഗാര, ഡി.|title=സൂയിസൈഡ് റിസ്ക് ഫാക്റ്റേഴ്സ് ആൻഡ് റിസ്ക് അസസ്സ്മെന്റ് ടൂൾസ്: എ സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂ|date=2012 Mar|pmid=22574340}}</ref> അമേരിക്കയിൽ പ്രതിവർഷം ഉദ്ദേശം 650,000 പേർ ആത്മഹത്യാശ്രമത്തിനെത്തുടർന്ന് ആശുപത്രികളിലെ അത്യാഹിതവിഭാഗത്തിൽ ചികിത്സ തേടാറുണ്ട്.<ref name=EB2011/> [[ലിത്വാനിയ]], [[ജപ്പാൻ]], [[ഹങ്കറി]] എന്നീ രാജ്യങ്ങളിലാണ് ഏറ്റവും ഉയർന്ന നിരക്കുകളുള്ളത്.<ref name=Var2012/> ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആൾക്കാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന രാജ്യങ്ങൾ ചൈനയും ഇന്ത്യയുമാണ്. ലോകത്തിൽ ആകെ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ പകുതിയിലധികവും ഈ രണ്ട് രാജ്യങ്ങളിലാണ്.<ref name=Var2012/> ചൈനയിലെ അഞ്ചാമത്തെ പ്രധാന മരണകാരണമാണ് ആത്മഹത്യ.<ref name=China2009/> ===ലിംഗഭേദം=== {{Double image|right|Suicide world map - 2009 Male.svg|200|Suicide world map - 2009 Female,2.svg|200|ആത്മഹത്യാനിരക്ക് 100,000 പുരുഷന്മാരിൽ (ഇടത്); സ്ത്രീകളിൽ (വലത്) (1978–2008കാലത്തെ കണക്ക്). {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|ലഭ്യമല്ല}} {{legend|#ffff65|< 1}} {{legend|#fff200|1–5}} {{legend|#ffdc00|5–5.8}} {{Multicol-break}} {{legend|#ffc600|5.8–8.5}} {{legend|#ffb000|8.5–12}} {{legend|#ff9a00|12–19}} {{legend|#ff8400|19–22.5}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff6e00|22.5–26}} {{legend|#ff5800|26–29.5}} {{legend|#ff4200|29.5–33}} {{legend|#ff2c00|33–36.5}} {{Multicol-break}} {{legend|#cb0000|>36.5}} {{Multicol-end}} ||}} പാശ്ചാത്യലോകത്ത് സ്ത്രീകൾ ആത്മഹത്യയിലൂടെ മരണം വരിക്കുന്നതിന്റെ മൂന്നിരട്ടിയാണ് പുരുഷന്മാരുടെ നിരക്ക്. എങ്കിലും സ്ത്രീകളാണ് പുരുഷന്മാരേക്കാൾ കൂടുതൽ ആത്മഹത്യാശ്രമ‌ങ്ങൾ നടത്തുന്നത്.<ref name=Var2012/><ref name=EB2011/> പുരുഷന്മാർ കൂടുതൽ മാരകമായ രീതികളാണ് ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത് എന്നതാണ് ഇതിനു കാരണം.<ref name=Sue2012>{{cite book|last=സ്യൂ|first=ഡേവിഡ് സ്യൂ, ഡെറാൾഡ് വിങ്ങ് സ്യൂ, ഡയേൻ സ്യൂ, സ്റ്റാൻലി|title=അണ്ടർസ്റ്റാൻഡിംഗ് അബ്‌നോർമൽ ബിഹേവിയർ|publisher=വാഡ്സ്വർത്ത്/സെൻഗേജ് ലേണിംഗ്|location=ബെൽമോണ്ട്, സി.എ.|isbn=978-1-111-83459-3|page=255|url=http://books.google.ca/books?id=mTs--Kt-9a0C&pg=PA255|edition=Tenth ed., [student ed.]}}</ref> ഈ വ്യത്യാസം അറുപത്തഞ്ച് വയസ്സിനു മുകളിൽ പ്രായമുള്ളവരിൽ കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. ഈ പ്രായമുള്ള പുരുഷന്മാർ സ്ത്രീകളേക്കാൾ പത്തിരട്ട് കൂടുതൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നുണ്ട്.<ref name=Sue2012/> ലോകത്തിൽത്തന്നെ സ്ത്രീകളുടെ ആത്മഹത്യാനിരക്ക് ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ള രാജ്യങ്ങളിലൊന്നാണ് [[ചൈന]]. പുരുഷന്മാരേക്കാൾ ആത്മഹത്യാനിരക്കിൽ സ്ത്രീകൾ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന രാജ്യങ്ങളിലൊന്നാണിത് (0.9 എന്ന അനുപാതം).<ref name=Var2012/><ref name=China2009>{{cite journal|last=വൈയുവാൻ|first=സി.|title=വിമൺ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ് ഇൻ റൂറൽ ചൈന.|url=https://archive.org/details/sim_world-health-organization-bulletin_2009-12_87_12/page/888|journal=ബുള്ളറ്റിൻ ഓഫ് ദി വേൾഡ് ഹെൽത്ത് ഓർഗനൈസേഷൻ|date=2009 Dec|volume=87|issue=12|pages=888–9|pmid=20454475|doi=10.2471/BLT.09.011209|pmc=2789367}}</ref> [[മദ്ധ്യധരണ്യാഴി|കിഴക്കൻ മെഡിറ്ററേനിയൻ]] പ്രദേശത്ത് സ്ത്രീക‌ളിലും പുരുഷന്മാരിലും ആത്മഹത്യാനിരക്ക് ഏറെക്കുറെ തുല്യമാണ്.<ref name=Var2012/> [[ദക്ഷിണ കൊറിയ|ദക്ഷിണ കൊറിയയിൽ]] സ്ത്രീകളുടെ ആത്മഹത്യാനിരക്ക് ഏറ്റവും കൂടുതലാണ്. 100,000-ൽ 22 സ്ത്രീകളാണ് ഇവിടെ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത്. ദക്ഷിണപൂർവ്വേഷ്യയിലും [[ശാന്തസമുദ്രം|പടിഞ്ഞാറൻ പസഫിക് പ്രദേശത്തും]] ആത്മഹത്യാനിരക്ക് പൊതുവിൽ ഉയർന്നതാണ്.<ref name=Var2012/> ===പ്രായം=== പല രാജ്യങ്ങളിലും മദ്ധ്യവയസ്കരിലും<ref name=Pit2012>{{cite journal|last=പിറ്റ്മാൻ|first=എ.|coauthors=ക്രൈസിൻസ്ക, കെ.; ഓസ്ബോൺ, ഡി.; കിംഗ്, എം.|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ യങ് മെൻ.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-23-29-2012_379_9834/page/2383|journal=Lancet|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2383–92|pmid=22726519|doi=10.1016/S0140-6736(12)60731-4}}</ref> വൃദ്ധരിലും<ref name=Yip2012>{{cite journal|last=യിപ്|first=പി.എസ്.|coauthors=കൈൻ, ഇ; യൂസഫ്, എസ്.; ചാങ്, എസ്.എസ്.; വൂ, കെ.സി.; ചെൻ, വൈ.വൈ.|title=മീൻസ് റെസ്ട്രിക്ഷൻ ഫോർ സൂയിസൈഡ് പ്രിവൻഷൻ.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-23-29-2012_379_9834/page/2393|journal=ലാൻസെറ്റ്|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2393–9|pmid=22726520|doi=10.1016/S0140-6736(12)60521-2}}</ref> ആണ് ആത്മഹത്യാ നിരക്ക് കൂടുതൽ. എന്നാൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരുടെ ആകെ കണക്കെടുത്താൽ അത് 15 മുതൽ 29 വയസ്സിനുള്ളിലുള്ളവരാണ്. 15 മുതൽ 29 വരെ പ്രായമുള്ളവർ മദ്ധ്യവയസ്കരേക്കാൾ കൂടുതലായതിനാൽ ആണ് ഇത് കൂടുതലായി കാണപ്പെടുന്നത്.<ref name=Var2012/> [[അമേരിക്ക|അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ]] 80 വയസ്സിൽ കൂടുതൽ പ്രായമുള്ള [[caucasian race|വെള്ളക്കാരായ]] പുരുഷന്മാരിലാണ് ആത്മഹത്യാനിരക്ക് ഏറ്റവും ഉയർന്നത്. പ്രായം കുറവുള്ളവരാണ് താരതമ്യേന കൂടുതൽ ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങൾ നടത്താറുള്ളത്.<ref name=EB2011/> [[കൗമാരം|കൗമാര പ്രായക്കാരിൽ]] രണ്ടാമത്തെ പ്രധാന മരണകാരണമാണിത്.<ref name=Hawton2012/> അപകടങ്ങൾ മൂലമുള്ള മരണം മാത്രമാണ് ഈ വിഭാഗത്തിൽ ആത്മഹത്യയേക്കാൾ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നത്.<ref name=Pit2012/> വികസിതരാജ്യങ്ങളിലെ യുവാക്കളിൽ ഏകദേശം 30% മരണങ്ങളും ആത്മഹത്യ മൂലമാണുണ്ടാകുന്നത്.<ref name=Pit2012/> വികസ്വരരാജ്യങ്ങളിൽ നിരക്ക് സമാനമാണെങ്കിലും ആകെ മരണങ്ങളിൽ ചെറിയ വിഭാഗം മാത്രമേ ആത്മഹത്യ മൂലം നടക്കുന്നുള്ളൂ. [[trauma (medicine)|പരിക്കുകൾ]] മൂലമുള്ള മരണനിരക്ക് താരതമ്യേന കൂടുതലായതിനാലാണിത്.<ref name=Pit2012/> ലോകത്തിന്റെ മറ്റുഭാഗങ്ങളിലുള്ള കണക്കിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ദക്ഷിണപൂർവ്വേഷ്യയിൽ യുവതികളിൽ വൃദ്ധകളേക്കാൾ കൂടുതൽ ആത്മഹത്യകൾ കണ്ടുവരുന്നു.<ref name=Var2012/> === ഇന്ത്യയിൽ === "ഇന്ത്യയിൽ 2013-ൽ 1,35,445 ആളുകളാണ്‌ ആത്മഹത്യ ചെയ്‌തത്‌. കുറ്റകൃത്യങ്ങളുടെ രേഖകൾ സൂക്ഷിക്കുന്ന ദേശീയകാര്യാലയത്തിൻറെ <ref>{{cite journal|last=National Crime Records Bureau|first=Ministry of Home Affairs|url=http://ncrb.gov.in/adsi2013/clock.pdf|title=Accidental Death and Suicide Clock-2013|type=PDF|publisher=http://ncrb.gov.in|}}</ref> കണക്കനുസരിച്ച്, ഒരു മണിക്കൂറിൽ ശരാശരി 15 ആളുകൾ, അതായത്‌ ഒരു ദിവസം 371 പേർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നു”.<ref>ദ ഹിന്ദു, ഇന്ത്യ.—2014 ഉണരുക! Vol.95,No.7/Quarterly/ MALAYALAM ഉണരുക! (2014)</ref> ==== കേരളത്തിൽ ==== [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയിൽ]] ഏറ്റവും ഉയർന്ന ആത്മഹത്യാനിരക്കുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളിലൊന്നാണ് [[കേരളം]].<ref name=ktde>{{cite book|last=പാറയിൽ|first=ഗോവിന്ദൻ|title=കേര‌ള: ദ ഡെവലപ്‌മെന്റ് എക്സ്പീരിയൻസ്|publisher=സെഡ് ബുക്ക്സ് ലിമിറ്റഡ്|location=ലണ്ടൻ|isbn=1856497267|page=38|url=http://books.google.co.in/books?id=__Fbl-UwposC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name=RL>{{cite news|title=കേരളത്തിൽ ഓരോ മണിക്കൂറിലും ഒരു ആത്മഹത്യ|url=http://www.reporterlive.com/2013/06/23/27543.html|accessdate=2014 ജൂലൈ 12|newspaper=റിപ്പോർട്ടർ ലൈവ്|date=2013 ജൂൺ 23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313051429/http://www.reporterlive.com/2013/06/23/27543.html|archivedate=2016-03-13|url-status=dead}}</ref> കേരളത്തിൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരുടെ എണ്ണം കൂടിവരുകയാണെന്നും ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരിൽ പുരുഷന്മാരുടെ എണ്ണം കൂടുതലാണെന്നും സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.<ref name=WD>{{cite news|title=കേരളത്തിൽ പുരുഷ ആത്മഹത്യകൾ കൂടുന്നു|url=http://malayalam.webdunia.com/article/kerala-news-in-malayalam/%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B5%8D%E2%80%8D-%E0%B4%AA%E0%B5%81%E0%B4%B0%E0%B5%81%E0%B4%B7-%E0%B4%86%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%AE%E0%B4%B9%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%AF-%E0%B4%95%E0%B5%82%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A8%E0%B5%81-110103000003_1.htm|accessdate=2014 ജൂലൈ 12|newspaper=മലയാളം വെബ്ദുനിയ|date=2010 ഒക്റ്റോബർ 30|archivedate=2014-07-14|archive-url=https://archive.today/20140714150751/http://malayalam.webdunia.com/article/kerala-news-in-malayalam/%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B5%8D%E2%80%8D-%E0%B4%AA%E0%B5%81%E0%B4%B0%E0%B5%81%E0%B4%B7-%E0%B4%86%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%AE%E0%B4%B9%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%AF-%E0%B4%95%E0%B5%82%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A8%E0%B5%81-110103000003_1.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> കേരളത്തിലെ ആത്മഹത്യകളിൽ 14.3 ശതമാനവും മാനസികാസ്വാസ്ഥ്യം മൂലമാണ് എന്ന് ഹിന്ദു ദിനപത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു..<ref name=MOI>{{cite news|title=കേരളത്തിൽ മണിക്കൂറിൽ ഒരു ആത്മഹത്യ|accessdate=2014 ജൂലൈ 12|newspaper=മലയാളം വൺഇന്ത്യ|date=2004 ഓഗസ്റ്റ് 8|url=http://malayalam.oneindia.in/news/2004/08/08/ker-suicide.html|archivedate=2014-07-12|archive-url=https://archive.today/20140712192834/http://malayalam.oneindia.in/news/2004/08/08/ker-suicide.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ==ചരിത്രം== [[Image:106 Conrad Cichorius, Die Reliefs der Traianssäule, Tafel CVI.jpg|thumb|right|200px|[[Trajan's Column|ടാജൻ സ്തൂപത്തിൽ]] ഡെസെബാലസിന്റെ ആത്മഹത്യ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.]] പുരാതന [[ഏതൻസ്‌|ഏഥൻസിൽ]] ഭരണകൂടത്തിന്റെ അനുമതി കൂടാതെ ആത്മഹത്യ ചെയ്തവർക്ക് സാധാരണ മരണാനന്തരചടങ്ങുകൾ നിഷേധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ആത്മഹത്യ ചെയ്തവരെ നഗരപ്രാന്തത്തിൽ സ്മാരകശിലകളോ അടയാളങ്ങളോ ഇല്ലാതെ ഒറ്റയ്ക്ക് മറവുചെയ്യുകയായിരുന്നു ചെയ്തിരുന്നത്.<ref>{{cite book|last=സാസ്സ്|first=തോമസ്|title=ഫേറ്റൽ ഫ്രീഡം : ദി എഥിക്സ് ആൻഡ് പൊളിറ്റിക്സ് ഓഫ് സൂയിസൈഡ്|year=1999|publisher=പ്രേഗർ|location=വെസ്റ്റ്പോർട്ട്, Conn.|isbn=978-0-275-96646-1|page=11|url=http://books.google.ca/books?id=5AqzlMdurkcC&pg=PA11}}</ref> ആത്മഹത്യ സൈനികപരാജയം സംഭവിക്കുമ്പോൾ ചെയ്യാവുന്ന ഒരു കാര്യമായായിരുന്നു പുരാതന [[ഗ്രീസ്|ഗ്രീസിലും]] പുരാതന [[റോം|റോമിലും]] കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്.<ref name=Maris2000/> പുരാതന റോമിൽ ആദ്യകാലങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യ അനുവദിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും പിൽക്കാലത്ത് ഇതിന്റെ സാമ്പത്തികവശം കണക്കിലെടുത്ത് രാജ്യത്തിനെതിരായ ഒരു കുറ്റമായി കണക്കാക്കപ്പെടാൻ തുടങ്ങി.<ref>{{cite book|last=ഡിക്കിൻസൺ|first=മൈക്കൽ ആർ.ലെമിംഗ്, ജോർജ്ജ് ഇ.|title=അണ്ടർസ്റ്റാൻഡിംഗ് ഡൈയിംഗ്, ഡെത്ത് ആൻഡ് ബിറീവ്‌മെന്റ്|publisher=വാഡ്സ്‌വർത്ത് സെൻഗേജ് ലേണിംഗ്|location=ബെൽമോണ്ട്, CA|isbn=978-0-495-81018-6|page=290|url=http://books.google.ca/books?id=L8ETDRsB8ZYC&pg=PA290|edition=7th ed.}}</ref> 1670-ൽ [[Louis XIV of France|ഫ്രാൻസിലെ ലൂയി പതിനാലാമൻ]] പുറപ്പെടുവിച്ച ഒരു ക്രിമിനൽ ഉത്തരവ് വളരെ കഠിനമായിരുന്നു. ആത്മഹത്യ ചെയ്ത ആളുടെ ശരീരം തെരുവുകളിലൂടെ കമഴ്ത്തിക്കിടത്തി വലിച്ചിഴയ്ക്കുകയും ചവറുകൂനയിൽ വലിച്ചെറിയുകയോ തൂക്കിയിടുകയോ ചെയ്യണം എന്നുമായിരുന്നു ഇത്. ഇതുകൂടാതെ ആത്മഹത്യ ചെയ്തവരുടെ എല്ലാ വസ്തുവകകളും കണ്ടുകെട്ടുകയും ചെയ്യുമായിരുന്നു.<ref>{{cite book|first=എഡിറ്റഡ് ബൈ ഡബ്ല്യൂ.എസ്.എഫ്. പിക്കറിംഗ്|title=ഡർക്ക്‌ഹൈംസ് സൂയിസൈഡ്: എ സെഞ്ച്വറി ഓഫ് റിസേർച്ച് ആൻഡ് ഡിബേറ്റ്|year=2000|publisher=റൗട്ടലെഡ്ജ്|location=ലണ്ടൻ [u.a.]|isbn=978-0-415-20582-5|page=69|url=http://books.google.ca/books?id=9KQO6dGY1cwC&pg=PA69|edition=1. publ.}}</ref><ref name=Maris540>{{cite book|last=മാരിസ്|first=റൊണാൾഡ്|title=കോംപ്രിഹെൻസീവ് ടെക്സ്റ്റ്ബുക്ക് ഓഫ് സൂയിസൈഡോളജി|year=2000|publisher=ഗിൽഫോർഡ് പ്രെസ്സ്|location=ന്യൂ യോർക്ക് [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|page=540|url=http://books.google.ca/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA540}}</ref> [[ക്രിസ്തുമതം|ക്രിസ്തുമത]] സഭകളിൽ ചരിത്രപരമായി ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിക്കുന്നവരെ സഭയിൽ നിന്നു തന്നെ പുറന്തള്ളുകയാണ് ചെയ്തിരുന്നത്. ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നവരെ സെമിത്തേരികൾക്കുവെളിയിലുള്ള [[തെമ്മാടിക്കുഴി|തെമ്മാടിക്കുഴിയിലായിരുന്നു]] അടക്കിയിരുന്നത്.<ref name=McL2007>{{cite book|last=McLaughlin|first=Columba|title=സൂയിസൈഡ് റിലേറ്റഡ് ബിഹേവിയർ അണ്ടർസ്റ്റാൻഡിങ് കെയറിങ് ആന്റ് തെറാപ്പതിക് റെസ്പോൺസസ്|year=2007|publisher=ജോൺ വില്ലി & സൺസ്|location=ഇംഗ്ലണ്ട്|isbn=978-0-470-51241-8|page=24|url=http://books.google.ca/books?id=I2FJRbekdC8C&pg=PA24}}</ref> പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാന സമയത്ത് ആത്മഹത്യാശ്രമം കൊലപാതകശ്രമത്തിനു സമാനമായാണ് [[ബ്രിട്ടൺ|ബ്രിട്ടണിൽ]] കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. തൂക്കിക്കൊല്ലലായിരുന്നു ഇതിന്റെ ശിക്ഷ.<ref name=McL2007/> യൂറോപ്പിൽ 19-ആം നൂറ്റാണ്ടിൽ ആത്മഹത്യ [[പാപം|പാപമാണ്]] എന്ന നിലപാടിൽ നിന്ന് ക്രമേണ ഇത് [[ഭ്രാന്ത്]] കാരണമാണ് ചെയ്യുന്നത് എന്ന നിലപാടിലേയ്ക്ക് മാറ്റമുണ്ടായി.<ref name=Maris540/> ==സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ വശം== ===നിയമനിർമ്മാണം=== [[File:Wakisashi-sepukku-p1000699.jpg|thumb|''[[seppuku|സെപ്പുകു]]'' എന്ന തരം ആത്മഹത്യയ്ക്കായി തയ്യാറാക്കിയ ''[[tantō|ടാന്റോ]]'' കത്തി.]] മദ്ധ്യകാലഘട്ടം മുതൽ 1800-കൾ വരെയെങ്കിലും മിക്ക യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളിലും ആത്മഹത്യ കുറ്റമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.<ref>{{cite book|last=പേപർനോൾfirst=ഐറിന|title=സൂയിസൈഡ് ആസ് എ കൾച്ചറൽ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂഷൻ ഇൻ ദോസ്ത്യോവ്സ്കി'സ് റഷ്യ|year=1997|publisher=Cornell university press|location=Ithaca|isbn=978-0-8014-8425-4|page=60|url=http://books.google.ca/books?id=m3pqf8f-6bMC&pg=PA60}}</ref> എന്നാൽ മിക്ക പാശ്ചാത്യ രാജ്യങ്ങളിലും ഇപ്പോൾ ആത്മഹത്യ കുറ്റമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നില്ല.<ref>{{cite book|last=വൈറ്റ്|first=ടോണി|title=വർക്കിംഗ് വിത്ത് സൂയിസൈഡൽ ഇൻഡിവി‌ജ്വൽസ് : എ ഗൈഡ് റ്റു പ്രൊവൈഡിംഗ് അണ്ടർസ്റ്റാൻഡിംഗ്, അസസ്സ്മെന്റ് ആൻഡ് സപ്പോർട്ട്|year=2010|publisher=ജെസ്സിക്ക കിംഗ്സ്ലി പബ്ലിഷേഴ്സ്|location=ലണ്ടൻ|isbn=978-1-84905-115-6|page=12|url=http://books.google.ca/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12}}</ref> പല ഇസ്ലാമിക രാജ്യങ്ങളും ഇത് ഒരു ക്രിമിനൽ കുറ്റമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.<ref name="Islam2006"/> [[ഓസ്ട്രേലിയ|ഓസ്ട്രേലിയയിൽ]] ആത്മഹത്യ ഒരു കുറ്റമല്ല.<ref>{{cite book|last=al.]|first=ഡേവിഡ് ലാൻഹാം&nbsp;... [et|title=ക്രിമിനൽ ലോസ് ഇൻ ഓസ്ട്രേലിയ|year=2006|publisher=ദി ഫ്രീഡം പ്രെസ്സ്|location=അന്നൻഡേൽ, എൻ.എസ്.ഡബ്ല്യൂ.|isbn=978-1-86287-558-6|page=229|url=http://books.google.ca/books?id=D97doQ1iZx4C&pg=PA229}}</ref> എന്നിരുന്നാലും ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ ഒരാളെ ഉപദേശിക്കുകയോ പ്രേരിപ്പിക്കുകയോ സഹായിക്കുകയോ മാർഗ്ഗങ്ങൾ ഒരുക്കിക്കൊടുക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് കുറ്റകരമാണ്. ഒരാൾ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നത് തടയാൻ ആവശ്യമായ ബലപ്രയോഗം നടത്താനും നിയമം വ്യക്തികൾക്ക് അധികാരം നൽകുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=ഡഫി|first=മൈക്കൽ കോസ്റ്റ, മാർക്ക്|title=ലേബർ, പ്രോസ്പെരിറ്റി ആൻഡ് ദി നയന്റീസ്: ബിയോൺഡ് ദി ബോൺസായി എക്കണോമി|year=1991|publisher=ഫെഡറേഷൻ പ്രെസ്സ്|location=സിഡ്നി|isbn=978-1-86287-060-4|page=315|url=http://books.google.ca/books?id=TqZqTHwvCH8C&pg=PA315|edition=2nd ed.}}</ref> ഓസ്ട്രേലിയയിൽ നോർതേൺ ടെറിട്ടറിയിൽ 1996 മുതൽ 1997 വരെ ഡോക്ടറുടെ സഹായത്തോടെ ആത്മഹത്യ നടത്തുവാനുള്ള നിയമാനുമതിയുണ്ടായിരുന്നു.<ref>{{cite book|last=ക്വിൽ|first=കോൺസ്റ്റൻസ് ഇ. പുട്ട്നാം ; ഫോർവേഡ് ബൈ തിമോത്തി ഇ.|title=ഹോഴ്സ്പീസ് ഓർ ഹെംലോക്ക്? : സേർച്ചിംഗ് ഫോർ ഹിറോയിക് കംപാഷൻ|year=2002|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-89789-921-5|page=143|url=http://books.google.ca/books?id=GmFwa3I7vqMC&pg=PA143}}</ref> ഇപ്പോൾ [[യൂറോപ്പ്|യൂറോപ്പിലെ]] ഒരു രാജ്യവും ആത്മഹത്യയോ ആത്മഹത്യാശ്രമമോ ഒരു കുറ്റമായി കണക്കാക്കുന്നില്ല.<ref name=McL2007/> [[ഇംഗ്ലണ്ട്|ഇംഗ്ലണ്ടും]] [[വേൽസ്|വെയിൽസും]] [[Suicide Act 1961|1961-ലെ ആത്മഹത്യാനിയമത്തിലൂടെയും]] റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് അയർലന്റ് 1993-ലും ആത്മഹത്യ കുറ്റകരമല്ലാതെയാക്കി.<ref name=McL2007/> ഇന്ത്യയിൽ ആത്മഹത്യ നിയമവിരുദ്ധമാണ്. മരിച്ചവരുടെ കുടുംബാംഗങ്ങൾക്ക് ഇതുമൂലം നിയമപ്രശ്നങ്ങൾ നേരിടേണ്ടിവരുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite book|last=ശ്രീവാസ്തവ|first=എഡിറ്റർ, നിതീഷ് ദോഗ്ര, സംഗീത്|title=ക്ലൈമറ്റ് ചേഞ്ച് ആൻഡ് ഡിസീസ് ഡൈനാമിക്സ് ഇൻ ഇന്ത്യ|publisher=ദി എനർജി ആൻഡ് റിസോഴ്സസ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട്|location=ന്യൂ ഡെൽഹി|isbn=978-81-7993-412-8|page=256|url=http://books.google.ca/books?id=UGrUgX-nKTIC&pg=PA256}}</ref> ആത്മഹത്യ നടക്കുന്ന സമയത്ത് സമീപത്തുണ്ടായിരുന്നവർ ആവശ്യമായ രക്ഷാപ്രവർത്തം ചെയ്തില്ല എന്ന പേരിൽ നിയമനടപടികൾക്ക് വിധേയരാകാൻ സാദ്ധ്യതയുണ്ട്. [[ജർമ്മനി|ജർമ്മനിയിൽ]] ഒരാൾ എന്തെങ്കിലും പ്രവൃത്തിയിലൂടെ മറ്റൊരാളുടെ ദയാവധം നടത്തുന്നത് (''active euthanasia'') നിയമവിരുദ്ധമാണ്. [[സ്വിറ്റ്സർലാന്റ്|സ്വിറ്റ്സർലാന്റിൽ]] വിട്ടുമാറാത്ത മാനസികരോഗമുള്ളവർക്ക് [[assisted suicide|മറ്റൊരാളിന്റെ സഹായത്തോടെ നടക്കുന്ന ആത്മഹത്യ]] നിയമവിധേയമാക്കിയിട്ടുണ്ട്.<ref name=pmid17649899>{{cite journal |author=അപ്പെൽ, ജെ.എം. |title=എ സൂയിസൈഡ് റൈറ്റ് ഫോർ ദി മെന്റലി ഇൽ? എ സ്വിസ് കേസ് ഓപ്പൺസ് എ ന്യൂ ഡിബേറ്റ് |journal=ഹേസ്റ്റിംഗ്സ് സെന്റർ റിപ്പോർട്ട് |volume=37 |issue=3 |pages=21–23 |year=2007 |pmid=17649899 |doi=10.1353/hcr.2007.0035 |month=May }}</ref> അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ ആത്മഹത്യ നിയമവിരുദ്ധമല്ലെങ്കിലും ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിക്കുന്നവർക്ക് പിഴ ചുമത്തപ്പെടാൻ സാദ്ധ്യതയുണ്ട്.<ref name=McL2007/> ഡോക്ടറുടെ സഹായത്തോടെ നടക്കുന്ന ആത്മഹത്യ ഓറിഗണിലും<ref>{{cite web|url=http://www.leg.state.or.us/ors/127.html|title=Chapter 127.800–995 ദി ഓറിഗൺ ഡെത്ത് വിത്ത് ഡിഗ്നിറ്റി ആക്റ്റ്|publisher=[[Oregon State Legislature|ഓറിഗൺ സ്റ്റേറ്റ് ലെജിസ്ലേച്ചർ]]|access-date=2013-07-06|archive-date=2013-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916065501/http://www.leg.state.or.us/ors/127.html|url-status=dead}}</ref> വാഷിംഗ്ടണിലും നിയമവിധേയമാണ്.<ref>{{cite news|title=Chapter 70.245 RCW, ദി വാഷിംഗ്ടൺ ഡെത്ത് വിത്ത് ഡിഗ്നിറ്റി ആക്റ്റ്|url=http://apps.leg.wa.gov/RCW/default.aspx?cite=70.245|work=[[Washington State Legislature|വാഷിംഗ്ടൺ സ്റ്റേറ്റ് ലെജിസ്ലേച്ചർ]]}}</ref> === മതപരമായ കാഴ്ച്ചപ്പാടുകൾ === [[File:A Hindoo Widow Burning Herself with the Corpse of her Husband.jpg|thumb|ഒരു[[Hindu|ഹിന്ദു]] വിധവ തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ചിതയിൽ വെന്തുമരിക്കുന്നു. 1820കൾ.]] [[ക്രിസ്തുമതം|ക്രിസ്തുമതത്തിലെ]] മിക്ക വിഭാഗങ്ങളും ആത്മഹത്യ ഒരു [[പാപം|പാപമായാണ് കരുതുന്നത്]]. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനം [[Middle Ages|മദ്ധ്യകാലഘട്ടത്തിലെ]] പ്രധാന ക്രിസ്തുമത ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ സ്വാധീനമാണ്. [[St. Augustine|സെയിന്റ് അഗസ്റ്റിൻ]], [[St. Thomas Aquinas|സെയിന്റ് തോമസ് അക്വിനാസ്]] എന്നിവരുടെ രചനക‌ൾ എടുത്തുപറയാവുന്നതാണ്. പക്ഷേ [[Byzantine|ബൈസന്റൈൻ]] ക്രിസ്തുമത നിയമസംഹിതയായിരുന്ന [[code of Justinian|ജസ്റ്റീനിയൻ കോഡിലും മറ്റും]] ഇത് പാപമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല.<ref>{{cite web |author=ഡോക്ടർ റൊണാൾഡ് റോത്ത് D.Acu. |url=http://www.acu-cell.com/suicide.html |title=സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് യൂത്തനേഷ്യ, – എ ബിബ്ലിക്കൽ പെർസ്പെക്റ്റിവ് |publisher=അക്യുസെൽ.കോം |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715062141/http://www.acu-cell.com/suicide.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm |title=നോർമാൻ എൻ. ഹോളണ്ട്, ലിറ്റററി സൂയിസൈഡ്സ്: എ ക്വസ്റ്റിൻ ഓഫ് സ്റ്റൈൽ |publisher=ഫ്ലോറിഡ സർവ്വകലാശാല |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715062223/http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> കത്തോലിക്കാ മതതത്ത്വമനുസരിച്ച് [[പത്ത് കൽപ്പനകൾ|പത്തുകൽപ്പനകളിലെ]] "നീ ജീവനെടുക്കാൻ പാടില്ല" (യേശു [[മത്തായി എഴുതിയ സുവിശേഷം|മത്തായി 19:18]] പ്രകാരം [[New Covenant|പുതിയ ഉടമ്പടിയിലും]] ഇത് ബാധകമാക്കിയിരുന്നു) എന്ന ശാസനവും, ജീവൻ ദൈവം തരുന്ന ഒരു സമ്മാനമാണെന്നും ഇത് തട്ടിക്കളയാൻ പാടില്ല എന്നുമുള്ള വിശ്വാസവും, ആത്മഹത്യ "സ്വാഭാവിക ക്രമത്തിന്" എതിരാണെന്നും അതിനാൽ ഇത് [[ദൈവം|ദൈവത്തിന്റെ]] പദ്ധതിയെ ബാധിക്കുമെന്ന ചിന്തയും ആത്മഹത്യ ചെയ്തൂകൂട എന്ന നിലപാടിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു.<ref name=Scborromeo>{{cite web |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm%232280 |title=കാറ്റക്കിസം ഓഫ് ദി കത്തോലിക് ചർച്ച് – പാർട്ട് 3 സെക്ഷൻ 2 ചാപ്റ്റർ 2 ആർട്ടിക്കിൾ 5 |publisher=Scborromeo.org |date=1941-06-01 |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715062621/http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm%232280 |url-status=bot: unknown }}</ref> മാനസിക രോഗങ്ങളോ പീഡകളോടുള്ള ഭയമോ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നയാളുടെ ഇക്കാര്യത്തിലുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു എന്ന വിശ്വാസം നിലവിലുണ്ട്.<ref>{{cite web |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm%232282 |title=കാറ്റക്കിസം ഓഫ് ദി കത്തോലിക് ചർച്ച് – പാർട്ട് 3 സെക്ഷൻ 2 ചാപ്റ്റർ 2 ആർട്ടിക്കിൾ 5 |publisher=Scborromeo.org |date=1941-06-01 |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715063210/http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm%232282 |url-status=bot: unknown }}</ref> കത്തോലിക്കാ നിലപാടിനെതിരായ വാദങ്ങൾ ഇവയാണ്: ആറാമത്തെ കൽപ്പനയുടെ ശരിയായ തർജ്ജമ "നീ കൊല ചെയ്യാൻ പാടില്ല" എന്നാണ്. ഇത് സ്വന്തം ജീവന്റെ കാര്യത്തിൽ ബാധകമാവണമെന്നില്ല. ദൈവം മനുഷ്യന് വിശേഷബുദ്ധിയും തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവും നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ഒരു അസുഖം ഭേദപ്പെടുത്തുന്നതും ദൈവത്തിന്റെ പദ്ധതിയെ ബാധിക്കും. ബൈബിളിൽ ദൈവത്തെ പിന്തുടരുന്നവരിൽ ധാരാളം പേർ ആത്മഹത്യ ചെയ്തതായി സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്, ഇതിലൊന്നും ദൈവകോപമുണ്ടായതായി സൂചനയില്ല.<ref>{{cite web |url=http://www.religioustolerance.org/sui_bibl.htm |title=ദി ബൈബിൾ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ് |publisher=റിലിജിയൻസ് ടോളറൻസ്.ഓർഗ് |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715063310/http://www.religioustolerance.org/sui_bibl.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> [[ജൂതമതം]] ജീവന് വിലനൽകുന്നതിന് പ്രാധാന്യം കൊടുക്കുന്നുണ്ട്. ഈ ലോകത്തിൽ ദൈവത്തിന്റെ നന്മ നിഷേധിക്കുന്നതിനു തുല്യമാണ് ആത്മഹത്യ എന്നാണ് ജൂതമതവിശ്വാസം. എന്നിരുന്നാലും പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ കൊല ചെയ്യപ്പെടുകയോ സ്വന്തം മതത്തെ ചതിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നതിൽ നിന്ന് രക്ഷപെടാൻ മറ്റു മാർഗ്ഗമില്ല എന്ന സ്ഥിതിയിൽ ജൂതന്മാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്ത പല സംഭവങ്ങളുമുണ്ട്. ചിലപ്പോൾ [[mass suicide|കൂട്ട ആത്മഹത്യയും]] ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട് ([[Masada|മസാദ]], [[History of the Jews in France#First persecution of the Jews|ഫ്രാൻസിൽ ജൂതന്മാരുടെ ആദ്യ പീഠനകാലം]], [[York Castle|യോർക്ക് കോട്ട]] എന്നിവ കാണുക). വീരമൃത്യു പ്രാപിക്കുന്നതിനെ ജൂതമതത്തിലെ അധികാരികൾ പിന്തുണയ്ക്കുകയും എതിർക്കുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്.<ref>{{cite web |url=http://www.religionfacts.com/euthanasia/judaism.htm |title=യൂത്തനേഷ്യ ആൻഡ് ജൂഡായിസം: ജ്യൂവിഷ് വ്യൂസ് ഓഫ് യൂത്തനേഷ്യ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ് |accessdate=2008-09-16 |publisher=ReligionFacts.com |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715063532/http://www.religionfacts.com/euthanasia/judaism.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> [[ഇസ്ലാം|ഇസ്ലാം മതത്തിൽ]] ആത്മഹത്യ അനുവദനീയമല്ല.<ref name="Islam2006"/> സമകാലീന [[Hinduism|ഹിന്ദുമതത്തിൽ]] ആത്മഹത്യ പൊതുവിൽ മറ്റൊരാളെ കൊല്ലുന്നതിനു തുല്യമായ പാപമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നയാളുടെ ആത്മാവ് അയാൾ സ്വാഭാവികമായി എത്ര നാൾ ജീവിക്കുമായിരുന്നുവോ അത്രയും സമയം പ്രേതാത്മാവായി മനുഷ്യ ലോകത്തിൽ അലയേണ്ടിവരും എന്ന വിശ്വാസം [[ഹിന്ദു മതം|ഹിന്ദു മത]] ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name=hinduwebsite>{{cite web|title=എബൗട്ട് സൂയിസൈഡ് ഇൻ ഹിന്ദുയിസം|url=http://www.hinduwebsite.com/hinduism/h_suicide.asp|publisher=ഹിന്ദു വെബ്സൈറ്റ്|accessdate=2014-07-15|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://archive.today/20140715063736/http://www.hinduwebsite.com/hinduism/h_suicide.asp|url-status=bot: unknown}}</ref> അക്രമരഹിതമായ രീതിയിൽ ഉപവാസത്തിലൂടെ [[right to die|മരണം വരിക്കുവാനുള്ള]] അവകാശം മനുഷ്യർക്കുണ്ട് (''[[Prayopavesa|പ്രായോപവേശം]]'') എന്ന് ഹിന്ദുമതത്തിൽ വിശ്വാസമുണ്ട്.<ref name="hindu">{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/hinduethics/euthanasia.shtml|title= ഹിന്ദുയിസം - യൂത്തനേഷ്യ ആൻഡ് സൂയിസൈഡ്|date= 2009-08-25|publisher= BBC}}</ref> ജീവിതത്തിൽ മറ്റൊരു ആശയോ ആഗ്രഹമോ ഉത്തരവാദിത്തമോ അവശേഷിച്ചിട്ടില്ലാത്തവർക്കാണ് ഈ മാർഗ്ഗം സ്വീകരിക്കാൻ അവകാശമുള്ളത്.<ref name="hindu" /> [[Jainism|ജൈനമതത്തിൽ]] ''[[Santhara|സന്താര]]'' എന്നൊരു സമാനവിശ്വാസമുണ്ട്. വടക്കേ ഇന്ത്യയിൽ മദ്ധ്യകാലത്ത് നിലനിന്നിരുന്ന അനുഷ്ടാനാത്മക സ്വയംഹത്യയാണ് [[സതി (ആചാരം)|സതി]]. ഇതുപ്രകാരം ഭർത്താവ് മരിച്ച സ്ത്രീകൾ സ്വമനസാലെയോ മറ്റുള്ളവരുടെ നിർബന്ധത്തിന് വഴങ്ങിയോ ആത്മഹത്യ ചെയ്യേണ്ടി വരുന്നു. ജപ്പാനിൽ യോദ്ധാക്കൾ അനുഷ്ടിച്ചുവന്നിരുന്ന വയറുകീറിയുള്ള ആത്മഹത്യരീതിയാണ്‌ [[ഹരാകിരി]]. ===തത്ത്വചിന്ത=== [[File:The way out.jpg|thumb|''പുറത്തേയ്ക്കുള്ള വഴി, [[Suicidal ideation|ആത്മഹത്യ സംബന്ധിച്ച ചിന്തകൾ]]'': [[George Grie|ജോർജ്ജ് ഗ്രൈ]], 2007.]] എന്താണ് ആത്മഹത്യ, ആത്മഹത്യ യുക്തിപരമായി എടുക്കാവുന്ന ഒരു തീരുമാനമാണോ, നൈതികമായ പിന്തുണ ആത്മഹത്യക്ക് നൽകാനാവുമോ എന്നിങ്ങനെ പല ചോദ്യങ്ങൾ ആത്മഹത്യ സംബന്ധിച്ച തത്ത്വചിന്തയിൽ ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref name="StanfordSuicide">{{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/suicide/ |title=സൂയിസൈഡ് (സ്റ്റാൻഫോർഡ് എൻസൈക്ലോപീഡിയ ഓഫ് ഫിലോസഫി) |publisher=സ്റ്റാൻഫോഡ് സർവ്വകലാശാല |accessdate=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715064134/http://plato.stanford.edu/entries/suicide/ |url-status=bot: unknown }}</ref> ആത്മഹത്യ സന്മാർഗ്ഗപരമോ നൈതികമായി ശരിയോ അല്ല എന്ന തരത്തിലുള്ള ശക്തമായ എതിർപ്പും താൻ യുക്തിപരമായി ചിന്തിച്ചെടുത്ത തീരുമാനമാണ് ആത്മഹത്യ എന്ന് വിശ്വസിക്കുന്ന എല്ലാവർക്കുമുള്ള ഒരവകാശമാണ് ഇതെന്ന തരത്തിലുള്ള ശക്തമായ പിന്തുണയും ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ആത്മഹത്യയോട് എതിർപ്പ് പ്രകടിപ്പിച്ചിരുന്നവർ പ്രധാനമായും ക്രിസ്ത്യൻ തത്ത്വചിന്തകരായ [[ഹിപ്പോയിലെ അഗസ്തീനോസ്|ഹിപ്പോയിലെ അഗസ്റ്റീൻ]] [[തോമസ് അക്വീനാസ്|തോമസ് അക്വിനാസ്]],<ref name="StanfordSuicide" /> [[ഇമ്മാനുവേൽ കാന്റ്|ഇമ്മാനുവൽ കാന്റ്]]<ref>കാന്റ്, ഇമ്മാനുവൽ. (1785) ''കാന്റ്: ദി മെറ്റാഫിസിക്സ് ഓഫ് മോറൽസ്'', എം ഗ്രെഗർ (തർജ്ജമ), കേംബ്രിഡ്ജ്: കേംബ്രിഡ്ജ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്സ്, 1996. ISBN 978-0-521-56673-5. p177.</ref> [[ജോൺ സ്റ്റുവർട്ട് മിൽ]] – [[സ്വാതന്ത്ര്യം]] [[സ്വയം നിർണ്ണയാവകാശം]] എന്നിവ സംബന്ധിച്ച മിലിന്റെ അഭിപ്രായമനുസരിച്ച് ഒരു വ്യക്തി ഭാവിയിൽ തനിക്ക് സ്വയം നിർണ്ണയാവകാശം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്ന നടപടിയെടുക്കുന്നത് അസ്വീകാര്യമായിരുന്നു<ref>{{cite journal | author = സഫ്രാനെക് ജോൺ പി. | year = 1998 | title = ഓട്ടോണമി ആൻഡ് അസിസ്റ്റഡ് സൂയിസൈഡ്: ദി എക്സിക്യൂഷൻ ഓഫ് ഫ്രീഡം | url = | journal = ദി ഹേസ്റ്റിംഗ്സ് സെന്റർ റിപ്പോർട്ട് | volume = 28 | issue = 4| page = 33 }}</ref> തുടങ്ങിയവരായിരുന്നു. മറ്റുള്ളവർ ആത്മഹത്യ വ്യക്തിപരമായ തീരുമാനത്തിൽ പെടുന്ന കാര്യമാണ് എന്നാണ് കണ്ടിരുന്നത്. ഈ അഭിപ്രായമുണ്ടായിരുന്നവരുടെ വാദം ഒരാളെയും തന്റെ സമ്മതമില്ലാതെ പീഡനം അനുഭവിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കാൻ പാടില്ല എന്നായിരുന്നു. ചികിത്സിച്ചുമാറ്റാനാകാത്ത അസുഖം, വാർദ്ധക്യം മൂലമുള്ള പീഡകൾ എന്നീ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ആത്മഹത്യ ചെയ്യാവുന്നതാണെന്നായിരുന്നു ഇവരുടെ വാദം. ആത്മഹത്യ എപ്പോഴും യുക്തിരഹിതമാണെന്ന വിശ്വാസം ഇക്കൂട്ടർ ത‌‌ള്ളിക്കളഞ്ഞിരുന്നു. വേദനയോ പീഡയോ അനുഭവിക്കുന്നവർക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കാവുന്ന ന്യായമായ ഒരു അവസാന മാർഗ്ഗമാണ് ആത്മഹത്യ എന്നാണ് ഇവരുടെ വാദം.<ref>റെയ്മണ്ട് വൈറ്റിംഗ്: എ നാച്വറൻ റൈറ്റ് റ്റു ഡൈ: റ്റ്വന്റി ത്രീ സെഞ്ച്വറീസ് ഓഫ് ഡിബേറ്റ്, pp. 13–17; Praeger (2001) ISBN 0-313-31474-8</ref> കൂടുതൽ ശക്തമായ ഒരു നിലപാട് ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്നവർക്കു മാത്രമല്ല, എല്ലാവർക്കും മരിക്കണോ വേണ്ടയോ എന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട് എന്നാണ്. [[David Hume|ഡേവിഡ് ഹ്യൂം]]<ref name="StanfordSuicide" />[[Jacob M. Appel|ജേക്കബ് ആപ്പൽ]] എന്നിവർ ഈ വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്നവരാണ്.<ref name=pmid17649899 /><ref>[[Wesley J. Smith|വെസ്ലി ജെ. സ്മിത്ത്]], ഡെത്ത് ഓൺ ഡിമാന്റ്: ദി അസിസ്റ്റഡ്-സൂയിസൈഡ് മൂവ്മെന്റ് ഷെഡ്സ് ഇറ്റ്സ് ഫിഗ് ലീഫ്, ''ദി വീക്ക്‌ലി സ്റ്റാന്റേഡ്'', June 5, 2007</ref> ===പിന്തുണ=== [[Image:Alexandre-Gabriel Decamps - The Suicide - Walters 3742.jpg|thumb|അലക്സാൺട്രേ ഗബ്രിയൽ ഡെകാംമ്പ്സിന്റെ ഈ ചിത്രത്തിൽ തറയിൽ കിടക്കുന്ന പാലറ്റ്, പിസ്റ്റൾ, നോട്ട് എന്നിവ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ സംഭവം ഇപ്പോൾ നടന്നിട്ടേയുള്ളൂ എന്നാണ്. കലാകാരൻ സ്വന്തം ജീവനെടുത്തു എന്നർത്ഥം.<ref>{{cite web|publisher= [[The Walters Art Museum|ദി വാൾട്ടേഴ്സ് ആർട്ട് മ്യൂസിയം]] |url= http://art.thewalters.org/detail/1589 |title= ദി സൂയിസൈഡ്}}</ref>]] പല സമൂഹങ്ങളും വിഭാഗങ്ങളും ആത്മഹത്യയ്ക്കനുകൂലമായ നിലപാടെടുത്തിട്ടുണ്ട്. [[രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധം|രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധക്കാലത്ത്]] [[ജപ്പാൻ|ജപ്പാനീസ്]] സൈന്യം [[kamikaze|കാമികാസി]] ആക്രമണങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ഇവയെ മഹത്ത്വവ‌ൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ജപ്പാനീസ് വൈമാനികർ സഖ്യകക്ഷികളുടെ നാവികക്കപ്പലുകൾക്കെതിരേ നടത്തിയ ആത്മഹത്യാ ആക്രമണങ്ങളാണ് കാമികാസി എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ജപ്പാനിലെ സമൂഹം പൊതുവിൽ ആത്മഹത്യയോട് സഹിഷ്ണുതാമനോഭാവം പുലർത്തുന്നതായി വിവരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref name="ozawa-desilva">{{cite journal|last=ഒസാവ ഡെ സിൽവ|first=സി.|title=റ്റൂ ലോൺലി റ്റു ഡൈ എലോൺ: ഇന്റർനെറ്റ് സൂയിസൈഡ് പാക്റ്റ്സ് ആൻഡ് എക്സിസ്റ്റൻഷ്യൽ സഫറിംഗ് ഇൻ ജപ്പാൻ.|url=https://archive.org/details/sim_culture-medicine-and-psychiatry_2008-12_32_4/page/516|journal=കൾച്ചർ, മെഡിസിൻ ആൻഡ് സൈക്കിയാട്രി|date=2008 Dec|volume=32|issue=4|pages=516–51|pmid=18800195|doi=10.1007/s11013-008-9108-0}}</ref> ([[Suicide in Japan|ജപ്പാനിലെ ആത്മഹത്യകൾ]] കാണുക). [[Suicide and the Internet|ഇന്റർനെറ്റിൽ ആത്മഹത്യയെപ്പറ്റി തിരഞ്ഞാൽ]] ലഭിക്കുന്ന പേജുകളിൽ 10 മുതൽ 30% വരെ ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നവയാണ്.<!-- <ref name=Dur2011/> --> ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ സാദ്ധ്യതയു‌ള്ളവരെ ഇത്തരം സൈറ്റുകൾ ആത്മഹത്യയിലേയ്ക്ക് നയിക്കും എന്ന വ്യാകുലത പ്രകടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<!-- <ref name=Dur2011/> --> ചിലർ ഓൺലൈൻ [[suicide pact|ആത്മഹത്യാ ഉടമ്പടികളിൽ]] ഏർപ്പെടാറുണ്ട്. ഇത് മുന്നേ അറിയാവുന്ന സുഹൃത്തുക്കളോടോ ഇന്റർനെറ്റിൽ പരിചയപ്പെട്ടവരോടോ ആകാം.<!-- <ref name=Dur2011/> --> ഇന്റർനെറ്റ് ഒറ്റപ്പെടുന്നവർക്ക് കൂട്ടായി സോഷ്യൽ കൂട്ടായ്മകൾ നൽകുന്നതിലൂടെ ചിലപ്പോൾ ആത്മഹത്യയെ തടയാൻ സഹയിച്ചേയ്ക്കാം.<ref name=Dur2011>{{cite journal|last=ഡർക്കീ|first=ടി.|coauthors=ഹാഡ്ലാക്സ്കി, ജി.; വെസ്റ്റർലൺറ്റ്, എം.; കാർലി, വി.|title=ഇന്റർനെറ്റ് പാത്ത്‌വേയ്സ് ഇൻ സൂയിസൈഡാലിറ്റി: എ റിവ്യൂ ഓഫ് ദി എവിഡൻസ്.|journal=ഇന്റർനാഷണൽ ജേണൽ ഓഫ് എൻവയേണ്മെന്റൽ റിസേർച്ച് ആൻഡ് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത്|date=2011 Oct|volume=8|issue=10|pages=3938–52|pmid=22073021|doi=10.3390/ijerph8103938|pmc=3210590}}</ref> === ആത്മഹത്യക്ക് പേരുകേട്ട സ്ഥലങ്ങൾ === [[പ്രമാണം:Suicidepoint.JPG|കൊടൈക്കനാലിലെ ആത്മഹത്യാമുനമ്പ്|300px|right|thumb]] ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ ധാരാ‌ളം ആത്മഹത്യാശ്രമങ്ങൾ നടക്കാറുണ്ട്.<ref name=Robinson2012/> സാൻ ഫ്രാൻസിസ്കോയിലെ [[Golden Gate Bridge|ഗോൾഡൻ ഗേറ്റ് പാലം]], ജപ്പാനിലെ [[Aokigahara|അവോകിഘാര കാട്]],<ref>{{cite book|last=റോബിൻസൺ|first=പീറ്റർ എഡിറ്റ് ചെയ്തത്r|title=റിസേർച്ച് തീംസ് ഫോർ ടൂറിസം|year=2010|publisher=CABI|location=ഓക്സ്ഫോഡ്ഷെയർ [etc.]|isbn=978-1-84593-684-6|page=172|url=http://books.google.ca/books?id=219aFMSRPqgC&pg=PA172|coauthors=Heitmann, Sine; Dieke, Peter}}</ref> [[ഇംഗ്ലണ്ട്|ഇംഗ്ലണ്ടിലെ]] [[Beachy Head|ബീച്ചി ഹെഡ്]],<ref name=Robinson2012>{{cite book|last=റോബിൻസൺ|first=ഡവിഡ് പിക്കാർഡ്, മൈക്ക് എഡിറ്റ് ചെയ്തത്|title=ഇമോഷൻ ഇൻ മോഷൻ : ടൂറിസം, അഫക്റ്റ് ആൻഡ് ട്രാൻസ്ഫോർമേഷൻ|publisher=ആഷ്ഗേറ്റ്|location=ഫാൺഹാം, സറേ|isbn=978-1-4094-2133-7|page=176|url=http://books.google.ca/books?id=PjuY_4Vy_UUC&pg=PT176}}</ref> [[ടോറോണ്ടോ|ടൊറാണ്ടൊയിലെ]] [[Bloor Street Viaduct|ബ്ലൂർ സ്ട്രീറ്റ് വയഡക്റ്റ്]] എന്നിവ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.<ref name=Dennis2008>{{cite book|last=ഡെന്നിസ്|first=റിച്ചാർഡ്|title=സിറ്റീസ് ഇൻ മോഡേണിറ്റി : റെപ്രസന്റേഷൻസ് ആൻഡ് പ്രൊഡക്ഷൻസ് ഇൻ മെട്രോപോളിട്ടൺ സ്പേസ്, 1840 – 1930|year=2008|publisher=കേംബ്രിഡ്ജ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രെസ്സ്|location=കേംബ്രിഡ്ജ് [u.a.]|isbn=978-0-521-46841-1|page=20|url=http://books.google.ca/books?id=Gq9_uNNkmKUC&pg=PA20|edition=Repr.}}</ref> [[കൊടൈക്കനാൽ|കൊടൈക്കനാലിലുള്ള]] ഒരു വൻ കൊക്ക ആത്മഹത്യാമുനമ്പ് (''Suicide point'') എന്നറിയപ്പെടുന്നു. വിനോദ സഞ്ചാരികൾ ആത്മഹത്യാമുനമ്പ് കാണാനുള്ള ശ്രമത്തിൽ ഇവിടെ മരണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. {{തെളിവ്}} 1937-ൽ നിർമിച്ചതിനുശേഷം 2010 വരെ ഗോൾഡൻ ഗേറ്റ് പാലത്തിൽ നിന്നും 1,300-ലധികം ആൾക്കാർ ചാടി മരിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref name=McDougall2010>{{cite book|last=മക്‌ഡൗഘൽ|first=ടിം|title=ഹെൽപ്പിംഗ് ചിൽഡ്രൺ ആൻഡ് യംഗ് പീപ്പിൾ ഹൂ സെൽഫ് ഹാം : ആൻ ഇൻട്രൊഡക്ഷൻ റ്റു സെൽഫ് ഹാമിംഗ് ആൻഡ് സൂയിസിഡൽ ബിഹേവിയേഴ്സ് ഫോർ ഹെൽത്ത് പ്രൊഫഷണൽസ്|year=2010|publisher=റൗട്ട്‌ലെഡ്ജ്|location=ആബിംഗ്ടൺ, ഓക്സോൺ|isbn=978-0-415-49913-2|page=23|url=http://books.google.ca/books?id=2VfP1-o0BgcC&pg=PA23|coauthors=ആംസ്ട്രോങ്ങ്, മേരീ; ട്രൈനർ, ജെമ്മ}}</ref> ആത്മഹത്യ സാധാരണയായി നടക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങൾക്കു ചുറ്റും വേലിക്കെട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കാറുണ്ട്.<ref name=Bateson2008>{{cite book|last=ബേറ്റ്സൺ|first=ജോൺ|title=ബിൽഡിംഗ് ഹോപ്പ് : ലീഡർഷിപ്പ് ഇൻ ദി നോൺ പ്രോഫിറ്റ് വേൾഡ്|year=2008|publisher=പ്രേഗർ|location=വെസ്റ്റ് പോസ്റ്റ്, Conn.|isbn=978-0-313-34851-8|page=180|url=http://books.google.ca/books?id=GUzq5qNegkYC&pg=PA180}}</ref> ടൊറോണ്ടോയിലെ [[Luminous Veil|ലൂമിനസ് വെയിൽ]],<ref name=Dennis2008/> പാരീസിലെ [[ഈഫൽ ഗോപുരം|ഐഫൽ ടവർ]], [[ന്യൂയോർക്ക്|ന്യൂ യോർക്കിലെ]] [[എം‌പയർ സ്റ്റേറ്റ് ബിൽഡിംഗ്|എമ്പയർ സ്റ്റേറ്റ് ബിൽഡിംഗ്]] എന്നിവ ഉദാഹരണം.<ref name=Bateson2008/> ഗോൾഡൻ ഗേറ്റ് പാലത്തിലും ഇത്തരം ഒരു വേലി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടായിരുന്നു.<ref name=Miller2011>{{cite book|last=മില്ലർ|first=ഡേവിഡ്|title=ചൈൽഡ് ആൻഡ് അഡോളസന്റ് സൂയിസിഡൽ ബിഹേവിയർ: സ്കൂൾ ബേസ്ഡ് പ്രിവൻഷൻ, അസസ്സ്മെന്റ്, ആൻഡ് ഇന്റർവെൻഷൻ|year=2011|isbn=978-1-60623-997-1|page=46|url=http://books.google.ca/books?id=bAHcIUDoVEoC&pg=PA46}}</ref> ഇത്തരം തടസ്സങ്ങൾ പൊതുവിൽ വളരെ ഫലപ്രദമാണ്.<ref name=Miller2011/> ===ശ്രദ്ധേയമായ കേസുകൾ=== 1978-ൽ "[[Jonestown|ജോൺസ്ടൗൺ]]" എന്ന സ്ഥലത്ത് [[Jim Jones|ജിം ജോൺസ്]] എന്നയാൾ നയിച്ചിരുന്ന [[Peoples Temple|പീപ്പിൾസ് ടെമ്പിൾ]] എന്ന കൾട്ടിലെ 918 അംഗങ്ങൾ [[Potassium cyanide|സയനൈഡ്]] ചേർത്ത മുന്തിരിച്ചാറ് കഴിച്ച് ആത്മഹത്യ ചെയ്തു.<ref>Hall 1987, p.282</ref><ref name="tape">[http://jonestown.sdsu.edu/AboutJonestown/Tapes/Tapes/DeathTape/death.html "ജോൺസ്ടൗൺ ഓഡിയോടേപ്പ് പ്രൈമറി പ്രോജക്റ്റ്."] ''ആൾട്ടർനേറ്റീവ് കൺസിഡറേഷൻസ് ഓഫ് ജോൺസ്ടൗൺ ആൻഡ് പീപ്പിൾസ് ടെമ്പിൾ''. സാൻ ഡിയഗോ സ്റ്റേറ്റ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി.{{WebCite|url=http://www.webcitation.org/5vybbZjSY|date =2011-01-24}}</ref><ref name=bbc1978>{{cite news|title=മാസ് സൂയിസൈഡ് ലീവ്സ് 900 ഡെഡ്|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/18/newsid_2540000/2540209.stm|publisher=ബി.ബി.സി|date=1978-11-18|accessdate=2011-11-09|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://archive.today/20140715065233/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/18/newsid_2540000/2540209.stm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Battle of Saipan|സായിപാൻ യുദ്ധത്തിന്റെ]] അവസാനത്തോടടുത്ത് 10,000-ലധികം ജപ്പാൻകാരായ നാട്ടുകാർ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുകയുണ്ടായി. ചിലർ "സൂയിസൈഡ് ക്ലിഫ്", "ബൻസായി ക്ലിഫ്" എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് ചാടിമരിക്കുകയായിരുന്നു.<ref>ജോൺ ടൊലാന്റ്, ''ദി റൈസിംഗ് സൺ: ദി ഡിക്ലൈൻ ആൻഡ് ഫാൾ ഓഫ് ദി ജപ്പാനീസ് എമ്പയർ 1936–1945'', റാൻഡം ഹൗസ്, 1970, p. 519</ref> [[ബോബി സാൻഡ്സ്]] നയിച്ച [[1981 ലെ ഐറിഷ് നിരാഹാരസത്യാഗ്രഹ സമരം|1981-ലെ ഐറിഷ് നിരാഹാരസത്യാഗ്രഹങ്ങളിൽ]] 10 പേർ മരിക്കുകയുണ്ടായി. [[കൊറോണർ]] മരണകാരണം "സ്വയം തിരഞ്ഞെടുത്ത പട്ടിണി" എന്നാണ് (ആത്മഹത്യ എന്നല്ല) രേഖപ്പെടുത്തിയത്. ഇത് സമരം ചെയ്തവരുടെ കുടുംബാംഗങ്ങളുടെ പ്രതിഷേധത്തെത്തുടർന്ന് "പട്ടിണി" എന്നാക്കി ഭേദഗതി ചെയ്യുകയുണ്ടായി.<ref name="Philosophy59OKeeffe">[http://www.jstor.org/pss/3750951 സൂയിസൈഡ് ആൻഡ് സെൽഫ് സ്റ്റാർവേഷൻ], ടെറൻസ് എം. ഒ'ക്ലീഫ്, [[''ഫിലോസഫി'']], വോളിയം. 59, നമ്പർ. 229 (Jul., 1984), pp. 349–363</ref> ഹിറ്റ്‌ലറുടെ ജീവനെടുക്കാനുള്ള [[ജൂലൈ 20-ലെ വധശ്രമം|ജൂലൈ 20 ഗൂഢാലോചനയെപ്പറ്റി]] [[എർവിൻ റോമൽ|എർവിൻ റോമലിന്]] അറിവുണ്ടായിരുന്നു. ആത്മഹത്യ ചെയ്തില്ലെങ്കിൽ ഇദ്ദേഹത്തെ [[public trial|പൊതുവിചാരണ]] ചെയ്യുകയും വധിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്നും ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന് ഇതിന്റെ പരിണതഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കേണ്ടിവരുമെന്നുമുള്ള ഭീഷണിയെത്തുടർന്ന് ഇദ്ദേഹം ആത്മഹത്യ ചെയ്യുകയായിരുന്നു.<ref>{{cite book |last=വാട്ട്സൺ |first=ബ്രൂസ്|title=എക്സിറ്റ് റോമൽ: ദി ടുണീഷ്യൻ കാമ്പയിൻ, 1942–43 |url=https://archive.org/details/exitrommeltunisi0000wats |publisher=സ്റ്റാക്ക്‌പോൾ ബുക്ക്സ് |year=2007 |page=[https://archive.org/details/exitrommeltunisi0000wats/page/170 170]|isbn=978-0-8117-3381-6}}</ref> ==മറ്റു ജീവികൾ== ആത്മഹത്യയിൽ മരിക്കണം എന്ന ഉദ്ദേശത്തോടുകൂടിയ പ്രവൃത്തി ആവശ്യമായതിനാൽ മനുഷ്യനല്ലാത്ത ജീവികളിൽ ഇത് സാദ്ധ്യമല്ല എന്നാണ് ചിലരുടെ അഭിപ്രായം.<ref name=Maris2000>{{cite book|last=മാരിസ്|first=റൊണാൾഡ്|title=കോംപ്രിഹൻസീവ് ടെക്സ്റ്റ്ബുക്ക് ഓഫ് സൂയിസൈഡോളജി|year=2000|publisher=ഗിൽഫോർഡ് പ്രെസ്സ്|location=ന്യൂ യോർക്ക് [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|pages=97–103|url=http://books.google.ca/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA97}}</ref> [[salmonella|സാൽമൊണല്ല]] എന്ന സൂക്ഷ്മജീവിയിൽ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് സമാനമായ പ്രവൃത്തി നിരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. മത്സരിക്കുന്ന മറ്റ് ബാക്റ്റീരിയകളെ നശിപ്പിക്കാനായി അവയ്ക്കെതിരേ ഒരു [[immune system|രോഗപ്രതിരോധ സംവിധാനത്തിന്റെ]] പ്രതികരണം തുടങ്ങിവയ്ക്കുകയാണ് സാൽമൊണല്ല ചെയ്യുന്നത്.<ref>{{Cite journal|url=http://www.nytimes.com/2008/08/26/science/26obsalm.html?ref=science|title=ഇൻ സാൽമൊണല്ല അറ്റാക്ക്, ടേക്കിംഗ് വൺ ഫോർ ദി ടീം|author=ചാങ്, കെന്നത്ത്|date=August 25, 2008|publisher=ന്യൂ യോർക്ക് ടൈംസ്|postscript=<!--None-->}}</ref> ''ഫോറേലിയസ് പ്യൂസിലസ് (Forelius pusillus)'' എന്ന ബ്രസീലിയൻ ഉറുമ്പിനത്തിലും ആത്മഹത്യ ചെയ്ത് മറ്റുള്ള ഉറുമ്പുകളെ രക്ഷിക്കുന്ന സ്വഭാവം കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. എല്ലാ ദിവസവും വൈകുന്നേരം ഒരുപറ്റം ഉറുമ്പുകൾ കൂട് വെളിയിൽ നിന്ന് ഭദ്രമായി അടച്ചശേഷം പുറത്ത്നിൽക്കുന്നതാണ് ഈ സ്വഭാവം.<ref>{{cite journal|title=പ്രീഎം‌പ്റ്റീവ് ഡിഫൻസീവ് സെൽഫ് സാക്രിഫൈസ് ബൈ ആന്റ് വർക്കേഴ്സ്|url=http://www.cyf-kr.edu.pl/~rotofils/Tofilski_etal_2008.pdf|format=PDF|author=ടോൾഫിസ്കി, ആഡം; കൗവില്ലോൺ, എം.ജെ.;എവിസൺ, എസ്.ഇ.എഫ്.; ഹെലാന്റെറ, എച്ച്.; റോബിൻസൺ, ഇ.ജെ.എച്ച്.; റാറ്റ്നിയെക്സ്, എഫ്.എൽ.ഡബ്ല്യൂ.|year=2008|volume=172|pmid=18928332|issue=5|journal=The American Naturalist|doi=10.1086/591688|pages=E239–E243}}</ref> [[ladybug|ലേഡിബഗ്]] [[Pea aphid|പീ ആഫിഡുകളെ]] ആക്രമിക്കുമ്പോൾ, ഈ അഫിഡ്ഡുകൾ സ്വയം പൊട്ടിത്തെറിക്കുകയും ഇതിലൂടെ മറ്റ് ആഫിഡുകളെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചിലപ്പോൾ ലേഡിബഗിനെ കൊല്ലുകയും ചെയ്യും.<ref>{{Cite journal|url=http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html|title=ആനിമൽ സൂയിസൈഡ് ഷെഡ്സ് ലൈറ്റ് ഓൺ ഹ്യൂമൻ ബിഹേവിയർ|author=ലാറി ഒ'ഹാൻലോൺ|date=Mar 10, 2010|publisher=Discovery News|postscript=<!--None-->|access-date=2013-07-05|archive-date=2010-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725200146/http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html|url-status=dead}}</ref> ചിലയിനം [[termite|ചിതലുകൾക്ക്]] പൊട്ടിത്തെറിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള സൈനികരുണ്ട്. പശപോലെയുള്ള വസ്തുക്കൾ കൊണ്ട് ശത്രുക്കളെ മൂടുകയാണ് ഇതിന്റെ പരിണതഫലം.<ref>{{Cite journal|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/10_october/20/life_horrors.shtml|title=ലൈഫ് ഇൻ ദി അണ്ടർഗ്രോത്ത്|publisher=BBC|postscript=<!--None-->|author1=<Please add first missing authors to populate metadata.>}}</ref><ref>{{Cite journal|title=സൂയിസൈഡൽ ഡിഫൻസീവ് ബിഹേവിയർ ബൈ ഫ്രോണ്ടൽ ഗ്ലാന്റ് ഡെഹിസൻസ് ഇൻ ഗ്ലോബിറ്റേംസ് സൾഫ്യൂറസ് ഹാവിലാൻഡ് സോൾജിയേഴ്സ് (ഐസോപ്റ്റെറ)|first4=എ.|last4=പെപ്പൂയി|first3=വി.|last3=വാൻ ടൂയൻ|volume=44|first2=എ.|issue=3|journal=ഇൻസെക്റ്റസ് സോസിയോ|date=August, 1997|last2=Robert|page=289|doi=10.1007/s000400050049|url=http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/|publisher=Birkhäuser Basel|author=Bordereau, C|postscript=<!--None-->|access-date=2013-07-05|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/|url-status=dead}}</ref> നായ്ക്കൾ, ഡോൾഫിനുകൾ, കുതിരകൾ എന്നിവ ആത്മഹത്യ ചെയ്തതിന്റെ കഥകൾ ധാരാളമുണ്ട്. സംശയരഹിതമായ തെളിവുകൾ പക്ഷേ ലഭ്യമല്ല.<ref>{{Cite journal|title=ഡൂ ആനിമൽസ് കമ്മിറ്റ് സൂയിസൈഡ്? എ സയന്റിഫിക് ഡിബേറ്റ്|date=Mar. 19, 2010|author=നോബൽ, ജസ്റ്റിൻ|publisher=ടൈം|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html|postscript=<!--None-->|access-date=2013-07-05|archive-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817103106/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html|url-status=dead}}</ref> മൃഗങ്ങൾ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്നതുസംബന്ധിച്ച് ശാസ്ത്രീയപഠനങ്ങൾ നടന്നിട്ടില്ല.<ref>{{Cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1997.tb52352.x|title=സൂയിസൈഡ് റിസേർച്ച്|first2=ജെ. ജോൺ|last2=Mann|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract|author=സ്റ്റോഫ്, ഡേവിഡ്|journal=അനൽസ് ഓഫ് ദി ന്യൂ യോർക്ക് അക്കാദമി ഓഫ് സയൻസസ്|publisher=അനൽസ് ഓഫ് ദി ന്യൂ യോർക്ക് അക്കാദമി ഓഫ് സയൻസസ്|volume=836|issue=ന്യൂറോബയോളജി ഓഫ് സൂയിസൈഡ്, ദി : ഫ്രം ദി ബെഞ്ച് റ്റു ദി ക്ലിനിക്|year=1997|pages=1–11|postscript=<!--None-->|bibcode=1997NYASA.836....1S|access-date=2013-07-05|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract|url-status=dead}}</ref> == ഇതും കാണുക == * [[ആത്മഹത്യ ചെയ്തവരുടെ പട്ടിക]] * [[ആത്മഹത്യ ടൂറിസം]] == അവലംബം == {{reflist|3}} ==കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക്== * {{cite book |author=ഗംബോട്ടോ, അന്റോണല്ല |title=ദ എക്ലിപ്സ്: എ മെമ്മോയർ ഓഫ് സൂയിസൈഡ് |url=http://books.google.com.sa/books?id=G4RyAAAACAAJ&dq=|publisher=ബ്രോക്കൺ ആങ്കിൾ ബുക്സ് |location=ഓസ്ട്രേലിയ |year=2004 |isbn=0-9751075-1-8}} *{{Cite book|title=സൂയിസൈഡ് ഇൻ നാസി ജർമ്മനി |first=ക്രിസ്ത്യൻ |last=ഗോഷെൽ |publisher=ഓക്സ്ഫഡ് സർവ്വകലാശാല പ്രസ്സ് |year=2009 |isbn=0-19-953256-7 |url=http://books.google.com/books?id=EIjccRg7_UYC&pg=PA5&lpg=PA5 |ref=harv}} ==പുറത്തേയ്ക്കുള്ള കണ്ണികൾ== {{Sister project links|display=Suicide}} <!-- *********************** ({{No More Links}}) *************************** * Please be cautious in adding more links to this article. Wikipedia * * is not a collection of links nor should it be used for advertising. * * * * Excessive or inappropriate links Will-Be-Deleted. * * See [[Wikipedia:External links]] & [[Wikipedia:Spam]] for details. * * * * If there are already plentiful links, please propose additions or * * replacements on this article's discussion page, or submit your link * * to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) * * and link back to that category using the {{dmoz}} template. * ********************** ({{No More Links}}) ****************************--> * {{DMOZ|Health/Mental_Health/Disorders/Suicide}} {{Suicide2}} [[വർഗ്ഗം:മരണം]] 9knxtt76nyauygcjypx4wb3nt21rte4 0 45663 4668407 4667811 2026-09-21T19:59:30Z Kiran Gopi 10521 [[Special:Contributions/~2026-48815-93|~2026-48815-93]] ([[User talk:~2026-48815-93|സംവാദം]]) ചെയ്ത നാൾപ്പതിപ്പ് [[Special:Diff/4665997|4665997]] നീക്കം ചെയ്യുന്നു 4668407 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|List of Chief Ministers of Kerala}} 1956-ൽ [[കേരളം]] രൂപംകൊണ്ടതിനുശേഷം സംസ്ഥാനത്തെ മുഖ്യമന്ത്രിമാരായി ചുമതലയേറ്റവരുടെ സമ്പൂർണ്ണ പട്ടികയാണിത് <ref>{{cite web|url=https://apuat21.cgg.gov.in/web/legislative-assembly/leader-of-the-house|title=Leader of the House|work=[[Andhra Pradesh Legislative Assembly]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2026-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105053833/https://apuat21.cgg.gov.in/web/legislative-assembly/leader-of-the-house|url-status=dead}}</ref>. {{Infobox official post|post=കേരളത്തിന്റെ മുഖ്യമന്ത്രി|incumbent=[[വി.ഡി. സതീശൻ]]|insignia=Government of Kerala Logo.png |flag = Flag of India.svg |flagborder = yes |flagcaption = [[ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയപതാക]] |flagsize = 100px |image=File:VD Satheesan.jpg|incumbentsince=2026 മെയ് 18|appointer=[[കേരള ഗവർണ്ണർ]]|department={{Small| {{collapsible list| * സിവിൽ & ക്രിമിനൽ നീതിന്യായ ഭരണനം * വിമാനത്താവളങ്ങൾ * അഖിലേന്ത്യാ സർവീസുകൾ (IAS, IPS, IFS) * തീരദേശ കപ്പൽഗതാഗതവും ഉൾനാടൻ ജലഗതാഗതവും * വാണിജ്യ നികുതികൾ, കാർഷിക ആദായ നികുതി, ട്രഷറികൾ * ദുരന്ത നിവാരണം * ദുരിതാശ്വാസം * തിരഞ്ഞെടുപ്പ് * ധനകാര്യം * പൊതുഭരണം * വിവര പൊതുജന സമ്പർക്കം * സംയോജനം * അന്തർസംസ്ഥാന നദീജലങ്ങൾ * കേരള ഫിനാൻഷ്യൽ കോർപ്പറേഷൻ * കേരള സ്റ്റേറ്റ് ഫിനാൻഷ്യൽ എന്റർപ്രൈസസ് * കേരള സ്റ്റേറ്റ് ഇൻലാൻഡ് നാവിഗേഷൻ കോർപ്പറേഷൻ * നിയമം * ലോട്ടറികൾ * മെട്രോ റെയിൽ * ദേശീയ സമ്പാദ്യ പദ്ധതി * നാഷണൽ യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഓഫ് അഡ്വാൻസ്ഡ് ലീഗൽ സ്റ്റഡീസ് (NUALS) * പ്രവാസി കേരളീയ കാര്യങ്ങൾ * ഉദ്യോഗസ്ഥ-ഭരണപരിഷ്കാരങ്ങൾ * ആസൂത്രണവും സാമ്പത്തിക കാര്യങ്ങളും * മലിനീകരണ നിയന്ത്രണം * തുറമുഖങ്ങൾ * തപാൽ & ടെലഗ്രാഫ് * അച്ചടി & സ്റ്റേഷനറി * റെയിൽവേകൾ * രാജീവ് ഗാന്ധി സെന്റർ ഫോർ ബയോടെക്നോളജി * സൈനിക ക്ഷേമം * ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ * ശാസ്ത്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ * സംസ്ഥാന ഓഡിറ്റ് * സംസ്ഥാന അതിഥിസത്കാരം * സംസ്ഥാന ഇൻഷുറൻസ് * സ്റ്റാമ്പുകളും സ്റ്റാമ്പ് തീരുവകളും * സ്റ്റോഴ്‌സ് പർച്ചേസ് * എല്ലാ പ്രധാന നയകാര്യങ്ങളും * മറ്റൊരിടത്തും പരാമർശിക്കാത്ത വിഷയങ്ങൾ }} }}|residence=ക്ലിഫ് ഹൗസ്, തിരുവനന്തപുരം|abbreviation=CM|website=https://keralacm.gov.in|seat=മൂന്നാം നില, നോർത്ത് ബ്ലോക്ക്, സെക്രട്ടേറിയറ്റ് തിരുവനന്തപുരം - 695001|memberof=|member_of=* മന്ത്രിസഭ * [[കേരള നിയമസഭ]]|nominator=നിയമസഭാംഗങ്ങൾ|inaugural=[[ഇ.എം.എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാട്]]|salary=₹185,000}} ==തിരുവിതാംകൂറിന്റെ പ്രധാനമന്ത്രിമാർ (1948-49)== {| class="wikitable" style="text-align:center" !ക്രമം{{efn|A parenthetical number indicates that the incumbent has previously held office.|name=()}} !ചിത്രം !പേര് ! colspan="3" |ഔദ്യോഗിക കാലാവധി !നിയമസഭ !നിയമിച്ചത് <small>(രാജാവ്)</small> ! colspan="2" |പാർട്ടി |- style="height: 60px;" |1 |[[പ്രമാണം:Pattom_A._Thanu_Pillai.jpg|100x100ബിന്ദു]] |[[പട്ടം എ. താണുപിള്ള]] |24 മാർച്ച് 1948 |17 ഒക്ടോബർ 1948 |{{age in years and days|1948|3|24|1948|10|20}} | rowspan="2" |തിരുവിതാംകൂർ കോൺസ്റ്റിറ്റ്യുവന്റ് അസംബ്ലി (1948–49) | rowspan="2" |[[ചിത്തിര തിരുനാൾ ബാലരാമവർമ്മ]] | rowspan="2" |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | rowspan="2" style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |- style="height: 60px;" |2 |[[പ്രമാണം:T._K._Narayana_Pillai.jpg|100x100ബിന്ദു]] |[[പറവൂർ ടി.കെ. നാരായണപിള്ള]] |22 ഒക്ടോബർ 1948 |1 ജൂലൈ 1949 |{{age in years and days|1948|10|20|1949|6|30}} |} == കൊച്ചിയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിമാർ (1947-49) == {| class="wikitable" style="text-align:center" !ക്രമം{{efn|name=()}} !ചിത്രം !പേര് ! colspan="3" |ഔദ്യോഗിക കാലാവധി !നിയമസഭ !നിയമിച്ചത് <small>(രാജാവ്)</small> ! colspan="2" |പാർട്ടി |- style="height: 60px;" |1 |[[പ്രമാണം:P._Govinda_Menon_official_portrait.gif|86x86ബിന്ദു]] |[[പനമ്പിള്ളി ഗോവിന്ദമേനോൻ]] |14 ഓഗസ്റ്റ് 1947 |22 ഒക്ടോബർ 1947 |{{age in years and days|1947|9|1|1947|10|22}} | rowspan="2" |ആറാം കൗൺസിൽ (1945–48) | rowspan="3" |[[ഐക്യകേരളം തമ്പുരാൻ]] | rowspan="3" |[[സ്വതന്ത്ര സ്ഥാനാർത്ഥി|സ്വതന്ത്രർ]] | rowspan="3" style="background-color: {{party color|Independent}}" | |- style="height: 60px;" |2 | |[[ടി.കെ. നായർ]] |27 ഒക്ടോബർ 1947 |20 സെപ്റ്റംബർ 1948 |{{age in years and days|1947|10|22|1948|9|20}} |- style="height: 60px;" |3 |[[പ്രമാണം:Ikkanda_variar.jpg|136x136ബിന്ദു]] |[[ഇ. ഇക്കണ്ട വാര്യർ]] |20 സെപ്റ്റംബർ 1948 |1 ജൂലൈ 1949 |{{age in years and days|1948|9|20|1949|7|1}} |ലെജിസ്ലേറ്റീവ് അസംബ്ലി (1948–49) |- |} == തിരു-കൊച്ചിയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിമാർ (1949-50) == {| class="wikitable" style="text-align:center" !ക്രമം{{efn|name=()}} !ചിത്രം !പേര് ! colspan="3" |ഔദ്യോഗിക കാലാവധി !നിയമസഭ !നിയമിച്ചത് ([[രാജപ്രമുഖ്]]) ! colspan="2" |പാർട്ടി |- style="height: 60px;" |1 |[[പ്രമാണം:T._K._Narayana_Pillai.jpg|100x100ബിന്ദു]] |[[പറവൂർ ടി.കെ. നാരായണപിള്ള]] |1 ജൂലൈ 1949 |26 ജനുവരി 1950 |{{age in years and days|1949|7|1|1950|1|26}} |ഒന്നാം തിരു-കൊച്ചി |[[ചിത്തിര തിരുനാൾ ബാലരാമവർമ്മ]] |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |- style="height: 60px;" |} == തിരു-കൊച്ചിയുടെ മുഖ്യമന്ത്രിമാർ (1950-56) == {| class="wikitable" style="text-align:center" !ക്രമം{{efn|name=()}} !ചിത്രം !പേര് ! colspan="3" |ഔദ്യോഗിക കാലാവധി !നിയമസഭ !നിയമിച്ചത് ([[രാജപ്രമുഖ്]]) ! colspan="2" |പാർട്ടി |- style="height: 60px;" |1 |[[പ്രമാണം:T._K._Narayana_Pillai.jpg|100x100ബിന്ദു]] |[[പറവൂർ ടി.കെ. നാരായണപിള്ള]] |26 ജനുവരി 1950 |28 ഫെബ്രുവരി 1951 |{{age in years and days|1950|1|26|1951|2|28}} | rowspan="2" |ഒന്നാം തിരു-കൊച്ചി | rowspan="5" |[[ചിത്തിര തിരുനാൾ ബാലരാമവർമ്മ]] | rowspan="3" |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | rowspan="3" style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |- style="height: 60px;" |2 |[[പ്രമാണം:C_Kesavan.jpg|85x85ബിന്ദു]] |[[സി. കേശവൻ]] |28 ഫെബ്രുവരി 1951 |12 മാർച്ച് 1952 |{{age in years and days|1951|2|28|1952|3|12}} |- style="height: 60px;" |3 | |[[എ.ജെ. ജോൺ]] |12 മാർച്ച് 1952 |16 മാർച്ച് 1954 |{{age in years and days|1952|3|12|1954|3|16}} |രണ്ടാം തിരു-കൊച്ചി <small>([[തിരു-കൊച്ചി നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, 1952|1952ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |- style="height: 60px;" |4 |[[പ്രമാണം:Pattom_A._Thanu_Pillai.jpg|100x100ബിന്ദു]] |[[പട്ടം എ. താണുപിള്ള]] |16 മാർച്ച് 1954 |10 ഫെബ്രുവരി 1955 |{{age in years and days|1954|3|16|1955|2|10}} | rowspan="2" |മൂന്നാം തിരു-കൊച്ചി <small>([[തിരു-കൊച്ചി നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, 1954|1954ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[പ്രജാ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] | style="background-color: {{party color|Praja Socialist Party}}" | |- style="height: 60px;" |5 |[[പ്രമാണം:P._Govinda_Menon_official_portrait.gif|86x86ബിന്ദു]] |[[പനമ്പിള്ളി ഗോവിന്ദമേനോൻ]] |10 ഫെബ്രുവരി 1955 |23 മാർച്ച് 1956 |{{age in years and days|1955|2|10|1956|3|23}} |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |- style="height: 60px;" |– |[[പ്രമാണം:Emblem_of_India.svg|120x120ബിന്ദു]] | scope="row" |''ഒഴിവ്''{{efn|[[President's rule]] may be imposed when the "government in a state is not able to function as per the Constitution", which often happens because no party or coalition has a majority in the assembly. When President's rule is in force in a state, its council of ministers stands dissolved. The office of chief minister thus lies vacant, and the administration is taken over by the governor, who functions on behalf of the central government. At times, the legislative assembly also stands dissolved.<ref>{{cite web|first=Amberish|last=K. Diwanji|url=http://www.rediff.co.in/news/2005/mar/15spec1.htm|title=A dummy's guide to President's rule|publisher=[[Rediff.com]]|date=15 March 2005|access-date=2026-05-28|archive-date=2013-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130519111701/http://www.rediff.co.in/news/2005/mar/15spec1.htm|url-status=dead}}</ref>|name=PR}} ([[രാഷ്ട്രപതി ഭരണം]]) |23 മാർച്ച് 1956 |31 ഒക്ടോബർ 1956 |{{age in years and days|1956|3|23|1956|10|31}} |''പിരിച്ചുവിട്ടു'' | colspan="3" | - |} ==കേരളത്തിലെ മുഖ്യമന്ത്രിമാരുടെ പട്ടിക== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! scope="col" |ക്രമം{{efn|name=()}} ! scope="col" |ചിത്രം ! scope="col" |പേര് ! scope="col" |[[കേരളത്തിലെ നിയമസഭാമണ്ഡലങ്ങളുടെ പട്ടിക|നിയമസഭാമണ്ഡലം]] ! colspan="3" scope="col" |കാലാവധി ! scope="col" |നിയമസഭ !മന്ത്രിസഭ ! colspan="2" |പാർട്ടി<small>{{efn|This column only names the chief minister's party. The state government he heads may be a complex coalition of several parties and independents; these are not listed here.}}</small> |- style="height: 60px;" | |[[പ്രമാണം:Emblem_of_India.svg|120x120ബിന്ദു]] |ഒഴിവ്{{efn|name=PR}} ([[രാഷ്ട്രപതി ഭരണം]]) | - |1 നവംബർ 1956 |5 ഏപ്രിൽ 1957 |{{age in years and days|1956|11|1|1957|4|5}} |''പിരിച്ചുവിട്ടു'' | colspan="3" | - |- style="height: 60px;" !1 |[[പ്രമാണം:E._M._S._Namboodiripad.jpg|133x133ബിന്ദു]] |[[ഇ.എം.എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] |[[നീലേശ്വരം നിയമസഭാമണ്ഡലം|നീലേശ്വരം]] |5 ഏപ്രിൽ 1957 |31 ജൂലൈ 1959 |{{age in years and days|1957|4|5|1959|7|31}} |ഒന്ന് <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (1957)|1957ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[ഒന്നാം ഇ.എം.എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാട് മന്ത്രിസഭ]] |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ]] | style="background-color: {{party color|Communist Party of India}}" | |- style="height: 60px;" | |[[പ്രമാണം:Emblem_of_India.svg|120x120ബിന്ദു]] |ഒഴിവ്{{efn|name=PR}} ([[രാഷ്ട്രപതി ഭരണം]]) | - |31 ജൂലൈ 1959 |22 ഫെബ്രുവരി 1960 |{{age in years and days|1959|7|31|1960|2|22}} |''പിരിച്ചുവിട്ടു'' | colspan="3" | - |- style="height: 60px;" !2 |[[പ്രമാണം:Pattom_A._Thanu_Pillai.jpg|134x134ബിന്ദു]] |[[പട്ടം എ. താണുപിള്ള]] |[[തിരുവനന്തപുരം -2 നിയമസഭാമണ്ഡലം|തിരുവനന്തപുരം - 2]] |22 ഫെബ്രുവരി 1960 |26 സെപ്റ്റംബർ 1962 |{{age in years and days|1960|2|22|1962|9|26}} | rowspan="2" |രണ്ട് <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (1960)|1960ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[പട്ടം എ. താണുപിള്ള മന്ത്രിസഭ]] |[[പ്രജാ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] | style="background-color: {{party color|Praja Socialist Party}}" | |- style="height: 60px;" !3 |[[പ്രമാണം:R._Sankar_(cropped).jpg|117x117ബിന്ദു]] |[[ആർ. ശങ്കർ]] |[[കണ്ണൂർ -1 നിയമസഭാമണ്ഡലം|കണ്ണൂർ -1]] |26 സെപ്റ്റംബർ 1962 |10 സെപ്റ്റംബർ 1964 |{{age in years and days|1962|9|26|1964|9|10}} |[[ആർ. ശങ്കർ മന്ത്രിസഭ]] |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |- style="height: 60px;" | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[പ്രമാണം:Emblem_of_India.svg|120x120ബിന്ദു]] | rowspan="2" |''ഒഴിവ്''{{efn|name=PR}} ([[രാഷ്ട്രപതി ഭരണം]]) | rowspan="2" | - |10 സെപ്റ്റംബർ 1964 |25 മാർച്ച് 1965 | rowspan="2" |{{age in years and days|1964|9|10|1967|3|6}} |''പിരിച്ചുവിട്ടു'' | colspan="3" rowspan="2" | - |- style="height: 60px;" |25 മാർച്ച് 1965 |6 മാർച്ച് 1967 |''പിരിച്ചുവിട്ടു'' <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (1965)|1965ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])<ref name="askh">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |title=Kerala Charitram |date=January 2007 |publisher=DC Books |location=Kottayam |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82}}</ref></small> |- style="height: 60px;" !(1) |[[പ്രമാണം:E._M._S._Namboodiripad.jpg|133x133ബിന്ദു]] |[[ഇ.എം.എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] |[[പട്ടാമ്പി നിയമസഭാമണ്ഡലം|പട്ടാമ്പി]] |6 മാർച്ച് 1967 |1 നവംബർ 1969 |{{age in years and days|1967|3|6|1969|11|1}} | rowspan="2" |മൂന്ന് <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (1967)|1967ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[രണ്ടാം ഇ.എം.എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാട് മന്ത്രിസഭ]] |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)]] | style="background-color: {{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |- style="height: 60px;" !4 |[[പ്രമാണം:C._Achutha_Menon.jpg|133x133ബിന്ദു]] |[[സി. അച്യുതമേനോൻ]] |[[കൊട്ടാരക്കര നിയമസഭാമണ്ഡലം|കൊട്ടാരക്കര]] |1 നവംബർ 1969 |3 ഓഗസ്റ്റ് 1970 |{{age in years and days|1969|11|1|1970|8|3}} |[[ഒന്നാം സി. അച്യുതമേനോൻ മന്ത്രിസഭ|ഒന്നാം അച്യുതമേനോൻ]] |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ]] | style="background-color: {{party color|Communist Party of India}}" | |- style="height: 60px;" | |[[പ്രമാണം:Emblem_of_India.svg|120x120ബിന്ദു]] |ഒഴിവ്{{efn|name=PR}} ([[രാഷ്ട്രപതി ഭരണം]]) |N/A |4 ഓഗസ്റ്റ് 1970 |3 ഒക്ടോബർ 1970 |{{age in years and days|1970|8|4|1970|10|3}} |''പിരിച്ചുവിട്ടു'' | colspan="3" |N/A |- style="height: 60px;" !(4) |[[പ്രമാണം:C._Achutha_Menon.jpg|133x133ബിന്ദു]] |[[സി. അച്യുതമേനോൻ]] |[[കൊടകര നിയമസഭാമണ്ഡലം|കൊടകര]] |4 ഒക്ടോബർ 1970 |25 മാർച്ച് 1977 |{{age in years and days|1970|10|4|1977|3|25}} |നാല് <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (1970)|1970ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[രണ്ടാം സി. അച്യുതമേനോൻ മന്ത്രിസഭ]] |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ]] | style="background-color: {{party color|Communist Party of India}}" | |- style="height: 60px;" !5 |[[പ്രമാണം:Karunakaran_Kannoth.jpg|139x139ബിന്ദു]] |[[കെ. കരുണാകരൻ]] |[[മാള നിയമസഭാമണ്ഡലം|മാള]] |25 മാർച്ച് 1977 |27 ഏപ്രിൽ 1977 |{{age in years and days|1977|3|25|1977|4|27}} | rowspan="4" |അഞ്ച് <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (1977)|1977ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[ഒന്നാം കെ. കരുണാകരൻ മന്ത്രിസഭ]] | rowspan="2" |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | rowspan="2" style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |- style="height: 60px;" !6 |[[പ്രമാണം:AK_Antony_at_Ponnani.jpg|129x129ബിന്ദു]] |[[എ.കെ. ആന്റണി]] |[[കഴക്കൂട്ടം നിയമസഭാമണ്ഡലം|കഴക്കൂട്ടം]] |27 ഏപ്രിൽ 1977 |29 ഒക്ടോബർ 1978 |{{age in years and days|1977|4|27|1978|10|29}} |[[ഒന്നാം എ.കെ. ആന്റണി മന്ത്രിസഭ]] |- style="height: 60px;" !7 |[[പ്രമാണം:P.K._Vasudevan_Nair.jpg|148x148ബിന്ദു]] |[[പി.കെ. വാസുദേവൻ നായർ]] |[[ആലപ്പുഴ നിയമസഭാമണ്ഡലം|ആലപ്പുഴ]] |29 ഒക്ടോബർ 1978 |12 ഒക്ടോബർ 1979 |{{age in years and days|1978|10|29|1979|10|12}} | [[പി.കെ. വാസുദേവൻ നായർ മന്ത്രിസഭ]] |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ]] | style="background-color: {{party color|Communist Party of India}}" | |- style="height: 60px;" !8 |[[പ്രമാണം:Indian_Union_Muslim_League_leader_C._H._Mohammed_Koya.jpg|133x133ബിന്ദു]] |[[സി.എച്ച്. മുഹമ്മദ്കോയ]] |[[മലപ്പുറം നിയമസഭാമണ്ഡലം|മലപ്പുറം]] |12 ഒക്ടോബർ 1979 |4 ഡിസംബർ 1979 |{{age in years and days|1979|10|12|1979|12|4}} |[[സി.എച്ച്. മുഹമ്മദ്കോയ മന്ത്രിസഭ]] |[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ മുസ്‌ലിം ലീഗ്]] | style="background-color: {{party color|Indian Union Muslim League}}" | |- style="height: 60px;" | |[[പ്രമാണം:Emblem_of_India.svg|120x120ബിന്ദു]] |ഒഴിവ്{{efn|name=PR}} ([[രാഷ്ട്രപതി ഭരണം]]) | - |5 ഡിസംബർ 1979 |25 ജനുവരി 1980 |{{age in years and days|1979|12|5|1980|1|25}} |''പിരിച്ചുവിട്ടു'' | colspan="3" |N/A |- style="height: 60px;" !9 |[[പ്രമാണം:E.K.Nayanar_1.jpg|127x127ബിന്ദു]] |[[ഇ.കെ. നായനാർ]] |[[മലമ്പുഴ നിയമസഭാമണ്ഡലം|മലമ്പുഴ]] |25 ജനുവരി 1980 |20 ഒക്ടോബർ 1981 |{{age in years and days|1980|1|25|1981|10|20}} | rowspan="3" |ആറ് <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (1980)|1980ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[ഒന്നാം ഇ.കെ. നായനാർ മന്ത്രിസഭ]] |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)]] | style="background-color: {{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |- style="height: 60px;" | |[[പ്രമാണം:Emblem_of_India.svg|120x120ബിന്ദു]] |ഒഴിവ്{{efn|name=PR}} ([[രാഷ്ട്രപതി ഭരണം]]) | - |21 ഒക്ടോബർ 1981 |28 ഡിസംബർ 1981 |{{age in years and days|1981|10|21|1981|12|28}} | colspan="3" |N/A |- style="height: 60px;" !(5) |[[പ്രമാണം:Karunakaran_Kannoth.jpg|139x139ബിന്ദു]] |[[കെ. കരുണാകരൻ]] |[[മാള നിയമസഭാമണ്ഡലം|മാള]] |28 ഡിസംബർ 1981 |17 മാർച്ച് 1982 |{{age in years and days|1981|12|28|1982|3|17}} |[[രണ്ടാം കെ. കരുണാകരൻ മന്ത്രിസഭ]] |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |- style="height: 60px;" | |[[പ്രമാണം:Emblem_of_India.svg|120x120ബിന്ദു]] |ഒഴിവ്{{efn|name=PR}} ([[രാഷ്ട്രപതി ഭരണം]]) | - |17 മാർച്ച് 1982 |23 മേയ് 1982 |{{age in years and days|1982|3|17|1982|5|23}} |''പിരിച്ചുവിട്ടു'' | colspan="3" |N/A |- style="height: 60px;" !(5) |[[പ്രമാണം:Karunakaran_Kannoth.jpg|139x139ബിന്ദു]] |[[കെ. കരുണാകരൻ]] |[[മാള നിയമസഭാമണ്ഡലം|മാള]] |24 മേയ് 1982 |26 മാർച്ച് 1987 |{{age in years and days|1982|5|24|1987|3|26}} |ഏഴ് <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (1982)|1982ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[മൂന്നാം കെ. കരുണാകരൻ മന്ത്രിസഭ]] |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |- style="height: 60px;" !(9) |[[പ്രമാണം:E.K.Nayanar_1.jpg|127x127ബിന്ദു]] |[[ഇ.കെ. നായനാർ]] |[[തൃക്കരിപ്പൂർ നിയമസഭാമണ്ഡലം|തൃക്കരിപ്പൂർ]] |26 മാർച്ച് 1987 |24 June 1991 |{{age in years and days|1987|3|26|1991|6|24}} |എട്ട് <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (1987)|1987ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[രണ്ടാം ഇ.കെ. നായനാർ മന്ത്രിസഭ]] |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)]] | style="background-color: {{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |- style="height: 60px;" !(5) |[[പ്രമാണം:Karunakaran_Kannoth.jpg|139x139ബിന്ദു]] |[[കെ. കരുണാകരൻ]] |[[മാള നിയമസഭാമണ്ഡലം|മാള]] |24 ജൂൺ 1991 |22 മാർച്ച് 1995 |{{age in years and days|1991|6|24|1995|3|22}} | rowspan="2" |ഒൻപത് <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (1991)|1991ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[നാലാം കെ. കരുണാകരൻ മന്ത്രിസഭ]] | rowspan="2" |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | rowspan="2" style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |- style="height: 60px;" !(6) |[[പ്രമാണം:AK_Antony_at_Ponnani.jpg|129x129ബിന്ദു]] |[[എ.കെ. ആന്റണി]] |[[തിരൂരങ്ങാടി നിയമസഭാമണ്ഡലം|തിരൂരങ്ങാടി]] |22 മാർച്ച് 1995 |20 മേയ് 1996 |{{age in years and days|1995|3|22|1996|5|20}} |[[രണ്ടാം എ.കെ. ആന്റണി മന്ത്രിസഭ]] |- style="height: 60px;" !(9) |[[പ്രമാണം:E.K.Nayanar_1.jpg|127x127ബിന്ദു]] |[[ഇ.കെ. നായനാർ]] |[[തലശ്ശേരി നിയമസഭാമണ്ഡലം|തലശ്ശേരി]] |20 മേയ് 1996 |17 മേയ് 2001 |{{age in years and days|1996|5|20|2001|5|17}} |പത്ത് <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (1996)|1996ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[മൂന്നാം ഇ.കെ. നായനാർ മന്ത്രിസഭ]] |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)]] | style="background-color: {{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |- style="height: 60px;" !(6) |[[പ്രമാണം:AK_Antony_at_Ponnani.jpg|129x129ബിന്ദു]] |[[എ.കെ. ആന്റണി]] |[[ചേർത്തല നിയമസഭാമണ്ഡലം|ചേർത്തല]] |17 മേയ് 2001 |31 ഓഗസ്റ്റ് 2004 |{{age in years and days|2001|5|17|2004|8|31}} | rowspan="2" |പതിനൊന്ന് <small>([[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (2001)|2001ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്]])</small> |[[മൂന്നാം എ.കെ. ആന്റണി മന്ത്രിസഭ]] | rowspan="2" |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | rowspan="2" style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |- style="height: 60px;" !10 |[[പ്രമാണം:Oommen_Chandy_(cropped).jpg|135x135ബിന്ദു]] |[[ഉമ്മൻ ചാണ്ടി]] |[[പുതുപ്പള്ളി നിയമസഭാമണ്ഡലം|പുതുപ്പള്ളി]] |31 ഓഗസ്റ്റ് 2004 |18 മേയ് 2006 |{{age in years and days|2004|8|31|2006|5|18}} |[[ഒന്നാം ഉമ്മൻ ചാണ്ടി മന്ത്രിസഭ]] |- style="height: 60px;" !11 |[[പ്രമാണം:V._S._Achuthanandan_2016.jpg|123x123ബിന്ദു]] |[[വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ]] |[[മലമ്പുഴ നിയമസഭാമണ്ഡലം|മലമ്പുഴ]] |18 മേയ് 2006 |18 മേയ് 2011 |{{age in years and days|2006|5|18|2011|5|18}} |പന്ത്രണ്ട് <small>[[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (2006)|(2006ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്)]]</small> |[[വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ മന്ത്രിസഭ]] |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)]] | style="background-color: {{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |- style="height: 60px;" !(10) |[[പ്രമാണം:Oommen_Chandy_(cropped).jpg|135x135ബിന്ദു]] |[[ഉമ്മൻ ചാണ്ടി]] |[[പുതുപ്പള്ളി നിയമസഭാമണ്ഡലം|പുതുപ്പള്ളി]] |18 മേയ് 2011 |25 മേയ് 2016 |{{age in years and days|2011|5|18|2016|5|25}} |പതിമൂന്ന് <small>[[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (2011)|(2011ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്)]]</small> |[[രണ്ടാം ഉമ്മൻ ചാണ്ടി മന്ത്രിസഭ]] |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |- style="height: 60px;" ! rowspan="2" |12 | rowspan="2" |[[പ്രമാണം:Chief_Minister_Pinarayi_Vijayan_2023.tif|150x150ബിന്ദു]] | rowspan="2" |[[പിണറായി വിജയൻ]] | rowspan="2" |[[ധർമ്മടം നിയമസഭാമണ്ഡലം|ധർമ്മടം]] |25 മേയ് 2016 |19 മേയ് 2021 | rowspan="2" |{{age in years and days|2016|5|25|2026|5|18}} |പതിനാല് <small>[[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (2016)|(2016ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്)]]</small> |[[ഒന്നാം പിണറായി വിജയൻ മന്ത്രിസഭ]] | rowspan="2" |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)]] | rowspan="2" style="background-color: {{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | |- style="height: 60px;" |20 മേയ് 2021 |18 മേയ് 2026 |പതിനഞ്ച് <small>[[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (2021)|(2021ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്)]]</small> |[[രണ്ടാം പിണറായി വിജയൻ മന്ത്രിസഭ]] |- !13 |[[പ്രമാണം:VD_Satheesan.jpg|140x140ബിന്ദു]] |[[വി.ഡി. സതീശൻ]] |[[പറവൂർ നിയമസഭാമണ്ഡലം|പറവൂർ]] |18 മേയ് 2026 |''നിലവിൽ'' |{{Ayd|18 May 2026}} |പതിനാറ് <small>[[കേരള നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (2026)|(2026ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്)]]</small> |[[വി.ഡി. സതീശൻ മന്ത്രിസഭ]] |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | |} ==സ്ഥിതിവിവരം== {{Pie chart| | caption = പാർട്ടികൾ മുഖ്യമന്ത്രി പദവിയിലുള്ള സമയം (ഡിസംബർ 2025 വരെ) | label1 = [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)]] | color1 = {{party color|Communist Party of India (Marxist)}} | value1 = 42.65 | label2 = [[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] | color2 = {{party color|Indian National Congress}} | value2 = 37.03 | label3 = [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ]] | color3 = {{party color|Communist Party of India}} | value3 = 16.11 | label4 = [[പ്രജാ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] | color4 = {{party color|Praja Socialist Party}} | value4 = 3.97 | label5 = [[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ മുസ്‌ലിം ലീഗ്]] | color5 = green | value5 = 0.22 }} ;മുഖ്യമന്ത്രിമാർ കാലാവധിയനുസരിച്ച് {|class="wikitable sortable" text-align:center" |- ! data-sort-type=number rowspan = "2" | {{Tooltip|ക്രമം.}} ! rowspan = "2" | പേര് ! rowspan = "2" colspan="2" | പാർട്ടി ! colspan = "2" | കാലാവധി ! rowspan="2" |തവണ |- ! തുടർച്ചയായി കൂടുതൽ കാലം ! മൊത്തം കാലാവധി |- ! data-sort-value="1" | 1 | [[ഇ.കെ. നായനാർ]] | [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)|സി.പി.ഐ.എം]] |style="background-color: {{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | | 4 വർഷം, 361 ദിവസം | 10 വർഷം, 353 ദിവസം |3 |- ! data-sort-value="2" | 2 | [[പിണറായി വിജയൻ]] | [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)|സി.പി.ഐ.എം]] |style="background-color: {{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | | {{age in years and days|2016|5|25|2026|5|18}} | {{age in years and days|2016|5|25|2026|5|18}} |2 |- ! data-sort-value="3" | 3 | [[കെ. കരുണാകരൻ]] | [[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്|കോൺഗ്രസ്]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | | 4 വർഷം, 305 ദിവസം | 8 വർഷം, 315 ദിവസം |4 |- ! data-sort-value="4" | 4 | [[സി. അച്യുതമേനോൻ]] | [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ|സി.പി.ഐ.]] | style="background-color: {{party color|Communist Party of India}}" | | 6 വർഷം, 172 ദിവസം | 7 വർഷം, 80 ദിവസം |2 |- ! data-sort-value="5" | 5 | [[ഉമ്മൻ ചാണ്ടി]] | [[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്|കോൺഗ്രസ്]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | | 5 വർഷം, 6 ദിവസം | 6 വർഷം, 256 ദിവസം |2 |- ! data-sort-value="6" | 6 | [[എ.കെ. ആന്റണി]] | [[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്|കോൺഗ്രസ്]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | | 3 വർഷം, 105 ദിവസം | 5 വർഷം, 347 ദിവസം |3 |- ! data-sort-value="7" | 7 | [[വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ]] | [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)|സി.പി.ഐ.എം]] |style="background-color: {{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | | 5 വർഷം, 0 ദിവസം | 5 വർഷം, 0 ദിവസം |1 |- ! data-sort-value="8" | 8 | [[ഇ.എം.എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] | [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)|സി.പി.ഐ.എം]]/[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ|സി.പി.ഐ.]] |style="background-color: {{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | | 2 വർഷം 240 ദിവസം | 4 വർഷം 357 ദിവസം |2 |- ! data-sort-value="9" | 9 | [[പട്ടം എ. താണുപിള്ള]] | [[പ്രജാ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി|പി.എസ്.പി.]] |style="background-color: {{party color|Praja Socialist Party}}" | | 2 വർഷം 216 ദിവസം | 2 വർഷം 216 ദിവസം |1 |- ! data-sort-value="10" | 10 | [[ആർ. ശങ്കർ]] | [[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്|കോൺഗ്രസ്]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | | 1 year 350 ദിവസം | 1 year 350 ദിവസം |1 |- ! data-sort-value="11" | 11 | [[പി.കെ. വാസുദേവൻ നായർ]] | [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ|സി.പി.ഐ.]] |style="background-color: {{party color|Communist Party of India}}" | | 347 ദിവസം | 347 ദിവസം |1 |- ! data-sort-value="12" | 12 | [[സി.എച്ച്. മുഹമ്മദ്കോയ]] | [[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ മുസ്‌ലിം ലീഗ്|മുസ്ലീം ലീഗ്]] |style="background-color: {{party color|Indian Union Muslim League}}" | | 53 ദിവസം | 53 ദിവസം |1 |- ! data-sort-value="13" | 13 | [[വി.ഡി. സതീശൻ]] | [[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്|കോൺഗ്രസ്]] |style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" | | '''{{age in years and days|2026|5|18}}''' | '''{{age in years and days|2026|5|18}}''' |'''1''' |} ;പാർട്ടി അനുസരിച്ചുള്ള പട്ടിക {|class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center" |+രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ മുഖ്യമന്ത്രിപദത്തിൽ കാലാവധി അനുസരിച്ച് ({{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) !ക്രമം. !രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടി !മുഖ്യമന്ത്രിമാരുടെ എണ്ണം !മുഖ്യമന്ത്രി പദവിയിലെ ആകെ ദിവസങ്ങൾ |- !1 |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)]] |4 |{{formatnum:{{formatnum:{{#expr:{{age in days|1967|03|06|1969|11|01}}+{{age in days|1980|01|25|1981|10|20}}+{{age in days|1987|03|26|1991|06|24}}+{{age in days|1996|05|20|2001|05|17}}+{{age in days|2006|05|18|2011|05|18}}+{{age in days|2016|05|25|2026|05|04}}}}}}|R}} ദിവസം |- !2 |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്]] |5 |{{formatnum:{{formatnum:{{#expr:{{age in days|1962|02|22|1964|09|10}}+{{age in days|1977|03|25|1978|10|29}}+{{age in days|1981|12|28|1982|03|17}}+{{age in days|1982|05|24|1987|03|26}}+{{age in days|1991|06|24|1996|05|20}}+{{age in days|2001|05|17|2006|05|18}}+{{age in days|2011|05|18|2016|05|25}}+{{age in days|2026|05|18}}}}|R}}}} ദിവസം |- !3 |[[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ]] |3 |{{formatnum:{{formatnum:{{#expr:{{age in days|1957|04|05|1959|07|31}}+{{age in days|1969|11|01|1970|08|03}}+{{age in days|1970|10|04|1977|03|25}}+{{age in days|1978|10|29|1979|10|12}}}}}}|R}} ദിവസം |- !4 |[[പ്രജാ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] |1 |{{formatnum:{{formatnum:{{#expr:{{age in days|1960|02|22|1962|09|26}}}}}}|R}} ദിവസം |- !5 |[[ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ മുസ്‌ലിം ലീഗ്]] |1 |{{formatnum:{{formatnum:{{#expr:{{age in days|1979|10|12|1979|12|4}}}}}}|R}} ദിവസം |} ==Timeline== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1000 height:auto barincrement:15 PlotArea = top:10 bottom:50 right:200 left:20 AlignBars = late Colors = id:cpi value:rgb(1,0,0) legend: CPI id:psp value:rgb(0.945,0.322,0.439) legend: PSP id:inc value:rgb(0,0.748,1) legend: INC id:cpm value:rgb(1,0.114,0.082) legend: CPI(M) id:ium value:rgb(0.133,0.545,0.133) legend: IUML id:gray1 value:gray(0.8) id:gray2 value:gray(0.9) Define $today = {{#time:d/m/Y}} DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1956 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1956 ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1956 Legend = columns:4 left:150 top:24 columnwidth:150 TextData = pos:(20,27) textcolor:black fontsize:M text: Political Party BarData = bar:Namboodiripad bar:Pillai bar:Sankar bar:Menon bar:Karunakaran bar:Antony bar:Nair bar:Koya bar:Nayanar bar:Chandy bar:Achuthanandan bar:Vijayan bar:Satheesan PlotData = width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till bar:Namboodiripad from: 05/04/1957 till: 31/07/1959 color:cpi from: 06/03/1967 till: 01/11/1969 color:cpm text:"[[ഇ.എം.എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാട്]]" fontsize:10 bar:Pillai from: 22/02/1960 till: 26/09/1962 color:psp text:"[[Pattom Thanu Pillai]]" fontsize:10 bar:Sankar from: 26/09/1962 till: 10/09/1964 color:inc text:"[[Raman Sankar]]" fontsize:10 bar:Menon from: 01/11/1969 till: 03/08/1970 color:cpi from: 04/10/1970 till: 25/03/1977 color:cpi text:"[[C. Achutha Menon]]" fontsize:10 bar:Karunakaran from: 25/03/1977 till: 26/04/1977 color:inc from: 28/12/1981 till: 17/03/1982 color:inc from: 24/05/1982 till: 25/03/1987 color:inc from: 24/06/1991 till: 22/03/1995 color:inc text:"[[K. Karunakaran]]" fontsize:10 bar:Antony from: 27/04/1977 till: 29/10/1978 color:inc from: 22/03/1995 till: 20/05/1996 color:inc from: 17/05/2001 till: 31/08/2004 color:inc text:"[[A. K. Antony]]" fontsize:10 bar:Nair from: 29/10/1978 till: 11/10/1979 color:cpi text:"[[P. K. Vasudevan Nair]]" fontsize:10 bar:Koya from: 12/10/1979 till: 04/12/1979 color:ium text:"[[C. K. Mohammed Koya]]" fontsize:10 bar:Nayanar from: 25/01/1980 till: 20/10/1981 color:cpm from: 26/03/1987 till: 24/06/1991 color:cpm from: 20/05/1996 till: 17/05/2001 color:cpm text:"[[E. K. Nayanar]]" fontsize:10 bar:Chandy from: 31/08/2004 till: 18/05/2006 color:inc from: 18/05/2011 till: 25/05/2016 color:inc text:"[[Oommen Chandy]]" fontsize:10 bar:Achuthanandan from: 18/05/2006 till: 18/05/2011 color:cpm text:"[[V. S. Achuthanandan]]" fontsize:10 bar:Vijayan from: 25/05/2016 till: 18/05/2026 color:cpm text:"[[Pinarayi Vijayan]]" fontsize:10 bar:Satheesan from: 18/05/2026 till: $today color:inc text:"[[V. D. Satheesan]]" fontsize:10 }} {{#tag:timeline| Define $width = 1000 Define $warning = 845 # $width – 155 Define $height = 450 # 13x20 + 160 Define $start = 1880 Define $end = 2030 Define $now = {{CURRENTYEAR}} ImageSize = width:$width height:$height PlotArea = right:10 left:19 bottom:80 top:60 Period = from:$start till:$end TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:3 left:40 top:24 columnwidth:210 Colors = id:bg value:white id:lightline value:rgb(0.9, 0.9, 0.9) id:lighttext value:rgb(0.5, 0.5, 0.5) id:BEFORECMOKL value:rgb(0.8, 0.8, 0.8) Legend: Life_before_Chief_Minister-ship id:CMOKL value:rgb(0.31, 0.39, 0.81) Legend: In_Chief_Minister's_Office id:AFTERCMOKL value:rgb(0.81, 0.73, 0.31) Legend: Life_after_Chief_Minister-ship id:NAME value:rgb(0.15, 0.13, 0.05) id:TODAY value:green BackgroundColors = canvas:bg ScaleMinor = gridcolor:lightline unit:year increment:1 start:$start ScaleMajor = gridcolor:lighttext unit:year increment:10 start:1880 Define $dy = -5 # shift text to button side of bar LineData = at:$now color:TODAY width:0.1 PlotData = bar:1 width:18 color:BEFORECMOKL align:center fontsize:M from:1909.5833 till:1957.1666 shift:(-60,$dy) textcolor:NAME align:left text:[[ഇ.എം.എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] color:CMOKL from:1957.1666 till:1959.3333 color:AFTERCMOKL from:1959.3333 till:1967.2916 color:CMOKL from:1967.1666 till:1969.3333 color:AFTERCMOKL from:1969.3333 till:1998.2916 bar:2 width:18 color:BEFORECMOKL align:center fontsize:M from:1885.94 till:1960.3333 shift:(-60,$dy) textcolor:NAME align:left text:[[Pattom A. Thanu Pillai]] color:CMOKL from:1960.3333 till:1962.3333 color:AFTERCMOKL from:1962.3333 till:1970.98 bar:3 width:18 color:BEFORECMOKL align:left fontsize:M from:1909.5833 till:1962.3333 shift:(-40,$dy) textcolor:NAME align:left text:[[R. Sankar]] color:CMOKL from:1962.3333 till:1964.8333 color:AFTERCMOKL from:1964.8333 till:1972.8333 bar:4 width:18 color:BEFORECMOKL align:left fontsize:M from:1913.8333 till:1970.8333 shift:(-55,$dy) textcolor:NAME align:left text:[[C. Achutha Menon]] color:CMOKL from:1970.8333 till:1977.25 color:AFTERCMOKL from:1977.25 till:1991.1667 bar:5 width:18 color:BEFORECMOKL align:left fontsize:M from:1918.75 till:1977.25 shift:(-50,$dy) textcolor:NAME text:[[K. Karunakaran]] color:CMOKL from:1977.25 till:1977.35 color:AFTERCMOKL from:1977.35 till:1981.12 color:CMOKL from:1981.12 till:1982.3 color:AFTERCMOKL from:1982.3 till:1982.6 color:CMOKL from:1982.6 till:1987.3 color:AFTERCMOKL from:1987.3 till:1991.6 color:CMOKL from:1991.6 till:1995.3 color:AFTERCMOKL from:1995.3 till:2010.5 bar:6 width:18 color:BEFORECMOKL align:left fontsize:M from:1940.5833 till:1977.35 shift:(-60,$dy) textcolor:NAME text:[[A. K. Antony]] color:CMOKL from:1977.35 till:1978.8 color:AFTERCMOKL from:1978.8 till:1995.3 color:CMOKL from:1995.3 till:1996.5 color:AFTERCMOKL from:1996.5 till:2001.5 color:CMOKL from:2001.5 till:2004.7 color:AFTERCMOKL from:2004.7 till:$now bar:7 width:18 color:BEFORECMOKL align:left fontsize:M from:1926.5 till:1978.8 shift:(-50,$dy) textcolor:NAME text:[[P. K. Vasudevan Nair]] color:CMOKL from:1978.8 till:1979.8 color:AFTERCMOKL from:1979.8 till:2005.1667 bar:8 width:18 color:BEFORECMOKL align:left fontsize:M from:1927.5356 till:1979.7795 shift:(-65,$dy) textcolor:NAME text:[[C. H. Mohammed Koya]] color:CMOKL from:1979.7795 till:1979.9164 color:AFTERCMOKL from:1979.9164 till:1983.7411 bar:9 width:18 color:BEFORECMOKL align:left fontsize:M from:1919.12 till:1980.08333 shift:(-85,$dy) textcolor:NAME text:[[E. K. Nayanar]] color:CMOKL from:1980.08333 till:1981.1667 color:AFTERCMOKL from:1981.1667 till:1987.3 color:CMOKL from:1987.3 till:1991.6 color:AFTERCMOKL from:1991.5 till:1996.5 color:CMOKL from:1996.5 till:2001.5 color:AFTERCMOKL from:2001.5 till:2004.5 bar:10 width:18 color:BEFORECMOKL align:left fontsize:M from:1943.1667 till:2004.7 shift:(-45,$dy) textcolor:NAME text:[[Oommen Chandy]] color:CMOKL from:2004.7 till:2006.5 color:AFTERCMOKL from:2006.5 till:2011.5 color:CMOKL from:2011.5 till:2016.5 color:AFTERCMOKL from:2016.5 till:2023.01 bar:11 width:18 color:BEFORECMOKL align:center fontsize:M from:1923.08333 till:2006.5 shift:(-2,$dy) textcolor:NAME text:[[V. S. Achuthanandan]] color:CMOKL from:2006.5 till:2011.5 color:AFTERCMOKL from:2011.25 till:2025.00 bar:12 width:18 color:BEFORECMOKL align:center fontsize:M from:1945.25 till:2016.5 shift:(-10,$dy) textcolor:NAME text:[[Pinarayi Vijayan]] color:CMOKL from:2016.5 till:2026.5 color:AFTERCMOKL from:2026.5 till:$now bar:13 width:18 color:BEFORECMOKL align:center fontsize:M from:1964.5 till:$now shift:(-10,$dy) textcolor:NAME text:[[V. D. Satheesan]] color:CMOKL from:2026.5 till:$now TextData = fontsize:M textcolor:red pos:($warning,30) text:Updated 2026 TextData = pos:(320,$height) fontsize:L textcolor:black text:"Lifespan of each Chief Minister of Kerala" }} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == * [http://www.keralacm.gov.in/ കേരള മുഖ്യമന്ത്രി (ഔദ്യോഗിക വെബ്സൈറ്റ്)] * [http://www.keralacm.gov.in/cms_kerala.htm കേരളത്തിലെ മുൻകാല മുഖ്യമന്ത്രിമാർ (ഔദ്യോഗിക വെബ്സൈറ്റ്)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926022059/http://www.keralacm.gov.in/cms_kerala.htm |date=2008-09-26 }} * [http://www.kerala.gov.in/ കേരള സർക്കാർ (ഔദ്യോഗിക വെബ്സൈറ്റ്)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118031516/http://www.kerala.gov.in/ |date=2006-01-18 }} == കുറിപ്പുകൾ== {{Notelist}} == അവലംബം == {{Reflist}} == ഇതും കാണുക == * [[ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രപതിമാരുടെ പട്ടിക]] * [[ഇന്ത്യയുടെ ഉപരാഷ്ട്രപതിമാരുടെ പട്ടിക]] * [[ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിമാരുടെ പട്ടിക]] * [[ഇന്ത്യയിലെ ലോക്‌സഭാ സ്പീക്കർമാരുടെ പട്ടിക]] * [[കേരള നിയമസഭയിലെ പ്രതിപക്ഷ നേതാക്കളുടെ പട്ടിക]] {{Current Indian chief ministers}} {{commons category|Chief Ministers of Kerala}} [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ മുഖ്യമന്ത്രിമാർ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ മുഖ്യമന്ത്രിമാരുടെ പട്ടികകൾ]] ezs7hg2fntsno9aud8o210kvmr1wt11 0 62352 4668416 4668287 2026-09-21T20:54:10Z Vishkailas 214655 /* ആർത്തവവും ആരോഗ്യവും */ 4668416 wikitext text/x-wiki {{prettyurl| Menstruation}} [[ചിത്രം:MenstrualCycle2.png|thumb|300px|right|ആർത്തവചക്രം.]] [[ഗർഭപാത്രം|ഗർഭപാത്രത്തിന്റെ]] ഉൾപാളിയായ എന്റോമെട്രിയം അടർന്ന് [[രക്തം|രക്തത്തോടൊപ്പം]] [[യോനി|യോനിയിലൂടെ]] പുറത്തുപോകുന്ന പ്രക്രിയയാണ് '''ആർത്തവം,''' '''മാസമുറ'''. ഇംഗ്ലീഷിൽ മെൻസ്‌ട്രൂവേഷൻ (Menstruation) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ‘മെൻസസ്, പീരീഡ്സ്’ എന്നൊക്കെയുള്ള പേരുകളിൽ ഇതറിയപ്പെടുന്നു. ഇത് തികച്ചും സ്വാഭാവികമായ ഒരു ശാരീരിക പ്രവർത്തനമാണ്. 28 ദിവസങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന കാലഘട്ടത്തെ ഒരു [[ആർത്തവചക്രം]] എന്നറിയപ്പെടുന്നു. അതായത് ഓരോ 28 ദിവസം കൂടുമ്പോഴും ആർത്തവം ഉണ്ടാകുന്നു. ശരീരത്തിലെ [[ഈസ്ട്രജൻ|ഈസ്ട്രജൻ,]] [[പ്രൊജസ്റ്റിറോൺ]] തുടങ്ങിയ സ്ത്രീ ഹോർമോണുകളുടെ പ്രവർത്തന ഫലമായാണ് ആർത്തവം ഉണ്ടാകുന്നത്. പല സ്ത്രീകൾക്കും ആർത്തവ സമയത്ത് മിതമായ വയറു വേദന, ശരീര വേദന, അസ്വസ്ഥത, ക്ഷീണം, മൂട് വ്യത്യാസങ്ങൾ (ഉദാഹരണത്തിന് കോപം, [[വിഷാദം]]) തുടങ്ങിയവ അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്. എന്നാൽ നിത്യ ജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന രീതിയിൽ അമിതമായ വേദന, അമിത രക്തസ്രാവം എന്നിവ അനുഭവപ്പെട്ടാൽ ഉടനെ ചികിത്സ തേടേണ്ടതാണ്. ഇവയിൽ പലതിനും ഇന്ന് ഫലപ്രദമായ ചികിത്സ ലഭ്യമാണ്. സാധാരണ ഗതിയിൽ സ്ത്രീകളിൽ 45-55 വയസിനുള്ളിൽ [[ആർത്തവവിരാമം]] (മെനോപോസ്/ Menopause) എത്തുന്നത് വരെ ആർത്തവം തുടരുന്നു. അപൂർവം ചിലർക്ക് 45 വയസിന് മുൻപും 55 വയസിന് ശേഷവും ആർത്തവം നിലയ്ക്കാറുണ്ട്. മെനോപോസ് എത്തുന്നതോട് കൂടി സ്ത്രീ ഹോർമോണുകളുടെ ഉത്പാദനം കുറയുകയും ആർത്തവം നിലയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ആർത്തവം ഉണ്ടായി എന്നത് കൊണ്ട് മാത്രം കൗമാരക്കാരിയായ ഒരു പെൺകുട്ടി [[ഗർഭധാരണം|ഗർഭധാരണത്തിനോ,]] [[പ്രസവം|പ്രസവത്തിനോ]], [[ലൈംഗികബന്ധം|ലൈംഗികബന്ധത്തിനോ]] ശാരീരികമായോ മാനസികമായോ പക്വത നേടാറില്ല. [[ഗർഭപാത്രം|ഗർഭപാത്രത്തിന്റെ]] വളർച്ച പൂർത്തിയാകാനും, [[ഹോർമോൺ]] ഉത്പാദനം മെച്ചപ്പെടാനും, ആർത്തവം ക്രമമാകാനും, അണ്ഡവിസർജനം അഥവാ ഓവുലേഷൻ ഉണ്ടാകാനും, ലൈംഗികബന്ധത്തിനും, [[പ്രത്യുൽപ്പാദനം|പ്രത്യുൽപ്പാദനത്തിന്]] പാകമാകാനും, മാനസികപക്വത ഉണ്ടാകാനും, ഒരു കുട്ടിയെ പ്രസവിച്ചു വളർത്താനുള്ള ശേഷി ഉണ്ടാകാനും പിന്നേയും ധാരാളം വർഷങ്ങൾ എടുക്കാറുണ്ട്. (അതുകൊണ്ട് തന്നെ കൗമാര ഗർഭധാരണം ലോകാരോഗ്യ സംഘടന പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നില്ല) ആർത്തവം, ആർത്തവവിരാമം എന്നിവയെപ്പറ്റി ശാസ്ത്രീയമായ അവബോധം ഇന്നും പലർക്കുമില്ല. എന്നാൽ പല വിദേശ രാജ്യങ്ങളിലും ഇതേപറ്റി കൃത്യമായ ബോധവൽക്കരണം വിദ്യാഭ്യാസ പദ്ദതി, ആരോഗ്യ വകുപ്പ് എന്നിവ മുഖേന ശാസ്ത്രീയമായി നടത്താറുണ്ട്. == പദപരിചയം == *ആർത്തവം (Menstruation) *[[ആർത്തവചക്രം]] (Menstrual Cycle) *[[ആർത്തവചക്രവും സുരക്ഷിതകാലവും]] *ശരിയായ ആർത്തവം (Eumenorrhoea) *വേദനയോടു കൂടിയ ആർത്തവം (Dysmenorrhoea) *അടുത്തടുത്തുണ്ടാകുന്ന ആർത്തവം (Polymenorrhoea) *[[എൻഡോമെട്രിയം]] *[[അണ്ഡം]] *അണ്ഡവിസർ‌ജനം (Ovulation) *ആർത്തവം നിലയ്ക്കുക (Amenorrhea) *[[ആർത്തവവിരാമം]] (Menopause) *[[ഗർഭപാത്രം]] *[[അണ്ഡം]] *[[ഈസ്ട്രജൻ]] *[[യോനീ വരൾച്ച]] *[[വജൈനിസ്മസ്]] [[യോനീസങ്കോചം|(യോനീസങ്കോചം)]] *[[സ്ത്രീ ലൈംഗിക ഉത്തേജന വൈകല്യം]] *[[ഗർഭധാരണം]] *[[പ്രസവം]] *[[ഗർഭനിരോധന രീതികൾ]] *[[കുടുംബാസൂത്രണം]] *[[പ്രത്യുത്പാദനേന്ദ്രിയ വ്യൂഹം]] *[[ലൂബ്രിക്കന്റ് ജെല്ലി]] == ആർത്തവചക്രം == {{main|ആർത്തവചക്രം }} ഒരു ആർത്തവചക്രത്തിന്റെ (Menstrual Cycle) ദൈർഘ്യം സാധാരണ ഗതിയിൽ 28±7 ദിവസങ്ങൾ ആണ്. ആർത്തവചക്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും അനുഭവവേദ്യമാകുന്ന ഭാഗമാണ് ''ആർത്തവം''. ആർത്തവചക്രം കണക്കാക്കുന്നത് ആർത്തവരക്തം പോക്കിന്റെ ആദ്യ ദിനം മുതലാണ്, അഥവാ ഗർഭപാത്രത്തിന്റെ പഴയ ഉൽപാളി വിസ്സർജ്ജിക്കുന്ന ദിനം മുതൽ. ഈ സമയം മുതൽ അടുത്ത ഓവുലേഷൻ (Ovulation) അഥവാ അണ്ഡവിസർജനത്തിന് ശരീരം തയ്യാറെടുക്കുന്നു. അതിനാൽ, ഒരു ആർത്തവത്തിന്റെ ആദ്യ ദിനം മുതൽ അടുത്ത ആർത്തവത്തിന് തൊട്ടു മുമ്പ് വരെയുള്ള കാലയളവിൽ ഗർഭപാത്രത്തിലും ശരീരത്തിൽ പൊതുവെയും ഉണ്ടാകുന്ന ക്രമമായ മാറ്റങ്ങളെ ഒരു ആർത്തവചക്രം എന്നു കണക്കാക്കുന്നു. ആർത്തവത്തിന്റെ ആരംഭം ശരീരത്തിലെ [[ഹോർമോൺ]] വ്യതിയാനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. ആർത്തവത്തിന് ശേഷമുള്ള ആദ്യത്തെ കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾ യോനി പൊതുവേ വരണ്ടു കാണപ്പെടാറുണ്ട്. ഇതിനെ ‘ഡ്രൈ ഡേയ്‌സ് അഥവാ വരണ്ട ദിവസങ്ങൾ’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇക്കാരണത്താൽ [[യോനീ വരൾച്ച]] സ്വാഭാവികമാണ്. ഈ സമയത്ത് ലൈംഗികബന്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടുക ആണെങ്കിൽ ബുദ്ധിമുട്ട് ഒഴിവാക്കാൻ ചിലപ്പോൾ കേവൈ ജെല്ലി പോലെയുള്ള ഒരു [[ലൂബ്രിക്കന്റ് ജെല്ലി]] ഉപയോഗിക്കേണ്ടതായി വന്നേക്കാം. [[ഗർഭം|ഗർഭകാലത്തും]] മുലയൂട്ടുന്ന കാലയളവിലും ആർത്തവം താൽക്കാലികമായി നിലയ്ക്കുന്നു. ആർത്തവം പുനരാരംഭിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ മുലയൂട്ടുന്ന കാലയളവിൽ ഗർഭിണിയാവനുള്ള സാധ്യത കുറവാണ്<ref>{{Cite web|url=https://www.bing.com/search?q=menstral+cycle&cvid=03a344c0e23a47b29309cc0cc28a7b05&aqs=edge..69i57j0l8.4580j0j1&pglt=41&FORM=ANNAB1&PC=HCTS#|title=menstral cycle - തിരയുക|access-date=2022-05-19}}</ref> === ആർത്തവവും അണ്ഡവിസർ‌ജനവും === കൗമാരപ്രായത്തിൽ ആർത്തവം ആരംഭിച്ചാലും അണ്ഡവിസർജനം നടക്കാൻ പിന്നേയും വർഷങ്ങൾ എടുത്തേക്കാം. ഏതാണ്ട് പതിനെട്ടു വയസോടെയാകും മിക്കവരിലും അണ്ഡവിസർജനം, ഹോർമോൺ നില എന്നിവയൊക്കെ ക്രമമാകുന്നത്. ഇത് [[ഗർഭധാരണം]] എന്ന പ്രക്രിയയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ഓരോ ആർത്തവചക്രത്തിലും അണ്ഡവിസർ‌ജനം അഥവാ ഓവുലേഷൻ (Ovulation) നടക്കാറുണ്ട്. 28 ദിവസമുള്ള ഒരു ആർത്തവചക്രത്തിൻറെ ഏതാണ്ട് പകുതിയോടെ അതായത് ഏകദേശം 14-ലാം ദിവസത്തോടടുത്താകും അണ്ഡവിസർ‌ജനം (Ovulation) നടക്കുക. ആർത്തവം തുടങ്ങിയ ദിവസം ഒന്ന് എന്ന് കണക്കാക്കിയാൽ ഒന്പതാം ദിവസത്തിനും പതിനെട്ടാം ദിവസത്തിനും ഇടയിലാകും ഓവുലേഷൻ സാധ്യത കൂടുതൽ. ഈസ്ട്രജൻ പോലെയുള്ള സ്ത്രീ ഹോർമോണുകൾ ഈ സമയത്ത് ശരീരത്തിൽ കൂടുതലായി ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സമയത്ത് വളർച്ചയെത്തിയ അണ്ഡം ബീജസംയോഗത്തിന് തയ്യാറായിരിക്കും. [[ലൈംഗിക ബന്ധം]] നടന്നാൽ ഗർഭധാരണം നടക്കാൻ ഏറ്റവും കൂടുതൽ സാധ്യതയുള്ള ദിവസങ്ങൾ കൂടിയാണ് ഇത്. അതിനാൽ കുട്ടികളെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഗർഭധാരണത്തിന് പറ്റിയ സമയം കൂടിയാണ് ഇത്. ശരീര താപനിലയിൽ നേരിയ വർധന, യോനിയുടെ ഉൾഭാഗത്തു നിന്നും കൂടുതലായി നേർത്ത സ്രവങ്ങൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുക തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങളും കണ്ടേക്കാം. ആർത്തവചക്രത്തിന്റെ ഏകദേശം മധ്യത്തിലായി വരുന്ന അണ്ഡവിസർജനം അഥവാ ഓവുലേഷന്റെ സമയത്ത് [[രതിസലിലം]] അഥവാ ലൂബ്രിക്കേഷൻ സ്രവങ്ങൾ കൂടുതലായി ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുവാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. [[ഗർഭം]] ധരിക്കാൻ കൂടുതൽ സാധ്യതയുള്ള ഈ സമയത്ത് [[ഗർഭനിരോധന രീതികൾ]] അഥവാ [[കുടുംബാസൂത്രണം|കുടുംബാസൂത്രണ മാർഗങ്ങൾ]] ഒന്നുമില്ലാതെ [[ലൈംഗികബന്ധം|ലൈംഗികബന്ധത്തിലേർപ്പെട്ടാൽ]] ഗർഭധാരണം നടന്നേക്കാം. ഇതോടെ ആർത്തവം താത്കാലികമായി നിലയ്ക്കുന്നു. മറ്റ് ദിവസങ്ങളിൽ ഗർഭധാരണം നടക്കാൻ ഉള്ള സാധ്യത കുറവായിരിക്കും. എന്നാൽ കൃത്യമായ [[ആർത്തവചക്രം]] ഉള്ള സ്ത്രീകൾക്ക് മാത്രമേ അണ്ഡവിസർ‌ജനം ശരിയായി നിർണ്ണയിക്കാൻ സാധിക്കുകയുള്ളൂ. അതും ചിലപ്പോൾ രണ്ടോ മൂന്നോ ദിവസം മാറാറുണ്ട്. സ്ത്രീ ശരീരത്തിൽ എത്തുന്ന പുരുഷബീജങ്ങൾ കുറച്ചു ദിവസം ആരോഗ്യത്തോടെ ഉണ്ടാവുകയും അണ്ഡവുമായി യോജിച്ചു ഗർഭം ധരിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. <ref>{{Cite web|url=http://americanpregnancy.org/getting-pregnant/understanding-ovulation/|title=Understanding Ovulation|access-date=|last=|first=|date=|website=|publisher=}}</ref> ==ആർത്തവവും ശുചിത്വവും== ആർത്തവ ദിനങ്ങളിൽ ഗർഭാശയഗളം തുറന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ അണുക്കൾക്ക് [[ഗർഭപാത്രം|ഗർഭപാത്രത്തിലേക്കും]] ഇടുപ്പറയിലേക്കും സ്വതന്ത്രമായി കയറിപ്പോകാനുള്ള സാഹചര്യമൊരുക്കാം. അണുനാശകമായ അസിഡിക് അന്തരീക്ഷം മാറി [[യോനി|യോനീ ഭാഗത്ത്‌]] ക്ഷാരാവസ്ഥ വരും. ഇതും അണുബാധയ്ക്കുള്ള സാധ്യത കൂട്ടും. സ്ത്രീകളിലുണ്ടാകുന്ന മൂത്രനാളി അണുബാധകളുടെ ഒരു പ്രധാനകാരണം ആർത്തവദിനങ്ങളിൽ വേണ്ടത്ര ശുചിത്വം പാലിക്കാത്തതാണ്. ആർത്തവ സമയത്ത് ശരീരശുചിത്വം, പ്രത്യേകിച്ചും യോനിശുചിത്വം, കൃത്യ സമയത്ത് പാഡ് മാറ്റുക എന്നിവ വളരെ അത്യാവശ്യമാണ്. കാരണം അണുബാധയ്ക്ക് ഏറെ സാധ്യതയുള്ള സമയമാണിത്. യോനിഭാഗം കഴുകുന്നതും, സാനിറ്ററി വസ്തുക്കൾ മാറ്റുന്ന ആവൃത്തി മുതൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന സാനിറ്ററി വസ്തുക്കളിൽ വരെ ഏറെ ശ്രദ്ധ വേണ്ട സമയമാണിത്. യോനിഭാഗത്തു വീര്യം കൂടിയ സോപ്പ്, ബോഡിവാഷ്, പെർഫ്യൂം തുടങ്ങിയവ ഉപയോഗിക്കുന്നതും നിശ്ചിത ഇടവേളകളിൽ പാഡ് മാറ്റാതിരിക്കുന്നതും ചൊറിച്ചിൽ, ചുണങ്ങ്, ഫംഗസ് ഇൻഫെക്ഷൻ, മൂത്രാശയ അണുബാധ പോലുള്ള പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് സാധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. മറ്റൊന്ന് യോനീ ഭാഗത്തെ രോമങ്ങൾ പാഡ് അല്ലെങ്കിൽ നാപ്കിൻ ഉപയോഗിക്കുന്നവർക്ക് ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാക്കുക ആണെങ്കിൽ അവ ആർത്തവത്തിന് മുൻപ് ഒരു വൃത്തിയുള്ള കത്രിക അല്ലെങ്കിൽ ട്രിമ്മർ ഉപയോഗിച്ചു നീളം കുറച്ചു നിർത്താവുന്നതാണ്. ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട കാര്യം യോനീ ഭാഗത്തെ രോമങ്ങൾ ഷേവ് ചെയ്യുക, ഹെയർ റിമൂവൽ ക്രീം ഉപയോഗിച്ച് നീക്കം ചെയ്യുക തുടങ്ങിയവ ഒഴിവാക്കുക എന്നതാണ്. അണുബാധ തടയുക, ഗുഹ്യ ചർമത്തിന്റെ സംരക്ഷണം എന്നിവയാണ് ഗുഹ്യ രോമത്തിന്റെ ധർമ്മം. കാരണം ലോലമായ ഗുഹ്യ ചർമത്തിൽ ഷേവ് ചെയ്യുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന സൂക്ഷ്മമായ മുറിവുകളിലൂടെ രോഗാണു ബാധകൾ പകരാനുള്ള സാധ്യത കണക്കിലെടുത്താണ് ഇങ്ങനെ പറയുന്നത്.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/hygiene/about/menstrual-hygiene.html|title=Healthy Habits: Menstrual Hygiene|last=CDC|date=2025-03-18|publisher=U.S. Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us}}</ref> ആർത്തവ ശുചിത്വം പാലിക്കാത്തത് ശരീര ദുർഗന്ധത്തിന് കാരണമാകും. വായുവും ബാക്ടീരിയയും സമ്പർക്കത്തിൽ വരുന്ന രക്തവും ആർത്തവ കലകളും വിഘടിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രത്യേക ദുർഗന്ധം ഉണ്ടാകാം. കാരണം യോനിയിലെ ബാക്ടീരിയകൾ രക്തത്തെയും മറ്റ് ദ്രാവകങ്ങളെയും വിഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് വോലറ്റൈൽ സൾഫർ സംയുക്തങ്ങളും അമിനുകളും എന്നറിയപ്പെടുന്ന ദുർഗന്ധം വമിക്കുന്ന ജൈവ സംയുക്തത്തിന് കാരണമാകും. മാത്രമല്ല, സമ്മർദ്ദവും വിയർപ്പും അത്തരം ശരീര ദുർഗന്ധം വർദ്ധിപ്പിക്കും. ഈ സമയത്ത് ലൈംഗിക ബന്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നത് ഒഴിവാക്കുക അധികം ബന്ധപ്പെടുക ആണെങ്കിൽ അണുബാധ കണക്കിലെടുത്ത് പുരുഷൻ [[കോണ്ടം]] ഉപയോഗിക്കുന്നതാണ് നല്ലത്. ആർത്തവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആരോഗ്യകരമായ അറിവുകൾ സ്കൂൾതലം മുതൽക്കേ എല്ലാ കുട്ടികൾക്കും പകർന്നു കൊടുക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്. ശാസ്ത്രീയമായ [[ലൈംഗിക വിദ്യാഭ്യാസം|ലൈംഗിക വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ]] അഭാവം അഥവാ [[ലൈംഗികവും പ്രത്യുൽപാദനപരവുമായ ആരോഗ്യം|ലൈംഗികവും പ്രത്യുൽപാദനപരവുമായ ആരോഗ്യ ബോധവൽക്കരണം]] എന്നതിന്റെ അഭാവം തന്നെയാണ് ഇത്തരം അറിവുകൾ ആളുകൾക്ക് ലഭ്യമാകാതിരിക്കാനുള്ള പ്രധാന കാരണം.<ref>{{Cite web|url=https://www.bing.com/search?q=menstration&cvid=1a640b3218c74c23bbc52e70e56fa2fd&aqs=edge..69i57j0l8.5552j0j1&pglt=41&FORM=ANNAB1&PC=HCTS#|title=menstration - തിരയുക|access-date=2022-05-19}}</ref> ==ആർത്തവവും ലൈംഗികബന്ധവും== ലൈംഗികബന്ധം വഴി ആർത്തവം ഉണ്ടാക്കാതെ അവസ്ഥയെ ആണ് കുളി തെറ്റുക എന്ന പരാമര്ശിക്കപ്പെടുന്നത്, ശരീരം ഊർവ്വരമായിരുന്നപ്പോൾ ഗർഭധാരണം സംഭവിച്ചു എന്നാണ് അതിന്റെ അർഥം. ആർത്തവ സമയത്ത് ശരിയായ ശുചിത്വം പാലിച്ചാൽ ലൈംഗിക ബന്ധത്തിലേർപ്പെടുന്നത് ആരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾക്കിടയാക്കുകയില്ല. സ്ത്രീയുടെ ശാരീരിക മാനസിക ആരോഗ്യം കൂടി കണക്കിലെടുക്കണമെന്ന് മാത്രം. എന്നാൽ ഈ സമയത്ത് അണുബാധ ഉണ്ടാവാനുള്ള സാദ്ധ്യത കൂടുതലാണ്. സാധാരണ ഗതിയിൽ അമ്ലഗുണമുള്ള യോനിയിലെ പിഎച്ച് ആർത്തവ സമയത്ത് ഉയർന്നിരിക്കും. ഗർഭാശയമുഖം (സർവിക്സ്) പതിവിലും താഴ്ന്ന സ്ഥാനത്തായിരിക്കും കാണപ്പെടുന്നത്, എന്ടോമെട്രിയം എന്ന ഗർഭാശയത്തിന്റെ ഉൾപ്പാളി ഇളകിയ നിലയിലായിരിക്കും, ഗർഭാശയത്തിലേയ്ക്ക് തുറക്കുന്ന ഭാഗം രക്തത്തെ പുറന്തള്ളാൻ കുറച്ചൊന്നു വികസിച്ചായിരിക്കും കാണപ്പെടുന്നത്. ഇക്കാരണങ്ങളാൽ പുറമേ നിന്നുള്ള രോഗാണുക്കൾ നേരിട്ട് ശരീരത്തിനുള്ളിലേക്ക് കടക്കാനുള്ള സാധ്യത വളരെ കൂടുതലായിരിക്കും, പ്രത്യേകിച്ച് പങ്കാളിക്ക് ലൈംഗിക ബന്ധത്തിലൂടെ പകരുന്ന രോഗാണുബാധകൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ സ്ത്രീയിലേക്ക് ഇവ വേഗം പടരാം. അതിനാൽ ഗർഭനിരോധന ഉറ (Condom), ചിലതരം മെൻസ്ട്രൽ കപ്പുകൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ചു കൊണ്ടുള്ള സുരക്ഷിതമായ ലൈംഗികബന്ധം മാത്രമേ ഈ സമയത്ത് പാടുള്ളു. അല്ലെങ്കിൽ അണുബാധ പകരാം. സ്ത്രീകൾക്കുള്ള ഉറയും അണുബാധ തടയാൻ ഫലപ്രദമാണ്. ഈ സമയത്ത് ലൈംഗിക ശുചിത്വം പാലിക്കുകയും പങ്കാളികൾ ഇരുവരും ശാരീരിക ബന്ധത്തിന് മുൻപും ശേഷവും ലൈംഗികാവയവങ്ങൾ ശുദ്ധജലത്താൽ കഴുകി വൃത്തി ആക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടത് ആവശ്യമാണ്. ഇത് കണക്കിലെടുത്ത് ആർത്തവ സമയത്ത് സംഭോഗം ഒഴിവാക്കുന്നത് സാധാരണമാണ് <ref>[http://www.beautyepic.com/facts-and-myths-about-menstruation/ മാനസികാവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള വസ്തുതകളും മിഥ്യയും]</ref>. എന്നാൽ ഈ സമയത്ത് വേഴ്ചയിലേർപ്പെടുന്നത് ആർത്തവരക്തസ്രാവം പെട്ടെന്ന് നിലയ്ക്കാനോ വേഗത്തിലാക്കാനോ കാരണമായേക്കാം. [[രതിമൂർച്ഛ|രതിമൂർച്ഛയിലെത്തുന്നത്]] ഗർഭാശയം സങ്കോചിച്ച് എൻഡോമെട്രിയൽ ആവരണത്തെ പുറന്തള്ളുന്നത് എളുപ്പത്തിലാക്കുമെന്നും, വേദന കുറയ്ക്കുമെന്നും പഠനങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നു, സ്വയംഭോഗം അല്ലെങ്കിൽ ഭഗശിശ്നിക ഉത്തേജനത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന രതിമൂർച്ഛ ഇക്കാര്യത്തിൽ ഗുണകരമാണ്.<ref>{{cite web|title=WAYS TO SHORTEN A MENSTRUAL CYCLE|url=http://www.livestrong.com/article/179464-ways-to-shorten-a-menstrual-cycle}}</ref> ==ആർത്തവത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഉപയോഗിക്കാവുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ== ആർത്തവരക്തം വസ്ത്രങ്ങളിലും മറ്റും പറ്റി അഴുക്കാകാതിരിക്കാൻ പല സംവിധാനങ്ങളുമുണ്ട്. സ്വകാര്യഭാഗങ്ങൾ ഇടയ്ക്ക് ശുദ്ധജലത്താൽ വൃത്തിയാക്കാവുന്നതാണ്. ===വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കാവുന്നവ=== {{double image |1=right |2=Coupe-menstruelle.jpg |3={{#expr: (150 * 591 / 713) round 0}} |4=Clothpad.jpg |5={{#expr: (150 * 320 / 216) round 0}} |6=[[ആർത്തവരക്ത ശേഖരണി|മെൻസ്ട്രുവൽ കപ്പ്]] |7=[[Cloth menstrual pad|മെൻസ്ട്രുവൽ പാഡ്]] |8=മെൻസ്ട്രുവൽ കപ്പ് |9=മെൻസ്ട്രുവൽ പാഡ്}} * [[Cloth menstrual pad|വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കാവുന്ന തുണി, പാഡ്]] — കോട്ടൻ കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ പാഡുകൾ വീണ്ടും കഴുകി ഉപയോഗിക്കാറൂണ്ട്. ആർത്തവകാലത്ത് ഉപയോഗിക്കുവാൻ വൃത്തിയുള്ള സാനിറ്ററി പാഡുകൾ ഇന്നു ലഭിക്കും. പാഡുകളാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നതെങ്കിൽ ഇടയ്ക്കിടെ പാഡുകൾ മാറ്റണം. *[[ആർത്തവരക്ത ശേഖരണി|മെൻസ്ട്രുവൽ കപ്പുകൾ]] — മണിയുടെ ആകൃതിയിലുള്ള ഒരുപകരണം. മെഡിക്കൽ ഗ്രേഡ് സിലിക്കോണിൽ നിർമ്മിച്ച ചെറിയ, ഫ്ലെക്സിബിൾ ബെൽ ആകൃതിയിലുള്ള ഒരു ഉപകരണം. ടാമ്പൂണിനെ പോലെയോ അല്ലെങ്കിൽ [[സ്ത്രീകൾക്കുള്ള കോണ്ടം]] പോലെയോ [[യോനി|യോനിയുടെ]] (Vagina) ഉള്ളിൽ ഇടുന്നു. രക്തം ആഗിരണം ചെയ്യുന്നതിന് പകരം ഈ കപ്പ് ശേഖരിക്കുന്നു (collects). മെഡിക്കൽ നിലവാരത്തിലുള്ള സിലിക്കൺ കൊണ്ടാണ് ഇവ നിർമിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിനെ പീരീഡ് കപ്പ് എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. പ്രസവിച്ചവർക്കും പ്രസവിക്കാത്തവർക്കും കൗമാര പ്രായക്കാർക്കും ഇവ ഒരുപോലെ ഉപയോഗിക്കാം. പന്ത്രണ്ട് മണിക്കൂർ വരെ തുടർച്ചയായി ഒരു കപ്പ് ഉപയോഗിക്കാൻ സാധിക്കും. ഇവ ചെറുതും വലുതുമായ പല വലിപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാണ്. ഓരോരുത്തർക്കും സൗകര്യപ്രദമായവ തിരഞ്ഞെടുക്കാം. കപ്പ് നിറഞ്ഞാൽ ഇതിൽ ശേഖരിക്കപ്പെട്ട രക്തം കളഞ്ഞ ശേഷം വെള്ളം കൊണ്ട് കഴുകി വീണ്ടും ഉള്ളിലേക്ക് വയ്ക്കാം. ഒരു കപ്പ് പത്ത് വർഷം വരെ ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ ഇത് ലാഭകരമാണ്. എല്ലാത്തവണയും ഇവ അണുവിമുക്തമാക്കേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്. അതിനായി ഓരോ ആർത്തവത്തിന് ശേഷവും (മാസം തോറും) സോപ്പിട്ടു കഴുകി കപ്പ് ഉണക്കി സൂക്ഷിക്കാം. ശരിയായി ഉപയോഗിച്ചാൽ ആർത്തവ കാലത്ത് ഏറ്റവും സുരക്ഷിതവും സൗകര്യപ്രദവും ആണ്‌ മെൻസ്ട്രൽ കപ്പ്. പാഡും മറ്റും ഉപയോഗിക്കുന്നത് കൊണ്ടുള്ള ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ ഇതിലൂടെ മറികടക്കാം. ഇവ ഉപയോഗിക്കുന്നത് കൊണ്ട് യോനിയുടെ വ്യാസം വർധിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ഇത് [[ലൈംഗികബന്ധം|ലൈംഗികബന്ധത്തിനെ]] ബാധിക്കുന്നില്ല. സാധാരണ ഗതിയിൽ മെൻസ്ട്രൽ കപ്പ് ഉപയോഗിക്കുന്നത് കൊണ്ട് യാതൊരുവിധ അസ്വസ്ഥതയും ഉണ്ടാകാറില്ല. ശരിയായ രീതിയിൽ ഉപയോഗിച്ചാൽ ഇതിന്‌ പാർശ്വഫലങ്ങളും തീരെയില്ല. ഇത്തരം ഒരു കപ്പ് ഉപയോഗിക്കുന്ന കാര്യം തന്നെ പലപ്പോഴും സ്ത്രീകൾക്ക് അനുഭവപ്പെടാറില്ല. ഇത് ധരിച്ചുകൊണ്ട് കായിക വിനോദങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നതിനോ, യാത്ര ചെയ്യുന്നതിനോ, നീന്തൽ, [[നൃത്തം]] പോലെയുള്ള കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നതിനോ ബുദ്ധിമുട്ടില്ല. അത്രമേൽ മെച്ചപ്പെട്ടതാണ് ഈ ചെറിയ ഉപകരണം. മാത്രമല്ല ആർത്തവ രക്തം ശരീരത്തിന് പുറത്തേക്ക് വരാത്തതിനാൽ കൂടുതൽ ഗുണകരമാണ് ഈ സംവിധാനം. എന്നാൽ 12 മണിക്കൂറിൽ കൂടുതൽ തുടർച്ചയായി ഇവ ഉപയോഗിക്കുന്നത് ഒരിക്കലും നല്ലതല്ല. മിക്കപ്പോഴും കൗമാരക്കാർക്കും, പ്രസവിക്കാത്ത സ്ത്രീകൾക്കും ചെറിയ ആർത്തവ കപ്പാണ് അനുയോജ്യമെങ്കിൽ, പ്രസവം കഴിഞ്ഞവർക്ക് ഏകദേശം ഒരു മീഡിയം വലുപ്പമുള്ള കപ്പായിരിക്കും യോജിക്കുക. വ്യക്തിപരമായി ഇത് ചിലപ്പോൾ മാറാറുണ്ട്. അതിനാൽ സ്ത്രീകൾ തങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമായ കപ്പ് തന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കണം. ആദ്യമായി മെൻസ്ട്രൽ കപ്പ് ഉപയോഗിക്കുന്നവർക്ക് ആർത്തവമില്ലാത്ത സമയത്ത് ഇവ ഉപയോഗിക്കുന്ന രീതി സ്വയം പരിശീലിച്ചു നോക്കാവുന്നതാണ്. മെൻസ്ട്രൽ കപ്പ് യോനിയിലേക്ക് കടത്തിവെക്കാൻ ചെറിയ ബുദ്ധിമുട്ട് ഉള്ളവർക്ക് വഴുവഴുപ്പ് നൽകുന്ന ഒരു നല്ല [[ലൂബ്രിക്കന്റ് ജെല്ലി]]യുടെ (ഉദാഹരണത്തിന്: കേവൈ ജെല്ലി, ഡ്യുറക്സ്, മൂഡ്സ് തുടങ്ങിയവ) സഹായത്താൽ അത് എളുപ്പത്തിൽ ചെയ്യാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ [[യോനീസങ്കോചം]] അഥവാ [[വജൈനിസ്മസ്]] (Vaginismus) എന്ന അവസ്ഥ ഉള്ളവർക്ക് മെൻസ്ട്രൽ കപ്പ് ഉപയോഗിക്കാൻ പലപ്പോഴും ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഇത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ ആരോഗ്യ വിദഗ്ദരുടെ സഹായം തെടാവുന്നതാണ്. ആർത്തവ കപ്പ് ഉപയോഗിക്കുന്നത് കൊണ്ട് [[കന്യാചർമ്മം]] നഷ്ടമാകും എന്നൊക്കെയുള്ള ചിലരുടെ ധാരണ തികച്ചും അശാസ്ത്രീയമാണ് എന്ന് ആരോഗ്യവിദഗ്ദർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. മെൻസ്ട്രൽ കപ്പ് (Menstrual Cup) ഒരു പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ ഉൽപ്പന്നം കൂടിയാണ്. *പ്രധാന ഗുണങ്ങൾ (Advantages): ദീർഘകാല ഉപയോഗം, 8–12 മണിക്കൂർ വരെ ഉപയോഗിക്കാം, ചെലവ് കുറവ്, ഒരു കപ്പ് 5–10 വർഷം വരെ ഉപയോഗിക്കാം, ഇത് പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദമാണ്, പ്ലാസ്റ്റിക് പാഡുകളും ടാമ്പൂണുകളും പോലെ മാലിന്യം ഉണ്ടാക്കുന്നില്ല, കുറഞ്ഞ ലീക്ക്, ശരിയായി ഇട്ടാൽ ലീക്ക് വളരെ കുറവ്, ഏറെ സുഖകരം, ഗന്ധം ഇല്ല, വരണ്ടതായി തോന്നില്ല തുടങ്ങിയവ. *ഇത് എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കാം? ആദ്യമായി തിരഞ്ഞെടുക്കൽ: സൈസ്: ചെറുത് (S ), മീഡിയം (M), വലുത് (L) എന്നിങ്ങനെ അളവുകൾ ഉണ്ട്. ആദ്യ ഉപയോഗം മുൻപ് ആവശ്യമെങ്കിൽ ആരോഗ്യ പ്രവർത്തകരോട് ചോദിച്ച് ശരിയായ സൈസ് തിരഞ്ഞെടുക്കുക. *2. ഇൻസെർട്ട് ചെയ്യൽ (Insertion): കൈകൾ നന്നായി കഴുകുക. കപ്പ് മടക്കി “C” അല്ലെങ്കിൽ “U” ആകൃതിയിൽ ആക്കുക. ഒരു കാൽ ഉയർത്തി, യോനിയിൽ 45 ഡിഗ്രി കോണിൽ താഴേക്ക് തിരിച്ച് ഇടുക. കപ്പ് ഉള്ളിൽ വന്നതിന് ശേഷം അടിഭാഗം തിരുകി അത് തുറക്കുക എന്ന് ഉറപ്പാക്കുക (സ്റ്റം പിടിച്ച് തിരിക്കാം). *3. നീക്കം ചെയ്യൽ (Removal): വയറിന് താഴെ ഭാഗത്ത് മസിൽ അയക്കുക. സ്റ്റം പിടിച്ച് താഴ്ന്ന ഭാഗം തൊട്ട് മടക്കി പുറത്തെടുക്കുക. ഇതിലെ ആർത്തവ രക്തം ടോയ്‌ലറ്റിൽ ഒഴിച്ച്, വെള്ളത്തിൽ കഴുകി വീണ്ടും ഇടാം. *4. വൃത്തിയാക്കൽ (ക്ലീനിങ്): ദിവസവും വെള്ളത്തിൽ കഴുകുക. *ഒരു ആർത്തവം കഴിഞ്ഞാൽ: തിളപ്പിച്ച വെള്ളത്തിൽ 5–7 മിനിറ്റ് വേവിക്കുക. അല്ലെങ്കിൽ സ്റ്റെറിലൈസ് ചെയ്യുക. *ആർക്കൊക്കെ ഉപയോഗിക്കാൻ പാടില്ല? ആദ്യമായി ആർത്തവം ആരംഭിക്കുന്നവർക്ക് (കാരണം പ്രാക്ടീസ് ആവശ്യം). യോനി അണുബാധ (ഇൻഫെക്ഷൻ) ഉള്ളവർ. [[കോപ്പർ ഐ.യു.ഡി]] (ഉദാഹരണം: കോപ്പർ ടി) പോലെയുള്ള IUD (intrauterine device) [[കുടുംബാസൂത്രണം|കുടുംബാസൂത്രണ മാർഗങ്ങൾ]] അഥവാ [[ഗർഭനിരോധന രീതികൾ]] ഉപയോഗിക്കുന്ന ചിലരിൽ ഡോക്ടറുടെ ഉപദേശം ആവശ്യം. *സാധാരണ പ്രശ്നങ്ങളും & പരിഹാരങ്ങളും: ലീക്ക് ആകുന്നു → സൈസ് തെറ്റായിരിക്കാം അല്ലെങ്കിൽ ഇത് പൂർണമായി തുറന്നിട്ടില്ല. ഉള്ളിലേക്ക് വയ്ക്കുമ്പോൾ വേദന → റിലാക്സ് ചെയ്ത് ഇടുക, വെള്ളം അടിസ്ഥാനമാക്കിയ [[ലൂബ്രിക്കന്റ് ജെല്ലി]] ഉപയോഗിക്കാം. (ഉദാഹരണത്തിന് കേവൈ ജെല്ലി, ഡ്യുറക്സ്, മൂഡ്സ് തുടങ്ങിയവ. ഇവ ഫാർമസിയിൽ ലഭ്യമാണ്.) എടുക്കാൻ പ്രയാസം → ശ്വസനം നിയന്ത്രിച്ച് മസിൽ അയക്കുക. <ref>{{Cite web|url=https://www.bing.com/search?q=menstral+pads+cups&cvid=1639d4bbca554447a304b823887be825&aqs=edge..69i57.6265j0j1&pglt=41&FORM=ANNAB1&PC=HCTS#|title=menstral pads cups - തിരയുക|access-date=2022-05-19}}</ref> *[[Sea sponge|സ്പോഞ്ച്]] — കടലിൽ നിന്ന് ശേഖരിക്കുന്ന സ്വാഭാവിക സ്പോഞ്ചുകൾ ടാമ്പോൺ മാതിരി യോനിക്കുള്ളിൽ ആർത്തവരക്തം വലിച്ചെടുക്കാനായി ധരിക്കാറുണ്ട്. *പാഡുള്ള പാന്റികൾ — അടിവസ്ത്രത്തിൽ ആർത്തവരക്തം വലിച്ചെടുക്കാനുദ്ദേശിച്ച് അധികപാളികൾ ചേർത്ത സംവിധാനം ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. *[[towel|തുണികൾ]] — രാത്രിയിൽ ഒരു വലിയ കഷണം തുണി ആർത്തവരക്തം ഒലിക്കാതിരിക്കാൻ തുടകൾക്കിടയിൽ ധരിക്കാറുണ്ട്. പാഡുകൾ വാങ്ങാൻ സാധ്യമല്ലാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ തുണി ഉപയോഗിക്കേണ്ടി വരികയാണെങ്കിൽ വൃത്തിയുള്ള തുണി തന്നെ ഉപയോഗിക്കണം. ഇവ നല്ല വെയിലിൽ കഴുകി ഉണക്കുന്നതും അണുബാധ ഉണ്ടാകാതെ സഹായിക്കും<ref>{{Cite web|url=https://www.bing.com/search?q=menstral+pads+cups&cvid=1639d4bbca554447a304b823887be825&aqs=edge..69i57.6265j0j1&pglt=41&FORM=ANNAB1&PC=HCTS#|title=menstral pads cups - തിരയുക|access-date=2022-05-19}}</ref>. ===ഡിസ്പോസബിൾ സംവിധാനങ്ങൾ=== {{double image |1=right |2=Instead cup.jpg |3={{#expr: (142 * 305 / 277) round 0}} |4=Sanitary towel 1.jpg |5={{#expr: (142 * 400 / 300) round 0}} |6=[[Menstrual cup|മെൻസ്ട്രുവൽ കപ്പ്]] |7=[[Sanitary napkin|ഡിസ്പോസബിൾ നാപ്കിൻ]] |8=ഡിസ്പോസബിൾ കപ്പ് |9=ഡിസ്പോസബിൾ നാപ്കിൻ}} [[File:Tampon.JPG|thumb|187px|right|[[Tampon|ടാമ്പോൺ]]]] {{-}} *[[Sanitary napkin|സാനിട്ടറി നാപ്കിനുകൾ]] — ചതുരാകൃതിയിലുള്ള ഈ സംവിധാനം ആർത്തവരക്തസ്രാവം വലിച്ചെടുക്കാനായി അടിവസ്ത്രത്തോട് ചേർത്ത് ധരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഇവയ്ക്ക് ചിറകുകളും "വിങ്സ്" ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ഈ ചിറകുകൾ അടിവസ്ത്രത്തിനു ചുറ്റും പൊതിഞ്ഞ് നാപ്കിൻ സ്ഥാനം മാറിപ്പോകാതെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. *[[Tampon|ടാമ്പോൺ]] — ഇവ യോനിക്കുള്ളിലേയ്ക്ക് കടത്തിവയ്ക്കുന്ന സിലിണ്ടർ ആകൃതിയുള്ള സംവിധാനങ്ങളാണ്. ആർത്തവരക്തം വലിച്ചെടുക്കുകയാണ് ഇവയും ചെയ്യുന്നത്. [[യോനീസങ്കോചം]] അഥവാ വാജിനിസ്മസ് (Vaginismus) എന്ന അവസ്ഥ ഉള്ളവർക്ക് ടാമ്പോൺ ഉപയോഗിക്കാൻ ചിലപ്പോൾ ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടാകാറുണ്ട്. *പാഡെറ്റുകൾ — യോനിക്കുള്ളിലായി ആർത്തവരക്തം വലിച്ചെടുക്കാനായി ധരിക്കുന്ന ചെറിയ പാഡുകൾ *ഉപേക്ഷിക്കാവുന്ന [[menstrual cups|മെൻസ്ട്രുവൽ കപ്പുകൾ]] <ref>{{Cite web|url=https://www.bing.com/search?q=napkins+tampoons&cvid=b1edd2373408481eadbfcc664e43f3ae&aqs=edge..69i57.5255j0j1&pglt=41&FORM=ANNAB1&PC=HCTS#|title=napkins tampoons - തിരയുക|access-date=2022-05-19}}</ref> == ആർത്തവവും ആരോഗ്യവും == ആർത്തവം തുടങ്ങുന്ന സമയത്ത് ഒരുമാസം അത് വരാതിരിക്കുന്നതോ, രണ്ടോ മൂന്നോ മാസം ഇടവിട്ട് വരുന്നതോ പ്രശ്‌നമുള്ള അവസ്ഥയല്ല. എന്നാൽ ഒരുമാസത്തിൽ തന്നെ രണ്ടോ അതിൽകൂടുതലോ തവണ മാസമുറ ഉണ്ടാകുന്നതും ആർത്തവങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള ദൈർഘ്യം കുറയുന്നതും ശ്രദ്ധിക്കണം. ഇമ്പ്ലാന്റ്, [[കോപ്പർ ഐ.യു.ഡി]] തുടങ്ങിയ [[ഗർഭനിരോധന രീതികൾ]] അഥവാ [[കുടുംബാസൂത്രണം|കുടുംബാസൂത്രണ മാർഗങ്ങൾ]] ഉപയോഗിക്കുന്ന സ്ത്രീകളിൽ ആർത്തവ രക്തസ്രാവം കുറയുകയോ അല്ലെങ്കിൽ നിലയ്ക്കുകയോ ചെയ്യാം അതുമല്ലെങ്കിൽ സ്പോട്ടിങ് മാത്രമായി ഉണ്ടാകാം. ഇത് തികച്ചും സ്വാഭാവികമാണ്. ആർത്തവ രക്തസ്രാവം കുറയ്ക്കാൻ വേണ്ടി ഇവ ഉപയോഗിക്കുന്നവരുമുണ്ട്. മേല്പറഞ്ഞ ഗർഭനിരോധന മാർഗങ്ങൾ പിൻവലിക്കുമ്പോൾ ആർത്തവം പഴയതുപോലെ തുടരുന്നു. ആർത്തവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഠിനമായ ആരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല. ചെറിയ ഒരു ശതമാനത്തിന് മാത്രമാണ് ഇത്തരം പ്രശ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്. ശരിയായ ചികിത്സ കൊണ്ടു ഇത് ഒരുപരിധിവരെ പരിഹരിക്കാനും സാധിക്കും. അമിതമായ രക്തസ്രാവം, ക്ഷീണം, തളർച്ച, വിളർച്ച എന്നിവയും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ആർത്തവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഉണ്ടാകുന്ന വേദനകൾക്ക് ആശ്വാസം നൽകുന്ന ചികിത്സകൾ ഇന്നു ലഭ്യമാണ്. അസഹ്യമായ വേദന ഉള്ള അവസരങ്ങളിൽ ഡോക്ടർമാർ നിർദേശിക്കുന്ന അളവിൽ വേദന സംഹാരികൾ കഴിക്കാവുന്നതാണ്. പരീക്ഷയുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ കടുത്ത വേദന കാരണം പഠിക്കുവാനും, പരീക്ഷ എഴുതുവാനും കഴിയാതെ വിഷമിക്കുന്ന കുട്ടികളുണ്ട്. ഇത്തരം അവസരങ്ങളിൽ വൈദ്യശാസ്ത്ര വിദഗ്ദരെ സമീപിക്കാം. ആർത്തവകാലത്ത് ചില പെൺകുട്ടികൾക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന കാൽകഴപ്പ്, തലവേദന, ക്ഷീണം എന്നിവയ്ക്ക് ഡോക്ടറെ കാണുന്നത് നല്ലതായിരിക്കും. ആർത്തവകാലത്ത് സാധാരണമായതും മിതമായതുമായ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നടത്താവുന്നതാണ്. എന്നാൽ അമിതമായ അദ്ധ്വാനവും, ഓടിക്കളിക്കുന്നതും കുറയ്ക്കുന്നത് നല്ലത്‌ ആണ്. അമിത രക്തസ്രാവമുള്ള ആദ്യ ദിവസങ്ങളിൽ ഇത് ഒഴിവാക്കാം. ===ആർത്തവ രക്തസ്രാവവും ഗർഭാശയ കാൻസറും=== സ്ത്രീകളിൽ ആർത്തവ സമയത്ത് അമിതമായ രക്തസ്രാവം ഉണ്ടാവുക ആണെങ്കിലോ അല്ലെങ്കിൽ മാസമുറ സമയത്ത് അല്ലാതെ രക്തസ്രാവം ഉണ്ടാകുമെങ്കിലോ അത് ഗർഭാശയ കാൻസർ ആകാം. ഇത്തരം പ്രശ്നം ഉണ്ടെങ്കിൽ ഒരു ഗൈനക്കോളജിസ്റ്റിനെ കണ്ടു ഉടനെ പരിശോധന നടത്തേണ്ടതാണ്. ആർത്തവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു സ്ത്രീകൾക്ക് ഇതേപറ്റി കൃത്യമായ ബോധവൽക്കരണം അനിവാര്യമാണ്. === ആർത്തവ ക്രമക്കേടും, തെറ്റുന്നതിനുള്ള കാരണങ്ങളും === ആദ്യ ആർത്തവത്തിന് ശേഷം ഓരോ 28 ദിവസം കൂടുമ്പോഴും [[ആർത്തവചക്രം]] ആവർത്തിക്കും. ഗർഭാശയത്തിലെ ആന്തരിക സ്തരമായ 'എന്ടോമെട്രിയം' രക്തവുമായി കലർന്ന് [[യോനി]] വഴി പുറന്തള്ളപ്പെടുന്ന ഈ പ്രക്രിയ ഓരോ മാസവും നാലോ അഞ്ചോ ദിവസം നീണ്ടു നിൽക്കും. ആരോഗ്യനില അനുസരിച്ചു ദിവസത്തിന്റെ എണ്ണത്തിൽ വ്യത്യാസം വരാം. എന്നാൽ ചിലരിൽ 35 ദിവസങ്ങൾക്ക് ശേഷവും ആർത്തവം സംഭവിക്കാതിരിക്കാറുണ്ട്. ഇതിനെ ക്രമം തെറ്റിയ ആർത്തവമായി കണക്കാക്കാം. പലപ്പോഴും [[ക്രമരഹിതമായ ആർത്തവം]] സംഭവിക്കുന്നതിനുള്ള കാരണങ്ങൾ ജീവിത ശൈലിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ചിലപ്പോൾ ഇത് മറ്റെന്തെങ്കിലും രോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണവുമാകാറുണ്ട്. അതിനാൽ ഇത്തരം അവസ്ഥകൾ കണ്ടെത്തി ക്രമമായ ആർത്തവം ഉറപ്പാക്കേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicoverhospitals.in/ml/articles/menstrual-irregularities|title=ആർത്തവ ക്രമക്കേടുകൾ: കാരണങ്ങൾ, ലക്ഷണങ്ങൾ, ചികിത്സ|last=ജ്യോത്സ്ന ടി.|first=ടീം മെഡിക്കോവർ|date=2024-07-25|publisher=മെഡിക്കോവർ ഹോസ്പിറ്റൽസ്}}</ref> <u>'''കാരണങ്ങൾ'''</u> # ഹോർമോൺ അസന്തുലിതാവസ്ഥ: സ്ത്രീ ഹോർമോണുകളായ [[ഈസ്ട്രജൻ]], പ്രോജസ്റ്ററോൺ എന്നിവയുടെ പ്രവർത്തനത്തിലെ ഏറ്റക്കുറച്ചിലുകൾ ആർത്തവം ക്രമരഹിതമാക്കും. # ഗർഭനിരോധന മാർഗങ്ങളുടെ ഉപയോഗം: ഗുളികകൾ പോലുള്ള ഗർഭനിരോധന മാർഗ്ഗങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നവരിൽ ക്രമരഹിതമായ ആർത്തവത്തിന് സാധ്യതയുണ്ട്. # മാനസിക സമ്മർദ്ദം: ക്രമരഹിത ആർത്തവത്തിനുള്ള പ്രധാന കാരണങ്ങളിലൊന്നാണ് അമിത മാനസിക സമ്മർദ്ദം. # ക്ഷീണവും തളർച്ചയും: ആർത്തവ സമയത്ത് ക്ഷീണവും തളർച്ചയും അനുഭവപ്പെടുന്നത് രക്തനഷ്ടവും ശരീരത്തിൽ അയൺ അഥവാ ഇരുമ്പിന്റെ കുറവ് മൂലവുമാണ്. ഇത് പരിഹരിക്കാൻ പോഷക സമൃദ്ധമായ ആഹാരം ആവശ്യമാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് അയൺ അടങ്ങിയ ആഹാരം ഈ സമയത്ത് പ്രത്യേകം തെരെഞ്ഞെടുത്ത് കഴിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. # പോഷകക്കുറവ്: സ്ത്രീകളുടെ ഭക്ഷണത്തിൽ ആവശ്യത്തിന് പോഷകങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്. വ്യത്യസ്ത ഭക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കേണ്ട പോഷക ഗുണങ്ങൾ ശരീരത്തിലെത്താത്തത് ആർത്തവം ക്രമരഹിതമാകുന്നതിനു കാരണമാകും. പോഷക സമൃദ്ധമായ ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നത് ആർത്തവം ക്രമപ്പെടുത്തും. സംസ്കരിച്ച ഭക്ഷണവും കൃത്രിമ ഭക്ഷണവും ഹോർമോൺ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ദോഷകരമായി ബാധിക്കുന്നു. ഇത് ആർത്തവചക്രത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തും. ഇതു പരിഹരിക്കാൻ നിങ്ങളുടെ ഭക്ഷണത്തിൽ പച്ചക്കറികൾ, പഴങ്ങൾ, ഉണങ്ങിയ പഴങ്ങൾ, മത്സ്യം, മുട്ട, ഇരുമ്പ് ധാരാളം അടങ്ങിയ മുരിങ്ങയില പോലെയുള്ള ഇലക്കറികൾ, ഈന്തപ്പഴം, ആട്ടിറച്ചി തുടങ്ങിയ ഭക്ഷണങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തുക. പ്രത്യേകിച്ച് സോയ ഉത്പന്നങ്ങൾ, പയർ വർഗ്ഗങ്ങൾ, ചണവിത്ത്, എള്ള്, ഒലിവ് ഓയിൽ, മാതളം, ആപ്പിൾ, ബദാം, തൈര് അഥവാ യോഗർട്ട് തുടങ്ങിയവ സ്ത്രീകളിലെ ഈസ്ട്രജൻ നില മെച്ചപ്പെടുത്തും. # ചിട്ടയായ വ്യായാമം: ഹോർമോണുകളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ പതിവായി വ്യായാമം ചെയ്യുന്നത് സഹായിക്കും. സ്ത്രീകൾക്ക് നടത്തം, ഓട്ടം, നൃത്തം, സൈക്ലിങ്, നീന്തൽ, അയോധന കലകൾ പോലുള്ള വ്യായാമങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടാം. വ്യായാമം ശരീരത്തിലെ രക്തയോട്ടം നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഇത് ആർത്തവചക്രം ക്രമപ്പെടുത്തും. എന്നാൽ അമിതമായ അധ്വാനം ഒഴിവാക്കണം<ref>{{Cite web|url=https://www.bing.com/search?q=irregular+menstration&qs=n&form=QBRE&msbsrank=6_7__0&sp=-1&pq=irregular+menstration&sc=13-21&sk=&cvid=4D77A227E4CB42C28FBA0E78E51286EA#|title=irregular menstration - തിരയുക|access-date=2022-05-19}}</ref>. ==ആർത്തവവിരാമം (Menopause)== ആർത്തവം നിലയ്ക്കുന്നതിനെ [[ആർത്തവവിരാമം]] അഥവാ മെനോപോസ് (Menopause) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. മിക്കവരിലും 45നും 55 വയസ്സിനും ഇടയ്ക്ക് (ശരാശരി 47-52 വയസ്) ഇത് സംഭവിക്കുന്നു. [[ഈസ്ട്രജൻ]] ഹോർമോൺ ഉത്പാദനക്കുറവ് ഉണ്ടാകുന്ന ഈ കാലഘട്ടം സ്ത്രീകളെ സംബന്ധിച്ച് ഏറെ ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ നിറഞ്ഞതാണ്. ശാരീരികവും മാനസികവുമായ [[ആരോഗ്യം|ആരോഗ്യത്തെ]] ആർത്തവ വിരാമം മോശമായി ബാധിക്കാറുണ്ട്. പലപ്പോഴും സ്ത്രീകൾക്കും അവരുടെ കുടുംബങ്ങൾക്കും ഇതിനെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രീയ അറിവ് ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്നില്ല. സ്ത്രീകൾക്ക് ഏറെ പിന്തുണ ആവശ്യമുള്ള ഒരു സമയമാണിത്. സാധാരണ ഗതിയിൽ ഒരു സ്ത്രീയിൽ [[ആർത്തവവിരാമം]] എന്ന ഘട്ടത്തിൽ എത്തുന്നത് വരെ ആർത്തവം ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ഒരു വർഷത്തോളം തുടർച്ചയായി ആർത്തവം ഉണ്ടാകാതിരുന്നാലേ ആർത്തവ വിരാമം അഥവാ മെനോപോസ് സംഭവിച്ചതായി കണക്കാക്കാറുള്ളു. ഏകദേശം 45 വയസ്സാവുമ്പോൾ സ്ത്രീ ഹോർമോണായ [[ഈസ്ട്രജൻ]], പ്രൊജസ്റ്റിറോൺ, [[ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ]] എന്നി ഹോർമോണുകളുടെ ഉത്പാദനം കുറയുകയും, അണ്ഡാശയത്തിലെ (ovary) ഫോളിക്കിളുകൾ ക്ഷയിക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ക്രമേണ അണ്ഡോൽപ്പാദനവും (ഓവുലേഷൻ) ആർത്തവവും പൂർണമായി നിലയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് സ്ത്രീകളുടെ പ്രത്യുത്പാദനശേഷി ഇല്ലാതാക്കുന്നു. സ്ത്രീ ഹോർമോണുകളുടെ സംരക്ഷണം കുറയുന്നതോട് കൂടി [[ഹൃദ്രോഗം|ഹൃദ്രോഗ]] സാധ്യത വർധിക്കുന്നു. ആർത്തവ വിരാമ ഘട്ടത്തിൽ സ്ത്രീ ശരീരത്തിൽ പെട്ടന്നുള്ള ചൂടും, വിയർപ്പും, അസ്ഥികൾക്ക് ബലക്കുറവ്, എല്ലുകളുടെ പൊട്ടൽ, [[വിഷാദരോഗം]], കോപം തുടങ്ങിയ മാനസിക പ്രശ്നങ്ങൾ, [[അമിതവണ്ണം]], മൂത്രാശയ അണുബാധ, [[യോനീ വരൾച്ച]], [[വേദനാജനകമായ ലൈംഗികബന്ധം|വേദനാജനകമായ ലൈംഗികബന്ധം,]] അജിതേന്ദ്രിയത്വം അഥവാ ചുമക്കുമ്പോഴും മറ്റും അറിയാതെ മൂത്രം പോകുക, ഓർമക്കുറവ്, ക്ഷീണം, മുടി കൊഴിച്ചിൽ, വരണ്ട ചർമ്മം തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. മാത്രമല്ല, ഹോർമോൺകുളുടെ കുറവ്മൂലം സഹാനുഭൂതി നാഡീ വ്യവസ്ഥ (Sympathetic nervous system) അമിതമായി സജീവമാകുന്നതിനാൽ സ്ഥിരമായ ജാഗ്രതയും, പൊതു ആശങ്കയും വളരാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. ഇത് സ്ലീപ് ഡിസോർഡർ മൂലമുള്ള അസ്ഥിരത, ഉത്കണ്ഠ, ഓർമശക്തി സംബന്ധമായ പ്രശനങ്ങളിലേക്കും നയിച്ചേക്കാം. [[ആർത്തവവിരാമം]] [[ലൈംഗികബന്ധം|ലൈംഗികബന്ധത്തെ]] മോശമായി ബാധിക്കാറുണ്ട്. ആർത്തവവിരാമ സമയത്ത് ഈസ്ട്രജൻ ഹോർമോൺ കുറവ് മൂലം യോനിയിലെ നനവ് അഥവാ [[രതിസലിലം|ലൂബ്രിക്കേഷൻ]] കുറയുക അതായത് [[യോനീ വരൾച്ച]], യോനിയുടെ ഉൾതൊലിയുടെ കട്ടി കുറയുക, തന്മൂലം [[വേദനാജനകമായ ലൈംഗികബന്ധം]], [[രതിമൂർച്ഛയില്ലായ്മ]] എന്നിവ ഉണ്ടാകാം. ലൈംഗിക ബന്ധത്തിലെ വേദനയും ബുദ്ധിമുട്ടും താല്പര്യക്കുറവ് ഉണ്ടാകാൻ ഒരു പ്രധാന കാരണമാണ്. എന്നാൽ ഇതിന് പലതരം ചികിത്സകൾ ലഭ്യമാണ്. എന്നാൽ പലർക്കും ഇതേപറ്റി ശാസ്ത്രീയമായ അറിവില്ല. ഫാർമസിയിലും ഓൺലൈൻ മാർഗത്തിലും മറ്റും ലഭ്യമായ ഏതെങ്കിലും ഗുണമേന്മയുള്ള ഒരു [[ലൂബ്രിക്കന്റ് ജെല്ലി]] (ഉദാ:കേവൈ ജെല്ലി, മൂഡ്സ്, ഡ്യുറക്സ് തുടങ്ങിയവ) ഉപയോഗിക്കുന്നത് [[യോനീ വരൾച്ച]] പരിഹരിക്കുകയും, വേദനരഹിതവും സുഖകരവുമായ ലൈംഗികബന്ധത്തിന് സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു ഡോക്ടറുടെ നിർദേശപ്രകാരം [[ഈസ്ട്രജൻ]] ഹോർമോൺ അടങ്ങിയ ക്രീം ഉപയോഗിക്കുന്നത് യോനിഭാഗത്തെ ഹോർമോൺ കുറവ് പരിഹരിക്കുന്നു. ഇത് യോനിചർമത്തിന്റെ കട്ടി വർധിപ്പിക്കുകയും, ഈർപ്പം നിലനിർത്തുകയും, ഇടയ്ക്ക് ഉണ്ടാകുന്ന അണുബാധ തടയുകയും, ലൈംഗികജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ശാരീരിക മാനസിക [[ആരോഗ്യം|ആരോഗ്യത്തിന്]] സന്തോഷകരമായ ലൈംഗികത ഏറെ ഗുണകരമാണ്. ===ആർത്തവവിരാമവും, ആരോഗ്യ സംരക്ഷണവും=== ആർത്തവം നിലച്ചതിന് ശേഷമുള്ള ആരോഗ്യ സംരക്ഷണം ഏറ്റവും പ്രധാനമാണ്. 45-55 വയസ് പിന്നിട്ട സ്ത്രീകൾ ഇത് ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ചിട്ടയായ [[വ്യായാമം|വ്യായാമം ,]] പോഷകങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഭക്ഷണം, മതിയായ ഉറക്കം, ശരിയായ ലൈംഗികജീവിതം, സന്തോഷകരമായ മാനസികാവസ്ഥ, പുകയില തുടങ്ങിയ ലഹരി വിമോചനം തുടങ്ങിയവ പാലിച്ചു പോരുന്നവരിൽ ആർത്തവവിരാമം മൂലമുള്ള ആരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾ പൊതുവേ കുറവാണ്. പ്രധാനമായും സ്ത്രീകൾ ഈ സമയത്ത് കൃത്യമായി വ്യായാമം ചെയ്യേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്. വേഗത്തിലുള്ള നടത്തം, സൈക്ലിങ്, നൃത്തം, [[സുംബ]] ഫിറ്റ്നസ് ഡാൻസ്, കളികൾ, നീന്തൽ, അയോധന കലകൾ, ജിം ട്രെയിനിങ് തുടങ്ങിയ ഏതെങ്കിലും ശീലമാക്കാം. ഇത് ആർത്തവ വിരാമത്തിന് ശേഷം എല്ലുകളുടെ ആരോഗ്യം നിലനിർത്താനും [[ജീവിതശൈലീരോഗങ്ങൾ]] നിയന്ത്രിക്കാനും സഹായിക്കുന്നു. പെൺകുട്ടികൾ ചെറുപ്പത്തിലേ വ്യായാമം ചെയ്തു തുടങ്ങേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. പഴങ്ങൾ, പച്ചക്കറികൾ, ഇലക്കറികൾ, പരിപ്പ് വർഗ്ഗങ്ങൾ, മത്സ്യം, മുട്ട എന്നിവ അടങ്ങിയ പോഷക സമൃദ്ധമായ ആഹാരം കൃത്യമായ അളവിൽ കഴിക്കുക. ഇത് വിറ്റാമിനുകൾ, ധാതുക്കൾ, ഫൈബർ, പ്രോട്ടീൻ, ഒമെഗാ 3 ഫാറ്റി ആസിഡ് എന്നിവ ശരീരത്തിന് ലഭ്യമാക്കുന്നു. ഇത് ആരോഗ്യം, രോഗപ്രതിരോധ ശേഷി എന്നിവ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. [[സാലഡ്]] പോലെയുള്ളവ ഭക്ഷണത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുക. കൂടാതെ അന്നജം, എണ്ണ, കൊഴുപ്പ്, ഉപ്പ്, മധുരം അല്ലെങ്കിൽ പഞ്ചസാര എന്നിവ അമിതമായി അടങ്ങിയ അനാരോഗ്യകരമായ ആഹാരം നിയന്ത്രിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന് ചോറ്, ബിരിയാണി, ചപ്പാത്തി, വറുത്തതും പൊരിച്ചതും, അച്ചാർ, പലഹാരങ്ങൾ, കൊഴുപ്പ് കൂടിയ മാംസം തുടങ്ങിയവ നിയന്ത്രിക്കുക. എല്ലുകളുടെ ആരോഗ്യത്തിന് കാൽസ്യം (അസ്ഥികളെ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ), വിറ്റാമിൻ ഡി (കാൽസ്യം ആഗിരണം ചെയ്യാൻ), മഗ്നീഷ്യം (പേശികൾക്ക് വിശ്രമം നൽകാനും ഉറക്കം മെച്ചപ്പെടുത്താനും), വിറ്റാമിൻ കെ 2 (അസ്ഥികളിലേക്ക് കാൽസ്യം എത്തിക്കാൻ), ബി വിറ്റാമിനുകൾ - പ്രത്യേകിച്ച് ബി 6, ബി 12, ഫോളേറ്റ് (ഊർജ്ജം, മാനസികാവസ്ഥ, ഹൃദയാരോഗ്യം എന്നിവയ്ക്ക്), ഒമേഗ -3 ഫാറ്റി ആസിഡുകൾ (ഹൃദയത്തെയും തലച്ചോറിനെയും സംരക്ഷിക്കാൻ), ഫൈറ്റോ ഈസ്ട്രജൻ അടങ്ങിയ ഭക്ഷണങ്ങൾ (ശരീര താപനില ക്രമീകരിക്കാനും ഹൃദയത്തെ സംരക്ഷിക്കാനും), പ്രോട്ടീൻ (പേശികളെ നിലനിർത്താൻ) എന്നിവ അടങ്ങിയ പോഷകസമൃദ്ധമായ ആഹാരം കഴിക്കേണ്ടതും കൃത്യമായി വ്യായാമം ചെയ്യേണ്ടതും അത്യാവശ്യമാണ്. വ്യായാമം ശാരീരികബലം മാത്രമല്ല മാനസികമായ ആരോഗ്യവും ആത്മവിശ്വാസവും വർധിപ്പിക്കുന്നു.<ref>{{Cite web|url=https://www.sirajlive.com/menopause-and-health.html?s|title=ആർത്തവ വിരാമവും ആരോഗ്യവും|access-date=|last=സി. എം.|first=സൗമ്യ|date=2022-03-20|publisher=സിറാജ് മലയാളം ഡെയിലി|language=ml}}</ref> സസ്യജന്യ സ്ത്രീ ഹോർമോണുകൾ അടങ്ങിയ ചേമ്പ്, കാച്ചിൽ, സോയാബീൻ, ശതാവരി, ഫ്‌ളാക്‌സ് സീഡ്‌സ്, മാതളം തുടങ്ങിയവയും കാൽസ്യം ധാരാളമായി അടങ്ങിയ മുരിങ്ങയില, കൊഴുപ്പ് നീക്കിയ പാൽ കൂടാതെ ധാരാളം പഴങ്ങൾ, പച്ചക്കറികൾ, പരിപ്പ് വർഗ്ഗങ്ങൾ, മുട്ട, മത്സ്യം തുടങ്ങിയവ ഈ ഘട്ടത്തിൽ ഭക്ഷണത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത് ഗുണകരമാണ്. മാത്രമല്ല ആഹാരത്തിൽ അമിതമായ കൊഴുപ്പ്, മധുരം, അന്നജം, ഉപ്പ് എന്നിവ കുറക്കേണ്ടതാണ്. [[കെഗൽ വ്യായാമം]], വിവിധ ചികിത്സകൾ എന്നിവ അജിതേന്ദ്രിയത്വം നിയന്ത്രിക്കാൻ സഹായിക്കും. ഒരു ഡോക്ടറുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഹോർമോൺ ചികിത്സയും, ജീവിതശൈലി സബന്ധമായ വൈദ്യോപദേശവും ഏറെ ഫലപ്രദമാണ്. എന്നാൽ തുടർച്ചയായ ഹോർമോൺ ചികിത്സ അപകടസാധ്യതകൾ ഉയർത്തുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ഡോക്ടറുടെ മേൽനോട്ടത്തിൽ മാത്രമേ ഇത് ചെയ്യാൻ പാടുള്ളു. [[സ്തനാർബുദം]], ഗർഭാശയഗള അർബുദം എന്നിവയ്ക്കുള്ള പരിശോധനയും ഈ ഘട്ടത്തിൽ ചെയ്യുന്നത് ഏറെ ഗുണകരമാണ്. സ്തനങ്ങളിൽ മുഴ, തടിപ്പ്, നിറം മാറ്റം എന്നിവ കണ്ടാൽ ഉടൻ ശാസ്ത്രീയ വൈദ്യ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. സ്ത്രീകൾക്ക് വളരെ എളുപ്പത്തിൽ സ്തനം പരിശോധിച്ച് ഇത് മനസിലാക്കാവുന്നതേയുള്ളൂ. ആർത്തവവിരാമത്തിന് ശേഷമുള്ള രക്തസ്രാവം, ലൈംഗികമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴുള്ള രക്തസ്രാവം തുടങ്ങിയവ [[കാൻസർ]] ലക്ഷണങ്ങൾ ആകെയാൽ വളരെ ഗൗരവമായി വൈദ്യ പരിശോധന നടത്തേണ്ടതുണ്ട്.<ref>{{Cite web|url=https://www.bing.com/search?q=menopause&cvid=70ae01a9a6b346cfa14fc30188271aa8&aqs=edge..69i57j69i59l3j0l5.5928j0j1&pglt=41&FORM=ANNAB1&PC=HCTS#|title=menopause - തിരയുക|access-date=2022-05-19}}</ref><ref name="vns2">page 104, All about human body, Addone Publishing Group</ref> == ആർത്തവവുമായി ബന്ധപെട്ട ചടങ്ങുകൾ, അന്ധവിശ്വാസങ്ങൾ, സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങൾ == ആദ്യമായി ആർത്തവം ഉണ്ടാകുന്നതോടെ ‘തിരണ്ടു കല്യാണം’ എന്ന ചടങ്ങ് ആഘോഷപൂർവം നടത്തുന്ന രീതി പണ്ടുകാലത്തു കേരളത്തിൽ ഉൾപ്പെടെ നടന്നിരുന്നു. ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ വ്യാപകമായിരുന്ന ആഘോഷമാണു് തിരണ്ടുകല്യാണം. അതു് ഏറെക്കുറെ ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നത് തമിഴ്‌നാട്ടിലാണ്. ബന്ധുമിത്രാദികളെയെല്ലാം ക്ഷണിച്ചു പന്തൽ കെട്ടി (ഇപ്പോൾ കല്യാണമണ്ഡപങ്ങളും മറ്റും വാടകക്കെടുത്തും ഇതു നടത്താറുണ്ടു്) നടത്തുന്ന വിപുലമായ ആഘോഷമാണു് അവിടത്തെ 'പൂപ്പുനിത നീരാട്ടുവിഴാ' എന്നറിയപ്പെടുന്ന തിരണ്ടുകല്യാണം. 'കന്നി'പ്പെണ്ണിന് അതിഥികൾ ഉപഹാരങ്ങൾ നല്കുന്ന പതിവുമുണ്ട്. ഋതുമതിയായ പെൺകുട്ടിയെ ഏഴാം ദിവസം അണിയിച്ചൊരുക്കി വിശേഷാൽ ഭക്ഷണങ്ങൾ നല്കുകയും ചെയ്യും. കരിപ്പട്ടി (പനഞ്ചക്കര), മുട്ട, നല്ലെണ്ണ (എള്ളെണ്ണ), അരിപ്പൊടി എന്നിവ ചേർത്ത് ഉരുളയാക്കിയെടുക്കുന്ന പോഷകസാന്ദ്രമായ ഒരു വിഭവമാണു് ഇതിൽ പ്രധാനം. ബന്ധുക്കൾ വീട്ടിലെത്തി പെൺകുട്ടിക്കു് ഈ ആചാരഭക്ഷണം ഉണ്ടാക്കി നല്കണമെന്നാണു് വ്യവസ്ഥ. ഇതിനു് 'മാവുകൊട'എന്നാണ് പേരു്. ഏഴാം ദിവസം പെൺകുട്ടിയെ കുളിപ്പിച്ചു് അണിയിച്ചൊരുക്കി വീടിന്റെ ഉമ്മറത്തേക്കു് കൊണ്ടുവരും. തുടർന്നു് പുണ്യാഹവും ആരതിയുഴിയലും നടത്തും. പെൺകുട്ടിയെ ആദിപരാശക്തിയും ജഗദീശ്വരിയുമായ ഭഗവതിയുടെ പ്രതീകമായി കണ്ട് ആഘോഷിക്കുന്ന ചടങ്ങ് ആണിത് എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഊർവരതയുടെ ആഘോഷം കൂടി ആണിത്. ക്ഷണിതാക്കൾക്കെല്ലാം സദ്യയും ഉണ്ടായിരിക്കും. തമിഴ്നാട്ടിൽ തിരണ്ടുകല്യാണം കഴിഞ്ഞ പെൺകുട്ടി കല്യാണം വരെ ചാന്തുപൊട്ടണിയുന്ന രീതിയുണ്ട്. കേരളത്തിൽ ചെങ്ങന്നൂർ ഭഗവതി ക്ഷേത്രത്തിലും ആസാമിലെ കാമാഖ്യാ ഭഗവതി ക്ഷേത്രത്തിലും [[പരാശക്തി]]യുടെ ആർത്തവം ആഘോഷമായി ആചരിക്കുന്ന രീതിയുണ്ട്. കേരളത്തിൽ ചെങ്ങന്നൂർ ഭഗവതിയുടെ തൃപ്പൂത്താറാട്ട് ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചടങ്ങാണ്. പ്രത്യേകമായി നടത്തുന്ന ശാക്തേയ പൂജയിൽ ആർത്തവക്കാരിയുടെ സാന്നിധ്യം വിശേഷമാണ് എന്ന വിശ്വാസവും പ്രബലമാണ്. ആർത്തവം സ്വാഭാവിക പ്രക്രിയ ആണെങ്കിലും ഇതൊരു അശ്ലീലമോ പാപമോ രോഗമോ ആയിക്കാണേണ്ട ഒന്നാണെന്ന ധാരണ പല സമൂഹങ്ങളിലുമുണ്ട്. ആർത്തവം മാറ്റി നിർത്തേണ്ട, അല്ലെങ്കിൽ സ്വകാര്യമായി സംസാരിക്കേണ്ട ഒന്നാണെന്നാണ് പൊതുവേ കരുതിപ്പോരുന്നത്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഇതേപ്പറ്റി ശാസ്ത്രീയമായ അറിവ് പലർക്കും ലഭിക്കുന്നില്ല. ഒട്ടേറെ അന്ധവിശ്വാസങ്ങളും തെറ്റായ ധാരണകളും ആർത്തവവുമായി ബന്ധപെട്ടു ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. ഇത് പലപ്പോഴും സ്ത്രീകളുടെ ജീവിതം ദുഷ്ക്കരമാക്കാനും അനാരോഗ്യകരമായ ശീലങ്ങളിലേക്കും വഴി വെക്കാറുണ്ട്. [[നേപ്പാൾ|നേപ്പാളിൽ]] ആർത്തവക്കാരായ യുവതികളെ വീടുകളിൽ നിന്നും അകലെ 'ചൌപഡി' എന്ന ചെറിയ മൺകുടിലിലേക്ക് മാറ്റി താമസിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ഇവിടെ വച്ച് പാമ്പുകടിയേറ്റും അപകടങ്ങളിൽപ്പെട്ടും ധാരാളം യുവതികൾ മരണപ്പെടാറുണ്ട്.<ref>{{Cite web|url=https://www.asianetnews.com/news/woman-dies-after-being-exiled-to-outdoor-hut-during-her-period|title=ആർത്തവ അശുദ്ധി; വീടിന് പുറത്ത് നിർത്തിയ യുവതി തണുത്ത് മരവിച്ച് മരിച്ചു|access-date=|last=|first=|date=|website=|publisher=}}</ref> 2017 ൽ നേപ്പാൾ ഗവൺമെന്റ് ഈ അനാചാരം നിരോധിച്ചതാണ്. ആർത്തവകാലത്ത് സ്ത്രീകളെ വീടിനു പുറത്തുള്ള കുടിലിൽ താമസിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നത് മൂന്നുമാസം തടവും പിഴയുമാണ് നേപ്പാളിൽ.<ref>https://www.manoramaonline.com/women/women-news/2019/01/11/mother-and-two-kids-die-in-nepal-menstrual-cup.html</ref> ആർത്തവക്കാരായ സ്ത്രീകൾ ചില ഭക്ഷണപദാർഥങ്ങൾ കഴിക്കാൻ പാടില്ല, വ്യായാമം ചെയ്യാൻ പാടുള്ളതല്ല, ആർത്തവക്കാർ സ്പർശിച്ചാൽ തുളസി, വേപ്പ്, വെറ്റില മുതലായവ കരിഞ്ഞു പോകും, ആർത്തവക്കാരുടെ ശരീരത്ത് നെഗറ്റീവ് ഊർജ്ജം ഉണ്ട്, ആർത്തവ സമയത്ത് ശരീര താപനില കൂടുതലാണ്, ആർത്തവരക്തം അപകടകരമാണ് തുടങ്ങി പല തെറ്റിദ്ധാരണകളും ആർത്തവവുമായി ബന്ധപെട്ടു കാണാം. എന്നാൽ ഇവയ്ക്കൊനും ശാസ്ത്രീയമായി യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4408698/|title=Menstruation related myths in India: strategies for combating it|access-date=|last=|first=|date=|website=|publisher=}}</ref> ലോകമെമ്പാടും, മിക്കവാറും എല്ലാ മതങ്ങളിലും, ആർത്തവം അശുദ്ധിയായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. ആ ദിവസങ്ങളിൽ സ്ത്രീ അശുദ്ധയാണെന്നാണ് സങ്കൽപ്പം. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ആ സമയത്ത് വിശുദ്ധഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ സ്പര്ശിക്കുവാനോ മതപരമായ ആചാരങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടാനോ നോയമ്പ് അഥവാ വ്രതം എടുക്കാനോ അനുവാദമുണ്ടാകില്ല. സ്ത്രീകൾക്ക് പൗരോഹിത്യ പദവി ലഭ്യമാക്കാതിരുന്നതിന്റെ കാരണവും ഇതാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ആർത്തവക്കാരികളെ സ്പർശിച്ചാൽ ഏഴു വെള്ളത്തിൽ കുളിക്കണമെന്ന് പറയുന്ന മതഗ്രന്ഥങ്ങൾ വരെയുണ്ട്. എന്നിരുന്നാലും ഇക്കാര്യത്തിൽ ചില മാറ്റങ്ങൾ ലോകത്ത് പലയിടത്തും കാണാം. ഇന്ത്യയിൽ ആർത്തവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിവേചനങ്ങൾ സർവ സാധാരണമാണ്. മുപ്പത് വർഷം മുൻപ് വരെ കേരളത്തിലെ ഒരു വിധം എല്ലാ ഗ്രാമങ്ങളിലും ആർത്തവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് അനവധി അനാചാരങ്ങൾ വ്യാപകമായിരുന്നു. ആർത്തവം ആയിക്കഴിഞ്ഞാൽ മാറിത്താമസിക്കുതിന്നായി പ്രത്യേകം 'പ്രത്യേകമുറി' ഓരോ വീട്ടിലുമുണ്ടായിരുന്നു. പഴമക്കാരിലൂടെ പുതുതലമുറയിലേക്ക്​ കൈമാറിയെത്തുന്ന വിശ്വാസങ്ങളിലൊന്ന് ആർത്തവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ആർത്തവ കാലത്ത് സ്ത്രീകൾക്ക് വിശ്രമിക്കാൻ ഉണ്ടാക്കിയിരുന്ന ഇത്തരം സങ്കേതങ്ങൾ പിന്നീട് അശുദ്ധിയുടെ ഇടങ്ങളായി മാറുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ നഗരവൽക്കരണവും വിദ്യാഭ്യാസവും ആരോഗ്യപരമായ ബോധവൽക്കരണവും വ്യാപകമായതോടെ ഇത്തരം അനാചാരങ്ങൾ പൊതുവെ കുറഞ്ഞു കാണപ്പെടുന്നു. ആർത്തവകാലത്ത് സ്ത്രീകൾക്ക് ആരാധനാലയങ്ങളിൽ പോകാൻ, പ്രത്യേകിച്ച് ക്ഷേത്രദർശനം, ചില വിഭാഗങ്ങളുടെ പള്ളി, മസ്ജിദ്, വിശുദ്ധ സ്ഥലങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ പ്രവേശനം നിഷേധിയ്ക്കപ്പെട്ടതാണ്. സ്ത്രീ അശുദ്ധയായതിനാൽ അവൾ ആരാധനാലയങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചാൽ ദൈവകോപമുണ്ടാകുമെന്നതാണ് പൊതുവേ ഇതിനു മതങ്ങൾ നൽകിയിരിക്കുന്ന വിശദീകരണം. ഉദാ: [[ശബരിമല ധർമ്മശാസ്താക്ഷേത്രം|ശബരിമല]] ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രത്യേക പ്രായത്തിലുള്ള സ്‌ത്രീകളെ മാത്രം പ്രവേശിക്കാൻ അനുവദിക്കാത്തതിന്റെ കാരണമായി പറഞ്ഞിരുന്നത് ഇതേ കാരണങ്ങളായിരുന്നു. 2018 സപ്തംബറിൽ, ഏതു പ്രായത്തിലുള്ള സ്ത്രീകൾ‍ക്കും ശബരിമലയിൽ പ്രവേശനം അനുവദിച്ച് [[സുപ്രീം കോടതി (ഇന്ത്യ)|സുപ്രീം കോടതിയുടെ]] വിധി വന്നത് ഈ മേഖലയിൽ നിരവധി സംവാദങ്ങൾക്ക് വഴിവച്ചു. ആർത്തവത്തിന്റെ പേരിൽ യുവതികൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശനം അനുവദിക്കാതിരിക്കുന്നത് ഭരണഘടനാ വിരുദ്ധമാണെന്നും സ്ത്രീകളെ തരംതാഴ്ത്തുന്ന വിശ്വാസങ്ങൾക്ക് അംഗീകാരം നൽകാൻ സാധിക്കില്ല എന്നും സുപ്രീംകോടതി നിരീക്ഷിച്ചു.<ref>https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2018/09/28/sc-judgement-on-sabarimala-women-entry.html</ref> ==ഇതും കാണുക== * [[പി എം ഡി ഡി]] * [[ആർത്തവവിരാമം]] * [[എൻഡോമെട്രിയോസിസ്]] * [[പ്രസവം]] * [[ആർത്തവചക്രവും സുരക്ഷിതകാലവും]] * [[ലൈംഗികവും പ്രത്യുൽപാദനപരവുമായ ആരോഗ്യം]] * [[യോനി]] * [[കുടുംബാസൂത്രണം]] * [[ബീജം]] * [[പ്രത്യുൽപ്പാദനം]] * [[ലൈംഗിക വിദ്യാഭ്യാസം]] ==അവലംബം== {{reflist}} {{ഫലകം:Sex}} {{health-stub}} [[വർഗ്ഗം:ശരീരശാസ്ത്രം]] 2q749qvbcr0zlzj21ydld4m704luwm2 0 72390 4668453 4664315 2026-09-22T08:25:30Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668453 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Cherupuzha (Kannur)}} {{നാനാർത്ഥം|ചെറുപുഴ}} {{Infobox Indian Jurisdiction |type = town |native_name = {{PAGENAME}} |other_name = |district = [[കണ്ണൂർ ജില്ല|കണ്ണൂർ]] |state_name = Kerala |nearest_city = [[പയ്യന്നൂർ]] (31 കി.മീ) |parliament_const = [[കാസർഗോഡ് ലോക്‌സഭാ നിയോജകമണ്ഡലം|കാസർഗോഡ്]] |assembly_const = [[പയ്യന്നൂർ നിയമസഭാമണ്ഡലം|പയ്യന്നൂർ]] |civic_agency = ചെറുപുഴ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് |skyline =Cherupuzha 1.jpg |skyline_caption =ചെറുപുഴ പാലം. |latd = 12 |latm = 16 |lats = 21 |longd= 75 |longm= 21 |longs= 43 |locator_position = right |area_total = |area_magnitude = |altitude = |population_total = |population_as_of = |population_density = |sex_ratio = |literacy = |area_telephone = |postal_code = |vehicle_code_range = KL- 86 |climate= |website= }} കേരളത്തിലെ [[കണ്ണൂർ (ജില്ല)|കണ്ണൂർ ജില്ലയിലെ]] ഒരു മലയോര പട്ടണവും ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് ആസ്ഥാനവുമാണ് '''ചെറുപുഴ'''. താലൂക്ക് ആസ്ഥാനമായ [[പയ്യന്നൂർ|പയ്യന്നൂരിൽ]] നിന്നും 31 കിലോമീറ്റർ വടക്ക് കിഴക്ക് മാറിയാണ് ചെറുപുഴ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. പയ്യന്നൂർ ബ്ലോക്കിൽ ഉൾപ്പെടുന്ന, കേരളത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ഗ്രേഡ് പഞ്ചായത്തായ ചെറുപുഴ ഗ്രാമ പഞ്ചായത്തിന്റെ ഭാഗമാണിത്. <ref>http://kannur.nic.in/panch.htm</ref><ref>{{Cite web|url=https://lsgkerala.gov.in/electionupdates/deStatusLB.php?distID=13|title=DE Status}}</ref> കണ്ണൂർ, കാസർഗോഡ് ജില്ലകൾ തമ്മിലുള്ള അതിർത്തിയായി മാറുന്ന [[കാര്യങ്കോട് പുഴ|തേജസ്വിനി]] നദിയെന്നും അറിയപ്പെടുന്ന കരിയാങ്കോട് നദിയോരത്താണ് ഈ പട്ടണം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. മലയോരപ്പാത അല്ലെങ്കിൽ SH 59 ചെറുപുഴ പട്ടണത്തെ മുറിച്ച് കടന്നുപോകുന്നു. കേന്ദ്രഗവണ്മെന്റിന്റെ നിർമൽ പുരസ്കാരം നേടിയിട്ടുള്ള പഞ്ചായത്ത് ഇപ്പോൾ ഭരിക്കുന്നത് കോൺഗ്രസ് ഐക്യ ജനാധിപത്യ മുന്നണിയുടെ ഭരണസമിതിയാണ്. == വിനോദസഞ്ചാരം == പട്ടണത്തിനു സമീപത്തുകൂടി ഒഴുകുന്ന തേജസ്വിനി നദി എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന കരിയങ്കോട് നദിയിൽ സാഹസിക ടൂറിസം പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തുന്നു. ചെറുപുഴയ്ക്കും പരിസര പ്രദേശങ്ങൾക്കും സമീപമുള്ള നദിയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വൈറ്റ്-വാട്ടർ റാഫ്റ്റിംഗ് നടത്തുന്നു. മൺസൂണിലും മഴക്കാലത്തിനുശേഷവും റാഫ്റ്റിംഗിനായി നദിയുടെ 12.5 കിലോമീറ്റർ ദൈർഘ്യമുള്ള ഒരു ഭാഗം ഉപയോഗിക്കുന്നു. സാധാരണയായി 6 മുതൽ 7 വരെ ആളുകളെ വഹിക്കുന്ന റാഫ്റ്റുകൾ പരിശീലനം ലഭിച്ച ഗൈഡുകളാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്. തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ചിട്ടുള്ള സുരക്ഷാ പ്രോട്ടോക്കോളുകൾ പ്രകാരം ലൈസൻസുള്ള ഓപ്പറേറ്റർമാരാണ് ഈ പ്രവർത്തനം നിയന്ത്രിക്കുന്നത്.<ref>{{cite news|url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/06/30/whitewater-rafting-tejaswini-adventure-travel.html|title=White water rafting: A pleasant adventure on river Tejaswini|work=[[Malayala Manorama]]|access-date=18 August 2016}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=സെപ്റ്റംബർ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2013/rafting-thejaswini-river/437|title=Rafting on Tejaswini River, Kannur, Kerala, India}}</ref> തേജസ്വിനി നദിയിലെ വൈറ്റ് വാട്ടർ റാഫ്റ്റിംഗ് ഇന്ത്യയിലെ റാഫ്റ്റിംഗിനുള്ള 17 മികച്ച സ്ഥലങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്.് സൗകര്യമുള്ള 17 മികച്ച സ്ഥലങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്.<ref>{{cite web|url=https://chaloghummne.com/17-best-places-for-white-water-rafting-in-india/4746|title=17 Best Places For White Water Rafting In India|access-date=22 February 2021|date=22 February 2021}}</ref>[[പ്രമാണം:Cherupuzha kannur.png|thumb|left|400px|കണ്ണൂർ ജില്ലയിൽ ചെറുപുഴ ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിന്റെ സ്ഥാനം]] == സർക്കാർ സ്ഥാപനങ്ങൾ == * പോലീസ് സ്റ്റേഷൻ * പഞ്ചായത്ത് ഓഫീസ് * രജിസ്റ്റർ ഓഫീസ് * ഹോമിയോ ഡിസ്പെൻസറി * കൃഷിഭവൻ * ആയുഷ് പ്രാഥമികാരോഗ്യ കേന്ദ്രം * മൃഗാശുപത്രി * ബിഎസ്എൻഎൽ ടെലിഫോൺ എക്സ്ചേഞ്ച് * തപാൽ ഓഫീസ് * വില്ലേജ് ഓഫീസ് * സബ് ട്രഷറി * കെഎസ്ഇബി ഇലക്ട്രിക്കൽ സെക്ഷൻ ഓഫീസ് == പ്രധാന ധനകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ== * [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ]] * [[ഫെഡറൽ ബാങ്ക്]] * [[സൗത്ത് ഇന്ത്യൻ ബാങ്ക്]] * [[കാനറ ബാങ്ക്]] * [[എച്ച്ഡിഎഫ്സി ബാങ്ക്]] * [[കേരള ബാങ്ക്]] * [[കേരള ഗ്രാമീൺ ബാങ്ക്]] * ചെറുപുഴ അർബൻ കോ ഓപ്പറേറ്റിവ് സൊസൈറ്റി * പയ്യന്നൂർ ടൗൺ ബാങ്ക് * പാടിയോട്ടുചാൽ സർവീസ് സഹകരണ ബാങ്ക് * മണപ്പുറം ഫിനാൻസ് ലിമിറ്റഡ് * മുത്തൂറ്റ് ഫിൻകോർപ്പ് * ചെറുപുഴ മർച്ചൻ്റ്സ് വെൽഫേർ കോ ഓപ്പറേറ്റിവ് സൊസൈറ്റി == അവലംബങ്ങൾ == <references/> {{commons category|Cherupuzha (Kannur)}} {{കണ്ണൂർ ജില്ല}} [[വർഗ്ഗം:കണ്ണൂർ ജില്ലയിലെ പട്ടണങ്ങൾ]] {{Kannur-geo-stub}} clk1dk8z0xqno9gc1315ah5qsm8zjo0 0 77520 4668393 4616009 2026-09-21T17:54:13Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668393 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|K.P. Ramanunni}}‎ {{Infobox Writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]] --> | name=കെ.പി. രാമനുണ്ണി | image =KP RAMANUNNI DSC 0098.A.JPG | imagesize=200px | pseudonym = | birthname = | birthdate = 1955 | birthplace = [[കൊൽക്കത്ത]], [[ഇന്ത്യ]] | deathdate = | deathplace = | occupation = നോവലിസ്റ്റ്,എഴുത്തുകാരൻ | notableworks = |spouse=രാജി|awards=കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്കാരം, കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി അവാർഡ്, വയലാർ അവാർഡ്|parents=പട്ടാറമ്പിൽ ദാമോദരൻ നായർ, ജാനകിയമ്മ}} മലയാള ചെറുകഥാകൃത്തും നോവലിസ്റ്റുമാണ്‌ '''കെ.പി. രാമനുണ്ണി''' (ജനനം: 1955) ==ജിവിതരേഖ== കരുമത്തിൽ പുത്തൻവീട്ടിൽ ജാനകിയമ്മയുടേയും പട്ടാറമ്പിൽ ദാമോദരൻ നായരുടെയും മകനായി [[1955]]-ൽ [[കൊൽക്കത്ത|കൊൽക്കത്തയിൽ]] ജനനം. [[പൊന്നാനി]] എ.വി.ഹൈസ്കൂൾ, [[കോഴിക്കോട്]] [[മലബാർ ക്രിസ്ത്യൻ കോളേജ്]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ പഠനം. മൈസൂർ യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിൽ നിന്ന് ഇംഗ്ലീഷ് സാഹിത്യത്തിൽ ബിരുദാനന്തര ബിരുദം കരസ്ഥമാക്കി. 19-ആം വയസിൽ [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇൻഡ്യ|സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇൻഡ്യയിൽ]] ജോലിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇതേ കാലയളവിലാണ് ''ശവസംസ്കാരം'' എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യകഥ [[മാതൃഭൂമി ആഴ്ചപ്പതിപ്പ്|മാതൃഭൂമി ആഴ്ചപ്പതിപ്പിൽ]] പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്നത്<ref name=mangalam>മുക്കവ ജനതയ്ക്കൊപ്പം നാലുമാസം; 'ജീവിതപുസ്തക'മെഴുതാൻ 5 വർഷം, എം. ജയതികൻ, മംഗളം, 2011 ഒക്ടോബർ 9</ref>. പ്രീഡിഗ്രിക്ക് പഠിക്കുമ്പോൾ അസുഖം മൂലം പഠനം മുടങ്ങിയിരുന്നെങ്കിലും ബാങ്കിലെ ജോലിയിൽ ചേർന്ന ശേഷം ഇംഗ്ലീഷ് സാഹിത്യത്തിൽ ബിരുദം നേടി. അസിസ്റ്റന്റ് മാനേജർ തസ്തികയിലായിരിക്കവേ 21 വർഷത്തിന് ശേഷം [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇൻഡ്യ|എസ്.ബി.ഐ‍]]-യിൽ നിന്ന് സ്വയം വിരമിച്ചു. [[മാധ്യമം ആഴ്ചപ്പതിപ്പ്|മാധ്യമം ആഴ്ചപ്പതിപ്പിന്റെ]] മാഗസിൻ എഡിറ്ററായി ഒരു വർഷം പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. [[കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമി]] ഉപദേശകസമിതി അംഗം, [[കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി]] അംഗം, [[തിരൂർ|തിരൂരിലെ]] തുഞ്ചൻ സ്മാരക ട്രസ്റ്റിന്റെ അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റർ എന്നീ ചുമതലകൾ വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്.കേന്ദ്രസാഹിത്യ അക്കാദമിയുടെ ‎മലയാളം അഡ്വൈസറി ബോർഡ് അംഗവും കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി ജനറൽ കൗൺസിൽ അംഗവും ‎കരിക്കുലം കമ്മറ്റി അംഗവുമായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ മലയാളം മിഷന്റെ ഭരണസമിതി അംഗമാണ്.‎ ഇപ്പോൾ [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ മലയാളസർവകലാശാല|തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ മലയാളം സർവ്വകലാശാലയിൽ ‎]]<nowiki/>അഡ്ജങ്റ്റ് പ്രൊഫസറായി ജോലി ചെയ്യുന്നു.‎ <ref>{{Cite web|url=http://malayalamuniversity.edu.in/wp-content/uploads/2019/07/sahithya-akademi-english-001.pdf|title=|access-date=|last=|first=|date=|website=http://malayalamuniversity.edu.in|publisher=malayalamuniversity}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മേയ് 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == സാഹിത്യരംഗം == ''വിധാതാവിന്റെ ചിരി''യാണ് ആദ്യ കഥാസമാഹാരം, ''സൂഫി പറഞ്ഞ കഥ'' ആദ്യനോവലും. [[കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്കാരം]] ലഭിച്ചിട്ടുള്ള ''സൂഫി പറഞ്ഞ കഥ'' [[ഇംഗ്ലീഷ്]], [[ഫ്രഞ്ച്]], [[ഹിന്ദി]], [[തമിഴ്]], [[കന്നഡ|കന്നഡ, അറബി,തെലുങ്ക്, ‎കൊങ്കണി, ബംഗാളി എന്നിങ്ങനെ ഒമ്പത്]] ഭാഷകളിലേക്ക് പരിഭാഷ ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. പ്രമുഖ സം‌വിധായകൻ [[പ്രിയനന്ദനൻ]] ഈ കഥയുടെ ചലച്ചിത്രാവിഷ്കാരം ഇതേ പേരിൽ നിർവഹിക്കുകയുണ്ടായി. [[കാഞ്ഞങ്ങാട്|കാഞ്ഞങ്ങാടിന്]] സമീപമുള്ള ഒരു മുക്കുവ ജനതയുടെ ജീവിതത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ രചിച്ച ''[[ജീവിതത്തിന്റെ പുസ്തകം]]'' എന്ന നോവലിന് 2011-ലെ [[വയലാർ പുരസ്കാരം]] ലഭിച്ചു.<ref>{{cite news|title=ജീവിതത്തിന്റെ പുസ്തകത്തെക്കുറിച്ച് കെ.പി. രാമനുണ്ണി|url=http://www.hindu.com/fr/2007/02/16/stories/2007021600820300.htm|accessdate=2007 ഫെബ്രുവരി 16|newspaper=ദ ഹിന്ദു ഓൺലൈൻ|archive-date=2007-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070301162602/http://www.hindu.com/fr/2007/02/16/stories/2007021600820300.htm|url-status=dead}}</ref> രണ്ടാമത്തെ നോവലായ ചരമവാർഷികം ِഓക്സ്ഫോർഡ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി ‎‎പ്രസ്സ് ഡെത്ത് ആനുവേഴ്സറി എന്ന പേരിൽ ഇംഗ്ലീഷിൽ പുറത്തിറക്കി. <ref>{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/book/show/33027140-death-anniversary|title=Death Anniversary|access-date=2020-09-27}}</ref> ===കുടുംബം=== ഭാര്യ:രാജി. മകൾ:ശ്രീദേവി. ഭാര്യ രാജി വടകര രായോരത്ത് തറവാട്ടിലെ അംഗമാണ്. മകൾ ശ്രീദേവിയും മരുമകൻ ശ്രീജിത്തും ‎സിംഗപ്പൂരിൽ എൻജിനീയർമാരായി ജോലി ചെയ്യുന്നു. ==കൃതികൾ== === നോവലുകൾ === *''[[സൂഫി പറഞ്ഞ കഥ]]'' *''ചരമവാർഷികം'' *''[[ജീവിതത്തിന്റെ പുസ്തകം]]''<ref>{{cite news|title=കവർസ്റ്റോറി|url=http://www.madhyamam.com/weekly/882|publisher=[[മാധ്യമം ആഴ്ചപ്പതിപ്പ്]] ലക്കം 716|date=2011 നവംബർ 14|accessdate=2013 ഏപ്രിൽ 02|language=മലയാളം}}</ref> *''[[ദൈവത്തിൻെറ പുസ്തകം]]''<ref>http://www.madhyamam.com/weekly/3120</ref> === കഥാസമാഹാരങ്ങൾ === *''വിധാതാവിന്റെ ചിരി''<ref>{{cite news|title = കവർസ്റ്റോറി|url = http://www.madhyamam.com/weekly/1310|publisher = [[മാധ്യമം ആഴ്ചപ്പതിപ്പ്]] ലക്കം 742|date = 2012 മെയ് 14|accessdate = 2013 മെയ് 07|language = മലയാളം}}</ref> *''വേണ്ടപ്പെട്ടവന്റെ കുരിശ്'' *''ജാതി ചോദിക്കുക'' *''അവൾ മൊഴിയുകയാണ്'' *''പ്രണയപർവ്വം'' *''കുർക്സ്'' *''[[പ്രകാശം പരത്തുന്ന ആങ്കുട്ടി]]'' *''പുരുഷ വിലാപം'' *''പ്രണയപർവ്വം'' *''തന്തപ്പറത്തെയ്യം'' *''തെരഞ്ഞെടുത്ത കഥകൾ'' *''എൻട്രൻസ് എഴുതുന്ന കുട്ടി'' *''പ്രിയപ്പെട്ട കഥകൾ'' *''ഫോക്സോ'' *''ഗ്രാമകഥകൾ'' ===ലേഖനസമാഹാരങ്ങൾ=== * ''ക്രിമിനൽ കുറ്റമാകുന്ന രതി'' * ''ശീർഷാസനം'' * ''അനുഭവം ഓർമ യാത്ര'' * ''ജീവിതം ഒരു ആർത്തിക്കാരന്റെ കൈയ്യിൽ'' * ''മനസ്സ് മലയാളം'' * ''ഒരു വിശ്വാസിയുടെ മതേതര ചിന്തകൾ'' === ചലചിത്രം === സൂഫി പറഞ്ഞ ‎കഥ: ദേശീയ അവാർഡ് ജേതാവായ പ്രിയനന്ദനൻ [[സൂഫി പറഞ്ഞ കഥ (നോവൽ)|സൂഫി പറഞ്ഞ ‎കഥ]] എന്ന നോവലിനെ ആധാരമാക്കി [[സൂഫി പറഞ്ഞ കഥ (ചലച്ചിത്രം)|സൂഫി പറഞ്ഞ ‎കഥ]] സിനിമയെടുത്തു. തിരക്കഥാ രചന നിർവ്വഹിച്ചത് രാമനുണ്ണിയായിരുന്നു.<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/arts/Voice-for-religious-unity/article16816909.ece|title=|access-date=|last=|first=|date=|website=https://www.thehindu.com|publisher=The Hindu}}</ref> ==അഭിമുഖം== *[http://abhimukham.com/kendra-sahitya-akademy-award-winner-kp-ramanunni-interview/ മതമെന്നത് അന്ധവിശ്വാസങ്ങളുടെ കുപ്പത്തൊട്ടിയല്ല: കെപി രാമനുണ്ണി] അഭിമുഖം.കോം ==പുരസ്കാരങ്ങൾ== *2017 ലെ [[കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമി അവാർഡ്‌]]. കൃതി- ''ദൈവത്തിന്റെ പുസ്തകം'' <ref>{{cite web|url=http://www.manoramaonline.com/news/kerala/2017/12/21/01-cpy-ramanunni-award.html|title=കെ.പി. രാമനുണ്ണിക്ക് കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്കാരം|publisher=''Malayala Manorama''}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kerala.gov.in/literacy-awards|title=Literary Awards - Government of Kerala, India|access-date=2020-09-27|archive-date=2016-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160711190421/https://kerala.gov.in/literacy-awards|url-status=dead}}</ref> *കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി അവാർഡ് - ''സൂഫി പറഞ്ഞ കഥ'' *[[വയലാർ പുരസ്കാരം]] (2011) - [[ജീവിതത്തിന്റെ പുസ്തകം|''ജീവിതത്തിന്റെ പുസ്തകം'']] <ref>{{cite news|title=വയലാർ അവാർഡ് കെ.പി.രാമനുണ്ണിക്ക്‌|url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=220436|accessdate=2011 ഒക്ടോബർ 8|newspaper=മാതൃഭൂമി|archive-date=2011-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008235019/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=220436|url-status=dead}}</ref> *ഇടശ്ശേരി അവാർഡ് - ''സൂഫി പറഞ്ഞ കഥ'' *ഭാരതീയ ഭാഷാ പരിഷദ് ദേശീയ പുരസ്കാരം - [[ജീവിതത്തിന്റെ പുസ്തകം|''ജീവിതത്തിന്റെ പുസ്തകം'']]<ref>{{Cite web|url=https://www.indiamart.com/proddetail/experience-memoirs-travel-k-p-ramanunni-books-2548020988.html|access-date=2020-09-27|title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ്|archive-date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211011944/https://www.indiamart.com/proddetail/experience-memoirs-travel-k-p-ramanunni-books-2548020988.html|url-status=dead}}</ref> *പ്രഥമ അസ്ഗറലിലി എഞ്ചിനീയർ നാഷണൽ അവാർഡ് (2019) <ref>{{Cite web|url=https://www.frontierweekly.com/articles/vol-52/52-35/52-35-Letters.html|title=Frontier articles on Society & Politics|access-date=2020-09-27}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഏപ്രിൽ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *ഇതു കൂടാതെ സമസ്ത കേരള സാഹിത്യ പരിഷത്ത് പുരസ്കാരം (''വിധാതാവിന്റെ ചിരി),'' സമസ്ത കേരള സാഹിത്യ പരിഷത്തിന്റെ കഥാ സമ്മാനം (ശവസംസ്ക്കാരം ), വി.പി. ശിവകുമാർ സ്മാരക കേളി അവാർഡിനും (മുഖലക്ഷണം )പത്മരാജൻ പുരസ്ക്കാരത്തിനും (ജാതി ചോദിക്കുക) ഡെൽഹി കഥാ അവാർഡ്, ബഹറിൻ കേരളീയ സമാജം ‎അവാർഡ് (മനുഷ്യൻ മൃഗം) അബുദാബി ശക്തി അവാർഡും (പുരുഷവിലാപം) കളയ്ക്കാട് അവാർഡും (ജാതി ചോദിക്കുക), കൈരളി ടി.വി. പുരസ്ക്കാരവും(കാറ്റ് രാഘവൻ), ‎സി.വി. ശ്രീരാമൻ സ്മാരക അയനം അവാര്ഡ്, ‎ടി.വി. കൊച്ചുബാവ അവാർഡ്, സൗദി സദ്ഭാവനാ അവാർഡ് (''ദൈവത്തിന്റെ പുസ്തകം),'' മലയാറ്റൂർ അവാർഡ്, ''എസ്.എസ്.എഫ് സംസ്ഥാന സാഹിത്യോത്സവ് പുരസ്കാരം-2017''<ref>{{Cite web|url=https://www.dcbooks.com/award-for-k-p-ramanunni.html|title=എസ് എസ് എഫ് സാഹിത്യോൽസവ് പുരസ്‌കാരം കെ പി രാമനുണ്ണിക്ക്|access-date=2020-09-27|last=www.dcbooks.com|date=2017-08-24|language=en-gb|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831064458/http://www.dcbooks.com/award-for-k-p-ramanunni.html|url-status=dead}}</ref> പുരസ്കാരങ്ങളും ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ==അവലംബം== {{reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== ;കെ.പി. രാമനുണ്ണിയുടെ ലേഖനങ്ങൾ *[http://www.scribd.com/doc/26985134/KP-Ramanunni-Article-in-Pachchakkuthira-Monthly ഇവരെക്കൊണ്ട് എന്താണ്‌ ചെയ്യുക]-പച്ചകുതിര മാസിക 2010 ഫെബ്രുവരി *നബിയേ, നീ മോഹിപ്പിക്കുന്നു-മാധ്യമം ദിനപത്രം 28/09/2010<ref>{{cite web |last1=Ramanunni |first1=K.P |title=നബിയേ, നീ മോഹിപ്പിക്കുന്നു |url=https://www.madhyamam.com/news/3481/%E0%B4%A8%E0%B4%AC%E0%B4%BF%E0%B4%AF%E0%B5%87-%E0%B4%A8%E0%B5%80-%E0%B4%AE%E0%B5%8B%E0%B4%B9%E0%B4%BF%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A8%E0%B5%81 |website=madhyamam.com |publisher=madhyamam |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101221120815/https://www.madhyamam.com/news/3481/%E0%B4%A8%E0%B4%AC%E0%B4%BF%E0%B4%AF%E0%B5%87-%E0%B4%A8%E0%B5%80-%E0%B4%AE%E0%B5%8B%E0%B4%B9%E0%B4%BF%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A8%E0%B5%81 |archivedate=23 Nov 2020 |language=malayalam}}</ref> *[http://archives.mathrubhumi.com/story.php?id=540704 ഇതാണ് ഇസ്ലാം] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025165811/http://archives.mathrubhumi.com/story.php?id=540704 |date=2020-10-25 }}-മാതൃഭൂമി ദിനപത്രം 2015 ഏപ്രിൽ 24 [[വർഗ്ഗം:1955-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർ]] [[വർഗ്ഗം:ജനിച്ച ദിവസം ഇല്ലാത്ത ജീവചരിത്രലേഖനങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:മലയാള കഥാകൃത്തുക്കൾ]] [[വർഗ്ഗം:നോവലിനുള്ള കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്കാരം ലഭിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:വയലാർ പുരസ്കാരം ലഭിച്ചവർ]] m1lw7fumb3khqxnh9x40s0trlag3w6s 0 88473 4668364 4557765 2026-09-21T16:15:09Z Vishkailas 214655 /* അതിമദ്യാസക്തി */ 4668364 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Liquor}} [[File:17-05-06-Miniaturen RR79033.jpg|thumb|]] [[പ്രമാണം:spirituosen-im-supermarkt.jpg|thumb|225px|വില്പനക്ക് വച്ചിരിക്കുന്ന മദ്യം]] [[ആൽക്കഹോൾ]] ചേർന്ന പാനീയങ്ങളെയാണ് പൊതുവെ '''മദ്യം''' എന്നു പറയുന്നത്. മദ്യത്തിലെ ചേരുവകളല്ല, മത്തു പിടിപ്പിക്കുന്ന അതിന്റെ ഗുണവിശേഷമാണ് ആ പേരിന്നാധാരം. നിരവധി തരം മദ്യങ്ങളുണ്ട്. അവയെല്ലാം വ്യത്യസ്തങ്ങളായ വസ്തുക്കൾ ചേർത്താണ് ഉണ്ടാക്കുന്നതെങ്കിലും അവയിലെ പൊതുവായ ഘടകം ആൽക്കഹോളാണ്. [[മനസ്സ്|മനസ്സിന്റെ]] പ്രവർത്തനങ്ങളെ മന്ദീഭവിപ്പിക്കുന്ന സൈക്കോ ആക്റ്റീവ് പദാർഥമാണ് ആൽക്കഹോൾ. ആൽക്കഹോൾ പലവിധമുണ്ടെങ്കിലും എല്ലാതരവും കുടിക്കാൻ പറ്റുന്നതല്ല. == മദ്യത്തിലെ രസതന്ത്രം == ഈതൈൽ ആൽക്കഹോൾ അഥവാ എത്തനോൾ (CH₃CH₂OH) ആണ് കുടിക്കുന്ന മദ്യത്തിൽ അടങ്ങിയത്. കാർബൺ ആറ്റത്തോട്കൊരുത്തു കിടക്കുന്ന ഒരു ഹൈഡ്രോക്സിൽ ഗ്രൂപ്പ് (-OH) അടങ്ങുന്നതും ഈ ആറ്റം മറ്റു ഹൈഡ്രജൻ ആറ്റങ്ങളോട് കൊരുത്തുകിടക്കുന്നതുമായ ഓർഗാനിക് സംയുക്തങ്ങളെയാണ് ആൽക്കഹോൾ എന്നു വിളിക്കുക. മീതൈൽ ആൽക്കഹോൾ അഥവാ മെത്തനോൾ((CH₃OH) മനുഷ്യ ശരീരത്തിൽ ചെന്നാൽ മരണം സംഭവിക്കാം. ഷുഗർ ആൽക്കഹോളുകൾ ,പ്രൊപൈലീൻ ഗ്ലൈക്കോൾ എന്നീ ആൽക്കഹോളുകൾ ഭക്ഷണത്തിലുണ്ടെങ്കിലും അവയൊന്നും മദ്യമല്ല. അമിത മദ്യപാനം ആരോഗ്യത്തിനു ഹാനികരമാണങ്കിലും മിതമായ തോതിലുള്ള മദ്യപാനം ചില തരത്തിലുള്ള ഹൃദ്രോഗങ്ങളും, പ്രമേഹം, പക്ഷാഘാതം തുടങ്ങിയ അസുഖങ്ങളും ചെറുക്കുന്നതായി ചില പഠനങളിൽ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.{{അവലംബം}} == മദ്യത്തിന്റെ ചരിത്രം == ചരിത്രാതീത കാലം മുതൽക്കേ മനുഷ്യർ മദ്യപിച്ചു തുടങ്ങിയിരുന്നു. ഭാരതീയപുരാണങ്ങളിലെ ദേവന്മാർ സേവിച്ചിരുന്നത് [[സോമരസം]] എന്ന മദ്യമായിരുന്നു എന്ന് പുരാണ കഥകളിൽ പറയുന്നു. ഗ്രീക്കുകാർക്ക് വീഞ്ഞിന്റെ ദേവൻ തന്നെയുണ്ട്- ബാക്കസ് അഥവാ ഡയണീഷ്യസ്. 9000 വർഷം മുമ്പ് തന്നെ ചൈനക്കാർ നെല്ലും തേനും പഴങ്ങളും ഒക്കെ പുളിപ്പിച്ച് മദ്യമുണ്ടാക്കിയിരുന്നതായി പറയപ്പെടുന്നു. മദ്യത്തിന്റെ പേരിൽ 1808 ൽ ഓസ്ട്രേലിയയിൽ നടന്ന കലാപം(റം ലഹള) ഒരു ഭരണകൂടത്തെത്തന്നെ താഴെയിറക്കിയ സംഭവവും മദ്യത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ രസകരമായ ഒരേടാണ്‌. ==അതിമദ്യാസക്തിയും പരിണിതഫലങ്ങളും == അമിത മദ്യപാനം അഥവാ അതിമദ്യാസക്തി ഗുരുതരമായ ആരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു. അതിമദ്യാസക്തി വിദഗ്ദ ചികിത്സ ആവശ്യമായ ഒരു രോഗാവസ്ഥ തന്നെയാണ്. സൈക്ക്യാട്രിസ്റ്റ് മുതലായ ആരോഗ്യ വിദഗ്ദർ ഇത്തരം രോഗികൾക്ക് ശാസ്ത്രീയമായ ചികിത്സ നൽകുന്നുണ്ട്. [[വിഷാദരോഗം]], [[ഉത്കണ്ഠ വൈകല്യം]] പോലെയുള്ള ചില മാനസിക പ്രശ്നങ്ങൾ ഉള്ളവരിലും, [[മാനസിക സമ്മർദം]] (സ്‌ട്രെസ്‌), കുടുംബ പ്രശ്നങ്ങൾ മൂലവും ചിലർ അമിതമായി മദ്യപിക്കാറുണ്ട്. മദ്യപാനവും ആത്മഹത്യയും തമ്മിൽ വളരെ ശക്തമായ ബന്ധമുണ്ട്. അമിതമായ മദ്യപാനം വിഷാദരോഗം, മാനസിക സമ്മർദ്ദം, വിധിനിർണ്ണയ ശേഷി നഷ്ടപ്പെടൽ എന്നിവയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നു. ഇത് ആത്മഹത്യാ പ്രവണത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. അമിതമായി മദ്യപിക്കുന്നവരിൽ ഉത്കണ്ഠയും (Anxiety) കടുത്ത വിഷാദവും (Depression) ഉണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യത വളരെ കൂടുതലാണ്. കൂടാതെ പെട്ടെന്ന് മദ്യം കിട്ടാതെ വരുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന മാനസികാഘാതവും അസ്വസ്ഥതകളും ചിലരെ കടുംകൈ ചെയ്യുന്നതിലേക്ക് നയിക്കാറുണ്ട്. ലഹരിയിലായിരിക്കുമ്പോൾ തെറ്റും ശരിയും തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് കുറയുകയും തെറ്റായ തീരുമാനങ്ങളിലേക്ക് പെട്ടെന്ന് എത്തിച്ചേരുകയും ചെയ്യുന്നു. അമിത മദ്യപാനം മൂലം ഉയർന്ന [[രക്താതിമർദ്ദം]], [[ഹൃദ്രോഗം]], [[അർബുദം]](കാൻസർ), കരൾ രോഗങ്ങൾ, [[മസ്തിഷ്കാഘാതം]](സ്ട്രോക്ക്), തലച്ചോറിന്റെ പ്രവർത്തനമാന്ദ്യം, മാനസിക പ്രശ്നങ്ങൾ, [[ഉദ്ധാരണശേഷിക്കുറവ്]], [[വന്ധ്യത]], [[സ്ത്രീ ലൈംഗിക ഉത്തേജന വൈകല്യം|സ്ത്രീ ലൈംഗിക ഉത്തേജന വൈകല്യം,]] കാഴ്ചക്കുറവ് തുടങ്ങിയവ ഉണ്ടാകുന്നു. മദ്യം ദിവസേന കഴിക്കേണ്ട ഒന്നല്ല. ചെറിയ അളവിൽ മദ്യം എല്ലാ ദിവസവും കഴിക്കുന്നത് ഗുരുതരമായ രോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതിനു കാരണമാകുന്നു. മദ്യപിച്ചു വാഹനം ഓടിക്കുന്നത് ഗുരുതരമായ കുറ്റകൃത്യമാണ്. എന്നിരുന്നാലും മദ്യപിച്ചു വാഹനം ഓടിക്കുന്ന വ്യക്തികൾ ഉണ്ടാക്കുന്ന അപകടങ്ങൾ ചെറുതല്ല.<ref>[http://news.keralakaumudi.com/news.php?nid=b921661aa97f4c144e7611a4f26111ab വിപരീതഫലങ്ങൾ]</ref> ==ഹാനി കുറഞ്ഞ മദ്യപാനം അഥവാ മിതമായ മദ്യപാനം== മദ്യം ആരോഗ്യത്തിന് ഹാനികരം ആണെങ്കിലും ചെറിയ അളവിൽ അഥവാ മിതമായി മദ്യപിക്കുന്നത് കൊണ്ട് ആരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾ കുറയ്ക്കാം എന്ന്‌ യുകെയിലെ സർക്കാർ ആരോഗ്യ സേവന ദാതാവായ ‘നാഷണൽ ഹെൽത്ത്‌ സർവീസ് അഥവാ എൻഎച്ച്എസ് (NHS)’ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നു. പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് ഇത് മദ്യം നിർബന്ധമുള്ള വ്യക്തികൾക്ക് വേണ്ടിയുള്ള നിർദേശങ്ങളാണ് എന്നുള്ളതാണ്. എൻഎച്ച്എസിന്റെ അഭിപ്രായപ്രകാരം ഒരു ആഴ്ചയിൽ ഒരു 14 യൂണിറ്റിന് മുകളിൽ മദ്യപിക്കാൻ പാടില്ല എന്നുള്ളതാണ്. ഇത് 3 ദിവസത്തെയോ അതിന് മുകളിലെയോ ഇടവേളകളിൽ ഉപയോഗിക്കാവുന്നതാണ്. 14 യൂണിറ്റ് മദ്യം എന്ന്‌ പറയുമ്പോൾ 6 ഇടത്തരം (അഥവാ 175 ml) വൈൻ അല്ലെങ്കിൽ 6 pint 4 ശതമാനം മദ്യം അടങ്ങിയ ബിയർ എന്നിവയാണ്. ഈയൊരു അളവിൽ മദ്യം ഉപയോഗിക്കുന്നവരിൽ അമിതമായി മദ്യപിക്കുന്നവരെ അപേക്ഷിച്ചു ഗുരുതര രോഗങ്ങൾക്കുള്ള സാധ്യത കുറവാണെന്ന് പഠനങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നു. ആഴ്ചയിൽ മൂന്നോ അതിലധികമോ ദിവസം മദ്യം ഒഴിവാക്കുന്നത് മദ്യത്തിന്റെ ദോഷഫലങ്ങൾ കുറയ്ക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. പുരുഷന്മാർ ഒരു ദിവസത്തിൽ 2 ഡ്രിങ്ക്സിൽ കൂടുതൽ ആകാതെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതും, സ്ത്രീകൾ ഒരു ഡ്രിങ്ക്സിൽ അധികമാകാതെ സൂക്ഷിക്കുന്നതും മദ്യത്തിന്റെ ദൂഷ്യ ഫലങ്ങൾ കുറയ്ക്കാൻ അത്യാവശ്യമാണ്. മറ്റൊന്ന് ചുവന്ന വൈൻ ആണ്. റെഡ് വൈൻ ഒരു ആരോഗ്യകരമായ പാനീയം ആണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ഇവയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന നിരോക്സീകാരികളായ Resveratrol, Proanthocyanins തുടങ്ങിയവ ഹൃദയത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തിന് ഗുണകരമാണ് എന്ന കണ്ടെത്തലാണിത്തിന്റെ പ്രധാന കാരണം. മിതമായി റെഡ് വൈൻ ഉപയോഗിക്കുന്നവരിൽ ഹൃദയാഘാത സാധ്യത കുറവാണെന്ന് ചില പഠനങ്ങൾ പറയുന്നു. ഉയർന്ന കൊളെസ്ട്രോൾ, പ്രമേഹം, രക്താദി സമ്മർദ്ദം, കാൻസർ, വിഷാദരോഗം തുടങ്ങിയവ പ്രതിരോധിക്കുവാൻ ചുവന്ന വൈനിൽ അടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾക്ക് സാധിക്കുമെന്ന് ഗവേഷണങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നു. എന്നാൽ അമിതമായ അളവിൽ ഉപയോഗിച്ചാൽ മേല്പറഞ്ഞ ഗുണങ്ങൾ ലാഭിക്കാൻ സാധ്യതയില്ല. വികസിത യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളിൽ ഏതൊരു ചടങ്ങിനും മദ്യം ഒഴിച്ചുകൂടാനാകാത്ത വസ്തുവാണ്. അവർ ഭക്ഷണത്തോടൊപ്പം അല്പമായി മാത്രം മദ്യം ഉപയോഗിക്കുന്നവരാണ്. പലരും ആഴ്ചയുടെ അവസാനമോ അവധി ദിവസങ്ങളിലൊ ആഘോഷ വേളകളിലോ മാത്രമാകും മിതമായി മദ്യപിക്കുക. ബിയർ, വൈൻ പോലെയുള്ള ഹാനി കുറഞ്ഞ നേർത്ത മദ്യങ്ങൾ അവിടെ സാധാരണമാണ്. അതിനാൽ മദ്യം മൂലമുള്ള ഗുരുതരമായ ആരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾ അത്തരക്കാരിൽ കുറഞ്ഞു കാണപ്പെടുന്നു എന്നതും വാസ്തവമാണ്. അതിമദ്യാസക്തർ മേല്പറഞ്ഞ രീതിയിലേക്ക് മദ്യപാന ശൈലി മാറ്റിയാൽ മദ്യം മൂലമുള്ള ആരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുവാൻ സാധിക്കുന്നതാണ്. == മദ്യം‌-തരം തിരിവുകൾ == മദ്യങ്ങളെ ബിയറുകൾ, വൈനുകൾ, സ്പിരിറ്റുകൾ എന്നു മൂന്നാ‍യി തിരിക്കാം. കുറഞ്ഞ ഇനം മദ്യങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നത് പഞ്ചസാരയോ സ്റ്റാ‍ർച്ചോ ചേർത്ത് പുളിപ്പിച്ചാണ് (fermentation). പുളിപ്പിച്ച മദ്യത്തിൽ വീണ്ടും ആ‍ൽക്കഹോൾ ചേർത്ത് വീര്യം കൂട്ടാറുമുണ്ട്. ഫോർട്ടിഫിക്കേഷൻ(fortification) എന്നാണ് ഈ പ്രക്രിയയുടെ പേര്. ഏറ്റവും കുറച്ചു പുളിപ്പിച്ച മദ്യമാണ് ബീർ. വീണ്ടും പുളിപ്പിച്ചാൽ വീഞ്ഞ് ആകും. വാറ്റി(distillation) എടുക്കുന്നതാണ് സ്പിരിറ്റുകൾ(liquors). === ബിയർ === {{പ്രധാനലേഖനം|ബിയർ}} ബിയറിലെ ആൽക്കഹോൾ ശതമാനം 3 മുതൽ 30 ശതമാ‍നം വരെയാകാം. സാധാരണ 3-8 ശതമാനം വരെയാണ്. ബ്രൂവിങ്ങ് , ഫെർമന്റേഷൻ എന്നീ പ്രക്രിയകളിലൂടെ ധാന്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള അന്നജത്തെ പുളിപ്പിച്ച് തയ്യാറാക്കുന്ന മദ്യമാണ് ബിയർ. ഹോപ്(hop) എന്ന പൂവിന്റെ ഘടകങ്ങളിട്ടാണ് ബിയറിന് പ്രത്യേകരുചി നൽകുക. ഗോതമ്പ് , ചോളം ബാർലി എന്നീ ധാന്യങ്ങളാണ് ബിയർ നിർമ്മാണത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ഹോപ് ആണ് ബിയറിന് ഇളം കയ്പു നൽകുന്നത്. ഇതു ബിയർ കേടാകാതിരിക്കുവാ‍നും സഹാ‍യിക്കും. പുളിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന യീസ്റ്റ് അനുസരിച്ചാണ് ബിയറിനെ തരം തിരിക്കുന്നത്. പെട്ടെന്നു പുളിച്ചു കിട്ടുന്ന യീസ്റ്റ് ഉപയോഗിച്ചുണ്ടാ‍ക്കുന്ന ബിയറാണ് എയ്‌ൽ (ale). പതുക്കെ പുളിപ്പിക്കുന്ന യീസ്റ്റുകൊണ്ട് ഉണ്ടാക്കുന്ന ബിയറാണ് ലാഗർ. കുപ്പിയിൽ ആക്കുന്ന സമയത്ത് ബിയറിനെ കാർബൺ ഡൈ ഓക്സൈഡ് നിറയ്ക്കുന്നു. 7 ഡിഗ്രി സെൽ‌ഷ്യസിൽ ഉള്ള ബിയർ '''വെൽ ചിൽഡ് ബിയർ''' എന്നും 8 ഡിഗ്രി യിൽ ഉള്ള ബിയർ '''ചിൽഡ് ബിയർ''' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. === വീഞ്ഞ് === {{പ്രധാനലേഖനം|വീഞ്ഞ്}} [[പ്രമാണം:Wine bottle.jpg|thumb|100px|വൈൻ കുപ്പി]] മുന്തിരിച്ചാറ് പുളിപ്പിച്ചുണ്ടാക്കുന്ന മദ്യമാണ് വീഞ്ഞ് (wine). യൂറോപ്പാണ് വീഞ്ഞിന്റെ നാട്. ആപ്പിൾ , ബെറി എന്നി പഴങ്ങളിൽ നിന്നും വീഞ്ഞുണ്ടാ‍ക്കാം. 10 മുതൽ 14 ശതമാനം വരെ ആൽക്കഹോൾ വീഞ്ഞിൽ അടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. വീഞ്ഞിൽ ബ്രാണ്ടിയും മറ്റും കലർത്തി വീര്യം കൂട്ടി ഉപയോഗിക്കും. ഇതാണ് '''ഫോർട്ടിഫൈഡ് വൈൻ'''. ഗ്ലാസ് കുപ്പിയിൽ കോർക്കിട്ടടച്ചാണ് വൈൻ സൂക്ഷിക്കേണ്ടത്. പഴകും തോറും ഇതിനു ഗുണവും വീര്യവും ഏറും. ഓക്ക് വീപ്പയിൽ സൂക്ഷിച്ചാണ് വീഞ്ഞ് പഴക്കുക. 12.778 ഡിഗ്രി ആണ് വീഞ്ഞ് സൂക്ഷിക്കേണ്ട ഊഷ്മാവ്. === റം === {{പ്രധാനലേഖനം|റം}} [[കരിമ്പ്|കരിമ്പുൽ‌പ്പന്നങ്ങളായ]] മൊളാസസ് ,കരിമ്പുനീര് എന്നിവ പുളിപ്പിച്ചും വാറ്റിയും തയ്യാറക്കുന്ന വാറ്റു മദ്യമാണ് റം (RUM). വാറ്റിക്കിട്ടുന്ന ഈ ദ്രാവകം ഓക്ക് ബാരലുകളിൽ സൂക്ഷിക്കും. കരീബിയൻ, ലാറ്റിനമേരിക്കൻ രാജ്യങ്ങളിലാണ് റം കൂടുതലായും നിർമ്മിക്കുന്നത്. നാവികരുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ള മദ്യമാണിത്. ഇന്ത്യയിലും റം വാറ്റുന്നുണ്ട്. സ്പിരിറ്റിന്റെ തോത്, പഴക്കം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളാണ്റമ്മിന്റെ തരം തിരിവിനാധാരം. കൊളംബിയയിൽ 50 ശതമാനവും ചിലി വെനിസ്വേല എന്നിവിടങ്ങളിൽ 40 ശതമാനവും ആണ് റമ്മിലെ ആൽക്കഹോൾ അനുപാതം. * ഗോൾഡ് റം: മരവീപ്പയിൽ സൂക്ഷിച്ച് വച്ച് കടുത്ത നിറമുള്ളവ ** സ്പൈസ്ഡ് റം: സുഗന്ധ വ്യഞ്ജനങ്ങൾ ചേർന്നത്. *** ബ്ലാക് റം: കൂടുതൽ പഴക്കി എടുത്ത കടുത്ത നിറവും രുചിയുമുള്ളവ **** ഓവർപ്രൂഫ് റമ്മിൽ 75 ശതമാനത്തിലധികം ആൾക്കഹോൾ ഉണ്ടാകും. ***** മരവീപ്പയിൽ (cask) പഴക്കിയതാണ് ഓൾഡ് കാസ്ക് റം ***** റമ്മും കട്ടൻ ചായയും ചേർത്ത പാനീയമാണ് ജാഗർ ടീ === ബ്രാണ്ടി === കത്തിച്ച വൈൻ എന്നർഥമുള്ള burned wine എന്ന വാ‍ക്കിൽ നിന്നാണ് ബ്രാണ്ടി എന്ന പദമുണ്ടാകുന്നത്. [[മുന്തിരി]]യിൽ നിന്നാ‍ണ് ബ്രാണ്ടി ഉണ്ടാക്കുന്നത്. 40-60 ശതമാനം വരെ ആൽക്കഹോൾ ഇതിൽ ഉണ്ടാകും. പാശ്ചാത്യ ലോകത്തിൽ അത്താഴശേഷം കഴിക്കുന്ന പാനിയമാണ് ബ്രാണ്ടി. മുന്തിരി, ആപ്പിൾ ബെറി , പ്ലം,എന്നി പഴങ്ങളിൽ നിന്നും ബ്രാണ്ടി ഉണ്ടാക്കാറുണ്ട്.ഇവയെ പൊതുവെ ഫ്രൂട്ട് ബ്രാണ്ടി എന്നു വിളിക്കുന്നു. 16 ഡിഗ്രിയിൽ താഴെ സൂക്ഷിച്ചാ‍ലേ ബ്രാണ്ടിക്ക് രുചിയേറൂ. ഓക്ക് മരവീപ്പയിൽ പഴകിച്ചെടുക്കുന്ന ബ്രാ‍ണ്ടിക്കാണ് സ്വർണ്ണ നിറമുണ്ടാകുക. പഴക്കമനുസരിച്ചാണ് ബ്രാണ്ടിയെ ലേബൽ ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. [[പ്രമാണം:Whishy.jpg|thumb|100px|വിസ്കി മദ്യക്കുപ്പി]] * A.C -മരവീപ്പയിൽ രണ്ടു വർഷം വച്ചിരുന്നു പഴകിയത്. ** V.S - വെരി സ്പെഷ്യൽ - ചുരുങ്ങിയത് മൂന്നു വർഷം പഴക്കം. *** V.S.O.P- വെരി സ്പെഷ്യൽ ഓൾഡ് പെയ്‌ൽ. **** X.O - എക്സ്ട്രാ ഓൾഡ്. ചുരുങ്ങിയത് ആറു വർഷം പഴക്കം. ***** വിന്റേജ്- കുപ്പിയിലാക്കിയയുടൻ പെട്ടിയിൽ സൂക്ഷിച്ചവ. ***** ഹോർഡ് ഡി ഏജ്- പഴക്കം നിർണ്ണയിക്കാനാവാത്തത്.( മൂല്യമേറിയത്.) === വിസ്കി === [[പ്രമാണം:Liquor Still Frankfort 489226997.jpg|thumb|An old whiskey still.]] വേവിച്ച ധാന്യം പുളിപ്പിച്ച് അത് വാറ്റിയെടുത്ത് മരവീപ്പകളിൽ സൂക്ഷിച്ച് പഴക്കിയെടുത്ത മദ്യങ്ങളാണ് വിസ്കി (Whiskey) എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. [[ബാർലി]], റൈ, മാൾട്ട് [[ഗോതമ്പ്]] എന്നി ധാന്യങ്ങൾ ഇതിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. വിസ്കി പ്രധാനമായു രണ്ടു വിധമുണ്ട്.മാൾട്ടും(Malt) ഗ്രെയ്നുംGrain). ധാന്യം കുതിർത്ത് ഉണക്കിയെടുക്കുന്നതാണ് മാൾട്ട് എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. മാൾട്ടഡ് ബാർലിയിൽനിന്നും ഉണ്ടാക്കുന്ന വിസ്കിയാണ് മാൾട്ട്.മാൾട്ടഡ് അല്ലാത്ത ബാർലിയിൽ നിന്നും മറ്റു ധാന്യങ്ങളിൽ നിന്നും ഉണ്ടാക്കുന്ന വിസ്കിയാണ് ഗ്രെയ്ൻ.കാസ്ക് സ്ട്രെങ്ത് വിസ്കി എന്നാൽ മര വീപ്പയിൽ നിന്നെടുത്ത് നേർപ്പിക്കാതെ കുപ്പിയിൽ ആക്കിയ വിസ്കിയാണ്. [[സ്കോട്ട്‌ലൻഡ്|സ്കോട്ട്‌ലൻഡിൽ]] വാറ്റി മൂന്നു വർഷം പഴകിച്ച് ഓക് വീപ്പയിൽ സൂക്ഷിച്ച വിസ്കിയാണ് സ്കോച്ച് വിസ്കി. ഇത് രണ്ടു തവണ വാറ്റിയെടുത്തതാണ്. മൂന്നു തവണ വാറ്റിയതും ഐർലന്റിൽ നിർമ്മിച്ചതുമായ വിസ്കിയാണ് ഐറിഷ് വിസ്കി. [[മൊളാസസ്]] പുളിപ്പിച്ചാണ് ഇന്ത്യൻ വിസ്കി നിർമ്മിക്കുന്നത്. റഷ്യൻ വിസ്കി നിർമ്മിക്കുന്നത് ഗോതമ്പിൽ നിന്നാണ്. === വോഡ്ക === ലോകത്തെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ [[റഷ്യ|റഷ്യൻ]] മദ്യമാണ് വോഡ്ക. ഉരുളക്കിഴങ്ങ് ഷുഗർബീറ്റ്, മൊളാസസ് എന്നിവ പുളിപ്പിച്ചു കിട്ടുന്ന വസ്തു പലതവണ വാറ്റിയെടുത്ത് ശുദ്ധീകരിച്ച് വെള്ളം ചേർത്താണ് വോഡ്കയുണ്ടാ‍ക്കുന്നത്. സ്റ്റാൻഡേർഡ് റഷ്യൻ വോഡ്കയിൽ 30-50 ശതമാനം വരെ ആൽക്കഹോൾ ഉണ്ടാ‍കും. യൂറോപ്പിൽ ഇതു 38 % ആണ്. ധാന്യങ്ങളിൽ നിന്നോ അന്നജവും പഞ്ചസാരയും അടങ്ങിയ ഏത് സസ്യ വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നോ വോഡ്ക വാറ്റാം. വാറ്റിയ വോഡ്ക കരി(Charcoal) ഉപയോഗിച്ച് ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. ഈതൈൽ അസറ്റേറ്റ്, ഈതൈൽ ലാക്റ്റേറ്റ് എന്നിവയാ‍ണ് രുചിക്കായി ചേർക്കുക. സോയാബീൻ ബീറ്റ് റൂട്ട് എന്നിവയിൽ നിന്നൊക്കെ വോഡ്ക ഉണ്ടാക്കാം. === ടെക്വില === {{പ്രധാനലേഖനം|ടെക്വില}} പടിഞ്ഞാറൻ മെക്സിക്കൻ സംസ്ഥാനമായ ജലിസ്കോയിലെ ടെക്വില എന്ന നഗരത്തിലെ ‍അഗേവ് ചെടിയിൽ നിന്ന് നിർമ്മിച്ചെടുക്കുന്ന ഒരു മദ്യമാണ് [[ടെക്വില]]. 38–40% വരെയാണ് ടെക്വിലയിലെ ആൽക്കഹോളിന്റെ അളവ്. === കള്ള് === {{പ്രധാനലേഖനം|കള്ള്}} [[പന]], [[തെങ്ങ്]] എന്നിവയുടെ പൂങ്കുല വെട്ടി ഊറി വരുന്ന മരനീരു പുളിപ്പിച്ചുണ്ടാക്കുന്ന മദ്യമാണ് [[കള്ള്]]. ഏഷ്യയിലും ആഫ്രിക്കയിലുമാണ് കള്ളിനു പ്രചാരം. പാം വൈൻ, പാംടോഡി എന്നീ പേരുകളിൽ ഇത് അറിയപ്പെടുന്നു. തെങ്ങ് പന എന്നിവയുടെ കുല വെട്ടി അവിടെ പാത്രം ഉറപ്പിക്കുന്നു. അതിൽ നിന്നും ഊറി വരുന്ന ദ്രവം മധുരമുള്ളതും ആൽക്കഹോൾ ഇല്ലാത്തതുമാണ്. ഇതാണ് മധുരക്കള്ള് , അന്തിക്കള്ള് എന്നീ പേരുകളിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. കള്ളിലടങ്ങിയ സ്വാഭാവിക ഈസ്റ്റ് കാരണം ഇത് അന്തരീക്ഷ താപനിലയിൽ പുളിച്ചു തുടങ്ങും. മധുരക്കള്ള് രണ്ടു മണീക്കൂർ കഴിഞ്ഞാൽ 4% ആൽക്കഹോളടങ്ങിയ കള്ളാകും,ഒരു ദിവസം കൊണ്ട് പുളിപ്പും വീര്യവും ഉള്ള മൂത്ത കള്ളാകും.കള്ള് അധികം പുളിപ്പിച്ചാൽ [[വിന്നാഗിരി]] ഉണ്ടാ‍കുന്നു. [[ഗോവ|ഗോവയിൽ]] മാത്രം ഉണ്ടാകുന്ന കാശു അണ്ടിയുടെ മദ്യമാണ് ആണ് ഫെനി ഇത് തെങ്ങിൻ കള്ളിൽ നിന്നും ഉണ്ടാകാം.കള്ള് വാറ്റിയാൽ വീര്യമുള്ള മദ്യമുണ്ടാക്കാം. [[ചാരായം]], വില്ലേജ് ജിൻ, കൺ‌ട്രി വിസ്കി എന്നൊക്കെ ഇതറിയപ്പെടുന്നു. === കോക്ടെയ്ൽ === {{പ്രധാനലേഖനം|കോക്ടെയ്ൽ}} രണ്ടോ അതിൽ കൂടുതലോ പാനിയങ്ങൾ ചേർത്ത മദ്യക്കൂട്ടാണ് കോക്ടെയ്‌ൽ . ചേരുവയിൽ ഒന്നെങ്കിലും മദ്യം ആയിരിക്കും.. === ഷാം‌പെയ്ൻ === {{പ്രധാനലേഖനം|ഷാം‌പെയ്ൻ}} [[വീഞ്ഞ്]] ഗണത്തിൽ‌പ്പെടുന്ന ഒരു തരം മദ്യമാണ് ഷാം‌പെയ്‌ൻ.ഇത് സ്പാർക്ലിംഗ് [[വീഞ്ഞ്|വൈൻ]] എന്നറിയപ്പെടുന്നു ഫ്രാൻസിലെ ഷാംപെയിൻ എന്ന സ്ഥലത്താണ് ഇത് നിർമ്മിക്കുന്നത്. ബ്രാണ്ടി വൈൻ നിർമാണത്തിൽ പേര് കേട്ട പ്രദേശം ആണ് ===ഫെനി=== ഗോവയിലെ ആളുകൾ പറങ്കിമാങ്ങയിട്ടു വാറ്റിയെടുക്കുന്ന ഒരു മദ്യമാണ് ഫെനി. == മദ്യം അളക്കുവാനുള്ള ഏകകങ്ങൾ == * 750 മില്ലീലിറ്റർ ആണ് ഫുൾ എന്നറിയപ്പെടുന്ന്ത്. ഇതിന്റെ പാതി 375 മി.ലി.പൈന്റും, 180 മില്ലി ലിറ്റർ ക്വാർട്ടർ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. * ഒരു പെഗ് 60മില്ലി ലിറ്റർ * ഒരു ലാർജ് 90 മില്ലി ലിറ്റർ * ഒരു സ്മോൾ 30 മില്ലി ലിറ്റർ. * ബ്രിട്ടനിൽ പൈന്റ് 568 മില്ലിയാണ് അമേരിക്കയിൽ 473 മില്ലിയും. * ബ്രിട്ടനിൽ ബീറും പാലും പൈന്റ് അളവിലാണ് വാങ്ങുക. === പെഗ് === 60 മില്ലിയാണ്‌ ഒരു പെഗ്. ( ഇംഗ്ലീഷിൽ പെഗ് (peg)എന്നു വെച്ചാൽ മരത്തിന്റെയോ പ്ലാസ്റ്റിക്കിന്റെയോ കക്ഷണമാണ്‌.) ==ജ്വലനനില== ഓരോ ആർദ്രതയിലുമുള്ള മദ്യത്തിന്റെ ജ്വലനനില * 10% — {{convert|120|°F|°C}} — അമിതമായി വെള്ളം ചേർത്ത മദ്യം * 12.5% — about {{convert|125|°F|°C}} — വൈൻ * 20% — {{convert|97|°F|°C}} — ഫോർട്ടിഫൈഡ് വൈൻ * 30% — {{convert|84|°F|°C}} * 40% — {{convert|79|°F|°C}} — വിസ്കി അഥവാ ബ്രാണ്ടി * 50% — {{convert|75|°F|°C}} — സ്ട്രോങ്ങ് വിസ്കി * 60% — {{convert|72|°F|°C}} * 70% — {{convert|70|°F|°C}} — അബ്സിന്തെ * 80% — {{convert|68|°F|°C}} * 90% or more — {{convert|63|°F|°C}} — ==വിളമ്പുന്ന രീതികൾ== * നീറ്റ്/ സ്ട്രെയിറ്റ് — അന്തരീക്ഷ താപയിൽ മറ്റ് ചേരുവകളൊന്നും ചേർക്കാതെ <ref>{{cite book |title= National Bartending Center Instruction Manual|last= Walkart|first= C.G.|authorlink= |coauthors= |year= 2002|publisher= Bartenders America, Inc|location= Oceanside, California|isbn= |page= 104|url= }} &nbsp;ASIN: B000F1U6HG.</ref> * സ്ട്രെയിറ്റ് അപ് — പതപ്പിച്ച് അല്ലെങ്കിൽ ഐസ് ചേർത്ത് കോക്ടെയിൽ ഗ്ലാസ്സിൽ * ഓൺ ദ റോക്സ് — ഐസ് ക്യൂബിനൊപ്പം * സൂപ്പർ മിക്സർ - ജ്യൂസ്, കോള, സോഡ എന്നിവയ്ക്കൊപ്പം * കോക്ടെയിലിനൊപ്പം * ഷൂട്ടറിലെ ഒരു ചേരുവയായി (ഒന്നിൽ കൂടുതൽ മദ്യം ചേർത്ത്) * വെള്ളം ചേർത്ത് * മധുരം ചേർത്ത് മദ്യത്തിനൊപ്പം ==അതിമദ്യാസക്തിയുടെ തുടക്കം== *മദ്യം ഉപയോഗിച്ചു തുടങ്ങുന്നവരിൽ 20% പേർ കാലാന്തരത്തിൽ അതിമദ്യാസക്തരായി മാറുമെന്നാണ് ശാസ്ത്രീയപഠനങ്ങൾ വെളിവാക്കുന്നത്. അതായത് കൗതുകത്താലോ നിർബന്ധത്തിന് വഴങ്ങിയോ മദ്യം രുചിച്ചുനോക്കുന്ന ഓരോ അഞ്ചുപേരിലും ഒരാൾ പിൽക്കാലത്ത് മദ്യത്തിന് അടിമപ്പെടും. ഇത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ മത്തിഷ്‌ക്കത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയുമായി ബന്ധപെട്ടു കിടക്കുന്നു. കുടുംബ പ്രശ്നങ്ങൾ, ദാമ്പത്യ പ്രശ്നങ്ങൾ, മാനസിക സമ്മർദ്ദം അഥവാ സ്‌ട്രെസ്‌, സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ പിന്നോക്കാവസ്ഥ, ജോലി സ്ഥലത്തെ സമ്മർദ്ദം, മാനസിക പ്രശ്നങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ അനുഭവിക്കുന്നവർ മദ്യാസക്തി കാണിക്കാറുണ്ട്. <ref>കേരള സംസ്ഥാന എക്സൈസ് വകുപ്പ് പ്രസിധീകരിച്ച ലഹരി... എന്ന പുസ്തകത്തിലേ പേജ് നമ്പർ 14</ref> == വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളിൽ == * ചില മതങ്ങളിൽ ആചാരത്തിന്റെ ഭാഗമായി മദ്യം, വൈൻ തുടങ്ങിയവ ആരാധനയ്ക്കായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. * മറ്റു ചില മതങ്ങളിൽ മദ്യപാനം വിലക്കപ്പെട്ട വസ്തുവാണ്. * വിശേഷ ആഘോഷങ്ങളുടെ ഭാഗമായി മദ്യം ഉപയോഗിക്കുന്നത് മിക്ക രാജ്യങ്ങളിലും സാധാരണമാണ്. * പൊതുവേ വികസിത രാജ്യങ്ങളിൽ മദ്യം സുലഭമായി ലഭിക്കുന്ന ഒരു പാനീയമാണ്. അവിടങ്ങളിൽ വിശേഷ ചടങ്ങുകളുടെ ഭാഗമായി വീടുകളിൽ മദ്യം ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. * അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകൾ, യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങൾ, ഓസ്ട്രേലിയ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിൽ മിക്ക ഭക്ഷണശാലകളിലും വൈൻ, ബിയർ തുടങ്ങിയവ ലഭ്യമാണ്. അവിടങ്ങളിൽ സൂപ്പർ മാർക്കറ്റുകൾ, പബ്ബുകൾ, ക്ലബ്ബുകൾ തുടങ്ങിയവയും മദ്യം, വൈൻ, ബിയർ തുടങ്ങിയവ ലഭ്യമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. * പല രാജ്യങ്ങളിലും ടൂറിസം വ്യവസായത്തിന്റെ ഭാഗമായി വിനോദ സഞ്ചാര കേന്ദ്രങ്ങളിൽ മദ്യം, ബിയർ, വൈൻ തുടങ്ങിയവ ലഭ്യമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യയിൽ ഗോവ ഉദാഹരണമാണ്. * ചില രാജ്യങ്ങളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് മതപരമായ ഭരണകൂടം നിലവിലുള്ള രാജ്യങ്ങളിൽ മദ്യം വിൽക്കാനോ ഉപയോഗിക്കാനോ പാടുള്ളതല്ല. ഉദാ: സൗദി അറേബ്യയിൽ മദ്യം വിൽക്കുവാൻ നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഉണ്ട്. * ഇന്ത്യയിൽ ഗുജറാത്ത്, ബീഹാർ‌ പോലെയുള്ള ചില സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ മദ്യ നിരോധനം ഏർപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. == അവലംബം == * മാതൃഭൂമി ആരോഗ്യ മാസിക നവംബർ 2008 ഡോ. ആർ .വി. എം. ദിവാകരൻ എഴുതിയ ലേഖനത്തിൽ നിന്നും.(page 25-30) {{reflist}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ == * [http://www.alexreisner.com/spirits History and Taxonomy of Distilled Spirits.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120624060425/http://www.alexreisner.com/spirits |date=2012-06-24 }} {{ഫലകം:Alcoholic beverages}} [[വർഗ്ഗം:മദ്യം| ]] ou74q2dttbx7aljvrtd7h5ckjv8eipb 3 90403 4668362 4666912 2026-09-21T16:09:04Z MediaWiki message delivery 53155 /* Wikidata weekly summary #750 */ പുതിയ ഉപവിഭാഗം 4668362 wikitext text/x-wiki *[[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Fotokannan/മുൻകാല സംവാദങ്ങൾ]] *[[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Fotokannan/മുൻകാല സംവാദങ്ങൾ 1]] == ഫലകം പുനഃപരിശോധിക്കണം == താങ്കൾ [[ഇന്ത്യയിലെ തർക്ക ബാധിത മേഖലകൾ]] എന്ന താളിൽ ചേർത്ത ഫലകം ദയവായി പുനഃപരിശോധിക്കുക. ആ താളിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന വ്യക്തികളുമായി എന്താ ബന്ധം? [[ഉപയോക്താവ്:Adithyak1997|Adithyak1997]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Adithyak1997|സംവാദം]]) 10:54, 27 മേയ് 2020 (UTC) പിഴവു പറ്റിയതാണ്. ഇപ്പോ ഒഴിവാക്കിയിട്ടുണ്ടല്ലോ?--[[ഉപയോക്താവ്:Fotokannan|കണ്ണൻഷൺമുഖം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Fotokannan|സംവാദം]]) 14:37, 27 മേയ് 2020 (UTC) == താങ്കൾക്ക് ഒരു താരകം! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[പ്രമാണം:Administrator Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''കാര്യനിർവാഹകർക്കുള്ള താരകം''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | വിക്കിപീഡിയ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള താങ്കളുടെ വിലയേറിയ സംഭാവനകൾക്കാണ് ഇത്. താങ്കളെപ്പോലെയുള്ളവരാണ് വിക്കിപീഡിയയുടെ സമ്പത്ത്. നന്ദി. [[ഉപയോക്താവ്:Path slopu|Path slopu]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Path slopu|സംവാദം]]) 06:00, 5 ഓഗസ്റ്റ് 2020 (UTC) |} * Thank You Pathu--[[ഉപയോക്താവ്:Fotokannan|കണ്ണൻഷൺമുഖം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Fotokannan|സംവാദം]]) 10:15, 5 ഓഗസ്റ്റ് 2020 (UTC) ==[[:വർഗ്ഗം:മലയാള പുസ്തക പ്രസാധകർ]] നീക്കം ചെയ്യാൻ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു== <div class="floatleft" style="margin-bottom:0">[[File:Ambox warning orange.svg|48px|alt=|link=]]</div>'''[[:വർഗ്ഗം:മലയാള പുസ്തക പ്രസാധകർ]]''' ഒഴിവാക്കാൻ, ലയിപ്പിക്കാൻ, അഥവാ പുനഃനാമകരണം ചെയ്യാൻ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. [[Wikipedia:Categorization|വർഗ്ഗീകരണ]] നയങ്ങൾക്കനുസരിച്ചാണോ ഈ നിർദ്ദേശം സൃഷ്ടിച്ചത് എന്നതറിയുവാൻ ഒരു ചർച്ച നടക്കുന്നുണ്ട്. താങ്കൾക്ക് ഈ നിർദ്ദേശത്തെക്കുറിച്ച് അഭിപ്രായം അറിയിക്കുന്നതിനായി ദയവായി [[Wikipedia:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള വർഗ്ഗങ്ങൾ|ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള വർഗ്ഗങ്ങൾ]] എന്ന താളിൽ '''[[വിക്കിപീഡിയ:ഒഴിവാക്കാൻ സാദ്ധ്യതയുള്ള വർഗ്ഗങ്ങൾ#വർഗ്ഗം:മലയാള പുസ്തക പ്രസാധകർ|വർഗ്ഗത്തിന്റെ വിവരണത്തിൽ]]''' താങ്കളുടെ അഭിപ്രായം രേഖപ്പെടുത്തുക.<!-- Template:Cfd-notify--> നന്ദി. '''[[ഉപയോക്താവ്:Kiran Gopi|KG]]''' [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Kiran Gopi|(കിരൺ)]] 02:59, 22 സെപ്റ്റംബർ 2020 (UTC) == കണ്ണന്തോടത്ത് ജനാർദ്ദനൻ നായർ == [[കണ്ണന്തോടത്ത് ജനാർദ്ദനൻ നായർ]] ഈ താളിലെ ജനന തീയതി ഒന്ന് പരിശോധിക്കാമോ? അതു പോലെ ശ്രീമൂലം അസംബ്ലിയാണോ പ്രജാസഭയാണോ എന്ന കാര്യത്തിലും സംശയമുണ്ട്. അസംബ്ലി എന്ന് തിരുത്തിയിട്ടുണ്ട്.--'''[[ഉപയോക്താവ്:Kiran Gopi|KG]]''' [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Kiran Gopi|(കിരൺ)]] 21:39, 5 നവംബർ 2020 (UTC) ::[http://klaproceedings.niyamasabha.org/pdf/TSMA-002-00014-00001.pdf ശ്രീമൂലം അസംബ്ലി] തന്നെ. ജനനത്തീയതി പരിശോധിക്കാം.--[[ഉപയോക്താവ്:Fotokannan|കണ്ണൻഷൺമുഖം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Fotokannan|സംവാദം]]) 08:38, 8 നവംബർ 2020 (UTC == [[:വർഗ്ഗം:ഗോണ്ട് ചിത്ര കല]] == ഈ ചിത്രവും കലയും രണ്ടാണോ, അതോ ഒന്നോ? കുറേ കാലമായി എന്നെറിയാം, എന്തേലും ഓർമ്മവരുന്നുണ്ടോ?--<small>:- എന്ന് - </small> [[ഉപയോക്താവ്:Manuspanicker|അരയശ്ശേരിൽ സുബ്രഹ്മണ്യപ്പണിക്കർ മനു]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Manuspanicker|<span style="font-size:30px">✆</span>]] 11:21, 8 സെപ്റ്റംബർ 2021 (UTC) :: ഗോണ്ട് ചിത്രകലാ ശൈലി എന്നാണ് ഉദ്ദേശിച്ചത് --[[ഉപയോക്താവ്:Fotokannan|കണ്ണൻഷൺമുഖം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Fotokannan|സംവാദം]]) 15:27, 9 സെപ്റ്റംബർ 2021 (UTC) </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[:d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/2023 12 18|Read the full report]]''' · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] · [[:d:User:Mohammed Abdulai (WMDE)|Mohammed Abdulai (WMDE)]] 17:15, 18 ഡിസംബർ 2023 (UTC) </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=25974255 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Mohammed Abdulai (WMDE)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #730 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-05-04. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#729]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/Chamiln17@FineWiki|Chamiln17@FineWiki]] - Task: This bot performs a read-only cache build for an academic temporal language model dataset. * Other: [[d:Wikidata:WikiProject Ontology/Status of Ontology Classes and Properties|better tools to support constraints implied by properties like disjoint union of]] ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[d:Event:WikiProjects Days 2026|WikiProjects Days 2026]] (online, June 19 to 21). A community gathering focused on making WikiProjects more useful, visible, and alive. [[d:Event talk:WikiProjects Days 2026|Propose a session]] (deadline for proposals: May 26, 2026) or register now. ** [[m:Language_Diversity_Conference/Submissions|Language Diversity Conference]] - Call for Submissions ends 15 May 2026. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/04/29/wikidata-community-summit-2026-coscup-call-for-proposals/ Wikidata Community Summit 2026 @ COSCUP] - Call for Proposals ends May 9, 2026. ** [https://www.laguardia.edu/event/lic-photo-walking-tourwikipedia-workshop/ LIC Photo Walking Tour + Wikipedia & Wikidata Workshop] - May 16, 12:30 - 16:00 EDT (UTC-4). A historical walking tour of Long Island City, New York, concluding with a Wiki-skills workshop at LaGuardia. Registration on the event link. * Ongoing: [[d:Wikidata:Events/Coordinate_Me_2026|COORDINATE ME 2026]] - a Wikidata competition for geolocatable content has just started and ends 31 May 2026. Visit the link for details on how to participate. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://christianmahnke.de/en/post/blog-visualisation/ Visualised Blog metadata through SPARQL queries] - ChristianMahnke blog. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/04/22/mozilla-common-voice-meets-wikidata-how-the-dagbanli-dictionary-got-audio-usage-examples/ Mozilla Common Voice Meets Wikidata (How the Dagbanli Dictionary Got Audio Usage Examples)] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/03/wiki-loves-mother-tongue-2026-in-the-igbo-community/ Wiki Loves Mother Tongue 2026 in the Igbo Community] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/04/eduwiki-workshop-highlights-practical-uses-of-wikimedia-commons-in-education/ EduWiki Workshop Highlights Practical Uses of Wikimedia Commons in Education] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/02/recap-wiki-for-human-rights-lgbtiq-nigeria-february-and-march-training/ Recap: Wiki for Human Rights, LGBTIQ+ Nigeria, February and March Training] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/01/the-new-artfeminisms-wikidata-modules-are-here/ The new Art+Feminism’s Wikidata Modules are here!] * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=9lEyzX98BFE Panel on Wikidata and public domain in Colombia] (Spanish): on April 24th, the National Library of Colombia, The Cultural Network of the Bank of the Republic of Colombia, Wikimedia Colombia and Fundación Conector discussed about digital heritage and Wikidata, its challenges and opportunities for collaboration. ** [https://www.youtube.com/watch?v=qAnnn-Bk7Tk Wikibase - an introduction by Jason Evans] (Open Data Manager, National Library of Wales). Produced by the Wikimedian in Residence channel, University of Edinburgh. ** [https://www.youtube.com/watch?v=OV4aL2PdjIc A uMap based on Wikidata] - a use-case of Holy Wells located in Ireland, associated with female Saints, powered by Wikidata and OpenStreetMap. ** [https://www.youtube.com/watch?v=ViOkEYQLggM Wikifunctions in practice: Reusable Logic for Wikimedia] - Presentation given by Toby Hudson ([[d:User:99of9|User:99of9]]) at the Wikiconference Australia 2026. ** [https://www.youtube.com/watch?v=-qYi3xPtB8I Mentor Me! Session 3A] - This in-person and hands-on session is provided by the Wikimedia Tyap User Group, and continues in the following sessions: [https://www.youtube.com/watch?v=J4b6Y3w4_ME Mentor Me! Session 3B] and [https://www.youtube.com/watch?v=X2QM5RdJhl0 Mentor Me! Session 3C]. Led by Gwakhap D. Anthony, it will cover how to document languages with Wikidata lexemes. * Africa Wiki Women: ** [https://www.youtube.com/watch?v=1mrF98BA1SM Linking images from Commons to Wikidata and Wikipedia] - how images are used across the Projects with examples documenting African Women. ** [https://www.youtube.com/watch?v=fANX6mDde5A Newbies Monthly Meetup for Africa Wiki Women] - further training and introductory skills for Wikidata and how it interacts with the other Wikimedia Projects. ** [https://www.youtube.com/watch?v=yvatmrH1uhQ EditHer Africa Contest (April)] - a beginner-friendly hands-on Wikidata item creation guide and launch of the monthly contest, with a focus on African Women in Works and Leadership. ''' Tool of the week ''' * [https://openhistory.app OpenHistory] – interactive historical atlas of 21k+ Wikidata-sourced historical events, polities, and territories on a timeline+map. SPARQL-driven pipeline, MIT/CC BY-SA. ([https://github.com/kdhillon/openhistory GitHub]) ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [https://wikitrivia.tomjwatson.com/ WikiTrivia] - the webgame about putting historical events in the correct order recently got a huge update, thanks to creator Tom Watson. * [[mw:Wikimedia_APIs/Rate_limits|Wikimedia API's / Rate limits]] - new rate limits are being added for all Wikimedia projects, to ensure sustainable use to the REST an ACTION API's. If you operate a bot and it has recently started producing an error message for producing too many API requests, please consult the linked MediaWiki page and amend your bot as needed. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: [[:d:Property:P14387|‎meta-category for]] (<nowiki>topic or class of items covered by the lowest categories in this meta-category's hierarchy</nowiki>) * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14368|KISTI article ID]], [[:d:Property:P14369|FISH Monument Types Thesaurus ID]], [[:d:Property:P14370|FISH Evidence Thesaurus ID]], [[:d:Property:P14371|Organization in cooperation with ISO ID]], [[:d:Property:P14372|ScriptSource script code]], [[:d:Property:P14373|‎ScriptSource language code]], [[:d:Property:P14374|Tube8 performer ID]], [[:d:Property:P14375|Bundestag Group Minutes ID]], [[:d:Property:P14376|Westra code]], [[:d:Property:P14377|Myrotvorets ID]], [[:d:Property:P14378|‎Irish State Administration Database Unit ID]], [[:d:Property:P14379|Hessische Parlamentarismusgeschichte Abgeordneten-ID]], [[:d:Property:P14380|YouPorn performer ID]], [[:d:Property:P14381|‎GFMIS Agency Code]], [[:d:Property:P14382|‎Royal Australian Air Force service number]], [[:d:Property:P14383|‎Plataforma Acácia ID]], [[:d:Property:P14384|‎Observatório Terras Quilombolas ID]], [[:d:Property:P14385|BIOSOP ID]], [[:d:Property:P14386|BIOKAND ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/(found) liable of|(found) liable of]] (<nowiki>tort or civil wrong a person or organization was found liable of</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/DMCA takedown policy URL|DMCA takedown policy URL]] (<nowiki>DMCA (Digital Millennium Copyright Act) takedown policy or submitting page of this hosting site or UGC (User Generated Content) distributor</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/18 U.S.C. § 2257 policy URL|18 U.S.C. § 2257 policy URL]] (<nowiki>age requirement documentation URL statement of this website or company</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/monolingual text name properties|monolingual text name properties]] (<nowiki>(with an associated language code) name by which a subject is recorded in a database, mentioned as a contributor of a work, or is referred to in a particular context</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/Gidrologicheskaya Izuchennost Code|Gidrologicheskaya Izuchennost Code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/QBWiki article ID|QBWiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Dijital İstanbul ID|Dijital İstanbul ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/NaPTAN stop area code|NaPTAN stop area code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant Cairn d'un éditeur|Identifiant Cairn d'un éditeur]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Darwin Correspondence person ID|Darwin Correspondence person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ACM Digital Library institution ID|ACM Digital Library institution ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/SensCritique person ID|SensCritique person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ National Archives of Japan Digital Archive ID| National Archives of Japan Digital Archive ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/VGs drapsoversikt ID|VGs drapsoversikt ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Semanticscience Integrated Ontology ID|Semanticscience Integrated Ontology ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Senkyo.com|Senkyo.com]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Objectif plumes author pages|Objectif plumes author pages]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Maoyan personage ID|Maoyan personage ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/critify.de publication ID|critify.de publication ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BookNotification author ID|BookNotification author ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/MR9w Script style of manuscript Qur'ans] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Early_Modern_Silesia|Early Modern Silesia]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Tango|Tango]] * WikiProject Highlights: WikiProject Ontology has gathered a [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Ontology_Course/Projects_Offering_2|list of potential projects]] for the second offering of the Wikidata Ontology course, and has published a subpage to discuss the future of [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Status_of_Ontology_Classes_and_Properties|Ontology Classes and Properties]]. * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/unmarked_supercentenarians|Unmarked Supercentenarians]] - this list displays humans who do not have a claim ''supercentenarian (Q1200828)'' (or ''alleged supercentenarian (Q106991708)''), but the difference between their Date of Birth and Date of Death is greater than 110 years. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q174284|Raiders of the Lost Ark]] - a 1981 film directed by Steven Spielberg and starring Harrison Ford, Karen Allen, and John Rhys-Davies. * [[d:Wikidata:Showcase lexemes|Showcase Lexemes]]: [[d:Lexeme:L2205|gje (L2205)]] - Norwegian verb (jeː) meaning "to give", "to perform/hold", or "to diminish in strength" ''' Development ''' * Mobile statement editing: We continued fixing issues uncovered in testing * WikiProjects: We are working on adding links to the sidebar of Items to lead people to the respective WikiProjects for that Item. This way we hope to help people more easily find data modelling documentation as well as other editors interested in the same topic. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 13:51, 4 മേയ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30424079 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #731 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-05-11. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#730]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/AAU_Research_NLP_Bot,_1|AAU Research NLP Bot 1]] - Task(s): Querying Wikidata for entities and relations and paths between them. From 1-hop until 3-hops. * Closed request for permissions/Bot: [[d:User:MarisDreshmanisBot|MarisDreshmanisBot]] (formerly ''ReNeuralAgent Bot'') has been approved after a community intervention, see the discussion [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot#Maris_Dreshmanis_—_ReNeuralAgent|here]]. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** '''[[d:Event:WikiProjects_Days_2026|WikiProjects Days 2026]]''' will take place between '''19 - 21 June'''.<br>WikiProjects are crucial to improving data quality and onboarding newcomers to specific areas of Wikidata. This event is the place for all editors to discover WikiProjects, find ones to join, learn about their modelling practices and how to improve the content and tools of your favourite WikiProjects. '''[[d:Special:RegisterForEvent/3670|Register here]]''' to get any news or updates about this new Wikidata X Days event. The '''Call for Proposals''' is open! If you have an idea for a session, please '''[[d:Event_talk:WikiProjects_Days_2026|submit it here]]''' by '''26 May'''. ** [[d:Event:Wikidata Live Editing 122|Wikidata Live Editing]], 11 May ** [https://ai-bridges.org/2026/02/13/symposium/ AI Bridges Symposium] is taking place at ''Senate House, University of London'' across 28 and 29 May. (Free) Registration for this on-site event closes 21 May. The event will begin with introductions to Wikidata, Wikibase, connecting AI with Wikidata and follow on day 2 bringing the full ecosystem together for dialogue, debate, and collaborative action. * Ongoing: [[d:Wikidata:Events/Coordinate_Me_2026|Coordinate Me 2026]] - edit items with a [[d:Property:P625|P625 ''(coordinate location)'']] from the focus countries and be in the running for a prize. Ends 31 May 2026. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/08/building-wikimedia-tools-in-northern-nigeria-the-arewa-techcom-hackathon/ Building Wikimedia tools in Northern Nigeria: launch of Arewa TechCom through the Arewa Wikimedia Hackathon 2026] ** [https://addshore.com/tag/wikibase-world/ Editing wikibase.world (a MediaWiki site), with Jules (an AI agent)] by Addshore. ** [https://www.linkedin.com/pulse/libraries-ai-infrastructure-african-edition-stuart-michael-edelenbos-bsage/ Libraries as AI Infrastructure: The African Edition] - reflections on overlooked African contributions to linked data and AI infrastructure, highlighting Wikibase-powered projects African Literary Metadata (ALMEDA) and Nigeria’s Semantic Name Authority Recognition (SNAR). By Stuart Michael Edelenbos ** [https://www.tabakalera.eus/en/tabakalera-has-promoted-open-access-cultural-knowledge-linking-medialab-catalogue-wikidata Tabakalera promotes open access to cultural knowledge by linking their medialab catalogue to Wikidata] ** [https://blog.stoa.org/archives/4398 The Stoa: a Review for Digital Classics - report on Linked Pasts 11 - Epigraphic Data in Wikidata, from Ontology to Practice] ** [[Diffblog:technical-tinkering-for-commonsdb-at-the-wikimedia-hackathon/|Technical tinkering for CommonsDB at the WM Hackathon]] by Ainali. ** [https://www.ezrabrand.com/p/introducing-index-historical-jewish-figures Ezra Brand - Introducing a New Index of Biblical, Talmudic, and Medieval Jewish Figures] - Wikidata helps index and categorise Jewish figures into distinct periods. ** (Deutsch) [https://arthist.net/archive/52383 ArtHist: New Art-Historical Resource on the Web] and [https://blog.tib.eu/2026/05/11/eingepraegte-geschichte-das-meistersiegel-wiki-ist-online/ TIB Blog: Embossed story – the Meistersiegel-Wiki is online] are both articles about the new ''Meistersiegel'' Wikibase instance. * Papers: [https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/dco/issue/view/7602 Volume 12,2] of [[:d:Q130266048|Digital Classics Online]] contains many papers regarding the use Wikidata and Wikibase in the field of Classics: ** [https://doi.org/10.11588/dco.2026.12.112296 ''Hypotheseis, a Database of Named Entities Surrounding Greek Rhetorical Exercises''] by [[:d:User:Epìdosis|Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo]] ** [https://doi.org/10.11588/dco.2026.12.112294 ''Altinum: a Wikidata Project for Digital Epigraphy and Prosopography''] by [[:d:User:Anna Clara Maniero Azzolini|Anna Clara Maniero Azzolini]] ** [https://doi.org/10.11588/dco.2026.12.112287 ''The NIKAW Project: An Infrastructure of Texts, Entities and Language Models to Study the Circulation of Knowledge in the Ancient World''] by [[:d:User:Ake1990|Margherita Fantoli]] * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=WGcTriZO6dA OpenDataDEx - Exploring Supreme Court Rulings in Wikidata], for The Knowledge Commons project. Try it out for yourself: [https://opendatadex.com/ Open Data Explorer] ** [https://www.youtube.com/watch?v=hGsdryuQwTI Wikidata: Introduction and Basics] - an introductory session provided by WMUG Uganda. ** (Arabic) [https://www.youtube.com/watch?v=i67lJQfGPFg Introduction to Wikidata] hosted by Michel Bakhni for the channel: ''Wikimedia group for those interested in Islamic civilization'' * Presentations: ** (Deutsch) [[c:File:Wikidata_in_Museen,_Archiven_und_Bibliotheken.pdf|Wikidata in Museums, Archives and Libraries]] ** [[c:File:Wikicite_2025_white_paper_summary.pdf|White Paper (PDF) - Wikidata Days and Wikicite (2025)]] - Open bibliographic metadata in practice, what was learned in Bern and what libraries and the community can do next. ''' Tool of the week ''' * [https://opendatadex.com/ Open Data DEx Explorer] - ''"an interactive graph visualizer of semantic Open Data. Relationships are discovered heuristically and a graph structure created in real time, allowing navigation and insight into raw data without building formal ontologies."''Read more on [https://theknowledgecommons.org/ The Knowledge Commons blog], by Michelle Tomlyn. * [https://gapmap.wiki GapMap.Wiki] - explore knowledge gaps between different language Wikipedia's. GapMap identifies Wikipedia articles that exist in many languages but missing from the target, helping editors prioritize which articles to translate or create. No AI is used, just comparing publicly available databases. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Mobile editors can now edit all datatypes directly in the mobile view. To help improve this new interface, Wikimedia Deutschland is looking for volunteers (especially editors from Right-to-left languages) for UX testing sessions. Participants will be compensated for their time. Sign up [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/bo2e7e2a/apply here] (greatquestion) and learn more on the project page: [[d:Wikidata:Usability and usefulness/Item editing experience/Mobile editing of statements|Mobile editing of statements]] ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14392|‎energy density]] (<nowiki>amount of energy extractable from a substance (e.g. in a combustion engine) per unit of volume or of mass</nowiki>) **[[:d:Property:P14401|‎Parental Advisory System rating]] (<nowiki>content rating for coin-operated video games</nowiki>) * Newest External identifierss: [[:d:Property:P14388|Cyprus company ID]], [[:d:Property:P14389|‎DBNL title ID]], [[:d:Property:P14390|ShotOnWhat film ID]], [[:d:Property:P14391|‎Shinmei database ID]], [[:d:Property:P14394|‎ColBase ID]], [[:d:Property:P14395|Lubimyczytać version/edition ID]], [[:d:Property:P14396|Files of the Reich Chancellery ID]], [[:d:Property:P14397|‎Darwin Correspondence person ID]], [[:d:Property:P14399|‎Gidrologicheskaya Izuchennost Code]], [[:d:Property:P14403|‎Brew TV movie ID]], [[:d:Property:P14404|National Archives of Japan Digital Archive ID]], [[:d:Property:P14405|PlayStation Trophies trophy ID]], [[:d:Property:P14406|Tax Identification Number (Spain)]], [[:d:Property:P14407|‎19star actor ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/concentration camp prisoner number|concentration camp prisoner number]] (<nowiki>registration or prisoner number assigned to a person in camps operated under Nazi persecution between 1933 and 1945</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/ID für Kulturdenkmale in Lübeck|ID für Kulturdenkmale in Lübeck]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Datenbank-ID für Kulturdenkmale in Lübeck|Datenbank-ID für Kulturdenkmale in Lübeck]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Prime Video URL ID|Prime Video URL ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Prime Video GTI|Prime Video GTI]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Portable Antiquities Scheme record ID|Portable Antiquities Scheme record ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un(e) éditeurice dans le DEF19 2.0|Identifiant d'un(e) éditeurice dans le DEF19 2.0]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Apple TV parson ID|Apple TV parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CINEMATODAY film ID|CINEMATODAY film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Verfassungsblog author ID|Verfassungsblog author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Blätter author ID|Blätter author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/EGAFD film ID|EGAFD film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Museum of Canadian Music artist ID|Museum of Canadian Music artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Museum of Canadian Music work ID|Museum of Canadian Music work ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BGAFD film ID|BGAFD film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Movielens ID|Movielens ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Instrumentalistinnen-Lexikon ID|Instrumentalistinnen-Lexikon ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/parliament.scot member ID|parliament.scot member ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Space/Queries#Astronauts_members_of_space_missions|Astronauts members of Space Missions]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Horse_racing/Queries#All_horses|All Horses in Wikidata]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Horse racing|Project Horse Racing]] : On topics relating to horse racing. ** [[d:Wikidata:WikiProject_William_%26_Mary_Law_School_EMCO|Project William & May Law School EMCO]] - to create and enhance entities for persons and corporate bodies related to the law school, for use in the library's metadata and archival work. * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Part_2:_How_to_use_QuickStatements_3.0_to_upload_data_to_Wikidata_for_Govdirectory|Project GovDirectory: How to use QuickStatements 3.0 to add data to GovDir]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Ontology_Course/Projects_Offering_2/Modelling_Dictionary_Usage_Labels_in_Wikidata|Ontology Course: Projects Offering 2]] - Modelling Dictionary Usage Labels in Wikidata, Roots and Rhythms: Modelling music as cultural heritage. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q208108|Catch Me If You Can]] - a 2002 film by Steven Spielberg starring Leonardo DiCaprio and Tom Hanks. A dramatic re-telling of the life and exploits of serial confidence man Frank Abegnale Jr., ironically the events of the film were later found to be mostly fabricated. ''' Development ''' * Mobile statement editing: We are continuing to improve the UX and fix issues uncovered in testing * Making WikiProjects more visible: We are working on adding links to the sidebar menu of Items to make it easier for people to find the WikiProject(s) associated with an Item, find like-minded people and learn about data modelling conventions etc in that particular area * Query Service: The service is being hit quite heavily and the Wikidata Platform team is working on blocking scrapers and misbehaving tools * Wikidata integration in the other Wikimedia projects: We are continuing our experiment to further reduce the amount of Wikidata changes that show up on Recent changes and Watchlist but don't actually change the article. Specifically we are looking at checking if there is any difference in the rendered article before and after the change coming from Wikidata [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory|public universities]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:21, 11 മേയ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30513889 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #732 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-05-18. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#731]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/PatsaBot 1|PatsaBot 1]] - '''Task/s:''' Add sitelink from [[Special:PrefixIndex/Template:Taxonomy/|Template:Taxonomy/*]] on thwiki to same entry from enwiki and update Thai description from generic template format to "แม่แบบอนุกรมวิธาน" (taxonomy template). **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/MarisDreshmanisBot 2|MarisDreshmanisBot 2]] - '''Task/s:''' Create occupation Q-items and add native-language labels on existing occupation Q-items from 33 state-issued national occupation classifiers (165 national registries, 154 countries, ~30,000 new Q-items, ~120,000 native labels across 53 languages). **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/ias-kbase|ias-kbase]] - '''Task/s:''' Read-only bulk entity lookups for an internal knowledge graph project. Fetches labels, claims, and sitelinks from Wikidata and intro-paragraph extracts from English Wikipedia. No writes. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** Reminder: Propose a session for [[d:Event:WikiProjects_Days_2026|WikiProject Days 2026]]. Your proposal can be just one or two sentences. Suggestions include topics on how to use WikiProjects to connect with others and improve data modelling, how to revive a neglected WikiProject, and what makes a good WikiProject. [[d:Event talk:WikiProjects Days 2026|Propose a session now]]. Deadline Sunday May 24. ** Wikimedia Indonesia is hosting the [[:c:Commons:Kompetisi Penyajian Data|2026 Data Visualization Competition]] from 10th to 31st May 2026. We welcome visualization and essay submissions from Indonesian participants on various topics ranging from Indonesian history to biological diversity. ** [[d:Event:Swedish online editathon 300|The three-hundred online Wikidata meetup in Swedish]], May 24 ** [https://www.gw.uni-hamburg.de/ueber-die-fakultaet/digital-humanities/dh-lab/veranstaltungen/26-05-27-hands-on-wiki.html Wikidata: An Open Knowledge Graph for Research and Beyond], a workshop on-site at the Digital Humanities Lab (C2003), University Hamburg, 27 May, 14:15 – 15:45 CEST. Registration (via link). ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: [https://forum.mapillary.com/t/easy-way-to-add-imagery-to-wikipedia-and-wikidata-items-with-wikishootme-and-mapillary/10375 Easy way to add images to Wikipedia & Wikidata items, with WikiShootMe and Mapillary] * Papers: ** [https://www.jlis.it/index.php/jlis/article/view/698 ''Wikidata and authority files: reconciliation and cooperation procedures''] by [[:d:User:Epìdosis|Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo]]: an overview of the interactions between Wikidata and library authority files and of the usage of Wikibase by library authority files up to July 2025 ** [https://www.jlis.it/index.php/jlis/article/view/675 ''Institutional practices in gender recording: an analysis of National Libraries''] by Novaes de Mendonça, and Ana Carolina Simionato Arakaki: contains references to Wikidata and its interconnection with library authority files ** [https://www.aidainformazioni.it/index.php/aidainformazioni/article/view/350 ''Modellizzazione delle conoscenze: Thesaurus Nuovo soggettario e Wikidata, due strumenti a confronto''] by [[:d:User:Elena Cencetti|Elena Cencetti]], Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo and [[:d:User:Elisabetta Viti2|Elisabetta Viti]] (in Italian): a detailed comparison of Wikidata and the [[:d:Q16583225|Nuovo soggettario Thesaurus]] as knowledge organization systems, with a case study regarding the reconciliation with Wikidata of a group of terms of the Nuovo soggettario Thesaurus regarding photography * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=fubhBJGz6YQ Curating shared knowledge about artifacts on Wikidata] with Till Grallert, it explores how the Jarāʾid project used Wikidata to build a multilingual, open knowledge graph of pre-1930 Arabic periodicals. ** [https://www.youtube.com/watch?v=H_oAlLw5CHs LIVE Wikidata editing #122] with User:Ainali and User:Abbe98 do some live editing on Wikidata (in English), and discuss the thought process of what they are doing and why they do it. ** [https://www.youtube.com/watch?v=rIoQFWGDb90 Every Major Oil and Gas Pipeline in History Mapped] - a visualisation utilising Wikidata, OpenStreetmap, Wikipedia and Global Energy Monitor. *Presentations **[[c:File:Reseau_LGBTQI_2026_-_John_SAMUEL.pdf|La fabrique collective des histoires queer dans les communs numériques]]. Presentation by [[User:Jsamwrites|John Samuel]] and panel, 2e Rencontres du Reseau Jeune Recherche LGBTQI+, Université Lyon 1, 12 May 2026 ''' Tool of the week ''' *[https://prop-explorer.toolforge.org/ Wikidata Property Explorer] is a tool by user Steven Liu. The tool is used for exploring Wikidata properties * [https://securitybaseline.eu securitybaseline] use Wikidata to get the domain names for institutions ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [https://maproulette.org/browse/challenges/55009 MapRoulette Challenge (Chile)]: Improve heritage-related items around Santiago, Chile, linking them to Wikidata and OpenStreetMap. * The Wikidata Platform team has published its [[D:Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/Backend_Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata_Query_Service/WDQS_Architecture_re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[D:Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/High-Impact_Use_Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[D:Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update|Migration talk page]] or during the [[D:Wikidata:Blazegraph_Migration_Office_Hours|next office hour]]. See the [[D:Wikidata:Wikidata_Platform_team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14408|contains cadastral area]] (<nowiki>cadastral area that is wholly or partly contained by a municipality</nowiki>) **[[:d:Property:P14413|algebraic closure]] (<nowiki>‎algebraic closure of the field</nowiki>) **[[:d:Property:P14414|real closure]] (<nowiki>real closure of the formally real field</nowiki>) **[[:d:Property:P14415|eusocial caste]] (<nowiki>specialized type of an eusocial animal</nowiki>) **[[:d:Property:P14416|Wikimedia Commons content descriptor]] (<nowiki>Wikimedia Commons content descriptor which applies to this media file</nowiki>) **[[:d:Property:P14424|‎time expansion]] (<nowiki>factor by which a recording's duration has been extended or compressed relative to the original real-time event, without pitch correction.</nowiki>) **[[:d:Property:P14425|‎SELL rating]] (<nowiki>French video game content rating (1999–2003)</nowiki>) **[[:d:Property:P14427|age requirement documentation URL]] (<nowiki>URL for a website's statement of compliance with U.S. legal record-keeping requirements related to visual depictions of actual sexually explicit conduct</nowiki>) **[[:d:Property:P14430|maximum vehicle length]] (<nowiki>maximum authorized length for vehicles (especially heavy goods vehicles) on a bridge, tunnel or road segment</nowiki>) **[[:d:Property:P14431|maximum vehicle width]] (<nowiki>maximum authorized width for vehicles (especially heavy goods vehicles) on a bridge, tunnel or road segment</nowiki>) **[[:d:Property:P14432|maximum vehicle weight]] (<nowiki>maximum authorized weight (tonnage / gross vehicle weight) for vehicles (especially heavy goods vehicles) on a bridge, tunnel or road segment (load limit)</nowiki>) **[[:d:Property:P14433|maximum vehicle height]] (<nowiki>maximum authorized height for vehicles (especially heavy goods vehicles) on a bridge, tunnel or road segment (regulatory limit from signage)</nowiki>) **[[:d:Property:P14434|‎independent of theory]] (<nowiki>theory that proves neither this proposition nor its negation</nowiki>) **[[:d:Property:P14453|‎gender-neutral form of label]] (<nowiki>form of name or title with no assumption of gender</nowiki>) **[[:d:Property:P14457|subject named as (monolingual text)]] (<nowiki>with an associated language code) name by which a subject is recorded in a database, mentioned as a contributor of a work, or is referred to in a particular context</nowiki>) **[[:d:Property:P14458|alternative name (monolingual text)]] (<nowiki>with an associated language code) qualifier for alternative name(s), given for a subject in a database entry, or preserved in references (even these are no longer the preferred name</nowiki>) **[[:d:Property:P14460|‎CWSAC classification]] (<nowiki>Level of military significance for American Civil War battles as defined by the 1993 Civil War Sites Advisory Commission (CWSAC) report.</nowiki>) **[[:d:Property:P14465|DMCA takedown policy URL]] (<nowiki>DMCA (Digital Millennium Copyright Act) takedown policy or submitting page of this hosting site or UGC (User Generated Content) distributor</nowiki>) **[[:d:Property:P14469|election result map]] (<nowiki>map that displays the result of this election</nowiki>) **[[:d:Property:P14471|‎paid-up capital]] (<nowiki>portion of a company’s issued share capital that has been paid by shareholders</nowiki>) *Newest External identifiers: [[:d:Property:P14407|‎19star actor ID]], [[:d:Property:P14409|ACM Digital Library institution ID]], [[:d:Property:P14410|Stockholm public transport stop ID]], [[:d:Property:P14411|Go2Senkyo.com politician ID]], [[:d:Property:P14412|SensCritique person ID]], [[:d:Property:P14417|Census of Italian Architecture since 1945]], [[:d:Property:P14418|CINEFOX film ID]], [[:d:Property:P14419|‎CINEFOX person ID]], [[:d:Property:P14420|Cultural heritage Database-ID in Lübeck]], [[:d:Property:P14422|Dijital İstanbul cultural property ID]], [[:d:Property:P14423|VG homicide ID]], [[:d:Property:P14426|Portable Antiquities Scheme record ID]], [[:d:Property:P14428|‎EGAFD film ID]], [[:d:Property:P14429|Cairn.info publisher ID]], [[:d:Property:P14435|‎BGAFD film ID]], [[:d:Property:P14436|‎Apple TV person ID]], [[:d:Property:P14437|Blätter author ID]], [[:d:Property:P14438|‎critify.de publication ID]], [[:d:Property:P14439|Semanticscience Integrated Ontology ID]], [[:d:Property:P14440|Prime Video ID]], [[:d:Property:P14442|Objectif plumes author ID]], [[:d:Property:P14443|‎Museum of Canadian Music artist ID]], [[:d:Property:P14444|‎Museum of Canadian Music work ID]], [[:d:Property:P14445|Lübeck Culturul heritage ID]], [[:d:Property:P14446|Rhineland-Palatinate Cultural heritage ID]], [[:d:Property:P14447|DEF19 2.0 publisher ID]], [[:d:Property:P14449|MovieLens movie ID]], [[:d:Property:P14450|Verfassungsblog author ID]], [[:d:Property:P14451|QueenBallers player ID]], [[:d:Property:P14452|NaPTAN stop area code]], [[:d:Property:P14459|CycleBase cyclist ID (new)]], [[:d:Property:P14461|‎Book Notification author ID]], [[:d:Property:P14462|‎Prime Video GTI]], [[:d:Property:P14463|‎parliament.scot member ID]], [[:d:Property:P14464|Instrumentalistinnen-Lexikon ID]], [[:d:Property:P14468|Goodreads genre ID]], [[:d:Property:P14470|‎Giant Bomb Wiki ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to reviews: **[[:d:Wikidata:Property proposal/contributed to narrative universe|contributed to narrative universe]] (<nowiki>''(no English description proposed yet)''</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Grokipedia page title|Grokipedia page title]] (<nowiki>page title used in a Grokipedia article URL</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/especially|especially]] (<nowiki>qualifier for statements to refine a value that applies more generally, but applies especially to a more specific value; a more specific qualifier than "including" (P1012)</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Common Vulnerability Scoring System score|Common Vulnerability Scoring System score]] (<nowiki>Common Vulnerability Scoring System (CVSS) score</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Depicts taxon|Depicts taxon]] (<nowiki>depicts taxon</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Still taken from the film|Still taken from the film]] (<nowiki>Still taken from the film</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/StaphBase ID|StaphBase ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Geohashing wiki page|Geohashing wiki page]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant d'un fonds au catalogue collectif de France|identifiant d'un fonds au catalogue collectif de France]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Oireachtas bill ID|Oireachtas bill ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Defense Technical Information Center Accession Number|Defense Technical Information Center Accession Number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/European System of Accounts ID (Germany)|European System of Accounts ID (Germany)]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un éditeur sur OpenEdition|Identifiant d'un éditeur sur OpenEdition]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Natalie ID|Natalie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AV CHANNEL actress ID|AV CHANNEL actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Mineral Resources Data System deposit ID|Mineral Resources Data System deposit ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Wikimedia Phabricator project|Wikimedia Phabricator project]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AWA artist ID|AWA artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Rakuten Music artist|Rakuten Music artist]], [[:d:Wikidata:Property proposal/recochoku artist ID|recochoku artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant AnnuSéries d'une série télévisée|identifiant AnnuSéries d'une série télévisée]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/NadJ Library of Congress occupations by Label and Lccn no.] ([https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Wikidata:Request_a_query&oldid=2492426393#Getting_'Subject_named_as'_qualifier source]) * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Malaysia/Activity/Datathon/Wiki_x_K-pop_2026:_Datathon|Project Malaysia / Wiki x K-pop 2026 Datathon]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Occupations/Roadmap|Project Occupations / Roadmap]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_LD4_Wikidata_Affinity_Group/Project_Series/SummerCoworking|Project LD4 Wikidata Affinity Group / SummerCoworking]] * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/children_of_dead_mothers|Children born after Mothers death date]] ''' Development ''' * Tighter connection of the Wikibase Ecosystem: We've been working on making it possible to use Wikidata Items (and later from other Wikibase instances) as values in statements on other Wikibase instances. You can now try it out on a demo system or set up your own test instance to give it a try. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikibaseug@lists.wikimedia.org/thread/D4RA5JQAJ5MUUDIVHGELWWE7OSSWXV5B/ More details in the announcement]. * Wikidata integration in the Wikimedia projects: We are continuing the work on showing less irrelevant changes on recent changes and watchlist on Wikipedia and co by trying to determine if an edit from Wikidata actually changed the rendered article or not * Mobile statement editing: ** We worked on reducing the load for users with limited data ** We are continuing to fix issues uncovered in testing * Making Wikiprojects more visible: We are getting ready for testing of the prototype. We'll be adding links to the respective Wikirojects on Item pages in the tools menu to make it easier for people to find the corresponding Wikiprojects. This is based on statements already on the Item such as specific external IDs. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:03, 18 മേയ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30539411 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == [[:m:Wikimedians of Kerala/Newsletter/April 2026|Wikimedians of Kerala - April 2026 Newsletter]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="padding: 10px; margin: 10px; text-align: center;"> <small>This is the Wikimedians of Kerala UG's 27^th newsletter.</small> <br> [[File:Wikimedians_of_Kerala_User_Group.svg|80px|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Kerala]]</div> ;User group news <div style="column-count: 2; column-gap: 30px;"> * On 25^th April 2026, we held our [[:m:Event:Wikimedians of Kerala/Monthly Meetup/April 2026|April 2026 Monthly Meetup]] from 7:30 pm to 8:30 pm IST. The agenda for the meeting was shared and everyone was welcomed. A total of 6 community members participated in the meeting and discussions. ** [[User:Ranjithsiji|Ranjithsiji]] and [[User:Adithyak1997|Adithyak]] shared updates from the [[m:Event:Wikisource Summit 2026|Wikisource Summit 2026]], which was organized at Calicut University. Participants from Malayalam, Tamil and Tulu community members also attended the two-day event. ** [[User:Gnoeee|Jinoy]] shared updates about the [[m:Event:Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026 in India|Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026]] campaign organized in collaboration with the Embassy of Ukraine in New Delhi and communities in India. 47 people joined and contributed during the campaign period in India ** Ranjithsiji and [[User:Sree1959|Sreekrishnan]] shared the updates about the ongoing Malayalam Wikivoyage activities and improvements. Discussed the need for further enhancements and issues. ** [[User:Athulvis|Athul]] shared the updates about closure of [[m:Community Resources and Partnerships/India Rapid Project/Wikimedians of Kerala Anniversary Programme/Final Report|Wikimedians of Kerala Anniversary Programme]] and submission of final report. ** Ranjithsiji shared the Wikivoyage Day plan announced by [[User:Sree1959|Sreekrishnan]]. Plans to organize activities were discussed. ** [[User:Vijayanrajapuram|Vijayanrajapuram]] shared plans to create school related pages on Wikipedia. Athul and Ranjith shared their thoughs on doing follow up activies. ** Jinoy and Athul shared the updates about the [[m:WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] which is going to happen in Kochi. Around 400+ applications have been received for scholarships and the team is currently reviewing the applications. *** For those who missed applying for the scholarship the self funded registration will be opened. ** Ranjithsiji shared updates about the [[m:Wiki Loves Theyyam 2026|Wiki Loves Theyyam 2026]] which started on March 17 and will end on May 17. ** Jinoy shared and invited the community members to share the stories, community highlights and activities from across South Asia to [[m:South Asia/Newsletter|WikiDhara - The echoes from South Asia]]. ''([[:m:Event:Wikimedians of Kerala/Monthly Meetup/April 2026|read more...]])'' </div> <hr> <div style="text-align: center;"> This message was sent with 14:44, 24 മേയ് 2026 (UTC) by [[:m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[:m:User_talk:Gnoeee|talk]]) [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) • [[m:Wikimedians_of_Kerala/Newsletter|Contribute]] • [[m:Global_message_delivery/Targets/Wikimedians_of_Kerala_newsletter|Manage subscription]] </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedians_of_Kerala_newsletter&oldid=30188373 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Gnoeee@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #733 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-05-25. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#732]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/Skolkoll-bot 1|Skolkoll-bot 1]] - '''Task(s)''': Adding Skolverket identifiers and source URLs to Swedish school items ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: Wikicafé May Edition: ''De Wikidata à Wikipédia abstraite : promesses et illusions du savoir structuré (From Wikidata to Abstract Wikipedia: Promises and Illusions of Structured Knowledge)'', Presentation by [[User:Jsamwrites|Jsamwrites]], [https://zonestamp.toolforge.org/1779793200 May 26, 2026 at 13:00] [https://fr.wikipedia.org/wiki/Projet:Wikifier_la_science/WikiCaf%C3%A9s video link], organized by [[User:DMontagne en résidence|DMontagne en résidence]]. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Papers: [[:d:User:Anna Clara Maniero Azzolini|Anna Clara Maniero Azzolini]], [[:d:User:Pietro Ortimini|Pietro Ortimini]], and [[:d:User:Epìdosis|Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo]], [https://www.saeg-papers.it/ultimo-fascicolo#h.6zzzvpg7mcw2 ''Wikibase and Wikidata for Greek and Latin Epigraphy: Modelling, Analysing, and Making Reusable Linked Open Data''] * Videos: [[:d:User:Digitalphilologist|Monica Berti]] and Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo, [https://github.com/SunoikisisDC/SunoikisisDC-2025-2026/wiki/Summer-2026-Session-5 ''Wikidata Queries for Greek and Latin Philology''] (SunoikisisDC, Summer 2026); [[:commons:File:SunoikisisDC Summer 2026 - Wikidata Queries for Greek and Latin Philology.pdf|slides on Commons]] + [https://www.youtube.com/live/HuFZNZ7E9pw video on Youtube]; for more information, cf. the WikiProjects [[:d:Wikidata:WikiProject Antiquity/Pauly-Wissowa|Antiquity/Pauly-Wissowa]] and [[:d:Wikidata:WikiProject LAGL|LAGL]] ''' Tool of the week ''' * [https://lexemap.toolforge.org/ LexeMap] - is a lexeme coverage mapper that audits Wikidata lexeme data across languages. It runs live SPARQL queries against Wikidata and cross-references against Wiktionary to identify gaps in lexicographical data. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Starting May 28, 2026, the <code>Special:EntityData</code> page will no longer support the PHP‑serialized format (e.g <code>.php</code> URLs). Affected requests will return HTTP errors. Please switch to a stable format like JSON (example: <code>Q42.json</code>). The change is already active on test and beta wikis. ([https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/thread/W4SBS3PREJYEAVZU2JSV47ZJWOJJ7YM6/ full announcement]) ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14475|‎SIK-ISEA document ID]], [[:d:Property:P14476|identifiant d'un fonds au catalogue collectif de France]], [[:d:Property:P14477|‎StaphBase ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/PCBS Locality code|PCBS Locality code]] (<nowiki>Locality Code of the Palestinian Central Bureau of Statistics</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/nameplate image|nameplate image]] (<nowiki>image of a name-plate or similar identifying plate of the subject</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/photographer|photographer]] (<nowiki>photographer</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant Bibliothèques patrimoniales de Paris|Identifiant Bibliothèques patrimoniales de Paris]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CUEAnexo|CUEAnexo]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Enciclopedia Católica Wikitólica ID|Enciclopedia Católica Wikitólica ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Adult Film Database film series ID|Adult Film Database film series ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Adult Film Database studio ID|Adult Film Database studio ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Satker ID|Satker ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Inaproc Instance ID|Inaproc Instance ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/British Libray catalogue ID|British Libray catalogue ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Swedish-Danish Dictionary ID|Swedish-Danish Dictionary ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Roller-results.com skater ID|Roller-results.com skater ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://query.wikidata.org/#%23%20people%20born%20at%20sea%0ASELECT%20DISTINCT%20%3Fperson%20%3FpersonLabel%20%3FplaceLabel%20%3Fdob%20WHERE%20%7B%0A%20%3Fperson%20wdt%3AP19%20%3Fplace.%0A%20%7B%20%3Fplace%20wdt%3AP31%2Fwdt%3AP279*%20wd%3AQ165.%20%7D%20UNION%20%7B%20%3Fplace%20wdt%3AP31%2Fwdt%3AP279*%20wd%3AQ1229765.%20%7D%0A%20OPTIONAL%20%7B%20%3Fperson%20wdt%3AP569%20%3Fdob.%20%7D%0A%20SERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22en%22.%20%7D%0A%7D%0AORDER%20BY%20%3Fdob%20%3FplaceLabel People born at the sea] ([https://twitter.com/WikidataFacts/status/832620159118385154 source]) * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Database_reports/Sitelinks_to_Wiktionary List of items with links to Wiktionary main space.] * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [https://www.wikidata.org/wiki/Q66 Boeing(Q66)] ''' Development ''' * Mobile statement editing: ** We continued working on reducing the page size to make it easier on mobile data plans ** We are improving how error messages are shown * Making WikiProjects more visible: We are continuing the work on getting it ready for a first rollout. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:30, 25 മേയ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30560068 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #734 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-06-01. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#733]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/William Avery Bot 13|William Avery Bot 13]] - '''Task/s:''' ** Per [[d:Wikidata:Project_chat#c-Limotecariu-20260524073600-Request_to_replace_Asturian_term_"*estauxunidense"_with_"d'Estaos_Xuníos"|Project Chat]], replace "''estauxunidense''" in Asturian descriptions with "''d'Estaos Xuníos''". Example manual edits [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q60842075&diff=prev&oldid=2496674720 here] and [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q20821183&diff=prev&oldid=2496674345 here]. ** Also adds a default label, per [[d:Help:Default values for labels and aliases#When should I use default values for labels and aliases?]] and remove redundant labels in the simplest cases. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [https://temporaerhaus.de/termine-und-oeffnungszeiten/ Temporaer Haus: OpenDataMonday], today, 1 June, 19:30 - 22:00 CEST, Augsburger Str. 23-25, 89231 Neu-Ulm. ** [https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiKult_Netzwerktreffen_2026 WikiKult Netzwerktreffen 2026: “Wikidata in Kulturerbeinstitutionen”], 11-12th June, Wikimedia Deutschland. German-speaking event for people working with Wikidata in the cultural heritage sector. Open to experienced contributors and newcomers alike. ** [https://www.wikimedia.de/veranstaltungen/wikimedia-und-linked-open-data-im-glam-bereich-verankern/ Making Wikimedia and Linked Open Data Mainstream in GLAMs – The National Library of Wales Journey], 11 June 17:00 - 18:00 CEST, online (English with German translation) – Keynote by Jason Evans. ** (Deutsch) [https://www.zikg.eu/aktuelles/veranstaltungen/2026/podiumsdiskussion-wikibases-knowledge-graphs-und-wikidata Workshop // Wikibases, Knowledge Graphs und Wikidata], Tue 14 July, 10:00 - 13:00 CEST. Participation is for project members, Zentral Institut staff, and interested guests, on-site at Zentralinstitut für Kunstgeschichte. See link for registration details. ** [https://mwsmigration.hypotheses.org/1115 Doing Migration History with Digital Methods: Beyond a Database - Wikibase as Research Infrastructure for Migration Prosopography] Summer University at the German Historical Institute Paris, 8, rue du Parc-Royal, 75003 Paris, 23 June 16:00 CEST. ** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026|WikiProjects Days 2026 - preparing the Program]] - watch this space next week for the first edition of the Event Program or [[d:Special:RegisterForEvent/3670|register]] to be notified of updates. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** ''[[d:User:Niryhpr/Behind_the_QIDs|Behind the QIDs]]'' by User:Niryhpr ** [https://cerlblog.wordpress.com/2026/06/01/improving-the-interconnection-between-wikidata-and-the-cerl-thesaurus/ ''Improving the interconnection between Wikidata and the CERL Thesaurus''] by [[:d:User:Epìdosis|Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo]], also presented (in Italian) in Videos. ** [https://technology.inquirer.net/147036/digitally-mapping-the-philippines-historical-markers Digitally mapping the Philippines’ historical markers] by Eugene Alvin Villar. * Papers: ** [https://doi.org/10.6084/m9.figshare.32521446 A data-driven analysis of automotive model evolution and technological lineage using Wikidata and Python network visualization] by P. Trunova (2026). ** (Italiano) [https://journals.openedition.org/jtei/6987 De Catulo a Wikidata] by Nusch et al. (2026). * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=sCoOIan3G9Y Adding lifting stones to Wikidata] - OSM for History Buffs ** (O'zbekcha) [https://www.youtube.com/watch?v=AloZrt8HA2Q Participate in the Interlingual Relations Marathon and win!] - Oʻzbekcha Vikipediyadagi (ukwiki) has over 12,000 articles missing a sitelink...time to change that. ** (Italiano) [https://www.youtube.com/watch?v=Bb_WYaz9eYw&t=12665s Wikidata and Library Catalogs: Building and Enabling a Digital Resources Network] by Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo * Presentations: ** ''[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikicafe-JohnSAMUEL.pdf De Wikidata à Wikipédia abstraite : promesses et illusions du savoir structuré] (From Wikidata to Abstract Wikipedia: Promises and Illusions of Structured Knowledge)'', Presentation by [[User:Jsamwrites|Jsamwrites]], May 26, 2026, [https://fr.wikipedia.org/wiki/Projet:Wikifier_la_science/WikiCaf%C3%A9s Wikicafé May Edition], organized by [[User:DMontagne en résidence|DMontagne en résidence]]. ([https://www.canal-u.tv/chaines/callisto/de-wikidata-a-wikipedia-abstraite-promesses-et-illusions-du-savoir-structure video]) ** [https://zenodo.org/records/20409899 DARIAH-EU WG DHwiki - A first year of activity] by D. Lindemann and G. Candela (2026). ''' Tool of the week ''' * [https://wdrc.toolforge.org/ Wikidata Recent Changes API]: This API lets you query Wikidata edits by either properties, or labels/aliases/descriptions/sitelinks. You can retrieve any changes, or specify added/changed/removed. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * On 31 May, item '''[[Q140000000]]''' ("Maxx", about a cinema in Delmenhorst, Germany) was created. * Feedback wanted: To support improving Wikidata integration on the Programs & Events Dashboard, the EduWiki Hub invites Wikidata organizers, trainers, and contributors to share suggestions on metrics, tracking features, and workflows you would like to see in the dashboard. In addition, try out the new Advanced Search share your thoughts on the Dashboard talk page. ([https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/thread/BK5OBZPHZ7WDGTDPV6LNSLSEJRQLJMKT/ full announcement]) ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: ** [[:d:Property:P14478|found liable for]] (<nowiki>tort or civil wrong a person or organization was found liable of</nowiki>) ** [[:d:Property:P14489|‎PCBS Locality code]] (<nowiki>Locality Code of the Palestinian Central Bureau of Statistics</nowiki>) * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14479|AV CHANNEL actress ID]], [[:d:Property:P14480|AWA artist ID]], [[:d:Property:P14481|CUE/Anexo]], [[:d:Property:P14482|‎Defense Technical Information Center Accession Number]], [[:d:Property:P14483|Catholic Encyclopedia Wikitólica ID]], [[:d:Property:P14484|European System of Accounts ID (Germany)]], [[:d:Property:P14485|OpenEdition Publisher ID]], [[:d:Property:P14486|‎Mineral Resources Data System deposit ID]], [[:d:Property:P14487|‎Natalie ID]], [[:d:Property:P14488|‎Oireachtas bill ID]], [[:d:Property:P14490|Rakuten Music artist ID]], [[:d:Property:P14491|recochoku artist ID]], [[:d:Property:P14492|‎Adult Film Database film series ID]], [[:d:Property:P14493|‎Adult Film Database studio ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: ** [[:d:Wikidata:Property proposal/category's topic is member of the class|category's topic is member of the class]] (<nowiki>qualifier for use with {{p|14387}} and {{P|4224}} to describe certain sets of categories</nowiki>) ** [[:d:Wikidata:Property proposal/applicable Structured Data on Wikimedia Commons|applicable Structured Data on Wikimedia Commons]] (<nowiki>the dataset associated with this external id usually contains data applicable to this other wikidata property</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/School ID of the Department of Education, Philippines|School ID of the Department of Education, Philippines]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Beeld en Geluid series identifier|Beeld en Geluid series identifier]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DAM artist ID|DAM artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DAM song ID|DAM song ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Joysound artist ID|Joysound artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Joysound song ID|Joysound song ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/K-MIB performer ID|K-MIB performer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DUGA actress ID|DUGA actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Chilean Museums Registry ID|Chilean Museums Registry ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sokmil actress ID|Sokmil actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Filmmakers Person ID|Filmmakers Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Model Mayhem ID|Model Mayhem ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OCHA Place Code|OCHA Place Code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sri Lanka NGO Secretariat Registration Number|Sri Lanka NGO Secretariat Registration Number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sri Lanka Company Registration Number|Sri Lanka Company Registration Number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AV CHANNEL director ID|AV CHANNEL director ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DUGA director ID|DUGA director ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AllMyLinks ID|AllMyLinks ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AV CHANNEL maker ID|AV CHANNEL maker ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/thegamerdex.com game ID|thegamerdex.com game ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MyDirtyHobby ID|MyDirtyHobby ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fontaines de Belgique ID|Fontaines de Belgique ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Wikiparfum fragrance ID|Wikiparfum fragrance ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Canadian Trademark Registration Number|Canadian Trademark Registration Number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DMM director ID|DMM director ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Pantheon.World ID|Pantheon.World ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/Pra Map of countries receiving the Nobel peace prize] ** * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: [[d:Wikidata:WikiProject_Sri_Lanka|Project Sri Lanka]] for editors who would like to focus on adding materials for [[d:Q854|Sri Lanka <small>''(Q854)''</small>]]. * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Cape_Verde|Project Govdirectory added Cape Verde subpage]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_P244_maintenance/Progress_tracker|Project P244 maintenance progress]] - a manually-updated progress tracker, is there a way to automate it? * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Identified_duplicates|Identified duplicates]] - this list shows items that most likely need merging but cannot due to conflicting sitelinks. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q140000000|Q140000000: Wikidata's 140 Millionth Item]] ''' Development ''' * Mobile editing of statements: ** We fixed how we handle statements with deleted Properties ([[phab:T402619]]) ** We improved the behaviour when using the browser's back button ([[phab:T414454]]) ** We continued working on improving the way error responses are shown ([[phab:T423613]]) ** We addressed issues found in testing * Improving the visibility of WikiProjects: We added support for finding the associated WikiProject of an Item based on statements on the Item * GraphQL: ** We are working on expanding the data available through search. Specifically we are including all Item data in search result nodes ([[phab:T427389]]) and extending the query by Item and Property value to return all Item data ([[phab:T416885]]) ** We are improving the documentation. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/Nigeria|Nigeria]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:45, 1 ജൂൺ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30605449 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #735 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-06-08. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#734]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * [[d:Wikidata:Requests_for_comment/Mass-editing_policy|RfC: Mass editing policy]]: The community is currently voting on a proposed policy to regulate mass edits on Wikidata. More input is needed to reach a broad consensus. Please review the proposal and join the discussion/vote on the RFC page. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026#Sessions|'''WikiProjects Days 2026''' - see the first version of the program!]] The online event takes place during the weekend of June 19 - 21. [[d:Special:RegisterForEvent/3670|Register]] for updates and access links. ** [[d:Wikidata:Mezi bajty/Mezi bajty 0|Mezi bajty 0]] - meetup of the Czech Wikidata community in Prague and online, 10th June 17:00 - 19:00 CEST (in Czech, Slovak, English) ** [[m:Event:GND_(Gemeinsame_Normdatei)_SPARQL_Workshop|GND (Gemeinsame Normdatei) SPARQL Workshop|]], 17th July 17:00 - 19:30 CEST (in German) - workshop from the German National Library on use of their SPARQL-endpoint for the GND (Gemeinsamer Normdatei) national authority file for wikidata users and wikipedians. ** (Deutsch) [https://www.nfdi4objects.net/events/n4o_activity_20260818-CM26-RS_Wikidata/ Workshop: Make Research Software Findable using the Software Marketplace Wikidata] - August 18, 14:00 – 16:00 Uhr (CEST), Zoom-link on registration. ** '''[[D:Event:Blazegraph_Migration_Office_Hours_-_June_2026|Blazegraph Migration Office Hour (June session)]]''' will take place on Tuesday, 9 June 2026 (Tomorrow) at [https://zonestamp.toolforge.org/1781020800 16:00 UTC]. This office hour is focused on supporting the migration away from Blazegraph as the backend of WDQS. Whether you have questions, need clarification, or want to discuss how your use case may be affected. You can register for the session via [[D:Event:Blazegraph_Migration_Office_Hours_-_June_2026|the event page]]. In preparation, add questions, feedback, or migration-related support needs to [https://etherpad.wikimedia.org/p/Blazegraph_Migration_Office_Hours this etherpad]. * Ongoing: [[m:Event:Wiki_Loves_Pride/2026|Wiki Loves Pride 2026 (Meta)]] is ongoing and now has a dedicated Wikidata subpage: [[d:Event:Wiki_Loves_Pride_2026|Event: Wiki Loves Pride 2026]]. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** (日本語/Japanese) [https://note.com/shoku_pan_65/n/nc6a788a55c91 [Practice drill: SPARQL basics to make and learn - Let's master Wikidata Query Service] by Shoku_pan_65. Page offers AI translations. ** [https://rtnf.substack.com/p/behind-the-p812-academic-major-property Behind the &lt;P812: academic major&gt; Property] by rtnf. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/27/adding-visual-context-to-the-dagbanli-dictionary-how-the-university-of-ghana-hci-lab-dataset-powered-our-sentence-matching-system/ Adding Visual Context to the Dagbanli Dictionary: How the University of Ghana HCI Lab Dataset Powered our Sentence Matching System]. Diff post by Mohammed Sadat Abdulai and Mohammed Awal Alhassan. * Papers: ** [[m:Research:Newsletter/2026/May|Volume 16, Issue 5 of the Wikimedia Research Newsletter is out!]] - includes 7 papers on Wikidata topics. ** [https://academic.oup.com/database/article/doi/10.1093/database/baag030/8699725 Rosetta Statements: simplifying FAIR knowledge graph construction with a user-centred approach] - Vogt et al., (2026) ** (Русский/Russian) [https://doi.org/10.6084/m9.figshare.32579178 Automated Analysis and Visualization of Geographic Data on Global Volcanoes Based on the Wikidata Semantic Graph] - by Мария Паландер (2026). ** [https://arxiv.org/pdf/2606.02905 Speaker Mining: FAIR Data on Public Broadcasts for Question Answering] by Wittenborg et al., (2026) * Videos: ** (Español) [https://www.youtube.com/watch?v=i9n8FH3dQ6o Wikidata for Climate Change, Wikipedia for Sustainable Futures] by Daniel Canedo, a workshop on using Wikidata to record linked open data from extreme weather events. ** (Svenska) [https://www.youtube.com/watch?v=hMKm7csn7SE Merge Wikidata samma som] by Magnus Sälgö. What to do when you find duplicate Wikidata Items pointing at the same location on OpenStreetMap. ** (Español) [https://www.youtube.com/watch?v=EoKYp0o5ar4 EntreWikis - Hacerwiki: Progress of Free Knowledge Projects in Colombia] - Colombian Art in Open Data: training and infrastructure on Wikidata ** (Français) [https://www.youtube.com/watch?v=yhe3wJ46xo4 Wikidata for research and teaching] by Pascal Martinolli. Introduces Wikidata basics, SPARQL, practical examples of data visualisation, enriching research data and exploring the opportunities and limitations of linked open personal data. ** (Français) [https://www.youtube.com/watch?v=H4NQb0-pb_k Literature review: FAIR data sharing | FAIR Data Spring 2026] - [https://zenodo.org/records/20510911 Presentation slides], given by Adélie Ranville on their experiences organizing and sharing data using Zenodo, DOI, Zotero, Wikidata, and OpenRefine. ** (Deutsch) [https://www.youtube.com/watch?v=OR8_cD-p4ek Building a shared knowledge infrastructure: a federated wikibase for video and podcasts] hosted by Tim @BorgNetzWerk. ''' Tool of the week ''' * [[m:AutosuggestSitelink|AutoSuggestSitelink]]: New features available. See the update post on [[d:Wikidata:Project_chat#c-M2k~dewiki-20260528122200-AutosuggestSitelink:_New_features_available|Project Chat]] ''' Other Noteworthy Stuff ''' * The WMF [[D:Wikidata:Wikidata_Platform_team/Newsletter|Wikidata pltaform team monthly newsletter (June edition)]] is out * [https://observablehq.com/@pac02/gender-diversity-in-french-wikipedias-occupation-a Gender diversity in French Wikipedia's occupation articles] * [https://observablehq.com/@pac02/gender-diversity-in-french-wikipedias-articles-abo Gender diversity in French Wikipedia's articles about fields of knowledge] ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes:: **[[:d:Property:P14511|trailer of]] (<nowiki>works that this trailer video represents</nowiki>) **[[:d:Property:P14516|‎EPBC conservation status]] (<nowiki>the conservation status from the Australian Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 assigned by the Australian Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water</nowiki>) *Newest External identifiers: [[:d:Property:P14494|‎Joysound artist ID]], [[:d:Property:P14495|‎Joysound song ID]], [[:d:Property:P14496|DUGA performer ID]], [[:d:Property:P14497|Sri Lanka Company Registration Number]], [[:d:Property:P14498|Wikimedia Phabricator project PHID]], [[:d:Property:P14499|‎Indonesian government work unit ID (satker ID)]], [[:d:Property:P14501|‎DAM artist ID]], [[:d:Property:P14502|‎British Library catalogue ID]], [[:d:Property:P14503|‎OCHA Place Code]], [[:d:Property:P14504|Philippines ‎School ID]], [[:d:Property:P14505|‎Swedish-Danish Dictionary ID]], [[:d:Property:P14506|Filmmakers actor ID]], [[:d:Property:P14507|Chilean Museums Registry ID]], [[:d:Property:P14508|Sri Lanka NGO Secretariat Registration Number]], [[:d:Property:P14509|Beeld & Geluid series ID]], [[:d:Property:P14510|‎INAPROC instance ID (Indonesia)]], [[:d:Property:P14512|DUGA director ID]], [[:d:Property:P14513|AV CHANNEL maker ID]], [[:d:Property:P14514|AV CHANNEL director ID]], [[:d:Property:P14515|AllMyLinks ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/applicable Structured Data on Wikimedia Commons|applicable Structured Data on Wikimedia Commons]] (<nowiki>the dataset associated with this external id usually contains data applicable to this other wikidata property</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/IAU member ID (new)|IAU member ID (new)]] (<nowiki>ID of members in the [https://www.iau.org/IAU/Default.aspx International Astronomical Union (IAU)].</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/height above ground level|height above ground level]] (<nowiki>a property intended to indicate the height of any objects from the ground</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Storm intensity classification|Storm intensity classification]] (<nowiki>category assigned to a meteorological system according to an intensity or classification scale; the scale should be indicated with a qualifier (P1013 and P585)</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/service status|service status]] (<nowiki>the operational status of something like ship or building</nowiki>) *New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/PTS News Network topic ID|PTS News Network topic ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OTOTOY ID|OTOTOY ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant EU sanctions tracker|identifiant EU sanctions tracker]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OpenParlData ID|OpenParlData ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Catholica.cz ID|Catholica.cz ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/KSW person ID|KSW person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/KSW organization ID|KSW organization ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/KSW place ID|KSW place ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Myludo ID|Myludo ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant dans La Basa|Identifiant dans La Basa]], [[:d:Wikidata:Property proposal/PurplePort ID|PurplePort ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sokmil idol ID|Sokmil idol ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Hancinema company ID|Hancinema company ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LinkMe ID|LinkMe ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Netmath Glossary ID|Netmath Glossary ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sokmil director ID|Sokmil director ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: ** [https://w.wiki/QjCT Table of civic tech organizations with details] ([[d:Wikidata:WikiProject_Civic_Tech/Query|source]]) ** [https://w.wiki/QjCZ Timeline of legalisation of same-sex marriage] ([[d:Wikidata:WikiProject_LGBT/Queries#Timeline_of_legalization_of_same-sex_marriages|source]]) * Schema examples: [[d:Q139959656|Nazareth Padilla Montero <small>''(Q139959656)''</small>]] has been added as a showcase example of [[d:EntitySchema:E10|human (E10)]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Civic_Tech|Project Civic Tech]] - for anyone developing datasets about civic resources in cities, and discuss best practices for Wikidata collaboration in civic tech. ** [[d:Wikidata:WikiProject_AI_Cleanup|Project AI Cleanup]] - for reporting, monitoring and combatting edits and contributions from LLM and AI sources. ** [[d:Wikidata:WikiProject_Who_is_who_in_marine_taxonomy%3F|Project: Whos who in marine taxonomy?]] - inititated by the World Register of Marine Species ([https://www.marinespecies.org%7C WoRMS]), this project will document and enrich entities of the persons who have described marine species. * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_LGBT/Abstract_Wikipedia|Project LGBT]] added an Abstract Wikipedia subpage. ** [[d:Wikidata:WikiProject_Roads/Greece/National_roads|Project Roads]] added a subpage for Greece National roads with highly-visual tables. ** [[d:Event:Wiki_x_K-pop_2026:_Datathon_2.0|Wiki x K-Pop datathon 2.0]] - there is still some work to do to reach the goal on modelling the album: BABYMONSTER. * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Deleted_Wikidata_entities_used_in_SDC|Deleted Wikidata entities that are connected to Commons files structured data (SDC)]] * [[d:Wikidata:Showcase lexemes|Showcase Lexemes]]: [[d:Lexeme:L652968|kafuni]] - Dagbanli noun that translate to "fan" in English ''' Development ''' * The team was involved in workshops last week so there are no updates. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 14:54, 8 ജൂൺ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30646984 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #736 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-06-15. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#735]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Request for comments: The discussion about reforming Wikidata's notability policy is ongoing. There is now a [[d:Wikidata:Requests for comment/Notability policy reform|new proposal waiting for your feedback]]. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[:wmau:WikiLoves_Pride_Australia_2026|WikiLoves Pride 2026]] - six fortnightly editing sessions to add, expand and translate LGBTQ+ content on the Wikimedia projects. ** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026|WikiProjects Days 2026]] is taking place this coming weekend, 19-21 June. Check out the daily program...<small>(click UTC for your local timezone)</small> *** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026#Friday,_June_19th|Day 1]] / Friday, 19.06, 17:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1781888400 UTC] - 20:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1781899200 UTC] *** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026#Saturday,_June_20th|Day 2]] / Saturday, 20.06, 10:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1781949600 UTC] - 18:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1781978400 UTC] *** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026#Sunday,_June_21st|Day 3]] / Sunday, 21.06, 14:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1782050400 UTC] - 18:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1782064800 UTC] ** Click here -> [[d:Special:RegisterForEvent/3670|Register]] <- for access links to the event. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: **[https://jsamwrites.substack.com/p/preserving-pride-across-languages Preserving Pride, Across Languages] : From Wikidata to Abstract Wikipedia: A New Way to Think About Knowledge ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/13/visibility-of-communities-in-nigeria-on-wikidata-2-0-expanding-digital-representation-for-nigerian-communities/ Visibility of Communities in Nigeria on Wikidata 2.0: Expanding Digital Representation for Nigerian Communities] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/14/the-years-first-quarter-with-the-igbo-wikimedians-user-group/ The Year’s First Quarter with the Igbo Wikimedians User Group] - Expanding partnerships and contributions to Wikidata, Wikipedia and other sister projects. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/13/introducing-the-wiki-afrodemics-mentorship-project-cohort-1/ Introducing the Wiki Afrodemics Mentorship Project Cohort 1] - A pan-african and guided multilingual training on Wikipedia editing, Wikidata contribution, and resource mobilisation. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/12/amplifying-womens-stories-and-indigenous-knowledge-feminism-and-folklore-2026-in-the-igbo-community/ Amplifying Women’s Stories and Indigenous Knowledge: Feminism and Folklore 2026 in the Igbo Community] - Improving the representation of women and cultural heritage in Igbo language on Wikidata, Wikipedia and Wikiquote. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/14/a-reflection-on-what-i-learned-at-my-first-international-womens-day-celebration/ A Reflection on What I Learned at My First International Women’s Day Celebration] - Celebrating and documenting women activists and politicians on Wikipedia and Wikidata. ** [https://www.botany.one/three-tools-that-bring-digital-botany-within-reach/ Three Tools that bring digital botany within reach] (spoiler: One of them is Wikidata) - article available in DE, ES, FR, JA, PT and ZH-CN. * Papers: [https://dhq.digitalhumanities.org/vol/20/1/000838/000838.html Open Tool Registries! Resolving the Directory Paradox with Wikidata] by Grallert et al., (2026). As digital humanities tools proliferate, this paper argues that Wikidata can help connect the research landscape by documenting, citing and connecting tool registries. * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=sCoOIan3G9Y OSM / Lifting Stones in Wikidata] - a video tutorial on mapping lifting stones on OpenStreetMap, using two examples from County Kilkenny, Ireland. ** [https://www.youtube.com/watch?v=LANzP0OUoZs Mapping Every Wonder on Earth] - animated visualisation of UNESCO World Heritage Sites recorded in Wikidata. ** [https://www.youtube.com/watch?v=AY_gst9R3I4 2025: Tales of Discovery] - Museums and Heritage channel mentions how Wikidata is being used as a bridge between several sites and projects for 3D modelling ships, wrecks and other artifacts from maritime history. ** [https://www.youtube.com/watch?v=ncPqSIvDm-Q Mentor Me! Session 6] with Jinoy Tom Jacob, who will show us how to use OpenRefine to batch edit Wikidata and the Commons. ''' Tool of the week ''' * [https://bisikbekasi.rf.gd/index.php?page=item&id=L2 BisikBekasi] : Community-curated knowledge base where local data items [https://teletype.in/@hyloxira/qdyLFSX-1Px are integrated] with Wikidata items. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * The [[mw:Growth/Feature_summary#NH|Newcomer Dashboard]] will be deployed to Wikidata pending on-wiki configuration by Admins. The dashboard aims to provide guidance, helpful links, and mentorship opportunities for new editors. * [https://viaacode.github.io/documentation-visualisations-guido-gezelle/ Guido Gezelle on Wikidata: networking in map] - this project created 5 visualisations produced from Wikidata on the poet Guido Gezelle. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14517|print matrix state]] (<nowiki>in printmaking, a stage of development of the relief matrix after a permanent modification</nowiki>) **[[:d:Property:P14519|body modification]] (<nowiki>deliberate altering of the human anatomy for non-medical reasons that this person or fictional character has undergone</nowiki>) * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14518|Roller-results.com skater ID]], [[:d:Property:P14520|Wikiparfum fragrance ID]], [[:d:Property:P14521|EU sanctions tracker subject ID]], [[:d:Property:P14522|Maoyan celebrity ID]], [[:d:Property:P14523|CINEMATODAY film ID]], [[:d:Property:P14524|DMM director ID]], [[:d:Property:P14525|Model Mayhem ID]], [[:d:Property:P14526|‎DAM song ID]], [[:d:Property:P14527|OpenParlData ID]], [[:d:Property:P14528|‎IAU member ID]], [[:d:Property:P14529|PurplePort ID]], [[:d:Property:P14530|LinkMe ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/Vistonline|Vistonline]] (<nowiki>Agenzia italiana di visti consolari e legalizzazione documenti, con sede a Roma</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Natural science/Taxon footprint|Natural science/Taxon footprint]] (<nowiki>Taxon footprint</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Sri Lanka Ministry of Education school census number|Sri Lanka Ministry of Education school census number]] (<nowiki>Unique identification number assigned to a school by the Ministry of Education of Sri Lanka, used in the annual school census and official examinations (G.C.E. O/L, A/L)</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/sport title|sport title]] (<nowiki>link to sport title (like master of sports or yokodzuna), besides chess and martial arts titles</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/dual notion in category theory|dual notion in category theory]] (<nowiki>dual notion in category theory</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/penalty shootout kicked by|penalty shootout kicked by]] (<nowiki>Indicates the person who took an individual penalty kick during a penalty shoot-out.</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Finnish educational institution ID|Finnish educational institution ID]] (<nowiki>Five-digit identification number for Finnish educational institutes assigned by Statistics Finland.</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'une personne sur ZicTrad|Identifiant d'une personne sur ZicTrad]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Skeivopedia ID|Skeivopedia ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Artistas Visuales Chilenos ID|Artistas Visuales Chilenos ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Mathlib declaration ID|Mathlib declaration ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FES digital collections person ID|FES digital collections person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BBC Bitesize topic ID|BBC Bitesize topic ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Encyclopedia of China (Third Edition) ID (2026)|Encyclopedia of China (Third Edition) ID (2026)]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sceneweb artwork ID|Sceneweb artwork ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sceneweb production ID|Sceneweb production ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/regjeringen.no government ID|regjeringen.no government ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/regjeringen.no ministry ID|regjeringen.no ministry ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/regjeringen.no politician ID|regjeringen.no politician ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Maoyan film ID|Maoyan film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant livres-cinema.info d'un auteur|Identifiant livres-cinema.info d'un auteur]], [[:d:Wikidata:Property proposal/National Operator Code (UK)|National Operator Code (UK)]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * WikiProject Highlights: ** [[d:Event:Wiki_x_K-pop_2026:_Datathon_3.0|Wiki x K-pop 2026: Datathon 3.0]] a.k.a the ICONIC BY MISTAKE EDITING party. ** [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Ontology_Course/Projects_Offering_2/GLAM_Authority_Entity_Ontology_in_Wikidata|Ontology Course 2 / GLAM Authority Entity Ontology in Wikidata]] * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [https://www.wikidata.org/wiki/Special:Log?type=thanks&user=&page=&excludetempacct=1&wpdate=&tagfilter=&wpfilters%5B%5D=thanks&wpFormIdentifier=logeventslist Thanks Log] - who's thanking who and on what. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q5020214|2026 FIFA World Cup (Q5020214)]] - in the United States, Mexico and Canada in 2026 * [[d:Wikidata:Showcase lexemes|Showcase Lexemes]]: [[d:Lexeme:L720932|alikaali (L720932)]] - Dagbanli noun (derived from ha <--ar) which can mean soothsayer, judge or Muslim scholar ''' Development ''' * Ontology federation: The development team is looking for people to give feedback on the new feature that allows editors on other Wikibase instances to use Wikidata's Items as statement values. ([https://wikibase-federation.com more details]) * GraphQL: ** We extended the searchItems field so that developers can now get all Item data immediately from the search results ([[phab:T416885]]) ** We are working on the ability to get only best ranked statements ([[phab:T428138]]) * MCP: The Wikidata MCP has been extended. You can now also use an MCP for other Wikibase instances. ([[d:Wikidata:MCP#Wikibase MCP|more details]]) * Wikibase Cloud: We are looking into making it possible to log into Wikibase Cloud instances with your Wikidata account to make it easier for Wikimedians to contribute on Cloud instances. * Wikidata integration in the other Wikimedia projects: ** We are planning the migration of the entity usage table to a new database cluster to handle increased usage of Wikidata's data across the Wikimedia projects. ** We are continuing our work to decrease the number of irrelevant changes coming from Wikidata that show up in Wikipedia's recent changes and watchlist. Specifically we are evaluating a prototype that looks at the rendered article before and after the change and determines if anything actually changed in the article before adding an entry to recent changes and watchlist. * Mobile editing of statements: ** We are improving support for RTL languages.([[phab:T360854]], [[phab:T427655]], [[phab:T427658]], [[phab:T427661]], [[phab:T428246]]) ** We started fixing multiple UI layout and spacing issues, including mandatory fields, value fields, snak types, references, and add-statement button usability ([[phab:T428766]], [[phab:T428761]], [[phab:T428759]], [[phab:T428450]]) ** We are improving the server-side rendering ([[phab:T409827]]) [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:42, 15 ജൂൺ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30669932 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == [[:m:Wikimedians of Kerala/Newsletter/May 2026|Wikimedians of Kerala - May 2026 Newsletter]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="padding: 10px; margin: 10px; text-align: center;"> <small>This is the Wikimedians of Kerala UG's 28^th newsletter.</small> <br> [[File:Wikimedians_of_Kerala_User_Group.svg|90px|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Kerala]]</div> ;Updates / Discussions <div style="column-count: 2; column-gap: 30px;"> * On 25th May 2026, we held our May 2026 Monthly Meetup from 7:30 pm to 8:30 pm IST. The agenda for the meeting was shared and everyone was welcomed. 10 community members participated in the meeting and discussions. ** [[:User:Ranjithsiji|Ranjithsiji]] shared updates about Wiki Loves Theyyam 2026, which was conducted as a pilot project from 17 April to 17 May 2026. Around 650 images were uploaded to Wikimedia Commons by 16 contributors. Discussions were held on organizing follow-up activities closer to the Theyyam season. ** [[:User:Gnoeee|Jinoy]] shared updates from [[m:Event:Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026 in India|Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026 in India]], organized in collaboration with Wikimedia communities and partner organizations. *** Around 45 participants took part in the campaign by creating 71 new pages and improving around 327 pages across Wikimedia projects. An offline Wikipedia editing workshop was organised at [[w:Embassy of Ukraine, New Delhi|Embassy of Ukraine, New Delhi]] along with a cultural activity and continued the online campaign till the end of April. ** Ranjithsiji shared updates from [[m:Event:Wikisource Summit 2026|Wikisource Summit 2026]], organized at the University of Calicut. A total of 18 participants attended the event, including contributors from other language communities. Discussions focused on collaboration and technical improvements for Wikisource projects. ** Jinoy shared updates about [[m:WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]]. The conference theme has been announced. The theme for WCI 2026 is ''"Reimagining the Knowledge Commons" - Community Leadership in an Evolving Wikimedia Ecosystem.'' ** Ranjithsiji shared plans for a Wiki Loves Schools edit-a-thon, aimed at creating and improving school-related articles using information collected through the SchoolWiki project and previous photography campaigns. ** Ranjithsiji announced preparations for Wiki Loves Earth India 2026, which is planned to begin on 1 July 2026. Community members were encouraged to participate and help document natural heritage sites across India. ** Jinoy and Ranjith shared updates from [[mw:Wikimedia Hackathon 2026|Wikimedia Hackathon 2026]] in Milan. The [[toolforge:glues|GLUES tool]] (Global Wikimedia User Information and Statistics) was developed and improved during the hackathon and was presented during the event. The tool provides a centralized dashboard for Wikimedia contributor information and receives valuable feedback from participants across multiple communities. Further enhancements to the tool were discussed. ** Ranjithsiji shared updates about Coordinate Me 2026, an international Wikidata campaign focused on improving geographic coordinates of Wikidata items. Community members were encouraged to participate before the campaign concluded at the end of May. ** Ranjithsiji shared updates on the Malayalam Wikivoyage initiative. Monthly community meetings have been held regularly over the past three months. An analysis tool named [[toolforge:inkpen|Inkpen]] has been developed and support was requested for the Malayalam Wikivoyage approval proposal. ** Community members also discussed the ongoing digitization of M. P. Parameswaran's works, potential collaborations with DC Books for bibliographic data sharing, plans for Kerala Cultural Month, the [[toolforge:wir-redlist-explorer|Women in Red tool]] developed by [[:User:Netha Hussain|Netha Hussain]] for identifying missing articles, improvements to mobile navigation templates. ** Ranjith and Jinoy shared an update received on Village pump of Malayalam Wikipedia and to User group's email regarding the participation in the Abstract Wikipedia pilot project.'' ([[:m:Event:Wikimedians of Kerala/Monthly Meetup/May 2026|read more...]])'' </div> ;Events & activities <div style="column-count: 2; column-gap: 30px;"> * <u>''On-going events & activities by User Group''</u> ** [[c:Commons:Wiki Loves Earth 2026 in India|Wiki Loves Earth 2026 in India]] – Photography campaign dedicated to documenting and digitally preserving India's diverse natural heritage sites on Wikimedia Commons. * <u>''Up-coming events & activities by User Group''</u> ** [[m:Event:Wikiwomen Camp 2026|Wikiwomen Camp 2026]] - 11th July 2026 - 12th July 2026. Last date to [[m:Event:Wikiwomen Camp 2026#Application|apply for the scholarship]] is 27 June 2026. </div> <hr> <div style="text-align: center;"> '''Upcoming meeting: 27^th June 2026 – [[m:Event:Wikimedians of Kerala/Monthly Meetup/June 2026|Meeting page]] | [[:m:Special:RegisterForEvent/3891|Meetup Registration]]''' <hr> This message was sent with [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) by [[:m:User:Gnoeee|Gnoeee]] on 15:42, 21 ജൂൺ 2026 (UTC) • [[m:Wikimedians_of_Kerala/Newsletter|Contribute]] • [[m:Global_message_delivery/Targets/Wikimedians_of_Kerala_newsletter|Manage subscription]] </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedians_of_Kerala_newsletter&oldid=30188373 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Gnoeee@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #736 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-06-22. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#736]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Open request for adminship: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Administrator/Ziv|Ziv]] - RfP scheduled to end after 24 June 2026 19:26 (UTC) * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/Nabbot_1|Nabbot 1]] - Task: Adding Turkish descriptions for scientific articles ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** The [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/schedule/ Wikimania 2026 program] has been revealed, go bookmark your favourite sessions. ** [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdneBEtREhStI9VLsTJ9xKKt9L4NEU_BSr297jdOjNTkQJ64A/viewform?pli=1 Physical Training; Improving Health Articles in Africa] - 21 June, 10:00, University of Ibadan. ** The [[m:WikiIndaba_conference_2026|WikiIndaba Call for Proposals ends June 30th]] - don't forget to submit your Wikidata-sessions. ** Sessions of the WikiProjects Days 2026 event will shortly be available on Commons: [[c:Category:Wikidata_WikiProjects_Days_2026_presentations|Presentations]] / [[c:Category:Wikidata_WikiProjects_Days_2026_videos|Videos]] ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://talk.tiddlywiki.org/t/wikitiddler-tiddlywiki-as-a-live-wikidata-frontend-zero-hosting-auto-updating/15419 WikiTiddler; Tiddlywiki as a live Wikidata frontend] - if you run a TiddlyWiki instance, you can now run queries to the Wikidata Query Service and convert the results to Tiddlers. ** [https://blog.tib.eu/2026/06/19/what-do-we-mean-when-we-talk-about-ai-and-open-knowledge/ TIB: What do we mean when we talk about AI and open knowledge?] - Lozana Rossenova details their experiences at the AI+Bridges Symposium. * Papers: ** [https://www.elgaronline.com/monobook/book/9781035353750/9781035353750.xml How to use Wikibase for Mixed-Methods Research], a book published by F. Bailo, E. Booth, and J. Williams ** [https://zenodo.org/records/20693572 Wikimedia as a Platform for Evidence Synthesis: Quantifying Bias and Literature Coverage in Crowd-Sourced Knowledge Graphs] by D. Mietchen, and J. Dearborn, (2026). ** [https://www.mdpi.com/2227-7390/14/12/2227 From Wikidata to Smart Tourism: A Reproducible Pipeline Based on AI and Fuzzy Logic for Interpretable Multi-Category Classification of Points of Interest] - This paper develops a reproducible pipeline that converts Wikidata POIs into an interpretable tourism taxonomy, enabling multi-category classification and personalized smart tourism applications. By Kontogianni et al., (2026) * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=EKIVrRgLQ6w Name Suggestion Index Explained: How OpenStreetMap Standardizes Brands] ** [https://www.youtube.com/watch?v=_MbZtO2Q2U0 EMCO Wikidata CoP meeting (2026-06-04)] ** [https://www.youtube.com/watch?v=AsBMBpc05sQ Using the Duplicity and WD Fist Tools to edit Wikidata] ** [https://www.youtube.com/watch?v=CkFuyX605nU Unlocking Data through Semantic Linking], presented at ENDORSE 2025 by Thora Hagen. Experiences using 19th-century German encyclopedias, demonstrating how semantic enrichment via Wikidata can reveal fascinating patterns. ** (Deutsch) [https://www.youtube.com/watch?v=K9M4mIP0mZg From your pocket to the knowledge graph: SquirrelBase] is a Wikibase instance that functions as a semantic metadata and reference platform. Make 3D smartphone captures of cultural assets, artworks, and ephemeral structures FAIR. ''' Tool of the week ''' * [https://multilingualprogramming.github.io/MotusArtium/ MotusArtium] : Wikidata GraphQL showcase application for exploring and understanding art movements (alpha version). [https://github.com/multilingualprogramming/MotusArtium/tree/main/graphql GraphQL queries used] * As seen during WikiProjects Days 2026 - [[d:Wikidata:Tools/Enhance_user_interface#Userscripts_for_improving_data_quality|Classification.js]], visualise parent classes and identify incorrections, detect superclass tree loops. To use, click ''Activate'' and copy the two lines into your Common.js page. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Reminder: Try Ontology Federation to import Items from Wikidata to your Wikibase instance. Share your feedback in the linked survey. ([https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikibaseug@lists.wikimedia.org/thread/LOTFJGPF7V6SQ7KVE6P6RF5MDDBZBV5Q/ full announcement]) * A session at WikiProjects Days 2026 was devoted to general-purpose tools for WikiProjects. A new page under the main Wikidata tools page was created with a list and description of these tools. Take a look at [[d:Wikidata:Tools/WikiProjects|Wikidata:Tools/WikiProjects]] and add any missing tools. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14531|meteorological intensity classification]] (<nowiki>category assigned to a meteorological system according to an intensity or classification scale; the scale should be indicated with a qualifier (P1013 and P585)</nowiki>) **[[:d:Property:P14539|perfumer]] (<nowiki>person who created a perfume</nowiki>) **[[:d:Property:P14540|‎dual notion (category theory)]] (<nowiki>dual of the concept in category theory</nowiki>) * External identifiers: [[:d:Property:P14532|catholica.cz ID]], [[:d:Property:P14533|‎Skeivopedia ID]], [[:d:Property:P14534|Mathlib Declaration ID]], [[:d:Property:P14535|Annuséries series ID]], [[:d:Property:P14536|FES digital collections person ID]], [[:d:Property:P14537|‎BBC Bitesize topic ID]], [[:d:Property:P14538|Sri Lanka Ministry of Education school census number]], [[:d:Property:P14541|Encyclopedia of China (Third Edition) ID (2026)]], [[:d:Property:P14542|OTOTOY artist ID]], [[:d:Property:P14543|livres-cinema.info author ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/Visual style|Visual style]] (<nowiki>the visual style used in a video game (or other creative work)</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Gmedia rating (video games)|Gmedia rating (video games)]] (<nowiki>Video game ratings of the Saudi Arabian rating system ({{Q|Q28717438}})</nowiki>) * External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/altinget.se person ID|altinget.se person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Il cinema ritrovato film ID|Il cinema ritrovato film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Stockholm Archipelago Trail ID|Stockholm Archipelago Trail ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/some properties for category theory|some properties for category theory]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Farzonagon ID|Farzonagon ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/TV Guide film ID|TV Guide film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Letterboxd Writer ID|Letterboxd Writer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/d Hits artist ID|d Hits artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/1SCREEN Person ID|1SCREEN Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/1SCREEN movie ID|1SCREEN movie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fantia ID|Fantia ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/17LIVE ID|17LIVE ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CFLapedia player ID|CFLapedia player ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Model-Kartei.de ID|Model-Kartei.de ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/U-NEXT Parson ID|U-NEXT Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/U-NEXT Video ID|U-NEXT Video ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/H-NEXT Parson ID|H-NEXT Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ABEMA Video ID|ABEMA Video ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FOD Parson ID|FOD Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LRT topic ID|LRT topic ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FOD Video ID|FOD Video ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Jiji Press Member of Parliament ID|Jiji Press Member of Parliament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Wildenstein Plattner Institute ID|Wildenstein Plattner Institute ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/belarusenc.by ID|belarusenc.by ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Huellas Digitales de la Memoria ID|Huellas Digitales de la Memoria ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/socrealizm.com.ua person ID|socrealizm.com.ua person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Pacelli edition person ID|Pacelli edition person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Los Angeles Historic-Cultural Monument number|Los Angeles Historic-Cultural Monument number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Writing Systems Technical Resources script code|Writing Systems Technical Resources script code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Répertoire des films classés film ID|Répertoire des films classés film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Museum of Fine Arts, Houston person ID|Museum of Fine Arts, Houston person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sri Lankan Parliament member ID|Sri Lankan Parliament member ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kanal Architecture entry ID|Kanal Architecture entry ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Web The Television Parson ID|Web The Television Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Web The Television Work ID|Web The Television Work ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q11446|ship (Q11446)]] - large buoyant watercraft ''' Development ''' * We enabled links to WikiProjects in the sidebar and added links to WikiProjects Music, Medicine, Datasets, sum of all paintings, and elections ([[phab:T422935|T422935]], [[phab:T422935|T422935]]) * We added a floating “add statement” button that makes it easier to add statements without looking through the existing statements ([[phab:T417641|T417641]], [[phab:T428450|T428450]]). * We’re working on making sure that users can tell when statements exist before they add new ones ([[phab:T424009|T424009]]). * We made some layout fixes to wbui2025 / MEX ([[phab:T428766|T428766]], [[phab:T428761|T428761]], [[phab:T428759|T428759]], [[phab:T427658|T427658]], [[phab:T428853|T428853]]). * We refactored error handling ([[phab:T423613|T423613]]). * We’re refactoring the server-side rendering so we don’t need separate .less style files ([[phab:T409827|T409827]]). * We’re working on the interaction between scrollable values and indicator icons ([[phab:T425974|T425974]]). [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:32, 22 ജൂൺ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30669932 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #738 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-06-29. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#737]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/TopDevsBot|TopDevsBot]] - Task/s: Create new items for software-development, design, and consulting companies from source data: topdevs.ai ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/SonalBot|SonalBot]] - Task/s: Reference Gardener (archive dead reference links) + Welcome Bot (welcome new users) * New request for comments: [[c:Commons:Requests_for_comment/Policy_update_for_AI_content|WM Commons: Policy update for AI content]] - this RfC will seek opinions on the use and allowance of AI-generated and modified content. This can have downstream impacts on Wikidata. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[:meta:Wikimedia Taiwan/Wikidata Taiwan/2026年7月嘉義維基媒體街景踏查團暨工作坊|2026 Chiayi Streetview Workshop]] July 13 Time: 19:30-21:00 UTC+8 at Tâi-uân tôo-su-sik, Chiayi, Taiwan. ** OpenStreetMap X Wikidata Meetup #90 July 13 Time: 19:30-21:00 UTC+8 at [[d:Q61752245| Mozilla Community Space Taipei (Q61752245)]]. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://blog.lobid.org/2026/06/23/nwbib-wikipedia-bot.html Lobid Blog: NWBibBot – Making a regional bibliography visible in Wikipedia with help from Wikidata] ** [https://tech-news.wikimedia.de/2026/06/24/knowledge-wants-to-be-found/ Tech News (WMDE) Knowledge wants to be found] - We interview Tim Wittenborg about the [https://en.borgnetzwerk.org/ WissKomm Wiki], from the Leibniz Information Center for Science and Technology in TIB Hannover. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/29/bridging-open-knowledge-and-digital-rights-reflections-from-drif-2026-and-the-wikimedia-community/ Bridging Open Knowledge And Digital Rights: Reflections From DRIF 2026 And The Wikimedia Community] * Papers: [https://arxiv.org/pdf/2606.27933v1 MathModDB: A Database for Mathematical Models] - The Mathematical Models Database (MathModDB), deployed on the MaRDI Portal within Germany’s National Research Data Infrastructure, provides researchers with a curated knowledge graph that organizes scattered mathematical models, formulas, and assumptions, connects to related tools like MathAlgoDB and MaRDMO, and demonstrates practical use through cases such as plasma physics modeling. By Fiedler et al., (2026) * Videos: ** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026#Sessions|WikiProjects Days 2026 - recordings now on Commons]], if you missed the event or want to recap what was discussed, individual session recordings are now available from the Event program. ** [[commons:File:Jason Evans, "Making Wikimedia and Linked Open Data Mainstream in GLAMs – The National Library of Wales Journey".webm|Jason Evans: Making Wikimedia and Linked Open Data Mainstream in GLAMs – The National Library of Wales Journey]] ''' Tool of the week ''' * [https://cyllchuesnconii.rf.gd/panoply/?id=8 Altilunium Panoply] : A lightweight Wikibase alternative for creating collaborative knowledge bases, written as [https://github.com/altilunium/panoply a single PHP file] with no dependencies. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [[d:Event:WikidataCon 2027/Call for expressions of interest to host|Call for local partners: WikidataCon 2027]]: Planning is underway for the next hybrid WikidataCon, and Wikimedia Deutschland is seeking a local affiliate to co-organize the on-site event. Expressions of Interest are due by 13 July. A Q&A clinic will be held on 1 July at 15:00 UTC ([https://bbb.wikipedia.de/rooms/plp-qml-xrj-9ib/ join here]). * [[mw:Growth/Feature summary|Growth features]] are now available at Wikidata. This update enables access to Mentorship, Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14544|‎Taiwan Central News Agency news topic ID]], [[:d:Property:P14545|‎Stockholm Archipelago Trail ID]], [[:d:Property:P14546|‎Sceneweb artwork ID]], [[:d:Property:P14547|‎Sceneweb production ID]], [[:d:Property:P14548|Fantia ID]], [[:d:Property:P14549|Finnish educational institution ID]], [[:d:Property:P14550|‎altinget.se person ID]], [[:d:Property:P14551|Il cinema ritrovato film ID]], [[:d:Property:P14552|TV Guide film ID]], [[:d:Property:P14553|FOD person ID]], [[:d:Property:P14554|LRT topic ID]], [[:d:Property:P14555|Jiji Press Member of Parliament ID]], [[:d:Property:P14556|Huellas Digitales de la Memoria ID]], [[:d:Property:P14557|Museum of Fine Arts, Houston person ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/subdiscipline of|subdiscipline of]] (<nowiki>less specific academic discipline</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/has garden|has garden]] (<nowiki>Object is a {{Q|1107656}} related to this {{Q|16222597}}</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/ranking by|ranking by]] (<nowiki>issuer of a ranking</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/linguistic group|linguistic group]] (<nowiki>group of people who share the same language, regardless of their ancestry or ethnicity</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/Pure Adult actress ID|Pure Adult actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Taiwan Central News Agency News tag id|Taiwan Central News Agency News tag id]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Pure Adult studio ID|Pure Adult studio ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Natural science/GBIF taxon ID|Natural science/GBIF taxon ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Digitaler Portraitindex person ID|Digitaler Portraitindex person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/torial ID|torial ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Dicionário da Língua Portuguesa ID|Dicionário da Língua Portuguesa ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Pontifical Urbaniana University ID|Pontifical Urbaniana University ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Samtrafiken-vehicle-id|Samtrafiken-vehicle-id]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sundsvall Municipality opendata ID|Sundsvall Municipality opendata ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Nakamura Kikaku ID|Nakamura Kikaku ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/KBS News topic ID|KBS News topic ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GIGA actress ID|GIGA actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Zen Pictures actress ID|Zen Pictures actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'une personne sur Autoroc|Identifiant d'une personne sur Autoroc]], [[:d:Wikidata:Property proposal/La Grange ID|La Grange ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Rakuten Books author ID|Rakuten Books author ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/RtYx Roles and contributions of ? in Fictional Universes and Media franchises] ([[d:Wikidata:Request_a_query#c-Jheald-20260627104200-Fantastoria-20260627091900|source]]) * Schema examples: it's World Cup time so here's 2 soccer/football-related EntitySchemas. ** [[d:EntitySchema:E404|E404:Swedish Soccer Player]] and [[d:EntitySchema:E183|E183:Chilean Women's Football Players]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Logic|WikiProject Logic]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Roots_and_Rhythms|WikiProject Roots and Rhythms]] * WikiProject Highlights: GovDirectory has opened a [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Madagascar|Madagascar]] page. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q615|Lionel Messi]] - 6 World Cups, scoring in the last 7 consecutive matches. ''' Development ''' * Wikidata integration in the other Wikimedia projects: ** We are continuing to evaluate the prototype for reducing the number of unnecessary edits from Wikidata that show up in watchlist and recent changes of Wikipedia and co. The approach is to look at the diff of the rendered article before and after the change from Wikidata is made. If there is no difference then the change is probably not relevant for that article. We are collecting a sample to further understand how it performs. ** To continue to address Wikidata's scaling issues, we are planning the migration of entity usage tables to the X1 cluster. * Mobile editing of statements: ** We implemented more feedback from testing of the new mobile front-end. Specifically we worked on making it clearer when a statements already exist that the editor is trying to add to the Item. ** Additionally, we made minor improvements to the look and feel of the mobile front-end. * REST API: ** REST search routes now take apihighlimits right into account ([[phab:T428032]]) ** We are starting to work on Lexeme support ([[phab:T429572]], [[phab:T429332]]) * GraphQL: ** We added support for requesting “best statements” for a given Property ([[phab:T428138]]) ** We are working on adding support for negation in Property value pair filters ([[phab:T429580]]) [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/Poland|Poland]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 14:51, 29 ജൂൺ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30720282 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #739 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-07-06. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#738]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Closed request for adminship: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Interface administrator/1Veertje|1Veertje]] - '''Closed as Successful''' **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Administrator/Ziv|Ziv]] - '''Closed as Successful''' * New requests for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/gov-wikidata-match 1|gov-wikidata-match 1]] - '''Task/s:''' Link existing GOV (historical gazetteer) building-like objects to existing Wikidata building-like objects. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/AgenticCommonsBot 1|AgenticCommonsBot 1]] - '''Task/s:''' Add [[Property:P648|Open Library ID <small>(P648)</small>]] (OpenLibrary author ID) to Wikidata items about people, only where the OpenLibrary author and the Wikidata person have been confirmed to be the same individual, with a source on every statement. * Closed request for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/JigildikBot|JigildikBot]] - '''Approved''' **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/SonalBot|SonalBot]] - '''Approved''' **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/ias-kbase|ias-kbase]] - '''Approved''' ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** The Wikidata Platform (WDP) [[D:Event:Blazegraph Migration Office Hours - July 2026|monthly office hour]] takes place '''tomorrow''', {{zonestamp|2026-07-07 16:00|7th July at 16:00 UTC}}. These office hours are focus on the Blazegraph migration work, and the team is inviting all community members to join the discussion. ''Register via [[D:Event:Blazegraph Migration Office Hours - July 2026|the event page]]'' ** The next Wikidata+Wikibase office hours will take place on Wednesday, 18:00 CEST (in your [https://zonestamp.toolforge.org/1783526400/1783530000?zdl=fU_LqsJADP2a6SZwqXMf9C66UEHQpSiu4zR2otNMnUkX_r2jG8GFEEjCeXDOlELrVcdsvufGrsro10BlnSOL86jlXNNyG-vz7x772XX7s7s0K819JThQe-ALd6gIxv7B4zliJoinEzsCH6dUdZRd4lE5SrsfXRxY-ifzowyiwIE6odzhzdglNOphM4Ub2LpIjG1mTYlc17CgFFiM_QcWUE8v7x0F6hMOUHqIUKhCdPjM8Y7cAQ timezone]), 08th July 2026 in the Wikidata Telegram group. The Wikidata and Wikibase office hours are online events where the development team presents what they have been working on over the past quarter, and the community is welcome to ask questions and discuss important issues related to the development of Wikidata and Wikibase. ** [[m:Event:WMUK_Sandbox_Sessions/Improving_Wikidata_References:_The_Reference_Validator_Tool|Sandbox sessions: Wikidata Reference Validator Tool - improving Wikidata references]] - Aug 15, 17:00 - 18:00 UTC. ** [https://wikiedu.org/courses/documenting-america-wikidata/ Wiki Education + AASLH: Documenting America with Wikidata], a collaboration between Wiki Education and the American Association for State and Local History is offering six hour-long meetings held weekly to introduce attendees to Wikidata and improve content for Wikidata and Wikipedia on American history. Registration ends: July 17, 23:59 Pacific Time (PT) ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: (fr) [[:w:fr:Wikip%C3%A9dia:RAW/2026-07-05#Le_point_sur_la_diversit%C3%A9_de_genre_dans_les_articles|Le point sur la diversité de genre dans les articles]] in *Regards sur l'actualité du mouvement Wikimedia* * Papers: ** Spatiotemporal-Heuristic A* Search for Pruning - Historical Influence and Succession Paths in Wikidata - [https://informatika.stei.itb.ac.id/~rinaldi.munir/Stmik/2025-2026/Makalah2026/13524106_Michael%20James%20Liman_Makalah%20Stima.pdf Paper], by Michael James Liman (2026). ** Wikontic: Constructing Wikidata-Aligned, Ontology-Aware Knowledge Graphs with Large Language Models - [https://aclanthology.org/2026.eacl-long.388/ Paper] by Chepurova et al., (2026). * Videos: (Español) [https://www.youtube.com/watch?v=AL_pyY2PIOE Introduction to Wikidata] - Dr. Claudia De Souza and Prof. Dinah Wilson Fraites introduce Wikidata with Spanish-slides. ''' Tool of the week ''' * [https://zelph.org/ Zelph]: Offers powerful analysis capabilities for the complete Wikidata knowledge graph while remaining adaptable for any semantic domain. * [https://viz.luarai.com/worldcup-heights World Cup Heights]: An interactive data‑viz app that shows the heights of FIFA World Cup players, arranged so you can quickly compare teams, positions, and overall height distributions. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [[d:Event:WikidataCon 2027/Call for expressions of interest to host|Call for local partners: WikidataCon 2027]]: Planning is underway for the next hybrid WikidataCon, and Wikimedia Deutschland is seeking a local affiliate to co-organize the on-site event. Expressions of Interest are due by 13 July. * The Wikidata Platform team has published the [[D:Wikidata:Wikidata_Platform_team/Newsletter|8th issue of its monthly newsletter]]. This edition includes updates on the migration of WDQS backend away from Blazegraph, including a transition into the next phase '''Initial Implementation (pilot) phase''' following completion of the '''installation phase'''. This update also include some Documentation on Query Rewrites the team will like the Wikidata community and all WDQS users to help review and leave feedbacks. ''see [[D:Wikidata:Wikidata_Platform_team/Newsletter|WDP monthly newsletter]] for more details'' ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14559|prisoner number]] (<nowiki>number or identifier assigned to a prisoner, to be used as a qualifier for P2632 (place of detention)</nowiki>) **[[:d:Property:P14574|photographer]] (<nowiki>person who took this photograph</nowiki>) **[[:d:Property:P14595|‎Gmedia rating (video games)]] (<nowiki>video game ratings of the Saudi Arabian rating system</nowiki>) **[[:d:Property:P14603|visual style]] (<nowiki>the visual style used in a video game (or other creative work)</nowiki>) **[[:d:Property:P14610|garden]] (<nowiki>garden of this subject</nowiki>) **[[:d:Property:P14613|objects (category theory)]] (<nowiki>the precise objects of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14614|morphisms]] (<nowiki>the precise morphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14615|terminal object]] (<nowiki>the precise terminal object of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14616|initial object]] (<nowiki>the precise initial object of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14617|products (category theory)]] (<nowiki>the precise products of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14618|coproducts (category theory)]] (<nowiki>the precise coproducts of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14619|isomorphisms]] (<nowiki>the precise isomorphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14620|monomorphisms]] (<nowiki>the precise monomorphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14621|epimorphisms]] (<nowiki>the precise epimorphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14622|regular monomorphisms]] (<nowiki>the precise regular monomorphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14623|regular epimorphisms]] (<nowiki>the precise isomorphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14624|left adjoint]] (<nowiki>the left adjoint of the functor</nowiki>) **[[:d:Property:P14625|enriched over]] (<nowiki>the base monoidal category, bicategory, etc. of the enriched category</nowiki>) **[[:d:Property:P14626|monoidal category operation]] (<nowiki>the “tensor product” bifunctor of the monoidal category</nowiki>) **[[:d:Property:P14627|2-morphisms]] (<nowiki>the precise 2-morphisms of the 2-category</nowiki>) **[[:d:Property:P14635|taxon footprint]] (<nowiki>image of a footprint of this taxon</nowiki>) * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14558|Sri Lankan Parliament member ID]], [[:d:Property:P14560|‎Taiwan Central News Agency news tag ID]], [[:d:Property:P14561|Model-Kartei.de ID]], [[:d:Property:P14562|Wildenstein Plattner Institute ID]], [[:d:Property:P14564|Web The Television work ID]], [[:d:Property:P14565|Web The Television person ID]], [[:d:Property:P14566|U-NEXT person ID]], [[:d:Property:P14567|U-NEXT video ID]], [[:d:Property:P14568|Sokmil director ID]], [[:d:Property:P14569|Sokmil idol ID]], [[:d:Property:P14570|socrealizm.com.ua person ID]], [[:d:Property:P14571|Répertoire des films classés film ID]], [[:d:Property:P14572|‎regjeringen.no ministry ID]], [[:d:Property:P14573|‎regjeringen.no politician ID]], [[:d:Property:P14575|Objectif plumes work ID]], [[:d:Property:P14576|National Operator Code (UK)]], [[:d:Property:P14577|‎Extended Defence of Britain Database ID]], [[:d:Property:P14578|Pacelli edition person ID]], [[:d:Property:P14579|Myludo game ID]], [[:d:Property:P14580|MyDirtyHobby ID]], [[:d:Property:P14581|Maoyan film ID]], [[:d:Property:P14582|‎Los Angeles Historic-Cultural Monument number]], [[:d:Property:P14583|Letterboxd writer ID]], [[:d:Property:P14584|KSW organization ID]], [[:d:Property:P14585|KSW person ID]], [[:d:Property:P14586|KSW place ID]], [[:d:Property:P14587|1SCREEN movie ID]], [[:d:Property:P14588|1SCREEN Person ID]], [[:d:Property:P14589|‎Artistas Visuales Chilenos propertyvalue ID]], [[:d:Property:P14590|‎Canadian Trademark Registration Number]], [[:d:Property:P14591|occitanica.eu ID]], [[:d:Property:P14592|Hancinema company ID]], [[:d:Property:P14593|ZicTrad person ID]], [[:d:Property:P14594|H-NEXT Person ID]], [[:d:Property:P14596|FOD video ID]], [[:d:Property:P14597|Farzonagon ID]], [[:d:Property:P14598|d Hits artist ID]], [[:d:Property:P14599|ABEMA video ID]], [[:d:Property:P14600|17LIVE ID]], [[:d:Property:P14604|‎regjeringen.no government ID]], [[:d:Property:P14605|Pure Adult actress ID]], [[:d:Property:P14606|Pure Adult studio ID]], [[:d:Property:P14607|‎GBIF taxon ID]], [[:d:Property:P14608|Digital portrait index person (GND) ID]], [[:d:Property:P14609|torial username]], [[:d:Property:P14611|Pontifical Urbaniana University ID]], [[:d:Property:P14628|CatDat category ID]], [[:d:Property:P14629|CatDat functor ID]], [[:d:Property:P14630|CatDat category property ID]], [[:d:Property:P14631|CatDat functor property ID]], [[:d:Property:P14632|‎Samtrafiken-vehicle ID]], [[:d:Property:P14633|GIGA actress ID]], [[:d:Property:P14634|Zen Pictures actress ID]], [[:d:Property:P14636|Olyrix artist ID]], [[:d:Property:P14637|AutorÒc 16-18 author ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review:: **[[:d:Wikidata:Property proposal/dielectric strenght|dielectric strenght]] (<nowiki>maximum electric field a material can withstand before electrical breakdown occurs</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/about page URL|about page URL]] (<nowiki>URL to the official about page</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/Rakuten Books author ID|Rakuten Books author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Rakuten TV adult Person ID|Rakuten TV adult Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant sur le Western Orthodox Wiki|Identifiant sur le Western Orthodox Wiki]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Le GRoG ID|Le GRoG ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/NHK On Demand Program ID|NHK On Demand Program ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Centre for Computing History exhibit reference ID|Centre for Computing History exhibit reference ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GCD character ID|GCD character ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identificador de agente econômico na ANCINE|Identificador de agente econômico na ANCINE]], [[:d:Wikidata:Property proposal/1SCREEN Program ID|1SCREEN Program ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Architectenregister-id|Architectenregister-id]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LUDAP ID|LUDAP ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/TakaWiki ID|TakaWiki ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Terceiro Tempo Que Fim Levou ID|Terceiro Tempo Que Fim Levou ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BiDünyaFilm film ID|BiDünyaFilm film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CNUC code|CNUC code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Steady username|Steady username]], [[:d:Wikidata:Property proposal/NHK ONE Program ID|NHK ONE Program ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/SongLyrics.com song ID|SongLyrics.com song ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Braunschweiger ProfKat ID|Braunschweiger ProfKat ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ClayArena shooter profile ID|ClayArena shooter profile ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Open Collective ID|Open Collective ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Anobii author ID|Anobii author ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Development ''' * The development team are at an offsite retreat this week. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/France|France]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 18:05, 6 ജൂലൈ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30773585 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #740 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-07-13. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#739]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> '''Discussions''' * Open request for adminship: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Administrator/GA_Kevin|GA Kevin]] - <small>RfP scheduled to end after 14 July 2026 18:40 (UTC)</small> * New requests for permissions/Bot: ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/Nabbot_2|Nabbot 2]] - '''Task:''' Translating English descriptions to Turkish using a predefined dictionary mapping. ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/AgenticCommonsBot_1|AgenticCommonsBot 1]] - '''Task:''' Add [[d:Property:P648|Open Library ID (P648)]] (OpenLibrary author ID) to items about people, where the OpenLibrary author and Wikidata person are the same individual, when every statement is sourced. ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/EquipboardBot|EquipboardBot]] - '''Task''': Add [[d:Property:P6912|Equipboard artist ID (P6912)]] to Wikidata items for musicians, sourced from Equipboard's own database of public artist identifiers. * Call for Participation in Improving Constraints ** Just about any aspect of constraints is in scope, from rewriting existing bots to expanding the power of property constraints to adding new kinds of constraint. If you are interested, sign up in [[d:Wikidata:WikiProject_property_constraints/improving|WikiProject Property Constraints/improving]]. '''Events''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[wmania:2026:Wikimania|Wikimania 2026]] is fast approaching. Taking place 21 - 25 July in Paris, France. Can't attend? Register for a ticket to the [[wmania:2026:Registration|virtual event]] and watch sessions online. ** Interested in [[mw:Wikibase/Ontology-Federation|Wikibase Ontology Federation]]? Join the July 14 call, see the [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Cleaning_Task_Force#Tuesday,_14_July_2026,_11:30_EDT_(UTC-4)|Cleaning Task Force]] page for more details. * Previous events: ** The 3rd Quarter Wikidata + Wikibase office hour was held. The transcript is available to read:<br>[[d:Wikidata:Events/Telegram_office_hour_2026-07-08|Wikidata:Events/Telegram office hour 2026 07 08]] '''Press, articles, blog posts, videos''' * Blogs ** [[Diffblog:2026/07/10/behind-better-data-inside-wikidatas-first-wikiprojects-days|Behind Better Data: Inside Wikidata’s First WikiProjects Days]] ** [[Diffblog:2026/07/12/africa-wiki-challenge-2026-in-the-ghanaian-pidgin-community-documenting-water-for-life-through-wikimedia-projects|Africa Wiki Challenge 2026 in the Ghanaian Pidgin Community: Documenting “Water for Life” Through Wikimedia Projects]] ** [[Diffblog:2026/07/09/reflecting-on-progress-and-planning-ahead-dagbani-wikimedians-user-group-holds-its-last-quarter-team-meeting|Reflecting on progress and planning ahead: Dagbani Wikimedians User Group holds its last quarter team meeting]] ** [[Diffblog:2026/07/08/eduwiki-workshop-combining-petscan-and-generative-ai-for-smarter-wikipedia-editing|EduWiki Workshop: Combining PETScan and Generative AI for Smarter Wikipedia Editing]] ** [https://computationalhistory.substack.com/p/why-computational-historians-need Why Computational Historians need Wikidata] - a substack article by Jim Clifford * Papers ** [https://dl.acm.org/doi/10.1145/3805712.3808389 A Demonstration of WikiRAG: An Evidence-based Link Prediction for Wikidata with Retrieval Augmented Generation] - WikiRAG is an interactive framework that combines automated link prediction with retrieval‑augmented generation and human validation to reliably complete knowledge graphs like Wikidata by generating candidate links, retrieving supporting evidence, and enabling users to confirm and export validated triples. By Sabu, et al., (2026) * Videos ** [https://m.youtube.com/watch?v=GRS-0nMsb1Q&pp=iggCQAE%3D&ra=m Using Open Refine] by Wikimedia Australia, Paul Duchesne presents "Using OpenRefine" during WikiCon Australia 2026, (National Film and Sound Archive, Canberra). ** [https://m.youtube.com/watch?v=oq2fjfAhsgc&pp=iggCQAE%3D&ra=m Let’s Get Mappy - making maps on Wikimedia platforms] by Wikimedia Australia, Alex Lum presents how location (pushpin) maps, locator maps, and interactive "slippy" local maps end up on Wikipedia, and how infoboxes, Wikidata and OpenStreetMap works together to generate them ** (繁體中文/zh-TW) [https://www.youtube.com/watch?v=YaOjh92PPuI Tutorial on Editing Temple Data for Wikidata and Wikimedia Commons] - recording of a workshop (July 5) on Tutorial on Editing Temple Data for Wikidata and Wikimedia Commons, held by Wikimedia Taiwan Community and OSM Taiwan. ** [https://www.youtube.com/watch?v=VxCTNRqnOKw Open data tools for cultural heritage] 2nd session in the workshop series “Open Data to Strengthen Online Cultural Heritage,” held March 24, 2026, and organized by the National Library of Uruguay (BNU), Wikimedians of Uruguay, Datysoc, and Data Uruguay. ** [https://www.youtube.com/watch?v=ZrzycFNeVyI GLAMs and Citizen Science Encouraging and Enabling Participation] - Siobhan Leachman presents "citizen science workflows" (BHL, iNaturalist, Bionomia, Wikidata) to show how GLAM's can empower citizen scientists to reuse their collections. '''Tool of the week''' *[https://rudof-project.github.io/ rudof] can be used as a command line tool or can be embedded as a library using cargo. It can be used to validate RDF data represented with different syntaxes like Turtle, NTriples, to name a few. As well as RDF data available through SPARQL endpoints like Wikidata '''Other Noteworthy Stuff''' * A [[d:Wikidata:Project_chat#c-Ainali-20260623132900-Need_of_a_process_to_become_a_mentor|Project Chat discussion]] on the new [[mw:Help:Growth/Mentorship|Mentorship features]]. Self-enrollment has been enabled with the following requirements - account age: 365 days, edits: 500. * There is also a [[d:Wikidata:Project_chat#c-Bovlb-20260709235700-Discussion|proposal]] to add an advisory message to new accounts that create multiple items. '''Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: none ** External identifiers: [[:d:Property:P14638|Rakuten TV adult person ID]], [[:d:Property:P14639|KBS News topic ID]], [[:d:Property:P14640|Rakuten Books author ID]], [[:d:Property:P14641|PTS News Network topic ID]], [[:d:Property:P14642|Nakamura Kikaku ID]], [[:d:Property:P14643|‎La Grange person ID]], [[:d:Property:P14644|‎Fontaines de Belgique ID]], [[:d:Property:P14645|NHK On Demand program ID]], [[:d:Property:P14646|1SCREEN program ID]], [[:d:Property:P14647|LUDAP ID]], [[:d:Property:P14648|Bianco keyword ID]], [[:d:Property:P14649|Architectenregister ID]], [[:d:Property:P14650|‎ClayArena shooter profile ID]], [[:d:Property:P14651|‎Sundsvall Municipality opendata beach ID]], [[:d:Property:P14652|Terceiro Tempo Que Fim Levou ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/relocated from|relocated from]] (<nowiki>Object is the original or former {{Q|17334923}} of the permanently relocated {{Q|16222597}}</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/OpenType script tag|OpenType script tag]] (<nowiki>identifier for a script in OpenType</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/transforms from|transforms from]] (<nowiki>this fictional or mythical entity transforms from that form</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Korean Classification of Administrative Districts|Korean Classification of Administrative Districts]] (<nowiki>code assigned to an administrative district of South Korea in the Korean Classification of Administrative Districts</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Anobii book ID|Anobii book ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Google Maps Place ID|Google Maps Place ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Viberate Artist ID|Viberate Artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Architectural Heritage style ID|Brussels Inventory of Architectural Heritage style ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Architectural Heritage designer ID|Brussels Inventory of Architectural Heritage designer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/TuneCore Japan artist ID|TuneCore Japan artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Deltarune Wiki article ID|Deltarune Wiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/INAPP OA author ID|INAPP OA author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CNR-IRIS ID|CNR-IRIS ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AnimeOshi anime ID|AnimeOshi anime ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Guide Japan Person ID|Guide Japan Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CD Journal Artist ID|CD Journal Artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CIDIM Artist ID|CIDIM Artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Operabook Artist ID|Operabook Artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Mizan al-Arab poet ID|Mizan al-Arab poet ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Norton Simon Museum object ID|Norton Simon Museum object ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OpenStreetMap data item ID|OpenStreetMap data item ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant sur le Western Orthodox Wiki|Identifiant sur le Western Orthodox Wiki]], [[:d:Wikidata:Property proposal/A World Made by Travel person ID|A World Made by Travel person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Scent Base notes ID|Scent Base notes ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/radio.net IDs|radio.net IDs]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Scent Base perfumer ID|Scent Base perfumer ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! '''Did you know?''' * Query examples: [https://w.wiki/SJfA Items only connected to Telugu Wikipedia] ([[d:Wikidata:Request_a_query#c-Ainali-20260712084300-Stefan_Kühn-20260712083900|source]]) - change the language code 'te' to make it work with any other Wikipedia * Schema examples: [[d:EntitySchema:E269|French historic monument (E269)]] - With Wikimania taking place in the French Capital, you can use this entity schema if you feel inspired to or expand items on French monuments. * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Pleasant_Goat_and_Big_Big_Wolf|Project Pleasant Goat and Big Big Wolf]] - a Chinese-animated television franchise. ** (Français) [[d:Wikidata:Wikiproject_Orthodox_Christianity|Project Orthodox Christianity]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_SUNY_Libraries_EMCO|Project SUNY Libraries EMCO]] * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Poland|Project Govdirectory Poland]] added several new subpages detailing coverage and progress on State, Local Agencies and Marshall's Offices. **[[d:Wikidata:WikiProject_property_constraints|Project Property Constraints]] added a subpage: [[d:Wikidata:WikiProject_property_constraints/improving|Improving]] - a call for participation, as a result of discussions during WikiProjects Days 2026. * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Most_sitelinked_items/with_statements|Most sitelinked Items (with statements)]] '''Development''' * Blazegraph migration: We are continuing to prepare the Query UI, Query Builder, constraint checks, etc for the migration to QLever ([[phab:T425618]]) * Wikidata integration in the Wikimedia projects: We are investigating some Lua modules to find ones responsible for a lot of unnecessary entries in Watchlist and Recent changes on Wikipedia and co ([[phab:T429366]]) * GraphQL: Added support for negation in property value pair filters ([[phab:T429580]]) * REST API: We are working on the first pieces of support for Lexemes: retrieving a full Lexeme ([[phab:T429332]]) [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. '''Weekly Tasks''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/2026 07 06|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current| Help translate]] · [[:d:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] [[:d:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]] ·''' [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 18:01, 13 ജൂലൈ 2026 (UTC) </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30773585 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary 741 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-07-20. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#740]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/RupumpedBot|RupumpedBot]] - '''Task/s:''' When an Item on a Kenyan river has a Swahili label but no English version, this bot will derive an English label and description. ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/William_Avery_Bot_14|William Avery Bot 14]] - '''Task/s:''' Change values of url properties in mainspace that link to http://web.archive.org/ to use the https protocol (requested at [[d:Wikidata:Bot_requests#Request_to_make_HTTPS_for_Wayback_Machine_recurrent_(2026-07-17)|Bot requests#Make HTTPS for Wayback Machine recurrent]]) ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** Wikimania is about to begin. Whether you're attending on-site or virtually, plan your sessions so you don't miss any. *** [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/schedule/ Full program] / [[wmania:2026:Program/Wikidata|Wikidata-only program]] *** Get your [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/ virtual ticket] ** OpenStreetMap X Wikidata Meetup #91 Aug 10 Time: 19:30-21:00 UTC+8 at [[d:Q61752245| Mozilla Community Space Taipei (Q61752245)]]. ** [https://force11.org/post/webinar-metadata-for-all-with-wikidata Force11 webinar: Metadata for all with Wikidata] will look at three novel applications, WikiCite, the Trans Music Achive and the Pratt Institute. Held online August 26, 13-14:00 UTC. Please register for the access link. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://blog.johl.io/calling-wikifunctions-for-der-die-das/ Calling Wikifunctions for der, die, das] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/07/18/how-to-strengthen-the-public-domain-with-wikidata/ How to strengthen the public domain with Wikidata] ** [https://rtnf.substack.com/p/altilunium-panoply-v26719 Altilunium Panoply v26.7.19] : In this latest release, the external Wikidata connection logic has undergone a major architectural overhaul to improve internal trace mapping. * Videos: ** (Svenska) [https://www.youtube.com/watch?v=eiYEdXCA3z4 Strategic inclusion of library data on Wikidata] - first recorded at Digikult 2019, with Alicia Fagerving. ** (Français) [https://www.youtube.com/watch?v=FA5i80xTXpU I’ll explain how Wikidata works! (Livestream recording)], [[d:User:Lyoko%C3%AF|User:Lyokoï]] will introduce Wikidata and its concepts and the fundamentals of editing. ** (繁體中文/zh-TW) [https://www.youtube.com/watch?v=NCswknRt7wg Wikivoyage Guidelines for editing Temple information] ** [https://www.youtube.com/watch?v=VGtGZhE7e-E How to use Wikibase for Mixed Methods Research], with Francesco Bailo. Recorded at SICSS Melbourne 2026 (Summer Institute in Computational Social Science). * Games: [https://www.webwoven.org/ Webwoven] - a new game has surfaced, powered by Wikidata. Race from start to finish in as few connections as possible. Already includes Leaderboards, daily challenges and multiplayer. Sure to be a hit at future Wikidata events. ''' Tool of the week ''' *[https://wikivibes.toolforge.org/#/ wikivibes] is a tool by [[User:Magnus Manske|Magnus Magnus]] that play public domain music from Commons, tracked by Wikidata ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Jobs: ** [https://wikimedia-deutschland.softgarden.io/job/65367316/Interim-Engineering-Manager-Wikidata-for-Wikimedia-Projects-all-genders-?jobDbPVId=279178738&l=en (Interim) Engineering Manager - Wikidata For Wikimedia Projects] - Hybrid ** [https://job-boards.greenhouse.io/wikimedia/jobs/8060307?gh_src=uginyj6n1us Senior Software Engineer, Wikidata Platform] - Remote ** [https://job-boards.greenhouse.io/wikimedia/jobs/8060261?gh_src=4n8hpqkx1us Software Engineer, Wikidata Platform] - Remote ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: none ***[[:d:Property:P14659|‎about page URL]] (<nowiki>URL to the official about page</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14653|Western Orthodox Wiki ID]], [[:d:Property:P14654|Steady publication ID]], [[:d:Property:P14655|‎Open Collective ID]], [[:d:Property:P14656|‎Guide du Rôliste Galactique ID]], [[:d:Property:P14657|CNUC code]], [[:d:Property:P14658|Centre for Computing History exhibit reference ID]], [[:d:Property:P14660|Braunschweiger ProfKat ID]], [[:d:Property:P14661|CNR-IRIS author ID]], [[:d:Property:P14662|Anobii Book ID]], [[:d:Property:P14663|Anobii author ID]], [[:d:Property:P14664|TuneCore Japan artist ID]], [[:d:Property:P14665|TakaWiki numeric page ID]], [[:d:Property:P14666|Norton Simon Museum object ID]], [[:d:Property:P14667|Guide Japan Person ID]], [[:d:Property:P14668|CD Journal artist ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/autoptic examination|autoptic examination]] (<nowiki>time of last direct examination of the inscribed object</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Tabular data series|Tabular data series]] (<nowiki>A tabular data series in Commons that models the given concept</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/data series|data series]] (<nowiki>A data series about the given topic.</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/incumbent before dissolution|incumbent before dissolution]] (<nowiki>entity incumbent in a position before its dissolution for an election</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/former operator|former operator]] (<nowiki>entity, company, military service, or organisation which is notable for previously operated the item, aircraft, vehicle, or other equipment</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/número de la plaza|número de la plaza]] (<nowiki>square number</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/PISAI ID|PISAI ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Ko-fi page ID|Ko-fi page ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Scent Base brand ID|Scent Base brand ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Etsy shop name|Etsy shop name]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Overcast podcast ID|Overcast podcast ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Grillplatser.nu ID|Grillplatser.nu ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Criticker Film ID|Criticker Film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/HAND ID|HAND ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Open Language Archives Community language code|Open Language Archives Community language code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant Ciel d'oc d'une publication|identifiant Ciel d'oc d'une publication]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ODiD ID|ODiD ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Generic/Numero de Registre Tributari|Generic/Numero de Registre Tributari]], [[:d:Wikidata:Property proposal/UntitledDb People ID|UntitledDb People ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MissEvan drama ID|MissEvan drama ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MissEvan sound ID|MissEvan sound ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MissEvan ID|MissEvan ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MissEvan voice actor ID|MissEvan voice actor ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fmfenxiang FM ID|Fmfenxiang FM ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fmfenxiang sound ID|Fmfenxiang sound ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fmfenxiang seiyuu ID|Fmfenxiang seiyuu ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Development ''' * Wikidata Query Service: We are working on adapting the Query Service UI to get it ready for the move to QLever * Mobile editing of statements: We are continuing to fix small issues found in testing * Lexemes: We are continuing the work on adding support for Lexemes to the REST API * Sustainability: ** We are preparing the migration of some database tables on the client wikis that track the usage of Wikidata's data in articles on Wikipedia and co ** We are further investigating how many changes from Wikidata that currently get sent to Wikipedia and co don't actually lead to a change in the article to be able to reduce these cases further [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:56, 20 ജൂലൈ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30773585 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == [[:m:Wikimedians of Kerala/Newsletter/June 2026|Wikimedians of Kerala - June 2026 Newsletter]] == <div lang="en" dir="ltr"> {{ptag2|T429741}} <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="padding: 10px; margin: 10px; text-align: center;"> <small>This is the Wikimedians of Kerala UG's 29^th newsletter.</small> <br> [[File:Wikimedians_of_Kerala_User_Group.svg|80px|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Kerala]]</div> ;Updates / Discussions <div style="column-count: 2; column-gap: 30px;"> * On 27th June 2026, we held our June 2026 Monthly Meetup from 7:30 pm to 8:30 pm IST. The agenda for the meeting was shared and everyone was welcomed. 12 community members participated in the meeting and discussions. ** [[:User:Athulvis|Athul R T]] shared updates about [[:c:commons:Wiki Loves Earth 2026 in India|Wiki Loves Earth 2026]] - The programe will run in July 2026. More than two thousand images are uploaded now. ** [[:User:Sree1959|Sreekrishnan Narayanan]] shared updates about Malayalam Wikivoyage project. Users are editing and we are waiting for the response from Language Committee. ** [[:User:SijiR|Siji]] shared updates about [[:m:Event:Wikiwomen Camp Kerala 2026|Wikiwomen Camp Kerala 2026]]. Program is planned on July 11,12 at Kozhikkode. </div> ;Events & activities <div style="column-count: 2; column-gap: 30px;"> * <u>''On-going events & activities by User Group''</u> ** [[:c:commons:Wiki Loves Earth 2026 in India|Wiki Loves Earth 2026]]: Wiki Loves Earth India is an international photographic campaign and We are organizing it in India. More than four thousand files uploaded into this campaign. The campaign will end on 31st July 2026. ** [[:m:Event:Wikiwomen Camp Kerala 2026|Wikiwomen Camp Kerala 2026]]: Wikiwomen Camp aims to bring together women who are active contributors to the Wikimedia movement. 23 editors participated in this two day camp at Kozhikode. **[[:m:Event:Wikimedia Technical Workshop 2026 at C-SiS CUSAT|Wikimedia Technical Workshop 2026 at C-SiS CUSAT]] : We organized a Wikimedia technical workshop in collaboration with Centre for Science in Society (C-SiS), Cochin University of Science and Technology, Kochi, Kerala. 20 students from various colleges participated in this event. We started developing some tools with the help of participants. **[[:m:Kerala Culture Month 2026|Kerala Culture Month 2026]] As part of Wiki Conference India 2026 we co-organized a writing campaign as a pre conference activity. The campaign started on 15th July 2026 and will end on 15th August 2026. </div> </div> <hr> <div style="text-align: center;"> '''Upcoming meeting: 25^th July 2026 – [[m:Event:Wikimedians of Kerala/Monthly Meetup/July 2026|Meeting page]] | [[:m:Special:RegisterForEvent/4198|Meetup Registration]]''' <hr> This message was sent by [[:m:User:Ranjithsiji|Ranjithsiji]] with [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 13:22, 25 ജൂലൈ 2026 (UTC) • [[m:Wikimedians_of_Kerala/Newsletter|Contribute]] • [[m:Global_message_delivery/Targets/Wikimedians_of_Kerala_newsletter|Manage subscription]] </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedians_of_Kerala_newsletter&oldid=30188373 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #742 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-07-27. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#741]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/AuntuBot|AuntuBot]] - '''Task/s:''' Per the approved bot request at commons:Commons:Bots/Requests/AuntuBot, I am in the process of uploading approximately 50,000 issues of the Bangladesh Gazette to Wikimedia Commons. We need to a parent Wikidata item for each specific issue/volume to import and organize these files on Bengali Wikisource. Note that AuntuBot has already been granted a bot flag on Wikimedia Commons for the file uploads. **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/Rebot 2|Rebot 2]] - '''Task/s:''' We recently created the new property perspective (P14345) (Wikidata:Property proposal/anatomical view). With Rebot, I plan to move: *About 570 statements from depicts (P180) to perspective (P14345) as a property *About 1400 statements from depicts (P180) to perspective (P14345) as a qualifier of image (P18) **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/Rebot 3|Rebot 3]] - '''Task/s:''' Import 1389 instances of taxon author citation (P6507) from this Catalan Wikipedia list, compiled by bot from the articles. **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/Rebot 4|Rebot 4]] - '''Task/s:''' The task consists in changing these 1072 items. It has to change creator (P170) to the new property photographer (P14574). Also there are 1000+ items in which the property should be used as a qualifier. **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/Openpep|Openpep]] - '''Task/s:''' Maintenance of Politically Exposed Person (PEP) data on Wikidata for Thai government officials. Specifically: *Creating new Wikidata items for Thai politicians not yet in the database *Adding P39 (position held) claims with proper qualifiers (P580 start time, P582 end time, P2937 legislative term for legislators, P1365/P1366 replaces/replaced by, P1545 series ordinal) *Adding P102 (member of political party) with date qualifiers *Adding P569 (date of birth), P106 (occupation), P21 (sex or gender), P19 (place of birth), P1559 (name in native language) *Setting and correcting labels, descriptions, and aliases *Removing incorrect claims and deduplicating *Adding social media profiles (P2003 Instagram, P2013 Facebook, P11705 Facebook numeric ID) **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/DutchFixer|DutchFixer]] - '''Task/s:''' Reformat Dutch verb forms that are listed as [[Q1994301|past tense <small>(Q1994301)</small>]], [[Q814722|participle <small>(Q814722)</small>]] to simply use [[Q12717679|past participle <small>(Q12717679)</small>]] ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** Vladimir Terentyev used the set of names for [https://vova.today/en/works/plofornot/ every dish from Wikidata] -- labels and aliases in every language -- along with restaurant data from OpenStreetMap to develop a world map of dish names, attempting to answer the research question: "Where does plov end and biryani begin, and who really draws these borders?" ** [https://oshwa.org/announcements/giving-open-source-hardware-a-place-on-wikidata/ Giving Open Source Hardware a Place on Wikidata] ** [https://blog.tib.eu/2026/07/27/simplified-entry-of-complex-data-into-wikibase/ Simplified entry of complex data into Wikibase] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/07/24/grateful-and-growing-reflecting-on-my-wiki-afrodemics-fellowship-pilot-cohort/ Grateful and Growing: Reflecting on My Wiki Afrodemics Fellowship, Pilot Cohort] * Papers: [https://ojs.aaai.org/index.php/ICWSM/article/view/42790 DivinWD: Exploring the Diversity of Scientific Publications in Wikidata] - DivinWD is a large open-source dataset of over 23 million triples and 1.2 million scholarly articles (2010–2024), integrating Wikidata with five bibliographic sources and gender data to enable transparent diversity analyses in science while documenting biases and infrastructural limitations. By Saletti et. al., (2026) ''' Tool of the week ''' *[https://osm.wikidata.link/ OWL Places], the Wikidata-OpenStreetMap matching tool, can now add OpenStreetMap IDs to Wikidata ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikibaseug@lists.wikimedia.org/thread/4ODLBGNPJVVMLFCRJUMODQ3SQEPPOXCE/ Wikibase Suite Deploy 7.1.0 and other upgrades] ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14669|dielectric strength]] (<nowiki>electric field strength that causes electrical breakdown of an insulating material under specified test conditions</nowiki>) ***[[:d:Property:P14672|still taken from the audiovisual work]] (<nowiki>image comes from the given audiovisual work</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14670|Operabook artist ID]], [[:d:Property:P14671|‎MPA certificate number]], [[:d:Property:P14673|‎Deltarune Wiki article ID]], [[:d:Property:P14674|A World Made by Travel person ID]], [[:d:Property:P14675|UntitledDb person ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Fediverse app|Fediverse app]] (<nowiki>Fediverse platform of the instance or address</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Fediverse instance URL|Fediverse instance URL]] (<nowiki>Ferdiverse instance of/about the subject</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/reference amount|reference amount]] (<nowiki>Amount of the food that contains a particular quantity of a nutrient.</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Qidian Book ID|Qidian Book ID]] (<nowiki></nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Garance item ID|Garance item ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kinorating|Kinorating]], [[:d:Wikidata:Property proposal/IGN producer|IGN producer]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fediverse address|Fediverse address]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Music & Opera artist ID|Music & Opera artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LFL player ID|LFL player ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Soccer365.net tournament ID|Soccer365.net tournament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/kicker.de coach ID|kicker.de coach ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BeSoccer team ID|BeSoccer team ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FootballFakts.ru stadium ID|FootballFakts.ru stadium ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/SofaScore tournament ID|SofaScore tournament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Foot Mercato club ID|Foot Mercato club ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Lithuanian movie register ID|Lithuanian movie register ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Foot Mercato referee ID|Foot Mercato referee ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BeSoccer referee ID|BeSoccer referee ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kicker.de referee ID|Kicker.de referee ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Soccer365.net referee ID|Soccer365.net referee ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/UNESCO Observatory of Killed Journalists ID|UNESCO Observatory of Killed Journalists ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Soccer365.net stadium ID|Soccer365.net stadium ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MFL player ID|MFL player ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Okko movie ID|Okko movie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/RIA Novosti organization ID|RIA Novosti organization ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OpenParliamentTV person ID|OpenParliamentTV person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OpenParliamentTV organization ID|OpenParliamentTV organization ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OpenParliamentTV term ID|OpenParliamentTV term ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Camping.se ID|Camping.se ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/classicalive artist ID|classicalive artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Chess Games tournament ID|Chess Games tournament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Chess.com tournament ID|Chess.com tournament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MusiciansPage artist ID|MusiciansPage artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Flemish educational institution number|Flemish educational institution number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Giovani Artisti italiani ID|Giovani Artisti italiani ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/365chess.com tournament ID|365chess.com tournament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Norwegian Athletics athlete ID|Norwegian Athletics athlete ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LinkedIn numeric company ID|LinkedIn numeric company ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Lulu spotlight ID|Lulu spotlight ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/RPGnet Index ID|RPGnet Index ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/EU Treaties and Agreements database ID|EU Treaties and Agreements database ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Development ''' * The team were at Wikimania this past week so not much development happened. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 16:32, 27 ജൂലൈ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30846852 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #743 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-08-04. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#742]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' *[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/INAPerson 1|INAPerson 1]] - Task/s: Create Wikidata pages entries for mostly French journalists, using INA (French National Audiovisual Institute) catalogue as reference. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[Diffblog:wikimedia-research-conference-in-the-cee-region-programme-coming-in-august-registration-open|Wikimedia & Research conference in the CEE region: programme coming in August, registration open]] - follow link for registration instructions, (onsite) open until August 26, (online) open until at least October 5. Event takes place Katowice, Poland, October 9-10, 2026. ** [https://www.dublincore.org/conferences/2026/sessions/workshop-wikidata-open-innovation/ Workshop: Wikidata for Open Innovation] - DCMI 226. Held on August 3 by Kalliopi Mathios, participants will get hands-on experience of Wikidata for use in Libraries, Industry and Communities. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Papers: ** the [[:d:Q140818826|proceedings]] of the conference [[:d:Q131418010|Wikidata and Research]] (cf. [[:meta:Wikidata and research|Meta page]]), held in Florence (Italy) on June 5-6, 2025, have been published on July 2026 and are available in CC-BY 4.0 license: ''[https://books.fupress.com/isbn/9791221510102 Wikidata e la ricerca. Condividere esperienze / Wikidata and Research. Sharing Experiences]''; 32 papers, 25 in English and 7 in Italian, deal with the usage of Wikidata and other Wikibase instances in different fields of academic research ** [https://arxiv.org/html/2607.25959 Detecting Knowledge Inconsistencies Across Text, Tables, and Knowledge Graphs] by Wei et al., (2026). This paper introduces ''Kontrast'': a tool for comparing Wikidata's statements against Wikipedia tables (and text) to find conflicting information or inconsistencies and missing data. * Videos: [https://www.youtube.com/watch?v=PA8pp1Qsh4M LIVE Wikidata Editing #123] with hosts [[d:User:Ainali|User:Ainali]] and [[d:User:Abbe98|User:Abbe98]] ''' Tool of the week ''' * [https://leximap.toolforge.org/ Leximap]: Create a colour-coded map of Lexemes from a Wikisource page's text, roll-over individual words to discover more about the lemma * [https://thefilmmap.com/ Filmmap]: a free interactive map of filming locations built from Wikidata. Search the title to see where it’s shot or a place to see what was made there *[https://www.wikidata.org/wiki/User:Danielyepezgarces/Cradle-gadget Cradle-gadget] – A new user script embeds the Cradle form editor into Wikidata item pages, enabling schema-based editing with ShEx. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Job vacancy: [https://job-boards.greenhouse.io/wikimedia/jobs/8060261 (Remote) Software Engineer for the Wikidata Platform team]. * [https://www.wikibase.cloud/hosting-policy/pilot Wikibase Cloud has a new hosting policy (pilot version)] * [https://f-droid.org/en/packages/app.subster/ Subster] - a timeline-based Wikidata-powered game that plays songs from your own music collection and asks you to rank it against other songs in your hand. Like a digital, cardless version of Hitster. Requires a subsonic-compatible music server to connect to. * Uyen developed a tool in which you can visualize and inspect content gaps and shared content between different Wikipedia editions, as well as topic distributions: https://wiki-gap-finder.toolforge.org/ Check it out and give them [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc-ff0w-oUCEQXoQsCRxuiz5aOiOSes6kfWti5-KsKGgOgezg/viewform feedback]. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14687|tabular data series]] (<nowiki>A tabular data series in Commons that models the given concept</nowiki>) ***[[:d:Property:P14701|infobox chronology]] (<nowiki>indicate the place of an item in an Infobox chronology, as seen on the Wikipedias.</nowiki>) ***[[:d:Property:P14726|‎OpenType script tag]] (<nowiki>identifier for a script in OpenType, without trailing spaces</nowiki>) ***[[:d:Property:P14733|‎Fediverse app]] (<nowiki>Fediverse platform of the instance or address</nowiki>) ***[[:d:Property:P14734|‎Fediverse instance URL]] (<nowiki>Ferdiverse instance of/about the subject</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14676|Viberate artist ID]], [[:d:Property:P14677|Brussels Inventory of Architectural Heritage style ID]], [[:d:Property:P14678|Brussels Inventory of Architectural Heritage designer ID]], [[:d:Property:P14679|radio.net station ID]], [[:d:Property:P14680|radio.net podcast ID]], [[:d:Property:P14681|Sokmil AV performer ID]], [[:d:Property:P14682|Scent Base brand ID]], [[:d:Property:P14683|Scent Base notes ID]], [[:d:Property:P14684|Scent Base perfumers ID]], [[:d:Property:P14688|PISAI ID]], [[:d:Property:P14689|CIDIM Artist ID]], [[:d:Property:P14690|Etsy shop name]], [[:d:Property:P14691|‎Open Language Archives Community language code]], [[:d:Property:P14692|‎OpenStreetMap Wiki item ID]], [[:d:Property:P14695|Ko-fi page ID]], [[:d:Property:P14696|KinoRating ID]], [[:d:Property:P14697|‎Korean Classification of Administrative Districts]], [[:d:Property:P14698|UNESCO Observatory of Killed Journalists ID]], [[:d:Property:P14699|SofaScore tournament ID]], [[:d:Property:P14700|RIA Novosti organization ID]], [[:d:Property:P14702|MFL player ID]], [[:d:Property:P14703|‎MissEvan username]], [[:d:Property:P14704|Soccer365.net referee ID]], [[:d:Property:P14705|Soccer365.net stadium ID]], [[:d:Property:P14706|Soccer365.net tournament ID]], [[:d:Property:P14707|‎IGN producer ID]], [[:d:Property:P14708|kicker.de coach ID]], [[:d:Property:P14709|Kicker.de referee ID]], [[:d:Property:P14710|Lithuanian movie register ID]], [[:d:Property:P14712|LFL player ID]], [[:d:Property:P14713|BeSoccer referee ID]], [[:d:Property:P14714|BeSoccer team ID]], [[:d:Property:P14715|OpenParliamentTV organization ID]], [[:d:Property:P14716|OpenParliamentTV person ID]], [[:d:Property:P14717|OpenParliamentTV term ID]], [[:d:Property:P14718|Foot Mercato referee ID]], [[:d:Property:P14719|Foot Mercato club ID]], [[:d:Property:P14720|FootballFakts.ru stadium ID]], [[:d:Property:P14721|Chess Games tournament ID]], [[:d:Property:P14722|Chess.com tournament ID]], [[:d:Property:P14723|‎Camping.se ID]], [[:d:Property:P14724|Garance item ID]], [[:d:Property:P14725|‎OpenType language system tag]], [[:d:Property:P14727|Okko movie ID]], [[:d:Property:P14728|‎Grillplatser.nu ID]], [[:d:Property:P14729|Número de Registre Tributari]], [[:d:Property:P14730|‎MissEvan sound ID]], [[:d:Property:P14731|‎MissEvan drama ID]], [[:d:Property:P14732|‎Flemish educational institution number]], [[:d:Property:P14735|Norwegian Athletics athlete ID]], [[:d:Property:P14736|RPGnet Index ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/ENS name|ENS name]] (<nowiki>Ethereum Name Service (ENS) domain associated with a person or entity</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Inventaire régional du patrimoine en Wallonie ID|Inventaire régional du patrimoine en Wallonie ID]] (<nowiki></nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/member of musical group|member of musical group]] (<nowiki>member of musical group</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/name type|name type]] (<nowiki>type of noun or name the sense is</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/CINE21 Program ID|CINE21 Program ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Rakuten TV adult maker ID|Rakuten TV adult maker ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DMM maker ID|DMM maker ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/sukumizu.tv actress ID|sukumizu.tv actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GAS actress ID|GAS actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Paradise TV Parson ID|Paradise TV Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/syukou-club(X-DIABLO) actress ID|syukou-club(X-DIABLO) actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brazilian Fauna Taxonomic Catalogue ID|Brazilian Fauna Taxonomic Catalogue ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CINE21 company ID|CINE21 company ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/STAPI Book ID|STAPI Book ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/STAPI Comics ID|STAPI Comics ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/STAPI Episode ID|STAPI Episode ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/STAPI Performer ID|STAPI Performer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Qidian Author ID|Qidian Author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Medieval Unicode Font Initiative ID|Medieval Unicode Font Initiative ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Apple Maps place id|Apple Maps place id]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Filmycast person ID|Filmycast person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/EORI|EORI]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GBIF Specimen (occurrence)|GBIF Specimen (occurrence)]], [[:d:Wikidata:Property proposal/d anime store Parson ID|d anime store Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/d anime store work ID|d anime store work ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Crank-in! Parson ID|Crank-in! Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Crank-in! drama ID|Crank-in! drama ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Crank-in! animation ID|Crank-in! animation ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Crank-in! movie ID|Crank-in! movie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Elite Prospects team ID|Elite Prospects team ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/r-hockey.ru team ID|r-hockey.ru team ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Elite Prospects stadium ID|Elite Prospects stadium ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/izohli.uz word ID|izohli.uz word ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Dubbinfo ID|Dubbinfo ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DBNL chamber of rhetoric ID|DBNL chamber of rhetoric ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BLS Code|BLS Code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/JoJo's Bizarre Encyclopedia article ID|JoJo's Bizarre Encyclopedia article ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/T5E4 Retrieve all Belgian writers without an article on French Wikipedia] ([[d:Wikidata:Request_a_query#c-ScriptaBelgica-20260723083200-ScriptaBelgica-20260719201400|source]]) * Schema examples: [[d:EntitySchema:E408|Swedish barbecue areas (E408)]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: [[d:Wikidata:WikiProject_Occitan|Project Occitan]] * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Broadcasting|Project Broadcasting]] - after 10 years of inactivity, the project has been revived with a flurry of activity . Of particular interest is the change in broadcasting scope from primarily airwave to internet transmission. ** [[Wikidata:WikiProject_Malaysia/Activity/Datathon/Japan_Week_Datathon/Data_Item_List/UNIS|Wiki x K-pop 2026 • Editing Party - Japan Week Datathon]] * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [https://wikidata-terminator.toolforge.org/?list&mode=tx#/ Wikidata Terminator] - find items that lack Label, description or sitelink. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q842|Oman (Q842)]] - state in western Asia * [[d:Wikidata:Showcase lexemes|Showcase Lexemes]]: [[d:Lexeme:L648863|cheche (L648863)]] ''' Development ''' * Wikidata integration in the other Wikimedia projects: ** We reviewed samples of Wikidata-related entries in Recent changes and watchlist on Wikipedia and co in order to see which additional changes we can remove because they don't change the article. ** We are preparing for the migration of the entity usage table to the extension database cluster to address database scalability issues ([[phab:T424133]]) * Wikidata Query Service: We are continuing to adapt the Query Service UI and the Quality Constraints extension for the upcoming move from Blazegraph to QLever. * REST API: We are continuing to add support for Lexemes, specifically retrieving a full Lexeme (GET) ([[phab:T429332]]) [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/Seychelles|Seychelles]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] . [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] · [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 06:55, 4 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30872537 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #744 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-08-10. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#743]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * The order of properties on Wikidata is governed by [[mw:Manual:Interface/Wikibase-SortedProperties|MediaWiki/Wikibase-SortedProperties]]. We propose moving [[d:Property:P2559|(P2559) Wikidata usage instructions]] to the top, so important guidance is more visible and less likely to be overlooked. To comment on this change, please visit [[mw:MediaWiki_talk#prominently displaying Wikidata usage instructions (P2559)|MediaWiki_talk#prominently displaying (P2559)]]. * Closed request for comments: '''19''' RfC's were closed recently, too many to list here. Please see the [[d:Wikidata:Requests_for_comment#Closed_requests|RfC page]] for more information. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** (Deutsch) [https://www.nfdi4objects.net/events/n4o_activity_20260818-CM26-RS_Wikidata/ nfdi4 / Workshop: Make Research Software Findable using the Software Marketplace Wikidata], 18.08.2026, 14:00–16:00 CEST ([https://terminplaner6.dfn.de/b/1439bb751afd1e9fc42ebc30069eb685-1762199 register for Zoom-link]) ** [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:WMUK_Sandbox_Sessions/Improving_Wikidata_References:_The_Reference_Validator_Tool Improving Wikidata References: The hands-on session will explore how to identify and improve broken references on Wikidata] , 15.08.2026, 17:00–18:00 WAT (UTC+1). * Looking ahead: (Deutsch) [https://www.fu-berlin.de/kalender/2026/10/20261022-tidy-data-versionskontrolle-wikidata-in-der-forschungspraxis.html Freie Universitat / Tidy data version control - Wikidata in research]: 22.10.2026, 09:00 - 16:00 CEST. * Previous events: August 04 - [[d:Event:Blazegraph_Migration_Office_Hours_-_Aug_2026|Blazegraph Migration office hour]] - see the [https://etherpad.wikimedia.org/p/Blazegraph_Migration_Office_Hours Etherpad notes] for questions and answers. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://gdotv.com/blog/the-weekly-edge-fraud-graphs-graphtalk-gfql-wikidata-graphrag/#edge-item-4 gdottv / The Weekly Edge article: demonstrating the Wikidata Query Logs (WDQL) Dataset] talks about a paper released in February this year, ([https://arxiv.org/html/2602.14594v1 Wikidata Query Logs Dataset]) ** [https://www.linkedin.com/posts/brian-hatten-434b7457_orthopedicsurgery-kneereplacement-knowledgegraph-activity-7465395166682583040-v0qH?utm_source=share&utm_medium=member_desktop&rcm=ACoAAAUVbMUB9qSIcEDloiodU_ZoBrIi4-bJtT8 LinkedIn] - [[d:User:Orthodoc10|User:Orthodoc10]] describes their experience mapping and modelling knee replacement surgical practices into Wikidata ** [https://diff.wikimedia.org/2026/08/07/wikisignals-org-helping-editors-evaluate-reference-reliability/ Wikisignals.org: Helping Editors Evaluate Reference Reliability] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/08/07/zero-budget-programs-you-could-start-tommorrow/ Zero-budget programs you could start tommorrow - Lessons from Wikimania Paris]] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/08/07/openspeaks-tools-update-subtitler-tome-and-bento-go-stable-meet-media-dashboard/ OpenSpeaks Tools Update: Subtitler, Tome, and Bento Go Stable — Meet Media Dashboard] ** [[Diffblog:a-look-at-a-2026-wikimania-hackathon-project-wikidata-bias-detector|A look at a 2026 Wikimania Hackathon Project – Wikidata Bias Detector] ** [https://nlnet.nl/project/Inventaire-Split/ nlnet Foundation / Inventaire Split] - a short article on this standalone Wikidata-federated Bibliographic database. ** [https://ktieb.org.mt/news-en/nbc-and-wikimedia-malta-renew-collaboration-on-national-book-prize/ Maltese national Book Council and WM Malta renew partnerhship]: Wikidata to support and feed Maltese Wikipedia. ** [Diffblog:wikisignals-org-helping-editors-evaluate-reference-reliability|Wikisignals.org: Helping Editors Evaluate Reference Reliability] - the project aims to add to news-related organisation entities to help feed Wikipedia infoboxes with structured data. * Videos: ** [https://www.youtube.com/live/saeV6bZ7cIk?t=25105s India's Software Stories: A Hands-on Workshop with Software Heritage, Commons and Wikidata] - a Wikimania Lightning talk with Mathilde Fichen and Pavan Santhosh. ([https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/talk/review/EYFQXB9WHFAR9WATXTEUFSKADEVWMCP9 Session page]) ** [https://www.youtube.com/watch?v=sJq1926Jz5Q The Art of Editing Wikidata (Africa Wiki Women)] - Guest host David Palfrey will share valuable insights and help newcomers uncover the mysteries of editing Wikidata, this session is in collaboration with Art+Feminism. ** (no audio) [https://www.youtube.com/watch?v=JJbPTX18I4Q Tutorial: Add Geoshape to Wikimedia Commons and connect it to its Wikidata Item] - Anne Chen gives a visual demonstration of the steps provided in this [https://docs.google.com/document/d/1A1FNy9NztkmxE2MhBds2caHGcxMNSNvgXnLfeJsAosw/edit?tab=t.0 google doc], found on the [[d:Wikidata:WikiProject_IDEA/Resources_for_Participants#Links_to_useful_tutorials|WikiProject IDEA]] page. ** [https://www.youtube.com/watch?v=9infd-TJ6z8 LIVE Wikidata Editing #124] is streaming today, 20:00 CEST (18:00 UTC)! ** (Bahasa Indonesian) [https://www.youtube.com/@WikimediaIndonesia/videos Wikimedia Indonesia] have released 4 short videos on editing practices, querying, basic structure and data quality of Wikidata. ** (Deutsch) [https://www.youtube.com/watch?v=gLH0W0coIw8 ZB MED LAB | The Carpentries] - aimed at researchers and professionals who work with data, a series of tutorials and workshops to teach you Wikidata, Python, R, OpenRefine and more. ''' Tool of the week ''' *[https://toolhub.wikimedia.org/tools/cradle-gadget Cradle-gadget] is a tool by [[User:Danielyepezgarces]]This is an interactive, schema-based form editor that works directly within Wikidata item pages. It allows users to check, view, add, modify, or delete claims in a modern sidebar drawer or a dedicated special page, aligned with the Wikimedia design guidelines. This is the easiest way to exploit the benefits of Wikidata entity schemas, powered by ShEx. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * The [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScv4BEQqn-sSsJNvIFCRgMDpr_K59Y0UjdXx5rO8MzAs4CRjw/viewform 2026 OpenRefine User Survey] is now open. (Note that a link to a feature-prioritization survey is provided at the end of the Google Form so don't miss that if you want to influence what should get more focus.) ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14755|particularly]] (<nowiki>qualifier for statements to refine a value that applies more generally, when the statement applies especially to a more specific value; a more specific qualifier than "including" (P1012)</nowiki>) ***[[:d:Property:P14766|‎incumbent before dissolution]] (<nowiki>entity incumbent in a position before its dissolution for an election</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14737|CINE21 TV program ID]], [[:d:Property:P14738|GCD character ID]], [[:d:Property:P14739|ODiD ID]], [[:d:Property:P14740|365chess.com tournament ID]], [[:d:Property:P14741|NHK ONE program ID]], [[:d:Property:P14742|CINE21 company ID]], [[:d:Property:P14743|‎Fmfenxiang seiyuu ID]], [[:d:Property:P14744|‎Fmfenxiang sound ID]], [[:d:Property:P14745|Elite Prospects team ID]], [[:d:Property:P14746|Elite Prospects stadium ID]], [[:d:Property:P14747|r-hockey.ru team ID]], [[:d:Property:P14748|Classicalive artist ID]], [[:d:Property:P14749|Apple Maps place id]], [[:d:Property:P14750|‎HAND ID]], [[:d:Property:P14751|Brazilian Fauna Taxonomic Catalogue ID]], [[:d:Property:P14752|‎Dicionário da Língua Portuguesa ID]], [[:d:Property:P14753|Giovani Artisti italiani ID]], [[:d:Property:P14754|MusiciansPage artist ID]], [[:d:Property:P14756|LinkedIn numeric company ID]], [[:d:Property:P14757|‎MissEvan voice actor ID]], [[:d:Property:P14758|Music & Opera artist ID]], [[:d:Property:P14759|Dubbinfo ID]], [[:d:Property:P14760|GAS actress ID]], [[:d:Property:P14761|‎EU Treaties and Agreements database ID]], [[:d:Property:P14762|syukou-club(X-DIABLO) actress ID]], [[:d:Property:P14763|sukumizu.tv model ID]], [[:d:Property:P14764|Paradise TV Person ID]], [[:d:Property:P14765|Regional heritage of Wallonia ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/filing unit code|filing unit code]] ***[[:d:Wikidata:Property proposal/has Member|has Member]] (<nowiki>has member</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/introduced to|introduced to]] (<nowiki>region outside the natural range of a taxon into which it was introduced through direct or indirect human activity</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Lift-World lift ID|Lift-World lift ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Schiffsdatenliste ID|Schiffsdatenliste ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/marketswiki|marketswiki]], [[:d:Wikidata:Property proposal/National Palace Museum Digital Archive ID|National Palace Museum Digital Archive ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Information Commissioner's Office registration reference|Information Commissioner's Office registration reference]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Registry of Type Design ID|Registry of Type Design ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Ariana Museum ID|Ariana Museum ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Emulation General Wiki article ID|Emulation General Wiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal immovable object ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal immovable object ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sofia monuments register ID|Sofia monuments register ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal museum ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal museum ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal movable object ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal movable object ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal stone carving ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal stone carving ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal protection zone ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal protection zone ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal wall painting ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal wall painting ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal documentation record ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal documentation record ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage Portal movable object ID|Georgian Cultural Heritage Portal movable object ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/RIdIM ID|RIdIM ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Weibo ID|Weibo ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Weibo username|Weibo username]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/TGHU Ten longest State of the Union adress in the USA] * Schema examples: [[d:EntitySchema:E519|object with inscription]] - schema for objects with inscriptions [[d:Q1640824|(Q1640824)]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Brigham_Young_University_Library|Project Brigham Young University Library]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Perth_Women_on_Wikipedia|Project Perth Women on Wikipedia]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_UC_Riverside_Library_Jay_Kay_Klein_Photographs|Project UC Riverside Library Jay Kay Klein Photographs]] * WikiProject Highlights: [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Metaclasses|Project Ontology]] added a Metaclasses page * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:User:Pasleim/Sitelink_statistics|Sitelink statistics]] by User:Pasleim. ''' Development ''' * Sustainability: We continued the work on migrating usage tracking on Wikipedia and co to the extension database cluster ([[phab:T424185]]) * Watchlist and recent changes on Wikipedia and co: We finished our review of a sample of Wikidata edits sent to Wikidata and co in order to better understand which remaining ones are not useful. It will soon be published on Commons. * Query Service: We continued the work on preparing the Query Service UI for the migration from Blazegraph to QLever and will move to Query Builder and Quality Constraints next [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Seychelles|Seychelles]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:54, 10 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30889662 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #745 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-08-17. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#744]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[wmau:WikiLoves_Pride_Australia_-_15_August_2026|WikiLoves Pride / Australia]], 15 August, drop-in online for a collaborative editing session on LGBT+ representation on Wikidata, Wikipedia and Commons. ** [[wmau:Drop_in_and_Wikidata_-_August_2026|Drop-in and Wikidata]], 27 August, WM Australia also hold a drop-in Wikidata ediitng sesison. ** [[m:Event:Open_Heritage-Wikidata_Contest|Open Heritage - Wikidata Islamic Civilization Contest]] from September 1 - 30, 2026. [[m:Special:RegisterForEvent/4303|Register for news]]. *** A Wikidata training webinar will be held August 25. * Looking ahead: [https://www.gw.uni-hamburg.de/ueber-die-fakultaet/digital-humanities/dh-lab/veranstaltungen/26-11-12-hands-on-wikidata.html Hands-on workshop: Wikidata: An Open Knowledge Graph for Research and Beyond] - Digital Humanities Lab, 12.11.2026, 14:15-15:45 CEST. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://programminghistorian.org/en/lessons/wikidata-for-historical-research Introductory lesson on Wikidata at the Programming Historian] ** [https://www.ibm.com/case-studies/wikimedia-deutschland Making open knowledge Gen-AI-ready] by IBM ** [https://noeflandre.com/posts/describe-place-on-earth-part1-wikidata How to describe a place on Earth using text? Part 1: Wikidata] by Noé Flandre * Papers: [https://www.ebsco.com/articles/arts-and-entertainment/7162dc3c-7d03-51bb-a950-30de681bb95e/cultural-information-bubbles-a-new-approach-for-automatic-ethical-evaluation-of-digital-artwork-collections-based-on-wikidata Cultural information bubbles: A new approach for automatic ethical evaluation of digital artwork collections based on Wikidata] by M. Zhitomirsky-Geffet and S. Minster, (2026). ''' Tool of the week ''' *[https://ranker.toolforge.org This tool lets you edit the rank of multiple statements at once.] ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [[wmau:Partner_Projects_2026-2027|WM Australia is funding partner projects for 2026 - 2027]], for Australian organisations or individuals who want to build projects for open and free knowledge, including Wikidata. * Job Vacancies: [https://wikimedia-deutschland.career.softgarden.de/jobs/65367316/Interim-Engineering-Manager-Wikidata-for-Wikimedia-Projects-all-genders- (Interim) Engineering Manager / Wikidata for Wikimedia Projects] * [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdnOtvIKyp5fGlAkqz8pYMdFxhtvaH9exlxmrQ8O3HtDIHM3A/viewform Survey: What content would you like to see on the Wikidata Social media channels?] - only want to hear about Wikidata events or news, would like to see more use-cases of Wikidata, or perhaps you'd like more beginner or advanced Wikidata tutorials? Let us know in this short survey. * We are setting up to apply for recognition of a new Wikimedia user group, '''Wikimedians for Data Organization and Quality'''. The group's goal will be to improve the organization and quality of data, particularly structured data, in Wikimedia projects. You can see more details in [https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_Organization_and_Quality the group's home page] and, if you wish, you can contribute to the discussion in its talk page. We invite you to be a part of this proposed user group by adding your Wikimedia signature to the Interested Parties section of the group's page. <br />Ege Atacan Doğan and Peter Patel-Schneider ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14788|located at a height]] (<nowiki>a property intended to indicate the height of any objects from the ground</nowiki>) ***[[:d:Property:P14789|contributed to narrative universe]] (<nowiki>narrative universe that a person contributed to</nowiki>) ***[[:d:Property:P14792|‎name type]] (<nowiki>type of noun or name the sense is</nowiki>) ***[[:d:Property:P14796|introduced to]] (<nowiki>region outside the natural range of a taxon into which it was introduced through direct or indirect human activity</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14767|d anime store Work ID]], [[:d:Property:P14768|d anime store Person ID]], [[:d:Property:P14769|Crank-in! drama ID]], [[:d:Property:P14770|Crank-in! animation ID]], [[:d:Property:P14771|Crank-in! person ID]], [[:d:Property:P14772|‎STAPI Book ID]], [[:d:Property:P14773|‎STAPI Episode ID]], [[:d:Property:P14774|‎STAPI Performer ID]], [[:d:Property:P14775|‎Qidian Author ID]], [[:d:Property:P14776|Crank-in! movie ID]], [[:d:Property:P14777|‎DBNL chamber of rhetoric ID]], [[:d:Property:P14778|‎Criticker Film ID]], [[:d:Property:P14779|Lulu spotlight ID]], [[:d:Property:P14780|German Maritime Museum Ship ID]], [[:d:Property:P14781|Rakuten TV adult maker ID]], [[:d:Property:P14782|izohli.uz word ID]], [[:d:Property:P14783|Ciel d'oc publication ID]], [[:d:Property:P14784|Lift-World lift ID]], [[:d:Property:P14785|‎STAPI Comics ID]], [[:d:Property:P14786|Qidian Book ID]], [[:d:Property:P14787|National Palace Museum Digital Archive ID]], [[:d:Property:P14790|DMM maker ID]], [[:d:Property:P14791|Registry of Type Design ID]], [[:d:Property:P14793|‎Fediverse address]], [[:d:Property:P14794|Information Commissioner's Office registration reference]], [[:d:Property:P14795|‎WorldFootball.net ID (new)]], [[:d:Property:P14797|Sofia monuments register ID]], [[:d:Property:P14798|Georgian Cultural Heritage GIS Portal immovable object ID]], [[:d:Property:P14799|Ariana Museum ID]], [[:d:Property:P14800|RIdIM ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/school of martial arts|school of martial arts]] (<nowiki>school or style of martial arts this person studied</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/has official Italian government website|has official Italian government website]] (<nowiki>tems that the item has an official website operated by or belonging to the Government of Italy</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Infraestructuras de Portugal ID|Infraestructuras de Portugal ID]] (<nowiki>station code Infraestruturas de Portugal</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Silloria perfumer ID|Silloria perfumer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Silloria notes ID|Silloria notes ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Beer Advocate beer style ID|Beer Advocate beer style ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BBFC release ID|BBFC release ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifier for a person in norwegian polar history|Identifier for a person in norwegian polar history]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Filmová databáze seriál ID|Filmová databáze seriál ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Serbo-Croatian Literary Language entry ID|Serbo-Croatian Literary Language entry ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/dbv member slug|dbv member slug]], [[:d:Wikidata:Property proposal/idw member ID|idw member ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sky programme ID|Sky programme ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/immaterieelerfgoed.be ID|immaterieelerfgoed.be ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Geoshape Repository ID|Geoshape Repository ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FIBA.basketball event ID|FIBA.basketball event ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/SEASLUG.WORLD species ID|SEASLUG.WORLD species ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Silloria brands ID|Silloria brands ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du COMDT|Identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du COMDT]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un(e) ou plusieurs musicien(ne)s sur Paraulas en òc|Identifiant d'un(e) ou plusieurs musicien(ne)s sur Paraulas en òc]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un(e) ou plusieurs musicien(ne)s sur Trobasons|Identifiant d'un(e) ou plusieurs musicien(ne)s sur Trobasons]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kinolights Parson ID|Kinolights Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kinolights Work ID|Kinolights Work ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un ouvrage dans le catalogue du CREDD'O|Identifiant d'un ouvrage dans le catalogue du CREDD'O]], [[:d:Wikidata:Property proposal/parliament.uk constituency ID|parliament.uk constituency ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Europeans In East Africa ID|Europeans In East Africa ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Gesamtkatalog der Wiegendrucke ID|Gesamtkatalog der Wiegendrucke ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Judoresults judoka ID|Judoresults judoka ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Silloria perfumes ID|Silloria perfumes ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Scent Base perfumes ID|Scent Base perfumes ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/IMCDB work ID|IMCDB work ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identificador de sardana de somarxiu.cat|identificador de sardana de somarxiu.cat]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Xcity maker ID|Xcity maker ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CrashPad Series performer ID|CrashPad Series performer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/PinkLabel.TV performer ID|PinkLabel.TV performer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Seiyu Grand Prix Person ID|Seiyu Grand Prix Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/animehack Person ID|animehack Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/animehack Program ID|animehack Program ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/animehack movie ID|animehack movie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/XBIZ.com topic ID|XBIZ.com topic ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: **[https://w.wiki/TYra roughly ~4.000 massacres reported in Wikidata] **[https://w.wiki/TXBP Passports cover that have at least 4 languages] ** [https://w.wiki/TZjc Landkreis Reutlingen Items missing a picture, displayed on a map] ([[d:Wikidata:Request_a_query#c-Stefan_Kühn-20260815083000-Windharp-20260812063800|source]]) ** [https://w.wiki/TZjt Radio stations in Virginia, USA, plotted on a map] ([[d:Wikidata:Request_a_query#c-Stefan_Kühn-20260809204600-Bluerasberry-20260803150500|source]]) * Schema examples: [[d:EntitySchema:E528|(E528) Space Telescope, instrument in outer space for observing distant space objects]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Côte_d'Ivoire/Tabs|Project Côte d'Ivoire]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Indonesia/Kegiatan/Datathon/Arsip/2026|Project Indonesia: Hari Domain Public International Datathon 2026]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Immigration_and_Visas|Project Immigration and Visas]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_University_of_North_Carolina_at_Chapel_Hill_EMCO|Project University of North Carolina at Chapel Hill EMC0]] * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Recent_deaths|Recent deaths (this report can help for updating Wikipedia articles]] ''' Development ''' * Query Service: We started preparing the constraint checks for the migration from Blazegraph to QLever. * Page load times: We looked into unnecessarily loaded modules related to the Wikidata Bridge to see if we can remove them and speed up page load times. * Wikipedia and co: ** We worked with English Wikipedia to optimize the CiteQ module code to generate less usage tracking for "Anonymous". ** We checked a variety of Mediawiki areas where Parsoid deprecation may lead to breakages.* * Sustainability: We are planning to migrate the usage tracking data to the X1 extension cluster. We are checking which queries involving entity usage will need re-writing or updating. * REST API: We finished adding support for getting a full Lexeme and started work on creating Lexemes. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Seychelles|Seychelles]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:40, 17 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30921730 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == [[:m:Wikimedians of Kerala/Newsletter/August 2026|Wikimedians of Kerala - August 2026 Newsletter]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="padding: 10px; margin: 10px; text-align: center;"> <small>This is the Wikimedians of Kerala UG's 30^th newsletter.</small> <br> [[File:Wikimedians_of_Kerala_User_Group.svg|80px|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Kerala]]</div> ;Updates / Discussions <div style="column-count: 2; column-gap: 30px;"> * On 25th July 2026, we held our July 2026 Monthly Meetup from 7:30 pm to 8:30 pm IST. The agenda for the meeting was shared and everyone was welcomed. 17 community members participated in the meeting and discussions. ** [[:User:Ranjithsiji|Ranjithsiji]] shared updates about [[:c:commons:Wiki Loves Earth 2026 in India|Wiki Loves Earth 2026]] - The camapgin will run in July 2026. More than five thousand images are uploaded now. ** [[:User:Ranjithsiji|Ranjithsiji]] shared updates about [[:m:Event:Wikimedia Technical Workshop 2026 at C-SiS CUSAT|Wikimedia Technical Workshop 2026 at C-SiS CUSAT]] - The program was carried out in coordination with Centre for Science in Society, Cusat. ** [[:User:SijiR|Siji]] shared updates about [[:m:Event:Wikiwomen Camp Kerala 2026|Wikiwomen Camp Kerala 2026]]. Program happened on July 11,12 at Kozhikkode. A photowalk was done in connection with Wiki Loves Earth 2026 in India. ** [[:User:Gnoeee|Jinoy]] updated about a [[:File:A year of conversations, campaigns and collaborations - Wikimedians of Kerala User Group.pdf|poster presented]] at Wikimania 2026. </div> ;Events & activities <div style="column-count: 2; column-gap: 30px;"> * <u>''On-going and past events & activities by User Group''</u> **[[:m:Kerala Culture Month 2026|Kerala Culture Month 2026]] As part of Wiki Conference India 2026 we co-organized a writing campaign as a pre conference activity. The campaign started on 15th July 2026 and end on 15th August 2026. **[[:m:Wiki Loves Village 2026|Wiki Loves Village 2026]] As part of Wiki Conference India 2026 we co-organized a writing campaign as a pre conference activity. The campaign started on 15th August 2026 and will end on 15th September 2026. **[[:m:Wiki Loves Schools|Wiki Loves Schools 2026]] We are organizing a writing campaign in Malayalam Wikipedia. The campaign started on 27th July 2026 and will end on 30th September 2026. ** [[:c:commons:Wiki Loves Earth 2026 in India|Wiki Loves Earth 2026]]: Wiki Loves Earth India is an international photographic campaign and We are organizing it in India. More than four thousand files uploaded into this campaign. The campaign was over on 31st July 2026. ** [[:c:commons:Wiki Loves Onam 2026|Wiki Loves Onam 2026]]: Photography campaign to document Onam culture. The campaign is from 15th August 2026 to 15th September 2026 </div> <hr> <div style="text-align: center;"> '''Upcoming meeting: 22^nd Aug 2026 – [[m:Event:Wikimedians of Kerala/Monthly Meetup/August 2026|Meeting page]] | [[:m:Special:RegisterForEvent/4396|Meetup Registration]]''' <hr> This message was sent by [[:m:User:Gnoeee|Gnoeee]] with [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 13:35, 22 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC) • [[m:Wikimedians_of_Kerala/Newsletter|Contribute]] • [[m:Global_message_delivery/Targets/Wikimedians_of_Kerala_newsletter|Manage subscription]] </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedians_of_Kerala_newsletter&oldid=30188373 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Gnoeee@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #746 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-08-24. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#745]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: [[m:Event:Wikidata Lab XLVIII|Wikidata Lab XLVIII: Outreach Dashboard]], August 27, at 15:30 UTC. Come see and discuss new Wikidata functionalities of the Outreach Dashboard! ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: [https://diff.wikimedia.org/2026/08/20/finishing-outreachy-with-wikidata-support-for-wikiscore/ Finishing Outreachy with Wikidata support for Wikiscore] by ACorrea WMB and AnaMRRuiz * Papers: [https://zenodo.org/records/21032521 Climate Knowledge Graph (ClimateKG)] - A partnership project to make a knowledge graph of the 10,000 page Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) Sixth Assessment Report. ''' Tool of the week ''' *[https://lex-olympia.toolforge.org Lex-Olympia] — A new tool for improving Wikidata Lexemes. Try it out and share your feedback with the developer and community. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Research study: AI tools for content verifiability on Wikidata. Researchers from King's College London are inviting Wikidata editors (especially those working on health or GLAM/cultural heritage content) to participate in a two-stage study (1-hour interview + 2-hour workshop) exploring how AI tools can support content verifiability. Participants receive compensation via Love2Shop vouchers. Sign up [https://qualtrics.kcl.ac.uk/jfe/form/SV_brAn2DKOrDz0fum here] (Qualtrics form). ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: none ** External identifiers: [[:d:Property:P14801|‎BBFC release ID]], [[:d:Property:P14802|Silloria brands ID]], [[:d:Property:P14804|Silloria notes ID]], [[:d:Property:P14805|Silloria perfumer ID]], [[:d:Property:P14806|Kinolights person ID]], [[:d:Property:P14808|Kinolights work ID]], [[:d:Property:P14809|‎BeerAdvocate beer style ID]], [[:d:Property:P14810|‎immaterieelerfgoed.be ID]], [[:d:Property:P14811|idw member ID]], [[:d:Property:P14812|Geoshape Repository municipality ID]], [[:d:Property:P14813|Filmová databáze seriál ID]], [[:d:Property:P14814|FIBA.basketball event ID]], [[:d:Property:P14815|dbv member slug]], [[:d:Property:P14816|Silloria perfumes ID]], [[:d:Property:P14817|SEASLUG.WORLD species ID]], [[:d:Property:P14818|parliament.uk constituency ID]], [[:d:Property:P14819|‎Judoresults judoka ID]], [[:d:Property:P14820|‎Gesamtkatalog der Wiegendrucke ID]], [[:d:Property:P14821|IMCDB work ID]], [[:d:Property:P14822|Norwegian polarhistory ID]], [[:d:Property:P14824|CREDD'O catalog ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/substance control status|substance control status]] (<nowiki>control regime a substance is placed under in a jurisdiction or by an international treaty — schedule, class, or explicitly uncontrolled; qualify with "applies to jurisdiction" (P1001) and start/end time</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Bibcode access status|Bibcode access status]] (<nowiki>Indicator of the access statement for a document on Bibcode</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/wowKorea Parson ID|wowKorea Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/wowKorea Work ID|wowKorea Work ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/TOWER RECORDS ONLINE artist ID|TOWER RECORDS ONLINE artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Antarctic Protected Areas database ID|Antarctic Protected Areas database ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/WikiPepper pepper ID|WikiPepper pepper ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Inventory Intangible Cultural Heritage in the Netherlands ID|Inventory Intangible Cultural Heritage in the Netherlands ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/NAKED(X-DIABLO) actress ID|NAKED(X-DIABLO) actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Weibo ID|Weibo ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Umamusume Wiki article ID|Umamusume Wiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du CREDD'O|Identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du CREDD'O]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian NAPR identification number|Georgian NAPR identification number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Companyinfo.ge corporation ID|Companyinfo.ge corporation ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/T&F NCAAdb athlete ID|T&F NCAAdb athlete ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/UkrBIN ID|UkrBIN ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Platform for Taiwan Religion and Folk Culture record identifier|Platform for Taiwan Religion and Folk Culture record identifier]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples:[https://w.wiki/Tc4r Railway stations map in the two Koreas] ''' Development ''' * REST API: We are continuing the work on making it possible to create a Lexeme and will then move on to adding statements to Lexemes. * GraphQL: We are working on moving the Item search from cirrussearch to mariadb to be able to add more functionality. * Newcomer homepage: We are updating the text to move it away from some Wikipedia-specific phrases (e.g. articles) * Mobile editing: We worked on not showing edit links on old revisions and diffs since those can not be edited. * Page load times: We continued looking into unnecessarily loaded modules related to the Wikidata Bridge to see if we can remove them and speed up page load times. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:32, 24 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30932448 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #747 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-08-31. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#746]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/INAPerson 1|INAPerson 1]] - '''Task/s:''' Create Wikidata pages entries for mostly French journalists, using INA (French National Audiovisual Institute) catalogue as reference. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/DifoolBot 9|DifoolBot 9]] - '''Task/s:''' (1) Fix [[Property:P214|VIAF cluster ID <small>(P214)</small>]] statements deprecated for [[Q14946528|conflation <small>(Q14946528)</small>]] once VIAF has split the cluster. (2) Deprecate VIAF ID values that VIAF has since redirected or abandoned, and add the redirect target if it is not already on another Wikidata item. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/Openpep|Openpep]] - '''Task/s:''' Maintenance of Politically Exposed Person (PEP) data on Wikidata for Thai government officials. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/DutchFixer|DutchFixer]] - '''Task/s:''' Reformat Dutch verb forms that are listed as [[Q1994301|past tense <small>(Q1994301)</small>]], [[Q814722|participle <small>(Q814722)</small>]] to simply use [[Q12717679|past participle <small>(Q12717679)</small>]] * Closed request for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/DL2204bot 4|DL2204bot 4]] - Closed as ''Approved'' **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/Yirbot|Yirbot]] - Closed as ''Approved'' **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/RupumpedBot|RupumpedBot]] - Closed as ''Approved'' * Survey: The [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScv4BEQqn-sSsJNvIFCRgMDpr_K59Y0UjdXx5rO8MzAs4CRjw/viewform OpenRefine 2026 User Survey] is open. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** WikidataCon 2027 will be hosted in Istanbul, Türkiye from 29 to 31 October 2027, in partnership with the Wikimedians of Turkic Languages User Group. The dates mark Wikidata's 15th birthday. More details to follow. ** Wikidata Query Service Days, October 17-23: The next online event by Wikimedia Deutschland will be about the migration from Blazegraph to QLever. Learn what's changing, try the new system, and get help rewriting your queries. [[Event:Query Service Days 2026|Register now]]! ** Next LD4 Wikidata Affinity Group session – 1 September 2026: Adélie Ranville will present how Wikidata can support literature reviews. [[d:Wikidata:WikiProject_LD4_Wikidata_Affinity_Group/Project_Series/Wikidata_for_literature_review|Event page]] — 16:00 UTC / 6pm CEST. ** OpenStreetMap X Wikidata Meetup #92 Sep. 7 Time: 19:30-21:00 UTC+8 at [[d:Q61752245| Mozilla Community Space Taipei (Q61752245)]]. * Looking ahead: [[w:Event:Wikidata_Day_NYC_2026|Wikidata Day in New York City 2026]] - hosted by the [[w:Pratt_Institute_School_of_Information|Pratt Institute School of Information]] on October 30, 19:00 - 23:00 CEST. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [[Diffblog:beyond-wikipedia-a-technical-workshop-introducing-moroccan-teachers-to-wikidata-and-the-wikimedia-technical-ecosystem|Beyond Wikipedia: A Technical Workshop Introducing Moroccan Teachers to Wikidata and the Wikimedia Technical Ecosystem]] ** [[Diffblog:wiki-oto-2026-a-new-collaboration-to-make-african-women-more-visible|Wiki OTO 2026: A new collaboration to make African women more visible]] ** [[Diffblog:six-months-of-building-leaders-bridging-knowledge-gaps-and-strengthening-community-by-africa-wiki-women|Six Months of Building Leaders, Bridging Knowledge Gaps, and Strengthening Community by Africa Wiki Women]] ** [https://casrai.org/guides/wikidata-qid-pid-hub-research-entities Wikidata as a PID Hub for Research Entities: QIDs Alongside ORCID, ROR, and ISNI] - by CASRAI, a community-maintained open vocabulary for research administration project. * Videos: ** [https://youtube.com/watch?v=a2qV2wHPE_s&pp=iggCQAE%3D&ra=m Wikidata Lab XLVIII: Outreach Dashboard], WM Brasil and EduWiki present Wikidata functionalities on the dashboard, including some new things coming. ** [https://youtube.com/watch?v=D3Gb1079BB4&pp=iggCQAE%3D&ra=m WikiTree How-To: BEE Extension for Wikidata] - WikiTree is a family-tree generator and now includes a Wikidata-powered extension that will help surface notables for inclusion. ** [https://youtube.com/watch?v=Gz2-R-eBedk&pp=iggCQAE%3D&ra=m LIVE Wikidata editing #125] ** [https://www.youtube.com/watch?v=aK2bTdHhV8s Wikidata plug-in for ArchivesSpace] ''' Tool of the week ''' * [https://wikidata-timetrail.toolforge.org/Wikidata Timetrail] is a tool by Nahom Araya it visualizes the movement of Wikidata items over time by mapping their associated events and locations. Enter an Item ID/Name and select a supported property from the dropdown list to fetch a timetrail. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * The Wikimedia Deutschland software [[d:Wikidata:Linked Open Data development plan|development plan]] has been updated to include activity estimates for the third quarter (Q3). * The Wikidata development team is proposing a redesign of [[d:Special:NewItem|Special:NewItem]] with a warning banner and conflict-of-interest checkbox to reduce the increase in promotional editing. We need your feedback on the wording and designs. Head over to [[d:Wikidata:Reducing promotional editing|Wikidata:Reducing promotional editing]] and share your thoughts on the talk page by 15 September. * Due to an increase of non-notable item creation, and their subsequent request for deletion (and undeletion), a new page has been created. [[d:Wikidata:Requests_for_new_items|Requests for new items]] exists for those who are unsure if their item idea is notable enough, or have a conflict of interest. The Wikidata Community can help by reviewing requests and offering advice. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14834|substance control status]] (<nowiki>control regime a substance is placed under in a jurisdiction or by an international treaty — schedule, class, or explicitly uncontrolled; qualify with "applies to jurisdiction" (P1001) and start/end time</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14825|animehack program ID]], [[:d:Property:P14826|animehack movie ID]], [[:d:Property:P14827|animehack person ID]], [[:d:Property:P14828|Xcity maker ID]], [[:d:Property:P14829|XBIZ.com topic ID]], [[:d:Property:P14830|WikiPepper pepper ID]], [[:d:Property:P14831|Seiyu Grand Prix person ID]], [[:d:Property:P14832|PinkLabel.TV performer ID]], [[:d:Property:P14833|‎Antarctic Protected Areas database ID]], [[:d:Property:P14835|Infraestructuras de Portugal ID]], [[:d:Property:P14836|‎Umamusume Wiki article ID]], [[:d:Property:P14837|Tower Records Online artist ID]], [[:d:Property:P14838|‎Inventory Intangible Cultural Heritage in the Netherlands ID]], [[:d:Property:P14839|SOMARXIU.CAT sardana ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Texas Legislators: Past & Present ID|Texas Legislators: Past & Present ID]] (<nowiki>identifier for a legislator on the Legislative Reference Library of Texas website</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/file page start and file page end|file page start and file page end]] (<nowiki>indicate a page number of a pdf file, if multiple pages is involved</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Clubhouse|Clubhouse]] (<nowiki>A proposal to denote the buildings occupied by members clubs. This can be useful when the clubs change clubhouse or merge or cease to exist.</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/LPF rating|LPF rating]] (<nowiki>film and media rating in Malaysia by the Film Censorship Board</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/phonetic synthesis method|phonetic synthesis method]] (<nowiki>phonetic synthesis method used to process the recorded voice from a human source to build a voice bank</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant dans le Mémorial du clergé (1914-1918)|Identifiant dans le Mémorial du clergé (1914-1918)]], [[:d:Wikidata:Property proposal/sgpbusiness.com ID|sgpbusiness.com ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Redalyc author ID|Redalyc author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Architectural Heritage glossary ID|Brussels Inventory of Architectural Heritage glossary ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Natural Heritage taxon ID|Brussels Inventory of Natural Heritage taxon ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Inventory of Movable Heritage designer ID|Inventory of Movable Heritage designer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Movable Heritage object type ID|Brussels Inventory of Movable Heritage object type ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Movable Heritage material ID|Brussels Inventory of Movable Heritage material ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Movable Heritage technique ID|Brussels Inventory of Movable Heritage technique ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Lunarstorm person ID|Lunarstorm person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/World Athletics competition ID|World Athletics competition ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Archive in Baden-Württemberg ID|Archive in Baden-Württemberg ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Arcinsys Niedersachsen/Bremen ID|Arcinsys Niedersachsen/Bremen ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Arcinsys Hessen ID|Arcinsys Hessen ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sharjah Dictionary word ID|Sharjah Dictionary word ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GenWiki|GenWiki]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Stereo Ve Mono release ID|Stereo Ve Mono release ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kudos author ID|Kudos author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Stiftungsarchive ID|Stiftungsarchive ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Archivportal Thüringen ID|Archivportal Thüringen ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/findbuch.net subdomain|findbuch.net subdomain]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Onderwijstermen Taalunie ID|Onderwijstermen Taalunie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Allotrope Foundation Ontology function ID|Allotrope Foundation Ontology function ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Allotrope Foundation Ontology process ID|Allotrope Foundation Ontology process ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Allotrope Foundation Ontology quality ID|Allotrope Foundation Ontology quality ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Allotrope Foundation Ontology role ID|Allotrope Foundation Ontology role ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Allotrope Foundation Ontology result ID|Allotrope Foundation Ontology result ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant de l'annuaire Drag France|Identifiant de l'annuaire Drag France]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Statistics Finland Concept Database ID|Statistics Finland Concept Database ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: ** [https://w.wiki/T$Ys Items with a P275 value (''copyright licence'')] - [[d:Wikidata:Request_a_query#c-Stefan_K%C3%BChn-20260825102100-Janhrach-20260825093200|(source)]] ** [https://w.wiki/TfC$ English adverbs missing a P5238 (''combines lexemes'') value] - [[d:Wikidata:Request_a_query#c-Piecesofuk-20260820075100-English_adverbs_missing_P5238|(source)]] * Schema examples: [[d:EntitySchema:E311|English adverb (E311)]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Organized_Labour|Project Organized Labour]], a companion Project to [[w:Wikipedia:WikiProject_Organized_Labour|Wikipedia's WikiProject]], it is established to expand articles and items, properties and ontologies for collective bargaining/organised labour and trade union practices. ** [[d:Wikidata:WikiProject_chublets-software|Project Chublets Software]] * WikiProject Highlights: Project Ontology added subpages for [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/CCO|CC0]], [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/DOLCE|DOLCE]] and [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/BFO/Class_Order|BFO Class order]]. * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Deaths_at_Wikipedia|Deaths at Wikipedia]] - This report collects items missing a [[d:Property:P570|P570 ''(date of death)'']] but they do feature in a Wikipedia 'Recent Deaths' article. ''' Development ''' * Query Service: We have continued adapting the Constraints system for the migration from Blazegraph to QLever. * Wikidata integration in the Wikimedia projects: ** We are investigating how to treat watchlist and recent changes entries from Wikidata that are about adding, changing or removing a sitelink. These seem to be category of Wikidata changes not everyone is interested in and a candidate for filtering. ** We looked into how to make the process of adding Wikidata support for a newly created Wikimedia projects less manual for the team and did a proof of concept for automating some of the database operations. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/Tunisia|Tunisia]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 18:22, 31 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30932448 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #748 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-09-07. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#747]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/HsfBot|HsfBot]] - '''Task/s:''' Mostly add missing Indonesian Wikipedia sitelinks to Wikidata items for taxonomy templates created by HsfBot on idwiki. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/CrossrefIDsBot|CrossrefIDsBot]] - '''Task/s:''' Adding Crossref ID, DOI, Print ISSN, and Online ISSN from Crossref dataset where they are missing in Wikidata. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/CatmapperBot|CatmapperBot]] - '''Task/s:''' Add [[Property:P14249|SocioMap ID]] statements for reviewed SocioMap category mappings, and provisionally add [[Property:P2888|exact match]] URLs for reviewed ArchaMap category mappings until Wikidata approves an ArchaMap-specific identifier property. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/BenchfolkBot|BenchfolkBot]] - '''Task/s:''' Add or correct sourced statements on existing items after explicit human approval. * New request for comments: ** [[d:Wikidata:Requests for comment/Request for comments: in country of citizenship (P27), to remove class political territorial entity (Q1048835) as a valid value-type constraint (Q21510865)|Class Q1048835 as a not valid value-type constraint]] - To remove an incorrect value for {{Q|Q21510865}} for [[d:Property:P27|P27 <small>''(country of citizenship)''</small>]] ** [[d:Wikidata:Project_chat#c-Qbli2mHd-20260906142300-Anything_goes_for_P18?|Project chat: What images are appropriate for P18?]] - a lengthy discussion about quality control and what is acceptable for a [[d:Property:P18|P18 <small>''(image)''</small>]] value. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: [https://www.sanchoelsabio.eus/en/actividades/taller-abierto-documentando-las-biografias-del-patrimonio-cultural-vasco-en-wikipedia-y-wikidata-22092026/ac-57/ Open Workshop: Connecting Basque heritage authors (Persons and entities) in Wikipedia and Wikidata] - 22 September - 09:00 - 11:30 CEST. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: What Does a Wikidata-Powered Abstract Wikipedia Article Look Like? (Links: [https://jsamwrites.substack.com/p/what-does-a-wikidata-powered-abstract Substack] and [https://jsamwrites.medium.com/what-does-a-wikidata-powered-abstract-wikipedia-article-look-like-91c071859780 Medium]) * Papers: Bemme, J., & Winkler, A. (2026). Mehr Edits wagen? Virtuelle Ausstellungen erschließen mit Wikidata und Commons. LIBREAS. Library Ideas, (48). https://doi.org/10.18452/37905 / https://libreas.eu/ausgabe48/bemme/ ''' Tool of the week ''' * [https://tabernacle.toolforge.org/#/tab Tabernacle] is a tool by [[User: Magnus Manske]] it generates a table of Wikidata items and statements. Allows for quick addition of some types via WiDaR. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * The 10th issue of the [[Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|Wikidata Platform Newsletter]] is out. Also remember to join the [[Event:Blazegraph Migration Office Hours - Sept 2026|next Blazegraph Migration Office Hour]], that will take place [https://zonestamp.toolforge.org/1788883200 Tuesday, 8th September 2026 at 16:00 UTC] * [https://thecastlemap.com/ The Castle Map] - every Castle, Fortress and Palace recorded on Wikidata, on a map. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: none ** External identifiers: [[:d:Property:P14840|CREDDO author ID]], [[:d:Property:P14841|‎World Athletics competition ID]], [[:d:Property:P14842|Platform for Taiwan Religion and Folk Culture record identifier]], [[:d:Property:P14843|T&F NCAAdb athlete ID]], [[:d:Property:P14844|COMDT author ID]], [[:d:Property:P14845|Clergy Memorial (1914-1918) ID]], [[:d:Property:P14846|‎Texas Legislators: Past & Present ID]], [[:d:Property:P14847|Stiftungsarchive ID]], [[:d:Property:P14848|Redalyc author ID]], [[:d:Property:P14849|Kudos author ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Pokémon Ability|Pokémon Ability]] (<nowiki>Pokémon Ability assigned to this Pokémon species or form in games of the Pokémon series</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Collective bargaining coverage|Collective bargaining coverage]] (<nowiki>Percentage of workers covered by collective agreement coverage. This is distinct from union membership rate, because non-union members can also be covered, for example France has 7% union density but 98% collective bargaining coverage.</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/encompasses|encompasses]] (<nowiki>specific entity this placeholder item may represent when the exact one is unknown</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/marionetteist|marionetteist]] (<nowiki>Person who manipulates a marionette in real time to create the illusion of life.</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/has expression of concern|has expression of concern]] (<nowiki>(article) has an expression of concern (expression of concern notice)</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Common Core Ontologies concept ID|Common Core Ontologies concept ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AbeBooks author ID|AbeBooks author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DEHIO digital Deutschland Bauwerk ID|DEHIO digital Deutschland Bauwerk ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/VocaDB tag ID|VocaDB tag ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CCLI song ID|CCLI song ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LIDO concept ID|LIDO concept ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/The Telegraph topic ID|The Telegraph topic ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BLL-Ontology concept ID|BLL-Ontology concept ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GOLD linguistic concept ID|GOLD linguistic concept ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ISBNdb author ID|ISBNdb author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BookWyrm author ID|BookWyrm author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BookWyrm book ID|BookWyrm book ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/China Railway station telegraph code|China Railway station telegraph code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Darija.io ID|Darija.io ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Vietnamese Administrative Unit Codes|Vietnamese Administrative Unit Codes]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Officials of Nazi Reich Ministries ID|Officials of Nazi Reich Ministries ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fandom.com universe page|Fandom.com universe page]], [[:d:Wikidata:Property proposal/KennisWest ID|KennisWest ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du Centre Delavouët|identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du Centre Delavouët]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Phenotype and Trait Ontology ID|Phenotype and Trait Ontology ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/National Governors’ Association ID|National Governors’ Association ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Numista engraver or designer ID|Numista engraver or designer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Encyclopedia of Alabama ID (new schema)|Encyclopedia of Alabama ID (new schema)]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/UGCJ UNESCO Heritage sites 100km or less from the centre of the Meditrranean Sea] [[d:Wikidata:Request_a_query#c-Stefan_K%C3%BChn-20260907113600-Ecritures-20260906215500|(source)]] * Schema examples: [[d:EntitySchema:E213|spaceport]] (E213): schema for [[d:Q194188|spaceport ''<small>(Q194188)</small>'']] locations, used to launch and receive spacecraft. * WikiProject Highlights: [[d:Wikidata:WikiProject_Medicine/Knee_Arthroplasty|Project Medicine / Knee Arthroplasty]] - a comprehensive subpage to model the techniques and procedures for knee-related surgery. * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Same_humans/Occupations_(1–50)|Same Humans/List by Occupations]] - this report presents possible human duplicates by comparing name and birth/death dates. They can be reviewed and flagged for merging and/or deletion. ''' Development ''' * Sustainability: ** We are looking into improvements to caching for Property labels ([[phab:T434204]]) ** We are continuing to prepare the move of the entity_usage table to the extension database cluster. Moving the tables is tentatively scheduled to begin after 24. September. ([[phab:T427472]]) * Newcomer homepage: We are working on making the [[d:Special:Homepage|Newcomer Homepage]] show labels for Items instead of just the ID ([[phab:T429345]]) * Wikidata changes in Watchlist and Recent changes of Wikipedia and co: We are deciding how filtering will look for hiding language link changes on wikis where the sitelink has not changed ([[phab:T435904]]) * REST API: We are continuing to expand the support for Lexemes in the API, specifically creating a Lexeme, adding a statement to a Lexeme and adding a Form to a Lexeme [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/Tunisia|Tunisia]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:03, 7 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30932448 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #749 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-09-14. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#748]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Open request for adminship: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Administrator/Chrisahn|Chrisahn]] **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Administrator/Amitie 10g|Amitie 10g]] :<small>Both RfPs are scheduled to end after 17 September 2026 21:56 (UTC)</small> * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/William Avery Bot 15|William Avery Bot 15]] - '''Task/s:''' Automatically update [[Wikidata:Administrators by language]], as requested at [[Wikidata:Bot requests#Request to automatically update Wikidata:Administrators by language (2026-08-04)]] * Closed request for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/CrossrefIDsBot|CrossrefIDsBot]] - Closed as Approved * New request for comments: [[d:Wikidata:Requests_for_comment/Request_for_comments:_in_country_of_citizenship_(P27),_to_remove_class_political_territorial_entity_(Q1048835)_as_a_valid_value-type_constraint_(Q21510865)|Should class ''political territorial entity <small>(Q1048835)</small>'' as a valid ''value-type constraint <small>(Q21510865)</small>'' be removed from ''country of citizenship <small>(P27)</small>'' ?]] ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** OpenStreetMap X Wikidata Meetup #93 Oct. 5 Time: 19:30-21:00 UTC+8 at [[d:Q61752245| Mozilla Community Space Taipei (Q61752245)]]. ** Next Linked Data for Libraries [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:WikiProject_LD4_Wikidata_Affinity_Group LD4 Wikidata Affinity Group] session: Tuesday, September 15, 2026 9am PT / 12pm ET / 16:00 UTC / 6pm CEST ([https://zonestamp.toolforge.org/1789488000 Time zone converter]). Adélie Ranville demonstrates useful tools around bibliographic data and citations in Wikidata, Wikipedia and Wikiversity, including Zotero, Cita, and Tabernacle.::Event page: [[d:Wikidata:WikiProject_LD4_Wikidata_Affinity_Group/Project_Series/Wikidata_for_literature_review|WikiProject LD4 Wikidata Affinity Group/Project Series/'''Wikidata for literature review''']] * '''[[d:Wikidata:Fourteenth_Birthday|Wikidata's 14th Birthday]] is approaching!''' Join us October 29 for a Birthday call. ** [[d:Special:RegisterForEvent/3536|Register]] to receive updates and news ** [[d:Wikidata:Fourteenth_Birthday/Run_an_event|Run a local event]] or [[d:Wikidata:Fourteenth_Birthday/Calendar|find events]] to join near you. ** Join the [[d:Event:Wikidata_Fourteenth_Birthday/Presents_%26_messages_call|Birthday Call]] and see what Presents and Messages will be shared. * WikiCon (Regensburg) 2026 - the conference dedicated to the German-speaking Wikipedia and sister projects communities, is taking place from 18 - 20 September. The sessions involving Wikidata: [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026/Programm/Wikidata_–_9_Jahre_danach|Wikidata - 9 Years later]], [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026/Programm/Quellen_in_Wikidata_eingeben|Enter sources in Wikidata]], [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026/Programm/Unkompliziert_Wikidata_erkunden_(usefulQueries)|Easily explore Wikidata (UsefulQueries)]], and [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026/Programm/WikiProjekt_Stolpersteine_goes_Wikidata|WikiProject Stolpersteine goes Wikidata]]. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://medium.com/@javierzomeo/how-i-inferred-the-family-relationships-of-nearly-one-million-people-from-wikidata-99724fd966fb Medium: How I inferred the family relationships of nearly 1 million people, from Wikidata] ** (Deutsch) [https://www.wikimedia.de/wp-content/uploads/2026/09/Wikidata_in_Museen_Archiven_und_Bibliotheken.pdf Wikidata in Museen, Archiven und Bibliotheken (PDF)] * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=in3M5o_CMKM Live Wikidata Editing #126] ** (Español) [https://www.youtube.com/watch?v=i4eS1tcQzYE Workshop: Digital Humanities Methodologies Applied to Research] ** [https://www.youtube.com/watch?v=B9-MDvkO2Ow Sep 2026 Community Call: International Image Interoperability Framework (IIIF) & Wikimedia] - can IIIF be integrated with Wikimedia platforms, or as a Wikibase instance? ** [https://m.youtube.com/watch?v=5lxvetWlGqQ&pp=iggCQAE%3D&ra=m 16 Days of Activism Against Gender-Based Violence Campaign Launch 2026 using Wikidata] ''' Tool of the week ''' * [https://lex-olympia.toolforge.org/ Lex-Olympia] is a tool by [[User: Luca.favorido]] it is an open, gamified challenge platform for exploring Wikidata lexemes, born as a successor to the now-unmaintained Lexeme Challenge tool. Players test their language knowledge by matching audio, hyphenations, and concepts to lexemes, competing via scores and a weekly leaderboard. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * WM Turkic languages user group ([https://www.instagram.com/p/Dc__Z8OxISH/ instagram post]): official co-hosts of WikidataCon 2027; Istanbul, Türkiye, in collaboration with Üsküdar University. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14867|phonetic synthesis method]] (<nowiki>phonetic synthesis method used to process the recorded voice from a human source to build a voice bank</nowiki>) ***[[:d:Property:P14869|‎LPF rating]] (<nowiki>film and media rating in Malaysia by the Film Censorship Board</nowiki>) ***[[:d:Property:P14875|‎Collective bargaining coverage]] (<nowiki>Percentage of workers covered by collective agreement coverage. This is distinct from union membership rate, because non-union members can also be covered, for example France has 7% union density but 98% collective bargaining coverage.</nowiki>) ***[[:d:Property:P14881|has Pokémon Ability]] (<nowiki>Pokémon Ability assigned to this Pokémon species or form in games of the Pokémon series</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14850|‎Allotrope Foundation Ontology function ID]], [[:d:Property:P14851|‎Allotrope Foundation Ontology process ID]], [[:d:Property:P14852|‎Allotrope Foundation Ontology quality ID]], [[:d:Property:P14853|‎Allotrope Foundation Ontology result ID]], [[:d:Property:P14854|‎Allotrope Foundation Ontology role ID]], [[:d:Property:P14855|Arcinsys Hessen ID]], [[:d:Property:P14856|Arcinsys Niedersachsen/Bremen ID]], [[:d:Property:P14858|Archivportal Thüringen ID]], [[:d:Property:P14860|Baden-Württemberg archives ID]], [[:d:Property:P14861|BookWyrm author ID]], [[:d:Property:P14862|BookWyrm book ID]], [[:d:Property:P14863|VocaDB tag ID]], [[:d:Property:P14864|Statistics Finland Concept Database ID]], [[:d:Property:P14866|sgpbusiness.com ID]], [[:d:Property:P14868|‎LIDO concept ID]], [[:d:Property:P14870|‎Common Core Ontologies concept ID]], [[:d:Property:P14871|GenWiki article ID]], [[:d:Property:P14872|findbuch ID]], [[:d:Property:P14873|Darija.io ID]], [[:d:Property:P14874|‎China Railway telegraph code]], [[:d:Property:P14876|‎Sharjah Dictionary word ID]], [[:d:Property:P14877|CCLI song ID]], [[:d:Property:P14878|‎DEHIO digital Deutschland Bauwerk ID]], [[:d:Property:P14879|Vietnamese administrative unit code]], [[:d:Property:P14880|UkrBIN ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/stylized representation|stylized representation]] (<nowiki>stylized visual representation of the subject</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Former country|Former country]] (<nowiki>Historical country that was in force at the time of this event/object or in the past</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/North Dakota Legislative Assembly biography ID|North Dakota Legislative Assembly biography ID]] (<nowiki>identifier for a biography at the North Dakota Legislative Assembly</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Wyoming Legislator Database ID|Wyoming Legislator Database ID]] (<nowiki>identifier for a biography in the Wyoming Legislator Database</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/European Legislation Identifier|European Legislation Identifier]] (<nowiki>EU legislation identifier for documents published by the EU, its member states and other (non-EU) countries</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Visa requirement|Visa requirement]] (<nowiki>Requirement for a non-citizen to enter a country</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/FilmBaze people ID|FilmBaze people ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/EHRI Institution ID|EHRI Institution ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Climate Policy Radar Topics|Climate Policy Radar Topics]], [[:d:Wikidata:Property proposal/SEASLUG.WORLD taxon ID|SEASLUG.WORLD taxon ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Verenigingsloket vCode|Verenigingsloket vCode]], [[:d:Wikidata:Property proposal/StoryGraph book ID|StoryGraph book ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/China Railway Pinyin code|China Railway Pinyin code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ZFIN person ID|ZFIN person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BallotReady person ID|BallotReady person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/National Film Archive of Japan ID|National Film Archive of Japan ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Baza osób polskich ID|Baza osób polskich ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Mycelium entity ID|Mycelium entity ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant DDH|identifiant DDH]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Alberta Legislative Assembly member ID|Alberta Legislative Assembly member ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Homeostasis imbalance process ontology|Homeostasis imbalance process ontology]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Damen-Basketball-Bundesliga (DBBL) Spieler ID|Damen-Basketball-Bundesliga (DBBL) Spieler ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Digital Momijiyama Bunko ID|Digital Momijiyama Bunko ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kunaicho Shoryobu Shuzo Kanseki Shuran ID|Kunaicho Shoryobu Shuzo Kanseki Shuran ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Union Catalogue Database of Japanese Texts ID|Union Catalogue Database of Japanese Texts ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Siwar entry ID|Siwar entry ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ISDCF studio identifier|ISDCF studio identifier]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ISDCF facility identifier|ISDCF facility identifier]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/UGb4 Tram stops per network map] * Schema examples: [[d:EntitySchema:E133|adminstrative district in Turkey (E133)]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: [[d:Wikidata:WikiProject Medicine/Knee Arthroplasty|WikiProject Medicine/Knee Arthroplasty]] maintains structured data for knee replacement on Wikidata, covering the procedure tree and the taxonomy of surgical techniques, with a literature layer of referenced scholarly articles. * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_LGBT/Duga|WikiProject LGBT / Duga]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Victims_of_National_Socialism/Data_Model|Project Victims of National Socialism / Data model]] ''' Development ''' * Query Service migration: We are adapting more of the example queries for QLever * Mobile editing: We are making minor adjustments in preparation for the rollout for everyone * Wikidata integration in Wikipedia and co: ** We are continuing to automate the connection of Wikidata to newly-created wikis, and replace the sites table with a Sitematrix lookup, which is more efficient ([[phab:T431093]]) ** We are continuing the research into how best to handle changes for language link updates in Recent changes and Watchlist, which are mostly considered not relevant for editors [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Tunisia|Tunisia]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 18:59, 14 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30932448 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #750 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-09-21. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#749]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Open request for adminship: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Administrator/Kvazimodo|Kvazimodo]] :<small>RfP is scheduled to end after 26 September 2026 08:42 (UTC)</small> * Closed request for adminship: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Administrator#Chrisahn|Chrisahn]] - voting has been closed. * New requests for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/BenchfolkBot|BenchfolkBot]] - '''Task/s:''' Add or correct sourced statements on existing items after explicit human approval. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/CatmapperBot|CatmapperBot]] - '''Task/s:''' Add [[Property:P14249|SocioMap ID]] statements for reviewed SocioMap category mappings, and provisionally add [[Property:P2888|exact match]] URLs for reviewed ArchaMap category mappings until Wikidata approves an ArchaMap-specific identifier property. * Closed request for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/HsfBot|HsfBot]] - Closed as Approved * New request for comments: [[d:Wikidata:Requests for comment/Add properties to the Deletion policy|Add properties to the Deletion policy]] - following a [[d:Wikidata:Project_chat#c-Amitie_10g-20260902214200-Should_identifier_properties_be_deleted_when_the_external_website_goes_offline?|Project Chat]] discussion, suggestions for an amendment to the policy are being discussed and your feedback is welcome. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[m:Open_Knowledge:_Wikimedia_%26_Research_in_the_CEE_Region/Registration_%26_scholarships|Open Knowledge Wikimedia Research in the CEE Region]], online participation to the Conference is still open, [[m:Open_Knowledge:_Wikimedia_%26_Research_in_the_CEE_Region/Registration_%26_scholarships|register here]]: 09 - 10 October. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Papers: ** [https://arxiv.org/abs/2609.20057 WiCleanData: Guaranteeing the Type Consistency of Wikidata by Taxonomy Refinement and Constraint Enforcement] by Peng et al., (2026). ** [https://www.researchgate.net/publication/414343459_The_Wikibase_Ecosystem_in_DH_and_GLAM The Wikibase Ecosystem in Digital Humanities and GLAM] by Lindemann et al., (2026). * Videos: (Swedish) [https://www.youtube.com/watch?v=u8clrj_3MG4 The SAT trail in OSM and Wikidata] by Magnus Sälgö. ''' Tool of the week ''' * [https://wikidata-todo.toolforge.org/cloudy_concept.php Concept cloud] - Shows language labels for Wikipedia links from a Wikidata item, and allows label editing. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Job vacancy: [https://job-boards.greenhouse.io/wikimedia/jobs/8060261?gh_src=4n8hpqkx1us Software Engineer, Wikidata Platform] ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14885|Wyoming Legislator Database ID]] (<nowiki>identifier for a biography in the Wyoming Legislator Database</nowiki>) ***[[:d:Property:P14891|‎has expression of concern]] (<nowiki>(article) has an expression of concern (expression of concern notice)</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14882|National Governors’ Association ID]], [[:d:Property:P14883|Numista engraver or designer ID]], [[:d:Property:P14884|‎Phenotype and Trait Ontology ID]], [[:d:Property:P14886|‎ZFIN person ID]], [[:d:Property:P14887|Association Service Desk vCode]], [[:d:Property:P14888|Nazi Reich Ministries ID]], [[:d:Property:P14889|‎North Dakota Legislative Assembly biography ID]], [[:d:Property:P14890|KennisWest ID]], [[:d:Property:P14892|‎GOLD linguistic concept ID]], [[:d:Property:P14897|‎Alberta Legislative Assembly member ID]], [[:d:Property:P14900|EHRI Institution ID]], [[:d:Property:P14901|‎Encyclopedia of Alabama ID (new schema)]], [[:d:Property:P14902|National Film Archive of Japan ID]], [[:d:Property:P14903|‎Homeostasis imbalance process ontology]], [[:d:Property:P14904|DDH ID]], [[:d:Property:P14905|Economic Operators Registration and Identification number]], [[:d:Property:P14907|wowKorea work ID]], [[:d:Property:P14908|wowKorea Person ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/illustrator (character)|illustrator (character)]] (<nowiki>artist who illustrated the character</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/contribution URL|contribution URL]] (<nowiki>URL of a page explaining how to participate in or contribute to a project or organization</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Holy See cardinal biography ID|Holy See cardinal biography ID]] (<nowiki>identifier for a cardinal's biography at the website of the Holy See</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Atomic radius, covalent radius and van der Waals radius|Atomic radius, covalent radius and van der Waals radius]] (<nowiki>measured or calculated radius of an atom of a chemical element</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Register of British Slave Traders person ID|Register of British Slave Traders person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Tric Trac|Tric Trac]], [[:d:Wikidata:Property proposal/PsychonautWiki article ID|PsychonautWiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Hitchwiki article ID|Hitchwiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Raras disease ID|Raras disease ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Heritage Overlay Number|Heritage Overlay Number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Techniques de l'Ingénieur author ID|Techniques de l'Ingénieur author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/nbsearch|nbsearch]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Indian Film History film ID|Indian Film History film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Indian Film History person ID|Indian Film History person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/VideoGamesCritic game ID|VideoGamesCritic game ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identificador Eldoblatge d'actor original|identificador Eldoblatge d'actor original]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identificador Eldoblatge d'actor de doblatge|identificador Eldoblatge d'actor de doblatge]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Schema examples: [[d:EntitySchema:E206|(E206) ''Stolperstein'']]: Stumbling blocks, commemorative plaques set into the ground for victims of Nazism. * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: [[d:Wikidata:WikiProject_Taiwan/Wikidata_Cross-Domain_Forum|(Traditional Chinese) Project Taiwan: Wikidata Cross-Domain Forum]] * WikiProject Highlights: [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Ontology_Course/Projects_Offering_3|Project Ontology: Course Offering 3]] * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:User:Ivan_A._Krestinin/To_merge/Categories|Categories (to merge)]] - this list generated by User:Ivan A. Krestinin suggests potential duplicate categories. ''' Development ''' * [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Tunisia|Tunisia]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 16:09, 21 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=31043091 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> pbidc44ymcti7ejszuja0lp7iv5idyl 0 111309 4668429 4668136 2026-09-22T02:22:06Z Altocar 2020 144384 /* */ 4668429 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Tomin Thachankary}} {{Infobox police officer | honorific_prefix = | name = ടോമിൻ.ജെ.തച്ചങ്കരി | honorific_suffix = ഐ.പി.എസ്. | image = | caption = | currentstatus = സംസ്ഥാന മനുഷ്യാവകാശ കമ്മീഷൻ മേധാവി(റിട്ട.) | department = [[കേരള പോലീസ്]] | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth date and age|1963|07|29|df=yes}} | death_date = | nickname = | badgenumber = 19871060 | birth_place = [[കലയന്താനി]], [[തൊടുപുഴ]], [[എറണാകുളം ജില്ല]] (ഇപ്പോൾ [[ഇടുക്കി ജില്ല]]), [[കേരളം]] | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | spouse = അനിത | children = മേഘ, കാവ്യ | parents = ജോസഫ് തോമസ് തച്ചങ്കരി, തങ്കമ്മ ജോസഫ് | religion = [[ക്രിസ്തുമതം]] | allegiance = | service = [[ഇന്ത്യൻ പോലീസ് സർവീസ്]] | serviceyears = 1987 - 2023 | rank = ഡയറക്ടർ ജനറൽ ഓഫ് പോലീസ്(റിട്ട.) | awards = | relations = | almamater = | laterwork = | module = | years_active = | url = }} [[കേരള പോലീസ്|കേരള പോലീസിലെ]] 1987 ബാച്ച് [[ഐ.പി.എസ്.]] ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരുന്നു '''ടോമിൻ .ജെ.തച്ചങ്കരി<ref>[https://www.madhyamam.com/kerala/dgp-tomin-thachankari-will-retire-on-monday-1186484 ഡി.ജി.പി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുന്നു]</ref><ref>[https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2023/07/29/dgp-tomin-j-thachankary-will-retire-from-service-on-monday.html ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ജൂലൈ 31ന് വിരമിക്കുന്നു. തിങ്കളാഴ്ച വൈകിട്ട് പോലീസ് ആസ്ഥാനത്ത് ഔദ്യോഗിക വിടവാങ്ങൽ പരിപാടി.]</ref><ref>[https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2023/07/28/tomin-j-thachankary-to-film-police-experiences.html പോലീസ് അനുഭവങ്ങൾ സിനിമയാക്കാൻ തച്ചങ്കരി]</ref>'''. [[കേരള പോലീസ്| കേരള പോലീസിൽ]] ഡി.ജി.പി. പദവിയിലിരുന്ന തച്ചങ്കരി <ref>https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/07/09/tomin-thachankary-retire-month-vinod-kumar-dgp.html</ref> 2021 മെയ് 27 മുതൽ 2023 ജൂലൈ 31 വരെ സംസ്ഥാന മനുഷ്യവകാശ കമ്മീഷനിൽ ഇൻവിസ്റ്റിഗേഷൻ ഡയറക്ടർ ജനറലായും പ്രവർത്തിച്ചു.<ref>https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2021/06/01/tomin-thachankary-take-charge-in-human-rights-commission.html</ref><ref>https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2021/05/26/thachankary-in-human-commission.html</ref><ref>https://keralakaumudi.com/news/mobile/news.php?id=542483&u=thachankari</ref>2020 സെപ്റ്റംബർ ഒന്നിന് (എക്സ് കേഡർ) ഡി.ജി.പി പദവി ലഭിച്ചു. കെ.എഫ്.സി. സി.എം.ഡി, ക്രൈംബ്രാഞ്ച് എ.ഡി.ജി.പി, ഫയർഫോഴ്സ് മേധാവി, കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി. എം.ഡി, പോലീസ് ഹെഡ്ക്വാർട്ടേഴ്സ് എ.ഡി.ജി.പി, ട്രാൻസ്പോർട്ട് കമ്മീഷണർ, കണ്ണൂർ റെയ്ഞ്ച് ഐ.ജി, എറണാകുളം ക്രൈം ബ്രാഞ്ച് ഡി.ഐ.ജി, ജില്ലാ പോലീസ് മേധാവി എന്നീ പദവികളിൽ പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. 36 വർഷത്തെ പോലീസ് ജീവിതത്തിനൊടുവിൽ 2023 ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു.<ref>https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/tomin-j-thachankary-promoted-to-rank-of-dgp-1.5019465</ref> '''ടോമിൻ ജെ. തച്ചങ്കരി''' ==ജീവിതരേഖ== [[ഇടുക്കി ജില്ല]]യിലെ [[തൊടുപുഴ താലൂക്ക്|തൊടുപുഴ താലൂക്കിൽ]] [[കലയന്താനി]] ആണ് സ്വദേശം. വിദ്യാഭ്യാസം പിന്നീട് [[ചങ്ങനാശ്ശേരി]]യിൽ ആയിരുന്നു. എക്സൈസ് ഇൻസ്പെക്ടർ ആയിരുന്ന ജോസഫ് തോമസിന്റേയും പ്രഥമാധ്യാപിക ആയിരുന്ന തങ്കമ്മയുടേയും അഞ്ചു മക്കളിൽ നാലാമനായി 1963 ജൂലൈ 29-ന് ആണ് ജനനം. ചങ്ങനാശ്ശേരിയിൽ സ്കൂൾ കോളേജ് വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കിയ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി സംഗീത സംവിധാനത്തിലായിരുന്നു ആദ്യം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നത്. പിന്നീട് സിവിൽ സർവ്വീസിൽ ചേർന്നു.<ref>{{Cite web |url=https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-10-11 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407050441/https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |url-status=dead }}</ref> ==ഇൻഡ്യൻ പോലീസ് സർവീസ്== സിവിൽ സർവീസ് പരീക്ഷ പാസായതിനു ശേഷം ഐ.പി.എസ് തിരഞ്ഞെടുത്തു. 1987 ബാച്ച് ഐ.പി.എസ് ഉദ്യോഗസ്ഥനായ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി 1991-ൽ ആലപ്പുഴയിൽ എ.എസ്.പി.യായ ശേഷം പിന്നീട് ഇടുക്കി, കോഴിക്കോട്, എറണാകുളം, പാലക്കാട്, കണ്ണൂർ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ജില്ലാ പോലീസ് മേധാവി ആയി സ്ഥാനമേറ്റു. 2005-ൽ ഡി.ഐ.ജി. 2009-ൽ ഐ.ജി. 2015-ൽ എ.ഡി.ജി.പി സ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ കേരളാ പോലീസിൻ്റെ അമരത്ത് എത്തി. 2020 ഓഗസ്റ്റ് 31 ന് വിജിലൻസ് ഡയറക്ടർ ആയിരുന്ന എൻ.ശങ്കർ റെഡ്ഢി സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ച ഒഴിവിൽ സംസ്ഥാന എക്സ് കേഡർ ഡി.ജി.പി ആയി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. 2021 ജനുവരി 12ന് ഐ.പി.എസ് അസോസിയേഷൻ സംസ്ഥാന പ്രസിഡൻ്റായി ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയെ തിരഞ്ഞെടുത്തു. നിലവിലെ പ്രസിഡൻറായിരുന്ന ഡി.ജി.പി ആർ. ശ്രീലേഖ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചതിനെ തുടർന്നാണിത്.<ref>https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=470889&u=thachankary</ref> 36 വർഷത്തെ ഐ.പി.എസ് കരിയർ പൂർത്തിയാക്കിയ സംസ്ഥാന പോലീസിലെ സീനിയർ ഡി.ജി.പിയായ തച്ചങ്കരി 2023 ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു. ''' കേരളാ പോലീസ് ''' 2023 ജൂലൈ 31ന് 36 വർഷത്തെ പോലീസ് ജീവിതത്തിനൊടുവിൽ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുമ്പോൾ സംസ്ഥാന പോലീസിൽ ഡി.ജി.പി റാങ്കിലെ സീനിയോരിറ്റിയിൽ ഒന്നാമനായിരുന്നു 1987 ബാച്ച് ഐ.പി.എസ് ഓഫീസറായിരുന്ന ടോമിൻ തച്ചങ്കരി. സംസ്ഥാന ഡി.ജി.പിയായിരുന്ന ലോക്നാഥ് ബെഹ്‌റ, ജയിൽ ഡി.ജി.പിയായിരുന്ന ഋഷിരാജ് സിംഗ് എന്നിവർ 2021 ജൂൺ 30നും, ജൂലൈ 31നും സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചതോടെയാണ് തച്ചങ്കരി ഒന്നാം സ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയർന്നത്. കേന്ദ്ര സർവീസിൽ ഡെപ്യൂട്ടേഷനിലുള്ള അരുൺ കുമാർ സിൻഹ, വിജിലൻസ് ഡയറക്ടറായിരുന്ന കെ.സുദേഷ്കുമാർ, സംസ്ഥാന പോലീസ് മേധാവിയായ വൈ.അനിൽ കാന്ത്, ഫയർഫോഴ്സ് മേധാവി ബി.സന്ധ്യ എന്നിവരാണ് 2023 കാലയളവിൽ തച്ചങ്കരിക്ക് തൊട്ടുപിന്നിലുള്ളവർ. ഇവരിൽ കേന്ദ്ര ഡെപ്യൂട്ടേഷനിലിരുന്ന അരുൺകുമാർ സിൻഹ ഒഴിച്ച് ബാക്കി എല്ലാവരും 2023-ൽ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചവരാണ്. ==പൊതുമേഖല സ്ഥാപനം== കേരളത്തിലെ പൊതുമേഖല സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ചെയർമാൻ & മാനേജിംഗ് ഡയറക്ടർ (സി.എം.ഡി) എന്ന പദവിയിലാണ് ടോമിൻ തച്ചങ്കരി സർവീസിലെ ഏറെക്കാലവും ചെലവഴിച്ചത്. സിവിൽ സപ്ലൈസ് എംഡിയായാണ് ആദ്യ നിയമനം. പിന്നീട് കേരള ബുക്ക്സ് ആൻഡ് പബ്ലിഷിംഗ് സൊസൈറ്റി, മാർക്കറ്റ്ഫെഡ്, ട്രാൻസ്പോർട്ട് കമ്മീഷണറേറ്റ്, കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി, കേരള ഫൈനാൻഷ്യൽ കോർപ്പറേഷൻ (കെ.എഫ്.സി) എന്നീ സ്ഥാപനങ്ങളിലും സേവനം ചെയ്തു<ref>https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2020/09/04/tomin-j-thachankary-appointed-as-kerala-financial-corporation-chairman.html</ref> 2023 ജൂലൈ 31ന് വിരമിച്ചപ്പോൾ പോലീസ് വകുപ്പിൽ തന്നെയുള്ള സംസ്ഥാന മനുഷ്യവകാശ കമ്മീഷനിൽ ഇൻവിസ്റ്റിഗേഷൻസ് ഡി.ജി.പിയായിരുന്നു.<ref>https://www.mathrubhumi.com/mobile/news/kerala/tomin-thachankary-transfered-to-human-rights-commission-1.5696702{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=നവംബർ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.mathrubhumi.com/mobile/videos/news/news-in-videos/tomin-j-thachankary-new-posting-in-human-rights-commission-1.5696715{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == സ്വകാര്യ ജീവിതം== * ഭാര്യ : പരേതയായ അനിത (2019-ൽ അന്തരിച്ചു) * രണ്ട് മക്കൾ: * മേഘ ഗൗതം (ബാംഗ്ലൂർ) * കാവ്യ ക്രിസ്റ്റഫർ (കാനഡ)<ref>{{Cite web |url=https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |date=2019-08-05 }} |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-10-11 |archive-date=2019-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |url-status=dead }}</ref> ''' സഹോദരങ്ങൾ ''' * ടെസ്സ(ന്യൂസിലാൻഡ്) * ടോജോ(അമേരിക്ക പ്രൊഫസർ) * ടിസൺ(ദുബായ് ബിസിനസ്) * ടിജി(ന്യൂസിലാൻഡ്) ==സംഗീതസംവിധാനം== വചനം എന്ന ആൽബത്തിലെ രക്ഷകാ എൻ്റെ പാപഭാരം എല്ലാം നീക്കണെ എന്ന ഗാനരചനയിലൂടെ ശ്രദ്ധേയനായി. പിന്നീട് ഒരുപാട് ക്രിസ്റ്റ്യൻ ഭക്തിഗാനങ്ങൾക്ക് രചനയും സംഗീതവും നൽകി. 1993-1996 കാലഘട്ടത്തിലെ ശ്രദ്ധേയമായ ഒട്ടുമിക്ക ക്രിസ്തീയ ഗാനങ്ങളും ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയുടെ സംഭാവനകൾ ആണ്. ഈ പാട്ടുകളിൽ ഏറെയും സൂപ്പർ ഹിറ്റ് ആയതും ഇന്ന് ഏറെ ആൾക്കാർ കേൾക്കുന്നതും ആണ്. പി.കെ.ഗോപി എഴുതി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ഈണം പകർന്ന ആ ഗാനങ്ങൾ എല്ലാം ഭക്തി സാന്ദ്രങ്ങൾ ആണ് ഇന്നും. ''' ശ്രദ്ധേയ ഗാനങ്ങൾ ''' * രക്ഷകാ എൻ്റെ പാപഭാരമെല്ലാം നീക്കണെ... * കാൽവരിക്കുന്നിലെ കാരുണ്യമെ... * മഹിതമാം വഴിയിലെ... * ഒരിക്കൽ യേശുനാഥൻ.... * ആത്മാവിൻ വരമരുളിയാലും.... * സങ്കീർത്തനങ്ങൾ നീതിമാനെ വാഴ്ത്തുന്നു... * എൻ്റെ അടുത്തു നിൽക്കാൻ... * ആശാദീപം കാണുന്നു ഞാൻ... * തിരുനാമം സ്തുതിയായ്... * ക്രിസ്മസ് രാവണഞ്ഞ നേരം... * ദൈവ സ്നേഹം വർണിച്ചീടാൻ... * ആരാധിച്ചീടാം കുമ്പിട്ടാരാധിച്ചീടാം...<ref>https://www.manoramaonline.com/music/features/2022/12/26/pk-gopi-and-vachanam-songs.html</ref> ''[[കുസൃതിക്കാറ്റ്]]'', ''[[ബോക്സർ (ചലച്ചിത്രം)|ബോക്സർ]]'', Street, ''മാന്ത്രികക്കുതിര'' തുടങ്ങിയ മലയാളചലച്ചിത്രങ്ങളുടെയും നിരവധി ക്രിസ്തീയ ഭക്തിഗാനങ്ങളുടെയും സംഗീതസംവിധാനം ഇദ്ദേഹം നിർവ്വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. <ref>{{Cite web |url=http://msidb.org/displayProfile.php?category=musician&artist=Tomin%20Thachankari |title=മലയാളസംഗീതം |access-date=2012-09-15 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213725/http://msidb.org/displayProfile.php?category=musician&artist=Tomin%20Thachankari |url-status=dead }}</ref> == വിമർശനങ്ങൾ == *[[1991]]-ൽ ആലപ്പുഴ എ.എസ്.പി. ആയിരിക്കെ [[ആലപ്പുഴ]] സ്വദേശിനി സുജ എന്ന യുവതി മരിച്ചതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് അയൽവാസിയായ പ്രകാശൻ എന്നയാളെ കസ്റ്റഡിയിലെടുത്ത് ക്രൂരമായി പീഡിപ്പിക്കുകയും എന്നാൽ തുടർന്ന് നടന്ന അന്വേഷണത്തിൽ ഇയാൾ നിരപരാധിയാണെന്ന് തെളിയുകയയും ചെയ്തു. ഇതേ തുടർന്ന് ഈ കേസിൽ പ്രകാശൻ നടത്തിയ നിയമപോരാട്ടത്തിൽ തച്ചങ്കരിയെ പ്രോസീക്യൂട്ട് ചെയ്യുവാൻ സുപ്രീംകോടതി അനുമതി നൽകിയെങ്കിലും നിരന്തരം കേസ് നടത്തി തളർന്ന വാദി കേസ് ഒത്തുതീർപ്പാക്കി പിൻവലിയുകയുണ്ടായി. *ഈ മാന്യദേഹം അഴിമതിയിലൂടെ സമ്പാദിച്ച തുക ഉപയോഗിച്ച് കൊണ്ട് നിർമിച്ച സ്റ്റുഡിയോയിൽ ആണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ വ്യാജ സിനിമ സിഡി നിർമാണം നടന്നതും പല നിർമ്മിതാക്കളും സാമ്പത്തികമായി തകരാൻ കാരണം ആയതും *<ref>{{Cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=238131 |title=ലോക്കപ്പ് മർദ്ദനം: തച്ചങ്കരിയെ വെറുതേവിട്ടു |access-date=2012-09-15 |archive-date=2011-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217090100/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=238131 |url-status=dead }}</ref> *[[2007]] ജൂലൈയിൽ ഡി.ഐ.ജി.യായിരുന്ന കാലയളവിൽ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി വരവിൽ കവിഞ്ഞ സ്വത്ത് സമ്പാദിച്ചുവെന്ന വിജിലൻസ് കേസിൻറെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയുടെ ഭാര്യ നടത്തുന്ന റിയാൻ സ്റ്റുഡിയോ വിജിലൻസ് എസ്.പിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പരിശോധന നടത്തി. 2026 സെപ്റ്റംബർ 17ന് ഈ കേസിൽ തച്ചങ്കരി കുറ്റക്കാരനാണ് എന്ന് കോട്ടയം വിജിലൻസ് കോടതി കണ്ടെത്തിയതിൻ്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നാല് വർഷം തടവു ശിക്ഷയും 30 ലക്ഷം രൂപ പിഴയും വിധിച്ച് കോടതി ഉത്തരവായി. ഇതിനെ തുടർന്ന് അന്ന് തന്നെ തച്ചങ്കരിയെ തിരുവന്തപുരം സെൻട്രൽ ജയിലായ പൂജപ്പുരയിലേക്ക് മാറ്റി.<ref>https://marunadanmalayalee.com/news/special-report/former-dgp-tomin-thachankary-gets-four-years-of-imprisonment-in-disproportionate-assets-case-862940</ref> *[[2009]] ഡിസംബറിൽ [[തടിയന്റവിട നസീർ|തടിയന്റവിട നസീറിനെ]] ചോദ്യം ചെയ്യാൻ സർക്കാർ അറിയാതെയാണ് ഐ.ജി. ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയെ [[ബെംഗളൂരു|ബാംഗ്ലൂരിലേയ്ക്ക്]] അയച്ചതെന്ന [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|മുഖ്യമന്ത്രി]] [[വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ|വിഎസ് അച്യുതാനന്ദന്റെ]] പരാമർശവും വിവാദത്തിനിടയാക്കി. *[[2010]] ഏപ്രിൽ മാസത്തിൽ [[ഗൾഫ്|ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങൾ]] സന്ദർശനം നടത്തുന്ന [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)|സിപിഎം]] സംസ്ഥാന സെക്രട്ടറി [[പിണറായി വിജയൻ|പിണറായി വിജയനൊപ്പം]] തച്ചങ്കരിയും ഉണ്ടെന്നു പ്രതിപക്ഷം ആരോപണമുന്നയിച്ചു. തച്ചങ്കരിയുടെ വിദേശ യാത്രയെപ്പറ്റി അന്വേഷിയ്ക്കാൻ [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|മുഖ്യമന്ത്രി]] വിജിലിജൻസ് എഡിജിപി സിബി മാത്യൂസിന് നിർദ്ദേശം നൽകി {{Citation needed}}. *2010-ൽ കണ്ണൂർ റെയ്ഞ്ച് ഐ.ജി. സ്ഥാനത്തിരിക്കവെ സർക്കാരിൻ്റെ അനുമതി ഇല്ലാതെ വിദേശയാത്ര നടത്തിയതിന് സർവ്വീസിൽ നിന്ന് സസ്പെൻഡ് ചെയ്തു<ref>https://www.thenewsminute.com/article/look-controversies-around-tomin-thachankary-man-promoted-keralas-adgp-22465</ref> * 2026 സെപ്റ്റംബർ 17-ന് വരവിൽ കവിഞ്ഞ സ്വത്ത് സമ്പാദന കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോടെ അഴിമതി കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഡിജിപി റാങ്കിലുള്ള കേരളത്തിലെ ആദ്യ ഐപിഎസ് ഓഫീസറായി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി അറിയപ്പെട്ടു.<ref>https://www.madhyamam.com/amp/kerala/tomin-thachankary-sentenced-to-four-years-in-prison-in-disproportionate-assets-case-1555350</ref> ==അവലംബം== <references/> [[Category:കേരളത്തിലെ പോലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ]] ==കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക്== * https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2020/09/04/tomin-j-thachankary-appointed-as-kerala-financial-corporation-chairman.html * https://www.mathrubhumi.com/news/kerala/tomin-j-thachankari-promoted-to-dgp-1.5019201 * https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407050441/https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |date=2022-04-07 }} * https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |date=2019-08-05 }} idb3mjyfc9srbfkdxxxu8bjepgfrfda 4668430 4668429 2026-09-22T02:22:35Z Altocar 2020 144384 /* സംഗീതസംവിധാനം */ 4668430 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Tomin Thachankary}} {{Infobox police officer | honorific_prefix = | name = ടോമിൻ.ജെ.തച്ചങ്കരി | honorific_suffix = ഐ.പി.എസ്. | image = | caption = | currentstatus = സംസ്ഥാന മനുഷ്യാവകാശ കമ്മീഷൻ മേധാവി(റിട്ട.) | department = [[കേരള പോലീസ്]] | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth date and age|1963|07|29|df=yes}} | death_date = | nickname = | badgenumber = 19871060 | birth_place = [[കലയന്താനി]], [[തൊടുപുഴ]], [[എറണാകുളം ജില്ല]] (ഇപ്പോൾ [[ഇടുക്കി ജില്ല]]), [[കേരളം]] | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | spouse = അനിത | children = മേഘ, കാവ്യ | parents = ജോസഫ് തോമസ് തച്ചങ്കരി, തങ്കമ്മ ജോസഫ് | religion = [[ക്രിസ്തുമതം]] | allegiance = | service = [[ഇന്ത്യൻ പോലീസ് സർവീസ്]] | serviceyears = 1987 - 2023 | rank = ഡയറക്ടർ ജനറൽ ഓഫ് പോലീസ്(റിട്ട.) | awards = | relations = | almamater = | laterwork = | module = | years_active = | url = }} [[കേരള പോലീസ്|കേരള പോലീസിലെ]] 1987 ബാച്ച് [[ഐ.പി.എസ്.]] ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരുന്നു '''ടോമിൻ .ജെ.തച്ചങ്കരി<ref>[https://www.madhyamam.com/kerala/dgp-tomin-thachankari-will-retire-on-monday-1186484 ഡി.ജി.പി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുന്നു]</ref><ref>[https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2023/07/29/dgp-tomin-j-thachankary-will-retire-from-service-on-monday.html ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ജൂലൈ 31ന് വിരമിക്കുന്നു. തിങ്കളാഴ്ച വൈകിട്ട് പോലീസ് ആസ്ഥാനത്ത് ഔദ്യോഗിക വിടവാങ്ങൽ പരിപാടി.]</ref><ref>[https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2023/07/28/tomin-j-thachankary-to-film-police-experiences.html പോലീസ് അനുഭവങ്ങൾ സിനിമയാക്കാൻ തച്ചങ്കരി]</ref>'''. [[കേരള പോലീസ്| കേരള പോലീസിൽ]] ഡി.ജി.പി. പദവിയിലിരുന്ന തച്ചങ്കരി <ref>https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/07/09/tomin-thachankary-retire-month-vinod-kumar-dgp.html</ref> 2021 മെയ് 27 മുതൽ 2023 ജൂലൈ 31 വരെ സംസ്ഥാന മനുഷ്യവകാശ കമ്മീഷനിൽ ഇൻവിസ്റ്റിഗേഷൻ ഡയറക്ടർ ജനറലായും പ്രവർത്തിച്ചു.<ref>https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2021/06/01/tomin-thachankary-take-charge-in-human-rights-commission.html</ref><ref>https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2021/05/26/thachankary-in-human-commission.html</ref><ref>https://keralakaumudi.com/news/mobile/news.php?id=542483&u=thachankari</ref>2020 സെപ്റ്റംബർ ഒന്നിന് (എക്സ് കേഡർ) ഡി.ജി.പി പദവി ലഭിച്ചു. കെ.എഫ്.സി. സി.എം.ഡി, ക്രൈംബ്രാഞ്ച് എ.ഡി.ജി.പി, ഫയർഫോഴ്സ് മേധാവി, കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി. എം.ഡി, പോലീസ് ഹെഡ്ക്വാർട്ടേഴ്സ് എ.ഡി.ജി.പി, ട്രാൻസ്പോർട്ട് കമ്മീഷണർ, കണ്ണൂർ റെയ്ഞ്ച് ഐ.ജി, എറണാകുളം ക്രൈം ബ്രാഞ്ച് ഡി.ഐ.ജി, ജില്ലാ പോലീസ് മേധാവി എന്നീ പദവികളിൽ പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. 36 വർഷത്തെ പോലീസ് ജീവിതത്തിനൊടുവിൽ 2023 ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു.<ref>https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/tomin-j-thachankary-promoted-to-rank-of-dgp-1.5019465</ref> '''ടോമിൻ ജെ. തച്ചങ്കരി''' ==ജീവിതരേഖ== [[ഇടുക്കി ജില്ല]]യിലെ [[തൊടുപുഴ താലൂക്ക്|തൊടുപുഴ താലൂക്കിൽ]] [[കലയന്താനി]] ആണ് സ്വദേശം. വിദ്യാഭ്യാസം പിന്നീട് [[ചങ്ങനാശ്ശേരി]]യിൽ ആയിരുന്നു. എക്സൈസ് ഇൻസ്പെക്ടർ ആയിരുന്ന ജോസഫ് തോമസിന്റേയും പ്രഥമാധ്യാപിക ആയിരുന്ന തങ്കമ്മയുടേയും അഞ്ചു മക്കളിൽ നാലാമനായി 1963 ജൂലൈ 29-ന് ആണ് ജനനം. ചങ്ങനാശ്ശേരിയിൽ സ്കൂൾ കോളേജ് വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കിയ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി സംഗീത സംവിധാനത്തിലായിരുന്നു ആദ്യം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നത്. പിന്നീട് സിവിൽ സർവ്വീസിൽ ചേർന്നു.<ref>{{Cite web |url=https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-10-11 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407050441/https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |url-status=dead }}</ref> ==ഇൻഡ്യൻ പോലീസ് സർവീസ്== സിവിൽ സർവീസ് പരീക്ഷ പാസായതിനു ശേഷം ഐ.പി.എസ് തിരഞ്ഞെടുത്തു. 1987 ബാച്ച് ഐ.പി.എസ് ഉദ്യോഗസ്ഥനായ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി 1991-ൽ ആലപ്പുഴയിൽ എ.എസ്.പി.യായ ശേഷം പിന്നീട് ഇടുക്കി, കോഴിക്കോട്, എറണാകുളം, പാലക്കാട്, കണ്ണൂർ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ജില്ലാ പോലീസ് മേധാവി ആയി സ്ഥാനമേറ്റു. 2005-ൽ ഡി.ഐ.ജി. 2009-ൽ ഐ.ജി. 2015-ൽ എ.ഡി.ജി.പി സ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ കേരളാ പോലീസിൻ്റെ അമരത്ത് എത്തി. 2020 ഓഗസ്റ്റ് 31 ന് വിജിലൻസ് ഡയറക്ടർ ആയിരുന്ന എൻ.ശങ്കർ റെഡ്ഢി സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ച ഒഴിവിൽ സംസ്ഥാന എക്സ് കേഡർ ഡി.ജി.പി ആയി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. 2021 ജനുവരി 12ന് ഐ.പി.എസ് അസോസിയേഷൻ സംസ്ഥാന പ്രസിഡൻ്റായി ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയെ തിരഞ്ഞെടുത്തു. നിലവിലെ പ്രസിഡൻറായിരുന്ന ഡി.ജി.പി ആർ. ശ്രീലേഖ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചതിനെ തുടർന്നാണിത്.<ref>https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=470889&u=thachankary</ref> 36 വർഷത്തെ ഐ.പി.എസ് കരിയർ പൂർത്തിയാക്കിയ സംസ്ഥാന പോലീസിലെ സീനിയർ ഡി.ജി.പിയായ തച്ചങ്കരി 2023 ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു. ''' കേരളാ പോലീസ് ''' 2023 ജൂലൈ 31ന് 36 വർഷത്തെ പോലീസ് ജീവിതത്തിനൊടുവിൽ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുമ്പോൾ സംസ്ഥാന പോലീസിൽ ഡി.ജി.പി റാങ്കിലെ സീനിയോരിറ്റിയിൽ ഒന്നാമനായിരുന്നു 1987 ബാച്ച് ഐ.പി.എസ് ഓഫീസറായിരുന്ന ടോമിൻ തച്ചങ്കരി. സംസ്ഥാന ഡി.ജി.പിയായിരുന്ന ലോക്നാഥ് ബെഹ്‌റ, ജയിൽ ഡി.ജി.പിയായിരുന്ന ഋഷിരാജ് സിംഗ് എന്നിവർ 2021 ജൂൺ 30നും, ജൂലൈ 31നും സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചതോടെയാണ് തച്ചങ്കരി ഒന്നാം സ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയർന്നത്. കേന്ദ്ര സർവീസിൽ ഡെപ്യൂട്ടേഷനിലുള്ള അരുൺ കുമാർ സിൻഹ, വിജിലൻസ് ഡയറക്ടറായിരുന്ന കെ.സുദേഷ്കുമാർ, സംസ്ഥാന പോലീസ് മേധാവിയായ വൈ.അനിൽ കാന്ത്, ഫയർഫോഴ്സ് മേധാവി ബി.സന്ധ്യ എന്നിവരാണ് 2023 കാലയളവിൽ തച്ചങ്കരിക്ക് തൊട്ടുപിന്നിലുള്ളവർ. ഇവരിൽ കേന്ദ്ര ഡെപ്യൂട്ടേഷനിലിരുന്ന അരുൺകുമാർ സിൻഹ ഒഴിച്ച് ബാക്കി എല്ലാവരും 2023-ൽ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചവരാണ്. ==പൊതുമേഖല സ്ഥാപനം== കേരളത്തിലെ പൊതുമേഖല സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ചെയർമാൻ & മാനേജിംഗ് ഡയറക്ടർ (സി.എം.ഡി) എന്ന പദവിയിലാണ് ടോമിൻ തച്ചങ്കരി സർവീസിലെ ഏറെക്കാലവും ചെലവഴിച്ചത്. സിവിൽ സപ്ലൈസ് എംഡിയായാണ് ആദ്യ നിയമനം. പിന്നീട് കേരള ബുക്ക്സ് ആൻഡ് പബ്ലിഷിംഗ് സൊസൈറ്റി, മാർക്കറ്റ്ഫെഡ്, ട്രാൻസ്പോർട്ട് കമ്മീഷണറേറ്റ്, കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി, കേരള ഫൈനാൻഷ്യൽ കോർപ്പറേഷൻ (കെ.എഫ്.സി) എന്നീ സ്ഥാപനങ്ങളിലും സേവനം ചെയ്തു<ref>https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2020/09/04/tomin-j-thachankary-appointed-as-kerala-financial-corporation-chairman.html</ref> 2023 ജൂലൈ 31ന് വിരമിച്ചപ്പോൾ പോലീസ് വകുപ്പിൽ തന്നെയുള്ള സംസ്ഥാന മനുഷ്യവകാശ കമ്മീഷനിൽ ഇൻവിസ്റ്റിഗേഷൻസ് ഡി.ജി.പിയായിരുന്നു.<ref>https://www.mathrubhumi.com/mobile/news/kerala/tomin-thachankary-transfered-to-human-rights-commission-1.5696702{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=നവംബർ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.mathrubhumi.com/mobile/videos/news/news-in-videos/tomin-j-thachankary-new-posting-in-human-rights-commission-1.5696715{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == സ്വകാര്യ ജീവിതം== * ഭാര്യ : പരേതയായ അനിത (2019-ൽ അന്തരിച്ചു) * രണ്ട് മക്കൾ: * മേഘ ഗൗതം (ബാംഗ്ലൂർ) * കാവ്യ ക്രിസ്റ്റഫർ (കാനഡ)<ref>{{Cite web |url=https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |date=2019-08-05 }} |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-10-11 |archive-date=2019-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |url-status=dead }}</ref> ''' സഹോദരങ്ങൾ ''' * ടെസ്സ(ന്യൂസിലാൻഡ്) * ടോജോ(അമേരിക്ക പ്രൊഫസർ) * ടിസൺ(ദുബായ് ബിസിനസ്) * ടിജി(ന്യൂസിലാൻഡ്) ==സംഗീതസംവിധാനം== വചനം എന്ന ആൽബത്തിലെ രക്ഷകാ എൻ്റെ പാപഭാരം എല്ലാം നീക്കണെ എന്ന ഗാനരചനയിലൂടെ ശ്രദ്ധേയനായി. പിന്നീട് ഒരുപാട് ക്രിസ്റ്റ്യൻ ഭക്തിഗാനങ്ങൾക്ക് രചനയും സംഗീതവും നൽകി. 1993-1996 കാലഘട്ടത്തിലെ ശ്രദ്ധേയമായ ഒട്ടുമിക്ക ക്രിസ്തീയ ഗാനങ്ങളും ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയുടെ സംഭാവനകൾ ആണ്. ഈ പാട്ടുകളിൽ ഏറെയും സൂപ്പർ ഹിറ്റ് ആയതും ഇന്ന് ഏറെ ആൾക്കാർ കേൾക്കുന്നതും ആണ്. പി.കെ.ഗോപി എഴുതി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ഈണം പകർന്ന ആ ഗാനങ്ങൾ എല്ലാം ഭക്തി സാന്ദ്രങ്ങൾ ആണ് ഇന്നും. ''' ശ്രദ്ധേയ ഗാനങ്ങൾ ''' * രക്ഷകാ എൻ്റെ പാപഭാരമെല്ലാം നീക്കണെ... * കാൽവരിക്കുന്നിലെ കാരുണ്യമെ... * മഹിതമാം വഴിയിലെ... * ഒരിക്കൽ യേശുനാഥൻ.... * ആത്മാവിൻ വരമരുളിയാലും.... * സങ്കീർത്തനങ്ങൾ നീതിമാനെ വാഴ്ത്തുന്നു... * എൻ്റെ അടുത്തു നിൽക്കാൻ... * ആശാദീപം കാണുന്നു ഞാൻ... * തിരുനാമം സ്തുതിയായ്... * ക്രിസ്മസ് രാവണഞ്ഞ നേരം... * ദൈവ സ്നേഹം വർണിച്ചീടാൻ... * ആരാധിച്ചീടാം കുമ്പിട്ടാരാധിച്ചീടാം...<ref>https://www.manoramaonline.com/music/features/2022/12/26/pk-gopi-and-vachanam-songs.html</ref> ''[[കുസൃതിക്കാറ്റ്]]'', ''[[ബോക്സർ (ചലച്ചിത്രം)|ബോക്സർ]]'', Street, ''മാന്ത്രികക്കുതിര'' തുടങ്ങിയ മലയാളചലച്ചിത്രങ്ങളുടെയും നിരവധി ക്രിസ്തീയ ഭക്തിഗാനങ്ങളുടെയും സംഗീതസംവിധാനം ഇദ്ദേഹം നിർവ്വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. <ref>{{Cite web |url=http://msidb.org/displayProfile.php?category=musician&artist=Tomin%20Thachankari |title=മലയാളസംഗീതം |access-date=2012-09-15 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213725/http://msidb.org/displayProfile.php?category=musician&artist=Tomin%20Thachankari |url-status=dead }}</ref> == അനധികൃത സ്വത്ത് സമ്പാദന കേസ് == അഴിമതിക്കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടതിനെ തുടർന്ന് തിരുവനന്തപുരം പൂജപ്പുര സെൻട്രൽ ജയിലിൽ കഴിയുന്നു. അനധികൃത സ്വത്ത് സമ്പാദന കേസിൽ കോട്ടയം വിജിലൻസ് കോടതി നാല് വർഷത്തെ കഠിനതടവിന് ശിക്ഷിച്ചതിനെ തുടർന്ന് '''2026 സെപ്റ്റംബർ 17-നാണ്''' അദ്ദേഹത്തെ ജയിലിലടച്ചത്. '''സി-475 (C-475)''' ആണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജയിൽ നമ്പർ. ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ ഉള്ളതിനാൽ അദ്ദേഹത്തെ നിലവിൽ ജയിലിലെ ആശുപത്രി ബ്ലോക്കിലാണ് പ്രവേപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. == വിമർശനങ്ങൾ == *[[1991]]-ൽ ആലപ്പുഴ എ.എസ്.പി. ആയിരിക്കെ [[ആലപ്പുഴ]] സ്വദേശിനി സുജ എന്ന യുവതി മരിച്ചതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് അയൽവാസിയായ പ്രകാശൻ എന്നയാളെ കസ്റ്റഡിയിലെടുത്ത് ക്രൂരമായി പീഡിപ്പിക്കുകയും എന്നാൽ തുടർന്ന് നടന്ന അന്വേഷണത്തിൽ ഇയാൾ നിരപരാധിയാണെന്ന് തെളിയുകയയും ചെയ്തു. ഇതേ തുടർന്ന് ഈ കേസിൽ പ്രകാശൻ നടത്തിയ നിയമപോരാട്ടത്തിൽ തച്ചങ്കരിയെ പ്രോസീക്യൂട്ട് ചെയ്യുവാൻ സുപ്രീംകോടതി അനുമതി നൽകിയെങ്കിലും നിരന്തരം കേസ് നടത്തി തളർന്ന വാദി കേസ് ഒത്തുതീർപ്പാക്കി പിൻവലിയുകയുണ്ടായി. *ഈ മാന്യദേഹം അഴിമതിയിലൂടെ സമ്പാദിച്ച തുക ഉപയോഗിച്ച് കൊണ്ട് നിർമിച്ച സ്റ്റുഡിയോയിൽ ആണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ വ്യാജ സിനിമ സിഡി നിർമാണം നടന്നതും പല നിർമ്മിതാക്കളും സാമ്പത്തികമായി തകരാൻ കാരണം ആയതും *<ref>{{Cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=238131 |title=ലോക്കപ്പ് മർദ്ദനം: തച്ചങ്കരിയെ വെറുതേവിട്ടു |access-date=2012-09-15 |archive-date=2011-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217090100/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=238131 |url-status=dead }}</ref> *[[2007]] ജൂലൈയിൽ ഡി.ഐ.ജി.യായിരുന്ന കാലയളവിൽ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി വരവിൽ കവിഞ്ഞ സ്വത്ത് സമ്പാദിച്ചുവെന്ന വിജിലൻസ് കേസിൻറെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയുടെ ഭാര്യ നടത്തുന്ന റിയാൻ സ്റ്റുഡിയോ വിജിലൻസ് എസ്.പിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പരിശോധന നടത്തി. 2026 സെപ്റ്റംബർ 17ന് ഈ കേസിൽ തച്ചങ്കരി കുറ്റക്കാരനാണ് എന്ന് കോട്ടയം വിജിലൻസ് കോടതി കണ്ടെത്തിയതിൻ്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നാല് വർഷം തടവു ശിക്ഷയും 30 ലക്ഷം രൂപ പിഴയും വിധിച്ച് കോടതി ഉത്തരവായി. ഇതിനെ തുടർന്ന് അന്ന് തന്നെ തച്ചങ്കരിയെ തിരുവന്തപുരം സെൻട്രൽ ജയിലായ പൂജപ്പുരയിലേക്ക് മാറ്റി.<ref>https://marunadanmalayalee.com/news/special-report/former-dgp-tomin-thachankary-gets-four-years-of-imprisonment-in-disproportionate-assets-case-862940</ref> *[[2009]] ഡിസംബറിൽ [[തടിയന്റവിട നസീർ|തടിയന്റവിട നസീറിനെ]] ചോദ്യം ചെയ്യാൻ സർക്കാർ അറിയാതെയാണ് ഐ.ജി. ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയെ [[ബെംഗളൂരു|ബാംഗ്ലൂരിലേയ്ക്ക്]] അയച്ചതെന്ന [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|മുഖ്യമന്ത്രി]] [[വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ|വിഎസ് അച്യുതാനന്ദന്റെ]] പരാമർശവും വിവാദത്തിനിടയാക്കി. *[[2010]] ഏപ്രിൽ മാസത്തിൽ [[ഗൾഫ്|ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങൾ]] സന്ദർശനം നടത്തുന്ന [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)|സിപിഎം]] സംസ്ഥാന സെക്രട്ടറി [[പിണറായി വിജയൻ|പിണറായി വിജയനൊപ്പം]] തച്ചങ്കരിയും ഉണ്ടെന്നു പ്രതിപക്ഷം ആരോപണമുന്നയിച്ചു. തച്ചങ്കരിയുടെ വിദേശ യാത്രയെപ്പറ്റി അന്വേഷിയ്ക്കാൻ [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|മുഖ്യമന്ത്രി]] വിജിലിജൻസ് എഡിജിപി സിബി മാത്യൂസിന് നിർദ്ദേശം നൽകി {{Citation needed}}. *2010-ൽ കണ്ണൂർ റെയ്ഞ്ച് ഐ.ജി. സ്ഥാനത്തിരിക്കവെ സർക്കാരിൻ്റെ അനുമതി ഇല്ലാതെ വിദേശയാത്ര നടത്തിയതിന് സർവ്വീസിൽ നിന്ന് സസ്പെൻഡ് ചെയ്തു<ref>https://www.thenewsminute.com/article/look-controversies-around-tomin-thachankary-man-promoted-keralas-adgp-22465</ref> * 2026 സെപ്റ്റംബർ 17-ന് വരവിൽ കവിഞ്ഞ സ്വത്ത് സമ്പാദന കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോടെ അഴിമതി കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഡിജിപി റാങ്കിലുള്ള കേരളത്തിലെ ആദ്യ ഐപിഎസ് ഓഫീസറായി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി അറിയപ്പെട്ടു.<ref>https://www.madhyamam.com/amp/kerala/tomin-thachankary-sentenced-to-four-years-in-prison-in-disproportionate-assets-case-1555350</ref> ==അവലംബം== <references/> [[Category:കേരളത്തിലെ പോലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ]] ==കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക്== * https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2020/09/04/tomin-j-thachankary-appointed-as-kerala-financial-corporation-chairman.html * https://www.mathrubhumi.com/news/kerala/tomin-j-thachankari-promoted-to-dgp-1.5019201 * https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407050441/https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |date=2022-04-07 }} * https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |date=2019-08-05 }} esdzoq1264uwds0wsk2elqqi1472y2g 4668431 4668430 2026-09-22T04:44:07Z Altocar 2020 144384 /* വിമർശനങ്ങൾ */ 4668431 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Tomin Thachankary}} {{Infobox police officer | honorific_prefix = | name = ടോമിൻ.ജെ.തച്ചങ്കരി | honorific_suffix = ഐ.പി.എസ്. | image = | caption = | currentstatus = സംസ്ഥാന മനുഷ്യാവകാശ കമ്മീഷൻ മേധാവി(റിട്ട.) | department = [[കേരള പോലീസ്]] | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth date and age|1963|07|29|df=yes}} | death_date = | nickname = | badgenumber = 19871060 | birth_place = [[കലയന്താനി]], [[തൊടുപുഴ]], [[എറണാകുളം ജില്ല]] (ഇപ്പോൾ [[ഇടുക്കി ജില്ല]]), [[കേരളം]] | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | spouse = അനിത | children = മേഘ, കാവ്യ | parents = ജോസഫ് തോമസ് തച്ചങ്കരി, തങ്കമ്മ ജോസഫ് | religion = [[ക്രിസ്തുമതം]] | allegiance = | service = [[ഇന്ത്യൻ പോലീസ് സർവീസ്]] | serviceyears = 1987 - 2023 | rank = ഡയറക്ടർ ജനറൽ ഓഫ് പോലീസ്(റിട്ട.) | awards = | relations = | almamater = | laterwork = | module = | years_active = | url = }} [[കേരള പോലീസ്|കേരള പോലീസിലെ]] 1987 ബാച്ച് [[ഐ.പി.എസ്.]] ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരുന്നു '''ടോമിൻ .ജെ.തച്ചങ്കരി<ref>[https://www.madhyamam.com/kerala/dgp-tomin-thachankari-will-retire-on-monday-1186484 ഡി.ജി.പി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുന്നു]</ref><ref>[https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2023/07/29/dgp-tomin-j-thachankary-will-retire-from-service-on-monday.html ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ജൂലൈ 31ന് വിരമിക്കുന്നു. തിങ്കളാഴ്ച വൈകിട്ട് പോലീസ് ആസ്ഥാനത്ത് ഔദ്യോഗിക വിടവാങ്ങൽ പരിപാടി.]</ref><ref>[https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2023/07/28/tomin-j-thachankary-to-film-police-experiences.html പോലീസ് അനുഭവങ്ങൾ സിനിമയാക്കാൻ തച്ചങ്കരി]</ref>'''. [[കേരള പോലീസ്| കേരള പോലീസിൽ]] ഡി.ജി.പി. പദവിയിലിരുന്ന തച്ചങ്കരി <ref>https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/07/09/tomin-thachankary-retire-month-vinod-kumar-dgp.html</ref> 2021 മെയ് 27 മുതൽ 2023 ജൂലൈ 31 വരെ സംസ്ഥാന മനുഷ്യവകാശ കമ്മീഷനിൽ ഇൻവിസ്റ്റിഗേഷൻ ഡയറക്ടർ ജനറലായും പ്രവർത്തിച്ചു.<ref>https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2021/06/01/tomin-thachankary-take-charge-in-human-rights-commission.html</ref><ref>https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2021/05/26/thachankary-in-human-commission.html</ref><ref>https://keralakaumudi.com/news/mobile/news.php?id=542483&u=thachankari</ref>2020 സെപ്റ്റംബർ ഒന്നിന് (എക്സ് കേഡർ) ഡി.ജി.പി പദവി ലഭിച്ചു. കെ.എഫ്.സി. സി.എം.ഡി, ക്രൈംബ്രാഞ്ച് എ.ഡി.ജി.പി, ഫയർഫോഴ്സ് മേധാവി, കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി. എം.ഡി, പോലീസ് ഹെഡ്ക്വാർട്ടേഴ്സ് എ.ഡി.ജി.പി, ട്രാൻസ്പോർട്ട് കമ്മീഷണർ, കണ്ണൂർ റെയ്ഞ്ച് ഐ.ജി, എറണാകുളം ക്രൈം ബ്രാഞ്ച് ഡി.ഐ.ജി, ജില്ലാ പോലീസ് മേധാവി എന്നീ പദവികളിൽ പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. 36 വർഷത്തെ പോലീസ് ജീവിതത്തിനൊടുവിൽ 2023 ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു.<ref>https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/tomin-j-thachankary-promoted-to-rank-of-dgp-1.5019465</ref> '''ടോമിൻ ജെ. തച്ചങ്കരി''' ==ജീവിതരേഖ== [[ഇടുക്കി ജില്ല]]യിലെ [[തൊടുപുഴ താലൂക്ക്|തൊടുപുഴ താലൂക്കിൽ]] [[കലയന്താനി]] ആണ് സ്വദേശം. വിദ്യാഭ്യാസം പിന്നീട് [[ചങ്ങനാശ്ശേരി]]യിൽ ആയിരുന്നു. എക്സൈസ് ഇൻസ്പെക്ടർ ആയിരുന്ന ജോസഫ് തോമസിന്റേയും പ്രഥമാധ്യാപിക ആയിരുന്ന തങ്കമ്മയുടേയും അഞ്ചു മക്കളിൽ നാലാമനായി 1963 ജൂലൈ 29-ന് ആണ് ജനനം. ചങ്ങനാശ്ശേരിയിൽ സ്കൂൾ കോളേജ് വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കിയ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി സംഗീത സംവിധാനത്തിലായിരുന്നു ആദ്യം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നത്. പിന്നീട് സിവിൽ സർവ്വീസിൽ ചേർന്നു.<ref>{{Cite web |url=https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-10-11 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407050441/https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |url-status=dead }}</ref> ==ഇൻഡ്യൻ പോലീസ് സർവീസ്== സിവിൽ സർവീസ് പരീക്ഷ പാസായതിനു ശേഷം ഐ.പി.എസ് തിരഞ്ഞെടുത്തു. 1987 ബാച്ച് ഐ.പി.എസ് ഉദ്യോഗസ്ഥനായ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി 1991-ൽ ആലപ്പുഴയിൽ എ.എസ്.പി.യായ ശേഷം പിന്നീട് ഇടുക്കി, കോഴിക്കോട്, എറണാകുളം, പാലക്കാട്, കണ്ണൂർ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ജില്ലാ പോലീസ് മേധാവി ആയി സ്ഥാനമേറ്റു. 2005-ൽ ഡി.ഐ.ജി. 2009-ൽ ഐ.ജി. 2015-ൽ എ.ഡി.ജി.പി സ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ കേരളാ പോലീസിൻ്റെ അമരത്ത് എത്തി. 2020 ഓഗസ്റ്റ് 31 ന് വിജിലൻസ് ഡയറക്ടർ ആയിരുന്ന എൻ.ശങ്കർ റെഡ്ഢി സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ച ഒഴിവിൽ സംസ്ഥാന എക്സ് കേഡർ ഡി.ജി.പി ആയി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. 2021 ജനുവരി 12ന് ഐ.പി.എസ് അസോസിയേഷൻ സംസ്ഥാന പ്രസിഡൻ്റായി ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയെ തിരഞ്ഞെടുത്തു. നിലവിലെ പ്രസിഡൻറായിരുന്ന ഡി.ജി.പി ആർ. ശ്രീലേഖ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചതിനെ തുടർന്നാണിത്.<ref>https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=470889&u=thachankary</ref> 36 വർഷത്തെ ഐ.പി.എസ് കരിയർ പൂർത്തിയാക്കിയ സംസ്ഥാന പോലീസിലെ സീനിയർ ഡി.ജി.പിയായ തച്ചങ്കരി 2023 ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു. ''' കേരളാ പോലീസ് ''' 2023 ജൂലൈ 31ന് 36 വർഷത്തെ പോലീസ് ജീവിതത്തിനൊടുവിൽ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുമ്പോൾ സംസ്ഥാന പോലീസിൽ ഡി.ജി.പി റാങ്കിലെ സീനിയോരിറ്റിയിൽ ഒന്നാമനായിരുന്നു 1987 ബാച്ച് ഐ.പി.എസ് ഓഫീസറായിരുന്ന ടോമിൻ തച്ചങ്കരി. സംസ്ഥാന ഡി.ജി.പിയായിരുന്ന ലോക്നാഥ് ബെഹ്‌റ, ജയിൽ ഡി.ജി.പിയായിരുന്ന ഋഷിരാജ് സിംഗ് എന്നിവർ 2021 ജൂൺ 30നും, ജൂലൈ 31നും സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചതോടെയാണ് തച്ചങ്കരി ഒന്നാം സ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയർന്നത്. കേന്ദ്ര സർവീസിൽ ഡെപ്യൂട്ടേഷനിലുള്ള അരുൺ കുമാർ സിൻഹ, വിജിലൻസ് ഡയറക്ടറായിരുന്ന കെ.സുദേഷ്കുമാർ, സംസ്ഥാന പോലീസ് മേധാവിയായ വൈ.അനിൽ കാന്ത്, ഫയർഫോഴ്സ് മേധാവി ബി.സന്ധ്യ എന്നിവരാണ് 2023 കാലയളവിൽ തച്ചങ്കരിക്ക് തൊട്ടുപിന്നിലുള്ളവർ. ഇവരിൽ കേന്ദ്ര ഡെപ്യൂട്ടേഷനിലിരുന്ന അരുൺകുമാർ സിൻഹ ഒഴിച്ച് ബാക്കി എല്ലാവരും 2023-ൽ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചവരാണ്. ==പൊതുമേഖല സ്ഥാപനം== കേരളത്തിലെ പൊതുമേഖല സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ചെയർമാൻ & മാനേജിംഗ് ഡയറക്ടർ (സി.എം.ഡി) എന്ന പദവിയിലാണ് ടോമിൻ തച്ചങ്കരി സർവീസിലെ ഏറെക്കാലവും ചെലവഴിച്ചത്. സിവിൽ സപ്ലൈസ് എംഡിയായാണ് ആദ്യ നിയമനം. പിന്നീട് കേരള ബുക്ക്സ് ആൻഡ് പബ്ലിഷിംഗ് സൊസൈറ്റി, മാർക്കറ്റ്ഫെഡ്, ട്രാൻസ്പോർട്ട് കമ്മീഷണറേറ്റ്, കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി, കേരള ഫൈനാൻഷ്യൽ കോർപ്പറേഷൻ (കെ.എഫ്.സി) എന്നീ സ്ഥാപനങ്ങളിലും സേവനം ചെയ്തു<ref>https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2020/09/04/tomin-j-thachankary-appointed-as-kerala-financial-corporation-chairman.html</ref> 2023 ജൂലൈ 31ന് വിരമിച്ചപ്പോൾ പോലീസ് വകുപ്പിൽ തന്നെയുള്ള സംസ്ഥാന മനുഷ്യവകാശ കമ്മീഷനിൽ ഇൻവിസ്റ്റിഗേഷൻസ് ഡി.ജി.പിയായിരുന്നു.<ref>https://www.mathrubhumi.com/mobile/news/kerala/tomin-thachankary-transfered-to-human-rights-commission-1.5696702{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=നവംബർ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.mathrubhumi.com/mobile/videos/news/news-in-videos/tomin-j-thachankary-new-posting-in-human-rights-commission-1.5696715{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == സ്വകാര്യ ജീവിതം== * ഭാര്യ : പരേതയായ അനിത (2019-ൽ അന്തരിച്ചു) * രണ്ട് മക്കൾ: * മേഘ ഗൗതം (ബാംഗ്ലൂർ) * കാവ്യ ക്രിസ്റ്റഫർ (കാനഡ)<ref>{{Cite web |url=https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |date=2019-08-05 }} |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-10-11 |archive-date=2019-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |url-status=dead }}</ref> ''' സഹോദരങ്ങൾ ''' * ടെസ്സ(ന്യൂസിലാൻഡ്) * ടോജോ(അമേരിക്ക പ്രൊഫസർ) * ടിസൺ(ദുബായ് ബിസിനസ്) * ടിജി(ന്യൂസിലാൻഡ്) ==സംഗീതസംവിധാനം== വചനം എന്ന ആൽബത്തിലെ രക്ഷകാ എൻ്റെ പാപഭാരം എല്ലാം നീക്കണെ എന്ന ഗാനരചനയിലൂടെ ശ്രദ്ധേയനായി. പിന്നീട് ഒരുപാട് ക്രിസ്റ്റ്യൻ ഭക്തിഗാനങ്ങൾക്ക് രചനയും സംഗീതവും നൽകി. 1993-1996 കാലഘട്ടത്തിലെ ശ്രദ്ധേയമായ ഒട്ടുമിക്ക ക്രിസ്തീയ ഗാനങ്ങളും ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയുടെ സംഭാവനകൾ ആണ്. ഈ പാട്ടുകളിൽ ഏറെയും സൂപ്പർ ഹിറ്റ് ആയതും ഇന്ന് ഏറെ ആൾക്കാർ കേൾക്കുന്നതും ആണ്. പി.കെ.ഗോപി എഴുതി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ഈണം പകർന്ന ആ ഗാനങ്ങൾ എല്ലാം ഭക്തി സാന്ദ്രങ്ങൾ ആണ് ഇന്നും. ''' ശ്രദ്ധേയ ഗാനങ്ങൾ ''' * രക്ഷകാ എൻ്റെ പാപഭാരമെല്ലാം നീക്കണെ... * കാൽവരിക്കുന്നിലെ കാരുണ്യമെ... * മഹിതമാം വഴിയിലെ... * ഒരിക്കൽ യേശുനാഥൻ.... * ആത്മാവിൻ വരമരുളിയാലും.... * സങ്കീർത്തനങ്ങൾ നീതിമാനെ വാഴ്ത്തുന്നു... * എൻ്റെ അടുത്തു നിൽക്കാൻ... * ആശാദീപം കാണുന്നു ഞാൻ... * തിരുനാമം സ്തുതിയായ്... * ക്രിസ്മസ് രാവണഞ്ഞ നേരം... * ദൈവ സ്നേഹം വർണിച്ചീടാൻ... * ആരാധിച്ചീടാം കുമ്പിട്ടാരാധിച്ചീടാം...<ref>https://www.manoramaonline.com/music/features/2022/12/26/pk-gopi-and-vachanam-songs.html</ref> ''[[കുസൃതിക്കാറ്റ്]]'', ''[[ബോക്സർ (ചലച്ചിത്രം)|ബോക്സർ]]'', Street, ''മാന്ത്രികക്കുതിര'' തുടങ്ങിയ മലയാളചലച്ചിത്രങ്ങളുടെയും നിരവധി ക്രിസ്തീയ ഭക്തിഗാനങ്ങളുടെയും സംഗീതസംവിധാനം ഇദ്ദേഹം നിർവ്വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. <ref>{{Cite web |url=http://msidb.org/displayProfile.php?category=musician&artist=Tomin%20Thachankari |title=മലയാളസംഗീതം |access-date=2012-09-15 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213725/http://msidb.org/displayProfile.php?category=musician&artist=Tomin%20Thachankari |url-status=dead }}</ref> == അനധികൃത സ്വത്ത് സമ്പാദന കേസ് == അഴിമതിക്കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടതിനെ തുടർന്ന് തിരുവനന്തപുരം പൂജപ്പുര സെൻട്രൽ ജയിലിൽ കഴിയുന്നു. അനധികൃത സ്വത്ത് സമ്പാദന കേസിൽ കോട്ടയം വിജിലൻസ് കോടതി നാല് വർഷത്തെ കഠിനതടവിന് ശിക്ഷിച്ചതിനെ തുടർന്ന് '''2026 സെപ്റ്റംബർ 17-നാണ്''' അദ്ദേഹത്തെ ജയിലിലടച്ചത്. '''സി-475 (C-475)''' ആണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജയിൽ നമ്പർ. ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ ഉള്ളതിനാൽ അദ്ദേഹത്തെ നിലവിൽ ജയിലിലെ ആശുപത്രി ബ്ലോക്കിലാണ് പ്രവേപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. == വിമർശനങ്ങൾ == *[[1991]]-ൽ ആലപ്പുഴ എ.എസ്.പി. ആയിരിക്കെ [[ആലപ്പുഴ]] സ്വദേശിനി സുജ എന്ന യുവതി മരിച്ചതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് അയൽവാസിയായ പ്രകാശൻ എന്നയാളെ കസ്റ്റഡിയിലെടുത്ത് ക്രൂരമായി പീഡിപ്പിക്കുകയും എന്നാൽ തുടർന്ന് നടന്ന അന്വേഷണത്തിൽ ഇയാൾ നിരപരാധിയാണെന്ന് തെളിയുകയയും ചെയ്തു. ഇതേ തുടർന്ന് ഈ കേസിൽ പ്രകാശൻ നടത്തിയ നിയമപോരാട്ടത്തിൽ തച്ചങ്കരിയെ പ്രോസീക്യൂട്ട് ചെയ്യുവാൻ സുപ്രീംകോടതി അനുമതി നൽകിയെങ്കിലും നിരന്തരം കേസ് നടത്തി തളർന്ന വാദി കേസ് ഒത്തുതീർപ്പാക്കി പിൻവലിയുകയുണ്ടായി.<ref>{{Cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=238131 |title=ലോക്കപ്പ് മർദ്ദനം: തച്ചങ്കരിയെ വെറുതേവിട്ടു |access-date=2012-09-15 |archive-date=2011-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217090100/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=238131 |url-status=dead }}</ref> *[[2007]] ജൂലൈയിൽ ഡി.ഐ.ജി.യായിരുന്ന കാലയളവിൽ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി വരവിൽ കവിഞ്ഞ സ്വത്ത് സമ്പാദിച്ചുവെന്ന വിജിലൻസ് കേസിൻറെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയുടെ ഭാര്യ നടത്തുന്ന റിയാൻ സ്റ്റുഡിയോ വിജിലൻസ് എസ്.പിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പരിശോധന നടത്തി. 2026 സെപ്റ്റംബർ 17ന് ഈ കേസിൽ തച്ചങ്കരി കുറ്റക്കാരനാണ് എന്ന് കോട്ടയം വിജിലൻസ് കോടതി കണ്ടെത്തിയതിൻ്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നാല് വർഷം തടവു ശിക്ഷയും 30 ലക്ഷം രൂപ പിഴയും വിധിച്ച് കോടതി ഉത്തരവായി. ഇതിനെ തുടർന്ന് അന്ന് തന്നെ തച്ചങ്കരിയെ തിരുവന്തപുരം സെൻട്രൽ ജയിലായ പൂജപ്പുരയിലേക്ക് മാറ്റി.<ref>https://marunadanmalayalee.com/news/special-report/former-dgp-tomin-thachankary-gets-four-years-of-imprisonment-in-disproportionate-assets-case-862940</ref> *[[2009]] ഡിസംബറിൽ [[തടിയന്റവിട നസീർ|തടിയന്റവിട നസീറിനെ]] ചോദ്യം ചെയ്യാൻ സർക്കാർ അറിയാതെയാണ് ഐ.ജി. ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയെ [[ബെംഗളൂരു|ബാംഗ്ലൂരിലേയ്ക്ക്]] അയച്ചതെന്ന [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|മുഖ്യമന്ത്രി]] [[വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ|വിഎസ് അച്യുതാനന്ദന്റെ]] പരാമർശവും വിവാദത്തിനിടയാക്കി. *[[2010]] ഏപ്രിൽ മാസത്തിൽ [[ഗൾഫ്|ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങൾ]] സന്ദർശനം നടത്തുന്ന [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)|സിപിഎം]] സംസ്ഥാന സെക്രട്ടറി [[പിണറായി വിജയൻ|പിണറായി വിജയനൊപ്പം]] തച്ചങ്കരിയും ഉണ്ടെന്നു പ്രതിപക്ഷം ആരോപണമുന്നയിച്ചു. തച്ചങ്കരിയുടെ വിദേശ യാത്രയെപ്പറ്റി അന്വേഷിയ്ക്കാൻ [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|മുഖ്യമന്ത്രി]] വിജിലിജൻസ് എഡിജിപി സിബി മാത്യൂസിന് നിർദ്ദേശം നൽകി {{Citation needed}}. *2010-ൽ കണ്ണൂർ റെയ്ഞ്ച് ഐ.ജി. സ്ഥാനത്തിരിക്കവെ സർക്കാരിൻ്റെ അനുമതി ഇല്ലാതെ വിദേശയാത്ര നടത്തിയതിന് സർവ്വീസിൽ നിന്ന് സസ്പെൻഡ് ചെയ്തു<ref>https://www.thenewsminute.com/article/look-controversies-around-tomin-thachankary-man-promoted-keralas-adgp-22465</ref> * 2026 സെപ്റ്റംബർ 17-ന് വരവിൽ കവിഞ്ഞ സ്വത്ത് സമ്പാദന കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോടെ അഴിമതി കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഡിജിപി റാങ്കിലുള്ള കേരളത്തിലെ ആദ്യ ഐപിഎസ് ഓഫീസറായി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി അറിയപ്പെട്ടു.<ref>https://www.madhyamam.com/amp/kerala/tomin-thachankary-sentenced-to-four-years-in-prison-in-disproportionate-assets-case-1555350</ref> ==അവലംബം== <references/> [[Category:കേരളത്തിലെ പോലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ]] ==കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക്== * https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2020/09/04/tomin-j-thachankary-appointed-as-kerala-financial-corporation-chairman.html * https://www.mathrubhumi.com/news/kerala/tomin-j-thachankari-promoted-to-dgp-1.5019201 * https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407050441/https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |date=2022-04-07 }} * https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |date=2019-08-05 }} jzksbfo3zlnqn5mle7r6oe4ayrqfo8h 4668432 4668431 2026-09-22T04:46:05Z Altocar 2020 144384 /* */ 4668432 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Tomin Thachankary}} {{Infobox police officer | honorific_prefix = | name = ടോമിൻ.ജെ.തച്ചങ്കരി | honorific_suffix = ഐ.പി.എസ്. | image = | caption = | currentstatus = സംസ്ഥാന മനുഷ്യാവകാശ കമ്മീഷൻ മേധാവി(റിട്ട.) | department = [[കേരള പോലീസ്]] | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth date and age|1963|07|29|df=yes}} | death_date = | nickname = | badgenumber = 19871060 | birth_place = [[കലയന്താനി]], [[തൊടുപുഴ]], [[എറണാകുളം ജില്ല]] (ഇപ്പോൾ [[ഇടുക്കി ജില്ല]]), [[കേരളം]] | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | spouse = അനിത | children = മേഘ, കാവ്യ | parents = ജോസഫ് തോമസ് തച്ചങ്കരി, തങ്കമ്മ ജോസഫ് | religion = [[ക്രിസ്തുമതം]] | allegiance = | service = [[ഇന്ത്യൻ പോലീസ് സർവീസ്]] | serviceyears = 1987 - 2023 | rank = ഡയറക്ടർ ജനറൽ ഓഫ് പോലീസ്(റിട്ട.) | awards = | relations = | almamater = | laterwork = | module = | years_active = | url = }} [[കേരള പോലീസ്|കേരള പോലീസിലെ]] 1987 ബാച്ച് [[ഐ.പി.എസ്.]] ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരുന്നു '''ടോമിൻ .ജെ.തച്ചങ്കരി<ref>[https://www.madhyamam.com/kerala/dgp-tomin-thachankari-will-retire-on-monday-1186484 ഡി.ജി.പി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുന്നു]</ref><ref>[https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2023/07/29/dgp-tomin-j-thachankary-will-retire-from-service-on-monday.html ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ജൂലൈ 31ന് വിരമിക്കുന്നു. തിങ്കളാഴ്ച വൈകിട്ട് പോലീസ് ആസ്ഥാനത്ത് ഔദ്യോഗിക വിടവാങ്ങൽ പരിപാടി.]</ref><ref>[https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2023/07/28/tomin-j-thachankary-to-film-police-experiences.html പോലീസ് അനുഭവങ്ങൾ സിനിമയാക്കാൻ തച്ചങ്കരി]</ref>'''. [[കേരള പോലീസ്| കേരള പോലീസിൽ]] ഡി.ജി.പി. പദവിയിലിരുന്ന തച്ചങ്കരി <ref>https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/07/09/tomin-thachankary-retire-month-vinod-kumar-dgp.html</ref> 2021 മെയ് 27 മുതൽ 2023 ജൂലൈ 31 വരെ സംസ്ഥാന മനുഷ്യവകാശ കമ്മീഷനിൽ ഇൻവിസ്റ്റിഗേഷൻ ഡയറക്ടർ ജനറലായും പ്രവർത്തിച്ചു.<ref>https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2021/06/01/tomin-thachankary-take-charge-in-human-rights-commission.html</ref><ref>https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2021/05/26/thachankary-in-human-commission.html</ref><ref>https://keralakaumudi.com/news/mobile/news.php?id=542483&u=thachankari</ref>2020 സെപ്റ്റംബർ ഒന്നിന് (എക്സ് കേഡർ) ഡി.ജി.പി പദവി ലഭിച്ചു. കെ.എഫ്.സി. സി.എം.ഡി, ക്രൈംബ്രാഞ്ച് എ.ഡി.ജി.പി, ഫയർഫോഴ്സ് മേധാവി, കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി. എം.ഡി, പോലീസ് ഹെഡ്ക്വാർട്ടേഴ്സ് എ.ഡി.ജി.പി, ട്രാൻസ്പോർട്ട് കമ്മീഷണർ, കണ്ണൂർ റെയ്ഞ്ച് ഐ.ജി, എറണാകുളം ക്രൈം ബ്രാഞ്ച് ഡി.ഐ.ജി, ജില്ലാ പോലീസ് മേധാവി എന്നീ പദവികളിൽ പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. 36 വർഷത്തെ പോലീസ് ജീവിതത്തിനൊടുവിൽ 2023 ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു.<ref>https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/tomin-j-thachankary-promoted-to-rank-of-dgp-1.5019465</ref> ==ജീവിതരേഖ== [[ഇടുക്കി ജില്ല]]യിലെ [[തൊടുപുഴ താലൂക്ക്|തൊടുപുഴ താലൂക്കിൽ]] [[കലയന്താനി]] ആണ് സ്വദേശം. വിദ്യാഭ്യാസം പിന്നീട് [[ചങ്ങനാശ്ശേരി]]യിൽ ആയിരുന്നു. എക്സൈസ് ഇൻസ്പെക്ടർ ആയിരുന്ന ജോസഫ് തോമസിന്റേയും പ്രഥമാധ്യാപിക ആയിരുന്ന തങ്കമ്മയുടേയും അഞ്ചു മക്കളിൽ നാലാമനായി 1963 ജൂലൈ 29-ന് ആണ് ജനനം. ചങ്ങനാശ്ശേരിയിൽ സ്കൂൾ കോളേജ് വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കിയ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി സംഗീത സംവിധാനത്തിലായിരുന്നു ആദ്യം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നത്. പിന്നീട് സിവിൽ സർവ്വീസിൽ ചേർന്നു.<ref>{{Cite web |url=https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-10-11 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407050441/https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |url-status=dead }}</ref> ==ഇൻഡ്യൻ പോലീസ് സർവീസ്== സിവിൽ സർവീസ് പരീക്ഷ പാസായതിനു ശേഷം ഐ.പി.എസ് തിരഞ്ഞെടുത്തു. 1987 ബാച്ച് ഐ.പി.എസ് ഉദ്യോഗസ്ഥനായ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി 1991-ൽ ആലപ്പുഴയിൽ എ.എസ്.പി.യായ ശേഷം പിന്നീട് ഇടുക്കി, കോഴിക്കോട്, എറണാകുളം, പാലക്കാട്, കണ്ണൂർ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ജില്ലാ പോലീസ് മേധാവി ആയി സ്ഥാനമേറ്റു. 2005-ൽ ഡി.ഐ.ജി. 2009-ൽ ഐ.ജി. 2015-ൽ എ.ഡി.ജി.പി സ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ കേരളാ പോലീസിൻ്റെ അമരത്ത് എത്തി. 2020 ഓഗസ്റ്റ് 31 ന് വിജിലൻസ് ഡയറക്ടർ ആയിരുന്ന എൻ.ശങ്കർ റെഡ്ഢി സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ച ഒഴിവിൽ സംസ്ഥാന എക്സ് കേഡർ ഡി.ജി.പി ആയി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. 2021 ജനുവരി 12ന് ഐ.പി.എസ് അസോസിയേഷൻ സംസ്ഥാന പ്രസിഡൻ്റായി ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയെ തിരഞ്ഞെടുത്തു. നിലവിലെ പ്രസിഡൻറായിരുന്ന ഡി.ജി.പി ആർ. ശ്രീലേഖ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചതിനെ തുടർന്നാണിത്.<ref>https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=470889&u=thachankary</ref> 36 വർഷത്തെ ഐ.പി.എസ് കരിയർ പൂർത്തിയാക്കിയ സംസ്ഥാന പോലീസിലെ സീനിയർ ഡി.ജി.പിയായ തച്ചങ്കരി 2023 ജൂലൈ 31ന് സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു. ''' കേരളാ പോലീസ് ''' 2023 ജൂലൈ 31ന് 36 വർഷത്തെ പോലീസ് ജീവിതത്തിനൊടുവിൽ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുമ്പോൾ സംസ്ഥാന പോലീസിൽ ഡി.ജി.പി റാങ്കിലെ സീനിയോരിറ്റിയിൽ ഒന്നാമനായിരുന്നു 1987 ബാച്ച് ഐ.പി.എസ് ഓഫീസറായിരുന്ന ടോമിൻ തച്ചങ്കരി. സംസ്ഥാന ഡി.ജി.പിയായിരുന്ന ലോക്നാഥ് ബെഹ്‌റ, ജയിൽ ഡി.ജി.പിയായിരുന്ന ഋഷിരാജ് സിംഗ് എന്നിവർ 2021 ജൂൺ 30നും, ജൂലൈ 31നും സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചതോടെയാണ് തച്ചങ്കരി ഒന്നാം സ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയർന്നത്. കേന്ദ്ര സർവീസിൽ ഡെപ്യൂട്ടേഷനിലുള്ള അരുൺ കുമാർ സിൻഹ, വിജിലൻസ് ഡയറക്ടറായിരുന്ന കെ.സുദേഷ്കുമാർ, സംസ്ഥാന പോലീസ് മേധാവിയായ വൈ.അനിൽ കാന്ത്, ഫയർഫോഴ്സ് മേധാവി ബി.സന്ധ്യ എന്നിവരാണ് 2023 കാലയളവിൽ തച്ചങ്കരിക്ക് തൊട്ടുപിന്നിലുള്ളവർ. ഇവരിൽ കേന്ദ്ര ഡെപ്യൂട്ടേഷനിലിരുന്ന അരുൺകുമാർ സിൻഹ ഒഴിച്ച് ബാക്കി എല്ലാവരും 2023-ൽ സർവീസിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചവരാണ്. ==പൊതുമേഖല സ്ഥാപനം== കേരളത്തിലെ പൊതുമേഖല സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ചെയർമാൻ & മാനേജിംഗ് ഡയറക്ടർ (സി.എം.ഡി) എന്ന പദവിയിലാണ് ടോമിൻ തച്ചങ്കരി സർവീസിലെ ഏറെക്കാലവും ചെലവഴിച്ചത്. സിവിൽ സപ്ലൈസ് എംഡിയായാണ് ആദ്യ നിയമനം. പിന്നീട് കേരള ബുക്ക്സ് ആൻഡ് പബ്ലിഷിംഗ് സൊസൈറ്റി, മാർക്കറ്റ്ഫെഡ്, ട്രാൻസ്പോർട്ട് കമ്മീഷണറേറ്റ്, കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി, കേരള ഫൈനാൻഷ്യൽ കോർപ്പറേഷൻ (കെ.എഫ്.സി) എന്നീ സ്ഥാപനങ്ങളിലും സേവനം ചെയ്തു<ref>https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2020/09/04/tomin-j-thachankary-appointed-as-kerala-financial-corporation-chairman.html</ref> 2023 ജൂലൈ 31ന് വിരമിച്ചപ്പോൾ പോലീസ് വകുപ്പിൽ തന്നെയുള്ള സംസ്ഥാന മനുഷ്യവകാശ കമ്മീഷനിൽ ഇൻവിസ്റ്റിഗേഷൻസ് ഡി.ജി.പിയായിരുന്നു.<ref>https://www.mathrubhumi.com/mobile/news/kerala/tomin-thachankary-transfered-to-human-rights-commission-1.5696702{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=നവംബർ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.mathrubhumi.com/mobile/videos/news/news-in-videos/tomin-j-thachankary-new-posting-in-human-rights-commission-1.5696715{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == സ്വകാര്യ ജീവിതം== * ഭാര്യ : പരേതയായ അനിത (2019-ൽ അന്തരിച്ചു) * രണ്ട് മക്കൾ: * മേഘ ഗൗതം (ബാംഗ്ലൂർ) * കാവ്യ ക്രിസ്റ്റഫർ (കാനഡ)<ref>{{Cite web |url=https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |date=2019-08-05 }} |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-10-11 |archive-date=2019-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |url-status=dead }}</ref> ''' സഹോദരങ്ങൾ ''' * ടെസ്സ(ന്യൂസിലാൻഡ്) * ടോജോ(അമേരിക്ക പ്രൊഫസർ) * ടിസൺ(ദുബായ് ബിസിനസ്) * ടിജി(ന്യൂസിലാൻഡ്) ==സംഗീതസംവിധാനം== വചനം എന്ന ആൽബത്തിലെ രക്ഷകാ എൻ്റെ പാപഭാരം എല്ലാം നീക്കണെ എന്ന ഗാനരചനയിലൂടെ ശ്രദ്ധേയനായി. പിന്നീട് ഒരുപാട് ക്രിസ്റ്റ്യൻ ഭക്തിഗാനങ്ങൾക്ക് രചനയും സംഗീതവും നൽകി. 1993-1996 കാലഘട്ടത്തിലെ ശ്രദ്ധേയമായ ഒട്ടുമിക്ക ക്രിസ്തീയ ഗാനങ്ങളും ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയുടെ സംഭാവനകൾ ആണ്. ഈ പാട്ടുകളിൽ ഏറെയും സൂപ്പർ ഹിറ്റ് ആയതും ഇന്ന് ഏറെ ആൾക്കാർ കേൾക്കുന്നതും ആണ്. പി.കെ.ഗോപി എഴുതി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി ഈണം പകർന്ന ആ ഗാനങ്ങൾ എല്ലാം ഭക്തി സാന്ദ്രങ്ങൾ ആണ് ഇന്നും. ''' ശ്രദ്ധേയ ഗാനങ്ങൾ ''' * രക്ഷകാ എൻ്റെ പാപഭാരമെല്ലാം നീക്കണെ... * കാൽവരിക്കുന്നിലെ കാരുണ്യമെ... * മഹിതമാം വഴിയിലെ... * ഒരിക്കൽ യേശുനാഥൻ.... * ആത്മാവിൻ വരമരുളിയാലും.... * സങ്കീർത്തനങ്ങൾ നീതിമാനെ വാഴ്ത്തുന്നു... * എൻ്റെ അടുത്തു നിൽക്കാൻ... * ആശാദീപം കാണുന്നു ഞാൻ... * തിരുനാമം സ്തുതിയായ്... * ക്രിസ്മസ് രാവണഞ്ഞ നേരം... * ദൈവ സ്നേഹം വർണിച്ചീടാൻ... * ആരാധിച്ചീടാം കുമ്പിട്ടാരാധിച്ചീടാം...<ref>https://www.manoramaonline.com/music/features/2022/12/26/pk-gopi-and-vachanam-songs.html</ref> ''[[കുസൃതിക്കാറ്റ്]]'', ''[[ബോക്സർ (ചലച്ചിത്രം)|ബോക്സർ]]'', Street, ''മാന്ത്രികക്കുതിര'' തുടങ്ങിയ മലയാളചലച്ചിത്രങ്ങളുടെയും നിരവധി ക്രിസ്തീയ ഭക്തിഗാനങ്ങളുടെയും സംഗീതസംവിധാനം ഇദ്ദേഹം നിർവ്വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. <ref>{{Cite web |url=http://msidb.org/displayProfile.php?category=musician&artist=Tomin%20Thachankari |title=മലയാളസംഗീതം |access-date=2012-09-15 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213725/http://msidb.org/displayProfile.php?category=musician&artist=Tomin%20Thachankari |url-status=dead }}</ref> == അനധികൃത സ്വത്ത് സമ്പാദന കേസ് == അഴിമതിക്കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടതിനെ തുടർന്ന് തിരുവനന്തപുരം പൂജപ്പുര സെൻട്രൽ ജയിലിൽ കഴിയുന്നു. അനധികൃത സ്വത്ത് സമ്പാദന കേസിൽ കോട്ടയം വിജിലൻസ് കോടതി നാല് വർഷത്തെ കഠിനതടവിന് ശിക്ഷിച്ചതിനെ തുടർന്ന് '''2026 സെപ്റ്റംബർ 17-നാണ്''' അദ്ദേഹത്തെ ജയിലിലടച്ചത്. '''സി-475 (C-475)''' ആണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജയിൽ നമ്പർ. ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ ഉള്ളതിനാൽ അദ്ദേഹത്തെ നിലവിൽ ജയിലിലെ ആശുപത്രി ബ്ലോക്കിലാണ് പ്രവേപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. == വിമർശനങ്ങൾ == *[[1991]]-ൽ ആലപ്പുഴ എ.എസ്.പി. ആയിരിക്കെ [[ആലപ്പുഴ]] സ്വദേശിനി സുജ എന്ന യുവതി മരിച്ചതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് അയൽവാസിയായ പ്രകാശൻ എന്നയാളെ കസ്റ്റഡിയിലെടുത്ത് ക്രൂരമായി പീഡിപ്പിക്കുകയും എന്നാൽ തുടർന്ന് നടന്ന അന്വേഷണത്തിൽ ഇയാൾ നിരപരാധിയാണെന്ന് തെളിയുകയയും ചെയ്തു. ഇതേ തുടർന്ന് ഈ കേസിൽ പ്രകാശൻ നടത്തിയ നിയമപോരാട്ടത്തിൽ തച്ചങ്കരിയെ പ്രോസീക്യൂട്ട് ചെയ്യുവാൻ സുപ്രീംകോടതി അനുമതി നൽകിയെങ്കിലും നിരന്തരം കേസ് നടത്തി തളർന്ന വാദി കേസ് ഒത്തുതീർപ്പാക്കി പിൻവലിയുകയുണ്ടായി.<ref>{{Cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=238131 |title=ലോക്കപ്പ് മർദ്ദനം: തച്ചങ്കരിയെ വെറുതേവിട്ടു |access-date=2012-09-15 |archive-date=2011-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217090100/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=238131 |url-status=dead }}</ref> *[[2007]] ജൂലൈയിൽ ഡി.ഐ.ജി.യായിരുന്ന കാലയളവിൽ ടോമിൻ തച്ചങ്കരി വരവിൽ കവിഞ്ഞ സ്വത്ത് സമ്പാദിച്ചുവെന്ന വിജിലൻസ് കേസിൻറെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയുടെ ഭാര്യ നടത്തുന്ന റിയാൻ സ്റ്റുഡിയോ വിജിലൻസ് എസ്.പിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പരിശോധന നടത്തി. 2026 സെപ്റ്റംബർ 17ന് ഈ കേസിൽ തച്ചങ്കരി കുറ്റക്കാരനാണ് എന്ന് കോട്ടയം വിജിലൻസ് കോടതി കണ്ടെത്തിയതിൻ്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നാല് വർഷം തടവു ശിക്ഷയും 30 ലക്ഷം രൂപ പിഴയും വിധിച്ച് കോടതി ഉത്തരവായി. ഇതിനെ തുടർന്ന് അന്ന് തന്നെ തച്ചങ്കരിയെ തിരുവന്തപുരം സെൻട്രൽ ജയിലായ പൂജപ്പുരയിലേക്ക് മാറ്റി.<ref>https://marunadanmalayalee.com/news/special-report/former-dgp-tomin-thachankary-gets-four-years-of-imprisonment-in-disproportionate-assets-case-862940</ref> *[[2009]] ഡിസംബറിൽ [[തടിയന്റവിട നസീർ|തടിയന്റവിട നസീറിനെ]] ചോദ്യം ചെയ്യാൻ സർക്കാർ അറിയാതെയാണ് ഐ.ജി. ടോമിൻ തച്ചങ്കരിയെ [[ബെംഗളൂരു|ബാംഗ്ലൂരിലേയ്ക്ക്]] അയച്ചതെന്ന [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|മുഖ്യമന്ത്രി]] [[വി.എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ|വിഎസ് അച്യുതാനന്ദന്റെ]] പരാമർശവും വിവാദത്തിനിടയാക്കി. *[[2010]] ഏപ്രിൽ മാസത്തിൽ [[ഗൾഫ്|ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങൾ]] സന്ദർശനം നടത്തുന്ന [[കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്)|സിപിഎം]] സംസ്ഥാന സെക്രട്ടറി [[പിണറായി വിജയൻ|പിണറായി വിജയനൊപ്പം]] തച്ചങ്കരിയും ഉണ്ടെന്നു പ്രതിപക്ഷം ആരോപണമുന്നയിച്ചു. തച്ചങ്കരിയുടെ വിദേശ യാത്രയെപ്പറ്റി അന്വേഷിയ്ക്കാൻ [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|മുഖ്യമന്ത്രി]] വിജിലിജൻസ് എഡിജിപി സിബി മാത്യൂസിന് നിർദ്ദേശം നൽകി {{Citation needed}}. *2010-ൽ കണ്ണൂർ റെയ്ഞ്ച് ഐ.ജി. സ്ഥാനത്തിരിക്കവെ സർക്കാരിൻ്റെ അനുമതി ഇല്ലാതെ വിദേശയാത്ര നടത്തിയതിന് സർവ്വീസിൽ നിന്ന് സസ്പെൻഡ് ചെയ്തു<ref>https://www.thenewsminute.com/article/look-controversies-around-tomin-thachankary-man-promoted-keralas-adgp-22465</ref> * 2026 സെപ്റ്റംബർ 17-ന് വരവിൽ കവിഞ്ഞ സ്വത്ത് സമ്പാദന കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോടെ അഴിമതി കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഡിജിപി റാങ്കിലുള്ള കേരളത്തിലെ ആദ്യ ഐപിഎസ് ഓഫീസറായി ടോമിൻ തച്ചങ്കരി അറിയപ്പെട്ടു.<ref>https://www.madhyamam.com/amp/kerala/tomin-thachankary-sentenced-to-four-years-in-prison-in-disproportionate-assets-case-1555350</ref> ==അവലംബം== <references/> [[Category:കേരളത്തിലെ പോലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ]] ==കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക്== * https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2020/09/04/tomin-j-thachankary-appointed-as-kerala-financial-corporation-chairman.html * https://www.mathrubhumi.com/news/kerala/tomin-j-thachankari-promoted-to-dgp-1.5019201 * https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407050441/https://nanaonline.in/tag/tomin-j-thachankary/ |date=2022-04-07 }} * https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805170632/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/tomin-thachankary-daughters-marriage-1.3899657 |date=2019-08-05 }} m9k28s9xudtpt9yzgqz1ywu5atc0pis 0 111777 4668428 4596383 2026-09-22T01:47:46Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668428 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Garry Kasparov}}{{Infobox chess player|name=ഗാരി കാസ്പറോവ്|image=Garri Kasparow (18776605665) (cropped) 2.jpg|caption=ഗാരി കാസ്പറോവ് 2015 ൽ|birth_date={{Birth date and age|1963|04|13|df=y}}|birth_place=[[ബാക്കു]], [[Azerbaijan Soviet Socialist Republic|അസർബയ്ജാൻ SSR]], [[സോവിയറ്റ് യൂണിയൻ]]<br />(now [[അസർബെയ്ജാൻ]])|country={{ubl|[[സോവിയറ്റ് യൂണിയൻ]] (before 1992)|റഷ്യ(after 1992)}}<!-- This is the federation played for, not the country of citizenship; see https://en.wikipedia.org/wiki/Template_talk:Infobox_chess_biography#Does_"country"_refer_to_federation,_citizenship_or_residence? -->|full_name=ഗാരി കിമോവിച്ച് കാസ്പറോവ്|title=[[Grandmaster (chess)|ഗ്രാൻറ്മാസ്റ്റർ]] (1980)|yearsactive=1976–2005<br>2016–present (speed chess only)|worldchampion={{ubl|1985–1993 (undisputed)|1993–2000 (classical)}}|rating=[inactive]|peakrating=2851 (July 1999)|ranking=|peakranking=[[List of FIDE chess world number ones|No. 1]] (January 1984)|FideID=4100018|module={{Listen|embed=yes|filename=Garri Kasparov voice.oga|title=Kasparov's voice (in Russian)|type=speech|description=from Kasparov's interview for [[Echo of Moscow]], 13 September 2011}}}} [[File:Kasparov-2.jpg|കണ്ണി=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kasparov-2.jpg|ലഘുചിത്രം| Kasparov at age 11, Vilnius, 1974 ]] ഒരു [[റഷ്യ|റഷ്യൻ]] ചെസ്സ് ഗ്രാൻഡ് മാസ്റ്ററും, മുൻ ലോക [[ചെസ്സ്]] ചാമ്പ്യനും, രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകനും, എഴുത്തുകാരനുമാണ്‌ '''ഗാരി കാസ്പറോവ്''' ({{lang-ru|Га́рри Ки́мович Каспа́ров}}, {{IPA-ru|ˈɡarʲɪ ˈkʲiməvʲɪtɕ kɐˈsparəf}}; [[ഏപ്രിൽ 13]] [[1963]]). പഴയ [[സോവിയറ്റ് യൂണിയൻ|സോവിയറ്റ് യൂണിയനിലെ]] [[അസർബെയ്ജാൻ|അസർബൈജാനിൽ]] '''ബാകു'''വിലാണ് കാസ്പറോവ് ജനിച്ചത്. ലോകത്തെ എക്കാലത്തെയും ഏറ്റവും മികച്ച ചെസ്സ് കളിക്കാരിലൊരാളായി ഇദ്ദേഹത്തെ കരുതുന്നവരുണ്ട്.<ref>[http://listverse.com/2009/09/06/top-10-greatest-chess-players-in-history/ Top 10 Greatest Chess Players in History]</ref> ലോകത്തെ ഏറ്റവും പ്രായം കുറഞ്ഞ ലോക ചെസ്സ് ചാമ്പ്യനെന്ന പദവി 1985-ൽ തന്റെ 22-ആമത്തെ വയസ്സിൽ കാസ്പറോവ് നേടി.<ref>[[Ruslan Ponomariov]] won the disputed [[FIDE]] title, at the age of 18, when the world title was split</ref> തുടർന്ന് 1993 വരെ ഫിഡെയുടെ ഔദ്യോഗിക ചാമ്പ്യൻ കാസ്പറോവായിരുന്നു. 2005 ൽ പ്രൊഫഷണൽ ചെസ്സിൽ നിന്നു വിരമിച്ച കാസ്പറോവ് എഴുത്തിലും, രാഷ്ട്രീയത്തിലും സജീവമായി. == ഫിഡെയുമായി തെറ്റിപ്പിരിയുന്നു == 1986 ന്റെ തുടക്കത്തിൽ കാസ്പറോവ് ഗ്രാൻഡ് മാസ്റ്റേഴ്സ് അസ്സോസ്സിയേഷൻ('''GMA''') രൂപീകരിച്ചത് ഫിഡെയുടെ അപ്രീതിയ്ക്കു പാത്രമായി. സമാന്തരമായി ടൂർണമെന്റുകൾ സംഘടിപ്പിക്കുന്നതിനും, മത്സരങ്ങൾക്കു നേതൃത്വം നൽകുന്നതിനും ഈ സംഘടനയ്ക്കു കഴിഞ്ഞു. അധികം താമസിയാതെ തന്നെ കാസ്പറോവിനെയും, [[ബ്രിട്ടീഷ്]] ഗ്രാൻഡ് മാസ്റ്റർ നീജൽ ഷോർട്ടിനെയും ഫിഡെയിൽ നിന്നു പുറത്താക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ സജീവമായ കരിയറിൽ [[ഡീപ്പ് ബ്ലൂ|<nowiki>'''ഡീപ് ബ്ലു'''</nowiki>]] (1996)[[,ഡീപ് തോട്ട്]](1989)എന്ന കമ്പ്യൂട്ടറുകളുമായുള്ള മത്സരങ്ങളിലും പങ്കെടുത്തു.<ref>'My decision to break away from fide was a mistake', DNA, 10 September 2007. Accessed 11 September 2007</ref> == അവലംബം == <references/> == പുറമെ നിന്നുള്ള കണ്ണികൾ == {{Commons category|Garry Kasparov}} * {{fide|id=4100018|name=Garry Kasparov}} * {{chessgames player|id=15940}} * [http://www.redhotpawn.com/chess/grandmaster-games/index.php?player=Garry_Kasparov&masterplayerid=1 Grandmaster Games Database - Garry Kasparov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731165420/http://www.redhotpawn.com/chess/grandmaster-games/index.php?player=Garry_Kasparov&masterplayerid=1 |date=2010-07-31 }} * [http://www.theotherrussia.org '''The Other Russia''', Civic Coalition for Democracy - Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216015441/http://www.theotherrussia.org/ |date=2010-02-16 }} * {{In lang|ru}} [http://www.theotherrussia.ru/ Другая Россия - Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140825181428/http://www.theotherrussia.ru/ |date=2014-08-25 }} * {{In lang|ru}} [http://namarsh.ru/ Сайт «Марш несогласных»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314134204/http://www.namarsh.ru/ |date=2010-03-14 }} - March of the Discontented * {{In lang|ru}} [http://www.kasparov.ru/material.php?id=44B53927856E7 Итоговое заявление участников конференции «Другая Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110507082624/http://www.kasparov.ru/material.php?id=44B53927856E7 |date=2011-05-07 }} Concluding statement by the participants, www.kasparov.ru * [http://www.rufront.ru/ '''United Civil Front'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050610022403/http://www.rufront.ru/ |date=2005-06-10 }}, a civic political movement to ensure Democracy in the Russian Federation, initiated by Garry Kasparov * Garry Kasparov, [http://www.opinionjournal.com/editorial/feature.html?id=110011031 "Man of the Year?"], ''[[OpinionJournal.com|OpinionJournal]]'', December 23, 2007 * [[Edward Winter (chess historian)|Edward Winter]], [http://www.chesshistory.com/winter/extra/fischerkasparov.html List of Books About Fischer and Kasparov] * {{In lang|ru}} [http://garry-kasparov.livejournal.com/ Garry Kasparov's LiveJournal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091226070438/http://garry-kasparov.livejournal.com/ |date=2009-12-26 }} * [http://www.nybooks.com/authors/15962 The Chess Master and the Computer] article by Kasparov from ''[[The New York Review of Books]]'' {{start box}} {{s-sports}} {{s-bef| rows = 2 | before = [[അനാറ്റോളി കാർപ്പോവ്]] }} {{s-ttl| title = [[ഫിഡെ]] [[ലോക ചെസ്സ് ചാമ്പ്യൻ]] | years = 1985–1993 }} {{s-aft| after = [[അനാറ്റോളി കാർപ്പോവ്]] }} {{s-ttl| title = Classical [[ലോക ചെസ്സ് ചാമ്പ്യൻ]] | years = 1985–2000 }} {{s-aft| after = [[വ്ലാഡിമിർ ക്രാംനിക്]] }} {{succession box | before= [[Peter Svidler]] | title= [[റഷ്യൻ ചെസ്സ് ചാമ്പ്യൻ]] | years= 2004 | after= [[Sergei Rublevsky]] }} {{s-ach|ach}} {{succession box | | before = [[അനാറ്റോളി കാർപ്പോവ്]]<br />അനാറ്റോളി കാർപ്പോവ്<br />വ്ലാഡിമിർ ക്രാംനിക് | after = അനാറ്റോളി കാർപ്പോവ്<br />[[വ്ലാഡിമിർ ക്രാംനിക്]]<br />[[വസലിൻ ടോപോലോഫ്]] | title = [[List of FIDE chess world number ones|ലോക നമ്പർ 1]] | years = January 1, 1984 - June 30, 1985<br />January 1, 1986 - December 31, 1995<br />July 1, 1996 - March 31, 2006 |}} {{end box}} {{World Chess Championships}} {{Lists of Russians}} [[വർഗ്ഗം:1963-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർ]] [[വർഗ്ഗം:ഏപ്രിൽ 13-ന് ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ചെസ്സ് ഗ്രാൻഡ്മാസ്റ്റർമാർ]] [[വർഗ്ഗം:ലോക ചെസ്സ് ചാമ്പ്യന്മാർ]] [[വർഗ്ഗം:അപൂർണ്ണ ജീവചരിത്രങ്ങൾ]] on24h9zi27m8ohtpttgmi1cx59gtupb 0 124093 4668392 4616352 2026-09-21T17:25:43Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668392 wikitext text/x-wiki {{PU|K. A. Siddique Hassan}} {{Infobox Person | name = കെ.എ. സിദ്ദീഖ് ഹസ്സൻ | image =Prof.K.A.Siddique_Hasan1.JPG | image_size = | caption = മീഡിയാവൺ ചാനൽ ഉദ്ഘാടന വേദിയിൽ | birth_date = {{Birth date|1945|5|5}} | birth_place = [[എറിയാട്]], [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല]], [[കേരളം]] | death_date = 6 ഏപ്രിൽ 2021<ref>{{Cite web|url=https://www.madhyamam.com/kerala/prof-ka-siddique-hasan-has-passed-away-783183|title=പ്രഫ. കെ.എ സിദ്ദീഖ്​ ഹസൻ അന്തരിച്ചു|access-date=2021-04-07|last=ലേഖകൻ|first=[[മാധ്യമം]] ഓൺലൈൻ|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407060359/https://www.madhyamam.com/kerala/prof-ka-siddique-hasan-has-passed-away-783183|archive-date=2021-04-07|date=2021-04-06|language=en}}</ref> | death_place = കോഴിക്കോട് | education = എം.എ.(അറബിക് സാഹിത്യം), അഫ്ദലുൽ ഉലമ. | occupation = അദ്ധ്യാപകൻ,സംഘാടകൻ | spouse = വി.കെ. സുബൈദ | parents = കെ.എം അബ്ദുല്ല മൗലവി & പി.എ. ഖദീജ | children = ഒരു മകളും 3 ആൺ മക്കളും. }} '''പ്രൊഫ. കെ. എ. സിദ്ദീഖ് ഹസൻ''', കേരളത്തിലെ ഒരു മുസ്‌ലിം നേതാവായിരുന്നു (ജനനം:5 മെയ്‌ 1945;മരണം:6 ഏപ്രിൽ 2021) <ref>{{cite web |last1=Team |first1=Web |title=പ്രൊഫ. കെ.എ സിദ്ദീഖ് ഹസ്സൻ അന്തരിച്ചു |url=https://www.asianetnews.com/kerala-news/prof-ka-sidhiq-hassan-former-amir-jama-ate-islami-passes-away-qr4xhy |website=asianetnews.com |publisher=Asianet |accessdate=6 ഏപ്രിൽ 2021 |ref=published on Apr 6 , 2021}}</ref>) . ഇസ്‌ലാമിക പണ്ഡിതൻ, വാഗ്മി, സാമൂഹിക പ്രവർത്തകൻ എന്നിങ്ങനെ വിവിധ മേഖലകളിൽ അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. [[ജമാഅത്തെ ഇസ്‌ലാമി ഹിന്ദ്|ജമാഅത്തെ ഇസ്‌ലാമി ഹിന്ദ്]] അഖിലേന്ത്യാ അസിസ്റ്റന്റ് അമീർ, [[ന്യൂ ഡെൽഹി]] ആസ്ഥാനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഹ്യൂമൻ ഡവലപ്മെന്റ് ഫൗണ്ടേഷന്റെ [[വിഷൻ 2016]]<ref name="PSR2018">{{cite journal|last1=പി.എസ്. റംഷാദ്|title=മാനവികതയിലാണ് രാഷ്ട്രീയമൂല്യം|journal=സമകാലികമലയാളം വാരിക|date=13 October 2018|url=https://www.samakalikamalayalam.com/malayalam-vaarika/essays/2018/oct/13/%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%A8%E0%B4%B5%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B4%A4%E0%B4%AF%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B4%BE%E0%B4%A3%E0%B5%8D-%E0%B4%B0%E0%B4%BE%E0%B4%B7%E0%B5%8D%E0%B4%9F%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B5%80%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B5%82%E0%B4%B2%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%82-35818.html|accessdate=14 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407061112/https://www.samakalikamalayalam.com/malayalam-vaarika/essays/2018/oct/13/%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%A8%E0%B4%B5%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B4%A4%E0%B4%AF%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B4%BE%E0%B4%A3%E0%B5%8D-%E0%B4%B0%E0%B4%BE%E0%B4%B7%E0%B5%8D%E0%B4%9F%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B5%80%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B5%82%E0%B4%B2%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%82-35818.html|archive-date=2021-04-07}}</ref> പദ്ധതിയുടെ സെക്രട്ടറി<ref>{{Cite web|url=http://twocircles.net/2011oct10/hwf_felicitates_100_meritorious_muslim_students_delhi.html|title=HWF felicitates 100 meritorious Muslim students of Delhi|access-date=2021-04-07|last=TwoCircles.net|date=2011-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407080411/http://twocircles.net/2011oct10/hwf_felicitates_100_meritorious_muslim_students_delhi.html|archive-date=2021-04-07|language=en-US}}</ref><ref>{{cite news|title=ജമാഅത്തെ ഇസ്ലാമി മുൻ ഉപാദ്ധ്യക്ഷൻ പ്രൊഫ. കെ.എ.സിദ്ദീഖ് ഹസൻ അന്തരിച്ചു|url=https://malayalam.news18.com/news/kerala/former-vice-president-of-jamaat-e-islami-prof-ka-siddique-hassan-passes-away-2-ar-368389.html|date=2021-04-06|accessdate=2021-04-06|publisher=[[malayalam.news18]]|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209052554/https://malayalam.news18.com/news/kerala/former-vice-president-of-jamaat-e-islami-prof-ka-siddique-hassan-passes-away-2-ar-368389.html|url-status=dead}}</ref><ref>https://www.arabnews.com/node/367340</ref>, 1990 മുതൽ 2005 വരെയുള്ള വർഷങ്ങളിൽ [[ജമാഅത്തെ ഇസ്‌ലാമി കേരള|കേരള ജമാഅത്തെ ഇസ്‌ലാമിയുടെ]] സംസ്ഥാന അമീർ <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/jamaat-kerala-ex-ameer-hassan-dead/articleshow/81938357.cms|title=Jamaat Kerala ex-ameer Hassan dead {{!}} Kozhikode News - Times of India|access-date=2021-04-07|last=Apr 7|first=Times News Network / TNN /|last2=2021|language=en|last3=Ist|first3=04:12}}</ref><ref name="MB205">{{cite book |last1=Mumtas Begum A.L. |title=Muslim women in Malabar Study in social and cultural change |page=205 |url=https://sg.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/19904/10/10_chapter%204.pdf#page=22 |accessdate=29 ഒക്ടോബർ 2019 |archive-date=2020-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719104501/https://sg.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/19904/10/10_chapter%204.pdf#page=22 |url-status=dead }}</ref> തുടങ്ങിയ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ വഹിച്ചിരുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ സാമൂഹിക-സാമൂഹിക-വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലയിൽ പിന്നോക്കം നിൽക്കുന്ന ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ പുരോഗമനത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന അനേകം പ്രൊജക്ടുകൾക്ക് നേതൃത്വം നൽകിയ<ref>http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/article2984272.ece</ref> അദ്ദേഹം ഹ്യൂമൻ വെൽഫെയർ ഫൗണ്ടേഷൻ, ഹ്യൂമൻ വെൽഫെയർ ട്രസ്റ്റ്, എ.പി.സി.ആർ, സൊസൈറ്റി ഫോർ ബ്രൈറ്റ് ഫ്യൂച്ചർ, മെഡിക്കൽ സർവിസ് സൊസൈറ്റി എന്നിവയുടെ ജനറൽ സെക്രട്ടറിയായിരുന്നു. ==ജീവിതരേഖ== കെ.എം അബ്ദുല്ല മൗലവിയുടേയും പി.എ. ഖദീജയുടേയും മകനായി 1945 മെയ് 5 ന്‌ തൃശൂർ ജില്ലയിലെ [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിനടുത്ത]] [[എറിയാട്]] ജനനം. ഫറൂഖ് റൗദത്തുൽ ഉലൂം അറബിക് കോളേജ്<ref name="PSR2018"/>, [[അൽ ജാമിഅ അൽ ഇസ്ലാമിയ, ശാന്തപുരം|ശാന്തപുരം ഇസ്‌ലാമിയ കോളേജ്]]<ref name="NP152">{{cite book |last1=Nazeer P |title=History of muslim educational institutions in Kerala during 20th century |page=152 |url=https://sg.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/8473/13/13_chapter%203.pdf#page=55 |accessdate=9 ജനുവരി 2020 |archive-date=2020-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719085105/https://sg.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/8473/13/13_chapter%203.pdf#page=55 |url-status=dead }}</ref> എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നായി അഫ്ദലുൽ ഉലമയും എം.എ (അറബിക്) യും കരസ്ഥമാക്കി.<ref name="Resume"/> സർക്കാർ കോളേജിൽ അദ്ധ്യാപകനായി ജോലിചെയ്തു.<ref name="Resume">{{Cite web|url=http://jamaateislamihind.org/eng/advertisements/leaders/resumes/K-A-Siddique-Hassan.html|title=JIH Leader Resume|access-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407064837/http://jamaateislamihind.org/eng/advertisements/leaders/resumes/K-A-Siddique-Hassan.html|archive-date=2021-04-07}}</ref>.തിരുവനന്തപുരം യൂനിവേഴസിറ്റി കോളജ്​, എറണാകുളം മഹാരാജാസ്​ കോളജ്​, കൊയിലാണ്ടി, കോടഞ്ചേരി, കാസർഗോഡ്​ ഗവൺമെൻറ്​ കോളജുകളിൽ അധ്യാപകനായിരുന്നു.<ref>https://www.chandrikadaily.com/siddiq-hasan-death.html{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=സെപ്റ്റംബർ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ജമാഅത്തെ ഇസ്‌ലാമി കേരള|കേരള ജമാഅത്തെ ഇസ്‌ലാമിയുടെ]] സംസ്ഥാന അദ്ധ്യക്ഷനായിരുന്ന സിദ്ദീഖ് ഹസ്സൻ, മാധ്യമം ദിനപത്രം-വാരിക നിലകൊള്ളുന്ന [[ഐഡിയൽ പബ്ലിക്കേഷൻ ട്രസ്റ്റിന്റെ]] സ്ഥാപക സെക്രട്ടറിയായിരുന്നു.<ref>http://www.madhyamam.com/aboutus/history</ref> തുടർന്ന് [[ഐഡിയൽ പബ്ലിക്കേഷൻ ട്രസ്റ്റിന്റെ]] ചെയർമാനായും, ആൾട്ടർനേറ്റീവ് ഇൻവെസ്റ്റ്‌മെന്റ് ആന്റ് ക്രെഡിറ്റ് ലിമിറ്റഡിന്റെ അദ്ധ്യക്ഷനായും, ബൈത്തുസ്സകാത്ത് കേരളയുടെ സ്ഥാപക അദ്ധ്യക്ഷനായും [[പ്രബോധനം വാരിക|പ്രബോധനം വാരികയുടെ]] മുഖ്യപത്രാധിപരായും സേവനമനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. [[സഊദി അറേബ്യ]], [[കുവൈത്ത്]], [[ബഹറൈൻ]], [[ഒമാൻ]], [[യു.എ.ഇ]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ സന്ദർശനം നടത്തിയിട്ടുണ്ട്<ref name="Resume"/>. ==ബഹുമതി== *2017-കമലാസുറയ്യ അവാർഡ് (സേവന മേഖല) <ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/jul/21/kamala-surayya-awards-presented-1631462.html|title=Kamala surayya awards presented- The New Indian Express|access-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407091408/https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/jul/21/kamala-surayya-awards-presented-1631462.html|archive-date=2021-04-07}}</ref> *മുസ്‌ലിം സമുദായക്ഷേമ പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള ഇസ്‌ലാം ഓൺലൈൻ ഏർപ്പെടുത്തിയ 2010 ലെ ഇസ്‌ലാമിക് ഓൺലൈൻ സ്റ്റാർ അവാർഡ്<ref>[http://www.mathrubhumi.com/nri/story.php?id=78677 "പ്രൊഫ. സിദ്ദീഖ് ഹസ്സന് അന്താരാഷ്ട്ര ബഹുമതി"] - മാതൃഭൂമി ഓൺലൈൻ ജനുവരി 20,2010</ref>{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി}} *പ്രൊഫ.സിദ്ദീഖ് ഹസൻറെ പേരിൽ മേഘാലയയിലെ ശാസ്ത്രസാങ്കേതിക സർവകലാശാലയിൽ കെട്ടിടം നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു<ref>[http://www.madhyamam.com/archives/news/219406/130328 "മേഘാലയ സർവകലാശാലക്ക് സിദ്ദീഖ് ഹസൻ ബ്ളോക്"]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. *'''2015ലെ ഇമാം ഹദ്ദാദ് എക്സലൻസ് അവാർഡ്''' വിദ്യാഭ്യാസം, ജനസേവനം, മനുഷ്യാവകാശ പോരാട്ടം, ഇസ്ലാമിക പ്രസ്ഥാനം എന്നീ മേഖലകളിൽ ശ്രദ്ധേയ പ്രവർത്തനങ്ങൾഇന്ത്യയിലെ മുസ്ലിം ന്യൂനപക്ഷ സമുദ്ധാരണത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള പ്രവര്ത്തനങ്ങള് മുതലായവ പരിഗണിച്ച് 2015ലെ ഇമാം ഹദ്ദാദ് എക്സലൻസ് അവാർഡ് ലഭിച്ചു.<ref>http://www.madhyamam.com/archives/news/340645/150213{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ഇബ്രാഹിം സുലൈമാൻ സേട്ട് സാഹിബ് ഫൗണ്ടേഷൻെറ പ്രഥമ പുരസ്കാരം ഡൽഹി ആസ്ഥാനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഹ്യൂമൻ വെൽഫെയർ ഫൗണ്ടേഷൻെറ ‘വിഷൻ 2016’ പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായി രാജ്യത്തെ അധ$സ്ഥിത, പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങളുടെ ഉന്നമനത്തിന് നടപ്പാക്കിവരുന്ന ക്ഷേമപദ്ധതികളെ മുൻനിർത്തിയാണ് ഫൗണ്ടേഷൻെറ ജനറൽ സെക്രട്ടറിയായ സിദ്ദീഖ് ഹസനെ പുരസ്കാരത്തിന് തെരഞ്ഞെടുത്തത്.<ref>http://www.madhyamam.com/archives/news/351582/150427{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==വിവർത്തന കൃതികൾ== *പ്രവാചക കഥകൾ *ഇസ്‌ലാം ഇന്നലെ ഇന്ന് നാളെ *തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെട്ട മതം *ഇസ്‌ലാമിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വ്യവസ്ഥ {{commons category|K. A. Siddique Hassan}} ==അവലംബം== {{reflist|1}} [[വർഗ്ഗം:1945-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:മേയ് 5-ന് ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ ഇസ്ലാമിക പണ്ഡിതർ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ ജമാഅത്തെ ഇസ്ലാമി നേതാക്കൾ]] [[വർഗ്ഗം:തൃശ്ശൂർ ജില്ലയിൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ പ്രഭാഷകർ]] [[വർഗ്ഗം:മഹാരാജാസ് കോളേജിലെ അദ്ധ്യാപകർ]] [[വർഗ്ഗം:2021-ൽ മരിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ഏപ്രിൽ 6-ന് മരിച്ചവർ]] bkk4n6umld1hd7az6qhsvozc7nelav2 3 137256 4668363 4667264 2026-09-21T16:09:05Z MediaWiki message delivery 53155 /* Wikidata weekly summary #750 */ പുതിയ ഉപവിഭാഗം 4668363 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="2" style="float: right; margin:1px;border: thin solid red; width: 160px; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ colspan="2" style="margin-left: inherit; background:red; color:#ffffff;text-align:center;"| '''ഞാനുമായുള്ള പഴയ സം‌വാദങ്ങൾ ഇവിടെ കാണാം''' |- !align="center"|[[Image:Vista-file-manager.png|50px|സംവാദ നിലവറ]]<br/> |- | [[ഉപയോക്താവിന്റെ_സംവാദം:Ranjithsiji/നിലവറ_1|'''1''']] [[ഉപയോക്താവിന്റെ_സംവാദം:Ranjithsiji/നിലവറ_2|'''2''']] [[ഉപയോക്താവിന്റെ_സംവാദം:Ranjithsiji/നിലവറ_3|'''3''']] [[ഉപയോക്താവിന്റെ_സംവാദം:Ranjithsiji/നിലവറ_4|'''4''']] [[ഉപയോക്താവിന്റെ_സംവാദം:Ranjithsiji/നിലവറ_5|'''5''']] [[ഉപയോക്താവിന്റെ_സംവാദം:Ranjithsiji/നിലവറ_6|'''6''']] [[ഉപയോക്താവിന്റെ_സംവാദം:Ranjithsiji/നിലവറ_7|'''7''']] [[ഉപയോക്താവിന്റെ_സംവാദം:Ranjithsiji/നിലവറ_8|'''8''']] [[ഉപയോക്താവിന്റെ_സംവാദം:Ranjithsiji/നിലവറ_9|'''9''']] |} 0_0 == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) on 18:30, 11 ഏപ്രിൽ 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Gnoeee@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #727 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-04-13. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#726]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Open request for adminship: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Administrator/ZI_Jony_2|ZI Jony (2)]] - RfP scheduled to end after 17 April 2026 13:09 (UTC) * New requests for permissions/Bot: ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/NirmosBot_3|Nirmos Bot 3]] - Task(s): Turn one or more consecutive hard (non-breaking) spaces into one regular space in Swedish descriptions. ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/Alex_NB_OT|Alex NB OT]] - Task(s): Correction of incorrectly specified links to population data sources containing wikitext artifacts with categories, which leads to incorrect categorization of articles. ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/Alex_NB_OT_2|Alex NB OT 2]] - Task(s): Extract KCI article ID from [[d:Property:P953|P953]] and add it to [[d:Property:P14184|P14184]]. ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/ReNeuralAgent|ReNeuralAgent]] - Task(s): (1) add descriptions, (2) Latvian labels/descriptions, (3) 'retrieved from' and 'source URL' to unreferenced Statements, (4) missing aliases from external Identifier sources, (5) Geo coordinates, (6) external identifiers, (7) Population numbers, (8) remove 'dead sitelinks', (9) constraint violations. * Open request for comment: [[d:Wikidata:Requests_for_comment/Mass-editing_policy|Mass-editing policy]] is still open and requires your input. ''' Events ''' * Past: Missed the second quarter Wikidata+Wikibase office hour? You can catch up by reading the session transcript here: [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events/Telegram office hour 2026-04-08|2026-04-08 (Q2 2026)]] * Current: (Spanish) [[d:Event:Dominio_Público_en_América_Latina_2026|Public Domain in Latin America 2026]] - 1st edition of the campaign to improve public domain data for Latin America is running until 15 June. * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** Next Linked Data for Libraries [[d:Wikidata:WikiProject LD4 Wikidata Affinity Group|LD4 Wikidata Affinity Group]] session 14 April, 2026: We have our next LD4 Wikidata Affinity Group Session on Tuesday, April 14, 2026 9am PT / 12pm ET / 16:00 UTC / 6pm CEST (Time zone converter). QuickStatements is one of the most widely used tools in Wikidata, enabling users to upload and edit large volumes of structured data efficiently. Originally developed by Magnus Manske, the tool has become essential for institutions, researchers, and volunteers working with open data. The new QuickStatements 3.0, developed by Wikimedia Brasil with support from Wikimedia Deutschland, introduces a modernized interface, improved performance, and new features shaped by community input, making it easier than ever to contribute high-quality data to the Wikimedia ecosystem. Event page: [[d:Wikidata:WikiProject LD4 Wikidata Affinity Group/Project Series/QuickStatements3|https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:WikiProject_LD4_Wikidata_Affinity_Group/Project_Series/QuickStatements3]] **[https://artandfeminism.org/panel/community-hours-af-wikidata-modules/ Art+Feminism is hosting a Community Hours session on April 17 to introduce their new Wikidata modules — don’t miss it!] ** [https://www.digis-berlin.de/workshop-wikidata-fuer-die-sammlungserschliessung-am-20-04/ digiS Workshop „Wikidata für die Sammlungserschließung“ am 20.04.] - (German), registration closes 16.04, takes place online (10:00 – 11:30 CEST), room link after registration. ** [https://events.ucf.edu/event/4102698/open-scholarly-profiles-with-wikidata Open Scholarly Profiles with Wikidata] - Wednesday, April 22, 2026 1300 - 1430 EDT (1700 - 1830 UTC). This is an onsite event at University of Central Florida. ** [[w:ig:Event:Visibility_of_Communities_in_Nigeria_2.0|Visibility of Communities in Nigeria 2.0]]: 17.04 - 25.04, (please register on the link). Help enrich Wikidata with cultural preservation, tourism and inclusive development data for items on South Nigerian communities. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: (Spanish) [[wmes:conectando-a-los-autores-y-autoras-del-patrimonio-documental-vasco-en-wikipedia-y-wikidata|Connecting: Basque documentary heritage on Wikipedia and Wikidata]] - a program to make Basque heritage data more visible, with events scheduled through April - June. * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=TiyhYerswVU Live Wikidata Editing #120] with Jan Ainali and Abbe98 ** [https://www.youtube.com/watch?v=gVUDn1E-yJU Can AI Replace Wikipedia? Jonathan Fraine & Raja Amelung Explain Why It Cannot] - Wikimedia Deutschland's Jonathan and Raja discuss why human knowledge and contribution to Wikipedia and Wikidata will always be important. ** [https://www.youtube.com/watch?v=tEzUqaorHtg Interfacing with Wikidata for fun and profit] - Yaron Koren ** [https://drive.google.com/file/d/1qwwpxtdGAG7oYKwlp2ykhyZIgrMYvUgt/view Introduction to Lexicographical data] - By Chinonso Chidi ** [https://m.youtube.com/watch?v=TmMC8L89hOs&pp=iggCQAE%3D WMUK Wikidata Training (1/2) - Why & how to add data to Wikidata] - a beginner-friendly introduction to Wikidata editing hosted by Dr. Martin Poulter. ** [https://m.youtube.com/watch?v=acjchSUjq48&pp=iggCQAE%3D WMUK Wikidata training (2/2) - Make your first Wikidata query using SPARQL] - How to query Wikidata's vast store of knowledge using SPARQL. ** [https://m.youtube.com/watch?v=5WTkl4dXCKA&pp=iggCQAE%3D Wikidata and personal pronouns (P6553) by Clair Kronk and Crystal Yragui] - part of the [[m:Event:Queering_Wikipedia_Conference_2025|Queering Wikipedia Conference (2025)]] ** (Spanish) [https://www.youtube.com/watch?v=KoSszuyG8tI Queering the public domain using Wikidata and Wikipedia] - with [[m:User:Hiperterminal|User:Hiperterminal]]. ** (Spanish) [https://www.youtube.com/watch?v=jRj3cXRn1uk Taller de OpenRefine por David Ramírez-Ordóñez] ([[m:User:Hiperterminal|User:Hiperterminal]]) - a workshop on OpenRefine with a geder perspective. ** [https://www.youtube.com/watch?v=31VQumm49yM Introducing lgbtDB: A Collaborative Queer Resource and Pilot Data Area] by Clair Kronk. ''' Tool of the week ''' * [https://humansmap.com/ HumansMap] - a connection-visualiser and explorer app for 3 million notable humans, all data sourced from Wikidata. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Call for tool builders: EntitySchemas listening tour: The Wikidata team wants your feedback on EntitySchemas to improve data quality and discoverability. Share your experiences, pain points, and needs via the [[d:Wikidata_talk:Schemas#EntitySchemas_listening_tour_(feedback_round_2)|project talk page]] or this short [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeF1snQbKid7WaurWtEyrYPJ31M9vN8cKl4EocOnwNCvMsZqw/viewform?usp=header Google form] (including option for a 30-min video call). ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14272|ConLang Code Registry code]] (<nowiki>3-letter identifier for language defined in the ConLang Code Registry, using codes reserved for private use in ISO 639-3</nowiki>) **[[:d:Property:P14280|‎official roster page]] (<nowiki>URL of a team's official page about this player</nowiki>) **[[:d:Property:P14299|‎value type of this mathematical property]] (<nowiki>type of the value of this mathematical property when applied to this object or this type of objects</nowiki>) **[[:d:Property:P14300|‎Usenet newsgroup]] (<nowiki>Usenet newsgroup associated with the item</nowiki>) **[[:d:Property:P14317|hardware is incompatible with]] (<nowiki>significant elements with which a computer hardware or electronic device is incompatible and which indicates a significant property of this hardware.</nowiki>) **[[:d:Property:P14319|Peh-oe-ji]] (<nowiki>writing system for Taiwanese Hokkien (Q36778) or other Southern Min (Q36495) language varieties in Fujian and South East Asia.</nowiki>) **[[:d:Property:P14332|‎heir apparent]] (<nowiki>person designated to take on royal position after death of subject</nowiki>) **[[:d:Property:P14341|thumbtime]] (<nowiki>time for video thumbnail in seconds</nowiki>) * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14263|Algeria Press Service tag ID (English)]], [[:d:Property:P14264|Algeria Press Service tag ID (French)]], [[:d:Property:P14265|‎BERON lexeme ID]], [[:d:Property:P14266|‎Brussels BeStAddress street ID]], [[:d:Property:P14267|‎Brussels BeStAddress address ID]], [[:d:Property:P14268|‎Atlas of Endangered Alphabets ID]], [[:d:Property:P14269|Anarâš aavis topic ID]], [[:d:Property:P14270|Wikiparfum perfume ingredient ID]], [[:d:Property:P14271|TMDB award ID]], [[:d:Property:P14273|Open Library Collection]], [[:d:Property:P14274|‎Ohio University ArchiveSpace subject ID]], [[:d:Property:P14275|VAi Archiefhub agent ID]], [[:d:Property:P14276|‎PBA.com player ID]], [[:d:Property:P14277|‎IRIS UNIL author ID]], [[:d:Property:P14278|IPRESS ID]], [[:d:Property:P14279|GEMI Number]], [[:d:Property:P14281|‎StandardsMap ID]], [[:d:Property:P14282|‎Japanese Location Database ID]], [[:d:Property:P14283|‎IRDI]], [[:d:Property:P14284|‎Wendingen object ID]], [[:d:Property:P14285|‎Wendingen person ID]], [[:d:Property:P14286|Oricon News ID]], [[:d:Property:P14287|‎JMRC person id (en)]], [[:d:Property:P14288|Rappels person ID]], [[:d:Property:P14289|KCI journal ID]], [[:d:Property:P14290|KCI publisher ID]], [[:d:Property:P14291|BIORAB-Kaiserreich ID]], [[:d:Property:P14292|BIORAB–WEIMAR ID]], [[:d:Property:P14293|‎Mainline Station Heritage Artefacts Collection ID]], [[:d:Property:P14294|Göteborgsalliansen player ID]], [[:d:Property:P14295|‎Fungal Names taxon ID]], [[:d:Property:P14296|‎Dicionário Biográfico de Cientistas, Engenheiros e Médicos em Portugal ID]], [[:d:Property:P14297|‎Brewver beer ID]], [[:d:Property:P14298|Central Registration Number (Indonesian police)]], [[:d:Property:P14301|‎UEA catalogue ID]], [[:d:Property:P14302|‎lit.link ID]], [[:d:Property:P14303|kulturbase.no ID]], [[:d:Property:P14304|KuLaDig-ID]], [[:d:Property:P14310|Topplista artist ID]], [[:d:Property:P14311|TV Drama Database program ID]], [[:d:Property:P14315|‎Thyssen-Bornemisza work ID]], [[:d:Property:P14316|‎Swedish National Archives ID]], [[:d:Property:P14318|Perfumery Glossary ingredient ID]], [[:d:Property:P14320|‎PeeringDB facility ID]], [[:d:Property:P14321|‎Nişanyan Adlar ID]], [[:d:Property:P14322|National Theatre in Prague performance ID]], [[:d:Property:P14323|National Theatre in Prague artist ID]], [[:d:Property:P14324|‎JVID performer ID]], [[:d:Property:P14325|CICAP Encyclopedia ID]], [[:d:Property:P14326|‎MJ character glyph name]], [[:d:Property:P14327|member of the Azorean parliament ID]], [[:d:Property:P14328|Master Ideographs Seeker character ID]], [[:d:Property:P14329|‎London Book Trades ID]], [[:d:Property:P14330|‎Kloekecode]], [[:d:Property:P14331|ID Prix de Lausanne]], [[:d:Property:P14333|‎GDUNO ID]], [[:d:Property:P14334|‎fotbolltransfers.com ID]], [[:d:Property:P14335|Foot Résultats player ID]], [[:d:Property:P14336|‎Dictionary of Unitarian & Universalist Biography ID]], [[:d:Property:P14337|‎DBNL country ID]], [[:d:Property:P14338|‎CROWCASS file number]], [[:d:Property:P14339|‎European Dictionary Portal ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/OpenType script tag|OpenType script tag]] (<nowiki>identifier for a script in OpenType</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/OpenType language system tag|OpenType language system tag]] (<nowiki>identifier for a language (system) in OpenType</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/tattoos|tattoos]] (<nowiki>anatomical location of a tattoo that this person or character have</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/organization in cooperation with ISO ID|organization in cooperation with ISO ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/EDAM Ontology ID|EDAM Ontology ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FISH Evidence Thesaurus Identifier|FISH Evidence Thesaurus Identifier]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FISH Thesaurus of Monument Types ID|FISH Thesaurus of Monument Types ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ScriptSource script ID|ScriptSource script ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ScriptSource language code|ScriptSource language code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Extended Defence of Britain Database ID|Extended Defence of Britain Database ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Max username|Max username]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BE-monumen ID|BE-monumen ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: ** [https://w.wiki/LAbm List of sitelinked small items to a single Wiki] ([https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Wikidata:Request_a_query&oldid=2480451843 source]) - example wiki: Maori Wikipedia ** [https://w.wiki/FYno People who have herbarium specimens in Herbarium Dresdense (on a timeline)] ([[d:Wikidata:WikiProject_Collectors_affiliated_with_the_Herbarium_Dresdense_(DR)|source]]) * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: [[d:Wikidata:WikiProject_Collectors_affiliated_with_the_Herbarium_Dresdense_(DR)|Collectors affiliated with the Herbarium Dresdense (DR)]] * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_LD4_Wikidata_Affinity_Group/Project_Series/QuickStatements3|LD4 Wikidata Affinity Group/QuickStatements3]] - don't forget to add yourself to the participants section if you plan to attend the 14.04 Zoom call. ** [[d:Wikidata:WikiProject_Temples_in_Roman_Britain/Data_Model|Temples in Roman Britain/Data Model]] subpage was added. ** [[d:Wikidata:WikiProject_Library_and_Information_Science|Library and Information Science]] added subpages: [[d:Wikidata:WikiProject_Library_and_Information_Science/dashboard_of_librarians|Librarians dashboard]], [[d:Wikidata:WikiProject_Library_and_Information_Science/dashboard_of_indexers|Indexers dashboard]] * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Special:ShortPages|Short Pages]] - A list of pages (mostly Items) that are very small, often appear completely blank. A review to judge whether they are suitable for deletion, victims of vandalism or require merging or expanding may be appropriate. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q804859|Baldur's gate II: Shadows of Amn]] - an isometric CRPG created with the Infinity engine, adapting the Advanced Dungeons and Dragons 2nd edition ruleset. * [[d:Wikidata:Showcase lexemes|Showcase Lexemes]]: [[d:Lexeme:L1250690|spegnere]] (Italian verb) to turn off, switch off, extinguish. ''' Development ''' * The Wikibase Reuse Team is working on ensuring [https://phabricator.wikimedia.org/T413655 language fallback works on the GraphQL] labels of linked entities functionality and [https://phabricator.wikimedia.org/T421994 improving the technical infrastructure behind wbsearchentities]. * Wikidata integration in the other Wikimedia projects: is working on [https://phabricator.wikimedia.org/T422564 introducing metrics] that help observe the impact of Recent Change related work. Work continues on improving the Diff ([https://phabricator.wikimedia.org/T419244 T419244], [https://phabricator.wikimedia.org/T419823 T419823]) [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/United Nations|United Nations]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 14:40, 13 ഏപ്രിൽ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30379279 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #728 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-04-20. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#727]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Open request for adminship: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Administrator/Yamato Shiya|Yamato Shiya]] - RfP scheduled to end after 26 April 2026 11:10 (UTC) * Closed request for adminship: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Administrator/ZI Jony 2|ZI Jony 2]] - Closed as successful ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** OpenStreetMap X Wikidata Meetup #88 May 11 Time: 19:30-21:00 UTC+8 at [[d:Q61752245| Mozilla Community Space Taipei (Q61752245)]]. ** Wikidata turns 14 this October, and it’s time to start thinking about birthday celebrations🥳. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/thread/O6V5RI7VMZCQGFTJZNNFOYZPJ6OPPK2R/ See the various ways in which you can participate]. ** [https://events.ucf.edu/event/4102698/open-scholarly-profiles-with-wikidata Open Scholarly Profiles with Wikidata] - April 22, 2026 1300 - 1430 EDT (1700 - 1830 UTC). This is an onsite event at University of Central Florida and requires registration (see link). ** [https://www.instagram.com/p/DXNPK8jkl7p University of Central Illinois - How does data power Wikipedia and Wikidata?] Discover how your data skills can make an impact. Join the two onsite sessions (April 21, follow the link for registration details). '''Module 1''' - GLAM Wiki and the Wikimedia Ecosystem: Commons and Structured Data: 0930 - 1130 CDT - An overview of GLAM-Wiki (Galleries, Libraries, Archives and Museums). '''Module 2''' - Wikidata: Editing, Querying, Citations and GIS Applications, 1300 - 1500 CDT ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [[DiffBlog:2026/04/14/women-in-photography-wikidata-workshop-with-lightbox-library|Women in Photography – Wikidata Workshop with LightBox Photo Library]] - to address the underrepresentation of women photographers in the Wikimedia Projects, this workshop brought tech reporters, librarians, researchers and photography enthusiasts to understand how Wikidata can unlock data silos and connect different projects (in the Wikiverse and external) to make data on women photographers more searchable. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/04/14/her-heritage-wiki-challenge-artfeminism-in-ghana-month/ Her Heritage Wiki Challenge: Art+Feminism in Ghana Month] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/03/18/no-signal-no-problem-building-the-dagbanli-dictionary-for-offline-use/ No Signal? No Problem: Building the Dagbanli Dictionary for Offline Use], by Mohammed Sadat Abdulai and Mohammed Awal Alhassan * Papers: [https://link.springer.com/article/10.1007/s11192-026-05621-1 Optimising university web visibility: strategies using Wikidata identifiers and statements in Webometrics rankings] By Backory et al., (2026), this study analyses Webometrics rankings of universities, applying clustering algorithms (K-means, hierarchical clustering, fuzzy C-means, GMM, and DBSCAN) to identify which identifiers and statements the top-ranked institutions have in common on their Wikidata entities. * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=Q8qG2QxqsQE OKI Internship 2026 - Wikidata & Screening Test Preparation] - Part of the Open Knowledge Initiative, hosted by Ankit V & Kasyap P. ** [https://www.youtube.com/watch?v=GnOHrG_nVvY Charted Roots - Genealogy and worldbuilding in Obsidian] - includes an example of linking to Wikidata to quickly add location data to your visualised family history. ''' Tool of the week ''' * [https://hay.toolforge.org/depictor/index.php Depictor] by Hay Kranen is a tool that add structured data statements to Wikimedia Commons using a game-like interface ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [https://librarycarpentry.github.io/lc-wikidata/01-introduction.html What is Wikidata? - Library Carpentry] is part of ''The Carpentries'', a registered non-profit teaching foundational coding and data science skills. They recently updated their introductory course to Wikidata and knowledge graph concepts. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14344|‎ocremix.org game ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/especially|especially]] (<nowiki>qualifier for statements to refine a value that applies more generally, but applies especially to a more specific value; a more specific qualifier than "including" (P1012)</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/independent of theory|independent of theory]] (<nowiki>theory that proves neither this proposition nor its negation</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/EPBC conservation status|EPBC conservation status]] (<nowiki>the conservation status from the Australian Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 assigned by the Australian Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/part of discography|part of discography]] (<nowiki>discography that this musical release is a part of</nowiki>) *New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/Thai Government Agency GFMIS Code|Thai Government Agency GFMIS Code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Conlang Database ID|Conlang Database ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Plataforma Acácia|Plataforma Acácia]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Observatório Terras Quilombolas|Observatório Terras Quilombolas]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LMTA folkloro archyvo ID|LMTA folkloro archyvo ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kulturdenkmal-ID Rheinland-Pfalz|Kulturdenkmal-ID Rheinland-Pfalz]], [[:d:Wikidata:Property proposal/UNDRR-ISC Hazard Information Profile ID|UNDRR-ISC Hazard Information Profile ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Код Вестра|Код Вестра]], [[:d:Wikidata:Property proposal/19star performer ID|19star performer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/EM-DAT disaster number|EM-DAT disaster number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ColBase ID|ColBase ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BIOSOP ID|BIOSOP ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BIOKAND ID|BIOKAND ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://query-chest.toolforge.org/redirect/0000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000002BJC71J4LUqy0w0MAAygQUkoMc46KQ2QeA28GuQ6saU Depthness of subway stations in meters] (by [[User:Bouzinac|Bouzinac]]) * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/children_of_unborn_parents|Children of unborn parents]], this list shows the child entity's birth date predates the parent entity's birth date: good candidates to check if the birth and relationship statements need correcting. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q41178|Haïlé Sélassié Ier]] - Emperor of Ethiopia from 1930 to 1974 * [[d:Wikidata:Showcase lexemes|Showcase Lexemes]]: [[d:Lexeme:L9704|slide (L9704)]] - English noun (slaɪd) meaning "a photographic transparency", "a playground or gym apparatus", or "a mass movement of earth or snow" ''' Development ''' * The Wikibase Reuse team continued their work on ensuring [https://phabricator.wikimedia.org/T413655 language fallback works for labels of linked entities in GraphQL] and on [https://phabricator.wikimedia.org/T421994 refactoring wbsearchentities] * The Wikidata team worked on explored how to reduce load for low data users [https://phabricator.wikimedia.org/T400325 T400325], fixed some bugs on the new mobile editing on Items [https://phabricator.wikimedia.org/T418110 T418110], [https://phabricator.wikimedia.org/T414454 T414454] and improved some error messages [https://phabricator.wikimedia.org/T417797 T417797], [https://phabricator.wikimedia.org/T412145 T412145] * In the WIT team, engineering continued working on the [https://phabricator.wikimedia.org/T419823 LilDiffCheck prototype] [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/South_Korea|South Korea]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:04, 20 ഏപ്രിൽ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30424079 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == ഞാൻ ഉണ്ടാക്കിയ താൾ മായുന്നു പക്ഷേ മായ്ക്കൽ താളിൽ കാണുന്നില്ല == എന്തുകൊണ്ട് അങ്ങനെ മിണ്ടാപ്രാണി എന്ന നാൾ ഇന്നലെ സൃഷ്ടിച്ചു ഇന്ന് മാഞ്ഞു [[ഉപയോക്താവ്:Sreehari lijinas|Sreehari lijinas]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Sreehari lijinas|സംവാദം]]) 08:20, 22 ഏപ്രിൽ 2026 (UTC) :@[[ഉപയോക്താവ്:Sreehari lijinas|Sreehari lijinas]] [[കരട്:മിണ്ടാപ്രാണി]] എന്നാക്കിമാറ്റുകയാണ് ചെയ്തത്. ലേഖനത്തിൽ ആവശ്യത്തിന് വിവിരങ്ങളില്ല, അവലംബമില്ല, ലേഖനം വിക്കിശൈലിയിലല്ല എഴുതിയിരിക്കുന്നത് എന്നിങ്ങനെ ഒന്നിലധികം പ്രശ്നമുണ്ട്. അവയെല്ലാം പരിഹരിച്ച് മതിയായ അവലംബങ്ങളും വിവിരങ്ങളും ചേർത്ത് ലേഖനം നന്നാക്കുക. അതിനുശേഷം പുനസ്ഥാപിക്കുന്നതാണ്. കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾക്ക് [[വിക്കിപീഡിയ:കരട്]] കാണുക [[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 09:41, 22 ഏപ്രിൽ 2026 (UTC) ::ശരി [[ഉപയോക്താവ്:Sreehari lijinas|Sreehari lijinas]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Sreehari lijinas|സംവാദം]]) 13:05, 27 ഏപ്രിൽ 2026 (UTC) == Wikidata weekly summary #729 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-04-27. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#728]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Closed request for adminship: '''[[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Administrator/Yamato_Shiya|Yamato Shiya]]''' - Congratulations to our newest Admin! * New requests for permissions/Bot: '''[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/Chamiln17@FineWiki|Chamiln17@FineWiki]]''' - '''Task/s:''' Read-only Wikidata entity cache build for an academic temporal language model dataset. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: Next [[Wikidata:WikiProject LD4 Wikidata Affinity Group|LD4 Wikidata Affinity Group]] session — 28 April 2026 at 9am PT / 12pm ET / 16:00 UTC / 6pm CEST. This session covers QuickStatements 3.0, the updated batch-editing tool for Wikidata, redeveloped by Wikimedia Brasil with support from Wikimedia Deutschland, featuring a modern interface and improved performance. Watch the previous session recording: [https://www.youtube.com/watch?v=zkd_W_K2CEQ on youtube]. More details: [[Wikidata:WikiProject LD4 Wikidata Affinity Group/Project Series/QuickStatements3 | QuickStatements3]] ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://diff.wikimedia.org/2026/04/10/the-gballi-browser-designing-for-the-dagbanli-alphabet/ The Gballi Browser: Designing for the Dagbanli Alphabet], by Mohammed Sadat Abdulai and Mohammed Awal Alhassan ** [[DiffBlog:2026/04/21/building-visibility-for-african-women-on-wikimedia-the-empowerher-fellowship|Building Visibility for African Women on Wikimedia: The EmpowerHer Fellowship]] by Andikan Efiok Eduok. * Papers: ** [https://openhumanitiesdata.metajnl.com/articles/10.5334/johd.430 Call for Edits Nearby: Open Archives Metadata from Saxony] by J. Bemme & M. Munke (2026), latest paper in the Journal of Open Humanities Data series. ** (Deutsch) [PDF] [https://arthist.net/reviews/52225/view=pdf Art History Loves Wiki 2026 | digital/local.collection loves wiki] - report from ArtHist.net on the recent 3rd edition of the conference, held at the Museum Schnütgen, Köln, from 27 – 29 March. * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=7GAI0MXlYBE Live Wikidata Editing, #121] with Jan Ainali and Abbe98. ** (Español) [https://www.youtube.com/watch?v=Ci-TFUyvnAU Build with Wikimedia open data: APIs, SPARQL and visualization] with Carla Toro Fernández, Director Technology WM Chile. ** [https://www.youtube.com/watch?v=1mehivb26qI Every Airport Ever Built (1909-2024)] - an animated map showing where and when airports were built. Powered by Wikidata and OurAirports. ** (Catalan) [https://www.youtube.com/watch?v=1xFbsSRMncs Barcelona Free Software: How to use Wikidata to make public domain digital works visible?], [[d:User:Hiperterminal|User:Hiperterminal]] presents Paulina, discusses the work done in digitising collections and how to make public domain works visible. * Notebooks: [https://observablehq.com/@pac02/does-the-country-of-birth-affect-the-likelihood-of Does the country of birth affect the likelihood of having a Wikipedia biography?] by [[User:PAC2]] ''' Tools of the week ''' * [https://app.wikitime.live/ The Human History Atlas (WikiTime)], a browser-based atlas that uses Wikidata and Wikipedia-sourced data to construct timelines and allows exploration of significant historical events. * [https://olympians.toolforge.org/athletes Wikilympians], a real-time list of all 153,412 known Olympic competitors with Wikidata and Wikipedia coverage statistics ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Wikibase Suite 7.0 and Wikibase Suite Deploy 7.0.0 have been launched! It brings Wikibase closer to feature parity with Wikidata. Here's what's in the latest release: ** [[mw:Extension:Echo|Echo Extension]]: User activity alerts and notifications. ** [[mw:Extension:DiscussionTools|Discussion Tools Extension]]: Set of tools to enhance discussion pages. ** [[mw:Trust_and_Safety_Product/Temporary_Accounts|Temporary Accounts]]: The support for temporary accounts without IP address exposure has been added. It will, however, remain disabled by default, in line with Wikibase Cloud. ** Grouped External Identifiers (https://phabricator.wikimedia.org/T310898): External identifiers are now grouped on entity pages for better readability. ** “Mul” (multi-language) support: Adds support for multi-language values. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14345|perspective]] (<nowiki>point of view for an image of an object, for example an anatomical structure (ventral, dorsal, frontal)</nowiki>) **[[:d:Property:P14347|Bavarian natural monuments ID]] (<nowiki>identifier for natural monuments in Bavaria (Germany), issued by the Bayerisches Landesamt für Umwelt</nowiki>) **[[:d:Property:P14351|‎audio version of text]] (<nowiki>The audio version of a text (e.g. book). Not the audio version of the Wikipedia article about the text (e.g. book).</nowiki>) **[[:d:Property:P14359|‎motive]] (<nowiki>verified reasoning behind an action</nowiki>) **[[:d:Property:P14360|‎award category or rank]] (<nowiki>(qualifier of P166) specific category or rank of an award received, for awards with more than one category or rank</nowiki>) * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14346|‎BE-monumen ID]], [[:d:Property:P14348|Team Norway athlete ID]], [[:d:Property:P14349|‎Kantonsspital St.Gallen author ID]], [[:d:Property:P14350|‎Consumer Rights Wiki article ID]], [[:d:Property:P14353|Central Registration Number (Indonesia Military)]], [[:d:Property:P14354|‎Conlang Database ID]], [[:d:Property:P14355|EM-DAT disaster number]], [[:d:Property:P14356|UNDRR-ISC Hazard Information Profile ID]], [[:d:Property:P14357|‎EDAM Ontology ID]], [[:d:Property:P14358|‎Turkey province ID]], [[:d:Property:P14361|Kvinnehistorie.no topic ID]], [[:d:Property:P14362|CNVD-ID]], [[:d:Property:P14363|GiveSendGo fundraising ID]], [[:d:Property:P14364|radiko person ID]], [[:d:Property:P14365|Wikiparfum brand ID]], [[:d:Property:P14366|‎Turkey district ID]], [[:d:Property:P14367|OSDev article ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/different from property|different from property]] (<nowiki>This property is to be distinguished from the other property</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/SELL rating|SELL rating]] (<nowiki>classification in the Syndicat des éditeurs de logiciels de loisirs rating system</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/time expansion|time expansion]] (<nowiki>factor by which a recording's duration has been extended or compressed relative to the original real-time event, without pitch correction; values greater than 1 indicate time expansion (e.g. 10 = ten times longer than real life, pitch lowered tenfold); values less than 1 indicate time compression (e.g. 0.1 = ten times shorter, pitch raised tenfold); 1 = real-time</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Parental Advisory System rating|Parental Advisory System rating]] (<nowiki>content rating for coin-operated video games</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/CINEFOX film ID (reproposal)|CINEFOX film ID (reproposal)]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CINEFOX parson ID (reproposal)|CINEFOX parson ID (reproposal)]], [[:d:Wikidata:Property proposal/VK video ID|VK video ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brew TV|Brew TV]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CycleBase cyclist ID (new)|CycleBase cyclist ID (new)]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Royal Australian Air Force service number|Royal Australian Air Force service number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Files of the Reich Chancellery ID|Files of the Reich Chancellery ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/MDpD List of treaties/truces in the time] by [[:d:User:Bouzinac | Bouzinac ]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: [[d:Wikidata:WikiProject_Occupations|WikiProject Occupations]] for enriching items [[d:Property:P106|occupation ''<small>(P106)</small>'']], [[d:Q12737077|occupation ''<small>(Q12737077)</small>'']] with data verified from official national occupation classification systems. * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/without_claims_by_site|Without Claims by Site]] - this report will list how many Wikidata Items have 0 Statements, with a linked Wiki Article/page. Click ''reports/all items'' for a per wiki list, and consider expanding. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q845661|Okazaki fragments]] - short DNA sequences synthesized discontinuously during DNA replication * [[d:Wikidata:Showcase lexemes|Showcase Lexemes]]: [[d:Lexeme:L29733|transfer (L29733)]] - English noun/verb (ˈtræns.fɜːr) meaning "to move from one place to another", "a sports team member moving to another team", or "a ticket allowing continuation of a journey" ''' Development ''' * Query Service: It is now possible to download query results in Wikidata Query Service that include coordinates as KML & GPX (GeoJSON has been available since last year). Text from the first column in the results is used as the value for naming POIs. Thanks again to Atom.oil.2 for the patch. ([[phab:T414376]]) * The Wikidata team continued working on a prototype to make WikiProjects more visible ([[phab:T420907]]) and made the new Wikidata mobile UI use auto-resizing text areas instead of single-line text inputs, in order to make longer values easier to edit ([[phab:T414420]]) * The Wikidata Integrations team now has a working prototype of LilDiffCheck, injecting wikidata changes into recent changes only if there was a change on the wikipedia html ([[phab:T421390]]) * Language fallback will be available this week on the labels of linked entities functionality in GraphQL ([[phab:T413655]]) [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/Main dashboard|field of work]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:28, 27 ഏപ്രിൽ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30424079 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 ഏപ്രിൽ 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Keegan (WMF)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Programme submissions open: Language Diversity Conference, Accra 2026 == [[File:Official logo for language diversity conference 03.png|frameless|250px|right]] The '''[[m:Language Diversity Conference|Language Diversity Conference 2026]]''' will take place '''2–4 October 2026 in Accra, Ghana''', under the theme: ''Strengthening Language Communities in the Open Knowledge Movement''. The Programming Team is inviting the following types of session proposals: * '''Lightning talks''' – 10-minute short presentations on any relevant topic * '''Presentations''' – 20–25 minutes (including audience Q&A) * '''Workshops and tutorials''' – 50 or 110-minute interactive sessions (e.g. on Content Translation, Wikidata, or other topics) * '''Panel discussions''' – 50-minute panels; collaborations with others are encouraged Submissions will be evaluated by the Programme Committee based on: * Potential impact and expected outcomes * Relevance to the conference theme or focus areas Sessions may be recorded and made publicly available. If you prefer not to be filmed, you may indicate this during submission. '''→ [https://wikimedia.eventyay.com/wm/langdiv/cfp Submit your proposal on Eventyay]''' For more information, or questions, contact: languagediversitycon{{@}}gmail.com <!-- Message sent by User:~~~~~ on behalf of the Language Diversity Hub --> (This message was sent to [[:ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/LDH&oldid=30405990 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Oscar .@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #730 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-05-04. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#729]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/Chamiln17@FineWiki|Chamiln17@FineWiki]] - Task: This bot performs a read-only cache build for an academic temporal language model dataset. * Other: [[d:Wikidata:WikiProject Ontology/Status of Ontology Classes and Properties|better tools to support constraints implied by properties like disjoint union of]] ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[d:Event:WikiProjects Days 2026|WikiProjects Days 2026]] (online, June 19 to 21). A community gathering focused on making WikiProjects more useful, visible, and alive. [[d:Event talk:WikiProjects Days 2026|Propose a session]] (deadline for proposals: May 26, 2026) or register now. ** [[m:Language_Diversity_Conference/Submissions|Language Diversity Conference]] - Call for Submissions ends 15 May 2026. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/04/29/wikidata-community-summit-2026-coscup-call-for-proposals/ Wikidata Community Summit 2026 @ COSCUP] - Call for Proposals ends May 9, 2026. ** [https://www.laguardia.edu/event/lic-photo-walking-tourwikipedia-workshop/ LIC Photo Walking Tour + Wikipedia & Wikidata Workshop] - May 16, 12:30 - 16:00 EDT (UTC-4). A historical walking tour of Long Island City, New York, concluding with a Wiki-skills workshop at LaGuardia. Registration on the event link. * Ongoing: [[d:Wikidata:Events/Coordinate_Me_2026|COORDINATE ME 2026]] - a Wikidata competition for geolocatable content has just started and ends 31 May 2026. Visit the link for details on how to participate. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://christianmahnke.de/en/post/blog-visualisation/ Visualised Blog metadata through SPARQL queries] - ChristianMahnke blog. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/04/22/mozilla-common-voice-meets-wikidata-how-the-dagbanli-dictionary-got-audio-usage-examples/ Mozilla Common Voice Meets Wikidata (How the Dagbanli Dictionary Got Audio Usage Examples)] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/03/wiki-loves-mother-tongue-2026-in-the-igbo-community/ Wiki Loves Mother Tongue 2026 in the Igbo Community] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/04/eduwiki-workshop-highlights-practical-uses-of-wikimedia-commons-in-education/ EduWiki Workshop Highlights Practical Uses of Wikimedia Commons in Education] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/02/recap-wiki-for-human-rights-lgbtiq-nigeria-february-and-march-training/ Recap: Wiki for Human Rights, LGBTIQ+ Nigeria, February and March Training] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/01/the-new-artfeminisms-wikidata-modules-are-here/ The new Art+Feminism’s Wikidata Modules are here!] * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=9lEyzX98BFE Panel on Wikidata and public domain in Colombia] (Spanish): on April 24th, the National Library of Colombia, The Cultural Network of the Bank of the Republic of Colombia, Wikimedia Colombia and Fundación Conector discussed about digital heritage and Wikidata, its challenges and opportunities for collaboration. ** [https://www.youtube.com/watch?v=qAnnn-Bk7Tk Wikibase - an introduction by Jason Evans] (Open Data Manager, National Library of Wales). Produced by the Wikimedian in Residence channel, University of Edinburgh. ** [https://www.youtube.com/watch?v=OV4aL2PdjIc A uMap based on Wikidata] - a use-case of Holy Wells located in Ireland, associated with female Saints, powered by Wikidata and OpenStreetMap. ** [https://www.youtube.com/watch?v=ViOkEYQLggM Wikifunctions in practice: Reusable Logic for Wikimedia] - Presentation given by Toby Hudson ([[d:User:99of9|User:99of9]]) at the Wikiconference Australia 2026. ** [https://www.youtube.com/watch?v=-qYi3xPtB8I Mentor Me! Session 3A] - This in-person and hands-on session is provided by the Wikimedia Tyap User Group, and continues in the following sessions: [https://www.youtube.com/watch?v=J4b6Y3w4_ME Mentor Me! Session 3B] and [https://www.youtube.com/watch?v=X2QM5RdJhl0 Mentor Me! Session 3C]. Led by Gwakhap D. Anthony, it will cover how to document languages with Wikidata lexemes. * Africa Wiki Women: ** [https://www.youtube.com/watch?v=1mrF98BA1SM Linking images from Commons to Wikidata and Wikipedia] - how images are used across the Projects with examples documenting African Women. ** [https://www.youtube.com/watch?v=fANX6mDde5A Newbies Monthly Meetup for Africa Wiki Women] - further training and introductory skills for Wikidata and how it interacts with the other Wikimedia Projects. ** [https://www.youtube.com/watch?v=yvatmrH1uhQ EditHer Africa Contest (April)] - a beginner-friendly hands-on Wikidata item creation guide and launch of the monthly contest, with a focus on African Women in Works and Leadership. ''' Tool of the week ''' * [https://openhistory.app OpenHistory] – interactive historical atlas of 21k+ Wikidata-sourced historical events, polities, and territories on a timeline+map. SPARQL-driven pipeline, MIT/CC BY-SA. ([https://github.com/kdhillon/openhistory GitHub]) ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [https://wikitrivia.tomjwatson.com/ WikiTrivia] - the webgame about putting historical events in the correct order recently got a huge update, thanks to creator Tom Watson. * [[mw:Wikimedia_APIs/Rate_limits|Wikimedia API's / Rate limits]] - new rate limits are being added for all Wikimedia projects, to ensure sustainable use to the REST an ACTION API's. If you operate a bot and it has recently started producing an error message for producing too many API requests, please consult the linked MediaWiki page and amend your bot as needed. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: [[:d:Property:P14387|‎meta-category for]] (<nowiki>topic or class of items covered by the lowest categories in this meta-category's hierarchy</nowiki>) * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14368|KISTI article ID]], [[:d:Property:P14369|FISH Monument Types Thesaurus ID]], [[:d:Property:P14370|FISH Evidence Thesaurus ID]], [[:d:Property:P14371|Organization in cooperation with ISO ID]], [[:d:Property:P14372|ScriptSource script code]], [[:d:Property:P14373|‎ScriptSource language code]], [[:d:Property:P14374|Tube8 performer ID]], [[:d:Property:P14375|Bundestag Group Minutes ID]], [[:d:Property:P14376|Westra code]], [[:d:Property:P14377|Myrotvorets ID]], [[:d:Property:P14378|‎Irish State Administration Database Unit ID]], [[:d:Property:P14379|Hessische Parlamentarismusgeschichte Abgeordneten-ID]], [[:d:Property:P14380|YouPorn performer ID]], [[:d:Property:P14381|‎GFMIS Agency Code]], [[:d:Property:P14382|‎Royal Australian Air Force service number]], [[:d:Property:P14383|‎Plataforma Acácia ID]], [[:d:Property:P14384|‎Observatório Terras Quilombolas ID]], [[:d:Property:P14385|BIOSOP ID]], [[:d:Property:P14386|BIOKAND ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/(found) liable of|(found) liable of]] (<nowiki>tort or civil wrong a person or organization was found liable of</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/DMCA takedown policy URL|DMCA takedown policy URL]] (<nowiki>DMCA (Digital Millennium Copyright Act) takedown policy or submitting page of this hosting site or UGC (User Generated Content) distributor</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/18 U.S.C. § 2257 policy URL|18 U.S.C. § 2257 policy URL]] (<nowiki>age requirement documentation URL statement of this website or company</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/monolingual text name properties|monolingual text name properties]] (<nowiki>(with an associated language code) name by which a subject is recorded in a database, mentioned as a contributor of a work, or is referred to in a particular context</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/Gidrologicheskaya Izuchennost Code|Gidrologicheskaya Izuchennost Code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/QBWiki article ID|QBWiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Dijital İstanbul ID|Dijital İstanbul ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/NaPTAN stop area code|NaPTAN stop area code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant Cairn d'un éditeur|Identifiant Cairn d'un éditeur]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Darwin Correspondence person ID|Darwin Correspondence person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ACM Digital Library institution ID|ACM Digital Library institution ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/SensCritique person ID|SensCritique person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ National Archives of Japan Digital Archive ID| National Archives of Japan Digital Archive ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/VGs drapsoversikt ID|VGs drapsoversikt ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Semanticscience Integrated Ontology ID|Semanticscience Integrated Ontology ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Senkyo.com|Senkyo.com]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Objectif plumes author pages|Objectif plumes author pages]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Maoyan personage ID|Maoyan personage ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/critify.de publication ID|critify.de publication ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BookNotification author ID|BookNotification author ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/MR9w Script style of manuscript Qur'ans] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Early_Modern_Silesia|Early Modern Silesia]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Tango|Tango]] * WikiProject Highlights: WikiProject Ontology has gathered a [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Ontology_Course/Projects_Offering_2|list of potential projects]] for the second offering of the Wikidata Ontology course, and has published a subpage to discuss the future of [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Status_of_Ontology_Classes_and_Properties|Ontology Classes and Properties]]. * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/unmarked_supercentenarians|Unmarked Supercentenarians]] - this list displays humans who do not have a claim ''supercentenarian (Q1200828)'' (or ''alleged supercentenarian (Q106991708)''), but the difference between their Date of Birth and Date of Death is greater than 110 years. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q174284|Raiders of the Lost Ark]] - a 1981 film directed by Steven Spielberg and starring Harrison Ford, Karen Allen, and John Rhys-Davies. * [[d:Wikidata:Showcase lexemes|Showcase Lexemes]]: [[d:Lexeme:L2205|gje (L2205)]] - Norwegian verb (jeː) meaning "to give", "to perform/hold", or "to diminish in strength" ''' Development ''' * Mobile statement editing: We continued fixing issues uncovered in testing * WikiProjects: We are working on adding links to the sidebar of Items to lead people to the respective WikiProjects for that Item. This way we hope to help people more easily find data modelling documentation as well as other editors interested in the same topic. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 13:51, 4 മേയ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30424079 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #731 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-05-11. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#730]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/AAU_Research_NLP_Bot,_1|AAU Research NLP Bot 1]] - Task(s): Querying Wikidata for entities and relations and paths between them. From 1-hop until 3-hops. * Closed request for permissions/Bot: [[d:User:MarisDreshmanisBot|MarisDreshmanisBot]] (formerly ''ReNeuralAgent Bot'') has been approved after a community intervention, see the discussion [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot#Maris_Dreshmanis_—_ReNeuralAgent|here]]. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** '''[[d:Event:WikiProjects_Days_2026|WikiProjects Days 2026]]''' will take place between '''19 - 21 June'''.<br>WikiProjects are crucial to improving data quality and onboarding newcomers to specific areas of Wikidata. This event is the place for all editors to discover WikiProjects, find ones to join, learn about their modelling practices and how to improve the content and tools of your favourite WikiProjects. '''[[d:Special:RegisterForEvent/3670|Register here]]''' to get any news or updates about this new Wikidata X Days event. The '''Call for Proposals''' is open! If you have an idea for a session, please '''[[d:Event_talk:WikiProjects_Days_2026|submit it here]]''' by '''26 May'''. ** [[d:Event:Wikidata Live Editing 122|Wikidata Live Editing]], 11 May ** [https://ai-bridges.org/2026/02/13/symposium/ AI Bridges Symposium] is taking place at ''Senate House, University of London'' across 28 and 29 May. (Free) Registration for this on-site event closes 21 May. The event will begin with introductions to Wikidata, Wikibase, connecting AI with Wikidata and follow on day 2 bringing the full ecosystem together for dialogue, debate, and collaborative action. * Ongoing: [[d:Wikidata:Events/Coordinate_Me_2026|Coordinate Me 2026]] - edit items with a [[d:Property:P625|P625 ''(coordinate location)'']] from the focus countries and be in the running for a prize. Ends 31 May 2026. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/08/building-wikimedia-tools-in-northern-nigeria-the-arewa-techcom-hackathon/ Building Wikimedia tools in Northern Nigeria: launch of Arewa TechCom through the Arewa Wikimedia Hackathon 2026] ** [https://addshore.com/tag/wikibase-world/ Editing wikibase.world (a MediaWiki site), with Jules (an AI agent)] by Addshore. ** [https://www.linkedin.com/pulse/libraries-ai-infrastructure-african-edition-stuart-michael-edelenbos-bsage/ Libraries as AI Infrastructure: The African Edition] - reflections on overlooked African contributions to linked data and AI infrastructure, highlighting Wikibase-powered projects African Literary Metadata (ALMEDA) and Nigeria’s Semantic Name Authority Recognition (SNAR). By Stuart Michael Edelenbos ** [https://www.tabakalera.eus/en/tabakalera-has-promoted-open-access-cultural-knowledge-linking-medialab-catalogue-wikidata Tabakalera promotes open access to cultural knowledge by linking their medialab catalogue to Wikidata] ** [https://blog.stoa.org/archives/4398 The Stoa: a Review for Digital Classics - report on Linked Pasts 11 - Epigraphic Data in Wikidata, from Ontology to Practice] ** [[Diffblog:technical-tinkering-for-commonsdb-at-the-wikimedia-hackathon/|Technical tinkering for CommonsDB at the WM Hackathon]] by Ainali. ** [https://www.ezrabrand.com/p/introducing-index-historical-jewish-figures Ezra Brand - Introducing a New Index of Biblical, Talmudic, and Medieval Jewish Figures] - Wikidata helps index and categorise Jewish figures into distinct periods. ** (Deutsch) [https://arthist.net/archive/52383 ArtHist: New Art-Historical Resource on the Web] and [https://blog.tib.eu/2026/05/11/eingepraegte-geschichte-das-meistersiegel-wiki-ist-online/ TIB Blog: Embossed story – the Meistersiegel-Wiki is online] are both articles about the new ''Meistersiegel'' Wikibase instance. * Papers: [https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/dco/issue/view/7602 Volume 12,2] of [[:d:Q130266048|Digital Classics Online]] contains many papers regarding the use Wikidata and Wikibase in the field of Classics: ** [https://doi.org/10.11588/dco.2026.12.112296 ''Hypotheseis, a Database of Named Entities Surrounding Greek Rhetorical Exercises''] by [[:d:User:Epìdosis|Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo]] ** [https://doi.org/10.11588/dco.2026.12.112294 ''Altinum: a Wikidata Project for Digital Epigraphy and Prosopography''] by [[:d:User:Anna Clara Maniero Azzolini|Anna Clara Maniero Azzolini]] ** [https://doi.org/10.11588/dco.2026.12.112287 ''The NIKAW Project: An Infrastructure of Texts, Entities and Language Models to Study the Circulation of Knowledge in the Ancient World''] by [[:d:User:Ake1990|Margherita Fantoli]] * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=WGcTriZO6dA OpenDataDEx - Exploring Supreme Court Rulings in Wikidata], for The Knowledge Commons project. Try it out for yourself: [https://opendatadex.com/ Open Data Explorer] ** [https://www.youtube.com/watch?v=hGsdryuQwTI Wikidata: Introduction and Basics] - an introductory session provided by WMUG Uganda. ** (Arabic) [https://www.youtube.com/watch?v=i67lJQfGPFg Introduction to Wikidata] hosted by Michel Bakhni for the channel: ''Wikimedia group for those interested in Islamic civilization'' * Presentations: ** (Deutsch) [[c:File:Wikidata_in_Museen,_Archiven_und_Bibliotheken.pdf|Wikidata in Museums, Archives and Libraries]] ** [[c:File:Wikicite_2025_white_paper_summary.pdf|White Paper (PDF) - Wikidata Days and Wikicite (2025)]] - Open bibliographic metadata in practice, what was learned in Bern and what libraries and the community can do next. ''' Tool of the week ''' * [https://opendatadex.com/ Open Data DEx Explorer] - ''"an interactive graph visualizer of semantic Open Data. Relationships are discovered heuristically and a graph structure created in real time, allowing navigation and insight into raw data without building formal ontologies."''Read more on [https://theknowledgecommons.org/ The Knowledge Commons blog], by Michelle Tomlyn. * [https://gapmap.wiki GapMap.Wiki] - explore knowledge gaps between different language Wikipedia's. GapMap identifies Wikipedia articles that exist in many languages but missing from the target, helping editors prioritize which articles to translate or create. No AI is used, just comparing publicly available databases. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Mobile editors can now edit all datatypes directly in the mobile view. To help improve this new interface, Wikimedia Deutschland is looking for volunteers (especially editors from Right-to-left languages) for UX testing sessions. Participants will be compensated for their time. Sign up [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/bo2e7e2a/apply here] (greatquestion) and learn more on the project page: [[d:Wikidata:Usability and usefulness/Item editing experience/Mobile editing of statements|Mobile editing of statements]] ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14392|‎energy density]] (<nowiki>amount of energy extractable from a substance (e.g. in a combustion engine) per unit of volume or of mass</nowiki>) **[[:d:Property:P14401|‎Parental Advisory System rating]] (<nowiki>content rating for coin-operated video games</nowiki>) * Newest External identifierss: [[:d:Property:P14388|Cyprus company ID]], [[:d:Property:P14389|‎DBNL title ID]], [[:d:Property:P14390|ShotOnWhat film ID]], [[:d:Property:P14391|‎Shinmei database ID]], [[:d:Property:P14394|‎ColBase ID]], [[:d:Property:P14395|Lubimyczytać version/edition ID]], [[:d:Property:P14396|Files of the Reich Chancellery ID]], [[:d:Property:P14397|‎Darwin Correspondence person ID]], [[:d:Property:P14399|‎Gidrologicheskaya Izuchennost Code]], [[:d:Property:P14403|‎Brew TV movie ID]], [[:d:Property:P14404|National Archives of Japan Digital Archive ID]], [[:d:Property:P14405|PlayStation Trophies trophy ID]], [[:d:Property:P14406|Tax Identification Number (Spain)]], [[:d:Property:P14407|‎19star actor ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/concentration camp prisoner number|concentration camp prisoner number]] (<nowiki>registration or prisoner number assigned to a person in camps operated under Nazi persecution between 1933 and 1945</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/ID für Kulturdenkmale in Lübeck|ID für Kulturdenkmale in Lübeck]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Datenbank-ID für Kulturdenkmale in Lübeck|Datenbank-ID für Kulturdenkmale in Lübeck]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Prime Video URL ID|Prime Video URL ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Prime Video GTI|Prime Video GTI]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Portable Antiquities Scheme record ID|Portable Antiquities Scheme record ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un(e) éditeurice dans le DEF19 2.0|Identifiant d'un(e) éditeurice dans le DEF19 2.0]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Apple TV parson ID|Apple TV parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CINEMATODAY film ID|CINEMATODAY film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Verfassungsblog author ID|Verfassungsblog author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Blätter author ID|Blätter author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/EGAFD film ID|EGAFD film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Museum of Canadian Music artist ID|Museum of Canadian Music artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Museum of Canadian Music work ID|Museum of Canadian Music work ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BGAFD film ID|BGAFD film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Movielens ID|Movielens ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Instrumentalistinnen-Lexikon ID|Instrumentalistinnen-Lexikon ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/parliament.scot member ID|parliament.scot member ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Space/Queries#Astronauts_members_of_space_missions|Astronauts members of Space Missions]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Horse_racing/Queries#All_horses|All Horses in Wikidata]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Horse racing|Project Horse Racing]] : On topics relating to horse racing. ** [[d:Wikidata:WikiProject_William_%26_Mary_Law_School_EMCO|Project William & May Law School EMCO]] - to create and enhance entities for persons and corporate bodies related to the law school, for use in the library's metadata and archival work. * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Part_2:_How_to_use_QuickStatements_3.0_to_upload_data_to_Wikidata_for_Govdirectory|Project GovDirectory: How to use QuickStatements 3.0 to add data to GovDir]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Ontology_Course/Projects_Offering_2/Modelling_Dictionary_Usage_Labels_in_Wikidata|Ontology Course: Projects Offering 2]] - Modelling Dictionary Usage Labels in Wikidata, Roots and Rhythms: Modelling music as cultural heritage. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q208108|Catch Me If You Can]] - a 2002 film by Steven Spielberg starring Leonardo DiCaprio and Tom Hanks. A dramatic re-telling of the life and exploits of serial confidence man Frank Abegnale Jr., ironically the events of the film were later found to be mostly fabricated. ''' Development ''' * Mobile statement editing: We are continuing to improve the UX and fix issues uncovered in testing * Making WikiProjects more visible: We are working on adding links to the sidebar menu of Items to make it easier for people to find the WikiProject(s) associated with an Item, find like-minded people and learn about data modelling conventions etc in that particular area * Query Service: The service is being hit quite heavily and the Wikidata Platform team is working on blocking scrapers and misbehaving tools * Wikidata integration in the other Wikimedia projects: We are continuing our experiment to further reduce the amount of Wikidata changes that show up on Recent changes and Watchlist but don't actually change the article. Specifically we are looking at checking if there is any difference in the rendered article before and after the change coming from Wikidata [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory|public universities]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:21, 11 മേയ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30513889 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #732 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-05-18. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#731]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/PatsaBot 1|PatsaBot 1]] - '''Task/s:''' Add sitelink from [[Special:PrefixIndex/Template:Taxonomy/|Template:Taxonomy/*]] on thwiki to same entry from enwiki and update Thai description from generic template format to "แม่แบบอนุกรมวิธาน" (taxonomy template). **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/MarisDreshmanisBot 2|MarisDreshmanisBot 2]] - '''Task/s:''' Create occupation Q-items and add native-language labels on existing occupation Q-items from 33 state-issued national occupation classifiers (165 national registries, 154 countries, ~30,000 new Q-items, ~120,000 native labels across 53 languages). **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/ias-kbase|ias-kbase]] - '''Task/s:''' Read-only bulk entity lookups for an internal knowledge graph project. Fetches labels, claims, and sitelinks from Wikidata and intro-paragraph extracts from English Wikipedia. No writes. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** Reminder: Propose a session for [[d:Event:WikiProjects_Days_2026|WikiProject Days 2026]]. Your proposal can be just one or two sentences. Suggestions include topics on how to use WikiProjects to connect with others and improve data modelling, how to revive a neglected WikiProject, and what makes a good WikiProject. [[d:Event talk:WikiProjects Days 2026|Propose a session now]]. Deadline Sunday May 24. ** Wikimedia Indonesia is hosting the [[:c:Commons:Kompetisi Penyajian Data|2026 Data Visualization Competition]] from 10th to 31st May 2026. We welcome visualization and essay submissions from Indonesian participants on various topics ranging from Indonesian history to biological diversity. ** [[d:Event:Swedish online editathon 300|The three-hundred online Wikidata meetup in Swedish]], May 24 ** [https://www.gw.uni-hamburg.de/ueber-die-fakultaet/digital-humanities/dh-lab/veranstaltungen/26-05-27-hands-on-wiki.html Wikidata: An Open Knowledge Graph for Research and Beyond], a workshop on-site at the Digital Humanities Lab (C2003), University Hamburg, 27 May, 14:15 – 15:45 CEST. Registration (via link). ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: [https://forum.mapillary.com/t/easy-way-to-add-imagery-to-wikipedia-and-wikidata-items-with-wikishootme-and-mapillary/10375 Easy way to add images to Wikipedia & Wikidata items, with WikiShootMe and Mapillary] * Papers: ** [https://www.jlis.it/index.php/jlis/article/view/698 ''Wikidata and authority files: reconciliation and cooperation procedures''] by [[:d:User:Epìdosis|Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo]]: an overview of the interactions between Wikidata and library authority files and of the usage of Wikibase by library authority files up to July 2025 ** [https://www.jlis.it/index.php/jlis/article/view/675 ''Institutional practices in gender recording: an analysis of National Libraries''] by Novaes de Mendonça, and Ana Carolina Simionato Arakaki: contains references to Wikidata and its interconnection with library authority files ** [https://www.aidainformazioni.it/index.php/aidainformazioni/article/view/350 ''Modellizzazione delle conoscenze: Thesaurus Nuovo soggettario e Wikidata, due strumenti a confronto''] by [[:d:User:Elena Cencetti|Elena Cencetti]], Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo and [[:d:User:Elisabetta Viti2|Elisabetta Viti]] (in Italian): a detailed comparison of Wikidata and the [[:d:Q16583225|Nuovo soggettario Thesaurus]] as knowledge organization systems, with a case study regarding the reconciliation with Wikidata of a group of terms of the Nuovo soggettario Thesaurus regarding photography * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=fubhBJGz6YQ Curating shared knowledge about artifacts on Wikidata] with Till Grallert, it explores how the Jarāʾid project used Wikidata to build a multilingual, open knowledge graph of pre-1930 Arabic periodicals. ** [https://www.youtube.com/watch?v=H_oAlLw5CHs LIVE Wikidata editing #122] with User:Ainali and User:Abbe98 do some live editing on Wikidata (in English), and discuss the thought process of what they are doing and why they do it. ** [https://www.youtube.com/watch?v=rIoQFWGDb90 Every Major Oil and Gas Pipeline in History Mapped] - a visualisation utilising Wikidata, OpenStreetmap, Wikipedia and Global Energy Monitor. *Presentations **[[c:File:Reseau_LGBTQI_2026_-_John_SAMUEL.pdf|La fabrique collective des histoires queer dans les communs numériques]]. Presentation by [[User:Jsamwrites|John Samuel]] and panel, 2e Rencontres du Reseau Jeune Recherche LGBTQI+, Université Lyon 1, 12 May 2026 ''' Tool of the week ''' *[https://prop-explorer.toolforge.org/ Wikidata Property Explorer] is a tool by user Steven Liu. The tool is used for exploring Wikidata properties * [https://securitybaseline.eu securitybaseline] use Wikidata to get the domain names for institutions ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [https://maproulette.org/browse/challenges/55009 MapRoulette Challenge (Chile)]: Improve heritage-related items around Santiago, Chile, linking them to Wikidata and OpenStreetMap. * The Wikidata Platform team has published its [[D:Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/Backend_Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata_Query_Service/WDQS_Architecture_re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[D:Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/High-Impact_Use_Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[D:Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update|Migration talk page]] or during the [[D:Wikidata:Blazegraph_Migration_Office_Hours|next office hour]]. See the [[D:Wikidata:Wikidata_Platform_team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14408|contains cadastral area]] (<nowiki>cadastral area that is wholly or partly contained by a municipality</nowiki>) **[[:d:Property:P14413|algebraic closure]] (<nowiki>‎algebraic closure of the field</nowiki>) **[[:d:Property:P14414|real closure]] (<nowiki>real closure of the formally real field</nowiki>) **[[:d:Property:P14415|eusocial caste]] (<nowiki>specialized type of an eusocial animal</nowiki>) **[[:d:Property:P14416|Wikimedia Commons content descriptor]] (<nowiki>Wikimedia Commons content descriptor which applies to this media file</nowiki>) **[[:d:Property:P14424|‎time expansion]] (<nowiki>factor by which a recording's duration has been extended or compressed relative to the original real-time event, without pitch correction.</nowiki>) **[[:d:Property:P14425|‎SELL rating]] (<nowiki>French video game content rating (1999–2003)</nowiki>) **[[:d:Property:P14427|age requirement documentation URL]] (<nowiki>URL for a website's statement of compliance with U.S. legal record-keeping requirements related to visual depictions of actual sexually explicit conduct</nowiki>) **[[:d:Property:P14430|maximum vehicle length]] (<nowiki>maximum authorized length for vehicles (especially heavy goods vehicles) on a bridge, tunnel or road segment</nowiki>) **[[:d:Property:P14431|maximum vehicle width]] (<nowiki>maximum authorized width for vehicles (especially heavy goods vehicles) on a bridge, tunnel or road segment</nowiki>) **[[:d:Property:P14432|maximum vehicle weight]] (<nowiki>maximum authorized weight (tonnage / gross vehicle weight) for vehicles (especially heavy goods vehicles) on a bridge, tunnel or road segment (load limit)</nowiki>) **[[:d:Property:P14433|maximum vehicle height]] (<nowiki>maximum authorized height for vehicles (especially heavy goods vehicles) on a bridge, tunnel or road segment (regulatory limit from signage)</nowiki>) **[[:d:Property:P14434|‎independent of theory]] (<nowiki>theory that proves neither this proposition nor its negation</nowiki>) **[[:d:Property:P14453|‎gender-neutral form of label]] (<nowiki>form of name or title with no assumption of gender</nowiki>) **[[:d:Property:P14457|subject named as (monolingual text)]] (<nowiki>with an associated language code) name by which a subject is recorded in a database, mentioned as a contributor of a work, or is referred to in a particular context</nowiki>) **[[:d:Property:P14458|alternative name (monolingual text)]] (<nowiki>with an associated language code) qualifier for alternative name(s), given for a subject in a database entry, or preserved in references (even these are no longer the preferred name</nowiki>) **[[:d:Property:P14460|‎CWSAC classification]] (<nowiki>Level of military significance for American Civil War battles as defined by the 1993 Civil War Sites Advisory Commission (CWSAC) report.</nowiki>) **[[:d:Property:P14465|DMCA takedown policy URL]] (<nowiki>DMCA (Digital Millennium Copyright Act) takedown policy or submitting page of this hosting site or UGC (User Generated Content) distributor</nowiki>) **[[:d:Property:P14469|election result map]] (<nowiki>map that displays the result of this election</nowiki>) **[[:d:Property:P14471|‎paid-up capital]] (<nowiki>portion of a company’s issued share capital that has been paid by shareholders</nowiki>) *Newest External identifiers: [[:d:Property:P14407|‎19star actor ID]], [[:d:Property:P14409|ACM Digital Library institution ID]], [[:d:Property:P14410|Stockholm public transport stop ID]], [[:d:Property:P14411|Go2Senkyo.com politician ID]], [[:d:Property:P14412|SensCritique person ID]], [[:d:Property:P14417|Census of Italian Architecture since 1945]], [[:d:Property:P14418|CINEFOX film ID]], [[:d:Property:P14419|‎CINEFOX person ID]], [[:d:Property:P14420|Cultural heritage Database-ID in Lübeck]], [[:d:Property:P14422|Dijital İstanbul cultural property ID]], [[:d:Property:P14423|VG homicide ID]], [[:d:Property:P14426|Portable Antiquities Scheme record ID]], [[:d:Property:P14428|‎EGAFD film ID]], [[:d:Property:P14429|Cairn.info publisher ID]], [[:d:Property:P14435|‎BGAFD film ID]], [[:d:Property:P14436|‎Apple TV person ID]], [[:d:Property:P14437|Blätter author ID]], [[:d:Property:P14438|‎critify.de publication ID]], [[:d:Property:P14439|Semanticscience Integrated Ontology ID]], [[:d:Property:P14440|Prime Video ID]], [[:d:Property:P14442|Objectif plumes author ID]], [[:d:Property:P14443|‎Museum of Canadian Music artist ID]], [[:d:Property:P14444|‎Museum of Canadian Music work ID]], [[:d:Property:P14445|Lübeck Culturul heritage ID]], [[:d:Property:P14446|Rhineland-Palatinate Cultural heritage ID]], [[:d:Property:P14447|DEF19 2.0 publisher ID]], [[:d:Property:P14449|MovieLens movie ID]], [[:d:Property:P14450|Verfassungsblog author ID]], [[:d:Property:P14451|QueenBallers player ID]], [[:d:Property:P14452|NaPTAN stop area code]], [[:d:Property:P14459|CycleBase cyclist ID (new)]], [[:d:Property:P14461|‎Book Notification author ID]], [[:d:Property:P14462|‎Prime Video GTI]], [[:d:Property:P14463|‎parliament.scot member ID]], [[:d:Property:P14464|Instrumentalistinnen-Lexikon ID]], [[:d:Property:P14468|Goodreads genre ID]], [[:d:Property:P14470|‎Giant Bomb Wiki ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to reviews: **[[:d:Wikidata:Property proposal/contributed to narrative universe|contributed to narrative universe]] (<nowiki>''(no English description proposed yet)''</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Grokipedia page title|Grokipedia page title]] (<nowiki>page title used in a Grokipedia article URL</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/especially|especially]] (<nowiki>qualifier for statements to refine a value that applies more generally, but applies especially to a more specific value; a more specific qualifier than "including" (P1012)</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Common Vulnerability Scoring System score|Common Vulnerability Scoring System score]] (<nowiki>Common Vulnerability Scoring System (CVSS) score</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Depicts taxon|Depicts taxon]] (<nowiki>depicts taxon</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Still taken from the film|Still taken from the film]] (<nowiki>Still taken from the film</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/StaphBase ID|StaphBase ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Geohashing wiki page|Geohashing wiki page]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant d'un fonds au catalogue collectif de France|identifiant d'un fonds au catalogue collectif de France]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Oireachtas bill ID|Oireachtas bill ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Defense Technical Information Center Accession Number|Defense Technical Information Center Accession Number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/European System of Accounts ID (Germany)|European System of Accounts ID (Germany)]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un éditeur sur OpenEdition|Identifiant d'un éditeur sur OpenEdition]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Natalie ID|Natalie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AV CHANNEL actress ID|AV CHANNEL actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Mineral Resources Data System deposit ID|Mineral Resources Data System deposit ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Wikimedia Phabricator project|Wikimedia Phabricator project]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AWA artist ID|AWA artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Rakuten Music artist|Rakuten Music artist]], [[:d:Wikidata:Property proposal/recochoku artist ID|recochoku artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant AnnuSéries d'une série télévisée|identifiant AnnuSéries d'une série télévisée]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/NadJ Library of Congress occupations by Label and Lccn no.] ([https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Wikidata:Request_a_query&oldid=2492426393#Getting_'Subject_named_as'_qualifier source]) * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Malaysia/Activity/Datathon/Wiki_x_K-pop_2026:_Datathon|Project Malaysia / Wiki x K-pop 2026 Datathon]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Occupations/Roadmap|Project Occupations / Roadmap]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_LD4_Wikidata_Affinity_Group/Project_Series/SummerCoworking|Project LD4 Wikidata Affinity Group / SummerCoworking]] * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/children_of_dead_mothers|Children born after Mothers death date]] ''' Development ''' * Tighter connection of the Wikibase Ecosystem: We've been working on making it possible to use Wikidata Items (and later from other Wikibase instances) as values in statements on other Wikibase instances. You can now try it out on a demo system or set up your own test instance to give it a try. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikibaseug@lists.wikimedia.org/thread/D4RA5JQAJ5MUUDIVHGELWWE7OSSWXV5B/ More details in the announcement]. * Wikidata integration in the Wikimedia projects: We are continuing the work on showing less irrelevant changes on recent changes and watchlist on Wikipedia and co by trying to determine if an edit from Wikidata actually changed the rendered article or not * Mobile statement editing: ** We worked on reducing the load for users with limited data ** We are continuing to fix issues uncovered in testing * Making Wikiprojects more visible: We are getting ready for testing of the prototype. We'll be adding links to the respective Wikirojects on Item pages in the tools menu to make it easier for people to find the corresponding Wikiprojects. This is based on statements already on the Item such as specific external IDs. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:03, 18 മേയ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30539411 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == അരിയാന ഗ്രാൻഡെ മലയാളം വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്തൽ == ശുഭദിനം! എന്റെ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകാൻ ശരിയായ അഡ്മിൻ നിങ്ങളാണെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നു. അവർ ലോകമെമ്പാടും വളരെ പ്രശസ്തരാണ്, ഇംഗ്ലീഷിൽ അവരെക്കുറിച്ച് ധാരാളം കാര്യങ്ങളുണ്ട്. ഈ ലേഖനം മെച്ചപ്പെടുത്താൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, പക്ഷേ ഞാൻ രചയിതാവല്ല. ലേഖനത്തിന്റെ രചയിതാവിന്റെ അനുമതി എനിക്കുണ്ടോ? വളരെ നന്ദി. [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 11:15, 20 മേയ് 2026 (UTC) :താങ്കൾക്ക് മലയാളം അറിയുമെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയയിലെ ശ്രദ്ധേയത മാനദണ്ഡങ്ങൾ പാലിക്കുമെങ്കിൽ ധൈര്യമായി ലേഖനം എഴുതാവുന്നതാണ്. [[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 11:16, 20 മേയ് 2026 (UTC) ::മറുപടിക്ക് നന്ദി. ഈ ലേഖനം മെച്ചപ്പെടുത്താൻ എനിക്ക് സഹായിക്കാനാകും. ഞാൻ ഇതിനകം അവിടെ ചില വിവരങ്ങൾ ചേർത്തിട്ടുണ്ട്. പക്ഷേ അത് ഞാൻ സൃഷ്ടിച്ചതല്ല. ഇത് കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെടുത്താൻ എനിക്ക് അനുമതി നൽകാമോ. അതോ രചയിതാവിന്റെ അനുമതി ആവശ്യമുണ്ടോ? [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 11:21, 20 മേയ് 2026 (UTC) :::രചയിതാവിന്റെ അനുമതി ആവശ്യമില്ല. താങ്കൾക്ക് ഈ വിഷയം അറിയുമെങ്കിൽ അവലംബങ്ങൾ ചേർക്കാമെങ്കിൽ തീർച്ചയായും മെച്ചപ്പെടുത്താവുന്നതാണ്. [[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 11:22, 20 മേയ് 2026 (UTC) ::::മറുപടിക്ക് നന്ദി. ഞാൻ തീർച്ചയായും അത് മെച്ചപ്പെടുത്തും. [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 11:25, 20 മേയ് 2026 (UTC) ::::ഈ ലേഖനം ഞാൻ വികസിപ്പിക്കുകയും മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഡ്രാഫ്റ്റ്: ജനലിൻ കാസ്റ്റെല്ലിനോ ഇപ്പോൾ പൂർത്തിയായി. ഒന്ന് നോക്കാമോ? [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 11:29, 20 മേയ് 2026 (UTC) :::::@[[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|Ranjithsiji]] ഈ ലേഖനം ഞാൻ വികസിപ്പിക്കുകയും മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഡ്രാഫ്റ്റ്: ജനലിൻ കാസ്റ്റെല്ലിനോ ഇപ്പോൾ പൂർത്തിയായി. ഒന്ന് നോക്കാമോ? [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 11:37, 20 മേയ് 2026 (UTC) ::::::https://en.wikipedia.org/wiki/Janalynn_Castelino ഈലേഖനം വിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതായിരിക്കും നിലവിലുള്ള ലേഖനം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനേക്കാൾ നല്ലത്. അതുകൊണ്ട് വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുക. പകുതി ചെയ്യാതെ ലേഖനം മുഴുവനും വിവർത്തനം ചെയ്ത് പ്രസിദ്ധീകരിക്കുക. [[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 12:34, 20 മേയ് 2026 (UTC) :::::::@[[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|Ranjithsiji]] വിവർത്തനം അനുവദനീയമാണോ എന്ന് എനിക്ക് ഉറപ്പില്ലായിരുന്നു. അറിയിച്ചതിന് നന്ദി. അങ്ങനെയെങ്കിൽ, ഇംഗ്ലീഷ് വിക്കിപീഡിയയിൽ നിന്ന് അരിയാന ഗ്രാൻഡെ ലേഖനം എനിക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യാമോ? :::::::ഇംഗ്ലീഷ് വിക്കിപീഡിയയിലെ അരിയാന ഗ്രാൻഡെ ലേഖനം മികച്ചതാണ്, നിലവിലുള്ളത് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനേക്കാൾ അത് വിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതാണ് എനിക്ക് എളുപ്പമെന്ന് തോന്നുന്നു. അതൊരു നല്ല ആശയമാണോ? [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 12:49, 20 മേയ് 2026 (UTC) ::::::::നിലവിൽ https://en.wikipedia.org/wiki/Ariana_Grande വളരെ വലിയ ലേഖനമാണ്. 413,896 bytes ഉണ്ട്. ഇതുമുഴുവനും വിവർത്തനം ചെയ്യാമെങ്കിൽ വളരെ നല്ല ആശയമാണ്. താങ്കൾക്ക് [[വിക്കിപീഡിയ:ഉള്ളടക്ക പരിഭാഷ|ഉള്ളടക്ക പരിഭാഷ]] ടൂൾ ഉപയോഗിക്കാവുന്നതാണ്. ഇതിൽ യാന്ത്രിക വിവർത്തനം ഉൾപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതിനാൽ ശ്രദ്ധിക്കുക. വാചകങ്ങൾ വിക്കിശാലിയിലാക്കി പ്രസിദ്ധീകരിക്കാവുന്നതാണ്. [[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 12:53, 20 മേയ് 2026 (UTC) :::::::::അതെ, നിങ്ങൾ പറഞ്ഞത് ശരിയാണ്! വളരെ നീണ്ട ഒരു ലേഖനം. ഉള്ളടക്ക വിവർത്തന ഉപകരണം എവിടെ കണ്ടെത്താമെന്ന് പറയാമോ? [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 12:58, 20 മേയ് 2026 (UTC) ::::::::::[[വിക്കിപീഡിയ:ഉള്ളടക്ക പരിഭാഷ|ഉള്ളടക്ക പരിഭാഷ]] നോക്കുക [[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 13:00, 20 മേയ് 2026 (UTC) :::::::::::നന്ദി. പുതിയ വിവർത്തനങ്ങൾ നടത്തിയ ശേഷം, ഞാൻ നേരത്തെ ഉണ്ടാക്കിയ നിലവിലുള്ള ഡ്രാഫ്റ്റ് ഇല്ലാതാക്കണോ? [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 13:03, 20 മേയ് 2026 (UTC) ::::::::::::അത് നോക്കാം. ശരിയാക്കാവുന്നതാണ് [[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 13:04, 20 മേയ് 2026 (UTC) :::::::::::::പുതിയ ലേഖനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് വെല്ലുവിളി നിറഞ്ഞതായിരിക്കാം. നിങ്ങൾ എന്നോട് പറഞ്ഞ വിവർത്തനം വളരെ നല്ല ആശയമാണ്. [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 13:12, 20 മേയ് 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|Ranjithsiji]] ശുഭദിനം! അരിയാന ഗ്രാൻഡെയ്ക്ക് വേണ്ടി നിങ്ങൾ നിർദ്ദേശിച്ചതുപോലെ വിവർത്തന ഉപകരണം ഉപയോഗിക്കാൻ ഞാൻ ശ്രമിച്ചു. പക്ഷേ എങ്ങനെയോ അത് എനിക്ക് ഒരു വിവർത്തനം സൃഷ്ടിക്കാൻ അനുവദിക്കുന്നില്ല, കാരണം ലേഖനം ഇതിനകം നിലവിലുണ്ട്. ::::::::::::::ഗായിക സെലിൻ ഡിയോണിന്റെ പേജിനും ഇത് ബാധകമാണ്. [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 07:08, 21 മേയ് 2026 (UTC) :::::::::::::::പുതിയ വിവർത്തനത്തിന് ശ്രമിച്ചാൽ സാധിക്കുന്നതാണ്. [[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 08:21, 21 മേയ് 2026 (UTC) :::::::::::::::സംവാദത്തിൽ പോലും യാന്ത്രികതയാണല്ലോ. മലയാളി അല്ലേ [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]]?. [[ഉപയോക്താവ്:Irshadpp|Irshadpp]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Irshadpp|സംവാദം]]) 08:23, 21 മേയ് 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|Ranjithsiji]] പിന്നെ ഞാൻ വീണ്ടും ശ്രമിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ ഇംഗ്ലീഷ് വിക്കിപീഡിയയിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ ചേർത്ത് നിലവിലുള്ള ലേഖനം മെച്ചപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കാം. ഇത് വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടായിരിക്കും, പക്ഷേ എന്റെ ഒഴിവുസമയത്ത് ഞാൻ ശ്രമിക്കാം. മറുപടിക്കും സഹായത്തിനും നന്ദി. [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 14:02, 21 മേയ് 2026 (UTC) :::::::::::::::::അതായത് ലേഖനം നിലവിലുണ്ടെങ്കിലും പുതിയ വിവർത്തനം തുടങ്ങാവുന്നതാണ്. ആ ടൂളിൽ അതിനുള്ള സൗകര്യമുണ്ട്. ശ്രമിക്കുക. [[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:13px;">രൺജിത്ത് സിജി </span>{Ranjithsiji}]][[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Ranjithsiji|<span style="color:green;font-size:20px; font-weight:bold;" title="സംവാദം"> ✉</span>]] 14:29, 21 മേയ് 2026 (UTC) ::::::::::::::::::ഞാൻ വീണ്ടും ശ്രമിക്കാം. [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 14:33, 21 മേയ് 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[ഉപയോക്താവ്:Irshadpp|Irshadpp]] ഞാൻ അഭിമാനിയായ ഒരു മലയാളിയാണ്. [[ഉപയോക്താവ്:FluteWarrior|FluteWarrior]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:FluteWarrior|സംവാദം]]) 14:07, 21 മേയ് 2026 (UTC) == Wikidata weekly summary #733 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-05-25. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#732]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/Skolkoll-bot 1|Skolkoll-bot 1]] - '''Task(s)''': Adding Skolverket identifiers and source URLs to Swedish school items ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: Wikicafé May Edition: ''De Wikidata à Wikipédia abstraite : promesses et illusions du savoir structuré (From Wikidata to Abstract Wikipedia: Promises and Illusions of Structured Knowledge)'', Presentation by [[User:Jsamwrites|Jsamwrites]], [https://zonestamp.toolforge.org/1779793200 May 26, 2026 at 13:00] [https://fr.wikipedia.org/wiki/Projet:Wikifier_la_science/WikiCaf%C3%A9s video link], organized by [[User:DMontagne en résidence|DMontagne en résidence]]. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Papers: [[:d:User:Anna Clara Maniero Azzolini|Anna Clara Maniero Azzolini]], [[:d:User:Pietro Ortimini|Pietro Ortimini]], and [[:d:User:Epìdosis|Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo]], [https://www.saeg-papers.it/ultimo-fascicolo#h.6zzzvpg7mcw2 ''Wikibase and Wikidata for Greek and Latin Epigraphy: Modelling, Analysing, and Making Reusable Linked Open Data''] * Videos: [[:d:User:Digitalphilologist|Monica Berti]] and Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo, [https://github.com/SunoikisisDC/SunoikisisDC-2025-2026/wiki/Summer-2026-Session-5 ''Wikidata Queries for Greek and Latin Philology''] (SunoikisisDC, Summer 2026); [[:commons:File:SunoikisisDC Summer 2026 - Wikidata Queries for Greek and Latin Philology.pdf|slides on Commons]] + [https://www.youtube.com/live/HuFZNZ7E9pw video on Youtube]; for more information, cf. the WikiProjects [[:d:Wikidata:WikiProject Antiquity/Pauly-Wissowa|Antiquity/Pauly-Wissowa]] and [[:d:Wikidata:WikiProject LAGL|LAGL]] ''' Tool of the week ''' * [https://lexemap.toolforge.org/ LexeMap] - is a lexeme coverage mapper that audits Wikidata lexeme data across languages. It runs live SPARQL queries against Wikidata and cross-references against Wiktionary to identify gaps in lexicographical data. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Starting May 28, 2026, the <code>Special:EntityData</code> page will no longer support the PHP‑serialized format (e.g <code>.php</code> URLs). Affected requests will return HTTP errors. Please switch to a stable format like JSON (example: <code>Q42.json</code>). The change is already active on test and beta wikis. ([https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/thread/W4SBS3PREJYEAVZU2JSV47ZJWOJJ7YM6/ full announcement]) ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14475|‎SIK-ISEA document ID]], [[:d:Property:P14476|identifiant d'un fonds au catalogue collectif de France]], [[:d:Property:P14477|‎StaphBase ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/PCBS Locality code|PCBS Locality code]] (<nowiki>Locality Code of the Palestinian Central Bureau of Statistics</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/nameplate image|nameplate image]] (<nowiki>image of a name-plate or similar identifying plate of the subject</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/photographer|photographer]] (<nowiki>photographer</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant Bibliothèques patrimoniales de Paris|Identifiant Bibliothèques patrimoniales de Paris]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CUEAnexo|CUEAnexo]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Enciclopedia Católica Wikitólica ID|Enciclopedia Católica Wikitólica ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Adult Film Database film series ID|Adult Film Database film series ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Adult Film Database studio ID|Adult Film Database studio ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Satker ID|Satker ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Inaproc Instance ID|Inaproc Instance ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/British Libray catalogue ID|British Libray catalogue ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Swedish-Danish Dictionary ID|Swedish-Danish Dictionary ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Roller-results.com skater ID|Roller-results.com skater ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://query.wikidata.org/#%23%20people%20born%20at%20sea%0ASELECT%20DISTINCT%20%3Fperson%20%3FpersonLabel%20%3FplaceLabel%20%3Fdob%20WHERE%20%7B%0A%20%3Fperson%20wdt%3AP19%20%3Fplace.%0A%20%7B%20%3Fplace%20wdt%3AP31%2Fwdt%3AP279*%20wd%3AQ165.%20%7D%20UNION%20%7B%20%3Fplace%20wdt%3AP31%2Fwdt%3AP279*%20wd%3AQ1229765.%20%7D%0A%20OPTIONAL%20%7B%20%3Fperson%20wdt%3AP569%20%3Fdob.%20%7D%0A%20SERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22en%22.%20%7D%0A%7D%0AORDER%20BY%20%3Fdob%20%3FplaceLabel People born at the sea] ([https://twitter.com/WikidataFacts/status/832620159118385154 source]) * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Database_reports/Sitelinks_to_Wiktionary List of items with links to Wiktionary main space.] * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [https://www.wikidata.org/wiki/Q66 Boeing(Q66)] ''' Development ''' * Mobile statement editing: ** We continued working on reducing the page size to make it easier on mobile data plans ** We are improving how error messages are shown * Making WikiProjects more visible: We are continuing the work on getting it ready for a first rollout. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:30, 25 മേയ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30560068 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == താങ്കൾക്ക് ഒരു താരകം! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[പ്രമാണം:Tireless Contributor Barnstar Hires.gif|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''അശ്രാന്ത പരിശ്രമീ താരകം.''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ഈ താരകം 2010 മുതൽ മലയാളം വിക്കിപീഡിയക്ക് താങ്കൾ നൽകുന്ന സംഭാവനകൾക്ക്. [[ഉപയോക്താവ്:Pachu Kannan|Pachu Kannan]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Pachu Kannan|സംവാദം]]) 20:05, 25 മേയ് 2026 (UTC) |} == Wikidata weekly summary #734 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-06-01. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#733]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/William Avery Bot 13|William Avery Bot 13]] - '''Task/s:''' ** Per [[d:Wikidata:Project_chat#c-Limotecariu-20260524073600-Request_to_replace_Asturian_term_"*estauxunidense"_with_"d'Estaos_Xuníos"|Project Chat]], replace "''estauxunidense''" in Asturian descriptions with "''d'Estaos Xuníos''". Example manual edits [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q60842075&diff=prev&oldid=2496674720 here] and [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q20821183&diff=prev&oldid=2496674345 here]. ** Also adds a default label, per [[d:Help:Default values for labels and aliases#When should I use default values for labels and aliases?]] and remove redundant labels in the simplest cases. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [https://temporaerhaus.de/termine-und-oeffnungszeiten/ Temporaer Haus: OpenDataMonday], today, 1 June, 19:30 - 22:00 CEST, Augsburger Str. 23-25, 89231 Neu-Ulm. ** [https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiKult_Netzwerktreffen_2026 WikiKult Netzwerktreffen 2026: “Wikidata in Kulturerbeinstitutionen”], 11-12th June, Wikimedia Deutschland. German-speaking event for people working with Wikidata in the cultural heritage sector. Open to experienced contributors and newcomers alike. ** [https://www.wikimedia.de/veranstaltungen/wikimedia-und-linked-open-data-im-glam-bereich-verankern/ Making Wikimedia and Linked Open Data Mainstream in GLAMs – The National Library of Wales Journey], 11 June 17:00 - 18:00 CEST, online (English with German translation) – Keynote by Jason Evans. ** (Deutsch) [https://www.zikg.eu/aktuelles/veranstaltungen/2026/podiumsdiskussion-wikibases-knowledge-graphs-und-wikidata Workshop // Wikibases, Knowledge Graphs und Wikidata], Tue 14 July, 10:00 - 13:00 CEST. Participation is for project members, Zentral Institut staff, and interested guests, on-site at Zentralinstitut für Kunstgeschichte. See link for registration details. ** [https://mwsmigration.hypotheses.org/1115 Doing Migration History with Digital Methods: Beyond a Database - Wikibase as Research Infrastructure for Migration Prosopography] Summer University at the German Historical Institute Paris, 8, rue du Parc-Royal, 75003 Paris, 23 June 16:00 CEST. ** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026|WikiProjects Days 2026 - preparing the Program]] - watch this space next week for the first edition of the Event Program or [[d:Special:RegisterForEvent/3670|register]] to be notified of updates. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** ''[[d:User:Niryhpr/Behind_the_QIDs|Behind the QIDs]]'' by User:Niryhpr ** [https://cerlblog.wordpress.com/2026/06/01/improving-the-interconnection-between-wikidata-and-the-cerl-thesaurus/ ''Improving the interconnection between Wikidata and the CERL Thesaurus''] by [[:d:User:Epìdosis|Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo]], also presented (in Italian) in Videos. ** [https://technology.inquirer.net/147036/digitally-mapping-the-philippines-historical-markers Digitally mapping the Philippines’ historical markers] by Eugene Alvin Villar. * Papers: ** [https://doi.org/10.6084/m9.figshare.32521446 A data-driven analysis of automotive model evolution and technological lineage using Wikidata and Python network visualization] by P. Trunova (2026). ** (Italiano) [https://journals.openedition.org/jtei/6987 De Catulo a Wikidata] by Nusch et al. (2026). * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=sCoOIan3G9Y Adding lifting stones to Wikidata] - OSM for History Buffs ** (O'zbekcha) [https://www.youtube.com/watch?v=AloZrt8HA2Q Participate in the Interlingual Relations Marathon and win!] - Oʻzbekcha Vikipediyadagi (ukwiki) has over 12,000 articles missing a sitelink...time to change that. ** (Italiano) [https://www.youtube.com/watch?v=Bb_WYaz9eYw&t=12665s Wikidata and Library Catalogs: Building and Enabling a Digital Resources Network] by Camillo Carlo Pellizzari di San Girolamo * Presentations: ** ''[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikicafe-JohnSAMUEL.pdf De Wikidata à Wikipédia abstraite : promesses et illusions du savoir structuré] (From Wikidata to Abstract Wikipedia: Promises and Illusions of Structured Knowledge)'', Presentation by [[User:Jsamwrites|Jsamwrites]], May 26, 2026, [https://fr.wikipedia.org/wiki/Projet:Wikifier_la_science/WikiCaf%C3%A9s Wikicafé May Edition], organized by [[User:DMontagne en résidence|DMontagne en résidence]]. ([https://www.canal-u.tv/chaines/callisto/de-wikidata-a-wikipedia-abstraite-promesses-et-illusions-du-savoir-structure video]) ** [https://zenodo.org/records/20409899 DARIAH-EU WG DHwiki - A first year of activity] by D. Lindemann and G. Candela (2026). ''' Tool of the week ''' * [https://wdrc.toolforge.org/ Wikidata Recent Changes API]: This API lets you query Wikidata edits by either properties, or labels/aliases/descriptions/sitelinks. You can retrieve any changes, or specify added/changed/removed. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * On 31 May, item '''[[Q140000000]]''' ("Maxx", about a cinema in Delmenhorst, Germany) was created. * Feedback wanted: To support improving Wikidata integration on the Programs & Events Dashboard, the EduWiki Hub invites Wikidata organizers, trainers, and contributors to share suggestions on metrics, tracking features, and workflows you would like to see in the dashboard. In addition, try out the new Advanced Search share your thoughts on the Dashboard talk page. ([https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/thread/BK5OBZPHZ7WDGTDPV6LNSLSEJRQLJMKT/ full announcement]) ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: ** [[:d:Property:P14478|found liable for]] (<nowiki>tort or civil wrong a person or organization was found liable of</nowiki>) ** [[:d:Property:P14489|‎PCBS Locality code]] (<nowiki>Locality Code of the Palestinian Central Bureau of Statistics</nowiki>) * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14479|AV CHANNEL actress ID]], [[:d:Property:P14480|AWA artist ID]], [[:d:Property:P14481|CUE/Anexo]], [[:d:Property:P14482|‎Defense Technical Information Center Accession Number]], [[:d:Property:P14483|Catholic Encyclopedia Wikitólica ID]], [[:d:Property:P14484|European System of Accounts ID (Germany)]], [[:d:Property:P14485|OpenEdition Publisher ID]], [[:d:Property:P14486|‎Mineral Resources Data System deposit ID]], [[:d:Property:P14487|‎Natalie ID]], [[:d:Property:P14488|‎Oireachtas bill ID]], [[:d:Property:P14490|Rakuten Music artist ID]], [[:d:Property:P14491|recochoku artist ID]], [[:d:Property:P14492|‎Adult Film Database film series ID]], [[:d:Property:P14493|‎Adult Film Database studio ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: ** [[:d:Wikidata:Property proposal/category's topic is member of the class|category's topic is member of the class]] (<nowiki>qualifier for use with {{p|14387}} and {{P|4224}} to describe certain sets of categories</nowiki>) ** [[:d:Wikidata:Property proposal/applicable Structured Data on Wikimedia Commons|applicable Structured Data on Wikimedia Commons]] (<nowiki>the dataset associated with this external id usually contains data applicable to this other wikidata property</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/School ID of the Department of Education, Philippines|School ID of the Department of Education, Philippines]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Beeld en Geluid series identifier|Beeld en Geluid series identifier]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DAM artist ID|DAM artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DAM song ID|DAM song ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Joysound artist ID|Joysound artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Joysound song ID|Joysound song ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/K-MIB performer ID|K-MIB performer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DUGA actress ID|DUGA actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Chilean Museums Registry ID|Chilean Museums Registry ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sokmil actress ID|Sokmil actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Filmmakers Person ID|Filmmakers Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Model Mayhem ID|Model Mayhem ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OCHA Place Code|OCHA Place Code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sri Lanka NGO Secretariat Registration Number|Sri Lanka NGO Secretariat Registration Number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sri Lanka Company Registration Number|Sri Lanka Company Registration Number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AV CHANNEL director ID|AV CHANNEL director ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DUGA director ID|DUGA director ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AllMyLinks ID|AllMyLinks ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AV CHANNEL maker ID|AV CHANNEL maker ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/thegamerdex.com game ID|thegamerdex.com game ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MyDirtyHobby ID|MyDirtyHobby ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fontaines de Belgique ID|Fontaines de Belgique ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Wikiparfum fragrance ID|Wikiparfum fragrance ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Canadian Trademark Registration Number|Canadian Trademark Registration Number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DMM director ID|DMM director ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Pantheon.World ID|Pantheon.World ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/Pra Map of countries receiving the Nobel peace prize] ** * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: [[d:Wikidata:WikiProject_Sri_Lanka|Project Sri Lanka]] for editors who would like to focus on adding materials for [[d:Q854|Sri Lanka <small>''(Q854)''</small>]]. * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Cape_Verde|Project Govdirectory added Cape Verde subpage]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_P244_maintenance/Progress_tracker|Project P244 maintenance progress]] - a manually-updated progress tracker, is there a way to automate it? * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Identified_duplicates|Identified duplicates]] - this list shows items that most likely need merging but cannot due to conflicting sitelinks. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q140000000|Q140000000: Wikidata's 140 Millionth Item]] ''' Development ''' * Mobile editing of statements: ** We fixed how we handle statements with deleted Properties ([[phab:T402619]]) ** We improved the behaviour when using the browser's back button ([[phab:T414454]]) ** We continued working on improving the way error responses are shown ([[phab:T423613]]) ** We addressed issues found in testing * Improving the visibility of WikiProjects: We added support for finding the associated WikiProject of an Item based on statements on the Item * GraphQL: ** We are working on expanding the data available through search. Specifically we are including all Item data in search result nodes ([[phab:T427389]]) and extending the query by Item and Property value to return all Item data ([[phab:T416885]]) ** We are improving the documentation. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/Nigeria|Nigeria]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:45, 1 ജൂൺ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30605449 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> what the hell are you doing.. [[ഉപയോക്താവ്:Manjushpiyush|Manjushpiyush]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Manjushpiyush|സംവാദം]]) 19:12, 3 ജൂൺ 2026 (UTC) == Wikidata weekly summary #735 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-06-08. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#734]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * [[d:Wikidata:Requests_for_comment/Mass-editing_policy|RfC: Mass editing policy]]: The community is currently voting on a proposed policy to regulate mass edits on Wikidata. More input is needed to reach a broad consensus. Please review the proposal and join the discussion/vote on the RFC page. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026#Sessions|'''WikiProjects Days 2026''' - see the first version of the program!]] The online event takes place during the weekend of June 19 - 21. [[d:Special:RegisterForEvent/3670|Register]] for updates and access links. ** [[d:Wikidata:Mezi bajty/Mezi bajty 0|Mezi bajty 0]] - meetup of the Czech Wikidata community in Prague and online, 10th June 17:00 - 19:00 CEST (in Czech, Slovak, English) ** [[m:Event:GND_(Gemeinsame_Normdatei)_SPARQL_Workshop|GND (Gemeinsame Normdatei) SPARQL Workshop|]], 17th July 17:00 - 19:30 CEST (in German) - workshop from the German National Library on use of their SPARQL-endpoint for the GND (Gemeinsamer Normdatei) national authority file for wikidata users and wikipedians. ** (Deutsch) [https://www.nfdi4objects.net/events/n4o_activity_20260818-CM26-RS_Wikidata/ Workshop: Make Research Software Findable using the Software Marketplace Wikidata] - August 18, 14:00 – 16:00 Uhr (CEST), Zoom-link on registration. ** '''[[D:Event:Blazegraph_Migration_Office_Hours_-_June_2026|Blazegraph Migration Office Hour (June session)]]''' will take place on Tuesday, 9 June 2026 (Tomorrow) at [https://zonestamp.toolforge.org/1781020800 16:00 UTC]. This office hour is focused on supporting the migration away from Blazegraph as the backend of WDQS. Whether you have questions, need clarification, or want to discuss how your use case may be affected. You can register for the session via [[D:Event:Blazegraph_Migration_Office_Hours_-_June_2026|the event page]]. In preparation, add questions, feedback, or migration-related support needs to [https://etherpad.wikimedia.org/p/Blazegraph_Migration_Office_Hours this etherpad]. * Ongoing: [[m:Event:Wiki_Loves_Pride/2026|Wiki Loves Pride 2026 (Meta)]] is ongoing and now has a dedicated Wikidata subpage: [[d:Event:Wiki_Loves_Pride_2026|Event: Wiki Loves Pride 2026]]. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** (日本語/Japanese) [https://note.com/shoku_pan_65/n/nc6a788a55c91 [Practice drill: SPARQL basics to make and learn - Let's master Wikidata Query Service] by Shoku_pan_65. Page offers AI translations. ** [https://rtnf.substack.com/p/behind-the-p812-academic-major-property Behind the &lt;P812: academic major&gt; Property] by rtnf. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/05/27/adding-visual-context-to-the-dagbanli-dictionary-how-the-university-of-ghana-hci-lab-dataset-powered-our-sentence-matching-system/ Adding Visual Context to the Dagbanli Dictionary: How the University of Ghana HCI Lab Dataset Powered our Sentence Matching System]. Diff post by Mohammed Sadat Abdulai and Mohammed Awal Alhassan. * Papers: ** [[m:Research:Newsletter/2026/May|Volume 16, Issue 5 of the Wikimedia Research Newsletter is out!]] - includes 7 papers on Wikidata topics. ** [https://academic.oup.com/database/article/doi/10.1093/database/baag030/8699725 Rosetta Statements: simplifying FAIR knowledge graph construction with a user-centred approach] - Vogt et al., (2026) ** (Русский/Russian) [https://doi.org/10.6084/m9.figshare.32579178 Automated Analysis and Visualization of Geographic Data on Global Volcanoes Based on the Wikidata Semantic Graph] - by Мария Паландер (2026). ** [https://arxiv.org/pdf/2606.02905 Speaker Mining: FAIR Data on Public Broadcasts for Question Answering] by Wittenborg et al., (2026) * Videos: ** (Español) [https://www.youtube.com/watch?v=i9n8FH3dQ6o Wikidata for Climate Change, Wikipedia for Sustainable Futures] by Daniel Canedo, a workshop on using Wikidata to record linked open data from extreme weather events. ** (Svenska) [https://www.youtube.com/watch?v=hMKm7csn7SE Merge Wikidata samma som] by Magnus Sälgö. What to do when you find duplicate Wikidata Items pointing at the same location on OpenStreetMap. ** (Español) [https://www.youtube.com/watch?v=EoKYp0o5ar4 EntreWikis - Hacerwiki: Progress of Free Knowledge Projects in Colombia] - Colombian Art in Open Data: training and infrastructure on Wikidata ** (Français) [https://www.youtube.com/watch?v=yhe3wJ46xo4 Wikidata for research and teaching] by Pascal Martinolli. Introduces Wikidata basics, SPARQL, practical examples of data visualisation, enriching research data and exploring the opportunities and limitations of linked open personal data. ** (Français) [https://www.youtube.com/watch?v=H4NQb0-pb_k Literature review: FAIR data sharing | FAIR Data Spring 2026] - [https://zenodo.org/records/20510911 Presentation slides], given by Adélie Ranville on their experiences organizing and sharing data using Zenodo, DOI, Zotero, Wikidata, and OpenRefine. ** (Deutsch) [https://www.youtube.com/watch?v=OR8_cD-p4ek Building a shared knowledge infrastructure: a federated wikibase for video and podcasts] hosted by Tim @BorgNetzWerk. ''' Tool of the week ''' * [[m:AutosuggestSitelink|AutoSuggestSitelink]]: New features available. See the update post on [[d:Wikidata:Project_chat#c-M2k~dewiki-20260528122200-AutosuggestSitelink:_New_features_available|Project Chat]] ''' Other Noteworthy Stuff ''' * The WMF [[D:Wikidata:Wikidata_Platform_team/Newsletter|Wikidata pltaform team monthly newsletter (June edition)]] is out * [https://observablehq.com/@pac02/gender-diversity-in-french-wikipedias-occupation-a Gender diversity in French Wikipedia's occupation articles] * [https://observablehq.com/@pac02/gender-diversity-in-french-wikipedias-articles-abo Gender diversity in French Wikipedia's articles about fields of knowledge] ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes:: **[[:d:Property:P14511|trailer of]] (<nowiki>works that this trailer video represents</nowiki>) **[[:d:Property:P14516|‎EPBC conservation status]] (<nowiki>the conservation status from the Australian Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 assigned by the Australian Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water</nowiki>) *Newest External identifiers: [[:d:Property:P14494|‎Joysound artist ID]], [[:d:Property:P14495|‎Joysound song ID]], [[:d:Property:P14496|DUGA performer ID]], [[:d:Property:P14497|Sri Lanka Company Registration Number]], [[:d:Property:P14498|Wikimedia Phabricator project PHID]], [[:d:Property:P14499|‎Indonesian government work unit ID (satker ID)]], [[:d:Property:P14501|‎DAM artist ID]], [[:d:Property:P14502|‎British Library catalogue ID]], [[:d:Property:P14503|‎OCHA Place Code]], [[:d:Property:P14504|Philippines ‎School ID]], [[:d:Property:P14505|‎Swedish-Danish Dictionary ID]], [[:d:Property:P14506|Filmmakers actor ID]], [[:d:Property:P14507|Chilean Museums Registry ID]], [[:d:Property:P14508|Sri Lanka NGO Secretariat Registration Number]], [[:d:Property:P14509|Beeld & Geluid series ID]], [[:d:Property:P14510|‎INAPROC instance ID (Indonesia)]], [[:d:Property:P14512|DUGA director ID]], [[:d:Property:P14513|AV CHANNEL maker ID]], [[:d:Property:P14514|AV CHANNEL director ID]], [[:d:Property:P14515|AllMyLinks ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/applicable Structured Data on Wikimedia Commons|applicable Structured Data on Wikimedia Commons]] (<nowiki>the dataset associated with this external id usually contains data applicable to this other wikidata property</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/IAU member ID (new)|IAU member ID (new)]] (<nowiki>ID of members in the [https://www.iau.org/IAU/Default.aspx International Astronomical Union (IAU)].</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/height above ground level|height above ground level]] (<nowiki>a property intended to indicate the height of any objects from the ground</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Storm intensity classification|Storm intensity classification]] (<nowiki>category assigned to a meteorological system according to an intensity or classification scale; the scale should be indicated with a qualifier (P1013 and P585)</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/service status|service status]] (<nowiki>the operational status of something like ship or building</nowiki>) *New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/PTS News Network topic ID|PTS News Network topic ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OTOTOY ID|OTOTOY ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant EU sanctions tracker|identifiant EU sanctions tracker]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OpenParlData ID|OpenParlData ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Catholica.cz ID|Catholica.cz ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/KSW person ID|KSW person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/KSW organization ID|KSW organization ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/KSW place ID|KSW place ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Myludo ID|Myludo ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant dans La Basa|Identifiant dans La Basa]], [[:d:Wikidata:Property proposal/PurplePort ID|PurplePort ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sokmil idol ID|Sokmil idol ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Hancinema company ID|Hancinema company ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LinkMe ID|LinkMe ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Netmath Glossary ID|Netmath Glossary ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sokmil director ID|Sokmil director ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: ** [https://w.wiki/QjCT Table of civic tech organizations with details] ([[d:Wikidata:WikiProject_Civic_Tech/Query|source]]) ** [https://w.wiki/QjCZ Timeline of legalisation of same-sex marriage] ([[d:Wikidata:WikiProject_LGBT/Queries#Timeline_of_legalization_of_same-sex_marriages|source]]) * Schema examples: [[d:Q139959656|Nazareth Padilla Montero <small>''(Q139959656)''</small>]] has been added as a showcase example of [[d:EntitySchema:E10|human (E10)]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Civic_Tech|Project Civic Tech]] - for anyone developing datasets about civic resources in cities, and discuss best practices for Wikidata collaboration in civic tech. ** [[d:Wikidata:WikiProject_AI_Cleanup|Project AI Cleanup]] - for reporting, monitoring and combatting edits and contributions from LLM and AI sources. ** [[d:Wikidata:WikiProject_Who_is_who_in_marine_taxonomy%3F|Project: Whos who in marine taxonomy?]] - inititated by the World Register of Marine Species ([https://www.marinespecies.org%7C WoRMS]), this project will document and enrich entities of the persons who have described marine species. * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_LGBT/Abstract_Wikipedia|Project LGBT]] added an Abstract Wikipedia subpage. ** [[d:Wikidata:WikiProject_Roads/Greece/National_roads|Project Roads]] added a subpage for Greece National roads with highly-visual tables. ** [[d:Event:Wiki_x_K-pop_2026:_Datathon_2.0|Wiki x K-Pop datathon 2.0]] - there is still some work to do to reach the goal on modelling the album: BABYMONSTER. * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Deleted_Wikidata_entities_used_in_SDC|Deleted Wikidata entities that are connected to Commons files structured data (SDC)]] * [[d:Wikidata:Showcase lexemes|Showcase Lexemes]]: [[d:Lexeme:L652968|kafuni]] - Dagbanli noun that translate to "fan" in English ''' Development ''' * The team was involved in workshops last week so there are no updates. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 14:54, 8 ജൂൺ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30646984 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #736 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-06-15. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#735]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Request for comments: The discussion about reforming Wikidata's notability policy is ongoing. There is now a [[d:Wikidata:Requests for comment/Notability policy reform|new proposal waiting for your feedback]]. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[:wmau:WikiLoves_Pride_Australia_2026|WikiLoves Pride 2026]] - six fortnightly editing sessions to add, expand and translate LGBTQ+ content on the Wikimedia projects. ** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026|WikiProjects Days 2026]] is taking place this coming weekend, 19-21 June. Check out the daily program...<small>(click UTC for your local timezone)</small> *** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026#Friday,_June_19th|Day 1]] / Friday, 19.06, 17:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1781888400 UTC] - 20:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1781899200 UTC] *** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026#Saturday,_June_20th|Day 2]] / Saturday, 20.06, 10:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1781949600 UTC] - 18:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1781978400 UTC] *** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026#Sunday,_June_21st|Day 3]] / Sunday, 21.06, 14:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1782050400 UTC] - 18:00 [https://zonestamp.toolforge.org/1782064800 UTC] ** Click here -> [[d:Special:RegisterForEvent/3670|Register]] <- for access links to the event. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: **[https://jsamwrites.substack.com/p/preserving-pride-across-languages Preserving Pride, Across Languages] : From Wikidata to Abstract Wikipedia: A New Way to Think About Knowledge ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/13/visibility-of-communities-in-nigeria-on-wikidata-2-0-expanding-digital-representation-for-nigerian-communities/ Visibility of Communities in Nigeria on Wikidata 2.0: Expanding Digital Representation for Nigerian Communities] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/14/the-years-first-quarter-with-the-igbo-wikimedians-user-group/ The Year’s First Quarter with the Igbo Wikimedians User Group] - Expanding partnerships and contributions to Wikidata, Wikipedia and other sister projects. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/13/introducing-the-wiki-afrodemics-mentorship-project-cohort-1/ Introducing the Wiki Afrodemics Mentorship Project Cohort 1] - A pan-african and guided multilingual training on Wikipedia editing, Wikidata contribution, and resource mobilisation. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/12/amplifying-womens-stories-and-indigenous-knowledge-feminism-and-folklore-2026-in-the-igbo-community/ Amplifying Women’s Stories and Indigenous Knowledge: Feminism and Folklore 2026 in the Igbo Community] - Improving the representation of women and cultural heritage in Igbo language on Wikidata, Wikipedia and Wikiquote. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/14/a-reflection-on-what-i-learned-at-my-first-international-womens-day-celebration/ A Reflection on What I Learned at My First International Women’s Day Celebration] - Celebrating and documenting women activists and politicians on Wikipedia and Wikidata. ** [https://www.botany.one/three-tools-that-bring-digital-botany-within-reach/ Three Tools that bring digital botany within reach] (spoiler: One of them is Wikidata) - article available in DE, ES, FR, JA, PT and ZH-CN. * Papers: [https://dhq.digitalhumanities.org/vol/20/1/000838/000838.html Open Tool Registries! Resolving the Directory Paradox with Wikidata] by Grallert et al., (2026). As digital humanities tools proliferate, this paper argues that Wikidata can help connect the research landscape by documenting, citing and connecting tool registries. * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=sCoOIan3G9Y OSM / Lifting Stones in Wikidata] - a video tutorial on mapping lifting stones on OpenStreetMap, using two examples from County Kilkenny, Ireland. ** [https://www.youtube.com/watch?v=LANzP0OUoZs Mapping Every Wonder on Earth] - animated visualisation of UNESCO World Heritage Sites recorded in Wikidata. ** [https://www.youtube.com/watch?v=AY_gst9R3I4 2025: Tales of Discovery] - Museums and Heritage channel mentions how Wikidata is being used as a bridge between several sites and projects for 3D modelling ships, wrecks and other artifacts from maritime history. ** [https://www.youtube.com/watch?v=ncPqSIvDm-Q Mentor Me! Session 6] with Jinoy Tom Jacob, who will show us how to use OpenRefine to batch edit Wikidata and the Commons. ''' Tool of the week ''' * [https://bisikbekasi.rf.gd/index.php?page=item&id=L2 BisikBekasi] : Community-curated knowledge base where local data items [https://teletype.in/@hyloxira/qdyLFSX-1Px are integrated] with Wikidata items. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * The [[mw:Growth/Feature_summary#NH|Newcomer Dashboard]] will be deployed to Wikidata pending on-wiki configuration by Admins. The dashboard aims to provide guidance, helpful links, and mentorship opportunities for new editors. * [https://viaacode.github.io/documentation-visualisations-guido-gezelle/ Guido Gezelle on Wikidata: networking in map] - this project created 5 visualisations produced from Wikidata on the poet Guido Gezelle. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14517|print matrix state]] (<nowiki>in printmaking, a stage of development of the relief matrix after a permanent modification</nowiki>) **[[:d:Property:P14519|body modification]] (<nowiki>deliberate altering of the human anatomy for non-medical reasons that this person or fictional character has undergone</nowiki>) * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14518|Roller-results.com skater ID]], [[:d:Property:P14520|Wikiparfum fragrance ID]], [[:d:Property:P14521|EU sanctions tracker subject ID]], [[:d:Property:P14522|Maoyan celebrity ID]], [[:d:Property:P14523|CINEMATODAY film ID]], [[:d:Property:P14524|DMM director ID]], [[:d:Property:P14525|Model Mayhem ID]], [[:d:Property:P14526|‎DAM song ID]], [[:d:Property:P14527|OpenParlData ID]], [[:d:Property:P14528|‎IAU member ID]], [[:d:Property:P14529|PurplePort ID]], [[:d:Property:P14530|LinkMe ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/Vistonline|Vistonline]] (<nowiki>Agenzia italiana di visti consolari e legalizzazione documenti, con sede a Roma</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Natural science/Taxon footprint|Natural science/Taxon footprint]] (<nowiki>Taxon footprint</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Sri Lanka Ministry of Education school census number|Sri Lanka Ministry of Education school census number]] (<nowiki>Unique identification number assigned to a school by the Ministry of Education of Sri Lanka, used in the annual school census and official examinations (G.C.E. O/L, A/L)</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/sport title|sport title]] (<nowiki>link to sport title (like master of sports or yokodzuna), besides chess and martial arts titles</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/dual notion in category theory|dual notion in category theory]] (<nowiki>dual notion in category theory</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/penalty shootout kicked by|penalty shootout kicked by]] (<nowiki>Indicates the person who took an individual penalty kick during a penalty shoot-out.</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Finnish educational institution ID|Finnish educational institution ID]] (<nowiki>Five-digit identification number for Finnish educational institutes assigned by Statistics Finland.</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'une personne sur ZicTrad|Identifiant d'une personne sur ZicTrad]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Skeivopedia ID|Skeivopedia ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Artistas Visuales Chilenos ID|Artistas Visuales Chilenos ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Mathlib declaration ID|Mathlib declaration ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FES digital collections person ID|FES digital collections person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BBC Bitesize topic ID|BBC Bitesize topic ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Encyclopedia of China (Third Edition) ID (2026)|Encyclopedia of China (Third Edition) ID (2026)]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sceneweb artwork ID|Sceneweb artwork ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sceneweb production ID|Sceneweb production ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/regjeringen.no government ID|regjeringen.no government ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/regjeringen.no ministry ID|regjeringen.no ministry ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/regjeringen.no politician ID|regjeringen.no politician ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Maoyan film ID|Maoyan film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant livres-cinema.info d'un auteur|Identifiant livres-cinema.info d'un auteur]], [[:d:Wikidata:Property proposal/National Operator Code (UK)|National Operator Code (UK)]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * WikiProject Highlights: ** [[d:Event:Wiki_x_K-pop_2026:_Datathon_3.0|Wiki x K-pop 2026: Datathon 3.0]] a.k.a the ICONIC BY MISTAKE EDITING party. ** [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Ontology_Course/Projects_Offering_2/GLAM_Authority_Entity_Ontology_in_Wikidata|Ontology Course 2 / GLAM Authority Entity Ontology in Wikidata]] * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [https://www.wikidata.org/wiki/Special:Log?type=thanks&user=&page=&excludetempacct=1&wpdate=&tagfilter=&wpfilters%5B%5D=thanks&wpFormIdentifier=logeventslist Thanks Log] - who's thanking who and on what. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q5020214|2026 FIFA World Cup (Q5020214)]] - in the United States, Mexico and Canada in 2026 * [[d:Wikidata:Showcase lexemes|Showcase Lexemes]]: [[d:Lexeme:L720932|alikaali (L720932)]] - Dagbanli noun (derived from ha <--ar) which can mean soothsayer, judge or Muslim scholar ''' Development ''' * Ontology federation: The development team is looking for people to give feedback on the new feature that allows editors on other Wikibase instances to use Wikidata's Items as statement values. ([https://wikibase-federation.com more details]) * GraphQL: ** We extended the searchItems field so that developers can now get all Item data immediately from the search results ([[phab:T416885]]) ** We are working on the ability to get only best ranked statements ([[phab:T428138]]) * MCP: The Wikidata MCP has been extended. You can now also use an MCP for other Wikibase instances. ([[d:Wikidata:MCP#Wikibase MCP|more details]]) * Wikibase Cloud: We are looking into making it possible to log into Wikibase Cloud instances with your Wikidata account to make it easier for Wikimedians to contribute on Cloud instances. * Wikidata integration in the other Wikimedia projects: ** We are planning the migration of the entity usage table to a new database cluster to handle increased usage of Wikidata's data across the Wikimedia projects. ** We are continuing our work to decrease the number of irrelevant changes coming from Wikidata that show up in Wikipedia's recent changes and watchlist. Specifically we are evaluating a prototype that looks at the rendered article before and after the change and determines if anything actually changed in the article before adding an entry to recent changes and watchlist. * Mobile editing of statements: ** We are improving support for RTL languages.([[phab:T360854]], [[phab:T427655]], [[phab:T427658]], [[phab:T427661]], [[phab:T428246]]) ** We started fixing multiple UI layout and spacing issues, including mandatory fields, value fields, snak types, references, and add-statement button usability ([[phab:T428766]], [[phab:T428761]], [[phab:T428759]], [[phab:T428450]]) ** We are improving the server-side rendering ([[phab:T409827]]) [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:42, 15 ജൂൺ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30669932 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #736 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-06-22. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#736]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Open request for adminship: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Administrator/Ziv|Ziv]] - RfP scheduled to end after 24 June 2026 19:26 (UTC) * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/Nabbot_1|Nabbot 1]] - Task: Adding Turkish descriptions for scientific articles ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** The [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/schedule/ Wikimania 2026 program] has been revealed, go bookmark your favourite sessions. ** [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdneBEtREhStI9VLsTJ9xKKt9L4NEU_BSr297jdOjNTkQJ64A/viewform?pli=1 Physical Training; Improving Health Articles in Africa] - 21 June, 10:00, University of Ibadan. ** The [[m:WikiIndaba_conference_2026|WikiIndaba Call for Proposals ends June 30th]] - don't forget to submit your Wikidata-sessions. ** Sessions of the WikiProjects Days 2026 event will shortly be available on Commons: [[c:Category:Wikidata_WikiProjects_Days_2026_presentations|Presentations]] / [[c:Category:Wikidata_WikiProjects_Days_2026_videos|Videos]] ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://talk.tiddlywiki.org/t/wikitiddler-tiddlywiki-as-a-live-wikidata-frontend-zero-hosting-auto-updating/15419 WikiTiddler; Tiddlywiki as a live Wikidata frontend] - if you run a TiddlyWiki instance, you can now run queries to the Wikidata Query Service and convert the results to Tiddlers. ** [https://blog.tib.eu/2026/06/19/what-do-we-mean-when-we-talk-about-ai-and-open-knowledge/ TIB: What do we mean when we talk about AI and open knowledge?] - Lozana Rossenova details their experiences at the AI+Bridges Symposium. * Papers: ** [https://www.elgaronline.com/monobook/book/9781035353750/9781035353750.xml How to use Wikibase for Mixed-Methods Research], a book published by F. Bailo, E. Booth, and J. Williams ** [https://zenodo.org/records/20693572 Wikimedia as a Platform for Evidence Synthesis: Quantifying Bias and Literature Coverage in Crowd-Sourced Knowledge Graphs] by D. Mietchen, and J. Dearborn, (2026). ** [https://www.mdpi.com/2227-7390/14/12/2227 From Wikidata to Smart Tourism: A Reproducible Pipeline Based on AI and Fuzzy Logic for Interpretable Multi-Category Classification of Points of Interest] - This paper develops a reproducible pipeline that converts Wikidata POIs into an interpretable tourism taxonomy, enabling multi-category classification and personalized smart tourism applications. By Kontogianni et al., (2026) * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=EKIVrRgLQ6w Name Suggestion Index Explained: How OpenStreetMap Standardizes Brands] ** [https://www.youtube.com/watch?v=_MbZtO2Q2U0 EMCO Wikidata CoP meeting (2026-06-04)] ** [https://www.youtube.com/watch?v=AsBMBpc05sQ Using the Duplicity and WD Fist Tools to edit Wikidata] ** [https://www.youtube.com/watch?v=CkFuyX605nU Unlocking Data through Semantic Linking], presented at ENDORSE 2025 by Thora Hagen. Experiences using 19th-century German encyclopedias, demonstrating how semantic enrichment via Wikidata can reveal fascinating patterns. ** (Deutsch) [https://www.youtube.com/watch?v=K9M4mIP0mZg From your pocket to the knowledge graph: SquirrelBase] is a Wikibase instance that functions as a semantic metadata and reference platform. Make 3D smartphone captures of cultural assets, artworks, and ephemeral structures FAIR. ''' Tool of the week ''' * [https://multilingualprogramming.github.io/MotusArtium/ MotusArtium] : Wikidata GraphQL showcase application for exploring and understanding art movements (alpha version). [https://github.com/multilingualprogramming/MotusArtium/tree/main/graphql GraphQL queries used] * As seen during WikiProjects Days 2026 - [[d:Wikidata:Tools/Enhance_user_interface#Userscripts_for_improving_data_quality|Classification.js]], visualise parent classes and identify incorrections, detect superclass tree loops. To use, click ''Activate'' and copy the two lines into your Common.js page. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Reminder: Try Ontology Federation to import Items from Wikidata to your Wikibase instance. Share your feedback in the linked survey. ([https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikibaseug@lists.wikimedia.org/thread/LOTFJGPF7V6SQ7KVE6P6RF5MDDBZBV5Q/ full announcement]) * A session at WikiProjects Days 2026 was devoted to general-purpose tools for WikiProjects. A new page under the main Wikidata tools page was created with a list and description of these tools. Take a look at [[d:Wikidata:Tools/WikiProjects|Wikidata:Tools/WikiProjects]] and add any missing tools. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14531|meteorological intensity classification]] (<nowiki>category assigned to a meteorological system according to an intensity or classification scale; the scale should be indicated with a qualifier (P1013 and P585)</nowiki>) **[[:d:Property:P14539|perfumer]] (<nowiki>person who created a perfume</nowiki>) **[[:d:Property:P14540|‎dual notion (category theory)]] (<nowiki>dual of the concept in category theory</nowiki>) * External identifiers: [[:d:Property:P14532|catholica.cz ID]], [[:d:Property:P14533|‎Skeivopedia ID]], [[:d:Property:P14534|Mathlib Declaration ID]], [[:d:Property:P14535|Annuséries series ID]], [[:d:Property:P14536|FES digital collections person ID]], [[:d:Property:P14537|‎BBC Bitesize topic ID]], [[:d:Property:P14538|Sri Lanka Ministry of Education school census number]], [[:d:Property:P14541|Encyclopedia of China (Third Edition) ID (2026)]], [[:d:Property:P14542|OTOTOY artist ID]], [[:d:Property:P14543|livres-cinema.info author ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/Visual style|Visual style]] (<nowiki>the visual style used in a video game (or other creative work)</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/Gmedia rating (video games)|Gmedia rating (video games)]] (<nowiki>Video game ratings of the Saudi Arabian rating system ({{Q|Q28717438}})</nowiki>) * External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/altinget.se person ID|altinget.se person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Il cinema ritrovato film ID|Il cinema ritrovato film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Stockholm Archipelago Trail ID|Stockholm Archipelago Trail ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/some properties for category theory|some properties for category theory]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Farzonagon ID|Farzonagon ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/TV Guide film ID|TV Guide film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Letterboxd Writer ID|Letterboxd Writer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/d Hits artist ID|d Hits artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/1SCREEN Person ID|1SCREEN Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/1SCREEN movie ID|1SCREEN movie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fantia ID|Fantia ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/17LIVE ID|17LIVE ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CFLapedia player ID|CFLapedia player ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Model-Kartei.de ID|Model-Kartei.de ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/U-NEXT Parson ID|U-NEXT Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/U-NEXT Video ID|U-NEXT Video ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/H-NEXT Parson ID|H-NEXT Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ABEMA Video ID|ABEMA Video ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FOD Parson ID|FOD Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LRT topic ID|LRT topic ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FOD Video ID|FOD Video ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Jiji Press Member of Parliament ID|Jiji Press Member of Parliament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Wildenstein Plattner Institute ID|Wildenstein Plattner Institute ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/belarusenc.by ID|belarusenc.by ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Huellas Digitales de la Memoria ID|Huellas Digitales de la Memoria ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/socrealizm.com.ua person ID|socrealizm.com.ua person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Pacelli edition person ID|Pacelli edition person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Los Angeles Historic-Cultural Monument number|Los Angeles Historic-Cultural Monument number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Writing Systems Technical Resources script code|Writing Systems Technical Resources script code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Répertoire des films classés film ID|Répertoire des films classés film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Museum of Fine Arts, Houston person ID|Museum of Fine Arts, Houston person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sri Lankan Parliament member ID|Sri Lankan Parliament member ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kanal Architecture entry ID|Kanal Architecture entry ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Web The Television Parson ID|Web The Television Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Web The Television Work ID|Web The Television Work ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q11446|ship (Q11446)]] - large buoyant watercraft ''' Development ''' * We enabled links to WikiProjects in the sidebar and added links to WikiProjects Music, Medicine, Datasets, sum of all paintings, and elections ([[phab:T422935|T422935]], [[phab:T422935|T422935]]) * We added a floating “add statement” button that makes it easier to add statements without looking through the existing statements ([[phab:T417641|T417641]], [[phab:T428450|T428450]]). * We’re working on making sure that users can tell when statements exist before they add new ones ([[phab:T424009|T424009]]). * We made some layout fixes to wbui2025 / MEX ([[phab:T428766|T428766]], [[phab:T428761|T428761]], [[phab:T428759|T428759]], [[phab:T427658|T427658]], [[phab:T428853|T428853]]). * We refactored error handling ([[phab:T423613|T423613]]). * We’re refactoring the server-side rendering so we don’t need separate .less style files ([[phab:T409827|T409827]]). * We’re working on the interaction between scrollable values and indicator icons ([[phab:T425974|T425974]]). [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:32, 22 ജൂൺ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30669932 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #738 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-06-29. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#737]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/TopDevsBot|TopDevsBot]] - Task/s: Create new items for software-development, design, and consulting companies from source data: topdevs.ai ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/SonalBot|SonalBot]] - Task/s: Reference Gardener (archive dead reference links) + Welcome Bot (welcome new users) * New request for comments: [[c:Commons:Requests_for_comment/Policy_update_for_AI_content|WM Commons: Policy update for AI content]] - this RfC will seek opinions on the use and allowance of AI-generated and modified content. This can have downstream impacts on Wikidata. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[:meta:Wikimedia Taiwan/Wikidata Taiwan/2026年7月嘉義維基媒體街景踏查團暨工作坊|2026 Chiayi Streetview Workshop]] July 13 Time: 19:30-21:00 UTC+8 at Tâi-uân tôo-su-sik, Chiayi, Taiwan. ** OpenStreetMap X Wikidata Meetup #90 July 13 Time: 19:30-21:00 UTC+8 at [[d:Q61752245| Mozilla Community Space Taipei (Q61752245)]]. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://blog.lobid.org/2026/06/23/nwbib-wikipedia-bot.html Lobid Blog: NWBibBot – Making a regional bibliography visible in Wikipedia with help from Wikidata] ** [https://tech-news.wikimedia.de/2026/06/24/knowledge-wants-to-be-found/ Tech News (WMDE) Knowledge wants to be found] - We interview Tim Wittenborg about the [https://en.borgnetzwerk.org/ WissKomm Wiki], from the Leibniz Information Center for Science and Technology in TIB Hannover. ** [https://diff.wikimedia.org/2026/06/29/bridging-open-knowledge-and-digital-rights-reflections-from-drif-2026-and-the-wikimedia-community/ Bridging Open Knowledge And Digital Rights: Reflections From DRIF 2026 And The Wikimedia Community] * Papers: [https://arxiv.org/pdf/2606.27933v1 MathModDB: A Database for Mathematical Models] - The Mathematical Models Database (MathModDB), deployed on the MaRDI Portal within Germany’s National Research Data Infrastructure, provides researchers with a curated knowledge graph that organizes scattered mathematical models, formulas, and assumptions, connects to related tools like MathAlgoDB and MaRDMO, and demonstrates practical use through cases such as plasma physics modeling. By Fiedler et al., (2026) * Videos: ** [[d:Event:WikiProjects_Days_2026#Sessions|WikiProjects Days 2026 - recordings now on Commons]], if you missed the event or want to recap what was discussed, individual session recordings are now available from the Event program. ** [[commons:File:Jason Evans, "Making Wikimedia and Linked Open Data Mainstream in GLAMs – The National Library of Wales Journey".webm|Jason Evans: Making Wikimedia and Linked Open Data Mainstream in GLAMs – The National Library of Wales Journey]] ''' Tool of the week ''' * [https://cyllchuesnconii.rf.gd/panoply/?id=8 Altilunium Panoply] : A lightweight Wikibase alternative for creating collaborative knowledge bases, written as [https://github.com/altilunium/panoply a single PHP file] with no dependencies. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [[d:Event:WikidataCon 2027/Call for expressions of interest to host|Call for local partners: WikidataCon 2027]]: Planning is underway for the next hybrid WikidataCon, and Wikimedia Deutschland is seeking a local affiliate to co-organize the on-site event. Expressions of Interest are due by 13 July. A Q&A clinic will be held on 1 July at 15:00 UTC ([https://bbb.wikipedia.de/rooms/plp-qml-xrj-9ib/ join here]). * [[mw:Growth/Feature summary|Growth features]] are now available at Wikidata. This update enables access to Mentorship, Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14544|‎Taiwan Central News Agency news topic ID]], [[:d:Property:P14545|‎Stockholm Archipelago Trail ID]], [[:d:Property:P14546|‎Sceneweb artwork ID]], [[:d:Property:P14547|‎Sceneweb production ID]], [[:d:Property:P14548|Fantia ID]], [[:d:Property:P14549|Finnish educational institution ID]], [[:d:Property:P14550|‎altinget.se person ID]], [[:d:Property:P14551|Il cinema ritrovato film ID]], [[:d:Property:P14552|TV Guide film ID]], [[:d:Property:P14553|FOD person ID]], [[:d:Property:P14554|LRT topic ID]], [[:d:Property:P14555|Jiji Press Member of Parliament ID]], [[:d:Property:P14556|Huellas Digitales de la Memoria ID]], [[:d:Property:P14557|Museum of Fine Arts, Houston person ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review: **[[:d:Wikidata:Property proposal/subdiscipline of|subdiscipline of]] (<nowiki>less specific academic discipline</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/has garden|has garden]] (<nowiki>Object is a {{Q|1107656}} related to this {{Q|16222597}}</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/ranking by|ranking by]] (<nowiki>issuer of a ranking</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/linguistic group|linguistic group]] (<nowiki>group of people who share the same language, regardless of their ancestry or ethnicity</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/Pure Adult actress ID|Pure Adult actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Taiwan Central News Agency News tag id|Taiwan Central News Agency News tag id]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Pure Adult studio ID|Pure Adult studio ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Natural science/GBIF taxon ID|Natural science/GBIF taxon ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Digitaler Portraitindex person ID|Digitaler Portraitindex person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/torial ID|torial ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Dicionário da Língua Portuguesa ID|Dicionário da Língua Portuguesa ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Pontifical Urbaniana University ID|Pontifical Urbaniana University ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Samtrafiken-vehicle-id|Samtrafiken-vehicle-id]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sundsvall Municipality opendata ID|Sundsvall Municipality opendata ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Nakamura Kikaku ID|Nakamura Kikaku ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/KBS News topic ID|KBS News topic ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GIGA actress ID|GIGA actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Zen Pictures actress ID|Zen Pictures actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'une personne sur Autoroc|Identifiant d'une personne sur Autoroc]], [[:d:Wikidata:Property proposal/La Grange ID|La Grange ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Rakuten Books author ID|Rakuten Books author ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/RtYx Roles and contributions of ? in Fictional Universes and Media franchises] ([[d:Wikidata:Request_a_query#c-Jheald-20260627104200-Fantastoria-20260627091900|source]]) * Schema examples: it's World Cup time so here's 2 soccer/football-related EntitySchemas. ** [[d:EntitySchema:E404|E404:Swedish Soccer Player]] and [[d:EntitySchema:E183|E183:Chilean Women's Football Players]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Logic|WikiProject Logic]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Roots_and_Rhythms|WikiProject Roots and Rhythms]] * WikiProject Highlights: GovDirectory has opened a [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Madagascar|Madagascar]] page. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q615|Lionel Messi]] - 6 World Cups, scoring in the last 7 consecutive matches. ''' Development ''' * Wikidata integration in the other Wikimedia projects: ** We are continuing to evaluate the prototype for reducing the number of unnecessary edits from Wikidata that show up in watchlist and recent changes of Wikipedia and co. The approach is to look at the diff of the rendered article before and after the change from Wikidata is made. If there is no difference then the change is probably not relevant for that article. We are collecting a sample to further understand how it performs. ** To continue to address Wikidata's scaling issues, we are planning the migration of entity usage tables to the X1 cluster. * Mobile editing of statements: ** We implemented more feedback from testing of the new mobile front-end. Specifically we worked on making it clearer when a statements already exist that the editor is trying to add to the Item. ** Additionally, we made minor improvements to the look and feel of the mobile front-end. * REST API: ** REST search routes now take apihighlimits right into account ([[phab:T428032]]) ** We are starting to work on Lexeme support ([[phab:T429572]], [[phab:T429332]]) * GraphQL: ** We added support for requesting “best statements” for a given Property ([[phab:T428138]]) ** We are working on adding support for negation in Property value pair filters ([[phab:T429580]]) [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/Poland|Poland]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 14:51, 29 ജൂൺ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30720282 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #739 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-07-06. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#738]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Closed request for adminship: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Interface administrator/1Veertje|1Veertje]] - '''Closed as Successful''' **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Administrator/Ziv|Ziv]] - '''Closed as Successful''' * New requests for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/gov-wikidata-match 1|gov-wikidata-match 1]] - '''Task/s:''' Link existing GOV (historical gazetteer) building-like objects to existing Wikidata building-like objects. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/AgenticCommonsBot 1|AgenticCommonsBot 1]] - '''Task/s:''' Add [[Property:P648|Open Library ID <small>(P648)</small>]] (OpenLibrary author ID) to Wikidata items about people, only where the OpenLibrary author and the Wikidata person have been confirmed to be the same individual, with a source on every statement. * Closed request for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/JigildikBot|JigildikBot]] - '''Approved''' **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/SonalBot|SonalBot]] - '''Approved''' **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/ias-kbase|ias-kbase]] - '''Approved''' ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** The Wikidata Platform (WDP) [[D:Event:Blazegraph Migration Office Hours - July 2026|monthly office hour]] takes place '''tomorrow''', {{zonestamp|2026-07-07 16:00|7th July at 16:00 UTC}}. These office hours are focus on the Blazegraph migration work, and the team is inviting all community members to join the discussion. ''Register via [[D:Event:Blazegraph Migration Office Hours - July 2026|the event page]]'' ** The next Wikidata+Wikibase office hours will take place on Wednesday, 18:00 CEST (in your [https://zonestamp.toolforge.org/1783526400/1783530000?zdl=fU_LqsJADP2a6SZwqXMf9C66UEHQpSiu4zR2otNMnUkX_r2jG8GFEEjCeXDOlELrVcdsvufGrsro10BlnSOL86jlXNNyG-vz7x772XX7s7s0K819JThQe-ALd6gIxv7B4zliJoinEzsCH6dUdZRd4lE5SrsfXRxY-ifzowyiwIE6odzhzdglNOphM4Ub2LpIjG1mTYlc17CgFFiM_QcWUE8v7x0F6hMOUHqIUKhCdPjM8Y7cAQ timezone]), 08th July 2026 in the Wikidata Telegram group. The Wikidata and Wikibase office hours are online events where the development team presents what they have been working on over the past quarter, and the community is welcome to ask questions and discuss important issues related to the development of Wikidata and Wikibase. ** [[m:Event:WMUK_Sandbox_Sessions/Improving_Wikidata_References:_The_Reference_Validator_Tool|Sandbox sessions: Wikidata Reference Validator Tool - improving Wikidata references]] - Aug 15, 17:00 - 18:00 UTC. ** [https://wikiedu.org/courses/documenting-america-wikidata/ Wiki Education + AASLH: Documenting America with Wikidata], a collaboration between Wiki Education and the American Association for State and Local History is offering six hour-long meetings held weekly to introduce attendees to Wikidata and improve content for Wikidata and Wikipedia on American history. Registration ends: July 17, 23:59 Pacific Time (PT) ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: (fr) [[:w:fr:Wikip%C3%A9dia:RAW/2026-07-05#Le_point_sur_la_diversit%C3%A9_de_genre_dans_les_articles|Le point sur la diversité de genre dans les articles]] in *Regards sur l'actualité du mouvement Wikimedia* * Papers: ** Spatiotemporal-Heuristic A* Search for Pruning - Historical Influence and Succession Paths in Wikidata - [https://informatika.stei.itb.ac.id/~rinaldi.munir/Stmik/2025-2026/Makalah2026/13524106_Michael%20James%20Liman_Makalah%20Stima.pdf Paper], by Michael James Liman (2026). ** Wikontic: Constructing Wikidata-Aligned, Ontology-Aware Knowledge Graphs with Large Language Models - [https://aclanthology.org/2026.eacl-long.388/ Paper] by Chepurova et al., (2026). * Videos: (Español) [https://www.youtube.com/watch?v=AL_pyY2PIOE Introduction to Wikidata] - Dr. Claudia De Souza and Prof. Dinah Wilson Fraites introduce Wikidata with Spanish-slides. ''' Tool of the week ''' * [https://zelph.org/ Zelph]: Offers powerful analysis capabilities for the complete Wikidata knowledge graph while remaining adaptable for any semantic domain. * [https://viz.luarai.com/worldcup-heights World Cup Heights]: An interactive data‑viz app that shows the heights of FIFA World Cup players, arranged so you can quickly compare teams, positions, and overall height distributions. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [[d:Event:WikidataCon 2027/Call for expressions of interest to host|Call for local partners: WikidataCon 2027]]: Planning is underway for the next hybrid WikidataCon, and Wikimedia Deutschland is seeking a local affiliate to co-organize the on-site event. Expressions of Interest are due by 13 July. * The Wikidata Platform team has published the [[D:Wikidata:Wikidata_Platform_team/Newsletter|8th issue of its monthly newsletter]]. This edition includes updates on the migration of WDQS backend away from Blazegraph, including a transition into the next phase '''Initial Implementation (pilot) phase''' following completion of the '''installation phase'''. This update also include some Documentation on Query Rewrites the team will like the Wikidata community and all WDQS users to help review and leave feedbacks. ''see [[D:Wikidata:Wikidata_Platform_team/Newsletter|WDP monthly newsletter]] for more details'' ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest General datatypes: **[[:d:Property:P14559|prisoner number]] (<nowiki>number or identifier assigned to a prisoner, to be used as a qualifier for P2632 (place of detention)</nowiki>) **[[:d:Property:P14574|photographer]] (<nowiki>person who took this photograph</nowiki>) **[[:d:Property:P14595|‎Gmedia rating (video games)]] (<nowiki>video game ratings of the Saudi Arabian rating system</nowiki>) **[[:d:Property:P14603|visual style]] (<nowiki>the visual style used in a video game (or other creative work)</nowiki>) **[[:d:Property:P14610|garden]] (<nowiki>garden of this subject</nowiki>) **[[:d:Property:P14613|objects (category theory)]] (<nowiki>the precise objects of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14614|morphisms]] (<nowiki>the precise morphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14615|terminal object]] (<nowiki>the precise terminal object of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14616|initial object]] (<nowiki>the precise initial object of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14617|products (category theory)]] (<nowiki>the precise products of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14618|coproducts (category theory)]] (<nowiki>the precise coproducts of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14619|isomorphisms]] (<nowiki>the precise isomorphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14620|monomorphisms]] (<nowiki>the precise monomorphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14621|epimorphisms]] (<nowiki>the precise epimorphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14622|regular monomorphisms]] (<nowiki>the precise regular monomorphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14623|regular epimorphisms]] (<nowiki>the precise isomorphisms of the category (category theory)</nowiki>) **[[:d:Property:P14624|left adjoint]] (<nowiki>the left adjoint of the functor</nowiki>) **[[:d:Property:P14625|enriched over]] (<nowiki>the base monoidal category, bicategory, etc. of the enriched category</nowiki>) **[[:d:Property:P14626|monoidal category operation]] (<nowiki>the “tensor product” bifunctor of the monoidal category</nowiki>) **[[:d:Property:P14627|2-morphisms]] (<nowiki>the precise 2-morphisms of the 2-category</nowiki>) **[[:d:Property:P14635|taxon footprint]] (<nowiki>image of a footprint of this taxon</nowiki>) * Newest External identifiers: [[:d:Property:P14558|Sri Lankan Parliament member ID]], [[:d:Property:P14560|‎Taiwan Central News Agency news tag ID]], [[:d:Property:P14561|Model-Kartei.de ID]], [[:d:Property:P14562|Wildenstein Plattner Institute ID]], [[:d:Property:P14564|Web The Television work ID]], [[:d:Property:P14565|Web The Television person ID]], [[:d:Property:P14566|U-NEXT person ID]], [[:d:Property:P14567|U-NEXT video ID]], [[:d:Property:P14568|Sokmil director ID]], [[:d:Property:P14569|Sokmil idol ID]], [[:d:Property:P14570|socrealizm.com.ua person ID]], [[:d:Property:P14571|Répertoire des films classés film ID]], [[:d:Property:P14572|‎regjeringen.no ministry ID]], [[:d:Property:P14573|‎regjeringen.no politician ID]], [[:d:Property:P14575|Objectif plumes work ID]], [[:d:Property:P14576|National Operator Code (UK)]], [[:d:Property:P14577|‎Extended Defence of Britain Database ID]], [[:d:Property:P14578|Pacelli edition person ID]], [[:d:Property:P14579|Myludo game ID]], [[:d:Property:P14580|MyDirtyHobby ID]], [[:d:Property:P14581|Maoyan film ID]], [[:d:Property:P14582|‎Los Angeles Historic-Cultural Monument number]], [[:d:Property:P14583|Letterboxd writer ID]], [[:d:Property:P14584|KSW organization ID]], [[:d:Property:P14585|KSW person ID]], [[:d:Property:P14586|KSW place ID]], [[:d:Property:P14587|1SCREEN movie ID]], [[:d:Property:P14588|1SCREEN Person ID]], [[:d:Property:P14589|‎Artistas Visuales Chilenos propertyvalue ID]], [[:d:Property:P14590|‎Canadian Trademark Registration Number]], [[:d:Property:P14591|occitanica.eu ID]], [[:d:Property:P14592|Hancinema company ID]], [[:d:Property:P14593|ZicTrad person ID]], [[:d:Property:P14594|H-NEXT Person ID]], [[:d:Property:P14596|FOD video ID]], [[:d:Property:P14597|Farzonagon ID]], [[:d:Property:P14598|d Hits artist ID]], [[:d:Property:P14599|ABEMA video ID]], [[:d:Property:P14600|17LIVE ID]], [[:d:Property:P14604|‎regjeringen.no government ID]], [[:d:Property:P14605|Pure Adult actress ID]], [[:d:Property:P14606|Pure Adult studio ID]], [[:d:Property:P14607|‎GBIF taxon ID]], [[:d:Property:P14608|Digital portrait index person (GND) ID]], [[:d:Property:P14609|torial username]], [[:d:Property:P14611|Pontifical Urbaniana University ID]], [[:d:Property:P14628|CatDat category ID]], [[:d:Property:P14629|CatDat functor ID]], [[:d:Property:P14630|CatDat category property ID]], [[:d:Property:P14631|CatDat functor property ID]], [[:d:Property:P14632|‎Samtrafiken-vehicle ID]], [[:d:Property:P14633|GIGA actress ID]], [[:d:Property:P14634|Zen Pictures actress ID]], [[:d:Property:P14636|Olyrix artist ID]], [[:d:Property:P14637|AutorÒc 16-18 author ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New General datatypes property proposals to review:: **[[:d:Wikidata:Property proposal/dielectric strenght|dielectric strenght]] (<nowiki>maximum electric field a material can withstand before electrical breakdown occurs</nowiki>) **[[:d:Wikidata:Property proposal/about page URL|about page URL]] (<nowiki>URL to the official about page</nowiki>) * New External identifier property proposals to review: [[:d:Wikidata:Property proposal/Rakuten Books author ID|Rakuten Books author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Rakuten TV adult Person ID|Rakuten TV adult Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant sur le Western Orthodox Wiki|Identifiant sur le Western Orthodox Wiki]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Le GRoG ID|Le GRoG ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/NHK On Demand Program ID|NHK On Demand Program ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Centre for Computing History exhibit reference ID|Centre for Computing History exhibit reference ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GCD character ID|GCD character ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identificador de agente econômico na ANCINE|Identificador de agente econômico na ANCINE]], [[:d:Wikidata:Property proposal/1SCREEN Program ID|1SCREEN Program ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Architectenregister-id|Architectenregister-id]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LUDAP ID|LUDAP ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/TakaWiki ID|TakaWiki ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Terceiro Tempo Que Fim Levou ID|Terceiro Tempo Que Fim Levou ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BiDünyaFilm film ID|BiDünyaFilm film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CNUC code|CNUC code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Steady username|Steady username]], [[:d:Wikidata:Property proposal/NHK ONE Program ID|NHK ONE Program ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/SongLyrics.com song ID|SongLyrics.com song ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Braunschweiger ProfKat ID|Braunschweiger ProfKat ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ClayArena shooter profile ID|ClayArena shooter profile ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Open Collective ID|Open Collective ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Anobii author ID|Anobii author ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Development ''' * The development team are at an offsite retreat this week. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/France|France]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 18:05, 6 ജൂലൈ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30773585 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #740 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-07-13. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#739]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> '''Discussions''' * Open request for adminship: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Administrator/GA_Kevin|GA Kevin]] - <small>RfP scheduled to end after 14 July 2026 18:40 (UTC)</small> * New requests for permissions/Bot: ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/Nabbot_2|Nabbot 2]] - '''Task:''' Translating English descriptions to Turkish using a predefined dictionary mapping. ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/AgenticCommonsBot_1|AgenticCommonsBot 1]] - '''Task:''' Add [[d:Property:P648|Open Library ID (P648)]] (OpenLibrary author ID) to items about people, where the OpenLibrary author and Wikidata person are the same individual, when every statement is sourced. ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/EquipboardBot|EquipboardBot]] - '''Task''': Add [[d:Property:P6912|Equipboard artist ID (P6912)]] to Wikidata items for musicians, sourced from Equipboard's own database of public artist identifiers. * Call for Participation in Improving Constraints ** Just about any aspect of constraints is in scope, from rewriting existing bots to expanding the power of property constraints to adding new kinds of constraint. If you are interested, sign up in [[d:Wikidata:WikiProject_property_constraints/improving|WikiProject Property Constraints/improving]]. '''Events''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[wmania:2026:Wikimania|Wikimania 2026]] is fast approaching. Taking place 21 - 25 July in Paris, France. Can't attend? Register for a ticket to the [[wmania:2026:Registration|virtual event]] and watch sessions online. ** Interested in [[mw:Wikibase/Ontology-Federation|Wikibase Ontology Federation]]? Join the July 14 call, see the [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Cleaning_Task_Force#Tuesday,_14_July_2026,_11:30_EDT_(UTC-4)|Cleaning Task Force]] page for more details. * Previous events: ** The 3rd Quarter Wikidata + Wikibase office hour was held. The transcript is available to read:<br>[[d:Wikidata:Events/Telegram_office_hour_2026-07-08|Wikidata:Events/Telegram office hour 2026 07 08]] '''Press, articles, blog posts, videos''' * Blogs ** [[Diffblog:2026/07/10/behind-better-data-inside-wikidatas-first-wikiprojects-days|Behind Better Data: Inside Wikidata’s First WikiProjects Days]] ** [[Diffblog:2026/07/12/africa-wiki-challenge-2026-in-the-ghanaian-pidgin-community-documenting-water-for-life-through-wikimedia-projects|Africa Wiki Challenge 2026 in the Ghanaian Pidgin Community: Documenting “Water for Life” Through Wikimedia Projects]] ** [[Diffblog:2026/07/09/reflecting-on-progress-and-planning-ahead-dagbani-wikimedians-user-group-holds-its-last-quarter-team-meeting|Reflecting on progress and planning ahead: Dagbani Wikimedians User Group holds its last quarter team meeting]] ** [[Diffblog:2026/07/08/eduwiki-workshop-combining-petscan-and-generative-ai-for-smarter-wikipedia-editing|EduWiki Workshop: Combining PETScan and Generative AI for Smarter Wikipedia Editing]] ** [https://computationalhistory.substack.com/p/why-computational-historians-need Why Computational Historians need Wikidata] - a substack article by Jim Clifford * Papers ** [https://dl.acm.org/doi/10.1145/3805712.3808389 A Demonstration of WikiRAG: An Evidence-based Link Prediction for Wikidata with Retrieval Augmented Generation] - WikiRAG is an interactive framework that combines automated link prediction with retrieval‑augmented generation and human validation to reliably complete knowledge graphs like Wikidata by generating candidate links, retrieving supporting evidence, and enabling users to confirm and export validated triples. By Sabu, et al., (2026) * Videos ** [https://m.youtube.com/watch?v=GRS-0nMsb1Q&pp=iggCQAE%3D&ra=m Using Open Refine] by Wikimedia Australia, Paul Duchesne presents "Using OpenRefine" during WikiCon Australia 2026, (National Film and Sound Archive, Canberra). ** [https://m.youtube.com/watch?v=oq2fjfAhsgc&pp=iggCQAE%3D&ra=m Let’s Get Mappy - making maps on Wikimedia platforms] by Wikimedia Australia, Alex Lum presents how location (pushpin) maps, locator maps, and interactive "slippy" local maps end up on Wikipedia, and how infoboxes, Wikidata and OpenStreetMap works together to generate them ** (繁體中文/zh-TW) [https://www.youtube.com/watch?v=YaOjh92PPuI Tutorial on Editing Temple Data for Wikidata and Wikimedia Commons] - recording of a workshop (July 5) on Tutorial on Editing Temple Data for Wikidata and Wikimedia Commons, held by Wikimedia Taiwan Community and OSM Taiwan. ** [https://www.youtube.com/watch?v=VxCTNRqnOKw Open data tools for cultural heritage] 2nd session in the workshop series “Open Data to Strengthen Online Cultural Heritage,” held March 24, 2026, and organized by the National Library of Uruguay (BNU), Wikimedians of Uruguay, Datysoc, and Data Uruguay. ** [https://www.youtube.com/watch?v=ZrzycFNeVyI GLAMs and Citizen Science Encouraging and Enabling Participation] - Siobhan Leachman presents "citizen science workflows" (BHL, iNaturalist, Bionomia, Wikidata) to show how GLAM's can empower citizen scientists to reuse their collections. '''Tool of the week''' *[https://rudof-project.github.io/ rudof] can be used as a command line tool or can be embedded as a library using cargo. It can be used to validate RDF data represented with different syntaxes like Turtle, NTriples, to name a few. As well as RDF data available through SPARQL endpoints like Wikidata '''Other Noteworthy Stuff''' * A [[d:Wikidata:Project_chat#c-Ainali-20260623132900-Need_of_a_process_to_become_a_mentor|Project Chat discussion]] on the new [[mw:Help:Growth/Mentorship|Mentorship features]]. Self-enrollment has been enabled with the following requirements - account age: 365 days, edits: 500. * There is also a [[d:Wikidata:Project_chat#c-Bovlb-20260709235700-Discussion|proposal]] to add an advisory message to new accounts that create multiple items. '''Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: none ** External identifiers: [[:d:Property:P14638|Rakuten TV adult person ID]], [[:d:Property:P14639|KBS News topic ID]], [[:d:Property:P14640|Rakuten Books author ID]], [[:d:Property:P14641|PTS News Network topic ID]], [[:d:Property:P14642|Nakamura Kikaku ID]], [[:d:Property:P14643|‎La Grange person ID]], [[:d:Property:P14644|‎Fontaines de Belgique ID]], [[:d:Property:P14645|NHK On Demand program ID]], [[:d:Property:P14646|1SCREEN program ID]], [[:d:Property:P14647|LUDAP ID]], [[:d:Property:P14648|Bianco keyword ID]], [[:d:Property:P14649|Architectenregister ID]], [[:d:Property:P14650|‎ClayArena shooter profile ID]], [[:d:Property:P14651|‎Sundsvall Municipality opendata beach ID]], [[:d:Property:P14652|Terceiro Tempo Que Fim Levou ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/relocated from|relocated from]] (<nowiki>Object is the original or former {{Q|17334923}} of the permanently relocated {{Q|16222597}}</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/OpenType script tag|OpenType script tag]] (<nowiki>identifier for a script in OpenType</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/transforms from|transforms from]] (<nowiki>this fictional or mythical entity transforms from that form</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Korean Classification of Administrative Districts|Korean Classification of Administrative Districts]] (<nowiki>code assigned to an administrative district of South Korea in the Korean Classification of Administrative Districts</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Anobii book ID|Anobii book ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Google Maps Place ID|Google Maps Place ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Viberate Artist ID|Viberate Artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Architectural Heritage style ID|Brussels Inventory of Architectural Heritage style ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Architectural Heritage designer ID|Brussels Inventory of Architectural Heritage designer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/TuneCore Japan artist ID|TuneCore Japan artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Deltarune Wiki article ID|Deltarune Wiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/INAPP OA author ID|INAPP OA author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CNR-IRIS ID|CNR-IRIS ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AnimeOshi anime ID|AnimeOshi anime ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Guide Japan Person ID|Guide Japan Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CD Journal Artist ID|CD Journal Artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CIDIM Artist ID|CIDIM Artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Operabook Artist ID|Operabook Artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Mizan al-Arab poet ID|Mizan al-Arab poet ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Norton Simon Museum object ID|Norton Simon Museum object ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OpenStreetMap data item ID|OpenStreetMap data item ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant sur le Western Orthodox Wiki|Identifiant sur le Western Orthodox Wiki]], [[:d:Wikidata:Property proposal/A World Made by Travel person ID|A World Made by Travel person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Scent Base notes ID|Scent Base notes ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/radio.net IDs|radio.net IDs]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Scent Base perfumer ID|Scent Base perfumer ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! '''Did you know?''' * Query examples: [https://w.wiki/SJfA Items only connected to Telugu Wikipedia] ([[d:Wikidata:Request_a_query#c-Ainali-20260712084300-Stefan_Kühn-20260712083900|source]]) - change the language code 'te' to make it work with any other Wikipedia * Schema examples: [[d:EntitySchema:E269|French historic monument (E269)]] - With Wikimania taking place in the French Capital, you can use this entity schema if you feel inspired to or expand items on French monuments. * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Pleasant_Goat_and_Big_Big_Wolf|Project Pleasant Goat and Big Big Wolf]] - a Chinese-animated television franchise. ** (Français) [[d:Wikidata:Wikiproject_Orthodox_Christianity|Project Orthodox Christianity]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_SUNY_Libraries_EMCO|Project SUNY Libraries EMCO]] * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Poland|Project Govdirectory Poland]] added several new subpages detailing coverage and progress on State, Local Agencies and Marshall's Offices. **[[d:Wikidata:WikiProject_property_constraints|Project Property Constraints]] added a subpage: [[d:Wikidata:WikiProject_property_constraints/improving|Improving]] - a call for participation, as a result of discussions during WikiProjects Days 2026. * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Most_sitelinked_items/with_statements|Most sitelinked Items (with statements)]] '''Development''' * Blazegraph migration: We are continuing to prepare the Query UI, Query Builder, constraint checks, etc for the migration to QLever ([[phab:T425618]]) * Wikidata integration in the Wikimedia projects: We are investigating some Lua modules to find ones responsible for a lot of unnecessary entries in Watchlist and Recent changes on Wikipedia and co ([[phab:T429366]]) * GraphQL: Added support for negation in property value pair filters ([[phab:T429580]]) * REST API: We are working on the first pieces of support for Lexemes: retrieving a full Lexeme ([[phab:T429332]]) [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. '''Weekly Tasks''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/2026 07 06|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current| Help translate]] · [[:d:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] [[:d:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]] ·''' [[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 18:01, 13 ജൂലൈ 2026 (UTC) </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30773585 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary 741 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-07-20. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#740]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/RupumpedBot|RupumpedBot]] - '''Task/s:''' When an Item on a Kenyan river has a Swahili label but no English version, this bot will derive an English label and description. ** [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/William_Avery_Bot_14|William Avery Bot 14]] - '''Task/s:''' Change values of url properties in mainspace that link to http://web.archive.org/ to use the https protocol (requested at [[d:Wikidata:Bot_requests#Request_to_make_HTTPS_for_Wayback_Machine_recurrent_(2026-07-17)|Bot requests#Make HTTPS for Wayback Machine recurrent]]) ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** Wikimania is about to begin. Whether you're attending on-site or virtually, plan your sessions so you don't miss any. *** [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/schedule/ Full program] / [[wmania:2026:Program/Wikidata|Wikidata-only program]] *** Get your [https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/ virtual ticket] ** OpenStreetMap X Wikidata Meetup #91 Aug 10 Time: 19:30-21:00 UTC+8 at [[d:Q61752245| Mozilla Community Space Taipei (Q61752245)]]. ** [https://force11.org/post/webinar-metadata-for-all-with-wikidata Force11 webinar: Metadata for all with Wikidata] will look at three novel applications, WikiCite, the Trans Music Achive and the Pratt Institute. Held online August 26, 13-14:00 UTC. Please register for the access link. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://blog.johl.io/calling-wikifunctions-for-der-die-das/ Calling Wikifunctions for der, die, das] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/07/18/how-to-strengthen-the-public-domain-with-wikidata/ How to strengthen the public domain with Wikidata] ** [https://rtnf.substack.com/p/altilunium-panoply-v26719 Altilunium Panoply v26.7.19] : In this latest release, the external Wikidata connection logic has undergone a major architectural overhaul to improve internal trace mapping. * Videos: ** (Svenska) [https://www.youtube.com/watch?v=eiYEdXCA3z4 Strategic inclusion of library data on Wikidata] - first recorded at Digikult 2019, with Alicia Fagerving. ** (Français) [https://www.youtube.com/watch?v=FA5i80xTXpU I’ll explain how Wikidata works! (Livestream recording)], [[d:User:Lyoko%C3%AF|User:Lyokoï]] will introduce Wikidata and its concepts and the fundamentals of editing. ** (繁體中文/zh-TW) [https://www.youtube.com/watch?v=NCswknRt7wg Wikivoyage Guidelines for editing Temple information] ** [https://www.youtube.com/watch?v=VGtGZhE7e-E How to use Wikibase for Mixed Methods Research], with Francesco Bailo. Recorded at SICSS Melbourne 2026 (Summer Institute in Computational Social Science). * Games: [https://www.webwoven.org/ Webwoven] - a new game has surfaced, powered by Wikidata. Race from start to finish in as few connections as possible. Already includes Leaderboards, daily challenges and multiplayer. Sure to be a hit at future Wikidata events. ''' Tool of the week ''' *[https://wikivibes.toolforge.org/#/ wikivibes] is a tool by [[User:Magnus Manske|Magnus Magnus]] that play public domain music from Commons, tracked by Wikidata ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Jobs: ** [https://wikimedia-deutschland.softgarden.io/job/65367316/Interim-Engineering-Manager-Wikidata-for-Wikimedia-Projects-all-genders-?jobDbPVId=279178738&l=en (Interim) Engineering Manager - Wikidata For Wikimedia Projects] - Hybrid ** [https://job-boards.greenhouse.io/wikimedia/jobs/8060307?gh_src=uginyj6n1us Senior Software Engineer, Wikidata Platform] - Remote ** [https://job-boards.greenhouse.io/wikimedia/jobs/8060261?gh_src=4n8hpqkx1us Software Engineer, Wikidata Platform] - Remote ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: none ***[[:d:Property:P14659|‎about page URL]] (<nowiki>URL to the official about page</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14653|Western Orthodox Wiki ID]], [[:d:Property:P14654|Steady publication ID]], [[:d:Property:P14655|‎Open Collective ID]], [[:d:Property:P14656|‎Guide du Rôliste Galactique ID]], [[:d:Property:P14657|CNUC code]], [[:d:Property:P14658|Centre for Computing History exhibit reference ID]], [[:d:Property:P14660|Braunschweiger ProfKat ID]], [[:d:Property:P14661|CNR-IRIS author ID]], [[:d:Property:P14662|Anobii Book ID]], [[:d:Property:P14663|Anobii author ID]], [[:d:Property:P14664|TuneCore Japan artist ID]], [[:d:Property:P14665|TakaWiki numeric page ID]], [[:d:Property:P14666|Norton Simon Museum object ID]], [[:d:Property:P14667|Guide Japan Person ID]], [[:d:Property:P14668|CD Journal artist ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/autoptic examination|autoptic examination]] (<nowiki>time of last direct examination of the inscribed object</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Tabular data series|Tabular data series]] (<nowiki>A tabular data series in Commons that models the given concept</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/data series|data series]] (<nowiki>A data series about the given topic.</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/incumbent before dissolution|incumbent before dissolution]] (<nowiki>entity incumbent in a position before its dissolution for an election</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/former operator|former operator]] (<nowiki>entity, company, military service, or organisation which is notable for previously operated the item, aircraft, vehicle, or other equipment</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/número de la plaza|número de la plaza]] (<nowiki>square number</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/PISAI ID|PISAI ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Ko-fi page ID|Ko-fi page ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Scent Base brand ID|Scent Base brand ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Etsy shop name|Etsy shop name]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Overcast podcast ID|Overcast podcast ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Grillplatser.nu ID|Grillplatser.nu ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Criticker Film ID|Criticker Film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/HAND ID|HAND ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Open Language Archives Community language code|Open Language Archives Community language code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant Ciel d'oc d'une publication|identifiant Ciel d'oc d'une publication]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ODiD ID|ODiD ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Generic/Numero de Registre Tributari|Generic/Numero de Registre Tributari]], [[:d:Wikidata:Property proposal/UntitledDb People ID|UntitledDb People ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MissEvan drama ID|MissEvan drama ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MissEvan sound ID|MissEvan sound ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MissEvan ID|MissEvan ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MissEvan voice actor ID|MissEvan voice actor ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fmfenxiang FM ID|Fmfenxiang FM ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fmfenxiang sound ID|Fmfenxiang sound ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fmfenxiang seiyuu ID|Fmfenxiang seiyuu ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Development ''' * Wikidata Query Service: We are working on adapting the Query Service UI to get it ready for the move to QLever * Mobile editing of statements: We are continuing to fix small issues found in testing * Lexemes: We are continuing the work on adding support for Lexemes to the REST API * Sustainability: ** We are preparing the migration of some database tables on the client wikis that track the usage of Wikidata's data in articles on Wikipedia and co ** We are further investigating how many changes from Wikidata that currently get sent to Wikipedia and co don't actually lead to a change in the article to be able to reduce these cases further [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:56, 20 ജൂലൈ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30773585 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #742 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-07-27. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#741]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/AuntuBot|AuntuBot]] - '''Task/s:''' Per the approved bot request at commons:Commons:Bots/Requests/AuntuBot, I am in the process of uploading approximately 50,000 issues of the Bangladesh Gazette to Wikimedia Commons. We need to a parent Wikidata item for each specific issue/volume to import and organize these files on Bengali Wikisource. Note that AuntuBot has already been granted a bot flag on Wikimedia Commons for the file uploads. **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/Rebot 2|Rebot 2]] - '''Task/s:''' We recently created the new property perspective (P14345) (Wikidata:Property proposal/anatomical view). With Rebot, I plan to move: *About 570 statements from depicts (P180) to perspective (P14345) as a property *About 1400 statements from depicts (P180) to perspective (P14345) as a qualifier of image (P18) **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/Rebot 3|Rebot 3]] - '''Task/s:''' Import 1389 instances of taxon author citation (P6507) from this Catalan Wikipedia list, compiled by bot from the articles. **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/Rebot 4|Rebot 4]] - '''Task/s:''' The task consists in changing these 1072 items. It has to change creator (P170) to the new property photographer (P14574). Also there are 1000+ items in which the property should be used as a qualifier. **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/Openpep|Openpep]] - '''Task/s:''' Maintenance of Politically Exposed Person (PEP) data on Wikidata for Thai government officials. Specifically: *Creating new Wikidata items for Thai politicians not yet in the database *Adding P39 (position held) claims with proper qualifiers (P580 start time, P582 end time, P2937 legislative term for legislators, P1365/P1366 replaces/replaced by, P1545 series ordinal) *Adding P102 (member of political party) with date qualifiers *Adding P569 (date of birth), P106 (occupation), P21 (sex or gender), P19 (place of birth), P1559 (name in native language) *Setting and correcting labels, descriptions, and aliases *Removing incorrect claims and deduplicating *Adding social media profiles (P2003 Instagram, P2013 Facebook, P11705 Facebook numeric ID) **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/DutchFixer|DutchFixer]] - '''Task/s:''' Reformat Dutch verb forms that are listed as [[Q1994301|past tense <small>(Q1994301)</small>]], [[Q814722|participle <small>(Q814722)</small>]] to simply use [[Q12717679|past participle <small>(Q12717679)</small>]] ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** Vladimir Terentyev used the set of names for [https://vova.today/en/works/plofornot/ every dish from Wikidata] -- labels and aliases in every language -- along with restaurant data from OpenStreetMap to develop a world map of dish names, attempting to answer the research question: "Where does plov end and biryani begin, and who really draws these borders?" ** [https://oshwa.org/announcements/giving-open-source-hardware-a-place-on-wikidata/ Giving Open Source Hardware a Place on Wikidata] ** [https://blog.tib.eu/2026/07/27/simplified-entry-of-complex-data-into-wikibase/ Simplified entry of complex data into Wikibase] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/07/24/grateful-and-growing-reflecting-on-my-wiki-afrodemics-fellowship-pilot-cohort/ Grateful and Growing: Reflecting on My Wiki Afrodemics Fellowship, Pilot Cohort] * Papers: [https://ojs.aaai.org/index.php/ICWSM/article/view/42790 DivinWD: Exploring the Diversity of Scientific Publications in Wikidata] - DivinWD is a large open-source dataset of over 23 million triples and 1.2 million scholarly articles (2010–2024), integrating Wikidata with five bibliographic sources and gender data to enable transparent diversity analyses in science while documenting biases and infrastructural limitations. By Saletti et. al., (2026) ''' Tool of the week ''' *[https://osm.wikidata.link/ OWL Places], the Wikidata-OpenStreetMap matching tool, can now add OpenStreetMap IDs to Wikidata ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikibaseug@lists.wikimedia.org/thread/4ODLBGNPJVVMLFCRJUMODQ3SQEPPOXCE/ Wikibase Suite Deploy 7.1.0 and other upgrades] ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14669|dielectric strength]] (<nowiki>electric field strength that causes electrical breakdown of an insulating material under specified test conditions</nowiki>) ***[[:d:Property:P14672|still taken from the audiovisual work]] (<nowiki>image comes from the given audiovisual work</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14670|Operabook artist ID]], [[:d:Property:P14671|‎MPA certificate number]], [[:d:Property:P14673|‎Deltarune Wiki article ID]], [[:d:Property:P14674|A World Made by Travel person ID]], [[:d:Property:P14675|UntitledDb person ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Fediverse app|Fediverse app]] (<nowiki>Fediverse platform of the instance or address</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Fediverse instance URL|Fediverse instance URL]] (<nowiki>Ferdiverse instance of/about the subject</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/reference amount|reference amount]] (<nowiki>Amount of the food that contains a particular quantity of a nutrient.</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Qidian Book ID|Qidian Book ID]] (<nowiki></nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Garance item ID|Garance item ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kinorating|Kinorating]], [[:d:Wikidata:Property proposal/IGN producer|IGN producer]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fediverse address|Fediverse address]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Music & Opera artist ID|Music & Opera artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LFL player ID|LFL player ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Soccer365.net tournament ID|Soccer365.net tournament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/kicker.de coach ID|kicker.de coach ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BeSoccer team ID|BeSoccer team ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FootballFakts.ru stadium ID|FootballFakts.ru stadium ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/SofaScore tournament ID|SofaScore tournament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Foot Mercato club ID|Foot Mercato club ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Lithuanian movie register ID|Lithuanian movie register ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Foot Mercato referee ID|Foot Mercato referee ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BeSoccer referee ID|BeSoccer referee ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kicker.de referee ID|Kicker.de referee ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Soccer365.net referee ID|Soccer365.net referee ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/UNESCO Observatory of Killed Journalists ID|UNESCO Observatory of Killed Journalists ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Soccer365.net stadium ID|Soccer365.net stadium ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MFL player ID|MFL player ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Okko movie ID|Okko movie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/RIA Novosti organization ID|RIA Novosti organization ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OpenParliamentTV person ID|OpenParliamentTV person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OpenParliamentTV organization ID|OpenParliamentTV organization ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/OpenParliamentTV term ID|OpenParliamentTV term ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Camping.se ID|Camping.se ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/classicalive artist ID|classicalive artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Chess Games tournament ID|Chess Games tournament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Chess.com tournament ID|Chess.com tournament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/MusiciansPage artist ID|MusiciansPage artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Flemish educational institution number|Flemish educational institution number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Giovani Artisti italiani ID|Giovani Artisti italiani ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/365chess.com tournament ID|365chess.com tournament ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Norwegian Athletics athlete ID|Norwegian Athletics athlete ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LinkedIn numeric company ID|LinkedIn numeric company ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Lulu spotlight ID|Lulu spotlight ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/RPGnet Index ID|RPGnet Index ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/EU Treaties and Agreements database ID|EU Treaties and Agreements database ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Development ''' * The team were at Wikimania this past week so not much development happened. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 16:32, 27 ജൂലൈ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30846852 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #743 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-08-04. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#742]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' *[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/INAPerson 1|INAPerson 1]] - Task/s: Create Wikidata pages entries for mostly French journalists, using INA (French National Audiovisual Institute) catalogue as reference. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[Diffblog:wikimedia-research-conference-in-the-cee-region-programme-coming-in-august-registration-open|Wikimedia & Research conference in the CEE region: programme coming in August, registration open]] - follow link for registration instructions, (onsite) open until August 26, (online) open until at least October 5. Event takes place Katowice, Poland, October 9-10, 2026. ** [https://www.dublincore.org/conferences/2026/sessions/workshop-wikidata-open-innovation/ Workshop: Wikidata for Open Innovation] - DCMI 226. Held on August 3 by Kalliopi Mathios, participants will get hands-on experience of Wikidata for use in Libraries, Industry and Communities. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Papers: ** the [[:d:Q140818826|proceedings]] of the conference [[:d:Q131418010|Wikidata and Research]] (cf. [[:meta:Wikidata and research|Meta page]]), held in Florence (Italy) on June 5-6, 2025, have been published on July 2026 and are available in CC-BY 4.0 license: ''[https://books.fupress.com/isbn/9791221510102 Wikidata e la ricerca. Condividere esperienze / Wikidata and Research. Sharing Experiences]''; 32 papers, 25 in English and 7 in Italian, deal with the usage of Wikidata and other Wikibase instances in different fields of academic research ** [https://arxiv.org/html/2607.25959 Detecting Knowledge Inconsistencies Across Text, Tables, and Knowledge Graphs] by Wei et al., (2026). This paper introduces ''Kontrast'': a tool for comparing Wikidata's statements against Wikipedia tables (and text) to find conflicting information or inconsistencies and missing data. * Videos: [https://www.youtube.com/watch?v=PA8pp1Qsh4M LIVE Wikidata Editing #123] with hosts [[d:User:Ainali|User:Ainali]] and [[d:User:Abbe98|User:Abbe98]] ''' Tool of the week ''' * [https://leximap.toolforge.org/ Leximap]: Create a colour-coded map of Lexemes from a Wikisource page's text, roll-over individual words to discover more about the lemma * [https://thefilmmap.com/ Filmmap]: a free interactive map of filming locations built from Wikidata. Search the title to see where it’s shot or a place to see what was made there *[https://www.wikidata.org/wiki/User:Danielyepezgarces/Cradle-gadget Cradle-gadget] – A new user script embeds the Cradle form editor into Wikidata item pages, enabling schema-based editing with ShEx. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Job vacancy: [https://job-boards.greenhouse.io/wikimedia/jobs/8060261 (Remote) Software Engineer for the Wikidata Platform team]. * [https://www.wikibase.cloud/hosting-policy/pilot Wikibase Cloud has a new hosting policy (pilot version)] * [https://f-droid.org/en/packages/app.subster/ Subster] - a timeline-based Wikidata-powered game that plays songs from your own music collection and asks you to rank it against other songs in your hand. Like a digital, cardless version of Hitster. Requires a subsonic-compatible music server to connect to. * Uyen developed a tool in which you can visualize and inspect content gaps and shared content between different Wikipedia editions, as well as topic distributions: https://wiki-gap-finder.toolforge.org/ Check it out and give them [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc-ff0w-oUCEQXoQsCRxuiz5aOiOSes6kfWti5-KsKGgOgezg/viewform feedback]. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14687|tabular data series]] (<nowiki>A tabular data series in Commons that models the given concept</nowiki>) ***[[:d:Property:P14701|infobox chronology]] (<nowiki>indicate the place of an item in an Infobox chronology, as seen on the Wikipedias.</nowiki>) ***[[:d:Property:P14726|‎OpenType script tag]] (<nowiki>identifier for a script in OpenType, without trailing spaces</nowiki>) ***[[:d:Property:P14733|‎Fediverse app]] (<nowiki>Fediverse platform of the instance or address</nowiki>) ***[[:d:Property:P14734|‎Fediverse instance URL]] (<nowiki>Ferdiverse instance of/about the subject</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14676|Viberate artist ID]], [[:d:Property:P14677|Brussels Inventory of Architectural Heritage style ID]], [[:d:Property:P14678|Brussels Inventory of Architectural Heritage designer ID]], [[:d:Property:P14679|radio.net station ID]], [[:d:Property:P14680|radio.net podcast ID]], [[:d:Property:P14681|Sokmil AV performer ID]], [[:d:Property:P14682|Scent Base brand ID]], [[:d:Property:P14683|Scent Base notes ID]], [[:d:Property:P14684|Scent Base perfumers ID]], [[:d:Property:P14688|PISAI ID]], [[:d:Property:P14689|CIDIM Artist ID]], [[:d:Property:P14690|Etsy shop name]], [[:d:Property:P14691|‎Open Language Archives Community language code]], [[:d:Property:P14692|‎OpenStreetMap Wiki item ID]], [[:d:Property:P14695|Ko-fi page ID]], [[:d:Property:P14696|KinoRating ID]], [[:d:Property:P14697|‎Korean Classification of Administrative Districts]], [[:d:Property:P14698|UNESCO Observatory of Killed Journalists ID]], [[:d:Property:P14699|SofaScore tournament ID]], [[:d:Property:P14700|RIA Novosti organization ID]], [[:d:Property:P14702|MFL player ID]], [[:d:Property:P14703|‎MissEvan username]], [[:d:Property:P14704|Soccer365.net referee ID]], [[:d:Property:P14705|Soccer365.net stadium ID]], [[:d:Property:P14706|Soccer365.net tournament ID]], [[:d:Property:P14707|‎IGN producer ID]], [[:d:Property:P14708|kicker.de coach ID]], [[:d:Property:P14709|Kicker.de referee ID]], [[:d:Property:P14710|Lithuanian movie register ID]], [[:d:Property:P14712|LFL player ID]], [[:d:Property:P14713|BeSoccer referee ID]], [[:d:Property:P14714|BeSoccer team ID]], [[:d:Property:P14715|OpenParliamentTV organization ID]], [[:d:Property:P14716|OpenParliamentTV person ID]], [[:d:Property:P14717|OpenParliamentTV term ID]], [[:d:Property:P14718|Foot Mercato referee ID]], [[:d:Property:P14719|Foot Mercato club ID]], [[:d:Property:P14720|FootballFakts.ru stadium ID]], [[:d:Property:P14721|Chess Games tournament ID]], [[:d:Property:P14722|Chess.com tournament ID]], [[:d:Property:P14723|‎Camping.se ID]], [[:d:Property:P14724|Garance item ID]], [[:d:Property:P14725|‎OpenType language system tag]], [[:d:Property:P14727|Okko movie ID]], [[:d:Property:P14728|‎Grillplatser.nu ID]], [[:d:Property:P14729|Número de Registre Tributari]], [[:d:Property:P14730|‎MissEvan sound ID]], [[:d:Property:P14731|‎MissEvan drama ID]], [[:d:Property:P14732|‎Flemish educational institution number]], [[:d:Property:P14735|Norwegian Athletics athlete ID]], [[:d:Property:P14736|RPGnet Index ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/ENS name|ENS name]] (<nowiki>Ethereum Name Service (ENS) domain associated with a person or entity</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Inventaire régional du patrimoine en Wallonie ID|Inventaire régional du patrimoine en Wallonie ID]] (<nowiki></nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/member of musical group|member of musical group]] (<nowiki>member of musical group</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/name type|name type]] (<nowiki>type of noun or name the sense is</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/CINE21 Program ID|CINE21 Program ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Rakuten TV adult maker ID|Rakuten TV adult maker ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DMM maker ID|DMM maker ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/sukumizu.tv actress ID|sukumizu.tv actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GAS actress ID|GAS actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Paradise TV Parson ID|Paradise TV Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/syukou-club(X-DIABLO) actress ID|syukou-club(X-DIABLO) actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brazilian Fauna Taxonomic Catalogue ID|Brazilian Fauna Taxonomic Catalogue ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CINE21 company ID|CINE21 company ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/STAPI Book ID|STAPI Book ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/STAPI Comics ID|STAPI Comics ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/STAPI Episode ID|STAPI Episode ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/STAPI Performer ID|STAPI Performer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Qidian Author ID|Qidian Author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Medieval Unicode Font Initiative ID|Medieval Unicode Font Initiative ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Apple Maps place id|Apple Maps place id]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Filmycast person ID|Filmycast person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/EORI|EORI]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GBIF Specimen (occurrence)|GBIF Specimen (occurrence)]], [[:d:Wikidata:Property proposal/d anime store Parson ID|d anime store Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/d anime store work ID|d anime store work ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Crank-in! Parson ID|Crank-in! Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Crank-in! drama ID|Crank-in! drama ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Crank-in! animation ID|Crank-in! animation ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Crank-in! movie ID|Crank-in! movie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Elite Prospects team ID|Elite Prospects team ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/r-hockey.ru team ID|r-hockey.ru team ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Elite Prospects stadium ID|Elite Prospects stadium ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/izohli.uz word ID|izohli.uz word ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Dubbinfo ID|Dubbinfo ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DBNL chamber of rhetoric ID|DBNL chamber of rhetoric ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BLS Code|BLS Code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/JoJo's Bizarre Encyclopedia article ID|JoJo's Bizarre Encyclopedia article ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/T5E4 Retrieve all Belgian writers without an article on French Wikipedia] ([[d:Wikidata:Request_a_query#c-ScriptaBelgica-20260723083200-ScriptaBelgica-20260719201400|source]]) * Schema examples: [[d:EntitySchema:E408|Swedish barbecue areas (E408)]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: [[d:Wikidata:WikiProject_Occitan|Project Occitan]] * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Broadcasting|Project Broadcasting]] - after 10 years of inactivity, the project has been revived with a flurry of activity . Of particular interest is the change in broadcasting scope from primarily airwave to internet transmission. ** [[Wikidata:WikiProject_Malaysia/Activity/Datathon/Japan_Week_Datathon/Data_Item_List/UNIS|Wiki x K-pop 2026 • Editing Party - Japan Week Datathon]] * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [https://wikidata-terminator.toolforge.org/?list&mode=tx#/ Wikidata Terminator] - find items that lack Label, description or sitelink. * [[d:Wikidata:Showcase items|Showcase Items]]: [[d:Q842|Oman (Q842)]] - state in western Asia * [[d:Wikidata:Showcase lexemes|Showcase Lexemes]]: [[d:Lexeme:L648863|cheche (L648863)]] ''' Development ''' * Wikidata integration in the other Wikimedia projects: ** We reviewed samples of Wikidata-related entries in Recent changes and watchlist on Wikipedia and co in order to see which additional changes we can remove because they don't change the article. ** We are preparing for the migration of the entity usage table to the extension database cluster to address database scalability issues ([[phab:T424133]]) * Wikidata Query Service: We are continuing to adapt the Query Service UI and the Quality Constraints extension for the upcoming move from Blazegraph to QLever. * REST API: We are continuing to add support for Lexemes, specifically retrieving a full Lexeme (GET) ([[phab:T429332]]) [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/Seychelles|Seychelles]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] . [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] · [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 06:55, 4 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30872537 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == 06 August 2026 == നമസ്കാരം @[[ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji|Ranjithsiji]], എനിക്ക് ഒരു സംശയം ഉണ്ട്. 2011 മുതൽ [[നിക്കോള ടെസ്‌ല|നികോള ടെസ്‌ല]] (Nikola Tesla) ആണ് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ലേഖനം ആയി കിടക്കുന്നത്. ഇത് എപ്പോഴാണ് മാറുക? ഇതുപോലെ തന്നെ മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിൽ പുതിയ എഡിറ്റർമാരുടെ കുറവ് പരിഹരിക്കാൻ ഇംഗ്ലീഷ് വിക്കിപീഡിയയിലെ 'Teahouse' മാതൃകയിൽ ഒരു പുതിയ ഇടം ആരംഭിച്ചാൽ നന്നായിരിക്കും എന്ന് കരുതുന്നു. നിലവിലെ സഹായമേശ പലർക്കും ഉപയോഗിക്കാൻ അല്പം സങ്കീർണ്ണമാണ് പുതിയ ഉപയോക്താക്കൾക്ക് എളുപ്പത്തിൽ സൗഹൃദപരമായും സംശയങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ വേണ്ടി നമുക്ക് 'വിക്കിപീഡിയ:ചായക്കട' എന്ന പേരിൽ ഒരു പേജ് രൂപീകരിക്കാമോ? ആവശ്യമാണെങ്കിൽ ഈ പേജിന്റെ അടിസ്ഥാന രൂപകൽപ്പനയും എഴുത്തുകളും തയ്യാറാക്കാൻ ഞാൻ തയാറാണ്. [[ഉപയോക്താവ്:TheGreatEditor024|TheGreatEditor024]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:TheGreatEditor024|സംവാദം]]) 10:49, 6 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC) == Language Diversity Hub evaluation survey: your input needed! == The Wikimedia Foundation is evaluating hub pilots to understand their work, outcomes, and future direction. As part of this, we're gathering feedback on how hub services and activities have contributed to concrete, measurable outcomes. You're receiving this because you're part of the Language Diversity Hub audience group, and we'd value your perspective. Your feedback will help inform the evaluation and strengthen our understanding of the Hub's impact. The survey takes about 10–15 minutes, and we kindly ask that you respond by '''10 August 2026.''' '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_6KXVndZhZvlSoUS Survey Link]''' The Foundation is not collecting personal data through this survey. Responses will be reviewed and consolidated by audience group — analyzed collectively rather than attributed to individuals. Thank you for contributing. Your feedback helps ensure this evaluation reflects the perspectives of communities, affiliates, and others connected to the Hub. Questions? Contact strategy2030@wikimedia.org. Sincerely, Oscar on behalf of the [[Wikimedia Language Diversity Hub]], 21:22, 7 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ഉപയോക്താവ്:Ranjithsiji]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/LDH&oldid=30514061 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:Oscar .@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #744 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-08-10. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#743]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * The order of properties on Wikidata is governed by [[mw:Manual:Interface/Wikibase-SortedProperties|MediaWiki/Wikibase-SortedProperties]]. We propose moving [[d:Property:P2559|(P2559) Wikidata usage instructions]] to the top, so important guidance is more visible and less likely to be overlooked. To comment on this change, please visit [[mw:MediaWiki_talk#prominently displaying Wikidata usage instructions (P2559)|MediaWiki_talk#prominently displaying (P2559)]]. * Closed request for comments: '''19''' RfC's were closed recently, too many to list here. Please see the [[d:Wikidata:Requests_for_comment#Closed_requests|RfC page]] for more information. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** (Deutsch) [https://www.nfdi4objects.net/events/n4o_activity_20260818-CM26-RS_Wikidata/ nfdi4 / Workshop: Make Research Software Findable using the Software Marketplace Wikidata], 18.08.2026, 14:00–16:00 CEST ([https://terminplaner6.dfn.de/b/1439bb751afd1e9fc42ebc30069eb685-1762199 register for Zoom-link]) ** [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:WMUK_Sandbox_Sessions/Improving_Wikidata_References:_The_Reference_Validator_Tool Improving Wikidata References: The hands-on session will explore how to identify and improve broken references on Wikidata] , 15.08.2026, 17:00–18:00 WAT (UTC+1). * Looking ahead: (Deutsch) [https://www.fu-berlin.de/kalender/2026/10/20261022-tidy-data-versionskontrolle-wikidata-in-der-forschungspraxis.html Freie Universitat / Tidy data version control - Wikidata in research]: 22.10.2026, 09:00 - 16:00 CEST. * Previous events: August 04 - [[d:Event:Blazegraph_Migration_Office_Hours_-_Aug_2026|Blazegraph Migration office hour]] - see the [https://etherpad.wikimedia.org/p/Blazegraph_Migration_Office_Hours Etherpad notes] for questions and answers. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://gdotv.com/blog/the-weekly-edge-fraud-graphs-graphtalk-gfql-wikidata-graphrag/#edge-item-4 gdottv / The Weekly Edge article: demonstrating the Wikidata Query Logs (WDQL) Dataset] talks about a paper released in February this year, ([https://arxiv.org/html/2602.14594v1 Wikidata Query Logs Dataset]) ** [https://www.linkedin.com/posts/brian-hatten-434b7457_orthopedicsurgery-kneereplacement-knowledgegraph-activity-7465395166682583040-v0qH?utm_source=share&utm_medium=member_desktop&rcm=ACoAAAUVbMUB9qSIcEDloiodU_ZoBrIi4-bJtT8 LinkedIn] - [[d:User:Orthodoc10|User:Orthodoc10]] describes their experience mapping and modelling knee replacement surgical practices into Wikidata ** [https://diff.wikimedia.org/2026/08/07/wikisignals-org-helping-editors-evaluate-reference-reliability/ Wikisignals.org: Helping Editors Evaluate Reference Reliability] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/08/07/zero-budget-programs-you-could-start-tommorrow/ Zero-budget programs you could start tommorrow - Lessons from Wikimania Paris]] ** [https://diff.wikimedia.org/2026/08/07/openspeaks-tools-update-subtitler-tome-and-bento-go-stable-meet-media-dashboard/ OpenSpeaks Tools Update: Subtitler, Tome, and Bento Go Stable — Meet Media Dashboard] ** [[Diffblog:a-look-at-a-2026-wikimania-hackathon-project-wikidata-bias-detector|A look at a 2026 Wikimania Hackathon Project – Wikidata Bias Detector] ** [https://nlnet.nl/project/Inventaire-Split/ nlnet Foundation / Inventaire Split] - a short article on this standalone Wikidata-federated Bibliographic database. ** [https://ktieb.org.mt/news-en/nbc-and-wikimedia-malta-renew-collaboration-on-national-book-prize/ Maltese national Book Council and WM Malta renew partnerhship]: Wikidata to support and feed Maltese Wikipedia. ** [Diffblog:wikisignals-org-helping-editors-evaluate-reference-reliability|Wikisignals.org: Helping Editors Evaluate Reference Reliability] - the project aims to add to news-related organisation entities to help feed Wikipedia infoboxes with structured data. * Videos: ** [https://www.youtube.com/live/saeV6bZ7cIk?t=25105s India's Software Stories: A Hands-on Workshop with Software Heritage, Commons and Wikidata] - a Wikimania Lightning talk with Mathilde Fichen and Pavan Santhosh. ([https://wikimedia.eventyay.com/wm/wikimania2026/talk/review/EYFQXB9WHFAR9WATXTEUFSKADEVWMCP9 Session page]) ** [https://www.youtube.com/watch?v=sJq1926Jz5Q The Art of Editing Wikidata (Africa Wiki Women)] - Guest host David Palfrey will share valuable insights and help newcomers uncover the mysteries of editing Wikidata, this session is in collaboration with Art+Feminism. ** (no audio) [https://www.youtube.com/watch?v=JJbPTX18I4Q Tutorial: Add Geoshape to Wikimedia Commons and connect it to its Wikidata Item] - Anne Chen gives a visual demonstration of the steps provided in this [https://docs.google.com/document/d/1A1FNy9NztkmxE2MhBds2caHGcxMNSNvgXnLfeJsAosw/edit?tab=t.0 google doc], found on the [[d:Wikidata:WikiProject_IDEA/Resources_for_Participants#Links_to_useful_tutorials|WikiProject IDEA]] page. ** [https://www.youtube.com/watch?v=9infd-TJ6z8 LIVE Wikidata Editing #124] is streaming today, 20:00 CEST (18:00 UTC)! ** (Bahasa Indonesian) [https://www.youtube.com/@WikimediaIndonesia/videos Wikimedia Indonesia] have released 4 short videos on editing practices, querying, basic structure and data quality of Wikidata. ** (Deutsch) [https://www.youtube.com/watch?v=gLH0W0coIw8 ZB MED LAB | The Carpentries] - aimed at researchers and professionals who work with data, a series of tutorials and workshops to teach you Wikidata, Python, R, OpenRefine and more. ''' Tool of the week ''' *[https://toolhub.wikimedia.org/tools/cradle-gadget Cradle-gadget] is a tool by [[User:Danielyepezgarces]]This is an interactive, schema-based form editor that works directly within Wikidata item pages. It allows users to check, view, add, modify, or delete claims in a modern sidebar drawer or a dedicated special page, aligned with the Wikimedia design guidelines. This is the easiest way to exploit the benefits of Wikidata entity schemas, powered by ShEx. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * The [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScv4BEQqn-sSsJNvIFCRgMDpr_K59Y0UjdXx5rO8MzAs4CRjw/viewform 2026 OpenRefine User Survey] is now open. (Note that a link to a feature-prioritization survey is provided at the end of the Google Form so don't miss that if you want to influence what should get more focus.) ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14755|particularly]] (<nowiki>qualifier for statements to refine a value that applies more generally, when the statement applies especially to a more specific value; a more specific qualifier than "including" (P1012)</nowiki>) ***[[:d:Property:P14766|‎incumbent before dissolution]] (<nowiki>entity incumbent in a position before its dissolution for an election</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14737|CINE21 TV program ID]], [[:d:Property:P14738|GCD character ID]], [[:d:Property:P14739|ODiD ID]], [[:d:Property:P14740|365chess.com tournament ID]], [[:d:Property:P14741|NHK ONE program ID]], [[:d:Property:P14742|CINE21 company ID]], [[:d:Property:P14743|‎Fmfenxiang seiyuu ID]], [[:d:Property:P14744|‎Fmfenxiang sound ID]], [[:d:Property:P14745|Elite Prospects team ID]], [[:d:Property:P14746|Elite Prospects stadium ID]], [[:d:Property:P14747|r-hockey.ru team ID]], [[:d:Property:P14748|Classicalive artist ID]], [[:d:Property:P14749|Apple Maps place id]], [[:d:Property:P14750|‎HAND ID]], [[:d:Property:P14751|Brazilian Fauna Taxonomic Catalogue ID]], [[:d:Property:P14752|‎Dicionário da Língua Portuguesa ID]], [[:d:Property:P14753|Giovani Artisti italiani ID]], [[:d:Property:P14754|MusiciansPage artist ID]], [[:d:Property:P14756|LinkedIn numeric company ID]], [[:d:Property:P14757|‎MissEvan voice actor ID]], [[:d:Property:P14758|Music & Opera artist ID]], [[:d:Property:P14759|Dubbinfo ID]], [[:d:Property:P14760|GAS actress ID]], [[:d:Property:P14761|‎EU Treaties and Agreements database ID]], [[:d:Property:P14762|syukou-club(X-DIABLO) actress ID]], [[:d:Property:P14763|sukumizu.tv model ID]], [[:d:Property:P14764|Paradise TV Person ID]], [[:d:Property:P14765|Regional heritage of Wallonia ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/filing unit code|filing unit code]] ***[[:d:Wikidata:Property proposal/has Member|has Member]] (<nowiki>has member</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/introduced to|introduced to]] (<nowiki>region outside the natural range of a taxon into which it was introduced through direct or indirect human activity</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Lift-World lift ID|Lift-World lift ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Schiffsdatenliste ID|Schiffsdatenliste ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/marketswiki|marketswiki]], [[:d:Wikidata:Property proposal/National Palace Museum Digital Archive ID|National Palace Museum Digital Archive ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Information Commissioner's Office registration reference|Information Commissioner's Office registration reference]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Registry of Type Design ID|Registry of Type Design ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Ariana Museum ID|Ariana Museum ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Emulation General Wiki article ID|Emulation General Wiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal immovable object ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal immovable object ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sofia monuments register ID|Sofia monuments register ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal museum ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal museum ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal movable object ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal movable object ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal stone carving ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal stone carving ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal protection zone ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal protection zone ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal wall painting ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal wall painting ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage GIS Portal documentation record ID|Georgian Cultural Heritage GIS Portal documentation record ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian Cultural Heritage Portal movable object ID|Georgian Cultural Heritage Portal movable object ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/RIdIM ID|RIdIM ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Weibo ID|Weibo ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Weibo username|Weibo username]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/TGHU Ten longest State of the Union adress in the USA] * Schema examples: [[d:EntitySchema:E519|object with inscription]] - schema for objects with inscriptions [[d:Q1640824|(Q1640824)]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Brigham_Young_University_Library|Project Brigham Young University Library]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Perth_Women_on_Wikipedia|Project Perth Women on Wikipedia]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_UC_Riverside_Library_Jay_Kay_Klein_Photographs|Project UC Riverside Library Jay Kay Klein Photographs]] * WikiProject Highlights: [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Metaclasses|Project Ontology]] added a Metaclasses page * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:User:Pasleim/Sitelink_statistics|Sitelink statistics]] by User:Pasleim. ''' Development ''' * Sustainability: We continued the work on migrating usage tracking on Wikipedia and co to the extension database cluster ([[phab:T424185]]) * Watchlist and recent changes on Wikipedia and co: We finished our review of a sample of Wikidata edits sent to Wikidata and co in order to better understand which remaining ones are not useful. It will soon be published on Commons. * Query Service: We continued the work on preparing the Query Service UI for the migration from Blazegraph to QLever and will move to Query Builder and Quality Constraints next [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Seychelles|Seychelles]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:54, 10 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30889662 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #745 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-08-17. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#744]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[wmau:WikiLoves_Pride_Australia_-_15_August_2026|WikiLoves Pride / Australia]], 15 August, drop-in online for a collaborative editing session on LGBT+ representation on Wikidata, Wikipedia and Commons. ** [[wmau:Drop_in_and_Wikidata_-_August_2026|Drop-in and Wikidata]], 27 August, WM Australia also hold a drop-in Wikidata ediitng sesison. ** [[m:Event:Open_Heritage-Wikidata_Contest|Open Heritage - Wikidata Islamic Civilization Contest]] from September 1 - 30, 2026. [[m:Special:RegisterForEvent/4303|Register for news]]. *** A Wikidata training webinar will be held August 25. * Looking ahead: [https://www.gw.uni-hamburg.de/ueber-die-fakultaet/digital-humanities/dh-lab/veranstaltungen/26-11-12-hands-on-wikidata.html Hands-on workshop: Wikidata: An Open Knowledge Graph for Research and Beyond] - Digital Humanities Lab, 12.11.2026, 14:15-15:45 CEST. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://programminghistorian.org/en/lessons/wikidata-for-historical-research Introductory lesson on Wikidata at the Programming Historian] ** [https://www.ibm.com/case-studies/wikimedia-deutschland Making open knowledge Gen-AI-ready] by IBM ** [https://noeflandre.com/posts/describe-place-on-earth-part1-wikidata How to describe a place on Earth using text? Part 1: Wikidata] by Noé Flandre * Papers: [https://www.ebsco.com/articles/arts-and-entertainment/7162dc3c-7d03-51bb-a950-30de681bb95e/cultural-information-bubbles-a-new-approach-for-automatic-ethical-evaluation-of-digital-artwork-collections-based-on-wikidata Cultural information bubbles: A new approach for automatic ethical evaluation of digital artwork collections based on Wikidata] by M. Zhitomirsky-Geffet and S. Minster, (2026). ''' Tool of the week ''' *[https://ranker.toolforge.org This tool lets you edit the rank of multiple statements at once.] ''' Other Noteworthy Stuff ''' * [[wmau:Partner_Projects_2026-2027|WM Australia is funding partner projects for 2026 - 2027]], for Australian organisations or individuals who want to build projects for open and free knowledge, including Wikidata. * Job Vacancies: [https://wikimedia-deutschland.career.softgarden.de/jobs/65367316/Interim-Engineering-Manager-Wikidata-for-Wikimedia-Projects-all-genders- (Interim) Engineering Manager / Wikidata for Wikimedia Projects] * [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdnOtvIKyp5fGlAkqz8pYMdFxhtvaH9exlxmrQ8O3HtDIHM3A/viewform Survey: What content would you like to see on the Wikidata Social media channels?] - only want to hear about Wikidata events or news, would like to see more use-cases of Wikidata, or perhaps you'd like more beginner or advanced Wikidata tutorials? Let us know in this short survey. * We are setting up to apply for recognition of a new Wikimedia user group, '''Wikimedians for Data Organization and Quality'''. The group's goal will be to improve the organization and quality of data, particularly structured data, in Wikimedia projects. You can see more details in [https://meta.wikimedia.org/wiki/Data_Organization_and_Quality the group's home page] and, if you wish, you can contribute to the discussion in its talk page. We invite you to be a part of this proposed user group by adding your Wikimedia signature to the Interested Parties section of the group's page. <br />Ege Atacan Doğan and Peter Patel-Schneider ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14788|located at a height]] (<nowiki>a property intended to indicate the height of any objects from the ground</nowiki>) ***[[:d:Property:P14789|contributed to narrative universe]] (<nowiki>narrative universe that a person contributed to</nowiki>) ***[[:d:Property:P14792|‎name type]] (<nowiki>type of noun or name the sense is</nowiki>) ***[[:d:Property:P14796|introduced to]] (<nowiki>region outside the natural range of a taxon into which it was introduced through direct or indirect human activity</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14767|d anime store Work ID]], [[:d:Property:P14768|d anime store Person ID]], [[:d:Property:P14769|Crank-in! drama ID]], [[:d:Property:P14770|Crank-in! animation ID]], [[:d:Property:P14771|Crank-in! person ID]], [[:d:Property:P14772|‎STAPI Book ID]], [[:d:Property:P14773|‎STAPI Episode ID]], [[:d:Property:P14774|‎STAPI Performer ID]], [[:d:Property:P14775|‎Qidian Author ID]], [[:d:Property:P14776|Crank-in! movie ID]], [[:d:Property:P14777|‎DBNL chamber of rhetoric ID]], [[:d:Property:P14778|‎Criticker Film ID]], [[:d:Property:P14779|Lulu spotlight ID]], [[:d:Property:P14780|German Maritime Museum Ship ID]], [[:d:Property:P14781|Rakuten TV adult maker ID]], [[:d:Property:P14782|izohli.uz word ID]], [[:d:Property:P14783|Ciel d'oc publication ID]], [[:d:Property:P14784|Lift-World lift ID]], [[:d:Property:P14785|‎STAPI Comics ID]], [[:d:Property:P14786|Qidian Book ID]], [[:d:Property:P14787|National Palace Museum Digital Archive ID]], [[:d:Property:P14790|DMM maker ID]], [[:d:Property:P14791|Registry of Type Design ID]], [[:d:Property:P14793|‎Fediverse address]], [[:d:Property:P14794|Information Commissioner's Office registration reference]], [[:d:Property:P14795|‎WorldFootball.net ID (new)]], [[:d:Property:P14797|Sofia monuments register ID]], [[:d:Property:P14798|Georgian Cultural Heritage GIS Portal immovable object ID]], [[:d:Property:P14799|Ariana Museum ID]], [[:d:Property:P14800|RIdIM ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/school of martial arts|school of martial arts]] (<nowiki>school or style of martial arts this person studied</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/has official Italian government website|has official Italian government website]] (<nowiki>tems that the item has an official website operated by or belonging to the Government of Italy</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Infraestructuras de Portugal ID|Infraestructuras de Portugal ID]] (<nowiki>station code Infraestruturas de Portugal</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Silloria perfumer ID|Silloria perfumer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Silloria notes ID|Silloria notes ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Beer Advocate beer style ID|Beer Advocate beer style ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BBFC release ID|BBFC release ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifier for a person in norwegian polar history|Identifier for a person in norwegian polar history]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Filmová databáze seriál ID|Filmová databáze seriál ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Serbo-Croatian Literary Language entry ID|Serbo-Croatian Literary Language entry ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/dbv member slug|dbv member slug]], [[:d:Wikidata:Property proposal/idw member ID|idw member ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sky programme ID|Sky programme ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/immaterieelerfgoed.be ID|immaterieelerfgoed.be ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Geoshape Repository ID|Geoshape Repository ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/FIBA.basketball event ID|FIBA.basketball event ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/SEASLUG.WORLD species ID|SEASLUG.WORLD species ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Silloria brands ID|Silloria brands ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du COMDT|Identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du COMDT]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un(e) ou plusieurs musicien(ne)s sur Paraulas en òc|Identifiant d'un(e) ou plusieurs musicien(ne)s sur Paraulas en òc]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un(e) ou plusieurs musicien(ne)s sur Trobasons|Identifiant d'un(e) ou plusieurs musicien(ne)s sur Trobasons]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kinolights Parson ID|Kinolights Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kinolights Work ID|Kinolights Work ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un ouvrage dans le catalogue du CREDD'O|Identifiant d'un ouvrage dans le catalogue du CREDD'O]], [[:d:Wikidata:Property proposal/parliament.uk constituency ID|parliament.uk constituency ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Europeans In East Africa ID|Europeans In East Africa ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Gesamtkatalog der Wiegendrucke ID|Gesamtkatalog der Wiegendrucke ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Judoresults judoka ID|Judoresults judoka ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Silloria perfumes ID|Silloria perfumes ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Scent Base perfumes ID|Scent Base perfumes ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/IMCDB work ID|IMCDB work ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identificador de sardana de somarxiu.cat|identificador de sardana de somarxiu.cat]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Xcity maker ID|Xcity maker ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CrashPad Series performer ID|CrashPad Series performer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/PinkLabel.TV performer ID|PinkLabel.TV performer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Seiyu Grand Prix Person ID|Seiyu Grand Prix Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/animehack Person ID|animehack Person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/animehack Program ID|animehack Program ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/animehack movie ID|animehack movie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/XBIZ.com topic ID|XBIZ.com topic ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: **[https://w.wiki/TYra roughly ~4.000 massacres reported in Wikidata] **[https://w.wiki/TXBP Passports cover that have at least 4 languages] ** [https://w.wiki/TZjc Landkreis Reutlingen Items missing a picture, displayed on a map] ([[d:Wikidata:Request_a_query#c-Stefan_Kühn-20260815083000-Windharp-20260812063800|source]]) ** [https://w.wiki/TZjt Radio stations in Virginia, USA, plotted on a map] ([[d:Wikidata:Request_a_query#c-Stefan_Kühn-20260809204600-Bluerasberry-20260803150500|source]]) * Schema examples: [[d:EntitySchema:E528|(E528) Space Telescope, instrument in outer space for observing distant space objects]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Côte_d'Ivoire/Tabs|Project Côte d'Ivoire]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Indonesia/Kegiatan/Datathon/Arsip/2026|Project Indonesia: Hari Domain Public International Datathon 2026]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Immigration_and_Visas|Project Immigration and Visas]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_University_of_North_Carolina_at_Chapel_Hill_EMCO|Project University of North Carolina at Chapel Hill EMC0]] * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Recent_deaths|Recent deaths (this report can help for updating Wikipedia articles]] ''' Development ''' * Query Service: We started preparing the constraint checks for the migration from Blazegraph to QLever. * Page load times: We looked into unnecessarily loaded modules related to the Wikidata Bridge to see if we can remove them and speed up page load times. * Wikipedia and co: ** We worked with English Wikipedia to optimize the CiteQ module code to generate less usage tracking for "Anonymous". ** We checked a variety of Mediawiki areas where Parsoid deprecation may lead to breakages.* * Sustainability: We are planning to migrate the usage tracking data to the X1 extension cluster. We are checking which queries involving entity usage will need re-writing or updating. * REST API: We finished adding support for getting a full Lexeme and started work on creating Lexemes. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Seychelles|Seychelles]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:40, 17 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30921730 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #746 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-08-24. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#745]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: [[m:Event:Wikidata Lab XLVIII|Wikidata Lab XLVIII: Outreach Dashboard]], August 27, at 15:30 UTC. Come see and discuss new Wikidata functionalities of the Outreach Dashboard! ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: [https://diff.wikimedia.org/2026/08/20/finishing-outreachy-with-wikidata-support-for-wikiscore/ Finishing Outreachy with Wikidata support for Wikiscore] by ACorrea WMB and AnaMRRuiz * Papers: [https://zenodo.org/records/21032521 Climate Knowledge Graph (ClimateKG)] - A partnership project to make a knowledge graph of the 10,000 page Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) Sixth Assessment Report. ''' Tool of the week ''' *[https://lex-olympia.toolforge.org Lex-Olympia] — A new tool for improving Wikidata Lexemes. Try it out and share your feedback with the developer and community. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Research study: AI tools for content verifiability on Wikidata. Researchers from King's College London are inviting Wikidata editors (especially those working on health or GLAM/cultural heritage content) to participate in a two-stage study (1-hour interview + 2-hour workshop) exploring how AI tools can support content verifiability. Participants receive compensation via Love2Shop vouchers. Sign up [https://qualtrics.kcl.ac.uk/jfe/form/SV_brAn2DKOrDz0fum here] (Qualtrics form). ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: none ** External identifiers: [[:d:Property:P14801|‎BBFC release ID]], [[:d:Property:P14802|Silloria brands ID]], [[:d:Property:P14804|Silloria notes ID]], [[:d:Property:P14805|Silloria perfumer ID]], [[:d:Property:P14806|Kinolights person ID]], [[:d:Property:P14808|Kinolights work ID]], [[:d:Property:P14809|‎BeerAdvocate beer style ID]], [[:d:Property:P14810|‎immaterieelerfgoed.be ID]], [[:d:Property:P14811|idw member ID]], [[:d:Property:P14812|Geoshape Repository municipality ID]], [[:d:Property:P14813|Filmová databáze seriál ID]], [[:d:Property:P14814|FIBA.basketball event ID]], [[:d:Property:P14815|dbv member slug]], [[:d:Property:P14816|Silloria perfumes ID]], [[:d:Property:P14817|SEASLUG.WORLD species ID]], [[:d:Property:P14818|parliament.uk constituency ID]], [[:d:Property:P14819|‎Judoresults judoka ID]], [[:d:Property:P14820|‎Gesamtkatalog der Wiegendrucke ID]], [[:d:Property:P14821|IMCDB work ID]], [[:d:Property:P14822|Norwegian polarhistory ID]], [[:d:Property:P14824|CREDD'O catalog ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/substance control status|substance control status]] (<nowiki>control regime a substance is placed under in a jurisdiction or by an international treaty — schedule, class, or explicitly uncontrolled; qualify with "applies to jurisdiction" (P1001) and start/end time</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Bibcode access status|Bibcode access status]] (<nowiki>Indicator of the access statement for a document on Bibcode</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/wowKorea Parson ID|wowKorea Parson ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/wowKorea Work ID|wowKorea Work ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/TOWER RECORDS ONLINE artist ID|TOWER RECORDS ONLINE artist ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Antarctic Protected Areas database ID|Antarctic Protected Areas database ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/WikiPepper pepper ID|WikiPepper pepper ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Inventory Intangible Cultural Heritage in the Netherlands ID|Inventory Intangible Cultural Heritage in the Netherlands ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/NAKED(X-DIABLO) actress ID|NAKED(X-DIABLO) actress ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Weibo ID|Weibo ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Umamusume Wiki article ID|Umamusume Wiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du CREDD'O|Identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du CREDD'O]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Georgian NAPR identification number|Georgian NAPR identification number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Companyinfo.ge corporation ID|Companyinfo.ge corporation ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/T&F NCAAdb athlete ID|T&F NCAAdb athlete ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/UkrBIN ID|UkrBIN ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Platform for Taiwan Religion and Folk Culture record identifier|Platform for Taiwan Religion and Folk Culture record identifier]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples:[https://w.wiki/Tc4r Railway stations map in the two Koreas] ''' Development ''' * REST API: We are continuing the work on making it possible to create a Lexeme and will then move on to adding statements to Lexemes. * GraphQL: We are working on moving the Item search from cirrussearch to mariadb to be able to add more functionality. * Newcomer homepage: We are updating the text to move it away from some Wikipedia-specific phrases (e.g. articles) * Mobile editing: We worked on not showing edit links on old revisions and diffs since those can not be edited. * Page load times: We continued looking into unnecessarily loaded modules related to the Wikidata Bridge to see if we can remove them and speed up page load times. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:32, 24 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30932448 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #747 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-08-31. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#746]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: **[[Wikidata:Requests for permissions/Bot/INAPerson 1|INAPerson 1]] - '''Task/s:''' Create Wikidata pages entries for mostly French journalists, using INA (French National Audiovisual Institute) catalogue as reference. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/DifoolBot 9|DifoolBot 9]] - '''Task/s:''' (1) Fix [[Property:P214|VIAF cluster ID <small>(P214)</small>]] statements deprecated for [[Q14946528|conflation <small>(Q14946528)</small>]] once VIAF has split the cluster. (2) Deprecate VIAF ID values that VIAF has since redirected or abandoned, and add the redirect target if it is not already on another Wikidata item. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/Openpep|Openpep]] - '''Task/s:''' Maintenance of Politically Exposed Person (PEP) data on Wikidata for Thai government officials. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/DutchFixer|DutchFixer]] - '''Task/s:''' Reformat Dutch verb forms that are listed as [[Q1994301|past tense <small>(Q1994301)</small>]], [[Q814722|participle <small>(Q814722)</small>]] to simply use [[Q12717679|past participle <small>(Q12717679)</small>]] * Closed request for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/DL2204bot 4|DL2204bot 4]] - Closed as ''Approved'' **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/Yirbot|Yirbot]] - Closed as ''Approved'' **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/RupumpedBot|RupumpedBot]] - Closed as ''Approved'' * Survey: The [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScv4BEQqn-sSsJNvIFCRgMDpr_K59Y0UjdXx5rO8MzAs4CRjw/viewform OpenRefine 2026 User Survey] is open. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** WikidataCon 2027 will be hosted in Istanbul, Türkiye from 29 to 31 October 2027, in partnership with the Wikimedians of Turkic Languages User Group. The dates mark Wikidata's 15th birthday. More details to follow. ** Wikidata Query Service Days, October 17-23: The next online event by Wikimedia Deutschland will be about the migration from Blazegraph to QLever. Learn what's changing, try the new system, and get help rewriting your queries. [[Event:Query Service Days 2026|Register now]]! ** Next LD4 Wikidata Affinity Group session – 1 September 2026: Adélie Ranville will present how Wikidata can support literature reviews. [[d:Wikidata:WikiProject_LD4_Wikidata_Affinity_Group/Project_Series/Wikidata_for_literature_review|Event page]] — 16:00 UTC / 6pm CEST. ** OpenStreetMap X Wikidata Meetup #92 Sep. 7 Time: 19:30-21:00 UTC+8 at [[d:Q61752245| Mozilla Community Space Taipei (Q61752245)]]. * Looking ahead: [[w:Event:Wikidata_Day_NYC_2026|Wikidata Day in New York City 2026]] - hosted by the [[w:Pratt_Institute_School_of_Information|Pratt Institute School of Information]] on October 30, 19:00 - 23:00 CEST. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [[Diffblog:beyond-wikipedia-a-technical-workshop-introducing-moroccan-teachers-to-wikidata-and-the-wikimedia-technical-ecosystem|Beyond Wikipedia: A Technical Workshop Introducing Moroccan Teachers to Wikidata and the Wikimedia Technical Ecosystem]] ** [[Diffblog:wiki-oto-2026-a-new-collaboration-to-make-african-women-more-visible|Wiki OTO 2026: A new collaboration to make African women more visible]] ** [[Diffblog:six-months-of-building-leaders-bridging-knowledge-gaps-and-strengthening-community-by-africa-wiki-women|Six Months of Building Leaders, Bridging Knowledge Gaps, and Strengthening Community by Africa Wiki Women]] ** [https://casrai.org/guides/wikidata-qid-pid-hub-research-entities Wikidata as a PID Hub for Research Entities: QIDs Alongside ORCID, ROR, and ISNI] - by CASRAI, a community-maintained open vocabulary for research administration project. * Videos: ** [https://youtube.com/watch?v=a2qV2wHPE_s&pp=iggCQAE%3D&ra=m Wikidata Lab XLVIII: Outreach Dashboard], WM Brasil and EduWiki present Wikidata functionalities on the dashboard, including some new things coming. ** [https://youtube.com/watch?v=D3Gb1079BB4&pp=iggCQAE%3D&ra=m WikiTree How-To: BEE Extension for Wikidata] - WikiTree is a family-tree generator and now includes a Wikidata-powered extension that will help surface notables for inclusion. ** [https://youtube.com/watch?v=Gz2-R-eBedk&pp=iggCQAE%3D&ra=m LIVE Wikidata editing #125] ** [https://www.youtube.com/watch?v=aK2bTdHhV8s Wikidata plug-in for ArchivesSpace] ''' Tool of the week ''' * [https://wikidata-timetrail.toolforge.org/Wikidata Timetrail] is a tool by Nahom Araya it visualizes the movement of Wikidata items over time by mapping their associated events and locations. Enter an Item ID/Name and select a supported property from the dropdown list to fetch a timetrail. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * The Wikimedia Deutschland software [[d:Wikidata:Linked Open Data development plan|development plan]] has been updated to include activity estimates for the third quarter (Q3). * The Wikidata development team is proposing a redesign of [[d:Special:NewItem|Special:NewItem]] with a warning banner and conflict-of-interest checkbox to reduce the increase in promotional editing. We need your feedback on the wording and designs. Head over to [[d:Wikidata:Reducing promotional editing|Wikidata:Reducing promotional editing]] and share your thoughts on the talk page by 15 September. * Due to an increase of non-notable item creation, and their subsequent request for deletion (and undeletion), a new page has been created. [[d:Wikidata:Requests_for_new_items|Requests for new items]] exists for those who are unsure if their item idea is notable enough, or have a conflict of interest. The Wikidata Community can help by reviewing requests and offering advice. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14834|substance control status]] (<nowiki>control regime a substance is placed under in a jurisdiction or by an international treaty — schedule, class, or explicitly uncontrolled; qualify with "applies to jurisdiction" (P1001) and start/end time</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14825|animehack program ID]], [[:d:Property:P14826|animehack movie ID]], [[:d:Property:P14827|animehack person ID]], [[:d:Property:P14828|Xcity maker ID]], [[:d:Property:P14829|XBIZ.com topic ID]], [[:d:Property:P14830|WikiPepper pepper ID]], [[:d:Property:P14831|Seiyu Grand Prix person ID]], [[:d:Property:P14832|PinkLabel.TV performer ID]], [[:d:Property:P14833|‎Antarctic Protected Areas database ID]], [[:d:Property:P14835|Infraestructuras de Portugal ID]], [[:d:Property:P14836|‎Umamusume Wiki article ID]], [[:d:Property:P14837|Tower Records Online artist ID]], [[:d:Property:P14838|‎Inventory Intangible Cultural Heritage in the Netherlands ID]], [[:d:Property:P14839|SOMARXIU.CAT sardana ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Texas Legislators: Past & Present ID|Texas Legislators: Past & Present ID]] (<nowiki>identifier for a legislator on the Legislative Reference Library of Texas website</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/file page start and file page end|file page start and file page end]] (<nowiki>indicate a page number of a pdf file, if multiple pages is involved</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Clubhouse|Clubhouse]] (<nowiki>A proposal to denote the buildings occupied by members clubs. This can be useful when the clubs change clubhouse or merge or cease to exist.</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/LPF rating|LPF rating]] (<nowiki>film and media rating in Malaysia by the Film Censorship Board</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/phonetic synthesis method|phonetic synthesis method]] (<nowiki>phonetic synthesis method used to process the recorded voice from a human source to build a voice bank</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant dans le Mémorial du clergé (1914-1918)|Identifiant dans le Mémorial du clergé (1914-1918)]], [[:d:Wikidata:Property proposal/sgpbusiness.com ID|sgpbusiness.com ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Redalyc author ID|Redalyc author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Architectural Heritage glossary ID|Brussels Inventory of Architectural Heritage glossary ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Natural Heritage taxon ID|Brussels Inventory of Natural Heritage taxon ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Inventory of Movable Heritage designer ID|Inventory of Movable Heritage designer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Movable Heritage object type ID|Brussels Inventory of Movable Heritage object type ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Movable Heritage material ID|Brussels Inventory of Movable Heritage material ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Brussels Inventory of Movable Heritage technique ID|Brussels Inventory of Movable Heritage technique ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Lunarstorm person ID|Lunarstorm person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/World Athletics competition ID|World Athletics competition ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Archive in Baden-Württemberg ID|Archive in Baden-Württemberg ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Arcinsys Niedersachsen/Bremen ID|Arcinsys Niedersachsen/Bremen ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Arcinsys Hessen ID|Arcinsys Hessen ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Sharjah Dictionary word ID|Sharjah Dictionary word ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GenWiki|GenWiki]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Stereo Ve Mono release ID|Stereo Ve Mono release ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kudos author ID|Kudos author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Stiftungsarchive ID|Stiftungsarchive ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Archivportal Thüringen ID|Archivportal Thüringen ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/findbuch.net subdomain|findbuch.net subdomain]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Onderwijstermen Taalunie ID|Onderwijstermen Taalunie ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Allotrope Foundation Ontology function ID|Allotrope Foundation Ontology function ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Allotrope Foundation Ontology process ID|Allotrope Foundation Ontology process ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Allotrope Foundation Ontology quality ID|Allotrope Foundation Ontology quality ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Allotrope Foundation Ontology role ID|Allotrope Foundation Ontology role ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Allotrope Foundation Ontology result ID|Allotrope Foundation Ontology result ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Identifiant de l'annuaire Drag France|Identifiant de l'annuaire Drag France]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Statistics Finland Concept Database ID|Statistics Finland Concept Database ID]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: ** [https://w.wiki/T$Ys Items with a P275 value (''copyright licence'')] - [[d:Wikidata:Request_a_query#c-Stefan_K%C3%BChn-20260825102100-Janhrach-20260825093200|(source)]] ** [https://w.wiki/TfC$ English adverbs missing a P5238 (''combines lexemes'') value] - [[d:Wikidata:Request_a_query#c-Piecesofuk-20260820075100-English_adverbs_missing_P5238|(source)]] * Schema examples: [[d:EntitySchema:E311|English adverb (E311)]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: ** [[d:Wikidata:WikiProject_Organized_Labour|Project Organized Labour]], a companion Project to [[w:Wikipedia:WikiProject_Organized_Labour|Wikipedia's WikiProject]], it is established to expand articles and items, properties and ontologies for collective bargaining/organised labour and trade union practices. ** [[d:Wikidata:WikiProject_chublets-software|Project Chublets Software]] * WikiProject Highlights: Project Ontology added subpages for [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/CCO|CC0]], [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/DOLCE|DOLCE]] and [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/BFO/Class_Order|BFO Class order]]. * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Deaths_at_Wikipedia|Deaths at Wikipedia]] - This report collects items missing a [[d:Property:P570|P570 ''(date of death)'']] but they do feature in a Wikipedia 'Recent Deaths' article. ''' Development ''' * Query Service: We have continued adapting the Constraints system for the migration from Blazegraph to QLever. * Wikidata integration in the Wikimedia projects: ** We are investigating how to treat watchlist and recent changes entries from Wikidata that are about adding, changing or removing a sitelink. These seem to be category of Wikidata changes not everyone is interested in and a candidate for filtering. ** We looked into how to make the process of adding Wikidata support for a newly created Wikimedia projects less manual for the team and did a proof of concept for automating some of the database operations. [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/Tunisia|Tunisia]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 18:22, 31 ഓഗസ്റ്റ് 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30932448 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #748 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-09-07. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#747]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * New requests for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/HsfBot|HsfBot]] - '''Task/s:''' Mostly add missing Indonesian Wikipedia sitelinks to Wikidata items for taxonomy templates created by HsfBot on idwiki. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/CrossrefIDsBot|CrossrefIDsBot]] - '''Task/s:''' Adding Crossref ID, DOI, Print ISSN, and Online ISSN from Crossref dataset where they are missing in Wikidata. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/CatmapperBot|CatmapperBot]] - '''Task/s:''' Add [[Property:P14249|SocioMap ID]] statements for reviewed SocioMap category mappings, and provisionally add [[Property:P2888|exact match]] URLs for reviewed ArchaMap category mappings until Wikidata approves an ArchaMap-specific identifier property. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/BenchfolkBot|BenchfolkBot]] - '''Task/s:''' Add or correct sourced statements on existing items after explicit human approval. * New request for comments: ** [[d:Wikidata:Requests for comment/Request for comments: in country of citizenship (P27), to remove class political territorial entity (Q1048835) as a valid value-type constraint (Q21510865)|Class Q1048835 as a not valid value-type constraint]] - To remove an incorrect value for {{Q|Q21510865}} for [[d:Property:P27|P27 <small>''(country of citizenship)''</small>]] ** [[d:Wikidata:Project_chat#c-Qbli2mHd-20260906142300-Anything_goes_for_P18?|Project chat: What images are appropriate for P18?]] - a lengthy discussion about quality control and what is acceptable for a [[d:Property:P18|P18 <small>''(image)''</small>]] value. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: [https://www.sanchoelsabio.eus/en/actividades/taller-abierto-documentando-las-biografias-del-patrimonio-cultural-vasco-en-wikipedia-y-wikidata-22092026/ac-57/ Open Workshop: Connecting Basque heritage authors (Persons and entities) in Wikipedia and Wikidata] - 22 September - 09:00 - 11:30 CEST. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: What Does a Wikidata-Powered Abstract Wikipedia Article Look Like? (Links: [https://jsamwrites.substack.com/p/what-does-a-wikidata-powered-abstract Substack] and [https://jsamwrites.medium.com/what-does-a-wikidata-powered-abstract-wikipedia-article-look-like-91c071859780 Medium]) * Papers: Bemme, J., & Winkler, A. (2026). Mehr Edits wagen? Virtuelle Ausstellungen erschließen mit Wikidata und Commons. LIBREAS. Library Ideas, (48). https://doi.org/10.18452/37905 / https://libreas.eu/ausgabe48/bemme/ ''' Tool of the week ''' * [https://tabernacle.toolforge.org/#/tab Tabernacle] is a tool by [[User: Magnus Manske]] it generates a table of Wikidata items and statements. Allows for quick addition of some types via WiDaR. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * The 10th issue of the [[Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|Wikidata Platform Newsletter]] is out. Also remember to join the [[Event:Blazegraph Migration Office Hours - Sept 2026|next Blazegraph Migration Office Hour]], that will take place [https://zonestamp.toolforge.org/1788883200 Tuesday, 8th September 2026 at 16:00 UTC] * [https://thecastlemap.com/ The Castle Map] - every Castle, Fortress and Palace recorded on Wikidata, on a map. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: none ** External identifiers: [[:d:Property:P14840|CREDDO author ID]], [[:d:Property:P14841|‎World Athletics competition ID]], [[:d:Property:P14842|Platform for Taiwan Religion and Folk Culture record identifier]], [[:d:Property:P14843|T&F NCAAdb athlete ID]], [[:d:Property:P14844|COMDT author ID]], [[:d:Property:P14845|Clergy Memorial (1914-1918) ID]], [[:d:Property:P14846|‎Texas Legislators: Past & Present ID]], [[:d:Property:P14847|Stiftungsarchive ID]], [[:d:Property:P14848|Redalyc author ID]], [[:d:Property:P14849|Kudos author ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Pokémon Ability|Pokémon Ability]] (<nowiki>Pokémon Ability assigned to this Pokémon species or form in games of the Pokémon series</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Collective bargaining coverage|Collective bargaining coverage]] (<nowiki>Percentage of workers covered by collective agreement coverage. This is distinct from union membership rate, because non-union members can also be covered, for example France has 7% union density but 98% collective bargaining coverage.</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/encompasses|encompasses]] (<nowiki>specific entity this placeholder item may represent when the exact one is unknown</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/marionetteist|marionetteist]] (<nowiki>Person who manipulates a marionette in real time to create the illusion of life.</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/has expression of concern|has expression of concern]] (<nowiki>(article) has an expression of concern (expression of concern notice)</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Common Core Ontologies concept ID|Common Core Ontologies concept ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/AbeBooks author ID|AbeBooks author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/DEHIO digital Deutschland Bauwerk ID|DEHIO digital Deutschland Bauwerk ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/VocaDB tag ID|VocaDB tag ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/CCLI song ID|CCLI song ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/LIDO concept ID|LIDO concept ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/The Telegraph topic ID|The Telegraph topic ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BLL-Ontology concept ID|BLL-Ontology concept ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/GOLD linguistic concept ID|GOLD linguistic concept ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ISBNdb author ID|ISBNdb author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BookWyrm author ID|BookWyrm author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BookWyrm book ID|BookWyrm book ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/China Railway station telegraph code|China Railway station telegraph code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Darija.io ID|Darija.io ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Vietnamese Administrative Unit Codes|Vietnamese Administrative Unit Codes]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Officials of Nazi Reich Ministries ID|Officials of Nazi Reich Ministries ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Fandom.com universe page|Fandom.com universe page]], [[:d:Wikidata:Property proposal/KennisWest ID|KennisWest ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du Centre Delavouët|identifiant d'un(e) auteurice dans le catalogue du Centre Delavouët]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Phenotype and Trait Ontology ID|Phenotype and Trait Ontology ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/National Governors’ Association ID|National Governors’ Association ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Numista engraver or designer ID|Numista engraver or designer ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Encyclopedia of Alabama ID (new schema)|Encyclopedia of Alabama ID (new schema)]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/UGCJ UNESCO Heritage sites 100km or less from the centre of the Meditrranean Sea] [[d:Wikidata:Request_a_query#c-Stefan_K%C3%BChn-20260907113600-Ecritures-20260906215500|(source)]] * Schema examples: [[d:EntitySchema:E213|spaceport]] (E213): schema for [[d:Q194188|spaceport ''<small>(Q194188)</small>'']] locations, used to launch and receive spacecraft. * WikiProject Highlights: [[d:Wikidata:WikiProject_Medicine/Knee_Arthroplasty|Project Medicine / Knee Arthroplasty]] - a comprehensive subpage to model the techniques and procedures for knee-related surgery. * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:Wikidata:Database_reports/Same_humans/Occupations_(1–50)|Same Humans/List by Occupations]] - this report presents possible human duplicates by comparing name and birth/death dates. They can be reviewed and flagged for merging and/or deletion. ''' Development ''' * Sustainability: ** We are looking into improvements to caching for Property labels ([[phab:T434204]]) ** We are continuing to prepare the move of the entity_usage table to the extension database cluster. Moving the tables is tentatively scheduled to begin after 24. September. ([[phab:T427472]]) * Newcomer homepage: We are working on making the [[d:Special:Homepage|Newcomer Homepage]] show labels for Items instead of just the ID ([[phab:T429345]]) * Wikidata changes in Watchlist and Recent changes of Wikipedia and co: We are deciding how filtering will look for hiding language link changes on wikis where the sitelink has not changed ([[phab:T435904]]) * REST API: We are continuing to expand the support for Lexemes in the API, specifically creating a Lexeme, adding a statement to a Lexeme and adding a Form to a Lexeme [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject Govdirectory/Tunisia|Tunisia]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 15:03, 7 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30932448 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == Wikidata weekly summary #749 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-09-14. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#748]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Open request for adminship: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Administrator/Chrisahn|Chrisahn]] **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Administrator/Amitie 10g|Amitie 10g]] :<small>Both RfPs are scheduled to end after 17 September 2026 21:56 (UTC)</small> * New requests for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/William Avery Bot 15|William Avery Bot 15]] - '''Task/s:''' Automatically update [[Wikidata:Administrators by language]], as requested at [[Wikidata:Bot requests#Request to automatically update Wikidata:Administrators by language (2026-08-04)]] * Closed request for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Bot/CrossrefIDsBot|CrossrefIDsBot]] - Closed as Approved * New request for comments: [[d:Wikidata:Requests_for_comment/Request_for_comments:_in_country_of_citizenship_(P27),_to_remove_class_political_territorial_entity_(Q1048835)_as_a_valid_value-type_constraint_(Q21510865)|Should class ''political territorial entity <small>(Q1048835)</small>'' as a valid ''value-type constraint <small>(Q21510865)</small>'' be removed from ''country of citizenship <small>(P27)</small>'' ?]] ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** OpenStreetMap X Wikidata Meetup #93 Oct. 5 Time: 19:30-21:00 UTC+8 at [[d:Q61752245| Mozilla Community Space Taipei (Q61752245)]]. ** Next Linked Data for Libraries [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:WikiProject_LD4_Wikidata_Affinity_Group LD4 Wikidata Affinity Group] session: Tuesday, September 15, 2026 9am PT / 12pm ET / 16:00 UTC / 6pm CEST ([https://zonestamp.toolforge.org/1789488000 Time zone converter]). Adélie Ranville demonstrates useful tools around bibliographic data and citations in Wikidata, Wikipedia and Wikiversity, including Zotero, Cita, and Tabernacle.::Event page: [[d:Wikidata:WikiProject_LD4_Wikidata_Affinity_Group/Project_Series/Wikidata_for_literature_review|WikiProject LD4 Wikidata Affinity Group/Project Series/'''Wikidata for literature review''']] * '''[[d:Wikidata:Fourteenth_Birthday|Wikidata's 14th Birthday]] is approaching!''' Join us October 29 for a Birthday call. ** [[d:Special:RegisterForEvent/3536|Register]] to receive updates and news ** [[d:Wikidata:Fourteenth_Birthday/Run_an_event|Run a local event]] or [[d:Wikidata:Fourteenth_Birthday/Calendar|find events]] to join near you. ** Join the [[d:Event:Wikidata_Fourteenth_Birthday/Presents_%26_messages_call|Birthday Call]] and see what Presents and Messages will be shared. * WikiCon (Regensburg) 2026 - the conference dedicated to the German-speaking Wikipedia and sister projects communities, is taking place from 18 - 20 September. The sessions involving Wikidata: [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026/Programm/Wikidata_–_9_Jahre_danach|Wikidata - 9 Years later]], [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026/Programm/Quellen_in_Wikidata_eingeben|Enter sources in Wikidata]], [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026/Programm/Unkompliziert_Wikidata_erkunden_(usefulQueries)|Easily explore Wikidata (UsefulQueries)]], and [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026/Programm/WikiProjekt_Stolpersteine_goes_Wikidata|WikiProject Stolpersteine goes Wikidata]]. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Blogs: ** [https://medium.com/@javierzomeo/how-i-inferred-the-family-relationships-of-nearly-one-million-people-from-wikidata-99724fd966fb Medium: How I inferred the family relationships of nearly 1 million people, from Wikidata] ** (Deutsch) [https://www.wikimedia.de/wp-content/uploads/2026/09/Wikidata_in_Museen_Archiven_und_Bibliotheken.pdf Wikidata in Museen, Archiven und Bibliotheken (PDF)] * Videos: ** [https://www.youtube.com/watch?v=in3M5o_CMKM Live Wikidata Editing #126] ** (Español) [https://www.youtube.com/watch?v=i4eS1tcQzYE Workshop: Digital Humanities Methodologies Applied to Research] ** [https://www.youtube.com/watch?v=B9-MDvkO2Ow Sep 2026 Community Call: International Image Interoperability Framework (IIIF) & Wikimedia] - can IIIF be integrated with Wikimedia platforms, or as a Wikibase instance? ** [https://m.youtube.com/watch?v=5lxvetWlGqQ&pp=iggCQAE%3D&ra=m 16 Days of Activism Against Gender-Based Violence Campaign Launch 2026 using Wikidata] ''' Tool of the week ''' * [https://lex-olympia.toolforge.org/ Lex-Olympia] is a tool by [[User: Luca.favorido]] it is an open, gamified challenge platform for exploring Wikidata lexemes, born as a successor to the now-unmaintained Lexeme Challenge tool. Players test their language knowledge by matching audio, hyphenations, and concepts to lexemes, competing via scores and a weekly leaderboard. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * WM Turkic languages user group ([https://www.instagram.com/p/Dc__Z8OxISH/ instagram post]): official co-hosts of WikidataCon 2027; Istanbul, Türkiye, in collaboration with Üsküdar University. ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14867|phonetic synthesis method]] (<nowiki>phonetic synthesis method used to process the recorded voice from a human source to build a voice bank</nowiki>) ***[[:d:Property:P14869|‎LPF rating]] (<nowiki>film and media rating in Malaysia by the Film Censorship Board</nowiki>) ***[[:d:Property:P14875|‎Collective bargaining coverage]] (<nowiki>Percentage of workers covered by collective agreement coverage. This is distinct from union membership rate, because non-union members can also be covered, for example France has 7% union density but 98% collective bargaining coverage.</nowiki>) ***[[:d:Property:P14881|has Pokémon Ability]] (<nowiki>Pokémon Ability assigned to this Pokémon species or form in games of the Pokémon series</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14850|‎Allotrope Foundation Ontology function ID]], [[:d:Property:P14851|‎Allotrope Foundation Ontology process ID]], [[:d:Property:P14852|‎Allotrope Foundation Ontology quality ID]], [[:d:Property:P14853|‎Allotrope Foundation Ontology result ID]], [[:d:Property:P14854|‎Allotrope Foundation Ontology role ID]], [[:d:Property:P14855|Arcinsys Hessen ID]], [[:d:Property:P14856|Arcinsys Niedersachsen/Bremen ID]], [[:d:Property:P14858|Archivportal Thüringen ID]], [[:d:Property:P14860|Baden-Württemberg archives ID]], [[:d:Property:P14861|BookWyrm author ID]], [[:d:Property:P14862|BookWyrm book ID]], [[:d:Property:P14863|VocaDB tag ID]], [[:d:Property:P14864|Statistics Finland Concept Database ID]], [[:d:Property:P14866|sgpbusiness.com ID]], [[:d:Property:P14868|‎LIDO concept ID]], [[:d:Property:P14870|‎Common Core Ontologies concept ID]], [[:d:Property:P14871|GenWiki article ID]], [[:d:Property:P14872|findbuch ID]], [[:d:Property:P14873|Darija.io ID]], [[:d:Property:P14874|‎China Railway telegraph code]], [[:d:Property:P14876|‎Sharjah Dictionary word ID]], [[:d:Property:P14877|CCLI song ID]], [[:d:Property:P14878|‎DEHIO digital Deutschland Bauwerk ID]], [[:d:Property:P14879|Vietnamese administrative unit code]], [[:d:Property:P14880|UkrBIN ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/stylized representation|stylized representation]] (<nowiki>stylized visual representation of the subject</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Former country|Former country]] (<nowiki>Historical country that was in force at the time of this event/object or in the past</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/North Dakota Legislative Assembly biography ID|North Dakota Legislative Assembly biography ID]] (<nowiki>identifier for a biography at the North Dakota Legislative Assembly</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Wyoming Legislator Database ID|Wyoming Legislator Database ID]] (<nowiki>identifier for a biography in the Wyoming Legislator Database</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/European Legislation Identifier|European Legislation Identifier]] (<nowiki>EU legislation identifier for documents published by the EU, its member states and other (non-EU) countries</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Visa requirement|Visa requirement]] (<nowiki>Requirement for a non-citizen to enter a country</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/FilmBaze people ID|FilmBaze people ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/EHRI Institution ID|EHRI Institution ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Climate Policy Radar Topics|Climate Policy Radar Topics]], [[:d:Wikidata:Property proposal/SEASLUG.WORLD taxon ID|SEASLUG.WORLD taxon ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Verenigingsloket vCode|Verenigingsloket vCode]], [[:d:Wikidata:Property proposal/StoryGraph book ID|StoryGraph book ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/China Railway Pinyin code|China Railway Pinyin code]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ZFIN person ID|ZFIN person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/BallotReady person ID|BallotReady person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/National Film Archive of Japan ID|National Film Archive of Japan ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Baza osób polskich ID|Baza osób polskich ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Mycelium entity ID|Mycelium entity ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identifiant DDH|identifiant DDH]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Alberta Legislative Assembly member ID|Alberta Legislative Assembly member ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Homeostasis imbalance process ontology|Homeostasis imbalance process ontology]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Damen-Basketball-Bundesliga (DBBL) Spieler ID|Damen-Basketball-Bundesliga (DBBL) Spieler ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Digital Momijiyama Bunko ID|Digital Momijiyama Bunko ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Kunaicho Shoryobu Shuzo Kanseki Shuran ID|Kunaicho Shoryobu Shuzo Kanseki Shuran ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Union Catalogue Database of Japanese Texts ID|Union Catalogue Database of Japanese Texts ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Siwar entry ID|Siwar entry ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ISDCF studio identifier|ISDCF studio identifier]], [[:d:Wikidata:Property proposal/ISDCF facility identifier|ISDCF facility identifier]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Query examples: [https://w.wiki/UGb4 Tram stops per network map] * Schema examples: [[d:EntitySchema:E133|adminstrative district in Turkey (E133)]] * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: [[d:Wikidata:WikiProject Medicine/Knee Arthroplasty|WikiProject Medicine/Knee Arthroplasty]] maintains structured data for knee replacement on Wikidata, covering the procedure tree and the taxonomy of surgical techniques, with a literature layer of referenced scholarly articles. * WikiProject Highlights: ** [[d:Wikidata:WikiProject_LGBT/Duga|WikiProject LGBT / Duga]] ** [[d:Wikidata:WikiProject_Victims_of_National_Socialism/Data_Model|Project Victims of National Socialism / Data model]] ''' Development ''' * Query Service migration: We are adapting more of the example queries for QLever * Mobile editing: We are making minor adjustments in preparation for the rollout for everyone * Wikidata integration in Wikipedia and co: ** We are continuing to automate the connection of Wikidata to newly-created wikis, and replace the sites table with a Sitematrix lookup, which is more efficient ([[phab:T431093]]) ** We are continuing the research into how best to handle changes for language link updates in Recent changes and Watchlist, which are mostly considered not relevant for editors [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Tunisia|Tunisia]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 18:59, 14 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=30932448 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> == തിരുത്തലുകൾ == [https://ml.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B4%B5%E0%B5%86%E0%B4%B3%E0%B5%8D%E0%B4%B3%E0%B5%82%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A8%E0%B4%BF&diff=prev&oldid=4667171 വെള്ളൂന്നി], [https://ml.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B4%AE%E0%B4%9E%E0%B5%8D%E0%B4%9E%E0%B4%B3%E0%B4%BE%E0%B4%82%E0%B4%AA%E0%B5%81%E0%B4%B1%E0%B4%82&diff=prev&oldid=4667170 മഞ്ഞളാംപുറം], [https://ml.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B4%B5%E0%B4%9F%E0%B5%8D%E0%B4%9F%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%8A%E0%B4%AF%E0%B4%BF%E0%B5%BD&diff=prev&oldid=4667169 വട്ടപ്പൊയിൽ] തുടങ്ങിയ ലേഖനങ്ങളിൽ വരുത്തിയ ഈ തിരുത്തലുകൾ കണ്ടു. അവയിൽ നിന്നും നീക്കംചെയ്ത ഡാറ്റ എന്തുകൊണ്ടും [[ഗുരേ]], [[മാൻ, പഞ്ചാബ്]], [[കൗൻകെ]] തുടങ്ങിയ ലേഖനങ്ങളിൽ കാണുന്ന ഡാറ്റയേക്കാൾ മികവുറ്റതും ഉപയോഗപ്രദവും ആയിരുന്നു എന്ന് അഭിപ്രായപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ഈ വിഷയത്തിൽ കൂടുതൽ പറയാൻ സമയം ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ട് പിൻ‌വാങ്ങുന്നു, നന്ദി, നമസ്കാരം [[ഉപയോക്താവ്:Vinayaraj|Vinayaraj]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Vinayaraj|സംവാദം]]) 13:50, 16 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC) == Wikidata weekly summary #750 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|right]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here's your quick overview of what has been happening around Wikidata in the<br>week leading up to 2026-09-21. Missed the previous one? See issue [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|#749]].<br>''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ''' Discussions ''' * Open request for adminship: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Administrator/Kvazimodo|Kvazimodo]] :<small>RfP is scheduled to end after 26 September 2026 08:42 (UTC)</small> * Closed request for adminship: [[d:Wikidata:Requests_for_permissions/Administrator#Chrisahn|Chrisahn]] - voting has been closed. * New requests for permissions/Bot: **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/BenchfolkBot|BenchfolkBot]] - '''Task/s:''' Add or correct sourced statements on existing items after explicit human approval. **[[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/CatmapperBot|CatmapperBot]] - '''Task/s:''' Add [[Property:P14249|SocioMap ID]] statements for reviewed SocioMap category mappings, and provisionally add [[Property:P2888|exact match]] URLs for reviewed ArchaMap category mappings until Wikidata approves an ArchaMap-specific identifier property. * Closed request for permissions/Bot: [[d:Wikidata:Requests for permissions/Bot/HsfBot|HsfBot]] - Closed as Approved * New request for comments: [[d:Wikidata:Requests for comment/Add properties to the Deletion policy|Add properties to the Deletion policy]] - following a [[d:Wikidata:Project_chat#c-Amitie_10g-20260902214200-Should_identifier_properties_be_deleted_when_the_external_website_goes_offline?|Project Chat]] discussion, suggestions for an amendment to the policy are being discussed and your feedback is welcome. ''' Events ''' * [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Events|Upcoming events]]: ** [[m:Open_Knowledge:_Wikimedia_%26_Research_in_the_CEE_Region/Registration_%26_scholarships|Open Knowledge Wikimedia Research in the CEE Region]], online participation to the Conference is still open, [[m:Open_Knowledge:_Wikimedia_%26_Research_in_the_CEE_Region/Registration_%26_scholarships|register here]]: 09 - 10 October. ''' Press, articles, blog posts, videos ''' * Papers: ** [https://arxiv.org/abs/2609.20057 WiCleanData: Guaranteeing the Type Consistency of Wikidata by Taxonomy Refinement and Constraint Enforcement] by Peng et al., (2026). ** [https://www.researchgate.net/publication/414343459_The_Wikibase_Ecosystem_in_DH_and_GLAM The Wikibase Ecosystem in Digital Humanities and GLAM] by Lindemann et al., (2026). * Videos: (Swedish) [https://www.youtube.com/watch?v=u8clrj_3MG4 The SAT trail in OSM and Wikidata] by Magnus Sälgö. ''' Tool of the week ''' * [https://wikidata-todo.toolforge.org/cloudy_concept.php Concept cloud] - Shows language labels for Wikipedia links from a Wikidata item, and allows label editing. ''' Other Noteworthy Stuff ''' * Job vacancy: [https://job-boards.greenhouse.io/wikimedia/jobs/8060261?gh_src=4n8hpqkx1us Software Engineer, Wikidata Platform] ''' Newest [[d:Special:ListProperties|properties]] and [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review ''' <!-- NEW PROPERTIES DO NOT REMOVE --> * Newest [[d:Special:ListProperties|properties]]: ** General datatypes: ***[[:d:Property:P14885|Wyoming Legislator Database ID]] (<nowiki>identifier for a biography in the Wyoming Legislator Database</nowiki>) ***[[:d:Property:P14891|‎has expression of concern]] (<nowiki>(article) has an expression of concern (expression of concern notice)</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Property:P14882|National Governors’ Association ID]], [[:d:Property:P14883|Numista engraver or designer ID]], [[:d:Property:P14884|‎Phenotype and Trait Ontology ID]], [[:d:Property:P14886|‎ZFIN person ID]], [[:d:Property:P14887|Association Service Desk vCode]], [[:d:Property:P14888|Nazi Reich Ministries ID]], [[:d:Property:P14889|‎North Dakota Legislative Assembly biography ID]], [[:d:Property:P14890|KennisWest ID]], [[:d:Property:P14892|‎GOLD linguistic concept ID]], [[:d:Property:P14897|‎Alberta Legislative Assembly member ID]], [[:d:Property:P14900|EHRI Institution ID]], [[:d:Property:P14901|‎Encyclopedia of Alabama ID (new schema)]], [[:d:Property:P14902|National Film Archive of Japan ID]], [[:d:Property:P14903|‎Homeostasis imbalance process ontology]], [[:d:Property:P14904|DDH ID]], [[:d:Property:P14905|Economic Operators Registration and Identification number]], [[:d:Property:P14907|wowKorea work ID]], [[:d:Property:P14908|wowKorea Person ID]] <!-- END NEW PROPERTIES --> <!-- NEW PROPOSALS DO NOT REMOVE --> * New [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Property proposal|property proposals]] to review: ** General datatypes: ***[[:d:Wikidata:Property proposal/illustrator (character)|illustrator (character)]] (<nowiki>artist who illustrated the character</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/contribution URL|contribution URL]] (<nowiki>URL of a page explaining how to participate in or contribute to a project or organization</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Holy See cardinal biography ID|Holy See cardinal biography ID]] (<nowiki>identifier for a cardinal's biography at the website of the Holy See</nowiki>) ***[[:d:Wikidata:Property proposal/Atomic radius, covalent radius and van der Waals radius|Atomic radius, covalent radius and van der Waals radius]] (<nowiki>measured or calculated radius of an atom of a chemical element</nowiki>) ** External identifiers: [[:d:Wikidata:Property proposal/Register of British Slave Traders person ID|Register of British Slave Traders person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Tric Trac|Tric Trac]], [[:d:Wikidata:Property proposal/PsychonautWiki article ID|PsychonautWiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Hitchwiki article ID|Hitchwiki article ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Raras disease ID|Raras disease ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Heritage Overlay Number|Heritage Overlay Number]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Techniques de l'Ingénieur author ID|Techniques de l'Ingénieur author ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/nbsearch|nbsearch]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Indian Film History film ID|Indian Film History film ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/Indian Film History person ID|Indian Film History person ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/VideoGamesCritic game ID|VideoGamesCritic game ID]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identificador Eldoblatge d'actor original|identificador Eldoblatge d'actor original]], [[:d:Wikidata:Property proposal/identificador Eldoblatge d'actor de doblatge|identificador Eldoblatge d'actor de doblatge]] <!-- END NEW PROPOSALS --> You can comment on [[d:Wikidata:Property proposal/Overview|all open property proposals]]! ''' Did you know? ''' * Schema examples: [[d:EntitySchema:E206|(E206) ''Stolperstein'']]: Stumbling blocks, commemorative plaques set into the ground for victims of Nazism. * Newest [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:WikiProjects|WikiProjects]]: [[d:Wikidata:WikiProject_Taiwan/Wikidata_Cross-Domain_Forum|(Traditional Chinese) Project Taiwan: Wikidata Cross-Domain Forum]] * WikiProject Highlights: [[d:Wikidata:WikiProject_Ontology/Ontology_Course/Projects_Offering_3|Project Ontology: Course Offering 3]] * Newest [[d:Wikidata:Database reports|database reports]]: [[d:User:Ivan_A._Krestinin/To_merge/Categories|Categories (to merge)]] - this list generated by User:Ivan A. Krestinin suggests potential duplicate categories. ''' Development ''' * [[phab:maniphest/query/4RotIcw5oINo/#R|You can see all open tickets related to Wikidata here]]. If you want to help, you can also have a look at [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/71/query/zfiRgTnZF7zu/?filter=zfiRgTnZF7zu&order=priority the tasks needing a volunteer]. ''' Weekly Tasks ''' * Add labels, in your own language(s), for the new properties listed [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Newest_properties_and_property_proposals_to_review|above]]. * Contribute to the showcase Item and Lexeme [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|above]]. * Govdirectory weekly focus country: [[d:Wikidata:WikiProject_Govdirectory/Tunisia|Tunisia]] * Summarize your [[d:Wikidata:Status_updates/Next#Did_you_know?|WikiProject's ongoing activities]] in one or two sentences. * Help [[d:Special:LanguageStats|translate]] or proofread the interface and documentation pages, in your own language! * [[d:User:Pasleim/projectmerge|Help merge identical items]] across Wikimedia projects. * Help [[d:Wikidata:Status updates/Next|write the next summary!]] <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Previous|Previous issue]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates/Current|Full report]] · [[m:Global message delivery/Targets/Wikidata|Unsubscribe]] . [[:d:User:JosefAnthony |JosefAnthony]] [[:d:User talk:JosefAnthony|talk]] ·[[ഉപയോക്താവ്:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:MediaWiki message delivery|സംവാദം]]) 16:09, 21 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC)''' </div> </div> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikidata&oldid=31043091 എന്ന പട്ടിക ഉപയോഗിച്ച് ഉപയോക്താവ്:JosefAnthony@metawiki അയച്ച സന്ദേശം --> ikbww0vrizt0493ong5hljhqs2fyw90 0 164449 4668417 4145710 2026-09-21T21:31:53Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668417 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Collage}} [[പ്രമാണം:Compotier avec fruits, violon et verre.jpg|thumb|right|250px|Pablo Picasso, Compotier avec fruits, violon et verre, 1912]] വിവിധ ചിത്രരൂപങ്ങളുടെ സംയോജനത്തിലൂടെ മറ്റൊരു ചിത്രരൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ദൃശ്യ കലാരൂപമാണ് '''കൊളാഷ്'''(ഇംഗ്ലീഷ്:Collage). വാർത്താപത്രങ്ങളുടെ ചെറുകഷണങ്ങൾ, റിബ്ബണുകൾ, വർണ്ണക്കടലാസുകൾ, ചിത്രങ്ങൾ, മറ്റുകലാരൂപങ്ങളുടെ ചെറുഭാഗങ്ങൾ എന്നിവ ഒരു കടലാസിലോ ക്യാൻവാസിലോ പശചേർത്ത് ഒട്ടിച്ചെടുത്താണ് കൊളാഷ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. കൊളാഷിന്റെ ഉത്ഭവം ആയിരക്കണക്കിനു വർഷങ്ങൾ മുമ്പാണ്. പക്ഷേ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യത്തിലാണ് ഈ സാങ്കേതികത ഒരു പുത്തൻകലാരൂപം എന്ന നിലയിൽ നാടകീയമായി പുനരവതരിക്കപ്പെടുന്നത്. കൊളാഷ് എന്ന പദം പശ എന്നർഥമുള്ള ഫ്രഞ്ച് പദമായ കൊളി എന്നതിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിഞ്ഞത്.<ref>''[http://www.worldofwatercolor.com/how/how9.htm Brief history of the term "collage"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217051335/http://www.worldofwatercolor.com/how/how9.htm |date=2010-12-17 }}'' - Online Magazine for watercolor and acrylic artists - by Denise Enslen</ref> ഇരുപതാനൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ആധുനിക കലയുടെ അവിഭാജ്യ ഘടകമായിമാറിയ കൊളാഷിനു പിന്നിൽ ജോർജു ബ്രാക്കു , [[പാബ്ലോ പിക്കാസോ]]എന്നീ പ്രശസ്ത കലാകാരന്മാരാണ്. <ref>[http://www.sharecom.ca/greenberg/collage.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191026183550/http://www.sharecom.ca/greenberg/collage.html |date=2019-10-26 }} ''Collage'', essay by [[Clement Greenberg]]] Retrieved July 20, 2010</ref> == ചരിത്രം == കടലാസ് കണ്ടുപിടിച്ച 200 ബി.സി യിൽ ചൈനയിലാണ് കൊളാഷിന്റെ സാങ്കേതികത ആദ്യമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടത്. ===കൊളാഷ് സങ്കേതമുപയോഗിക്കുന്ന ചിത്രകാരന്മാർ=== <!--NOTE: Please add only existing articles about collage artists. DO NOT ADD YOUR OWN NAME TO THIS LIST --> {{Col-begin}} {{Col-break}} *[[Vikky Alexander]] *[[Johannes Baader]] *[[Johannes Theodor Baargeld]] *[[Nick Bantock]] *[[Hannelore Baron]] *[[Romare Bearden]] *[[Peter Blake (artist)|Peter Blake]] *[[Umberto Boccioni]] *[[Rita Boley Bolaffio]] *[[Henry Botkin]] *[[Mark Bradford]] *[[Georges Braque]] *[[Alberto Burri]] *[[Reginald Case]] *[[Jess Collins]] *[[Greg Colson]] *[[Felipe Jesus Consalvos]] *[[Joseph Cornell]] *[[Amadeo de Souza Cardoso]] *[[Eric Carle]] {{Col-break}} *[[Jim Dine]] *[[Burhan Doğançay]] *[[Arthur G. Dove]] *[[Jean Dubuffet]] *[[മാർസൽ ഡുഷാംപ്]] *[[Max Ernst]] *[[Nick Gentry]] *[[Terry Gilliam]] *[[Juan Gris]] *[[George Grosz]] *[[Raymond Hains]] *[[Richard Hamilton (artist)|Richard Hamilton]] *[[Raoul Hausmann]] *[[John Heartfield]] *[[Damien Hirst]] *[[Hannah Höch]] *[[David Hockney]] *[[Ray Johnson]] * [[Panayiotis Kalorkoti]] *[[Peter Kennard]] {{Col-break}} *[[Jiří Kolář]] *[[Lee Krasner]] *[[François Lanzi]] *[[Kazimir Malevich]] *[[Conrad Marca-Relli]] *[[Eugene J. Martin]] *[[ഹെൻ‌റി മറ്റീസ്]] *[[John McHale (artist)|John McHale]] *[[Robert Motherwell]] *[[Vik Muniz]] *[[വാങേച്ചി മുത്തു]] *[[Joseph Nechvatal]] *[[Robert Nickle]] *[[Eduardo Paolozzi]] *[[Francis Picabia]] *[[പാബ്ലോ പിക്കാസോ]] *[[David Plunkert]] *[[David Ratcliff]] *[[Robert Rauschenberg]] *[[Man Ray]] {{Col-break}} *[[Gordon Rice]] *[[Larry Rivers]] *[[James Rosenquist]] *[[Martha Rosler]] *[[Mimmo Rotella]] *[[Anne Ryan]] *[[Kurt Schwitters]] *[[Winston Smith (artist)|Winston Smith]] *[[Gino Severini]] *[[John Stezaker]] *[[Daniel Spoerri]] *[[Francois Szalay - Colos]] *[[Roderick Slater]] *[[Ivan Tabakovic]] *[[Jonathan Talbot]] *[[Lenore Tawney]] *[[Cecil Touchon]] *[[Scott Treleaven]] *[[Fatimah Tuggar]] *[[Jacques Villeglé]] *[[Kara Walker]] *[[Tom Wesselmann]] {{Col-break}} {{Col-end}} ==അധിക വായനക്ക്== * {{cite book | last = Adamowicz | first = Elza | title = Surrealist Collage in Text and Image: Dissecting the Exquisite Corpse | url = https://archive.org/details/surrealistcollag0000adam | publisher = [[Cambridge University Press]] | year = 1998 | isbn = 0-521-59204-6}} * {{cite book | last = Ruddick Bloom | first = Susan | title = Digital Collage and Painting: Using Photoshop and Painter to Create Fine Art | publisher = [[Focal Press]] | year = 2006 | isbn = 0-240-80705-7}} *[http://www.horkay.com/ Museum Factory] -by Istvan Horkay * ''[http://www.kriegartstudio.com/nesting_cranes/susan_krieg_history_collage.htm History of Collage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103132135/http://www.kriegartstudio.com/nesting_cranes/susan_krieg_history_collage.htm |date=2012-11-03 }}'' Excerpts from Nita Leland and Virginia Lee and from George F. Brommer * {{cite book| author=West, Shearer| title=The Bullfinch Guide to Art| url=https://archive.org/details/bulfinchguidetoa0000west| location=UK| publisher=Bloomsbury Publishing| year=1996| isbn=0-8212-2137-X}} *[[Colin Rowe]] and Fred Koetter. ''Collage City'' MIT University Press, Cambridge MA, 1978. *[[Mark Jarzombek]], "Bernhard Hoesli Collages/Civitas," Bernhard Hoesli: Collages, exh. cat., Christina Betanzos Pint, editor (Knoxville: University of Tennessee, September 2001), 3-11. * Brandon Taylor. ''Urban walls : a generation of collage in Europe & America : Burhan Dogançay with François Dufrêne, Raymond Hains, Robert Rauschenberg, Mimmo Rotella, Jacques Villeglé, Wolf Vostell'' ISBN 978-1-55595-288-4; ISBN 1-55595-288-7; OCLC 191318119 (New York : Hudson Hills Press ; [Lanham, MD] : Distributed in the United States by National Book Network, 2008), [http://www.worldcat.org/search?q=Taylor+Brandon+Urban+Walls+&qt=owc_search worldcat.org.] * ''[http://om-2010.blogspot.com/2010/09/025-2010-richard-misiano-genovese-usa.html Excavations] (Ontological Museum Acquisitions)'' by Richard Misiano-Genovese ==പുറം കണ്ണികൾ== {{Wiktionary}} {{Commons}} * [http://www.sharecom.ca/greenberg/collage.html Clement Greenberg on Collage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191026183550/http://www.sharecom.ca/greenberg/collage.html |date=2019-10-26 }} * [http://www.pasteandpixels.com/ Exhibition of traditional and digital collage by many artists - curated by Jonathan Talbot in 2001] * [http://www.collagemuseum.com/index.html Cecil Touchon's International Museum of Collage, Assemblage and Construction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225014901/http://www.collagemuseum.com/index.html |date=2021-02-25 }} * [http://kolajmagazine.com Kolaj Magazine, a print magazine about contemporary collage.] ===ചിത്രജാലകം=== <gallery> Image:Compotier avec fruits, violon et verre.jpg|[[Pablo Picasso]], ''Compotier avec fruits, violon et verre,'' 1912 Image:Braque fruitdish glass.jpg|[[Georges Braque]], ''Fruitdish and Glass'', [[papier collé]] and [[charcoal]] on [[paper]], 1912 Image:Juan Gris 001.jpg|[[Juan Gris]], ''The Sunblind'', 1914, [[Tate Gallery]] <!-- Image:Beasts of the Sea.jpg|[[Henri Matisse]], ''[[Beasts of the Sea]],'' 1950, paper collage on canvas, collection of the [[National Gallery of Art]], [[Washington, DC.]]--> <!--Image:The Sorrows of the King.jpg|[[Henri Matisse]], ''[[The Sorrows of the King]],'' 1952, [[Gouache]] on paper and canvas, [[Pompidou Centre]], [[Paris]]--> <!--Image:Matissesnail.jpg|[[Henri Matisse]], ''[[The Snail]],'' 1953, [[Gouache]] on paper, cut and pasted, on white paper, collection [[Tate Gallery]]--> Image:fs2174ct06a.jpg|[[Cecil Touchon]], ''Fusion Series #2174, Collage on Paper,'' fragments from found billboard material c.2006 </gallery> == അവലംബം == {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:ചിത്രകല]] [[വർഗ്ഗം:കേരള സ്കൂൾ കലോത്സവ ഇനങ്ങൾ]] 4kw51fp3ju18njafxaw1gkeo7q0ov7a 0 202778 4668361 4619355 2026-09-21T16:03:15Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668361 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Crucifixion}} {{featured}} {{ഗുണമേന്മ}} {{വധശിക്ഷ}} [[File:Marco palmezzano, crocifissione degli Uffizi.jpg|thumb|right|220px|യേശുക്രിസ്തുവിനെ കുരിശിലേറ്റുന്നു. [[മാർക്കോ പാൽമെസ്സാനോ]] 1490-ൽ വരച്ച ചിത്രം. ഫ്ലോറൻസ്]] കുറ്റവാളികളെ ഒരു മരക്കുരിശിൽ ആണിയടിച്ച് തളച്ചിട്ട് [[വധശിക്ഷ]] നടപ്പാക്കുന്ന രീതിയാണ് '''കുരിശിലേറ്റൽ'''. വധശിക്ഷക്ക് വിധിക്കപ്പെട്ടവന് വേദനാജനകവും പീഡാഭരിതവുമായ ഒരു മരണം ഉറപ്പാക്കുക എന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ രൂപപ്പെടുത്തിയതും പ്രാചീനവുമായ ഒരു ശിക്ഷാരീതിയാണിത്. [[സെല്യൂസിഡ്]] സാമ്രാജ്യം, [[കാർത്തേജ്]], [[റോമാ സാമ്രാജ്യം]] എന്നിവിടങ്ങളിൽ ബി.സി. നാലാം ശതകം മുതൽ ക്രിസ്തുവിനു ശേഷം നാലാം ശതകം വരെ കുരിശിലേറ്റൽ താരതമ്യേന കൂടിയ തോതിൽ നടപ്പാക്കപ്പെട്ടിരുന്നുവത്രേ. യേശുക്രിസ്തുവിനോടുള്ള ബഹുമാനത്താൽ കോൺസ്റ്റന്റെൻ ചക്രവർത്തി 337-ൽ ഈ ശിക്ഷാരീതി നിർത്തലാക്കുകയുണ്ടായി.<ref name=britannica>{{Cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/eb/article-9028045 |title=Encyclopaedia Britannica Online: crucifixion |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2009-12-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mb-soft.com/believe/text/crucifix.htm |title=Crucifixion |publisher=Mb-soft.com |date= |accessdate=2009-12-19 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401063855/http://mb-soft.com/believe/text/crucifix.htm |url-status=dead }}</ref> ഇത് ജപ്പാനിലും ഒരു ശിക്ഷാരീതിയായി ഉപയോഗത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ ചില ക്രിസ്ത്യാനികളെ (ജപ്പാനിലെ ഇരുപത്താറു രക്തസാക്ഷികൾ) ഇപ്രകാരം വധിച്ചിട്ടുണ്ട്. [[കത്തോലിക്കാ സഭ|കത്തോലിക്കാ സഭയിലും]], [[പൗരസ്ത്യ ഓർത്തഡോക്സ് സഭ|പൗരസ്ത്യ ഓർത്തഡോക്സ് സഭയിലും]] മറ്റും, യേശുവിന്റെ ദേഹബിംബം പേറുന്ന കുരിശ് അഥവാ '[[ക്രൂശിതരൂപം]]' ഒരു പ്രധാന മതചിഹ്നമാണ്. എന്നാൽ [[പ്രൊട്ടസ്റ്റന്റ് നവീകരണം|പ്രൊട്ടസ്റ്റന്റ് സഭകളും]] മിക്ക [[ഓറിയന്റൽ ഓർത്തഡോക്സ് സഭ|ഓറിയന്റൽ ഓർത്തഡോക്സ് സഭകളും]] യേശുവിന്റെ രൂപമില്ലാത്ത കുരിശാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ==വാക്കിന്റെ ഉൽപ്പത്തി== ലാറ്റിൻ ഭാഷയിൽ ''ക്രക്സ്'' എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം കഴുമരമെന്നോ <ref>crux , ŭcis, f. (m., Enn. ap. Non. p. 195, 13; Gracch. ap. Fest. s. v. masculino, p. 150, 24, and 151, 12 Müll.) [perh. kindred with circus]. I. Lit. A. In gen., a tree, frame, or other wooden instruments of execution, on which criminals were impaled or hanged, Sen. Prov. 3, 10; Cic. Rab. Perd. 3, 10 sqq.— B. In partic., a cross, Ter. And. 3, 5, 15; Cic. Verr. 2, 1, 3, § 7; 2, 1, 4, § 9; id. Pis. 18, 42; id. Fin. 5, 30, 92; Quint. 4, 2, 17; Tac. A. 15, 44; Hor. S. 1, 3, 82; 2, 7, 47; id. Ep. 1, 16, 48 et saep.: “dignus fuit qui malo cruce periret, Gracch. ap. Fest. l. l.: pendula,” the pole of a carriage, Stat. S. 4, 3, 28.</ref><ref>M. Tullius Cicero, For Rabirius on a Charge of Treason C. D. Yonge, Ed. 3:10 For what can be desired by any one which I should prefer to being said in my consulship to have banished the executioner from the forum, and the gallows from the Campus?</ref> ശൂലമെന്നോ<ref>M. Tullius Cicero. The Orations of Marcus Tullius Cicero, literally translated by C. D. Yonge. London. George Bell & Sons. 1903. Against Verres 2.1.7 The punishments of Roman citizens are driving him mad, some of whom he has delivered to the executioner, others he has put to death in prison, others he has crucified while demanding their rights as freemen and as Roman citizens.</ref> ആവാം. ഇംഗ്ലീഷിലെ ക്രൂസിഫിക്സ് എന്ന പദം ലാറ്റിൻ ഭാഷയിലെ ''ക്രൂസിഫിക്സസ്'' എന്ന പദത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപാന്തരപ്പെട്ടുണ്ടായത്. "കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ടത്" എന്നോ "കുരിശിൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടത്" എന്നോ ആണ് ഇതിന്റെ അർത്ഥം.<ref>{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=crucify |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=2009-12-19}}</ref> ==വിശദാംശങ്ങൾ== [[File:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|left|thumb|220px|''[[പതോസ് ശ്ലീഹാ|പത്രോസ് ശ്ലീഹായുടെ]] കുരിശിലേറ്റൽ'' [[കാരവാജ്ജിയോ]] വരച്ച ചിത്രം.]] അത് കണ്ടുനിൽക്കുന്നവരെ ഹീനമായ കുറ്റങ്ങൾ ചെയ്യുന്നതിൽ നിന്നും തടയുക എന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെയാണ് കുരിശിലേറ്റൽ സാധാരണഗതിയിൽ നടത്തിയിരുന്നത്. മരണശേഷം മൃതശരീരങ്ങൾ മറ്റുള്ളവർക്കുള്ള ഒരു താക്കീത് എന്ന നിലയ്ക്ക് പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഭയാനകവും, സാവധാനമായതും, വേദനയുള്ളതും, അപമാനകരവും, പരസ്യവുമായ മരണമായിരിക്കണം എന്ന ഉദ്ദേശത്തുകൂടിയാണ് കുരിശിലേറ്റൽ നടപ്പാക്കിയിരുന്നത്. കാലഘട്ടവും പ്രദേശവുമനുസരിച്ച് കുരിശിലേറ്റുന്ന രീതി വ്യത്യാസപ്പെട്ടിരുന്നു. [[ശൂലത്തിലേറ്റൽ]], മരത്തിൽ തറയ്ക്കൽ, തറയിൽ നാട്ടിയ തൂണിൽ തറയ്ക്കൽ, ഈ രീതികൾ ഇടകലർന്ന മറ്റു രീതികൾ എന്നീ മാർഗ്ഗങ്ങളെല്ലാം നടത്തുന്ന വധശിക്ഷകളെ കുരിശിലേറ്റൽ (ക്രൂസിഫിക്ഷൻ) എന്ന് വിളിച്ചിരുന്നു.<ref>[[സെനേക്ക]] (ഇളയയാൾ) ഇങ്ങനെ രേഖപ്പെടുത്തിയിരുന്നു: "ഞാൻ പലതരം കുരിശുകൾ അവിടെ കണ്ടു. പല രീതിയിൽ ഉണ്ടാക്കിയവ. ചിലതിൽ തലകീഴായാണ് മനുഷ്യരെ തറച്ചിരുന്നത്. ചിലതിൽ ഗുഹ്യഭാഗത്തുകൂടിയാണ് മനുഷ്യരെ തറച്ചിരുന്നത്. ചിലതിൽ മനുഷ്യരെ കൈകൾ വിടർത്തിയാണ് തറച്ചിരുന്നത്" ([http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.consolatione2.shtml Dialogue "To Marcia on Consolation", 6.20.3]).</ref> ചില അവസരങ്ങളിൽ പ്രതിയെക്കൊണ്ട് കുറുകെയുള്ള പലക ശിക്ഷാസ്ഥലം വരെ ചുമപ്പിക്കുമായിരുന്നു. ഒരു മുഴുവൻ കുരിശിന്റെ ഭാരം 135 കിലോഗ്രാമിൽ കൂടുതലാകുമായിരുന്നു. കുറുകേ വയ്ക്കുന്ന ഭാഗത്തിന് 35 മുതൽ 60 വരെ കിലോഗ്രാം ഭാരമേ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നുള്ളൂ. റോമിലെ എസ്ക്വിലിൻ കവാടത്തിനു വെളിയിൽ വധശിക്ഷ നടപ്പാക്കപ്പെടുന്ന പ്രത്യേക സ്ഥലമുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് [[ടാസിറ്റസ്]] എന്ന റോമൻ ചരിത്രകാരൻ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.<ref>{{Cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/tacitus/tac.ann2.shtml#32 |title=Annales 2:32.2 |publisher=Thelatinlibrary.com |date= |accessdate=2009-12-19}}</ref> ഇവിടെ ഒരു ഭാഗത്ത് അടിമകളെ കുരിശിലേറ്റാൻ സ്ഥലം നീക്കിവച്ചിരുന്നുവത്രേ.<ref>{{Cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/tacitus/tac.ann15.shtml#60 |title=Annales 15:60.1 |publisher=Thelatinlibrary.com |date= |accessdate=2009-12-19}}</ref> സ്ഥിരമായി ഇവിടെ തൂണുകൾ നാട്ടപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടാവാം. കുരിശിന്റെ കുറുകേയുള്ള ഭാഗത്ത് പ്രതിയുടെ കൈകൾ ആണിയടിച്ച് തളച്ച ശേഷം അത് ഈ തൂണുകളുമായി ബന്ധിക്കുകയായിരുന്നിരിക്കാം ചെയ്തിരുന്നത്. വധശിക്ഷക്ക് വിധിക്കപ്പെട്ടവനെ കയറുകൊണ്ട് കുരിശിൽ ബന്ധിച്ചിരുന്നിരിക്കാം. യഹൂദ ചരിത്രകാരൻ [[ജോസഫസ്|ജോസഫസിന്റെ]] കൃതിയിൽ എ.ഡി.70-ൽ ജറുസലേം നഗരം പിടിച്ചെടുത്ത ശേഷം "സൈനികർ രോഷവും വെറുപ്പും കാരണം പിടിക്കപ്പെട്ടവരെ ഒന്നിനു പിറകേ ഒന്നായി ഒരു തമാശയ്ക്കെന്നോണം കുരിശിൽ ആണിയടിച്ചു തറച്ചു" എന്ന് പറയുന്നുണ്ട്<ref>Jewish War V.II</ref> പ്രതികളെ കുരിശിലേറ്റാൻ ഉപയോഗിച്ച ആണിയും മറ്റും രോഗശാന്തിക്കുപകരിക്കും എന്ന വിശ്വാസത്താൽ ആൾക്കാർ ശേഖരിച്ചിരുന്നു.<ref>Mishna, Shabbath 6.10, quoted in [http://www.centuryone.org/crucifixion2.html Crucifixion in Antiquity]</ref> വധശിക്ഷയോടൊപ്പം തന്നെ കുരിശിലേറ്റൽ ഒരു അപമാനമാർഗ്ഗവുമായിരുന്നു. ചിത്രകാരന്മാർ കുരിശിൽ തറയ്ക്കപ്പെട്ടവരെ ഗുഹ്യഭാഗം മറയ്ക്കുന്ന ഒരു തുണി ധരിച്ചിരിക്കുന്നതായാണ് ചിത്രീകരിക്കുന്നതെങ്കിലും സെനേക്കയുടെ കൃതികളിൽ പ്രതികൾ പൂർണ്ണമായി നഗ്നരായിരുന്നുവെന്നാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.<ref name="Seneca 1946">Seneca, Dialogue "To Marcia on Consolation", in ''Moral Essays'', 6.20.3, trans. John W. Basore, The Loeb Classical Library (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1946) 2:69</ref> പ്രതിക്ക് മലമൂത്രവിസർജ്ജനം ചെയ്യേണ്ടിവരുമ്പോൾ അത് മറ്റുള്ളവർക്കു മുന്നിൽ വച്ച് ചെയ്യേണ്ടി വരുമായിരുന്നു. ഇത് അസൗകര്യമുണ്ടാക്കും എന്നതിനു പുറമേ പ്രാണികളെ ആകർഷിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. "ഏറ്റവും ക്രൂരവും വെറുപ്പുളവാക്കുന്നതുമായ ശിക്ഷാരീതിയാണ്" കുരിശിലേറ്റൽ എന്ന് [[സിസറോ]] വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>{{cite book |last=Licona |first=Michael |title=The Resurrection of Jesus: A New Historiographical Approach |url=https://archive.org/details/resurrectionofje0000lico |year=2010 |publisher=InterVarsity Press,|isbn=978-0-8308-2719-0 |oclc=620836940 |authorlink=Michael Licona |page=[https://archive.org/details/resurrectionofje0000lico/page/304 304]}}</ref> "കുരിശ് എന്ന വാക്കിന്റെ പ്രയോഗം തന്നെ റോമൻ പൗരന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നു മാത്രമല്ല; മനസ്സിൽ നിന്നും, കണ്ണുകളിൽ നിന്നും, ചെവിയിൽ നിന്നും മായ്ച്ചു കളയണം"<ref>{{cite book |last=Conway |first=Colleen M. |title=Behold the Man: Jesus and Greco-Roman Masculinity |url=https://archive.org/details/beholdmanjesusgr00conw_914 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-532532-4 |page=[https://archive.org/details/beholdmanjesusgr00conw_914/page/n79 67]}} (citing Cicero, ''pro Rabirio Perduellionis Reo'' [http://perseus.uchicago.edu/perseus-cgi/citequery3.pl?dbname=PerseusLatinTexts&getid=1&query=Cic.%20Rab.%20Perd.%2019 5.16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023505/http://perseus.uchicago.edu/perseus-cgi/citequery3.pl?dbname=PerseusLatinTexts&getid=1&query=Cic.%20Rab.%20Perd.%2019 |date=2016-03-04 }}).</ref> എന്നായിരുന്നു സിസറോയുടെ അഭിപ്രായം. പലപ്പോഴും കുരിശിലേറ്റപ്പെടുന്നയാളുടെ കാലുകളിലെ അസ്ഥികൾ ഒരു ഇരുമ്പുദണ്ഡ് ഉപയോഗിച്ച് തച്ചുനുറുക്കുമായിരുന്നു. ഈ പ്രവൃത്തിയെ ക്രൂസിഫ്രാഞ്ചിയം (''crurifragium'') എന്നായിരുന്നു വിളിച്ചിരുന്നത്. കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ടവരുടെ മരണം വേഗത്തിലാക്കുക എന്നതു കൂടാതെ കണ്ടുനിൽക്കുന്നവരെ ഇത്തരം കുറ്റങ്ങൾ ചെയ്യുന്നതിൽ നിന്ന് നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തുക എന്നതും ഈ പ്രവൃത്തിയുടെ ലക്ഷ്യമായിരുന്നു.<ref name="Wine">{{Cite journal| last = Koskenniemi | first = Erkki | coauthors = Kirsi Nisula and Jorma Toppari | title = Wine Mixed with Myrrh (Mark 15.23) and Crurifragium (John 19.31-32): Two Details of the Passion Narratives | journal = Journal for the Study of the New Testament | volume = 27 | issue = 4 | pages = 379–391 | publisher = SAGE Publications | year = 2005 | url = http://jnt.sagepub.com/cgi/content/abstract/27/4/379 | doi = 10.1177/0142064X05055745 | accessdate = 2008-06-13}}</ref> അടിമകളുടെ കാലുകൾ കുരിശിലേറ്റൽ കൂടാതെ തന്നെ ഇപ്രകാരം തകർക്കുമായിരുന്നു<ref name="Wine"/>. ===കുരിശിന്റെ ആകൃതി=== [[പ്രമാണം:Justus Lipsius Crux Simplex 1629.jpg|thumb|right|''ക്രക്സ് സിംപ്ലക്സ്'', ഒരു മരത്തൂണിൽ കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ടയാൾ. [[ജസ്റ്റസ് ലിപ്സിയസ്]] രചിച്ച ചിത്രം]] [[പ്രമാണം:De Cruce Libri Tres 47.jpg|thumb|right|യേശുവിന്റെ കുരിശുമരണം. ([[ജസ്റ്റസ് ലിപ്സിയസ്]])<ref>Justus Lipsius: ''De cruce'', p. 47</ref>]] പ്രതിയെ തറയ്ക്കുന്ന തടിക്ക് പല രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ജറുസലേമിനെ സൈന്യം വളഞ്ഞ സമയത്ത് (70 എ. ഡി.) പലതരം പീഡനങ്ങളും പല രീതിയിൽ കുരിശിൽ തറയ്ക്കൽ നടന്നതും [[ജോസഫസ്]] വിവരിക്കുന്നുണ്ട്.<ref>Josephus, ''Wars of the Jews'', 5.11.1</ref> [[സെനേക]] എന്ന ചരിത്രകാരനും പലതരം കുരിശിലേറ്റലുകൾ വിവരിക്കുന്നു<ref name="Seneca 1946"/> ചിലപ്പോൾ ഒരു തൂണിലായിരുന്നു കുരിശിലേറ്റൽ നടന്നിരുന്നത്. ഇതിനെ ''ക്രക്സ് സിംപ്ലക്സ്'' എന്നായിരുന്നു വിളിച്ചിരുന്നത്.<ref>[http://books.google.com/books?id=bBOqGJc6tpcC&pg=PA78&dq=crucifixion+%22crux+simplex%22+tree&hl=en&ei=ftlTTqqLFIuKhQftr7ifBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEYQ6AEwBQ#v=onepage&q=crucifixion%20%22crux%20simplex%22%20tree&f=false William Barclay, ''The Apostles' Creed'' 1998 ISBN 978-0-664-25826-9, p. 78]</ref> ചിലപ്പോൾ തൂണിനു മുകളിലായി '''T''' ആകൃതിയുണ്ടാകുന്ന രീതിയിൽ (''ക്രക്സ് കോമ്മിസ്സ'') മുകളിലായോ ക്രിസ്ത്യൻ കുരിശുകളിൽ കാണുന്ന മാതിരി മുകളറ്റത്തിനു തൊട്ടു താഴെ മാറിയോ (''ക്രക്സ് ഇമ്മിസ്സ'')<ref>"The ... oldest depiction of a crucifixion ... was uncovered by archaeologists more than a century ago on the [[Palatine Hill]] in Rome. It is a second-century [[graffiti]] scratched into a wall that was part of the imperial palace complex. It includes a caption&nbsp;— not by a Christian, but by someone taunting and deriding Christians and the crucifixions they underwent. It shows crude [[stick figure|stick-figures]] of a boy reverencing his "God," who has the head of a [[donkey|jackass]] and is upon a cross with arms spread wide and with hands nailed to the crossbeam. Here we have a Roman sketch of a Roman crucifixion, and it is in the traditional cross shape" ([http://www.catholic.com/thisrock/1991/9110fea1.asp Clayton F. Bower, Jr: Cross or Torture Stake?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080329020551/http://www.catholic.com/thisrock/1991/9110fea1.asp |date=2008-03-29 }}). Some second-century writers took it for granted that a crucified person would have his or her arms stretched out, not connected to a single stake: [[Lucian]] speaks of [[Prometheus]] as crucified "above the ravine with his hands outstretched" and explains that the letter T (the Greek letter [[tau]]) was looked upon as an unlucky letter or sign (similar to the way the number thirteen is looked upon today as an unlucky number), saying that the letter got its "evil significance" because of the "evil instrument" which had that shape, an instrument which tyrants hung men on (ibidem).</ref> ആയിരുന്നു കുറുകേയുള്ള ഭാഗം ഘടിപ്പിച്ചിരുന്നത്. [[യഹോവയുടെ സാക്ഷികൾ]] വിശ്വസിക്കുന്നത് യേശുവിനെ ഒരു തൂണിലായിരുന്നു കുരിശിലേറ്റിയതെന്നും ''ക്രക്സ് ഇമ്മിസ'' കോൺസ്റ്റന്റൈൻ ചക്രവർത്തിയുടെ കണ്ടുപിടിത്തമായിരുന്നെന്നുമാണ്. '''X''', '''Y''' ആകൃതികളിലും കുരിശുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. പുതിയ നിയമത്തിൽ കുരിശിന്റെ ആകൃതിയെപ്പറ്റി വിവരിക്കുന്നില്ല. എ.ഡി. 100 മുതലുള്ള കൃതികളിൽ T ആകൃതിയുള്ള കുരിശിനെപ്പറ്റിയോ <ref>[[Epistle of Barnabas]], [[s:Epistle of Barnabas#Chapter 9|Chapter 9]]. The document no doubt belongs to the end of the first or beginning of the second century.[http://www.earlychristianwritings.com/barnabas-intro.html]</ref> നെടുകേയും കുറുകേയുമുള്ള ഭാഗങ്ങളുള്ള കുരിശിനെപ്പറ്റിയോ ആണ് പ്രതിപാദിക്കുന്നത്.<ref>"The very form of the cross, too, has five extremities, two in length, two in breadth, and one in the middle, on which [last] the person rests who is fixed by the nails" ([[Irenaeus]] (c. 130–202), ''[[On the Detection and Overthrow of the So-Called Gnosis|Adversus Haereses]]'' II, xxiv, 4 [http://www.newadvent.org/fathers/0103224.htm]).</ref> ===ആണിയുടെ സ്ഥാനം=== [[File:CrucifixionSt.Matts.jpg|thumb|upright|left|പള്ളിയുടെ ജനലിൽ കുരിശുമരണം ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. സെന്റ് മാത്യൂസ് ജർമൻ ഇവാഞ്ചലിക്കൽ ലൂതറൻ പള്ളി, [[സൗത്ത് കരോലിന]]. ഹെൻട്രി ഇ. ഷാർപ്പ് (1872)]] കുരിശുമരണം ചിത്രീകരണങ്ങളിൽ സാധാരണയായി യേശുവിന്റെ കൈപ്പത്തികളിൽ ആണിയടിച്ചിരിക്കുന്നതായാണ് കാണുക. യോഹന്നാന്റെ സുവിശേഷം 20:25-ൽ "കൈകളിലെ ആണിപ്പഴുതുകൾ" എന്ന പ്രയോഗമുള്ളതിനാലാവാം ഇത്. "χείρ" എന്ന ഗ്രീക്കുപദം കൈപ്പത്തി എന്ന അർത്ഥത്തിൽ മൊഴിമാറ്റിയതുകൊണ്ടുണ്ടായതാവാം ഈ ധാരണയുണ്ടായത്. "χείρ" എന്ന വാക്ക് തോളുമുതൽ താഴോട്ടുള്ള ഭാഗത്തെ മുഴുവൻ സൂചിപ്പിക്കാനാണ് സാധാരണ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>In the [[Iliad]] XX, 478-480, a spear-point is said to have pierced the χεῖρ "where the sinews of the elbow join" (ἵνα τε ξενέχουσι τένοντες / ἀγκῶνος, τῇ τόν γε φίλης διὰ χειρὸς ἔπειρεν / αἰχμῇ χακλκείῃ).</ref> കൈപ്പത്തിയെ മാത്രം സൂചിപ്പിക്കാൻ "ἄκρην οὔτασε χεῖρα" എന്നായിരുന്നു ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057;query=entry%3D%23113561;layout=;loc=xei%2Fr Liddell and Scott on χείρ]. Cf. [http://www.apu.edu/infocus/2002/03/crucifixion/ The Science of the Crucifixion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217065453/http://www.apu.edu/infocus/2002/03/crucifixion/ |date=2012-02-17 }}.</ref> കയറുകൊണ്ട് ബന്ധിക്കാതെ തന്നെ ശരീരം കുരിശിൽ ഉറച്ചിരിക്കണമെങ്കിൽ കണങ്കൈയ്യിൽ [[റേഡിയസ്]], [[അൾന]] എന്നീ അസ്ഥികൾക്കു മദ്ധ്യേ ആണി തറച്ചിരുന്നിരിക്കാം എന്ന സാദ്ധ്യതയുണ്ട്.<ref>{{Cite news |first=Jonathan |last=Wynne-Jones |authorlink= |coauthors= |title=Why the BBC thinks Christ did not die this way |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2008/03/16/nrowan216.xml |work= |publisher=Daily Telegraph |date=16 March 2008 |accessdate=2008-03-16 |location=London |archive-date=2008-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319214803/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2008%2F03%2F16%2Fnrowan216.xml |url-status=dead }}</ref> [[നാഷണൽ ജ്യോഗ്രാഫിക് ചാനൽ|നാഷണൽ ജ്യോഗ്രാഫിക് ചാനലിൽ]] സംപ്രേഷണം ചെയ്ത "ക്വെസ്റ്റ് ഫോർ ട്രൂത്ത്: ദി ക്രൂസിഫിക്ഷൺ" എന്ന ഒരു ഡോക്യുമെന്ററിയിൽ <ref>{{Cite web|author=5:35 p.m. ET |url=http://www.msnbc.msn.com/id/7291066/#storyContinued/ |title=a brief news article |publisher=MSNBC |date=2005-03-25 |accessdate=2009-12-19}}</ref> കൈപ്പത്തിയിൽ ആണിയടിച്ചാലും ഒരാളെ കുരിശിൽ തറയ്ക്കാൻ സാധിക്കും എന്ന് വെളിപ്പെടുത്തുകയുണ്ടായി. കാലുകൾ കുരിശിന്റെ വശത്ത് ആണിയടിച്ച് തറയ്ക്കുന്നതുമൂലം ശരീരഭാരത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും കാലുകളിലാവും താങ്ങുക. ഇത് കൈപ്പത്തിയിലെ ആണിയിൽ ശരീരം മുഴുവനായി താങ്ങേണ്ടിവരുന്ന അവസ്ഥ ഇല്ലാതാക്കും. [[ഫ്രെഡറിക് സുഗൈബ്]] മറ്റൊരു സാദ്ധ്യത മുന്നോട്ടു വയ്ക്കുകയുണ്ടായി. ആണികൾ ലംബമായി അടിച്ചുകയറ്റുന്നതിനു പകരം ഒരുപക്ഷേ ന്യൂനകോണിലാവാം തുളച്ചത്. തള്ളവിരലിനു താഴെയുള്ള മാംസളഭാഗത്തു നിന്ന് മണിബന്ധത്തിലേയ്ക്ക് [[കാർപൽ ടണൽ]] എന്ന ഭാഗത്തുകൂടി കടന്നു പോകുന്നവിധമാണ് ആണിയടിച്ചതെങ്കിലും ശരീരഭാരം താങ്ങാൻ സാധിക്കും. ചില ചിത്രീകരണങ്ങളിൽ ഒരു കാൽത്താങ്ങും കാണപ്പെടാറുണ്ട്. ഇത് പുരാതന സ്രോതസ്സുകളിലൊന്നും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നില്ല. [[അലക്സാമെനോസ് ഗ്രാഫിറ്റോ]] എന്ന ചിത്രമാണ് കുരിശുമരണത്തിന്റെ നിലവിലുള്ള ഏറ്റവും പഴയ ചിത്രീകരണമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഇതിൽ ഒരു കാൽത്താങ്ങ് കാണുന്നുണ്ടത്രേ.<ref>{{Cite book|title=The beauty of the cross: the passion of Christ in theology and the arts, from the catacombs to the eve of the Renaissance |last=Viladesau |first=Richard |year=2006 |publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-518811-0 |oclc=58791208 |page=21 |url=http://books.google.com/?id=cTFh4tm9cMwC |accessdate=2009-05-04 }}</ref> ചില പുരാതന സ്രോതസ്സുകളിൽ ''സെഡൈൽ'' എന്ന ഒരു ചെറിയ ഇരിപ്പിടം കുരിശിൽ ഘടിപ്പിച്ചിരുന്നതായി പറയുന്നുണ്ട്.<ref>{{Cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=905&letter=C |title=Crucifixion |publisher=Jewish Encyclopedia |date= |accessdate=2009-12-19}}</ref> കൈപ്പത്തിയിൽ ശരീരഭാരത്താൽ ചെലുത്തപ്പെടുന്ന മർദ്ദം കുറയ്ക്കാൻ ഇതും ഉപകരിച്ചിരുന്നിരിക്കാം. ''കോർണു'' എന്ന മുനയുള്ള ഒരു ഭാഗവും ഒരുപക്ഷേ ഈ ഇരിപ്പിടത്തിൽ ഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നിരിക്കാം. ഗുദത്തിലേയ്ക്കോ യോനിയിലേയ്ക്കോ തുളഞ്ഞുകയറുന്നവിധമായിരുന്നിരിക്കണം ഇതിന്റെ നിർമിതി.<ref name="Seneca 1946"/> ഇത്തരം സംവിധാനങ്ങൾ വേദന കുറയ്ക്കാനല്ല, മറിച്ച് മരിക്കാനെടുക്കുന്ന സമയം കൂട്ടാനേ ഉപകരിക്കുമായിരുന്നുള്ളൂ. ''കോർണു'' വേദനയും അപമാനവും വർദ്ധിപ്പിക്കാനും ഉപകരിച്ചിരുന്നിരിക്കാം. 1968-ൽ [[ജെറുസലേം|ജെറുസലേമിന്]] വടക്കു കിഴക്കായി [[ഗിവ്'അത് ഹാ-മിവ്റ്റാർ]] എന്ന സ്ഥലത്ത് കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ട ഒരാളുടെ ശരീരാവശിഷ്ടം കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി. ഇയാൾ ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ടതായിരുന്നുവത്രേ. ഉപ്പൂറ്റിയിലെ [[കാൽകേനിയസ്]] എന്ന അസ്ഥിയുടെ വശത്തുനിന്ന് ആണി തുളച്ച നിലയിലായിരുന്നു കാണപ്പെട്ടത്. ആണിയുടെ അറ്റം വളഞ്ഞു പോയിട്ടുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ ഇത് കാലിൽ നിന്ന് ഊരിയെടുക്കാൻ സാധിക്കാത്ത സ്ഥിതിയിലായിരുന്നു. ആണിക്ക് 11.5&nbsp;സെന്റീമീറ്റർ നീളമുണ്ടായിരുന്നു. ഇയാളുടെ കാര്യത്തിൽ കാലിന്റെ ഉപ്പൂറ്റികൾ കുരിശിന്റെ നെടുകേയുള്ള തൂണിന്റെ ഇരുവശവുമായി ആണിയടിച്ചുറപ്പിച്ചിരുന്നിരിക്കാം എന്നനുമാനിക്കപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite web |url=http://chesterrep.openrepository.com/cdr/bitstream/10034/40813/1/Some%20Notes%20on%20Crucifixion.pdf |title=Some Notes on Crucifixion |format=PDF |date= |accessdate=2009-12-19 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718171841/http://chesterrep.openrepository.com/cdr/bitstream/10034/40813/1/Some%20Notes%20on%20Crucifixion.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=EdbdQ-5fMr0C David W. Chapman, Ancient Jewish and Christian perceptions of crucifixion] (Mohr Siebeck, 2008), p. 86-89</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.joezias.com/CrucifixionAntiquity.html |title=Joe Zias, Crucifixion in Antiquity&nbsp;— The Anthropological Evidence |publisher=Joezias.com |date= |accessdate=2009-12-19 |archive-date=2012-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212185552/http://www.joezias.com/CrucifixionAntiquity.html |url-status=dead }}</ref> പുരാതന കുരിശിലേറ്റലിന്റെ ഇതുവരെ കണ്ടെടുക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഒരേയൊരു അവശിഷ്ടമാണ് ഈ അസ്ഥികൂടം.<ref>{{Cite web|url=http://www.poweredbyosteons.org/2011/11/line-on-left-one-cross-each.html |title=The Bioarchaeology of Crucifixion |publisher=PoweredbyOsteons.org |accessdate=2011-11-04}}</ref> ===മരണകാരണം=== കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ടയാൾ മരിക്കാനെടുക്കുന്ന സമയം മണിക്കൂറുകൾ മുതൽ ദിവസങ്ങൾ വരെ നീണ്ടേയ്ക്കാം. കുരിശിലേറ്റാൻ ഉപയോഗിച്ച രീതി, പ്രതിയുടെ ആരോഗ്യം, കാലാവസ്ഥ എന്നിങ്ങനെ പല ഘടകങ്ങളും മരിക്കാനെടുക്കുന്ന സമയത്തെ സ്വാധീനിക്കാം. രക്തസ്രാവം മൂലമുണ്ടാകുന്ന [[ഹൈപോവോളീമിക് ഷോക്ക്]], അണുബാധ, ജലാംശനഷ്ടം എന്നിങ്ങനെ പല കാരണങ്ങളാൽ മരണം സംഭവിക്കാം.<ref>{{Cite journal|author=Edwards WD, Gabel WJ, Hosmer FE |title=On the physical death of Jesus Christ |journal=JAMA |volume=255 |issue=11 |pages=1455–63 |year=1986 |month=March |pmid=3512867 |doi=10.1001/jama.1986.03370110077025 |url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/abstract/255/11/1455}}</ref><ref name=patho>{{Cite journal|author=Retief FP, Cilliers L |title=The history and pathology of crucifixion |journal=South African Medical Journal |volume=93 |issue=12 |pages=938–41 |year=2003 |month=December |pmid=14750495}}</ref> ശരീരഭാരം മുഴുവൻ താങ്ങുന്നത് കൈകളിലാണെങ്കിൽ ശ്വാസം മുട്ടൽ മൂലം മരണം സംഭവിക്കാം എന്ന അഭിപ്രായം പിയറി ബാർബെറ്റ് എന്ന ഡോക്ടർ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുകയുണ്ടായി.<ref>{{Cite web |url=http://www.columbia.edu/cu/augustine/arch/barbet.html |title=Columbia University page of Pierre Barbet on Crucifixion |access-date=2012-08-04 |archive-date=2009-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091211204031/http://www.columbia.edu/cu/augustine/arch/barbet.html |url-status=dead }}</ref> അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ നെഞ്ചും ശ്വാസകോശങ്ങളൂം ക്രമാതീതമായി വികസിക്കുന്നതിനാൽ ശ്വാസം ഉള്ളിലേയ്ക്ക് വലിക്കാൻ പ്രയാസം നേരിടുമെന്നും അതുമൂലം പ്രതിക്ക് കൈകളിൽ ഭാരം കൊടുത്ത് ശരീരം മുകളിലേയ്ക്കുയർത്തിയോ കാലുകളിൽ ബലം കൊടുത്തോ ശ്വാസം വലിക്കേണ്ടിവരുമെന്നുമാണ്. ഇത് ക്രമേണ ക്ഷീണം മൂലം ശരീരം തളരാൻ കാരണമാകുമത്രേ. തളർന്ന് ശരീരം ഉയർത്താൻ സാധിക്കാതെവരുമ്പോൾ മിനിട്ടുകൾക്കുള്ളിൽ ശ്വാസം മുട്ടൽ മൂലം പ്രതി മരിക്കാനിടയാകുമെന്നാണ് അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നത്. [[ഫ്രെഡറിക് സുഗൈബ്]] നടത്തിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത് കൈകൾ ലംബത്തിൽ നിന്ന് 60°-യോ 70°-യോ കോണിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സ്ഥിതിയിൽ മനുഷ്യർക്ക് ബുദ്ധിമുട്ടില്ലാതെ ശ്വാസം വലിക്കാൻ സാധിക്കുമെന്നാണ്. പരീക്ഷണത്തിൽ പങ്കെടുത്തവർക്ക് വളരെ വേഗം വർദ്ധിക്കുന്ന തരത്തിൽ വേദന തോന്നിയിരുന്നു.<ref>{{Cite book|last=Zugibe|first=Frederick T|authorlink=Frederick Zugibe|title=The cross and the shroud: a medical inquiry into the crucifixion|url=https://archive.org/details/crossshroudmedic0000zugi|publisher=Paragon House|location=New York|year=1988|isbn=0-913729-75-2}}{{Page needed|date=September 2010}}</ref><ref>{{Cite book|author=Zugibe, Frederick T. |title=The Crucifixion Of Jesus: A Forensic Inquiry |url=https://archive.org/details/crucifixionofjes0000zugi |publisher=M. Evans and Company |location=New York |year=2005 |pages= |isbn=1-59077-070-6}}{{Page needed|date=September 2010}}</ref> ഈ നിരീക്ഷണം വളരെ ദൈർഘ്യമുള്ളതും വേദനാജനകവുമായ മരണം നൽകണമെന്നുദ്ദേശിച്ചാണ് റോമാക്കാർ കുരിശിലേറ്റൽ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നതെന്ന വാദത്തെ സാധൂകരിക്കുന്നു. സാധാരണഗതിയിൽ കാലുകളുടെ അസ്ഥികൾ തല്ലിയൊടിക്കുമായിരുന്നത്രേ. [[ട്രോമാറ്റിക് ഷോക്ക്]], [[ഫാറ്റ് എംബോളിസം]], കാലുകളിൽ ഭാരം താങ്ങാൻ കഴിയാത്തതുമൂലമുണ്ടാകുന്ന (കൈകളിൽ ശരീരഭാരം താങ്ങേണ്ടിവരുന്നതു മൂലമുണ്ടാകുന്ന) ശ്വാസം മുട്ടൽ എന്നീ കാരണങ്ങളാൽ മരണം വേഗം നടക്കാൻ ഇത് കാരണമാകും. ===രക്ഷപ്പെടൽ=== മരണത്തിനു മുൻപ് 2 മുതൽ 4 ദിവസം വരെയായിരുന്നു സാധാരണഗതിയിൽ ആൾക്കാർ പീഡനമനുഭവിച്ച് കുരിശിൽ കിടന്നിരുന്നത്.<ref>{{cite web|url=http://www.blueletterbible.org/commentaries/comm_view.cfm?AuthorID=3&contentID=3129&commInfo=8&topic=Crucifixion|title=Medical Aspects of the Crucifixion of Jesus Christ}}</ref> ഒൻപതു ദിവസം വരെ കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ടയാൾ ജീവിച്ചിരുന്നതായി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. കുരിശിലേറ്റിയാലുടൻ തന്നെ മരണമുണ്ടാകില്ല എന്നതിനാൽ കുറച്ചുസമയം മാത്രം കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ട ശേഷം രക്ഷപ്പെടൽ സാദ്ധ്യമാണ്. മതപരമായ ചടങ്ങ് എന്ന നിലയിൽ എല്ലാ വർഷവും കുരിശിലേറ്റപ്പെടുന്നവർ ഉദാഹരണം. കൊല്ലണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടു കൂടിയാണ് കുരിശിലേറ്റൽ നടന്നതെങ്കിലും ഇടയ്ക്കുവച്ച് നിർത്തലാക്കിയതിനാൽ പ്രതി രക്ഷപ്പെട്ടതിന്റെ ഒരുദാഹരണം പുരാരേഖകളിലുണ്ട്. [[ജോസഫസ്]] ഇതെപ്പറ്റി എഴുതിയിരിക്കുന്നത് ഇപ്രകാരമാണ്: {{ഉദ്ധരണി|ഞാൻ ധാരാളം തടവുകാരെ കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതു കാണുകയുണ്ടായി. അതിൽ മൂന്നുപേർ എനിക്ക് പരിചയമുള്ളവരാണെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ വ്യാകുലപ്പെട്ട് കണ്ണിൽ അശ്രുക്കളുമായി ഞാൻ [[ടൈറ്റസ്|ടൈറ്റസിനെ]] സമീപിച്ച് അവരെപ്പറ്റി പറഞ്ഞു. അവരെ ഉടൻ തന്നെ താഴെയിറക്കാനും രക്ഷപെടാൻ വേണ്ടവിധം ശുശ്രൂഷിക്കാനും ടൈറ്റസ് ആജ്ഞാപിച്ചു. എങ്കിലും അവരിൽ രണ്ടുപേർ വൈദ്യന്റെ പരിചരണത്തിലായിരിക്കെ മരണമടഞ്ഞു. മൂന്നാമൻ രക്ഷപ്പെട്ടു.<ref>[http://www.ccel.org/j/josephus/works/autobiog.htm The Life Of Flavius Josephus], 75</ref> }} തന്റെ മൂന്നു സുഹൃത്തുക്കളെ എങ്ങനെയായിരുന്നു കുരിശിലേറ്റിയതെന്നോ അവർ എത്ര സമയം കുരിശിൽ കിടന്നുവെന്നോ ജോസഫസ് വ്യക്തമാക്കുന്നില്ല. യേശുക്രിസ്തുവിനെയും ഇപ്രകാരം മരിക്കുന്നതിനു മുൻപായി താഴെയിറക്കുകയായിരുന്നുവെന്ന് ചിലർ <ref>[http://www.alislam.org/library/books/jesus-in-india/index.html Jesus in India] by Mirza Ghulam Ahmad.</ref><ref>[http://www.jamaat.net/crux/crucifixion.html Crucifixion or Cruci-fiction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040304/http://www.jamaat.net/crux/crucifixion.html |date=2007-02-05 }} by Ahmed Deedat.</ref> അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഇസ്ലാം മതത്തിലെ വിശ്വാസവും യേശുവിന്റെ മരണം കുരിശിലായിരുന്നില്ല എന്നാണ്. ഈ അഭിപ്രായത്തിനെതിരായ പ്രധാന വാദം യേശുവിന്റെ നെഞ്ചിൽ കുന്തം കുത്തിയിറക്കുന്നതായി യോഹന്നാന്റെ സുവിശേഷത്തിൽ പറയുന്നതാണ്. നാലു പ്രധാന (കാനോനിക്കൽ) സുവിശേഷങ്ങളിൽ അവസാനത്തേതായ യോഹന്നാന്റെ സുവിശേഷത്തിലൊഴികെ മറ്റു സുവിശേഷങ്ങളിൽ ഈ സംഭവം വിവരിക്കാത്തതിനാൽ കുന്തം കുത്തിയ കഥ സുവിശേഷകർത്താവ് കെട്ടിച്ചമച്ചതാവാം എന്നതാണ് ഇതിനെതിരായുള്ള വാദഗതി.<ref>{{cite web|url=http://www.gospel-mysteries.net/resurrection-theories.html|title=Resurrection Theories}}</ref> യോഹന്നാന്റെ സുവിശേഷത്തിൽ കുന്തം കൊണ്ട് കുത്തിയപ്പോൾ നെഞ്ചിൽ നിന്ന് രക്തവും ജലവും ഒഴുകി എന്ന വിവരണം അക്കാലത്തെ ശരീരശാസ്ത്രജ്ഞാനം വച്ച് കെട്ടിച്ചമയ്ക്കാൻ സാദ്ധ്യമല്ലാത്ത ഒന്നാണെന്നും ഇത് ആ വിവരണം സത്യമാണെന്നതിന്റെ തെളിവാണെന്നും വാദമുണ്ട്.<ref>[http://www.answers2prayer.org/bible_studies/jesus/resurrectionpre.html Jesus, a Fraud, a Lunatic or the Messiah? Resurrection: Hoax or History? Pre-Resurrection, part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717084534/http://www.answers2prayer.org/bible_studies/jesus/resurrectionpre.html |date=2012-07-17 }} @ answers2prayer.org</ref><ref>[http://www.greatcom.org/resources/christianity_hoax_or_history/chap01/default.htm ''Christianity HOAX or HISTORY'', Chapter 1, Back from the Grave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160608174756/http://www.greatcom.org/resources/christianity_hoax_or_history/chap01/default.htm |date=2016-06-08 }} @ greatcom.org (for more details see: Josh McDowell, New Evidence that Demands a Verdict, pages 223-225).</ref> ഡ്ബ്ല്യൂ. ഡി. എഡ്വാർഡ്സ്, ഡബ്ലിയൂ. ജെ. ഗാബെൽ, എഫ്. ഇ. ഹോസ്മർ എന്നീ വൈദ്യശാസ്ത്രവിദഗ്ദ്ധർ ഗ്രീക്കുഭാഷയിലെ പുതിയനിയമവും വൈദ്യശാസ്ത്രജ്ഞാനവും ഉപയോഗിച്ചു നടത്തിയ വിശകലനം ഇപ്രകാരമാണ്: {{ഉദ്ധരണി| യേശുവിനെ യഹൂദന്മാരും റോമാക്കാരും വിചാരണ ചെയ്യുകയും, ചാട്ടവാർ കൊണ്ടടിക്കുകയും കുരിശുമരണത്തിനു വിധിക്കുകയും ചെയ്തു. ചാട്ടവാറടി ശരീരത്തിൽ നീളത്തിൽ പൊട്ടിയ മുറിവുകളും അതിൽ നിന്ന് സാരമായ രക്തസ്രാവവും ഉണ്ടാക്കിയിരുന്നിട്ടുണ്ടാവും. ഇത് [[ഹൈപോവോളീമിക് ഷോക്ക്]] എന്ന അവസ്ഥയ്ക്ക് വഴിവച്ചിരിക്കാം. യേശുവിന് ഗോൽഗൊത്തയിലേയ്ക്ക് കുരിശിന്റെ കുറുകേയുള്ള ഭാഗം ചുമക്കാൻ പ്രയാസമുണ്ടായി എന്നത് ഇതിന്റെ തെളിവാണ്. കുരിശിലേറ്റലിന്റെ ഭാഗമായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മണിബന്ധങ്ങളും അതിനു ശേഷം കാലുകളും കുരിശിനോട് ആണിയടിച്ചുറപ്പിച്ചിരുന്നു. യോഹന്നാന്റെ സുവിശേഷത്തിൽ മാത്രമേ യേശുവിനെ കുരിശിൽ ആണിയടിച്ചുറപ്പിച്ചതാണെന്ന വിവരണമുള്ളൂ. മറ്റു മൂന്നു സുവിശേഷങ്ങലിലും ആണികളുടെ കാര്യം പ്രസ്താവിക്കുന്നില്ല. യോഹന്നാന്റെ സുവിശേഷം മറ്റു സുവിശേഷങ്ങൾ എഴുതിയതിന് ഇരുപതു വർഷമെങ്കിലും ശേഷമാണ് എഴുതപ്പെട്ടത്. എഴുത്തിന്റെ രീതിയും ഭാവവും മറ്റുള്ളവയിൽ നിന്ന് വളരെ വ്യത്യസ്തമാണ്. ആദ്യ മൂന്ന് സുവിശേഷങ്ങളിൽ യേശു "നിങ്ങളുടെ കാലത്തുതന്നെ" ലോകാവസാനം വരുമെന്ന് പ്രവചിക്കുന്ന ഒരു പ്രവാചകനാണ്. അതു നടന്നില്ല. അതിനാൽ യോഹന്നാന്റെ സുവിശേഷത്തിലെ സന്ദേശം തികച്ചും വ്യത്യസ്തമാണ്. ഈ സുവിശേഷങ്ങളൊന്നും അവയെഴുതി എന്നു പറയപ്പെടുന്നവരാൽ എഴുതപ്പെട്ടവയല്ലാത്തതിനാൽ അവ വാമൊഴി ചരിത്രത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നങ്ങളാണ് എന്നതാണ് വസ്തുത. എന്താണ് സംഭവിച്ചതെന്ന് നമുക്ക് വ്യക്തമായി അറിയില്ല എന്നതാണ് സത്യം. ദൃക്സാക്ഷികൾ ഇതെപ്പറ്റി ഒന്നും എഴുതിയിട്ടില്ല. അദ്ദേഹം ശരിക്കും കുരിശിൽ മരിച്ചിരുന്നുവോ? കുരിശിൽ ബോധംകെട്ടുകിടന്ന യേശുവിനെ താഴെയിറക്കിയതാണെന്ന വാദം (സ്വൂൺ തിയറി) ശരിയാണോ? വളരെ നേരത്തേതന്നെ യേശുവിനെ താഴെയിറക്കിയെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന് ജീവനുണ്ടാകാൻ സാദ്ധ്യതയുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം മരിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ തളർച്ച, മൂലം ശ്വാസം മുട്ടുൽ, ഹൈപോവോളീമിക് ഷോക്ക് എന്ന കാരണങ്ങളാലാവണം അതു സംഭവിച്ചത്. ലഭ്യമായ ചില തെളിവുകളുടെ ആധുനിക വൈദ്യശാസ്ത്രമുപയോഗിച്ചുള്ള വിശകലനം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് കുരിശിൽനിന്നിറക്കുമ്പോൾ യേശുവിന് ജീവനുണ്ടായിരുന്നില്ല എന്നാണ്. യോഹന്നാന്റെ സുവിശേഷത്തിൽ മാത്രം പറയുന്നതുപോലെ യേശുവിന്റെ നെഞ്ചിൽ കുന്തം കൊണ്ട് കുത്തിയിരുന്നില്ല എങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിനെ കുരിശിൽ നിന്നിറക്കുമ്പോൾ ജീവനുണ്ടായിരുന്നിരിക്കാനാണ് സാദ്ധ്യത <ref>[http://jama.ama-assn.org/cgi/content/abstract/255/11/1455 ''ഓൺ ദി ഫിസിക്കൽ ഡെത്ത് ഓഫ് ജീസസ് ക്രൈസ്റ്റ്''], by W. D. Edwards, W. J. Gabel and F. E. Hosmer, Abstract (JAMA, Vol. 255 No. 11, March 21, 1986, @ jama.ama-assn.org)</ref><ref>[http://www.godandscience.org/apologetics/deathjesus.pdf ''On the Physical Death of Jesus Christ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126124914/http://www.godandscience.org/apologetics/deathjesus.pdf |date=2022-01-26 }}, by William D. Edwards, MD; Wesley J. Gabel, MDiv; Floyd E. Hosmer, MS, AMI (whole JAMA article in PDF file format).</ref>}} ==പുരാതനകാലത്തെ കുരിശിലേറ്റൽ== യഹൂദ ചരിത്രകാരൻ ജോസഫസിന്റെ കൃതിയിലും മറ്റു ഗ്രന്ഥങ്ങളിലും ആയിരക്കണക്കിനാൾക്കാരെ റോമാസാമ്രാജ്യത്തിൽ കുരിശിലേറ്റിയതിനെപ്പറ്റി പറയുന്നുണ്ടെങ്കിലും ഇതുവരെ യേശുവിന്റെ കാലത്തിനോടടുത്ത് കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ട ഒരു മനുഷ്യന്റെ അസ്ഥി മാത്രമേ പുരാവസ്തുഗവേഷകർക്ക് ലഭിച്ചിട്ടുള്ളൂ. 1968-ൽ [[ജറുസലം|ജറുസലേമിൽ]] നിന്നാണ് ഇത് ലഭിച്ചത്. മറവുചെയ്തവരുടെ അസ്ഥികളും മറ്റും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ടയാളുകളുടെ ശരീരാവശിഷ്ടങ്ങൾ സാധാരണഗതിയിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടാൻ സാദ്ധ്യതയില്ല. ശരീരം ചീഞ്ഞളിയുംവരെ കുരിശിൽത്തന്നെ കിടത്തുന്നതാണിതിനു കാരണം. കുടുംബാംഗങ്ങൾ ആചാരപ്രകാരം മറവുചെയ്തതിനാലാണ് ഇയാളുടെ അസ്ഥികൾ ലഭ്യമായതത്രേ. ആകസ്മികമായാണ് [[അസ്ഥിമാടം|ഒരസ്ഥിമാടത്തിൽ]] നിന്ന് ഈ അസ്ഥികൾ ലഭിച്ചതത്രേ. 'ഹാഗാകോലിന്റെ മകൻ യെഹോഹനാൻ' എന്ന് അതിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ടായിരുന്നു.<ref>Haas, Nicu. “Anthropological observations on the skeletal remains from Giv’at ha-Mivtar”, Israel Exploration Journal 20 (1-2), 1970: 38-59; Tzaferis, Vassilios. "Crucifixion&nbsp;– The Archaeological Evidence", ''Biblical Archaeology Review'' 11 (February, 1985): 44–53; Zias, Joseph. "The Crucified Man from Giv’at Ha-Mivtar: A Reappraisal", ''Israel Exploration Journal'' 35 (1), 1985: 22–27; [[Martin Hengel|Hengel, Martin]]. ''Crucifixion in the ancient world and the folly of the message of the cross'' (Augsburg Fortress, 1977). ISBN 0-8006-1268-X. See also [http://books.google.com/books?id=__IOAAAAQAAJ Spectacles of Death in Ancient Rome, by Donald G. Kyle] p. 181, note 93</ref><ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=Hnb67CuoHugC&pg=PA265&lpg=PA265&dq='Yehohanan+crucified |title=In the Fullness of Time, by Paul L. Maier |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2009-12-19|isbn=978-0-8254-3329-0|year=1997}}</ref> ജെറുസലേം യൂണിവേഴ്സിറ്റി മെഡിക്കൽ സ്കൂളിലെ ആന്ത്രപ്പോളജിസ്റ്റ് '''നികു ഹാസ്''' ഈ സ്ഥലം പരിശോധിച്ചപ്പോൾ, ഇയാളെ കുരിശിലേറ്റുകയായിരുന്നു എന്നതിന്റെ തെളിവായി, വശത്തുനിന്നും ആണി തുളച്ചു കയറിയ നിലയിൽ ഒരു ഉപ്പൂറ്റിയിലെ അസ്ഥി ലഭിച്ചു. ആണിയുടെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്നും വ്യക്തമാകുന്നത് കാലുകൾ വശങ്ങളിൽ നിന്നാണ് തുളച്ചതെന്നും മുന്നിൽ നിന്നല്ല എന്നുമാണ്. കാലുകൾ ആണിയടിച്ചുറപ്പിച്ചത് ഒരുമിച്ച് കുരിശിന്റെ മുന്നിൽ നിന്നായിരുന്നുവോ അതോ രണ്ടുകാലും പ്രത്യേകമായി കുരിശിന്റെ വശങ്ങളിലാണോ എന്ന കാര്യത്തിൽ പല അഭിപ്രായങ്ങളും മുന്നോട്ടുവന്നിട്ടുണ്ട്. ആണിയുടെ അഗ്രത്തിൽ ഒലീവ് മരത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മഭാഗങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. അയാളെ ഒലീവ് മരത്തിലോ ഒലീവ് മരം കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ കുരിശിലോ ആയിരിക്കും കുരിശിലേറ്റിയതെന്ന് ഇതിൽ നിന്ന് അനുമാനിക്കാം. ഒലീവ് മരങ്ങൾക്ക് വലിയ പൊക്കമില്ലാത്തതിനാൽ അയാളെ സാധാരണ മനുഷ്യന്റെ ഉയരത്തിലായിരുന്നിരിക്കാം കുരിശിലേറ്റിയതെന്ന് ഊഹിക്കാം. ആണിയുടെ തലയ്ക്കും അസ്ഥിക്കുമിടയിലായി ഒരു അക്കേഷ്യ മരത്തിന്റെ കഷണവും കാണപ്പെട്ടു. പ്രതി സ്വന്തം കാല് ആണിയുടെ തലയിലൂടെ ഊരിയെടുക്കാതിരിക്കാനാവണം ഇതു ചെയ്തത്. ഇയാളുടെ കാലിലെ അസ്ഥികൾ ഒടിഞ്ഞതായാണ് കാണപ്പെട്ടത്. യോഹന്നാന്റെ സുവിശേഷം 19:31-35-ൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ മരണം വേഗത്തിലാക്കാൻ അസ്ഥികൾ ഒടിച്ചതിനാലാവണം ഇങ്ങനെ കാണപ്പെട്ടത്. റോമാസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കാലത്ത് ഇരുമ്പിന് ക്ഷാമമുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ ചെലവു ചുരുക്കാൻ മൃതശരീരങ്ങളിൽ നിന്ന് ആണികൾ എടുത്തുമാറ്റപ്പെട്ടിരുന്നിരിക്കണം. ഹാസിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ആണിയുടെ അറ്റം തിരിച്ചെടുക്കാനാവാത്തവിധം വളഞ്ഞുപോയതിനാലാവണം ഒരാണിമാത്രം കാണപ്പെട്ടത്. ഇയാളുടെ കാർപൽ അസ്ഥികൾക്ക് (കൈപ്പത്തിയിൽ മണിബന്ധത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന ചെറിയ അസ്ഥികൾ) ഒടിവൊന്നും കാണപ്പെട്ടിരുന്നില്ല. വലതു കൈയ്യിലെ റേഡിയസ് അസ്ഥിയുടെ ഉൾഭാഗത്തായി ഒരു ഉരവുള്ളതായി ഹാസ് കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി. ഈ വസ്തുതകളിൽ നിന്ന് മണിബന്ധത്തിനു മുകളിലായി [[റേഡിയസ്]], [[അൾന]] എന്നീ അസ്ഥികൾക്കിടയിലായായിരിക്കണം ആണിയടിച്ചതെന്നാണ് ഹാസ് അനുമാനിക്കുന്നത്. ഹാസിന്റെ പല കണ്ടുപിടിത്തങ്ങളോടും ചില ശാസ്ത്രജ്ഞർ എതിർപ്പു പ്രകടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. റേഡിയസ് അസ്ഥിയിലെ ഉരവുകൾ പരിക്കുമൂലമുണ്ടായതല്ല എന്നും അതിനാൽ ഇത് കുരിശിലേറ്റലിന്റെ തെളിവല്ലെന്നുമാണ് വാദം.<ref>Israel Exploration Journal 35:22–27; The Crucified Man from Giv’at ha-Mivtar: A Reappraisal'</ref> ==ചരിത്രവും മതഗ്രന്ഥങ്ങളും== ===റോമിനു മുൻപുള്ള രാജ്യങ്ങൾ=== [[File:Dionysus_Crucifixion.png|thumb|''ഓർഫിയോസ് ബാക്കികോസ്'' കുരിശിലേറ്റൽ. മൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലോ നാലാം നൂറ്റാണ്ടിലോ നിന്നുള്ള സീൽ.<ref>[http://www.bede.org.uk/orpheus.htm The Orpheus Amulet from the cover of The Jesus Mysteries by James Hannam].</ref><ref>William Guthrie, ''Orpheus and Greek religion: a study of the Orphic movement'', (Princeton University Press, 1993), page 265.</ref><ref>John Friedman, ''Orpheus in the Middle Ages'' (Syracuse University Press, 2000) page 9.</ref> പുരാതന ഗ്രീക്ക് പ്രതിപാദ്യവിഷയമാണിതിൽ. ആദ്യ ക്രിസ്ത്യൻ കാലഘട്ടത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് ഈ സീൽ എന്ന് സമീപകാല സ്രോതസ്സുകൾ അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.<ref>{{Cite web|url=http://www.carotta.de/subseite/texte/articula/Orpheos_Bakkikos_en.pdf|title=Orpheos Bakkikos—The Missing Cross|last1=Carotta|first1=Francesco|last2=Eickenberg|authorlink1=Francesco Carotta|first2=Arne|month=October|year=2009|accessdate=December 23, 2011}}</ref> ബെർലിനിലെ ആൽറ്റെസ് മ്യൂസിയത്തിലാണ് പണ്ടുകാലത്ത് ഇത് സൂക്ഷിച്ചിരുന്നത്. പക്ഷേ ഇത് [[രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധം|രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധക്കാലത്ത്]] നഷ്ടപ്പെടുകയോ നശിച്ചുപോവുകയോ ചെയ്തു. ]] കുരിശിലേറ്റലോ [[ശൂലത്തിലേറ്റൽ|ശൂലത്തിലേറ്റലോ]] ഒരു വിധത്തിലല്ലെങ്കിൽ മറ്റൊരുവിധത്തിൽ [[പേർഷ്യ|പേർഷ്യയിലും]] (അക്കമെനിഡ് പേർഷ്യ), [[മാസഡോണിയ|മാസഡോണിയയിലും]], [[കാർത്തേജ്|കാർത്തേജിലും]] നിലവിലുണ്ടായിരുന്നു. വധശിക്ഷ നടപ്പാക്കാൻ ചുമതലയുള്ള റോമൻ സൈനികർക്ക് മരണമുറപ്പാകുംവരെ വധശിക്ഷാസ്ഥലത്തുനിന്ന് പോകാനനുവാദമില്ലാതിരുന്നതിനാൽ അവർ അസ്ഥികൾ ഒടിക്കുക, നെഞ്ചിൻകൂടിൽ ശക്തിയായടിക്കുക, നെഞ്ചിൽ കത്തി കുത്തിയിറക്കുക, കുരിശിനു കീഴിൽ പുകച്ച് ശ്വാസം മുട്ടിക്കുക തുടങ്ങി മരണം വേഗത്തിലാക്കാൻ പല മാർഗ്ഗങ്ങളും സ്വീകരിച്ചിരുന്നു.<ref name=patho/> ഗ്രീക്കുകാർ കുരിശിലേറ്റലിനെതിരായ നിലപാടാണ് പൊതുവേ എടുത്തിരുന്നത്.<ref>[http://www.mlahanas.de/Greeks/LX/Stavros.html Stavros, Scolops (σταῦρός, σκόλοψ). The cross;] encyclopedia Hellinica</ref> എന്നിരുന്നാലും [[ഹെറോഡോട്ടസ്]] തന്റെ ''ഹിസ്റ്ററീസ്'', (ix.120–122) എന്ന പുസ്തകത്തിൽ 479 ബി.സി.യിൽ അഥീനക്കാർ പേർഷ്യൻ സൈന്യാധിപനെ വധിച്ചത് വിവരിക്കുന്നുണ്ട്: {{ഉദ്ധരണി|അവർ അയാളെ ഒരു മരപ്പലകയിൽ ആണിയടിച്ചുറപ്പിച്ചശേഷം ഉയരത്തിൽ തൂക്കിയിട്ടു .... ഇത് കുരിശുമരണമനുഭവിച്ച [[അർടൈക്റ്റസ്]] ആയിരുന്നു."}}<ref>Translation by Aubrey de Selincourt. The original, "σανίδα προσπασσαλεύσαντες, ἀνεκρέμασαν ... Τούτου δὲ τοῦ Ἀρταύκτεω τοῦ ἀνακρεμασθέντος ...", is translated by Henry Cary (Bohn's Classical Library: ''Herodotus Literally Translated''. London, G. Bell and Sons 1917, pp. 591-592) as: "They nailed him to a plank and hoisted him aloft ... this Artayctes who was hoisted aloft".</ref> സാധാരണഗതിയിൽ ഗ്രീക്കുകാർ ഈത്തരം ക്രൂരത കാണിക്കാത്തതാണെന്നും നാട്ടുകാരുടെ വികാരത്തിനു കീഴ്പെട്ടതുകൊണ്ടോ കുറ്റത്തിന്റെ വലിപ്പം കൊണ്ടോ ആയിരിക്കാം ഇങ്ങനെ ചെയ്തതെന്നും '''ഹൗ''', '''വെല്സ്''' എന്നിവർ ''കമന്ററി ഓൺ ഹെറോഡോട്ടസ് എന്ന പുസ്തകത്തിൽ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നുണ്ട്.<ref>W.W. How and J. Wells, ''A Commentary on Herodotus'' (Clarendon Press, Oxford 1912), vol. 2, p. 336</ref> [[ടാർസസ്]]വാസിയായ [[പൗലോസ് അപ്പസ്തോലൻ]] ([[ഗലാത്തിയാക്കാർക്ക് എഴുതിയ ലേഖനം]] 3:13) തുടങ്ങിയുള്ള ക്രിസ്ത്യൻ എഴുത്തുകാർ, കുരിശുമരണവും [[നിയമാവർത്തനം]] പുസ്തകത്തിലെ 21:22-23 എന്നീ വരികളും തമ്മിൽ സാദൃശ്യം കാണുന്നുണ്ട്. നിയമാവർത്തനത്തിൽ വിവരിക്കുന്നത് ഒരു മരത്തിൽ [[തൂങ്ങിമരണം|കെട്ടിത്തൂക്കുന്നതിനെപ്പറ്റിയാണ്]]. പുരാതന യഹൂദ നിയമം [[കല്ലെറിഞ്ഞുള്ള വധശിക്ഷ|കല്ലെറിയൽ]], [[തീവച്ചുള്ള വധശിക്ഷ|ചുട്ടുകൊല്ലൽ]], [[കഴുത്തുഞെരിച്ചുള്ള വധശിക്ഷ|കഴുത്തു ഞെരിക്കൽ]], [[ശിരഛേദം]] എന്നിങ്ങനെ നാല് വധശിക്ഷാമാർഗ്ഗങ്ങളേ അനുവദിച്ചിരുന്നുള്ളൂ. കുരിശിലേറ്റൽ പുരാതന യഹൂദനിയമത്താൽ നിരോധിതമായിരുന്നു.<ref>See Mishnah, Sanhedrin 7:1, translated in Jacob Neusner, The Mishnah: A New Translation 591 (1988), supra note 8, at 595-96 (indicating that court ordered execution by stoning, burning, decapitation, or strangulation only)</ref> [[അലക്സാണ്ടർ ചക്രവർത്തി]] ഫിനീഷ്യൻ നഗരമായിരുന്ന [[ടൈർ]] കീഴടക്കിയശേഷം 2000 പേരെ കുരിശിലേറ്റുകയുണ്ടായി.<ref>{{Cite web |url=http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t09.html |title=Quintus Curtius Rufus, ''History of Alexander the Great of Macedonia'' 4.4.21 |access-date=2012-08-05 |archive-date=2016-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408155932/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t09.html |url-status=dead }}</ref> അലക്സാണ്ടറിന്റെ സുഹൃത്ത് [[ഹെഫൈസ്റ്റിയൺ|ഹെഫൈസ്റ്റിയണിനെ]] ചികിത്സിച്ചതിൽ പിഴവുവരുത്തിയ ഡോക്ടറെയും കുരിശിലേറ്റുകയുണ്ടായത്രേ. തന്റെ ഔദ്യോഗിക ചരിത്രകാരനായിരുന്ന [[കാലിസ്തനിസ്|കാലിസ്തനിസിനെയും]] അദ്ദേഹം കുരിശിലേറ്റിയിരുന്നു എന്ന് ചില ചരിത്രകാരന്മാർ വിശ്വസിക്കുന്നുണ്ട്. രാജാവിനെ ആരാധിക്കുന്ന പേർഷ്യൻചടങ്ങ് അലക്സാണ്ടർ സ്വീകരിച്ചതിനെ എതിർത്തതായിരുന്നുവത്രേ ഇതിനു കാരണം. [[കാർത്തേജ്|കാർത്തേജിൽ]], കുരിശിലേറ്റൽ വ്യവസ്ഥാപിതമായ ഒരു ശിക്ഷാരീതിയായിരുന്നു. പരാജയപ്പെട്ട സൈന്യാധിപരെ ഇപ്രകാരം വധിക്കാറുണ്ടായിരുന്നുവത്രേ. ===പുരാതന റോം=== പുരാതനറോമിലെ കുരിശിലേറ്റൽ എന്ന ശിക്ഷാരീതി പ്രാചീനകാലത്തെ ''ആർബോറി സസ്പെൻഡേർ'' (പരലോകത്തെ ദൈവങ്ങൾക്ക് സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട നിർഭാഗ്യവാനായ മരത്തിൽ - ''ആർബോർ ഇൻഫെലിക്സ്''- തൂക്കിയിട്ടുകൊല്ലുക) എന്ന പ്രാചീനരീതിയുടെ തുടർച്ചയിൽനിന്നുണ്ടായതാണെന്ന അഭിപ്രായം നിലവിലുണ്ട്. ഇതിനെ വില്യം എ. ഓൾഡ്ഫാദർ നിരാകരിക്കുന്നു. പൂർവികാചാരമനുസരിച്ചുള്ള ഇത്തരം ശിക്ഷയിൽ (''സപ്ലീസിയം മോറെ മജോറം'') പ്രതിയെ ഏതെങ്കിലും മരത്തിൽ (ദൈവങ്ങൾക്ക് സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടതല്ല) നിന്ന് തൂക്കിയിട്ടശേഷം തച്ചുകൊല്ലുക എന്നതായിരുന്നു രീതിയെന്ന് അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.<ref>{{Cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/journals/TAPA/39/Supplicium_de_More_Maiorum*.html |title=Livy I.26 and the Supplicium de More Maiorum |publisher=Penelope.uchicago.edu |date= |accessdate=2009-12-19}}</ref> എ. ഡി. ഒന്നാം ശതകത്തിൽ മരങ്ങൾ കുരിശിലേറ്റലിനുപയോഗിക്കപ്പെട്ടതായി [[ടെർടല്യൺ]] പ്രസ്താവിക്കുന്നുണ്ട്.<ref>{{Cite web |url=http://www.grtbooks.com/exitfram.asp?idx=3&yr=200&aa=AA&at=AA&ref=tertullian&URL=http://www.tertullian.org/latin/apologeticus.htm |title=''Apologia'', IX, 1 |publisher=Grtbooks.com |date= |accessdate=2009-12-19 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ജൂലൈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[സെനേക്യ]] (ഇളയയാൾ) നിർഭാഗ്യവാനായ തടി ''ഇൻഫെലിക്സ് ലിഗ്നം'' എന്ന് കുരിശിനെ വിവരിക്കുന്നുണ്ട്.<ref>After quoting a poem by [[Maecenas]] that speaks of preferring life to death even when life is burdened with all the disadvantages of old age or even with acute torture ("vel acuta si sedeam cruce"), Seneca disagrees with the sentiment, saying death would be better for a crucified person hanging from the patibulum: "I should deem him most despicable had he wished to live to the point of crucifixion ... Is it worth so much to weigh down upon one's own wound, and hang stretched out from a patibulum? ... Is anyone found who, after being fastened to that accursed wood, already weakened, already deformed, swelling with ugly weals on shoulders and chest, with many reasons for dying even before getting to the cross, would wish to prolong a life-breath that is about to experience so many torments?" ("Contemptissimum putarem, si vivere vellet usque ad crucem ... Est tanti vulnus suum premere et patibulo pendere districtum ... Invenitur, qui velit adactus ad illud infelix lignum, iam debilis, iam pravus et in foedum scapularum ac pectoris tuber elisus, cui multae moriendi causae etiam citra crucem fuerant, trahere animam tot tormenta tracturam?" - [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep17-18.shtml Letter 101, 12-14])</ref> [[പ്ലേറ്റസ്]], [[പ്ലൂട്ടാർക്ക്]] എന്നിവരാണ് പ്രതികൾ കുരിശിന്റെ കുറുകേയുള്ള ഭാഗം (പാറ്റിബുലം) നെടുയേയുള്ള ഭാഗം (സ്ടൈപ്സ്) നിൽക്കുന്നയിടം വരെ ചുമന്നുകൊണ്ടു പോകുന്ന കാര്യം വിവരിക്കുന്ന രണ്ടു പ്രധാന സ്രോതസ്സുകൾ.<ref>Titus Maccius Plautus ''Miles gloriosus'' Mason Hammond, Arthur M. Mack - 1997 Page 109 , "The patibulum (in the next line) was a crossbar which the convicted criminal carried on his shoulders, with his arms fastened to it, to the place for ... Hoisted up on an upright post, the patibulum became the crossbar of the cross"</ref> [[File:Santo Spirito, sagrestia, crocifisso di michelangelo 05.JPG|thumb|right|200px|നഗ്നമായ ക്രൂശിതരൂപം [[മൈക്കലഞ്ചലോ|മൈക്കലാഞ്ചലോയുടെ]] ശില്പം. [[ഫ്ലോറൻസ്]], ഇറ്റലി (1494)]] [[അടിമ|അടിമകളെയും]], [[കടൽക്കൊള്ള|കടൽക്കൊള്ളക്കാരെയും]], ദേശദ്രോഹികളെയും കൊല്ലാൻ കുരിശിലേറ്റൽ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. രാജ്യദ്രോഹം പോലെയുള്ളതൊഴികെയുള്ള അവസരങ്ങളിൽ റോമൻ പൗരന്മാർക്ക് കുരിശിലേറ്റൽ ശിക്ഷ വിധിച്ചിരുന്നില്ലത്രേ. [[മൂന്നാം അടിമയുദ്ധം]] (73–71 ബി.സി.), ബി.സി. രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലും നടന്ന മറ്റു റോമൻ ആഭ്യന്തരയുദ്ധങ്ങൾ, [[ജറുസലേമിന്റെ നശീകരണം]] (70 എ.ഡി.) എന്നിവയോടനുബന്ധിച്ചാണ് കുപ്രസിദ്ധമായ കൂട്ട കുരിശിലേറ്റലുകൾ നടന്നിട്ടുള്ളത്. പുരാതന റോമൻ നിയമവ്യവസ്ഥപ്രകാരം കുരിശിലേറ്റൽ ശിക്ഷ സമൂഹത്തിൽ പ്രതിക്കുള്ള താഴ്ന്ന സ്ഥാനം പ്രദർശിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരവസരം കൂടിയായിരുന്നു. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ ഇത് അടിമകൾക്കു മാത്രം നൽകപ്പെട്ടിരുന്ന ശിക്ഷയായിരുന്നുവത്രേ. റോമൻ പൗരന്മാരെ നിവൃത്തിയുണ്ടെങ്കിൽ വധശിക്ഷയിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കിയിരുന്നു. പിഴയോ നാടുകടത്തലോ ആയിരുന്നു അവർക്കു നൽകിയിരുന്ന ശിക്ഷ. ശിക്ഷയ്ക്കു മുന്നേ പ്രതിയെ ചാട്ടവാറടിക്ക് വിധേയമാക്കുമായിരുന്നു. അതിനു ശേഷം കുരിശിന്റെ കുറുകേയുള്ള ഭാഗം (''പാറ്റിബുലം'') ശിക്ഷ നടപ്പാക്കുന്ന സ്ഥലത്തേയ്ക്ക് പ്രതിയെക്കൊണ്ട് ചുമപ്പിക്കുമായിരുന്നുവത്രേ. ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരെ വിവസ്ത്രരാക്കുമായിരുന്നു. [[പുതിയ നിയമം|പുതിയ നിയമത്തിലെ]] [[സുവിശേഷം|സുവിശേഷങ്ങളെല്ലാം]] സൈനികർ യേശുവിന്റെ വസ്ത്രങ്ങൾ പങ്കിട്ടതായും മേലങ്കിയുടെ അവകാശത്തിനായി നറുക്കെടുത്തതായി വിവരിക്കുന്നുണ്ട് (ഉദാഹരണം [[മത്തായി എഴുതിയ സുവിശേഷം|മത്തായിയുടെ സുവിശേഷം]] 27:35; [[മർക്കോസ്‌ എഴുതിയ സുവിശേഷം|മാർക്കോസിന്റെ സുവിശേഷം]] 15:24, [[ലൂക്കാ എഴുതിയ സുവിശേഷം|ലൂക്കോസിന്റെ സുവിശേഷം]] 23:34; [[യോഹന്നാൻ എഴുതിയ സുവിശേഷം|യോഹന്നാന്റെ സുവിശേഷം]] 19:23-25). റോമാസാമ്രാജ്യത്തിലെ ആദ്യ ക്രിസ്ത്യൻ ചക്രവർത്തിയായിരുന്ന [[കോൺസ്റ്റന്റൈൻ]] 337 എ.ഡി.യിൽ ക്രിസ്തുവിനോടുള്ള ബഹുമാനാർത്ഥം കുരിശിലേറ്റൽ നിരോധിക്കുകയുണ്ടായി.<ref name=britannica/><ref>[http://books.google.com/books?id=GGJmFIf6mtIC Dictionary of Images and Symbols in Counselling By William Stewart] 1998 ISBN 1-85302-351-5, p. 120</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bible-archaeology.info/crucifixion.htm |title=Archaeology of the Bible |publisher=Bible-archaeology.info |date= |accessdate=2009-12-19 |archive-date=2010-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305152404/http://www.bible-archaeology.info/crucifixion.htm |url-status=dead }}</ref> ===ഖുർആൻ=== [[ഖുറാൻ|ഖുറാനിൽ]] കുരിശിലേറ്റൽ പലപ്രാവശ്യം പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. [[സൂറ]] 7:124, [[ഫറവോ|ഫിറൗൻ]] (ഫറവോയുടെ അറബി) തന്റെ പ്രധാന മന്ത്രവാദികളെ "കുരിശിലേറ്റുക" എന്ന കൽപ്പന കൊടുക്കുന്നുണ്ട്.<ref name=surat7>[http://quran.com/7 Surat Al-'A`rāf (The Heights)]</ref> സൂറ 12:41-ൽ [[ജോസഫ്|യൂസുഫ്]] പ്രവാചകൻ ആ നാട്ടിലെ രാജാവ് തന്റെ തടവുകാരിലൊരാളെ കുരിശിലേറ്റും എന്ന് പ്രവചിക്കുന്നുണ്ട്.<ref name=surat12>[http://quran.com/12 Surat Yūsuf (Joseph)]</ref> :'അതോടെ മന്ത്രവാദികൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് സാഷ്ടാംഗം നിലത്തുവീണുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "ഞങ്ങൾ ലോകനാധനിൽ; [[മോശ|മൂസയുടെയും]] [[ആരോൺ|ഹാരുണിന്റെയും]] ദൈവത്തിൽ വിശ്വസിക്കുന്നു". ഫിറൗൻ പറഞ്ഞു: "ഞാൻ നിങ്ങളെ വിട്ടയക്കുന്നതിനു മുൻപ് നീ അവനിൽ വിശ്വസിച്ചുവോ! നോക്കൂ! ഇവിടെനിന്ന് ഈ നാട്ടുകാരെ ഓടിക്കാൻ നിങ്ങൾ ആസൂത്രണം ചെയ്ത തന്ത്രമാണിത്. പക്ഷേ നിങ്ങൾക്ക് മനസ്സിലാവും! തീർച്ചയായും ഞാൻ നിങ്ങളുടെ കൈയ്യും കാലും ഓരോവശത്തായി ഛേദിക്കും, അതിനുശേഷം ഞാൻ എല്ലാവരെയും കുരിശിൽ തറയ്ക്കും."' സൂറ 7:120-124<ref name=surat7/> :'ഓ എന്റെ കൂട്ടുതടവുകാരേ! നിങ്ങളിലൊരാൾ യജമാനന് വീഞ്ഞൊഴിച്ചു കൊടുക്കും, മറ്റൊരുവൻ കുരിശിൽ തറയ്ക്കപ്പെടുകയും പക്ഷികൾ അവന്റെ ശിരസ്സ് കൊത്തിപ്പറിച്ചു തിന്നുകയും ചെയ്യും. നിങ്ങൾ അന്വേഷിച്ച കേസ് ഇങ്ങനെയായിരിക്കും വിധിക്കപ്പെടുക.' സൂറ 12:41<ref name=surat12/> സൂറ 5:33-ൽ ഖുറാനിൽ കുരിശിലേറ്റലിനെപ്പറ്റി ഒരു ശിക്ഷാരീതി എന്ന നിലയിൽ പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. മോഷ്ടിച്ച ശേഷം കൊലപാതകം നടത്തുന്നയാൾക്കുള്ള ശിക്ഷയാണ് കുരിശിലേറ്റൽ. :'ദൈവത്തിനോ പ്രവാചകനോ എതിരായി യുദ്ധംചെയ്യുന്നവർക്കുള്ളതും നാട്ടിൽ ദുഷ്ടലക്ഷ്യത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവർക്കുമുള്ളത് വധശിക്ഷയോ, കുരിശിലേറ്റലോ, എതിർ വശങ്ങളിൽ നിന്ന് കൈയ്യും കാലും വെട്ടിക്കളയുകയോ, നാടുകടത്തുകയോ ആണ്. ഈ ലോകത്ത് അവർക്കുള്ള അപമാനമാണിത്. അടുത്ത ലോകത്ത് ഭാരിച്ച ശിക്ഷ അവരെക്കാത്തിരിക്കുന്നു.' സൂറ 5:33<ref>[http://quran.com/5 Surat Al-Mā'idah (The Table Spread)]</ref> ===ജപ്പാൻ=== [[File:Japanese Crucifixion.jpg|thumb|right|200px|മൈജി കാലഘട്ടത്തിന്റെ ആദ്യസമയത്ത് [[ജപ്പാൻ|ജപ്പാനിലെ]] [[യോകോഹാമ|യോകോഹാമയിൽ]] നടന്ന കുരിശിലേറ്റൽ]] 350 വർഷക്കാലം വധശിക്ഷയില്ലാതിരുന്നതിനു ശേഷം [[സെങ്കുക്കു കാലഘട്ടം|സെങ്കുക്കു കാലഘട്ടത്തിലാണ്]] (1467–1573), കുരിശിലേറ്റൽ പുനരാരംഭിച്ചത്.<ref name=JapaneseMind>{{Cite book|title=The Japanese mind: essentials of Japanese philosophy and culture|last=Moore |first=Charles Alexander |coauthors= Aldyth V. Morris |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |location=University of Hawaii (Honolulu) |isbn=978-0-8248-0077-2 |oclc=10329518 |page=145|url=http://books.google.com/?id=x7PT8_QS6OgC |accessdate=2009-05-04 }}</ref> ഇവിടങ്ങളിൽ ക്രിസ്തുമതം എത്തിയതിനെത്തുടർന്നാണ് ജപ്പാൻകാർക്ക് ഈ ശിക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവുലഭിച്ചതെന്നാണ് വിശ്വസിക്കുന്നത്.<ref name=JapaneseMind/> ''ഹരിറ്റ്സുകെ'' (磔) എന്നാണ് ഇത് ജപ്പാനിൽ അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. ടോകുഗാവ ഷോഗണേറ്റിന്റെ ഭരണകാലത്തും അതിനു മുൻപും ഈ രീതി ഉപയോഗത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. പ്രതികളെ (മിക്കവാറും മാടമ്പിമാർ ശിക്ഷിച്ച സാധാരണക്കാർ) "T" ആകൃതിയിലുള്ള ഒരു കുരിശിലാണ് തറച്ചിരുന്നത്. കുരിശിലേറ്റിയ ശേഷം ആരാച്ചാർ നിലത്തു നിന്നുകൊണ്ട് നെഞ്ചിനു താഴെ കുന്തം കൊണ്ട് കുത്തിയായിരുന്നു പ്രതിയെ വധിച്ചിരുന്നത്. അതിനു ശേഷം ശരീരം കുറച്ചു സമയം കുരിശിൽത്തന്നെ നിർത്തി പ്രദർശിപ്പിച്ചിരുന്നു. 1597-ൽ [[നാഗസാക്കി|നാഗസാക്കിയിൽ]] 26 ക്രിസ്ത്യാനികളെ കുരിശിലേറ്റുകയുണ്ടായി. ഇവരിൽ [[പൗളോ മികി]], [[ഫിലിപ്പ് ഓഫ് ജീസസ്]], [[പെഡ്രോ ബൗട്ടിസ്റ്റ]] എന്നിവരും പെടുന്നു. പത്തുവർഷം ഫിലിപ്പീൻസിൽ ജോലി ചെയ്ത ഒരു ഫ്രാൻസിസ്കൻ പാതിരിയായിരുന്നു ബൗട്ടിസ്റ്റ. ജപ്പാനിൽ ക്രിസ്ത്യാനികളുടെ നീണ്ടകാലത്തെ പീഡനത്തിന്റെ തുടക്കം കുറിച്ചത് ഈ സംഭവമായിരുന്നു. 1871-ൽ ക്രിസ്തുമതത്തിൽ ചേരുന്നത് കുറ്റകരമല്ലാതാക്കുന്നതുവരെ ഇത് തുടർന്നു. [[മൈജി കാലഘട്ടം|മൈജി കാലഘട്ടത്തിന്റെ]] തുടക്കത്തിൽ (1865-8) സ്വന്തം യജമാനന്റെ മകനെ മോഷണശ്രമത്തിനിടെ കൊലപ്പെടുത്തിയ കുറ്റത്തിന്, സോകിഷി എന്ന 25 വയസുകാരൻ ഭൃത്യൻ കുരിശിലേറ്റപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=wD4U34XRlU4C&q=crucifixion+of+sokichi&dq=crucifixion+of+sokichi&cd=2|first=William A.|last=Ewing|title=The body: photographs of the human form|year=1994|publisher=Chronicle Books|page=250|isbn=0-8118-0762-2|accessdate=2010-03-18|others=photograph by [[Felice Beato]]}}</ref> ഒരു തൂണിൽ കുറുകേ ഉറപ്പിച്ച രണ്ടു മരക്കഷണങ്ങളിൽ ഇയാളെ കെട്ടിയുറപ്പിക്കുകയായിരുന്നു ചെയ്തത് (ആണിയടിക്കുകയല്ല). [[രണ്ടാം ലോക മഹായുദ്ധം|രണ്ടാം ലോക മഹായുദ്ധക്കാലത്ത്]] യുദ്ധത്തടവുകാരെ ശിക്ഷിക്കാൻ കുരിശിലേറ്റൽ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. [[റിംഗർ എഡ്വാർഡ്സ്]] എന്ന ആസ്ട്രേലിയൻ യുദ്ധത്തടവുകാരനെ കന്നുകാലികളെ കൊന്നു എന്ന കുറ്റത്തിന് കുരിശിൽ തറയ്ക്കുകയുണ്ടായി. കുരിശിൽ 63 മണിക്കൂർ ജീവനോടെയിരുന്ന അയാളെ പിന്നീട് താഴെയിറക്കുകയായിരുന്നു. ===യൂറോപ്പ്=== [[ഒന്നാം ലോക മഹായുദ്ധം|ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധക്കാലത്ത്]] [[ജർമനി|ജർമൻ]] സൈനികർ ഒരു [[കാനഡ|കാനഡക്കാരൻ]] സൈനികനെ ബയണറ്റുകളോ കത്തികളോ ഉപയോഗിച്ച് മരത്തിലോ ബാൺ ഭിത്തിയിലോ തറച്ചു എന്ന കിംവദന്തികളുണ്ടായിരുന്നു. 1915-ൽ ഒന്നാം കനേഡിയൻ ഡിവിഷനിലെ പ്രൈവറ്റ് ജോർജ് ബാരിയായിരുന്നു ഈ കഥ ആദ്യം പറഞ്ഞത്. യുദ്ധത്തിനു ശേഷമുള്ള ഒരു ഔദ്യോഗിക അന്വോഷണത്തിനും [[കനേഡിയൻ ബ്രോഡ്കാസ്റ്റിംഗ് കോർപറേഷൻ]] നടത്തിയ സ്വതന്ത്ര അന്വേഷണത്തിനും ഇതിന്റെ തെളിവുകൾ കണ്ടെത്താൻ സാധിച്ചില്ല.<ref name=PotJ>{{Cite book|title=Prisoners of the Japanese: literary imagination and the prisoner-of-war experience |last=Bourke |first=Roger |authorlink= |year=2006 |publisher=University of Queensland Press |isbn=978-0-7022-3564-1 |oclc=70257905 |page=184 n.8 |url=http://books.google.com/?id=JpKAYepQJN4C |accessdate=2009-05-04 }}</ref> ബ്രിട്ടീഷ് ഡോക്യുമെന്ററി നിർമാതാവ [[ഇയൈൻ ഓവർട്ടൺ]] ഈ കഥ സത്യമാണ് എന്നവകാശപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ഒരു ലേഖനം 2001-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിക്കുകയുണ്ടായി. ഈ സൈനികൻ [[ഹാരി ബാൻഡ്]] ആയിരുന്നെന്നും അദ്ദേഹം അവകാശപ്പെട്ടു.<ref name=PotJ/><ref>{{Cite news|first=Iain |last=Overton |title=Revealed, the soldier who was crucified by Germans |publisher=International Express |date=2001-04-17 |page=16}}</ref> [[സോവിയറ്റ് യൂണിയൻ]] രണ്ടാം ലോക മഹായുദ്ധത്തിന്റെ അവസാനം ഈസ്റ്റ് പ്രഷ്യ കീഴടക്കിയശേഷം ജർമനിക്കാരായ സാധാരണക്കാരെ പല അവസരത്തിൽ കുരിശിലേറ്റിയതായി റിപ്പോർട്ടുകളുണ്ടായിരുന്നു.<ref>Max Hastings, ''Armageddon: the Battle for Germany 1944-45'', ISBN 0-330-49062-1, ISBN 978-0-330-49062-7</ref> ==കുരിശിലേറ്റൽ വർത്തമാനകാലത്ത്== ഇറാനിലെ നിയമപ്രകാരം (ഇസ്ലാമിക ക്രിമിനൽ നിയമം, ആർട്ടിക്കിൾ 195) കുരിശിലേറ്റൽ ഔദ്യോഗികമായ ഒരു ശിക്ഷാരീതിയാണ്.<ref>{{Cite web |url=http://www.iran-law.com/IMG/pdf/Iran_Criminal_Code_in_English.pdf |title=Crucifixion in the Islamic Republic of Iran |access-date=2012-08-03 |archive-date=2014-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327092745/http://www.iran-law.com/IMG/pdf/Iran_Criminal_Code_in_English.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://revcurentjur.ro/arhiva/attachments_201003/recjurid103_13F.pdf |title=The Sanctions of the Islamic Criminal Law |access-date=2012-08-03 |archive-date=2011-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826030747/http://revcurentjur.ro/arhiva/attachments_201003/recjurid103_13F.pdf |url-status=dead }}</ref> എന്നിരുന്നാലും ഈ ശിക്ഷാരീതി ഇതുവരെ നടപ്പിലാക്കപ്പെട്ടതായ ഉദാഹരണങ്ങളൊന്നും ലഭ്യമല്ല. കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ടയാൾ മൂന്നു ദിവസം ജീവിച്ചിരുന്നാൽ അയാളെ വിട്ടയയ്ക്കും.<ref>[http://mpra.ub.uni-muenchen.de/7863/3/Case_Study_in_Iranian_Criminal_system.pdf Case Study in Iranian Criminal System]</ref> ഇറാനിലെ നിയമത്തിൽ [[തൂങ്ങിമരണം|തൂക്കിക്കൊല്ലലിനെപ്പറ്റിയുള്ള]] വിവരണം ഇപ്രകാരമാണ്: "പ്രതിയെ കുരിശിന്റെ ആകൃതിയുള്ള കഴുമരത്തിൽ മുതുക് കുരിശിനോട് ചേർന്ന് മക്കയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി കാലുകൾ തറയിൽ നിന്ന് ഉയർന്നു നിൽക്കുന്ന വിധം വേണം തൂക്കിലേറ്റാൻ" <ref>[http://mehr.org/jazaa.pdf ''Judicial Law on Retaliation, Stoning, Execution, Crucifixion, Hanging and Whipping'', section 5, article 24]</ref> [[സുഡാൻ|സുഡാനിലെ]] പീനൽ കോഡനുസരിച്ച് കുരിശിലേറ്റലും ഒരു ശിക്ഷാരീതിയാണ്. 2002-ൽ 88 ആൾക്കാരെ വധശിക്ഷയ്ക്ക് വിധിച്ചപ്പോൾ അവരെ തൂക്കിലേറ്റുകയോ കുരിശിലേറ്റുകയോ ചെയ്തിട്ടുണ്ടാകാം എന്ന് [[ആംനസ്റ്റി ഇന്റർനാഷണൽ]] ഊഹിക്കുകയുണ്ടായി. പ്രതികൾക്ക് ന്യായമായ വിചാരണയും ലഭിച്ചിരുന്നില്ലത്രേ.<ref>{{Cite web |url=http://web.amnesty.org/library/index/ENGAFR540132002 |title=Sudan: Imminent Execution/Torture/Unfair trial &#124; Amnesty International |publisher=Web.amnesty.org |date=2002-07-17 |accessdate=2009-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605044330/http://web.amnesty.org/library/index/ENGAFR540132002 |archivedate=2008-06-05 |url-status=dead }}</ref> [[മ്യാന്മാർ|മ്യാന്മാറിലെ]] കായിൻ പ്രവിശ്യയിൽ [[താത്മഡൗ]] സൈന്യം [[കാരെൻ]] വംശത്തിൽപ്പെട്ട ഗ്രാമീണരെ കുരിശിലേറ്റിക്കൊന്നതായി ഒരു മനുഷ്യാവകാശസംഘടന പരാതിപ്പെടുകയുണ്ടായി.<ref>{{cite web |url=http://www.karenwomen.org/Reports/WalkingAmongstSharpKnives.pdf |title=Walking amongst sharp knives |author= |date=February 2010 |work= |publisher=Karen Women Organization |accessdate=19 April 2011 |archive-date=2011-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421224711/http://www.karenwomen.org/Reports/WalkingAmongstSharpKnives.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bangkokpost.com/news/investigation/35194/regime-human-rights |title=Regime's human rights abuses go unpunished |author= |date=28 March 2010 |work= |publisher=[[Bangkok Post]] |accessdate=19 April 2011}}</ref> [[റൊമേനിയ|റൊമേനിയയിൽ]], 2005-ൽ, ഐറീന കോൺനീസി എന്ന 23-കാരിയായ ഒരു ക്രിസ്ത്യൻ കന്യാസ്ത്രീയെ പുരോഹിതനായ ഡാനിയൽ മാരിസിക്ക കുരിശിലേറ്റി കൊല്ലുകയുണ്ടായി. കന്യാസ്ത്രീയെ പിശാചു ബാധിച്ചു എന്നായിരുന്നു അയാളുടെ വിശ്വാസം. പത്രപ്രവർത്തകർ ഇക്കാര്യത്തെപ്പറ്റി എന്താണ് ഇത്ര പ്രശ്നമുണ്ടാക്കുന്നതെന്ന് ഡാനിയലിന് മനസ്സിലായില്ല. അയാൾ പറഞ്ഞത് "ഭൂതബാധയകറ്റൽ റൊമാനിയൻ ഓർത്തഡോക്സ് സഭയിൽ സാധാരണയായി നടക്കുന്നതാണ്. ഞാനുപയോഗിച്ച രീതി മറ്റു പാതിരിമാർക്ക് അറിയാത്തതൊന്നുമല്ല" എന്നാണ്. മരണത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ച അന്യായ തടങ്കൽ നടത്തി എന്ന കുറ്റത്തിന് ഡാനിയലിനെയും മറ്റു നാല് കന്യാസ്ത്രീകളെയും പിന്നീട് ശിക്ഷിക്കുകയുണ്ടായി.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4107524.stm |title=Crucified nun dies in 'exorcism' |date=2005-06-18 |accessdate=November 6, 2010 |work=BBC News}}</ref> 2009 നവംബർ 23-ന് [[സൗദി അറേബ്യ|സൗദി അറേബ്യയിൽ]] ഒരു 22 കാരനെ [[ശിരഛേദം]] ചെയ്തു വധിക്കാനും മരണശേഷം കുരിശിലേറ്റാനും വിധിക്കുകയുണ്ടായി. അയാളുടെ കബന്ധം മരപ്പലകകളിൽ കെട്ടി പരസ്യപ്രദർശനം നടത്തുകയായിരുന്നു ചെയ്തത്. മൂന്നിനും ഏഴിനുമിടയിൽ പ്രായമുള്ള അഞ്ചു കുട്ടികളെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി ബലാത്സംഗം ചെയ്തു എന്നതായിരുന്നു അയാളുടെ കുറ്റം. ബലാത്സംഗത്തിനുശേഷം ഇവരെ മരിക്കാനായി മരുഭൂമിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കുകയായിരുന്നുവത്രേ.<ref>{{Cite news |url=http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-43639120091103 |title=Saudi court upholds child rapist crucifixion ruling |publisher=In.reuters.com |date=2009-11-03 |accessdate=2009-12-19 |archive-date=2009-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091227212607/http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-43639120091103 |url-status=dead }}</ref> 2011 മേയ് 1-ന് , ദക്ഷിണകൊറിയയിൽ ഒരു ടാക്സി ഡ്രൈവറെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഒരു ഖനിയിൽ കുരിശിലേറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ കാണപ്പെട്ടതിനെപ്പറ്റി അന്വേഷണം നടക്കുകയുണ്ടായി.<ref>{{cite news | title = 택시운전사, 십자가에 못박혀 숨진 채 발견…경북 문경서 | date = 2011-05-03 | url = http://news.khan.co.kr/kh_news/khan_art_view.html?artid=201105032052171&code=940202 | work = The Kyunghyang Shinmun | accessdate = 2011-11-19 | language = Korean}}</ref> ==മതവിശ്വാസത്തിന്റെ ഭാഗമായുള്ള കുരിശിലേറൽ== [[File:Crucifixion in San Fernando, Pampanga, Philippines, easter 2006, p-ad20060414-12h54m52s-r.jpg|left|275px|thumb|ഫിലിപ്പീൻസിലെ സാൻ ഫെർനാൻഡോയിൽ 2006 ഈസ്റ്റർ സമയത്ത് മതവിശ്വാസത്തിന്റെ ഭാഗമായി ആളുകൾ കുരിശിലേറുന്നു.]] വെളിച്ചത്തിന്റെ സഹോദരന്മാർ (''Hermanos de Luz'') എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു കൂട്ടം റോമൻ കത്തോലിക്കർ [[ന്യൂ മെക്സിക്കോ|ന്യൂ മെക്സിക്കോയിൽ]] പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മദ്ധ്യം മുതൽ വർഷം തോറും കുരിശുമരണം പുനരാവിഷ്കരിക്കാറുണ്ട്. പീഡാനുഭവം സ്വയം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നയാളെ ഇവർ കുരിശിൽ കെട്ടുകയാണ് ചെയ്യുക (ആണിയടിക്കുകയല്ല). ചില കത്തോലിക്കർ സ്വമനസാലെ ദുഖവെള്ളിയാഴ്ച്ച മരണത്തിലെത്താത്തവിധം കുരിശിലേറ്റൽ നടത്താറുണ്ട്. യേശുവിന്റെ കുരിശുമരണത്തെയും പീഡാനുഭവങ്ങളേയും അനുകരിക്കുകയാണ് ഇവരുടെ ഉദ്ദേശമെങ്കിലും മതാധികാരികൾ ഇതിനെ നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തുന്ന നിലപാടാണെടുക്കുന്നത്. 1833 മുതൽ [[മെക്സിക്കോ സിറ്റി|മെക്സിക്കോ സിറ്റിയുടെ]] വെളിയിൽ [[ഇസ്റ്റാപലാപ]] പട്ടണത്തിൽ എല്ലാ വർഷവും കുരിശിലേറ്റൽ അനുകരിക്കുന്ന ചടങ്ങ് നടക്കാറുണ്ട്.<ref>{{Cite web |url=http://www.ipsnews.net/interna.asp?idnews=23257 |title=Religion-Mexico: The Passion According to Iztapalapa |publisher=Ipsnews.net |date= |accessdate=2009-12-19 |archive-date=2009-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226173652/http://www.ipsnews.net/interna.asp?idnews=23257 |url-status=dead }}</ref> വിശ്വാസം പ്രദർശിപ്പിക്കാൻ നടക്കുന്ന കുരിശിലേറ്റലുകൾ ഫിലിപ്പീൻസിലും നടക്കാറുണ്ട്. വിശ്വാസികൾ കനം കുറവുള്ള ആണികൾ കൈയ്യിലൂടെ തുളച്ചു കയറ്റിയശേഷം ഒരു പടിയുടെ സഹായത്തോടെ കുറച്ചുനേരം കുരിശിൽ നിൽക്കുകയാണ് ചെയ്യുക. ഹ്രസ്വമായ സമയത്തുമാത്രമേ ഇത് നടക്കാറുള്ളൂ. റൊണാൾഡോ ഡെൽ കാമ്പോ എന്ന ഒരു മരപ്പണിക്കാരൻ തന്റെ ഭാര്യയുടെ പ്രസവം സുഖകരമായി നടന്നാൽ 15 വർഷം തുടർച്ചയായി ദുഖവെള്ളിയാഴ്ച്ച കുരിശിലേറിക്കൊള്ളാം എന്ന് പ്രതിജ്ഞയെടുത്തുവത്രേ.<ref>{{Cite web|url=http://religiousfreaks.com/2006/04/12/man-crucifies-himself-every-good-friday/ |title=Man Crucifies Himself Every Good Friday |publisher=Religious Freaks |date=2006-04-12 |accessdate=2009-12-19}}</ref> റൂബൻ എനാജെ എന്നയാൾ 2007 വരെ [[സാൻ പെഡ്രോ ക്യൂടഡ്]] എന്ന സ്ഥലത്ത് 21 പ്രാവശ്യം കുരിശിലേറുകയുണ്ടായി.<ref>{{Cite news| url=http://www.nytimes.com/reuters/international/international-philippines-crucifixions.html |title=International Philippines crucifixions | work=The New York Times}} {{Dead link|date=August 2010|bot=RjwilmsiBot}}</ref><ref>{{Cite news | url=http://cnn.netscape.cnn.com/story.jsp?floc=FF-APO-1104&idq=/ff/story/0001%2F20060414%2F0726996803.htm&sc=1104 | work=CNN | title=Home | 4=Propeller }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> മതാധികാരികൾ ഇതിനെതിരാണെങ്കിലും ആളുകൾ സ്വയം കുരിശിലേറുന്നതും ചാട്ടവാറടിയേൽക്കുന്നതും തടയാനാവില്ല എന്നാണ് സർക്കാരിന്റെ അഭിപ്രായം. കുരിശിലേറുന്നവർ ടെറ്റനസിനെതിരായ പ്രതിരോധക്കുത്തിവെപ്പെടുക്കണമെന്നും ആണികൾ അണുവിമുക്തമാക്കണമെന്നും ആരോഗ്യവകുപ്പധികാരികൾ നിബന്ധന വച്ചിട്ടുണ്ട്.<ref>{{Cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-540453/Boy-15-nailed-cross-Filipinos-whip-crucify-gory-Good-Friday-ritual.html |title=Boy, 15, nailed to a cross as Filipinos whip and crucify themselves in gory Good Friday ritual |accessdate = November 6, 2010 | location=London |work=Daily Mail |date=2008-03-22}}</ref> പല അവസരങ്ങളിലും കുരിശുമരണം അനുകരിക്കുന്നയാളെ ചാട്ടവാർ കൊണ്ടടിക്കുകയും മുൾക്കിരീടം അണിയിക്കുകയും ചെയ്ത ശേഷമായിരിക്കും കുരിശിലേറ്റുന്നത്. ==പ്രശസ്തമായ കുരിശിലേറ്റലുകൾ== *[[യേശുവിന്റെ കുരിശുമരണം]]: എ.ഡി 30ലോ 33ലോ [[പീലാത്തോസിന്റെ]] വിധിപ്രകാരം നടന്ന [[യേശുക്രിസ്തു|യേശുക്രിസ്തുവിന്റെ]] കുരിശുമരണം സുവിശേഷങ്ങളിൽ വിവരിക്കുന്നുണ്ട്. പ്രസിദ്ധമായ സംഭവമെന്ന നിലയ്ക്കാണ് [[പൗലോശ്ലീഹ|പൗലോശ്ലീഹയുടെ]] ആദ്യകാല കത്തുകളിൽ ഇതെപ്പറ്റി പ്രതിപാദിക്കുന്നത്. ഉദാഹരണത്തിന് എ.ഡി. 57-ൽ കൊരിന്ത്യർക്കെഴുതിയ കത്തിൽ അഞ്ചു പ്രാവശ്യം (1:13, 1:18, 1:23, 2:2, 2:8) ഇതെപ്പറ്റി പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. പീലാത്തോസ് ഈ സമയത്ത് ലൂഡിയ പ്രവിശ്യയിലെ ഗവർണറായിരുന്നു. യേശുവിന്റെ കുരിശുമരണവുമായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബന്ധം പുതിയനിയമത്തിൽ മാത്രമല്ല, [[ടാസിറ്റസ്]] രചിച്ച [http://en.wikipedia.org/wiki/Tacitus#Tacitus_on_Christ ചരിത്രഗ്രന്ഥത്തിലും] രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് <ref>''Annals', 15.44.</ref> ([[യേശുവിന്റെ മരണത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം]] കാണുക). യേശുവിനെതിരേ ആരോപിക്കപ്പെട്ട കുറ്റം [[യഹൂദന്മാരുടെ രാജാവ്]] ആണെന്നവകാശപ്പെട്ടു എന്നതായിരുന്നു. *[[മൂന്നാം അടിമയുദ്ധം|മൂന്നാം അടിമയുദ്ധത്തിൽ]] ഏർപ്പെട്ട കലാപകാരികളായ അടിമകൾ: ബി.സി. 73-നും ബി.സി. 71-നും മദ്ധ്യേ [[സ്പാർട്ടക്കസ്|സ്പാർട്ടക്കസിന്റെ]] നേതൃത്വത്തിൽ ഒരുലക്ഷത്തി ഇരുപതിനായിരത്തോളം അടിമകൾ [[റോമൻ റിപ്പബ്ലിക്ക്|റോമൻ റിപ്പബ്ലിക്കിനെതിരേ]] തുറന്ന യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു. കലാപം ഒടുവിൽ അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടു. സ്പാർട്ടക്കസ് അവസാന യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചിരിക്കാമെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആറായിരത്തോളം അനുയായികളെ കാപുവ മുതൽ റോം വരെയുള്ള 200 കിലോമീറ്റർ നീളമുള്ള പാതയോരത്ത് മറ്റുള്ളവർക്കൊരു താക്കീതായി കുരിശിലേറ്റുകയുണ്ടായി. *[[പത്രോസ് ശ്ലീഹാ]]: വിശ്വാസമനുസരിച്ച് പത്രോസിന്റെതന്നെ ആവശ്യപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തെ തലകീഴായി കുരിശിലേറ്റുകയായിരുന്നുവത്രേ. [[പത്രോസ് ശ്ലീഹായുടെ കുരിശ്]] തലകീഴായിരിക്കാൻ കാരണം ഇതാണ്. *[[അന്ത്രയോസ് ശ്ലീഹാ]]: [[പത്രോസ് ശ്ലീഹാ|പത്രോസ് ശ്ലീഹായുടെ]] സഹോദരനായിരുന്ന ഇദ്ദേഹത്തെ 'X' ആകൃതിയിലുള്ള കുരിശിലേറ്റിയാണ് കൊന്നതെന്നാണ് വിശ്വാസം. *[[ജെറുസലേമിലെ സിമിയോൺ]]: രണ്ടാം ഓർത്തഡോക്സ് പാത്രിയർക്കീസായിരുന്ന ഇദ്ദേഹത്തെ 106-ലോ 107-ലോ കുരിശിലേറ്റുകയുണ്ടായി. *[[ആർച്ച്ബിഷപ്പ് ജോവാക്കിം]]: 1920-ൽ ഇദ്ദേഹത്തെ സെവസ്റ്റപോളിലെ പള്ളിക്കുമുന്നിൽ തലകീഴായി കുരിശിലേറ്റിയതായി റിപ്പോർട്ടുകളുണ്ട്. ==ഇവയും കാണുക== * [[കുരിശുമരണം: ഗ്രഹണവും ഇരുളും]] * [[കുരിശമരണം കലയിൽ]] * [[യേശുവിന്റെ കുരിശുമരണം]] * [[വധശിക്ഷാരീതികൾ]] * [[പീഡനം]] * [[യേശുവിനെ ക്രൂശിക്കാനുപയോഗിച്ച ഉപകരണം]] ==അവലംബം== {{Reflist|colwidth=30em}} ==ചിത്രശാല== <gallery caption="കുരിശിലേറ്റിയുള്ള വധശിക്ഷ" widths="140px" heights="100px" perrow="5"> File:Oath Spartacus Barrias Tuileries.jpg|സ്പാർട്ടക്കസിന്റെ കുരിശിലേറ്റിയുള്ള വധശിക്ഷ - ശിൽപം </gallery> ==പുറത്തേയ്ക്കുള്ള കണ്ണികൾ== {{Commons category|Crucifixion}} * [http://e-forensicmedicine.net/Turin2000.htm "കുരിശിലേറ്റൽ സമ്പ്രദായത്തെപ്പറ്റിയുള്ള ഫോറൻസിക്കും ക്ലിനിക്കലുമായ അറിവ്" ഡോ. ഫ്രെഡറിക് സുഗൈബ്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040402184621/http://www.e-forensicmedicine.net/Turin2000.htm |date=2004-04-02 }} * [http://www.konnections.com/Kcundick/crucifix.html യേശുവിന്റെ കുരിശുമരണം, വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ വീക്ഷണകോണിൽ നിന്ന്] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060127005729/http://www.konnections.com/Kcundick/crucifix.html |date=2006-01-27 }} * [http://www.joezias.com/CrucifixionAntiquity.html "പുരാതനകാലത്തെ കുരിശിലേറ്റൽ - നരവംശശാസ്ത്രത്തിലെ തെളിവുകൾ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212185552/http://www.joezias.com/CrucifixionAntiquity.html |date=2012-02-12 }} ജോ സിയാസ് * [http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=905&letter=C യഹൂദ വിജ്ഞാനകോശം: കുരിശിലേറ്റൽ] * [http://thecrucifixions.blogspot.com/2007/02/crucifixion-of-joachim-of-nizhny.html നിഷ്നിയിലെ ജോവാക്കിമിന്റെ കുരിശിലേറ്റൽ-നോവ്ഗോറോഡ്] * {{1911}} [[വർഗ്ഗം:വധശിക്ഷ]] kk0nd4yxk8rpagbqkskvcizkb3r1bvi 0 219157 4668437 4667766 2026-09-22T05:49:34Z ~2026-48203-56 222590 4668437 wikitext text/x-wiki {{Refimprove}}{{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = Guruvayurappan.jpg | name = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | Sanskrit_transliteration = Guruvāyūrappan | script_name = [[മലയാളം]] | script = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]](മഹാവിഷ്‌ണു)/[[ശ്രീകൃഷ്ണൻ]] | god_of = [[മഹാവിഷ്ണു|ആദിനാരായണൻ]]/[[മഹാവിഷ്ണു]] | abode = [[വൈകുണ്ഠം]], [[ഗുരുവായൂർ]] | mantra = ഓം നമോ നാരായണായ <br/> ഓം നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ <br/> ഓം ശ്രീകൃഷ്ണായ പരമാത്മനേ നമഃ | weapon= [[സുദർശന ചക്രം]], [[പാഞ്ചജന്യം]], [[കൗമോദകി]] ([[ഗദ]]), [[താമര]] | consort = [[ലക്ഷ്മി]] | mount = [[ഗരുഡൻ]] | planet = [[ഭൂമി]] }} [[തെക്കേ ഇന്ത്യ|തെക്കേ ഇന്ത്യയിൽ]], പ്രധാനമായും [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] ആരാധിയ്ക്കപ്പെടുന്ന ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ഒരു രൂപഭേദമാണ് '''ഗുരുവായൂരപ്പൻ'''. [[ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠാമൂർത്തി എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ഈ രൂപത്തെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ എന്ന് വിളിച്ചുപോരുന്നത്. രൂപഭാവങ്ങൾ കൊണ്ടും പൂജാരീതികൾ കൊണ്ടും മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും, ഭക്തജനവിശ്വാസമനുസരിച്ച് ഗുരുവായൂരപ്പൻ [[ദശാവതാരം|ദശാവതാരങ്ങളിൽ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട [[ശ്രീകൃഷ്ണൻ|ശ്രീകൃഷ്ണനാണ്]]. ഐതിഹ്യപരമായും ചരിത്രപരമായും ഏറെ പ്രാധാന്യം നേടിയ ഈ ദൈവത്തിന്, ഇപ്പോൾ [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയ്ക്കകത്തും]] പുറത്തുമായി നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ഇവയിലധികവും മലയാളികളുടെ കുടിയേറ്റത്തെത്തുടർന്നാണ് രൂപം കൊള്ളുന്നത്. == പ്രതിഷ്ഠ == ശിശുരൂപിയായ ചതുർഭുജമൂർത്തിയാണ് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രതിഷ്ഠ. ''''പാതാളാഞ്ജനം'''' എന്ന അപൂർവ്വയിനം ശിലയിൽ തീർത്ത അതിമനോഹരമായ വിഗ്രഹത്തിന് ഏകദേശം നാലടി ഉയരമുണ്ട്. നാലു കൈകൾ ഉള്ള വിഗ്രഹത്തിൻ്റെ പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[സുദർശനചക്രം|സുദർശനചക്രവും]] പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[പാഞ്ചജന്യം|പാഞ്ചജന്യം]] എന്ന [[ശംഖ്|ശംഖും]] മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]]യും മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ തലകീഴായി [[കൗമോദകി]] എന്ന [[ഗദ]]യും പിടിച്ചിരിയ്ക്കുന്നു. സാധാരണ വിഷ്ണുവിഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന രൂപത്തിലുള്ളതാണ് ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹവും. കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. തന്ത്രശാസ്ത്രപ്രകാരം, വിഷ്ണുവിഗ്രഹത്തിന് 24 രൂപഭേദങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ 12 എണ്ണം അതിപ്രധാനമാണ്. കാഴ്ചയിൽ ഈ 24 പേരും ഒരേപോലെ തോന്നുമെങ്കിലും രൂപഭേദങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ശംഖചക്രഗദാപത്മങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്ന കൈകൾക്ക് വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകും. പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[ചക്രം]], പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ശംഖ്]], മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ഗദ]], മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]] എന്നിങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്ന വിഷ്ണു വിഗ്രഹരൂപത്തിന് '''ജനാർദ്ദനൻ''' എന്നാണ് പേര്. ഗുരുവായൂരടക്കം കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം വൈഷ്ണവ ദേവാലയങ്ങളിലും ഈ രൂപത്തിലാണ് വിഗ്രഹമുള്ളത്. പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത മൂലവിഗ്രഹം കൂടാതെ വേറെയും രണ്ട് വിഗ്രഹങ്ങൾ ഗുരുവായൂർ ശ്രീലകത്തുണ്ട്. അവയിൽ വലതുവശത്തുള്ളത് പഞ്ചലോഹത്തിൽ തീർത്ത ആറാട്ടുതിടമ്പും ഇടതുവശത്തുള്ളത് സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ശീവേലിത്തിടമ്പുമാണ്. ആദ്യത്തെ വിഗ്രഹം, ഇന്നത്തെ [[ആലപ്പുഴ ജില്ല]]യിൽ പെട്ട [[മാന്നാർ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട, അല്പം രൗദ്രഭാവ ത്തോടുകൂടിയ മഹാവിഷ്ണു രൂപമാണ്. ഇതിന് ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമേ ഇത് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാറുള്ളൂ. രണ്ടാമത്തെ വിഗ്രഹം, മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന തിടമ്പിന് കേടുവന്നതിനെത്തുടർന്ന് 1975-ൽ പണികഴിപ്പിച്ചതാണ്. [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ]] സ്വദേശിയായിരുന്ന വേലപ്പൻ ആചാരിയും പുത്രനായ കുട്ടൻ ആചാരിയും ചേർന്നാണ് ഈ തിടമ്പ് പണികഴിപ്പിച്ചത്. നിത്യശീവേലിയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് ഈ വിഗ്രഹമാണ്. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ഹൈന്ദവ ഭവനങ്ങളിലും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചിത്രങ്ങൾ കാണാം. അവയിലധികവും ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതെങ്കിലും അപൂർവ്വം ചിലതിൽ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപത്തിലും വരച്ചുകാട്ടാറുണ്ട്. ഈ രൂപത്തിലുള്ള ചിത്രങ്ങളിൽ ഭഗവാൻ, ചുവന്ന പട്ടുകോണകം ചാർത്തി വലതുകയ്യിൽ [[വെണ്ണ]]യും ഇടതുകയ്യിൽ ഓടക്കുഴലും പിടിച്ച രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉഷഃപൂജ സമയത്തെ ദർശനരൂപമാണിത്. ഭഗവാന് ചാർത്തിയ കോണകം, ഭക്തർക്ക് പ്രസാദമായി നൽകാറുണ്ട്. ഉഷഃപൂജയ്ക്കുള്ള ഈ രൂപം കൂടാതെ പന്തീരടിപൂജയ്ക്കും ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമായി വേറെയും രണ്ട് അലങ്കാരങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ, ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം ഓരോ ദിവസവും ഓരോ രൂപത്തിലാണ്. സാധാരണയായി ശ്രീകൃഷ്ണരൂപങ്ങളിൽ, അവയിൽത്തന്നെ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപങ്ങളിൽ തന്നെയാണ് അലങ്കാരമുണ്ടാകാറുള്ളതെങ്കിലും ചില പ്രത്യേക അവസരങ്ങളിൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ മറ്റുള്ള അവതാരങ്ങളായും അത്യപൂർവ്വമായി മറ്റുള്ള വൈഷ്ണവക്ഷേത്രങ്ങളിലെ മൂർത്തികളായും ഗുരുവായൂരപ്പനെ അലങ്കരിയ്ക്കാറുണ്ട്. കൂടാതെ, യഥാരൂപത്തിൽ തന്നെ ഭഗവാനെ അലങ്കരിച്ചുവരാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം അതിവിശേഷമാണ്. === ഉച്ചപ്പൂജ അലങ്കാരവർണ്ണന === 2020 സെപ്റ്റംബർ മാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന ഉച്ചപ്പൂജ കഴിഞ്ഞുള്ള കളഭച്ചാർത്തിന്റെ വിശദമായ ഒരു വർണ്ണന ആരംഭിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിയും ദീർഘകാലമായി ഉച്ചപ്പൂജ തൊഴുതുവരുന്ന വ്യക്തിയുമായ തിരുവാലൂർ ശ്രീകുമാരൻ നമ്പൂതിരിയാണ് ഇത് തുടങ്ങിയത്. [[അർബുദം]] ബാധിച്ച് ചികിത്സയിലായിരുന്ന സുധ എന്ന സ്ത്രീയ്ക്ക് കേൾക്കാനായി തുടങ്ങിയ ഈ ശ്രമം, പിന്നീട് സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിലൂടെ വൻ ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റുകയായിരുന്നു. [[കോവിഡ്-19 മഹാമാരി]] മൂലം ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരാൻ സാധിയ്ക്കാതിരുന്ന ഭക്തർ, തങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ച ഒരു അനുഗ്രഹമായി ഇതിനെ കാണുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് വിവിധ യൂട്യൂബ് ചാനലുകളിൽ ലഭ്യമായിരുന്ന അലങ്കാരവർണ്ണന, 2021 ഒക്ടോബർ 28-ന് പൂർണ്ണമായും ദേവസ്വത്തിന് കീഴിലായി. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഐതിഹ്യകഥകൾ == ഗുരുവായൂരപ്പനുമായും ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി ഐതിഹ്യകഥകളുണ്ട്. അവയിൽ പലതും ഇന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്. അത്തരത്തിലുള്ള ചില കഥകളാണ് ഇവിടെ ചേർക്കുന്നത്. === ക്ഷേത്രോല്പത്തിയും ജനമേജയന്റെ കുഷ്ഠരോഗവും === [[നാരദപുരാണം|ശ്രീ നാരദപുരാണത്തിലേതെന്ന്]] ചിലർ പറയുന്നതും, എന്നാൽ അതിൽ ഇല്ലാത്തതുമായ '''ഗുരുപവനപുര മാഹാത്മ്യത്തിലാണ്''' ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ വിവരിക്കുന്നത്. [[കുരുവംശം|കുരുവംശത്തിലെ]] പിന്മുറക്കാരനും, [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനന്റെ]] പൗത്രനും [[അഭിമന്യു]]വിന്റെ പുത്രനുമായ [[പരീക്ഷിത്ത്]], ശമീകൻ എന്ന മഹർഷിയുടെ ശാപം മൂലം ഉഗ്രസർപ്പമായ [[തക്ഷകൻ|തക്ഷകന്റെ]] കടിയേറ്റ് അപമൃത്യു വരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ [[ജനമേജയൻ]], തന്റെ പിതാവിന്റെ മരണത്തിന് കാരണക്കാരനായ തക്ഷകനെയും അവന്റെ വംശത്തെയും ഒന്നാകെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യാൻ '''[[സർപ്പസത്രയാഗം|സർപ്പസത്രം]]''' എന്ന ഉഗ്രയാഗം നടത്തി. നിരപരാധികളായ അസംഖ്യം സർപ്പങ്ങൾ യാഗാഗ്നിയിൽ ചത്തൊടുങ്ങി. എന്നാൽ, [[അമൃത്]] കുടിച്ചവനായതിനാൽ, തക്ഷകൻ മാത്രം ചത്തില്ല. ഇതെത്തുടർന്ന്, ജനമേജയനെ ഉഗ്രമായ സർപ്പശാപം പിടികൂടുകയും അദ്ദേഹം [[കുഷ്ഠം|കുഷ്ഠരോഗ ബാധിതനാകുകയും]] ചെയ്തു. രോഗ വിമുക്തിയ്ക്കായി ഒരുപാട് വഴികൾ നോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഇതോടെ ജീവിതാശ നശിച്ചുപോയ ജനമേജയനെ കാണാൻ ഒരു ദിവസം [[ആത്രേയൻ|ആത്രേയമഹർഷി]] വരികയും രോഗവിമുക്തിയ്ക്കായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ ഭജിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ആ പ്രതിഷ്ഠയുടെ മാഹാത്മ്യം ജനമേജയന് പറഞ്ഞുകൊടുത്തു. ആ കഥ ഇങ്ങനെ: പദ്മകല്പത്തിന്റെ ആദിയിൽ [[ബ്രഹ്മാവ്]] സൃഷ്ടികർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരി ക്കുമ്പോൾ മഹാവിഷ്ണു അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി. തനിക്കും തന്റെ സൃഷ്ടികൾക്കും കർമ്മബന്ധം കൂടാതെ മുക്തി നേടാനുള്ള മാർഗ്ഗം കാട്ടണമെന്ന് [[ബ്രഹ്മാവ്]] അഭ്യർത്ഥിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ, [[ബിസ്മത്ത്|പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ]] തൻ്റെ ഒരു വിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് സമ്മാനിച്ചു. വരാഹകല്പം വരെ വിഗ്രഹം ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ച ബ്രഹ്മാവ്, പിന്നീട് സന്താന ഭാഗ്യത്തിനായി മഹാവിഷ്ണുവിനെ ഭജിച്ചു കൊണ്ടിരുന്ന സുതപസ്സ് എന്ന പ്രജാപതിയ്ക്കും, പത്നിയായ പ്രശ്നിയ്ക്കും വിഗ്രഹം കൈമാറി. വിഗ്രഹം കിട്ടിയശേഷം പൂർവ്വാധികം ഭക്തിയോടെ ഭജനം തുടർന്ന അവർക്ക് മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഭഗവാൻ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ താൻ തന്നെ പുത്രനായി അവതരിയ്ക്കാമെന്ന് വാക്കുനൽകുകയും, ആ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിലും ഈ വിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാകുമെന്ന് അരുൾ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zy4-AAAAIAAJ&pg=PA30&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CDkQuwUwAg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=Krsna | publisher=Taylor & Francis | author=A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda | pages=30 |accessdate=24 June 2013}}</ref> അതനുസരിച്ച് [[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിലെ]] ആദ്യജന്മത്തിൽ ഭഗവാൻ, സുതപസ്സിന്റെയും പൃശ്നിയുടെയും പുത്രനായി '''പൃശ്നിഗർഭൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പൃശ്നിഗർഭൻ [[ബ്രഹ്മചര്യം|ബ്രഹ്മചര്യത്തിന്റെ]] പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിയ്ക്കുകയും ഭക്തനായ [[ധ്രുവൻ|ധ്രുവനുവേണ്ടി]] പുതിയൊരു ലോകം സൃഷ്ടിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. [[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗത്തിലെ]] അടുത്ത ജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ്, [[കശ്യപൻ|കശ്യപനായും]] പൃശ്നി [[അദിതി]]യായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ അവരുടെ പുത്രനായി '''[[വാമനൻ]]''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പിന്നീട്, [[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗത്തിലെ]] അവസാനജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ് വസുദേവരായും പൃശ്നി ദേവകിയായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ വീണ്ടും അവരുടെ എട്ടാമത്തെ പുത്രനായി ''' കൃഷ്‌ണൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. ഈ മൂന്നുജന്മങ്ങളിലും അവർക്ക് ഭഗവദ്നിർമ്മിതമായ ദിവ്യവിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടായി.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zLkrkjn1Yv0C&pg=PA238&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CEwQuwUwBg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=The Concise Śrīmad Bhāgavataṁ | publisher=SUNY Press | author=Swami Venkatesananda | year=1989 | pages=238 | isbn=1438422830 |accessdate=24 June 2013}}</ref> മാതാപിതാക്കൾ നിത്യപൂജ നടത്തിവന്നിരുന്ന ഈ വിഗ്രഹം, അവരുടെ കാലശേഷം ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ കയ്യിൽ തന്നെയെത്തി. തന്റെ വാസസ്ഥാനമായ [[ദ്വാരക|ദ്വാരകയിൽ]] ഒരു ക്ഷേത്രം പണിയുകയും വിഗ്രഹം അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, എന്നും രാവിലെ പത്നിമാരായ [[രുക്മിണി]]-[[സത്യഭാമ]] എന്നിവർക്കൊപ്പം ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി പൂജ നടത്തുമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ഭഗവാന് [[വൈകുണ്ഠം|വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക്]] മടങ്ങാൻ സമയമായി. സ്വർഗ്ഗാരോഹണത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ്, തന്റെ സുഹൃത്തും ശിഷ്യനും ഭക്തനുമായ [[ഉദ്ധവൻ|ഉദ്ധവരോട്]] ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഉദ്ധവരേ, ഇന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടാകും. ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ച ദ്വാരക അതിൽ പൂർണ്ണമായും നശിച്ചു പോകും. എന്നാൽ, മൂന്ന് ജന്മങ്ങളിൽ ഞാനും എന്റെ മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച ദിവ്യവിഗ്രഹം നശിക്കാൻ ഉള്ളതല്ല. ആ പുണ്യവിഗ്രഹം എടുത്ത് ഉചിതമായ സ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ദേവഗുരുവായ [[ബൃഹസ്പതി|ബൃഹസ്പതിയോട്]] പറയുക. ആ പുണ്യകർമ്മത്തിന് ശേഷം [[ബദരിനാഥ്|ബദരീകാശ്രമത്തിലേയ്ക്ക്]] പോയി തപസ്സനുഷ്ഠിച്ച് എന്നെ പ്രാപിക്കൂ. അധർമ്മം നിറയുന്ന [[കലിയുഗം|കലിയുഗത്തിൽ]], ഭക്തജനങ്ങളെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഞാൻ ആ വിഗ്രഹത്തിൽ കുടികൊള്ളും.}} ഭഗവാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ അന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടായി. ദേവശില്പിയായ [[വിശ്വകർമ്മാവ്]] നിർമ്മിച്ച ദ്വാരക, അതിൽ പൂർണ്ണമായും മുങ്ങി. തപസ്സിനായി പോകുന്നതിനുമുമ്പ് ഉദ്ധവർ ബൃഹസ്പതിയെ കണ്ട് കാര്യം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം എത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും ദ്വാരക സമുദ്രത്തിനടിയിലായി. മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ ഭഗവാനും മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച പരമപവിത്രമായ വിഷ്ണുവിഗ്രഹം, മഹാപ്രളയത്തെ അതിജീവിച്ച് കടലിൽ ഒഴുകിനടക്കുന്നത് അദ്ദേഹം കണ്ടു! പക്ഷേ, പ്രളയജലം കാരണം അദ്ദേഹത്തിന് വിഗ്രഹത്തിനടുത്തു വരെ പോകാനായില്ല. ബൃഹസ്പതി, തന്റെ ശിഷ്യനായ [[വായു|വായുദേവനെ]] വിളിച്ചുവരുത്തുകയും, വായുദേവൻ, സമുദ്രദേവനായ [[വരുണൻ|വരുണന്റെ]] സഹായത്തോടെ വിഗ്രഹം തന്റെ ഗുരുവിൻ്റെ അടുത്ത് എത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. വിഗ്രഹവുമായി പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോഴാണ് അടുത്ത പ്രശ്നം വന്നത്: എവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കണം? ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ആകാശ മാർഗ്ഗം സഞ്ചരിക്കവെ ഭാർഗ്ഗവ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, കടലിൽ നിന്ന് വളരെ അടുത്തായി അതിവിശാലമായ ഒരു തടാകം അവർ കണ്ടു. നിർമ്മലമായ ജലത്തോടുകൂടിയ ആ തടാകത്തിൽ, ആയിരക്കണക്കിന് താമരപ്പൂക്കൾ വിരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പക്ഷികൾ കളകൂജനം പൊഴിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. മൃഗങ്ങൾ അങ്ങിങ്ങായി സ്വൈരവിഹാരം നടത്തുന്നു. ആ പ്രദേശത്തിനാകെ ഒരു ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് അവർക്ക് തോന്നി. ലോകത്തിൻ്റെ മാതാപിതാക്കളായ [[ശിവൻ|ശിവഭഗവാനും]] [[പാർവ്വതി|പാർവ്വതീദേവിയും]] അവിടെ ആനന്ദ താണ്ഡവമാടുന്നത് കണ്ട ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും താഴെയിറങ്ങി ശിവപാർവ്വതിമാരെ വന്ദിച്ചു. താൻ ദേവഗുരുവിൻ്റെ ആഗമനം പ്രതീക്ഷിച്ച് ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്ന് ശിവഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. തുടർന്ന്, ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം അദ്ദേഹം ബൃഹസ്പതിയ്ക്ക് വിവരിച്ചു കൊടുത്തു: {{cquote|ബൃഹസ്പതേ, വിഷ്ണുഭഗവാന്റെ ഈ ദിവ്യവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ഏറ്റവും ഉചിതമായ സ്ഥലം ഈ ഭാർഗ്ഗവക്ഷേത്രം തന്നെയാണ്. [[പ്രാചീനബർഹിസ്സ്]] എന്ന രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരായ '''പ്രചേതസ്സുകൾ''' എന്ന യോഗിവര്യന്മാർ പ്രജാപതി സ്ഥാനം നേടാൻ കഠിന തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചതും അവർക്ക് ഞാൻ '''[[രുദ്രഗീതം]]''' ഉപദേശിച്ചു കൊടുത്തതും ഇവിടെവച്ചാണ്. <ref>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-07-09 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125035449/http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |url-status=dead }}</ref>{{better source|date=April 2017}}ബൃഹസ്പതേ, ഗുരുവായ അങ്ങും വായുദേവനും ചേർന്ന് വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്ന ഈ പുണ്യസ്ഥലം, ഇനി '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നറിയപ്പെടും. കലിയുഗത്തിലെ ദുരിതങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്ഷ നേടാൻ ഭക്തർ ഇവിടെ വന്ന് ഭജിയ്ക്കും.}} ഇത്രയും കേട്ടതോടെ ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവനും സന്തോഷമായി. ബൃഹസ്പതി, ഉടനെ ദേവശില്പിയായ വിശ്വകർമ്മാവിനെ വിളിച്ചുവരുത്തി. സ്ഥലമാകെ നോക്കിക്കണ്ട വിശ്വകർമ്മാവ്, അവിടെ എല്ലാ വാസ്തുശാസ്ത്ര നിബന്ധനകളുമനുസരിച്ച് മനോഹരമായ ഒരു ക്ഷേത്രം പണിതു. വിഷ്ണുഭഗവാനാൽ നിർമ്മിച്ചതും അവതാരമായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പൂജിച്ചതുമായ ആ പുണ്യവിഗ്രഹം, ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ചേർന്ന് എല്ലാ ആചാരവിധികളോടുകൂടി അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ശിവഭഗവാൻ വിഗ്രഹത്തിന് ആദ്യപൂജ നടത്തി. പാർവ്വതീദേവി നിവേദ്യമുണ്ടാക്കി സമർപ്പിച്ചു. [[ഇന്ദ്രൻ|ഇന്ദ്രാദിദേവകൾ]] പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. [[തുംബുരു]]-[[നാരദൻ|നാരദമഹർഷിമാരും]] [[യക്ഷന്മാർ|യക്ഷ]]-[[കിന്നരർ|കിന്നര]]-[[ഗന്ധർവ്വൻ|ഗന്ധർവ്വാദികളും]] സ്തുതിഗീതങ്ങൾ പാടി. ഗുരുവും വായുവും ഒരുമിച്ച് ഭഗവദ്വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ച പുണ്യഭൂമിയ്ക്ക് '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നും അവർ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഭഗവാന് 'ഗുരുവായൂരപ്പൻ' എന്നും പേരുകൾ വന്നു. ഈ മംഗളമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച പാർവ്വതീപരമേശ്വരന്മാർ, ''രുദ്രതീർത്ഥം'' എന്നുപേരുള്ള വലിയ തടാകത്തിന്റെ മറുകരയിലുള്ള മമ്മിയൂരിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനഭാവത്തിൽ സ്വയംഭൂവായി അവതരിച്ചു. അവിടെയും തൊഴുതാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ. വൈകുണ്ഠത്തിലെ പോലെ ഇവിടെയും ഭഗവാൻ പൂർണ്ണ ചൈതന്യത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നതിനാൽ ഇവിടം ''ഭൂലോക വൈകുണ്ഠം'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇത്രയും കേട്ടപ്പോൾ [[ജനമേജയൻ]] കുടുംബസമേതം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വർഷക്കാലം അദ്ദേഹം അവിടെ ഭജനമിരുന്നു. അദ്ദേഹം [[മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം|മമ്മിയൂരിലെ ശിവക്ഷേത്രത്തിലും]] ദർശനം നടത്തി. ഓരോ ദിവസം ചെല്ലുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടു വരികയും ഒരു വർഷം തികയുന്നതിന്റെ തലേന്ന് രാത്രി അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവദ് ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ രോഗം പൂർണ്ണമായും ഭേദമാകുകയും ചെയ്തു. നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയ അദ്ദേഹം, പിന്നീട് അരോഗദൃഢഗാത്രനായി ഒരുപാടുകാലം ജീവിച്ചു. === പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റെ കഥ === ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്ന മറ്റൊരു കഥയാണ് ഒരു [[പാണ്ഡ്യസാമ്രാജ്യം|പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റേത്]]. ഈ രാജാവ്, ഒരു ദിവസം തന്റെ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധനായ ജ്യോത്സ്യരെ വരുത്തുകയും അദ്ദേഹത്തിന് തന്റെ ജാതകം കാണിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. രാജാവിന്റെ ജാതകം പരിശോധിച്ച ജ്യോത്സ്യർ അദ്ദേഹം ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കകം പാമ്പുകടിയേറ്റ് മരിയ്ക്കും എന്ന് വിധിയെഴുതി. ഇതറിഞ്ഞ് കുപിതനായ രാജാവ് ജ്യോത്സ്യരെ ജയിലിലടയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചെങ്കിലും മന്ത്രിമാർ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. തുടർന്ന്, അപമൃത്യുവടയാനാണോ തന്റെ വിധി എന്നാലോചിച്ച് രാജാവ് ചിന്താധീനനായി ഇരിയ്ക്കേ സദസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ഒരു [[നമ്പൂതിരി]] പാപപരിഹാരത്തിന് ഗുരുവായൂരിൽ പോകണമെന്നും അവിടെ വച്ച് മരിച്ചാൽത്തന്നെയും മോക്ഷം കിട്ടുമെന്നും നിർദ്ദേശിച്ചു. അതനുസരിച്ച് രാജാവും കുടുംബാംഗങ്ങളും നമ്പൂതിരിയും ജ്യോത്സ്യരും ഒരുമിച്ച് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ രാജാവ്, തന്റെ മരണം പ്രവചിച്ച ദിവസം വരെയും ഭജനമിരിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതനുസരിച്ചുള്ള എല്ലാ ചിട്ടകളും അദ്ദേഹം പാലിച്ചുപോന്നു. ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. നാളെയാണ്, തൻ്റെ മരണമെത്തുന്ന ദിവസം! മനസ്സിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെ ധ്യാനിച്ച് അദ്ദേഹം ഉറങ്ങാൻ കിടന്നു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ഉണർന്നുനോക്കിയ രാജാവ്, താൻ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നതായി കണ്ട് അമ്പരന്നു. ഒരേസമയം സന്തോഷവും കോപവും തോന്നിയ രാജാവ്, ജ്യോത്സ്യരുടെ അടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തെ ശാസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തലേന്നുരാത്രി താൻ ഒരു പാമ്പിനെ കണ്ടതുപോലുമില്ല എന്നായിരുന്നു രാജാവിന്റെ വാദം. അപ്പോൾ ജ്യോത്സ്യർ രാജാവിന്റെ കാലിലേയ്ക്ക് നോക്കുകയും അവിടെയുള്ള ഒരു പാട് കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. അത് പാമ്പുകടിച്ച പാടായിരുന്നു! ഭഗവദ്കാരുണ്യം കൊണ്ടുമാത്രമാണ് താൻ രക്ഷപ്പെട്ടതെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാജാവ്, അപ്പോൾ ജീർണ്ണാവസ്ഥയിലായിരുന്ന ക്ഷേത്രം പുനരുദ്ധരിയ്ക്കുന്നതിന് നിർദ്ദേശം നൽകി. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ക്ഷേത്രം, സ്വർണ്ണം കൊണ്ടും വെള്ളി കൊണ്ടും രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടും പുതുക്കിപ്പണിയുകയും ശ്രീകോവിലിന്റെ ചുമരുകളിൽ മനോഹര ചിത്രങ്ങൾ വരച്ചുചേർക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ സമ്പത്ത് മുഴുവൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദാനം ചെയ്ത അദ്ദേഹം, ശിഷ്ടകാലം തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായി ജീവിച്ചുപോന്നു.<ref name='G3'>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-06-22 |archive-date=2009-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090628214507/http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |url-status=dead }}</ref> === ശങ്കരാചാര്യരുടെ വീഴ്ച === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ സവിശേഷ പ്രാധാന്യത്തോടെ പറഞ്ഞു കേൾക്കാറുള്ളതാണ് [[അദ്വൈത സിദ്ധാന്തം|അദ്വൈത സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ]] മുഖ്യപ്രയോക്താവായ [[ശങ്കരാചാര്യർ]]ക്ക് സംഭവിച്ച വീഴ്ച. ഒരു [[ഏകാദശി]]നാളിലാണ് ആ സംഭവം നടന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ആ കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരുപാട് യോഗസിദ്ധികൾ സ്വന്തമായി ഉണ്ടായിരുന്ന ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ആകാശമാർഗ്ഗം സഞ്ചരിയ്ക്കാനുള്ള കഴിവുമുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം അത്തരത്തിൽ [[കാലടി]]യിൽ നിന്ന് [[ശൃംഗേരി]]യിലേയ്ക്ക് പോയിക്കൊണ്ടിരുന്ന സമയത്താണ് അത് സംഭവിച്ചത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് മുകളിലൂടെയായിരുന്നു യാത്ര. ആകാശത്തുനിന്ന് ശങ്കരാചാര്യർ ക്ഷേത്രം കണ്ടെങ്കിലും അവിടെയിറങ്ങാനോ ഭഗവാനെ തൊഴാനോ അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചില്ല. ശ്രീകോവിലിന്റെ മുകളിലുള്ള ഭാഗം പിന്നിട്ട ഉടനെ ശങ്കരാചാര്യർ ഒറ്റ വീഴ്ച! അദ്ദേഹം നേരെ ചെന്നുവീണത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയിലാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ അപ്പോൾ ശീവേലി നടക്കുകയായിരുന്നു. ശീവേലി വടക്കേ നടയിലെത്തിയപ്പോൾ എഴുന്നള്ളിപ്പിന്റെ നേരെ മുന്നിൽ വച്ചാണ് ശങ്കരാചാര്യർ ചെന്നുവീണത്. ആളുകൾ പരിഭ്രാന്തരായി ഓടിക്കൂടി. ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ബോധമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, ശരീരത്തിലെവിടെയും പരുക്കുകളും കണ്ടില്ല. ശാന്തിക്കാർ വന്ന് പുണ്യതീർത്ഥം മുഖത്ത് തെളിച്ചതും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ശങ്കരാചാര്യർ, ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നടയിൽ പോയി സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിയ്ക്കുകയും സമസ്താപരാധം ഏറ്റുപറയുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുദിവസം കൂടി ക്ഷേത്രത്തിൽ തങ്ങിയ അദ്ദേഹം, ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജകളും ചടങ്ങുകളും പുനഃക്രമീകരിയ്ക്കുകയും, ഗുരുവായൂരപ്പനെ സ്തുതിച്ച് ''ഗോവിന്ദാഷ്ടകം'' എന്ന കൃതി രചിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള [[ഗുരുവായൂർ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം|പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയതും അദ്ദേഹമാണ്. === നെന്മിനി ഉണ്ണി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് നെന്മിനി മന. ഈ കുടുംബത്തിൽ പെട്ടവർ ഇന്നും ഗുരുവായൂരിലുണ്ട്. ഈ കുടുംബത്തിന്റെ വകയായി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ ഒരു ലോഡ്ജും ഹോട്ടലുമടക്കമുള്ള സൗകര്യങ്ങളുണ്ട്. എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിലെ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി]]യോടനുബന്ധിച്ചുള്ള [[സപ്തമി]] വിളക്ക് സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്നത് ഈ കുടുംബമാണ്. ഇവിടത്തെ പൂർവ്വികനായിരുന്ന ഒരു ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ കാണിയ്ക്കുന്നത്. നെന്മിനി മനയിലെ അച്ഛൻ നമ്പൂതിരി ആയിരുന്നു ഒരിയ്ക്കൽ ഗുരുവായൂരിലെ മേൽശാന്തി. ഒരു ദിവസം, അദ്ദേഹത്തിന് അത്യാവശ്യമായി ഒരു സ്ഥലം വരെ പോകേണ്ടിവന്നു. സഹായിയായ കീഴ്ശാന്തിയും അന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഭഗവാന്റെ പൂജ മുടങ്ങുമല്ലോ എന്നാലോചിച്ച് വിഷമിച്ച മേൽശാന്തി, ഒടുവിൽ തന്റെ മകനായ ഉണ്ണിയെ പൂജയേല്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. പോകും മുമ്പ് മേൽശാന്തി, ഉണ്ണിയ്ക്ക് പൂജാവിധികളെല്ലാം പറഞ്ഞു കൊടുത്തു. ശ്രീകോവിലിനകത്ത് കയറിയ ഉണ്ണി, മലരുനിവേദ്യവും ഉഷഃപൂജയുമെല്ലാം വിധിപോലെ ചെയ്തു. അപ്പോഴാണ് ഉണ്ണി അത് ശ്രദ്ധിച്ചത്: നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ അതുപോലെത്തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! ഉണ്ണി ആശങ്കാകുലനായി. തന്റെ പൂജ പിഴച്ചോ? ഭഗവാൻ നിവേദ്യം നേരിട്ടുണ്ണും എന്നായിരുന്നു അവന്റെ വിചാരം. പിന്നീട് അടുത്തുള്ള ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് ഉപ്പുമാങ്ങയും തൈരും കൊണ്ടുവരികയും അവ ചോറിന്റെ കൂടെ കൂട്ടിക്കുഴച്ചു വയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഉപ്പുമാങ്ങയുമുറതൈരുമുണ്ടിനികൈപ്പയ്ക്കാക്കൊണ്ടാട്ടംവേണോ-കൃഷ്ണാ പപ്പടവും മറ്റും വല്ലതും വേണെങ്കിൽ കൽപിച്ചുകൊൾക ഞാൻ കേട്ടു-കൊള്ളാം ഊണുകഴിക്കാഞ്ഞാലയ്യോ വിശന്നുപോം ക്ഷീണിച്ചുപോയിടും ദേഹമേറ്റം അച്ഛൻ വന്നാലെന്നെത്തല്ലുമറിഞ്ഞാലും അച്യുതനൂണുകഴിച്ചില്ലെങ്കിൽ പക്ഷേ, യാതൊരു ഫലവും കണ്ടില്ല. ഉണ്ണി പൊട്ടിക്കരയാൻ തുടങ്ങി. ആ കണ്ണീരുകണ്ട് ഉണ്ണിക്കണ്ണൻ, അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ഉണ്ണിയുടെ കയ്യിൽ നിന്ന് ചോറ് മുഴുവൻ വാങ്ങിക്കഴിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. സന്തോഷത്താൽ മതിമറന്ന ഉണ്ണി, സമയം പോയതറിഞ്ഞില്ല. സമയം കഴിഞ്ഞിട്ടും നടതുറക്കാത്തതിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരായ [[വാര്യർ|വാര്യരും]] [[മാരാർ|മാരാരും]] ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഉണ്ണിയ്ക്ക് വല്ലതും സംഭവിച്ചോ എന്നായിരുന്നു അവരുടെ ചിന്ത. എന്നാൽ, തൊട്ടുപിന്നാലെ ഒഴിഞ്ഞ പൂജാപാത്രങ്ങളുമായി ഉണ്ണി പുറത്തെത്തി. പാത്രങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞിരിയ്ക്കുന്നത് കണ്ട വാര്യർ തനിയ്ക്ക് അവകാശപ്പെട്ട നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ ഉണ്ണി ഉണ്ടുതീർത്തു എന്ന് വിചാരിച്ചു. അയാൾ അവനെ വിളിച്ചുകൊണ്ടു പോകുകയും കയ്യിലുണ്ടായിരുന്ന വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. താനല്ല, ഭഗവാനാണ് എല്ലാം കഴിച്ചതെന്ന് ഉണ്ണി ഒരുപാടു തവണ പറഞ്ഞെങ്കിലും വാര്യർ അത് അംഗീകരിച്ചില്ല. ഒരുപാട് തവണ അയാൾ ഉണ്ണിയെ തല്ലി. ഇതിനിടയിൽ മേൽശാന്തി മടങ്ങിയെത്തി. വാര്യരിൽ നിന്ന് വിവരമറിഞ്ഞ അദ്ദേഹവും ഉണ്ണിയെ ഒരുപാട് തല്ലി. അപ്പോഴാണ് ശ്രീകോവിലിൽ നിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങിയത്. ഉണ്ണി പറഞ്ഞതെല്ലാം ശരിയാണെന്നും അതിനാൽ തല്ലേണ്ടത് തന്നെയാണെന്നുമായിരുന്നു ആ അശരീരി. കുറ്റബോധം താങ്ങാനാകാതെ മേൽശാന്തിയും വാര്യരും ശ്രീകോവിലിനു മുന്നിൽ സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. ഇതിൻ്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന തൈര് നിവേദ്യവും നിറപുത്തരി ദിവസം ഉപ്പുമാങ്ങയും നിവേദിക്കുന്നത്. === നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === [[ശ്രീമദ്ഭാഗവതം|ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തെ]] ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച പ്രസിദ്ധമായൊരു [[സംസ്കൃതസാഹിത്യം|സംസ്കൃതകാവ്യമാണ്]] '''[[നാരായണീയം]]'''. പണ്ഡിതശ്രേഷ്ഠനായ [[മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരി|മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരിയാണ്]] ഈ മഹാകാവ്യം രചിച്ചത്. പന്ത്രണ്ട് സ്കന്ധങ്ങളും പതിനായിരം ശ്ലോകങ്ങളുമടങ്ങിയ ഭാഗവതകാവ്യത്തെ, വെറും നൂറു ദശകങ്ങളിലും ആയിരം ശ്ലോകങ്ങളിലും ഒതുക്കിയ നാരായണീയം, ഭാഗവതത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കവി ഭഗവാനോട് സംവദിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി അടുത്ത് ബന്ധമുള്ള ഈ കാവ്യം ഉദ്ഭവിയ്ക്കാൻ കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: 1560-ൽ ഇന്നത്തെ [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ]] [[തിരുനാവായ|തിരുനാവായയ്ക്കടുത്തുള്ള]] [[ചന്ദനക്കാവ് (മലപ്പുറം ജില്ല)|ചന്ദനക്കാവിലെ]] പണ്ഡിതകുടുംബമായ മേല്പുത്തൂർ ഇല്ലത്ത് ജനിച്ച നാരായണഭട്ടതിരി, മഹാപണ്ഡിതനായിരുന്ന അച്ഛൻ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[മീമാംസ|മീമാംസയും]] മാധവൻ എന്ന ഗുരുവിൽ നിന്ന് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദവും]] ജ്യേഷ്ഠൻ ദാമോദരഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[തർക്കശാസ്ത്രം|തർക്കശാസ്ത്രവും]] പഠിച്ചെടുത്തശേഷം, [[തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടി|തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടിയുടെ]] കീഴിൽ ഉപരിപഠനം നടക്കുന്ന കാലത്താണ് നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ച സംഭവങ്ങൾ നടന്നത്. ഗുരുതരമായ [[വാതരോഗം]] ബാധിച്ച അച്യുതപ്പിഷാരടിയെ മേല്പുത്തൂർ നല്ല രീതിയിൽ ശുശ്രൂഷിച്ചുപോന്നു. ഒടുവിൽ ഗുരുനാഥന്റെ അസുഖം മാറുകയും, അതേസമയം മേല്പുത്തൂരിന് അസുഖസൂചനകൾ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവിൽ നിന്ന് മേല്പുത്തൂർ അസുഖം ഇരന്നുവാങ്ങി എന്നാണ് കഥ. വാതരോഗം മാറാൻ നിരവധി ചികിത്സാരീതികൾ ചെയ്തുനോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ, സാക്ഷാൽ [[ധന്വന്തരി|ധന്വന്തരിമൂർത്തിയായ]] ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെ ശരണം എന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, 1587 ഓഗസ്റ്റ് 27-ന് (കൊല്ലവർഷം 763 ചിങ്ങം 16), [[ചിങ്ങം|ചിങ്ങമാസത്തിലെ]] [[തിരുവോണം (നക്ഷത്രം)|തിരുവോണം]] നാളിൽ, മാതാപിതാക്കൾക്കും അനുജനും കവിയുമായ ചെറിയ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയ്ക്കും ചില സഹായികൾക്കുമൊപ്പം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അമ്മാത്തായ പയ്യൂരില്ലമടക്കം പല സ്ഥലങ്ങളിലും തങ്ങിയ ശേഷം മൂന്നാം നാൾ അവർ ഗുരുവായൂരിലെത്തി. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും ഭഗവാനെ സ്തുതിച്ച് ഒരു കവിതയെഴുതണമെന്ന് മേല്പുത്തൂരിന് തോന്നി. പക്ഷേ, എവിടെനിന്ന് തുടങ്ങണം, എങ്ങനെ തുടങ്ങണം എന്നൊന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടിയില്ല. ഉറ്റ സുഹൃത്തും, [[മലയാളം|മലയാളഭാഷയുടെ]] പിതാവുമായ [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ|തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛനെത്തന്നെ]] സമീപിയ്ക്കാമെന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, തന്റെ സഹായികളെ [[തൃക്കണ്ടിയൂർ|തൃക്കണ്ടിയൂരിലേയ്ക്ക്]] വിട്ടു. സഹായികൾ തൃക്കണ്ടിയൂരിലെ എഴുത്തച്ഛന്റെ വീട്ടിലെത്തുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം തന്റെ [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ട്|അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ടിലെ]] വരികൾ ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് ചാരുകസേരയിൽ ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. സഹായികൾ എഴുത്തച്ഛനോട് ആഗമനോദ്ദേശ്യം പറഞ്ഞപ്പോൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് 'മത്സ്യം തൊട്ടുകൂട്ടാൻ പറയൂ' എന്നാണ് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത്. ഗുരുവായൂർ മടങ്ങിയെത്തിയ സഹായികൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് വിവരം പറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം സന്തോഷിച്ചു. ഇത് കണ്ട് സഹായികൾ സ്തബ്ധരായിപ്പോയി. [[മത്സ്യം (അവതാരം)|മത്സ്യം]] തൊട്ടുള്ള വൈഷ്ണവാവതാരങ്ങളെ സ്തുതിച്ച് കീർത്തനമെഴുതുക എന്നാണ് എഴുത്തച്ഛൻ പറഞ്ഞതിന്റെ അന്തരാർത്ഥം എന്ന് മേല്പുത്തൂർ അവരോട് പറഞ്ഞു. ''സാന്ദ്രാനന്ദാവബോധാത്മകമനുപമിതം...'' എന്ന് തുടങ്ങുന്ന നാരായണീയത്തിന്റെ ആദ്യദശകം പിറന്നത് അങ്ങനെയാണ്. തുടർന്ന്, ഓരോ ദിവസവും ഓരോ ദശകം എന്ന കണക്കിൽ നൂറുദിവസം കൊണ്ട് നൂറുദശകം പൂർത്തിയാക്കി. ഓരോ ദിവസം കഴിയുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടുവന്നു. ഒടുവിൽ, നൂറാം ദിവസം അദ്ദേഹം നാരായണീയരചന പൂർത്തിയാക്കുകയും അദ്ദേഹത്തിന് വേണുഗോപാലരൂപത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ അദ്ദേഹം രോഗവിമുക്തനാകുകയും ചെയ്തു. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കേ വാതിൽമാടത്തിലെ കിഴക്കേ അറ്റത്തെ തൂണിലിരുന്നാണ് മേല്പുത്തൂർ നാരായണീയം രചിച്ചത്. വാതരോഗം വന്ന് ശരീരം മുഴുവൻ തളർന്നുപോയ മേല്പുത്തൂർ ചൊല്ലുന്ന ശ്ലോകങ്ങളെല്ലാം അനുജൻ പകർത്തി എടുക്കുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ്റെ നരസിംഹാവതാരത്തെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാതെ വിഷമിച്ച മേൽപ്പത്തൂരിന് മുമ്പിൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ നരസിംഹരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവത്രെ. നാരായണീയം രചിച്ചതോടുകൂടി ആരോഗ്യം വീണ്ടെടുത്ത അദ്ദേഹം, പിന്നീട് കുറഞ്ഞത് 86 വയസ്സ് വരെയെങ്കിലും ജീവിച്ചിരുന്നു. ഈ കാലഘട്ടത്തിനിടയിൽ അദ്ദേഹം [[കൊച്ചി]], [[അമ്പലപ്പുഴ]], [[കോഴിക്കോട്]], [[മൂക്കുതല]] തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിലായി ജീവിച്ചുപോരുകയും, അവിടങ്ങളിലെല്ലാം പ്രശസ്തനാകുകയും ചെയ്തു. [[പ്രക്രിയാ സർവ്വസ്വം]], [[ശ്രീപാദ സപ്തതി]], ഒരുപാട് [[ചമ്പു|ചമ്പുക്കൾ]], [[പ്രശസ്തി (ചരിത്രം)|പ്രശസ്തികൾ]] തുടങ്ങി വേറെയും ചില കൃതികൾ ഇക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. മൂക്കുതലയിൽ വച്ചാണ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചത്. അനായാസ മരണമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്. === ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവം === മേല്പുത്തൂരിന്റെ സമകാലികനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മറ്റൊരു കവിയായിരുന്നു [[പൂന്താനം നമ്പൂതിരി]]. ഇന്നത്തെ മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[പെരിന്തൽമണ്ണ]]യ്ക്കടുത്ത് [[കിഴാറ്റൂർ|കീഴാറ്റൂരിലായിരുന്നു]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇല്ലം. മേല്പുത്തൂരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിൽ]] വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നുമില്ലായിരുന്ന പൂന്താനം, മലയാളത്തിലാണ് കവിതകൾ രചിച്ചിരുന്നത്. തന്മൂലം സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ ഒരുപാട് പരിഹസിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''മലയാളത്തിലെ [[ഭഗവദ്ഗീത]]'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ' ''[[ജ്ഞാനപ്പാന]]''യാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ കൃതി. ഈ കൃതി എഴുതാൻ കാരണമായ ഒരു സംഭവമുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെക്കാലം സന്താനഭാഗ്യമില്ലാതെ വിഷമിച്ചിരുന്ന പൂന്താനം, അതിനായി 'സന്താനഗോപാലം പാന' എന്ന കൃതി രചിച്ചു. അതിനെത്തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മകനുണ്ടായി. എന്നാൽ, [[ചോറൂണ്|ചോറൂണിന്റെ]] ദിവസം അവൻ അഴിച്ചിട്ട വസ്ത്രങ്ങൾക്കിടയിൽ ശ്വാസം മുട്ടി മരിച്ചു. ഇതിലുണ്ടായ വിഷമമാണ് ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ചത്. നാമജപത്തിന്റെയും ഭക്തിയുടെയും പ്രാധാന്യം അറിയിയ്ക്കുന്നതിനോടൊപ്പം കടുത്ത സാമൂഹ്യവിമർശനവും ഉൾക്കൊണ്ട ഈ കൃതിയ്ക്ക്, കേരളീയസമൂഹത്തിൽ ലഭിച്ച സ്വാധീനം വലുതാണ്. {{cquote|കണ്ടുകണ്ടെന്നിരിയ്ക്കും ജനങ്ങളെ കണ്ടില്ലെന്ന് വരുത്തുന്നതും ഭവാൻ<br>രണ്ടുനാലുദിനം കൊണ്ടൊരുത്തനെ തണ്ടിലേറ്റി നടത്തുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|മാളികമുകളേറിയ മന്നന്റെ തോളിൽ മാറാപ്പ് കേറ്റുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|ഉണ്ണിയുണ്ടായി വേൾപ്പിപ്പതിലൊരു ഉണ്ണിയുണ്ടായിക്കണ്ടാവൂ ഞാനെന്നും<br>ഇത്ഥമോരോന്ന് ചിന്തിച്ചിരിയ്ക്കുമ്പോൾ ചത്തുപോകുന്നു പാവം ശിവ!ശിവ!}} {{cquote|അമ്മയ്ക്കും പുനരച്ഛന്നും ഭാര്യയ്ക്കും ഉണ്മാൻ പോലും കൊടുക്കുന്നില്ല ചിലർ.}} തുടങ്ങിയ വരികൾ വേദാന്തചിന്തയുടെയും സാമൂഹ്യവിമർശനത്തിന്റെയും ഉദാഹരണങ്ങളാകുമ്പോൾ ആദ്യഭാഗവും അവസാനഭാഗവും തികഞ്ഞ ഭക്തിയുടെ പ്രതീകങ്ങളായി മാറുകയാണ്. കലികാലത്ത് ഭക്തർക്ക് മോക്ഷത്തിനുള്ള ഏക ഉപാധി നാമപജമാണെന്ന് പൂന്താനം ഇതിലൂടെ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നു. {{cquote|ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ മനസ്സിൽ കളിയ്ക്കുമ്പോൾ<br>ഉണ്ണികൾ പിന്നെ വേണമോ മക്കളായ്?}} എന്ന വാക്യം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭഗവദ്ഭക്തിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണ്.<ref>{{cite news|title=Rendered with devotion|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article657658.ece|date=March 13, 2009}}</ref> വാർദ്ധക്യത്തിൽ [[വസൂരി]]രോഗം വന്ന് തളർന്നുപോയ പൂന്താനം അത് ഭേദമാകാൻ തന്റെ നാട്ടിലുള്ള [[അങ്ങാടിപ്പുറം തിരുമാന്ധാംകുന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|തിരുമാന്ധാംകുന്നിലമ്മ]]യെ സ്തുതിച്ച് രചിച്ച ''ഘനസംഘം'' എന്ന സ്തോത്രവും വളരെ പ്രസിദ്ധമാണ്. 1964-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഓമനക്കുട്ടൻ (ചലച്ചിത്രം|ഓമനക്കുട്ടൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലുപയോഗിച്ച ''കണികാണും നേരം'' രചിച്ചതും അദ്ദേഹമാണ്. [[നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ|''നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ'']] എന്ന അതിപ്രസിദ്ധമായ ശിവസ്തുതിയും അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ്. ഇവ കൂടാതെ വേറെയും കൃതികൾ രചിച്ച അദ്ദേഹം, ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യകഥകളിലെ സ്ഥിരം സാന്നിദ്ധ്യമാണ്. 93-ആം വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. === ഭക്തിയും വിഭക്തിയും === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കിടക്കുന്ന മറ്റൊരു ഐതിഹ്യകഥയാണ് ''ഭക്തിയും വിഭക്തിയും''. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവുമാണ് ഈ കഥയിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ. സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർക്ക് അക്കാലത്ത് മലയാളകവികളോടും മലയാളകൃതികളോടുണ്ടായിരുന്ന പുച്ഛവും അവയിലെ ഭഗവാന്റെ നിലപാടുമാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രമേയം. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: വാതരോഗം ബാധിച്ച് ഗുരുവായൂരിൽ മേല്പുത്തൂർ ഭജനമിരിയ്ക്കുന്ന കാലത്തുതന്നെ പൂന്താനവും ഭജനമിരിയ്ക്കാനുണ്ടായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം, പൂന്താനം താൻ രചിച്ച സന്താനഗോപാലം പാന മേല്പുത്തൂരിന് കാണിച്ചുകൊടുക്കാൻ ചെന്നു. എന്നാൽ, സംസ്കൃതപണ്ഡിതനായിരുന്ന മേല്പുത്തൂർ, ആ ആവശ്യം നിരസിച്ചു. ഇത് പൂന്താനത്തെ അത്യധികം ദുഃഖിതനാക്കി. അന്നുരാത്രി, മേല്പുത്തൂരിന് വാതരോഗം വീണ്ടും മൂർച്ഛിച്ചു. അല്പസമയം അദ്ദേഹത്തിന് ബോധക്ഷയമുണ്ടായി. ബോധം വന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവാന്റെ ഒരു ദർശനമുണ്ടായി. ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഹേ മേല്പത്തൂരേ! പണ്ഡിത ശ്രേഷ്ഠനായ അങ്ങയുടെ വിഭക്തിയെക്കാൾ എനിയ്ക്ക് ഇഷ്ടം പാണ്ഡിത്യമില്ലാത്ത പൂന്താനത്തിന്റെ ഭക്തിയാണ്. അങ്ങ് നാളെത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് മാപ്പ് പറയുകയും ജ്ഞാനപ്പാന പരിശോധിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും വേണം.}} ഇതനുസരിച്ച് പിറ്റേന്ന് രാവിലെ മേല്പുത്തൂർ, ക്ഷേത്രദർശനം കഴിഞ്ഞ് തെക്കേ നാലമ്പലത്തിലിരുന്ന് അന്നത്തെ ദശകവും പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം പൂന്താനത്തിനടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തോട് മാപ്പുപറഞ്ഞ് ജ്ഞാനപ്പാന വായിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും പൂന്താനത്തെ മുഗ്ദകണ്ഠം പ്രശംസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name="thehindu">{{cite news|title=To lovers of Krishna, in Tamil|url=http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|newspaper=The Hindu|date=July 19, 2012|access-date=2019-12-06|archive-date=2012-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723041304/http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|url-status=dead}}</ref> === 'പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു' === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. സംസ്കൃതത്തിൽ പൂന്താനത്തിനുണ്ടായിരുന്ന പ്രാവീണ്യക്കുറവും അതുമൂലം അദ്ദേഹം നേരിട്ട അപമാനങ്ങളും അവയിലുള്ള ഭഗവാന്റെ പ്രതികരണവും അടങ്ങിയതാണ് ഈ കഥ. അതിങ്ങനെ: സംസ്കൃതത്തിൽ വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെങ്കിലും പൂന്താനം നിത്യേന ക്ഷേത്രനടയിൽ വന്ന് [[വിഷ്ണു സഹസ്രനാമം]] വ്യാഖ്യാനം ചെയ്യുമായിരുന്നു. അപ്പപ്പോൾ വായയിൽ വരുന്ന രീതിയിലാണ് അദ്ദേഹം വ്യാഖ്യാനം കൊടുത്തിരുന്നത്. ഒരിയ്ക്കൽ, അത്തരത്തിൽ അദ്ദേഹം വിഷ്ണു സഹസ്രനാമത്തിലെ '''പദ്മനാഭോऽമരപ്രഭു''' എന്ന ഭാഗം '''പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു''' എന്ന് തെറ്റായി ഉച്ചരിച്ച് അതിന് വ്യാഖ്യാനം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന [[വേദം|വേദപണ്ഡിതന്മാരായ]] ചില ബ്രാഹ്മണർ പൂന്താനത്തെ അപഹസിച്ചു. ഈ സമയത്ത് അദ്ദേഹം മരപ്രഭു ആരാണെന്ന് വിചാരിച്ച് ചിന്താധീനനായി. അപ്പോൾ, മരപ്രഭുവും താൻ തന്നെയാണെന്ന് അറിയിച്ചുകൊണ്ട് ശ്രീലകത്തുനിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങി. ഇത് കേട്ടതും പണ്ഡിതസമൂഹം ലജ്ജിച്ച് തലതാഴ്ത്തി. <ref>{{cite web|url=https://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BE%E0%B4%A8%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%81_%E0%B4%A8%E0%B4%AE%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%B0%E0%B4%BF |title=ഐതിഹ്യമാല/പൂന്താനത്തു നമ്പൂരി - വിക്കിഗ്രന്ഥശാല |language=ml|publisher=Ml.wikisource.org |date=2016-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഈ സംഭവത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഗുരുവായൂർ തെക്കേ നടയിലെ ശ്രീവത്സം വി.ഐ.പി. റസ്റ്റ് ഹൗസ് വളപ്പിൽ മരപ്രഭുവിന്റെ അതിഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. കളിമണ്ണിൽ തീർത്ത ഇത്, അത്തരത്തിലുള്ള ഏറ്റവും വലിയ ശില്പമാണ്. 1995-ലാണ് ഈ ശില്പം സ്ഥാപിച്ചത്. പ്രശസ്ത ശില്പി [[ആലുവ]] പി.വി. രാമചന്ദ്രന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ 1200 പേർ ചേർന്ന് മൂന്നുമാസം കഠിനവ്രതം എടുത്താണ് ഈ ശില്പം നിർമ്മിച്ചെടുത്തത്.<ref>{{cite web|author=Ramachandran P.V. |url=http://guruvayoormaraprabhu.blogspot.in/ |title=Guruvayoor Maraprabhu |publisher=Guruvayoormaraprabhu.blogspot.in |date=2009-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനും മുൻ [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|കേരള മുഖ്യമന്ത്രിയും]] അന്നത്തെ കേന്ദ്ര വ്യവസായ മന്ത്രിയുമായിരുന്ന [[കെ. കരുണാകരൻ|കെ. കരുണാകരനാണ്]] ഇത് ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തത്. കളിമണ്ണിനോടൊപ്പം പല ഔഷധകൂട്ടുകളും ഇതിൽ ചേർത്തിട്ടുണ്ട്. വൃക്ഷസങ്കല്പത്തിൽ ശരീരവും ധ്യാനഭാവത്തിലുള്ള ഭഗവാന്റെ ശിരസ്സും ഒത്തുച്ചേർന്ന ഈ ശില്പത്തിന് ജാപ്പനീസ് നിർമ്മാണശൈലിയാണ് അവലംബിച്ചത്. 2008-ൽ ഇതിനോട് ചേർന്ന് ഏതാനും ദിവ്യാത്മാക്കളുടെ രൂപങ്ങളും, 2011-ൽ പ്രഭാമണ്ഡലവും ചാർത്തുകയുണ്ടായി. ചുരുങ്ങിയ കാലം കൊണ്ടാണ് മരപ്രഭു ശില്പം ഗുരുവായൂരിലെ ഭക്തരുടെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റിയത്. ഇതിന്റെ ചെറുപതിപ്പുകളും ഇപ്പോൾ നിർമ്മാണത്തിലുണ്ട്.<ref>{{cite web |url=http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |title=ഗുരുവായൂർ മരപ്രഭു ചെറുപതിപ്പുകളുടെ നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ചു &#124; mangalam.com |publisher=Origin.mangalam.com |date=2015-04-17 |accessdate=2016-12-20 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220161718/http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |url-status=dead }}</ref> ഇവയുടെ ശില്പിയും പി.വി. രാമചന്ദ്രനാണ്. === ഭാഗവതപ്രിയനായ കൊട്ടിയൂരപ്പൻ === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. ഗുരുവായൂരുമായി നേരിട്ട് ബന്ധമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ ധാരാളമായി അനുഗ്രഹിച്ചതായി കഥകളുള്ളതിനാൽ ഇതും ആ ഗണത്തിൽ പെടുത്താം. [[ഉത്തരകേരളം|ഉത്തരകേരളത്തിലെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[കൊട്ടിയൂർ ശിവക്ഷേത്രം|കൊട്ടിയൂർ ക്ഷേത്രവുമായും]] അവിടത്തെ ദേവനായ പരമശിവനുമായാണ് ഈ കഥയ്ക്ക് നേരിട്ട് ബന്ധമുള്ളത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവത പാരായണം എങ്ങനെ കൊട്ടിയൂരപ്പനെ പ്രസന്നനാക്കി എന്ന് ഈ കഥയിൽ കാണാം. ഒരിക്കൽ, ഒരു [[വൈശാഖം|വൈശാഖകാലത്ത്]] പൂന്താനം കൊട്ടിയൂരിൽ ദർശനത്തിനെത്തി. [[ബാവലിപ്പുഴ]]യിൽ കുളിച്ച് അക്കരെയും ഇക്കരെയുമുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ദർശനം നടത്തിയ ശേഷം അദ്ദേഹം, വലിയൊരു സദസ്സിനെ സാക്ഷിയാക്കി തന്റെ ഭാഗവതപാരായണം തുടങ്ങി. ഭാഗവതത്തിലെ അതിപ്രധാനമായ ദശമസ്കന്ധത്തിലെ അറുപതാം അദ്ധ്യായമായ 'കർഹിചിദദ്ധ്യായ'മാണ് അദ്ദേഹത്തിന് അന്ന് വായിക്കാനുണ്ടായിരുന്നത്. പ്രസ്തുത അദ്ധ്യായത്തിലെ 'കർഹി ചിത് സുഖമാസീനം' എന്നു തുടങ്ങുന്ന ശ്ലോകം കാരണമാണ് അദ്ധ്യായത്തിന് ഇങ്ങനെയൊരു പേരുതന്നെ വന്നത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവതപാരായണം കേട്ട സദസ്യർ, അദ്ദേഹത്തെ വാനോളം പുകഴ്ത്തി. തുടർന്ന്, താൻ വായിച്ചുതീർന്ന ഭാഗം അദ്ദേഹം മയിൽപ്പീലി വച്ച് അടച്ചു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ എണീറ്റ് ദിനകൃത്യങ്ങളെല്ലാം കഴിച്ച് പൂന്താനം ഗ്രന്ഥം തുറന്നുനോക്കുമ്പോൾ മയിൽപ്പീലി കർഹിചിദദ്ധ്യായത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! തന്റെ ഓർമ്മക്കുറവായിരിയ്ക്കാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച അദ്ദേഹം, അന്നും അതേ അദ്ധ്യായം തന്നെ വായിച്ചു. രണ്ടു മൂന്നു ദിവസങ്ങളിൽ ഇത് ആവർത്തിച്ചപ്പോൾ ഇത് ഭഗവാന്റെ ലീലയാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. അന്നും ഭാഗവതം വായിച്ച ശേഷം സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹം കൊട്ടിയൂർ വിട്ടു. അപ്പോഴാണ് തന്റെ ഭാഗവതഗ്രന്ഥം എടുക്കാൻ മറന്നുപോയ കാര്യം അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞത്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ച് കൊട്ടിയൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടെങ്കിലും അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. അദ്ദേഹം വാതിൽപ്പഴുതിലൂടെ നോക്കിയപ്പോൾ കണ്ട കാഴ്ച അതിശയകരമായിരുന്നു: ശിവഭഗവാൻ പാർവ്വതീദേവിയ്ക്ക് ഭാഗവതത്തിലെ കർഹിചിദദ്ധ്യായം വായിച്ചുകൊടുക്കുന്നു! അത് സശ്രദ്ധം കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ദേവി, ഭഗവാന്റെ വായന നന്നായെങ്കിലും പൂന്താനം വായിച്ചുകേൾക്കാനാണ് കൂടുതൽ രസകരമെന്ന് പറയുകയുണ്ടായി! പൂന്താനം പുറത്തുണ്ടെന്ന വിവരമറിഞ്ഞ ഭഗവാനും ദേവിയും, അദ്ദേഹത്തിന് ദർശനം നൽകുകയും, ഭാഗവതഗ്രന്ഥം തങ്ങളുടെ മറ്റൊരു വാസകേന്ദ്രമായ [[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥക്ഷേത്രത്തിലെ]] മണ്ഡപത്തിന്റെ ഉത്തരത്തിലുണ്ടെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അതനുസരിച്ച് പൂന്താനം, ഒരുപാട് ദൂരം സഞ്ചരിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലെത്തുകയും]] വടക്കുന്നാഥനെയും ഉപദേവതകളെയും തൊഴുതശേഷം മണ്ഡപത്തിലെത്തി അതിന്റെ ഉത്തരത്തിൽ നിന്ന് ഗ്രന്ഥം തിരികെ എടുക്കുകയും ചെയ്തു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ മങ്ങാട്ടച്ചനായി === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. [[സാമൂതിരി]]യുടെ സൈന്യാധിപനായ [[മങ്ങാട്ടച്ചൻ|മങ്ങാട്ടച്ചന്റെ]] രൂപത്തിൽ വന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ രക്ഷിച്ചതാണ് ഈ കഥയിലെ ഉള്ളടക്കം. തന്റെ ഭക്തരെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഭഗവാൻ ഏതു രൂപത്തിലും വരും എന്ന വിശ്വാസത്തിന്റെ തെളിവായി ഭക്തർ ഇതിന്റെ കണ്ടുവരുന്നു. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരിയ്ക്കൽ പൂന്താനം, കീഴാറ്റൂരിലുള്ള ഇല്ലത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് യാത്ര ചെയ്യുകയായിരുന്നു. നേരം അർദ്ധരാത്രിയായിരുന്നു. ചുറ്റും കൂരിരുട്ട്. എങ്ങും കനത്ത നിശ്ശബ്ദത. തീർത്തും വിജനമായ പ്രദേശത്തുകൂടിയാണ് അദ്ദേഹം കടന്നുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നത്. പെട്ടെന്ന് അദ്ദേഹത്തെ ഒരു സംഘം അക്രമികൾ തടഞ്ഞുനിർത്തി ആക്രമിച്ചു. അവർ പൂന്താനത്തോട് വൻ തുക ആവശ്യപ്പെട്ടു. തന്റെ കയ്യിൽ ഒരു ഭാഗവതഗ്രന്ഥം മാത്രമാണുള്ളതെന്നും അത് തരാൻ തനിയ്ക്കാകില്ലെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞപ്പോൾ അക്രമികളിലൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തോളിലെ ഭാണ്ഡം പിടിച്ചുവലിയ്ക്കുകയും, മറ്റൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തെ വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. വേദന താങ്ങാനാകത്തെ പൂന്താനം, ഇഷ്ടദേവനെ ഉറക്കെ വിളിച്ചു. അപ്പോൾ ദൂരെനിന്ന് ഒരു [[കുതിര]]യുടെ കുളമ്പടിശബ്ദം കേൾക്കാൻ തുടങ്ങി. ഓരോ നിമിഷം കഴിയുംതോറും അത് അടുത്തെത്താൻ തുടങ്ങി. സാമൂതിരിയുടെ സൈന്യാധിപനായ മങ്ങാട്ടച്ചനായിരുന്നു കുതിരപ്പുറത്ത്. മങ്ങാട്ടച്ചൻ, തന്റെ കയ്യിലെ വാളെടുത്ത് അക്രമികൾക്കുനേരെ ആഞ്ഞുവീശുകയും അവർ പേടിച്ചോടുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചന് പൂന്താനം തന്റെ കയ്യിലെ മോതിരം ഊരി സമ്മാനിയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങാൻ തയ്യാറായില്ല. ഒടുവിൽ പൂന്താനത്തിന്റെ നിർബന്ധത്തിന് വഴങ്ങി അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങുകയായിരുന്നു. മോതിരവും വാങ്ങിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചൻ, ഉടനെ സ്ഥലം വിട്ടു. മനസ്സുനിറയെ സന്തോഷത്തോടെ പൂന്താനം യാത്ര തുടർന്നു. നേരം ഏഴരവെളുപ്പായി. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറക്കാനുള്ള സമയമായി. മേല്പുത്തൂരടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ, ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം കണ്ടുതൊഴാൻ പുറത്ത് വരിയായി നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. മേൽശാന്തി എഴുന്നേറ്റ് കുളികഴിഞ്ഞുവന്ന് ശ്രീകോവിലിന്റെ വാതിൽ തുറക്കാൻ കഠിനപ്രയത്നം തുടങ്ങി. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും വാതിൽ തുറക്കുന്നില്ല! അപ്പോഴാണ്, '''കൃഷ്ണാ! ഗുരുവായൂരപ്പാ! ഭഗവാനേ!''' എന്ന വിളിയോടെ പൂന്താനം ക്ഷേത്രനടയിലെത്തിയത്. തൊട്ടുപിന്നാലെ, മേൽശാന്തിയ്ക്ക് നടതുറക്കാൻ സാധിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു! ക്ഷേത്രക്കുളത്തിൽ കുളിച്ച് ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണം വച്ച് ശ്രീകോവിലിനടുത്തെത്തിയ പൂന്താനത്തെ മേൽശാന്തി വിളിയ്ക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മോതിരം സമ്മാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പൂന്താനം മോതിരം പരിശോധിച്ചു നോക്കിയപ്പോൾ ഞെട്ടിപ്പോയി. അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തന്നെ മോതിരമായിരുന്നു! ഇതിനെക്കുറിച്ച് പൂന്താനം മേൽശാന്തിയോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ തനിയ്ക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വപ്നദർശനമുണ്ടായെന്നും, ഭക്തനായ പൂന്താനത്തിന് മോതിരം തിരിച്ചു കൊടുക്കണമെന്ന് അതിൽ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞുവെന്നും അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ പൂന്താനം, ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. === വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും കുറൂരമ്മയും === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയാത്ത സാന്നിദ്ധ്യങ്ങളാണ് ഭക്തസന്ന്യാസിയായിരുന്ന [[വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ|വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും]] [[കുറൂരമ്മ]]യും. മേല്പുത്തൂരിന്റെയും പൂന്താനത്തിന്റെയും സമകാലികരായിരുന്നു ഇവരെന്നാണ് കേൾവി. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനായിരുന്ന വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, പക്ഷേ എല്ലാ ദേവതകളെയും ഭജിച്ചിരുന്നു. കേരളത്തിലെ ഒരുപാട് മഹാക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പിറവിയുടെ കാരണക്കാരനും അദ്ദേഹമാണ്. ഏത് ക്ഷേത്രത്തിൽ പോയാലും അവിടത്തെ മൂർത്തിയെ നേരിട്ടുകാണാനുള്ള കഴിവ് അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. കുറൂരമ്മയാകട്ടെ, അക്ഷരാഭ്യാസം പോലുമില്ലാത്ത ഒരു അന്തർജനമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂർ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല]]യിൽ തന്നെയുള്ള [[അടാട്ട്]] എന്ന സ്ഥലത്തെ കുറൂരില്ലത്തെ അമ്മയായിരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവരെ ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന് വിളിച്ചുപോയിരുന്നത്. അവരുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രധാനമായും പറയാനുള്ളത്. പുറയന്നൂർ ഇല്ലത്തെ ഗൗരി അന്തർജനമാണ് പിൽക്കാലത്ത് ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായത്. അക്കാലത്ത് നമ്പൂതിരി സമുദായത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ആചാരമനുസരിച്ച് വളരെ ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ ഇവരെ വേളി കഴിപ്പിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. കുറൂരില്ലത്തെ വലിയ നമ്പൂതിരിയാണ് അന്തർജനത്തെ വേളി കഴിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് ഇല്ലത്ത് കുടിയിരുത്തിയത്. നിർഭാഗ്യവശാൽ അധികകാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. തികഞ്ഞ കൃഷ്ണഭക്തയായിരുന്ന അന്തർജനം, തന്റെ ദുഃഖങ്ങളെല്ലാം കൃഷ്ണപാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ച് ദിനങ്ങൾ കഴിച്ചുകൂട്ടി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ, ഒരു ദിവസം ഇല്ലത്ത് പണിക്കാരനായി ഒരു ഉണ്ണി കടന്നുവന്നു. കുറൂരമ്മ അവനെ പൂർണ്ണമനസ്സോടെ സ്വീകരിയ്ക്കുകയും തന്റെ കൂടെത്തന്നെ താമസിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അമ്മയ്ക്കുവേണ്ട എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഉണ്ണി തന്നെ ചെയ്തുവച്ചു. എന്നാൽ, ചില സമയങ്ങളിൽ അവൻ വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയും കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു ദിവസം, ഇല്ലത്ത് കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുന്നതിനിടയിൽ ഉണ്ണി ചില വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. അപ്പോൾ കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും കരി നിറച്ച ഒരു കലത്തിൽ വച്ച് അടയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതേ സമയം, തന്റെ മഠത്തിൽ സ്വാമിയാരും കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ വരാൻ വൈകുന്നതായി ശ്രദ്ധിച്ച സ്വാമിയാർ ഇതെന്ത് മറിമായമെന്നറിയാതെ ചിന്തിച്ചിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ദേഹമാസകലം കരിയുമായി ഭഗവാൻ സ്വാമിയാർക്കുമുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. വികൃതി കാണിച്ചതിന് കുറൂരമ്മ തന്നെ കലത്തിലടച്ചതാണ് താൻ വരാൻ വൈകിയതിന് കാരണമെന്ന് ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. കുറൂരമ്മ നിസ്സാരക്കാരിയല്ലെന്ന് സ്വാമിയാർക്ക് തോന്നി. താൻ ഉടനെ കുറൂരില്ലത്ത് പൂജയ്ക്ക് വരുന്നുണ്ടെന്ന് കുറൂരമ്മയോട് പറയാൻ അദ്ദേഹം ഭഗവാനോട് അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ഇതിനിടയിൽ, അടുത്തുതന്നെയുള്ള മറ്റൊരു ഇല്ലമായ ചെമ്മങ്ങാട്ട് ഇല്ലത്തെ നമ്പൂതിരിയും ഇക്കാര്യമറിയുകയുണ്ടായി. അദ്ദേഹവും സ്വാമിയാരെ തന്റെ ഇല്ലത്തെ പൂജയ്ക്ക് വിളിച്ചു. ഇത് കുറൂരമ്മയോടുണ്ടായിരുന്ന അസൂയ കൊണ്ടാണെന്ന് ചിലർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. കാരണം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ ഒരു ഇല്ലത്ത് പൂജ നടത്താൻ വരുന്നത് അക്കാലത്ത് വലിയൊരു അംഗീകാരമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നിർഭാഗ്യവശാൽ രണ്ട് പൂജകളും പറഞ്ഞുവച്ചിരുന്നത് ഒരേ ദിവസമാണ്. എന്തു ചെയ്യണമെന്നറിയാതെ സ്വാമിയാർ വിഷമിച്ചു. അവസാനം, ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്കുതന്നെ പോകാം എന്നായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനം. അതനുസരിച്ച് അന്നേദിവസം പ്രഭാതകൃത്യങ്ങളെല്ലാം വേഗം കഴിച്ച് സ്വാമിയാർ ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, ശങ്കരാചാര്യ പരമ്പരയിൽ പെട്ട സന്ന്യാസിയായതിനാൽ യാത്ര പുറപ്പെടും മുമ്പ് ശംഖനാദം മുഴക്കണമെന്ന് ചിട്ടയുണ്ട്. അതനുസരിച്ച് മഠത്തിലെ പരിചാരകർ ശംഖൂതാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും ശംഖിൽ നിന്ന് ശബ്ദം വന്നില്ല. ഇതെന്ത് മറിമായം എന്നറിയാതെ പരിചാരകർ അമ്പരന്നുനിന്നപ്പോൾ താൻ കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് പോകണമെന്നാണ് ഭഗവാന്റെ ആഗ്രഹമെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. അതനുസരിച്ച് യാത്ര കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് മാറ്റാൻ സ്വാമിയാർ തീരുമാനിച്ചു. ഈ സമയം, കുറൂരമ്മ സ്വാമിയാരുടെ പൂജയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ നടത്തിക്കൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ഉണ്ണിയും ഇല്ലത്തെ പരിചാരികയും അവരെ സഹായിച്ചു. പൂജാപുഷ്പങ്ങളും നിവേദ്യങ്ങളും [[ആവണപ്പലക]]യുമെല്ലാം തയ്യാറാക്കിവച്ചു. സ്വാമിയാർ ഇല്ലത്തെത്തിയതും കുറൂരമ്മ അദ്ദേഹത്തെ കാലുകഴുകി സ്വീകരിയ്ക്കുകയും പൂജാമുറിയിലേയ്ക്ക് ആനയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഇഷ്ടദേവന്റെ വിഗ്രഹം കണ്ട സ്വാമിയാർ ധ്യാനനിമഗ്നനായി. അദ്ദേഹം അടുത്തുണ്ടായിരുന്ന പൂക്കളിലോരോന്നായി ഭഗവദ്പാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽ, അവ വിഗ്രഹത്തിനുപകരം ചെന്നുവീണത് ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങളിലാണ്! സ്തബ്ധനായ സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ് നമസ്കരിച്ചു. താൻ പൂജയും ധ്യാനവും കൊണ്ട് നേടിയ ഭാഗ്യം കുറൂരമ്മ വെറും നിഷ്കളങ്കഭക്തി കൊണ്ട് നേടി എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായം. ഉണ്ണിയായി തന്റെ കൂടെക്കൂടിയത് തന്റെ ഇഷ്ടദേവനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ കുറൂരമ്മ, ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങൾ തൊട്ട് നമസ്കരിച്ചു. പിന്നീടും തികഞ്ഞ ഭക്തയായിത്തന്നെ ജീവിച്ച അവർ, 93-ആം വയസ്സിൽ ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് വിശ്വാസം. === മഞ്ജുള === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരിയായിരുന്ന ഒരു വാരസ്യാരായിരുന്നു മഞ്ജുള. നിത്യവും അവൾ ഭഗവാന് ചാർത്താൻ മാലകൾ കെട്ടിക്കൊടുക്കുമായിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം, പതിവിലധികം പണിയുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ വളരെ വൈകി മാത്രമാണ് അവൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെത്താനായത്. അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. നിരാശയായ മഞ്ജുള, കിഴക്കേ നടയിലുള്ള തന്റെ വാര്യത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുനടന്നു. പോകുന്ന വഴിയിൽ, ഒരു [[ആൽമരം|ആൽമരത്തിന്റെ]] തറയിൽ അവൾ വിശ്രമിയ്ക്കാനിരുന്നു. അപ്പോൾ, ഭക്തോത്തമനായ പൂന്താനം നമ്പൂതിരി, ദർശനം കഴിഞ്ഞ് മടങ്ങിവരികയായിരുന്നു. മഞ്ജുളയെ മുൻപരിചയമുണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹം, ദുഃഖിതയായി ഇരിയ്ക്കുന്ന അവളോട് കാര്യം തിരക്കിയപ്പോൾ അവൾ നടന്ന കാര്യങ്ങളെല്ലാം പറഞ്ഞു. മഞ്ജുളയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച പൂന്താനം, ആൽച്ചുവട്ടിലുള്ള കല്ലിൽ ഭഗവാനെ സങ്കല്പിച്ച് മാലചാർത്താൻ അവളോട് നിർദ്ദേശിച്ചു. ആദ്യം മഞ്ജുള ഒന്ന് ഞെട്ടിയെങ്കിലും അവൾ പൂന്താനത്തെ അനുസരിയ്ക്കുക തന്നെ ചെയ്തു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ നടതുറന്ന് നിർമ്മാല്യദർശനം നടത്തിയശേഷം മേൽശാന്തി, പതിവുപോലെ വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് ചന്ദനമുഴുക്കാപ്പും ആഭരണങ്ങളും മാലകളും നീക്കം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ, എത്ര മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും ഒരു മാല മാത്രം വിഗ്രഹത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതായി അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവും വില്വമംഗലവുമടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ പുറത്തുനിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പരിഭ്രാന്തനായ മേൽശാന്തി പുറത്തുവന്ന് ഭഗവാന്റെ വാകച്ചാർത്തും അഭിഷേകവും മുടങ്ങിയതായി അറിയിച്ചു. ഈ സമയത്ത് പൂന്താനം, തലേദിവസം രാത്രി നടന്ന സംഭവങ്ങൾ മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു. ഈ സമയം, വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് മാല ഊരിപ്പോകുകയും ചെയ്തു! തന്റെ ഭക്തയുടെ ഭക്തിയിൽ ഭഗവാൻ പ്രസാദിച്ചു എന്നായിരുന്നു പൂന്താനത്തിന്റെ വിശദീകരണം. പോകുന്ന വഴിയിൽ മഞ്ജുള വിശ്രമിച്ചതും, അവൾ മാലചാർത്തിയ കല്ല് സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നതുമായ ആൽമരം, ഇപ്പോൾ 'മഞ്ജുളാൽ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അര കിലോമീറ്റർ നേരെ കിഴക്കുമാറി, സ്വകാര്യ ബസ് സ്റ്റാൻഡിന്റെയും [[ഗുരുവായൂർ നഗരസഭ|നഗരസഭാ കാര്യാലയത്തിന്റെയും]] ഇടയിലാണ് ഈ ആൽമരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഇതിന്റെ ചുവട്ടിൽ, ഭഗവദ്വാഹനമായ [[ഗരുഡൻ|ഗരുഡന്റെ]] ഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പമുണ്ട്. 1975-ൽ ഒരു ഭക്തൻ സമർപ്പിച്ച ഈ ശില്പം, ഇന്ന് ഗുരുവായൂർ പട്ടണത്തിന്റെ മുഖമുദ്രകളിലൊന്നാണ്. കിഴക്കുഭാഗത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വരുന്ന ഭക്തരെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നത് ഈ ശില്പമാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ കൊടിമരങ്ങളിലും മണ്ഡപങ്ങളിലും കാണുന്ന രൂപത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ശരിയ്ക്കും ഒരു [[പരുന്ത്|പരുന്തിന്റെ]] രൂപം തന്നെയാണ് ഈ ശില്പത്തിന്. സർപ്പപീഠത്തിൽ, അതീവരൗദ്രഭാവത്തോടെ നിൽക്കുന്ന ഈ ഗരുഡനെ വാഹനത്തിലിരിയ്ക്കുന്നവരടക്കം എല്ലാ ഭക്തരും കൈകൂപ്പിത്തൊഴുന്നു. ഇതിന്റെ മറുവശത്ത് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പൂന്താനത്തിന്റെ പളുങ്കുശില്പവുമുണ്ട്. === കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ [[കൃഷ്ണനാട്ടം|കൃഷ്ണനാട്ടത്തെക്കുറിച്ച്]] പരാമർശിയ്ക്കാതെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കഥകൾ പൂർത്തിയാക്കാൻ സാധിയ്ക്കില്ല. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന [[മാനവേദൻ|മാനവേദൻ രാജ]], ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച '''[[കൃഷ്ണഗീതി]]''' എന്ന സംസ്കൃതകാവ്യത്തിൽ നിന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം ഉദ്ഭവിച്ചത്. കേരളത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായ [[കഥകളി]]യുടെ ആദ്യരൂപങ്ങളിലൊന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം. ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടായ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: കോഴിക്കോട് സ്വദേശിയായിരുന്നെങ്കിലും മാനവേദൻ രാജ കൂടുതൽ കാലവും ചെലവഴിച്ചത് ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയാണ്. അക്കാലത്തൊരിയ്ക്കൽ അദ്ദേഹം വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരെ കാണുകയുണ്ടായി. ദിവ്യദൃഷ്ടി കൊണ്ട് ഭഗവാനെ നിത്യവും കാണാൻ കഴിവുണ്ടായിരുന്ന സ്വാമിയാരോട്, തനിയ്ക്കും അതിനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാക്കണമെന്ന് മാനവേദൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ അനുവാദമില്ലാതെ അത് സാധിയ്ക്കില്ലെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ വീണ്ടും മാനവേദനെ കണ്ടപ്പോൾ ഭഗവാൻ അതിനുള്ള അനുവാദം നൽകിയെന്നും, എന്നാൽ ഒരിയ്ക്കലേ സാധിയ്ക്കൂ എന്നും സ്വാമിയാർ പറഞ്ഞു. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ [[കൂത്തമ്പലം|കൂത്തമ്പലമുണ്ടായിരുന്നില്ല]]. തദ്സ്ഥാനത്ത് ഒരു [[ഇലഞ്ഞി]]മരമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്. സ്വാമിയാർ ഒന്ന് കാണിച്ചുകൊടുത്തതും അവിടെ ഓടക്കുഴലൂതിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ മാനവേദന് കാണാനിടയായി. തന്റെ ജന്മം സഫലമായതായി മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ഓടിച്ചെന്ന് ഭഗവാനെ ആലിംഗനം ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും ഭഗവാൻ അപ്പോഴേയ്ക്കും അപ്രത്യക്ഷനായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. എന്നാൽ, തന്റെ ഭക്തന് ദർശനത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഒരു മയിൽപ്പീലി സമ്മാനിച്ചാണ് ഭഗവാൻ സ്ഥലം വിട്ടത്! അങ്ങനെ കിട്ടിയ മയിൽപ്പീലി ഉപയോഗിച്ചാണ് മാനവേദൻ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. തനിയ്ക്ക് ദർശനം കിട്ടിയ ഇലഞ്ഞിമരത്തിന്റെ തടികൊണ്ട് ഒരു കൃഷ്ണവിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച അദ്ദേഹം, അതിന്റെ അഭിസംബോധന ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് കൃഷ്ണഗീതി രചിച്ചത്. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങളും ആ ഇലഞ്ഞിമരം കൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. [[ജയദേവർ|ജയദേവരുടെ]] [[ഗീതഗോവിന്ദം|ഗീതഗോവിന്ദത്തെ]]യാണ് കൃഷ്ണഗീതിയ്ക്ക് അദ്ദേഹം മാതൃകയാക്കിയത്. തുടർന്ന്, ഒരു തുലാം 30-ന് അദ്ദേഹം തന്റെ കൃതി ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചു. ആ ദിവസം ഇന്ന് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. === ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ കഥ === ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തിൽ പറയുന്ന പ്രസിദ്ധമായ ഒരു കഥയാണ് അജാമിളമോക്ഷം. ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും എല്ലാവിധ ദുഷ്ടതകളോടും ജീവിച്ച [[അജാമിളൻ]] എന്നയാൾ, ജീവിതാവസാനത്തിലെ ഒരു നിമിഷം തന്റെ പുത്രനായ നാരായണനെ വിളിച്ചപ്പോൾ സാക്ഷാൽ നാരായണൻ തന്നെ വിളികേട്ടതും അയാളെ വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയതുമാണ് ഈ കഥയിലെ സാരം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടും സമാനമായ ഒരു കഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. ചേലേപ്പറമ്പ് എന്ന് ഇല്ലപ്പേരുണ്ടായിരുന്ന ഒരു നമ്പൂതിരിയാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രധാന കഥാപാത്രം. ഒരു കവിയും, പ്രാസംഗികനുമൊക്കെയായിരുന്നിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും പലതരം ഹീനപ്രവൃത്തികളിലും ഏർപ്പെട്ട ചേലേപ്പറമ്പ്, വാർദ്ധക്യത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും തുടർന്നുള്ള സംഭവവികാസങ്ങളുമാണ് ഈ കഥയുടെ ആകെത്തുക. കഥ ഇങ്ങനെ: ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചെങ്കിലും, ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ വേദപുരാണാദികളിൽ പ്രാവീണ്യം നേടിയെങ്കിലും, വളരെ കുത്തഴിഞ്ഞ ഒരു ജീവിതമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് നയിച്ചിരുന്നത്. സ്ത്രീസേവയിലും മദ്യപാനത്തിലും താത്പര്യം കിട്ടിയ അദ്ദേഹം സകലമാന തിന്മകളിലും വ്യാപരിച്ചു. ഒരുപാട് സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്ന് വിവാഹം കഴിച്ചു, അവയിലെല്ലാം സന്തതികളുണ്ടായി. പലരും അച്ഛനെ അറിയാതെ കാലം കഴിച്ചുകൂട്ടി. കാലം അങ്ങനെ കുറേ കടന്നുപോയി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരിൽ താമസമാക്കിയ ശേഷവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. പരസ്ത്രീഗമനവും മോഷണവും മദ്യപാനവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യവൃത്തിയായിരുന്നു. ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന ഭാഗത്തേയ്ക്ക് അദ്ദേഹം തിരിഞ്ഞുനോക്കിയതുപോലുമില്ല. പരദൂഷണം മാത്രമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നിരുന്നത്. അങ്ങനെ നാട്ടുകാരുടെ മൊത്തം സ്വൈരം കെടുത്തുന്ന ഒരാളായി അദ്ദേഹം മാറി. കാലം പിന്നെയും കടന്നുപോയി. ചേലേപ്പറമ്പിന് തൊണ്ണൂറു വയസ്സ് കഴിഞ്ഞു. എങ്കിലും സ്വഭാവത്തിൽ വലിയ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ആ സംഭവം നടക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് കഴിഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൈ കഴുകുന്ന തിരക്കിലിരിയ്ക്കേ ചേലേപ്പറമ്പ് സമൃദ്ധമായി എണ്ണയും ഇഞ്ചയും തേച്ച് കുളത്തിൽ കുളിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ കണ്ട് കുപിതനായ ബ്രാഹ്മണരിലൊരാൾ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞ കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരുന്നു: {{quote|ഹേ ചേലേപ്പറമ്പേ, ഇതെന്താണ് അങ്ങ് കാണിയ്ക്കുന്നത്? എത്രയോ കോടി ജന്മങ്ങളിൽ അങ്ങു ചെയ്ത മഹാപുണ്യത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഇപ്പോഴത്തെ ഈ ബ്രാഹ്മണജന്മം. അതും പോരാതെ ഇപ്പോൾ ഭൂലോകവൈകുണ്ഠത്തിലും എത്തിച്ചേർന്നിരിയ്ക്കുന്നു. എന്നിട്ടും എന്തേ മനസ്സുമാറുന്നില്ല? ദുഷ്ചിന്തകൾ പോകുന്നില്ല? കലികാലത്ത് മോക്ഷത്തിന് നാമജപം മാത്രമേ ഫലം ചെയ്യൂ എന്ന കാര്യം അങ്ങ് മറന്നുപോയോ? ഇനിയെങ്കിലും ഈ ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ മതിയാക്കൂ. ഭഗവദ്പാദങ്ങളെ ആശ്രയിയ്ക്കൂ. അങ്ങേയ്ക്ക് മോക്ഷം ലഭിയ്ക്കും.}} ഈ വാക്കുകൾ ചേലേപ്പറമ്പിനെ ഇരുത്തിച്ചിന്തിപ്പിച്ചു. അതുവരെയുള്ള തന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിലൂടെ കടന്നുപോയി. താൻ എത്രമാത്രം അധഃപതിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. കുളി കഴിഞ്ഞ് ഈറനോടെത്തന്നെ ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് നടന്നു. ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിനകത്ത് കയറുന്നത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഭക്തർ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കിനിന്നു. നാലമ്പലത്തിനകത്ത് കയറി ഭഗവാനെ തൊഴുത ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ മണ്ഡപത്തിൽ കയറി ഈ ശ്ലോകം ജപിച്ചു: {{quote|അബ്ദാർധേന ഹരിം പ്രസന്നമകരോദൗത്താനപാദിശ്ശിശുഃ സപ്താഹേന നൃപഃ പരീക്ഷിദബലാ യാമാർദ്ധതഃ പിംഗലാ ഖട്വാംഗോ ഘടികാദ്വയേന നവതിപ്രായോഽപി തന്ന വ്യഥേ, തം കാരുണ്യനിധിം പ്രപദ്യ ശരണം ശേഷായുഷാ തോഷയേ. <br> അർത്ഥം: ഉത്താനപാദപുത്രനായ [[ധ്രുവൻ]] അരവർഷം കൊണ്ട് (ആറുമാസംകൊണ്ട്) അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. [[പരീക്ഷിത്ത്]] മഹാരാജാവ് സപ്താഹം (ഒരാഴ്ച) കൊണ്ടും [[പിംഗള]] അരയാമം കൊണ്ടും [[ഖട്വാംഗൻ]] രണ്ടുമണിക്കൂർകൊണ്ടും അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. എന്നാൽ തൊണ്ണൂറുവയസ്സായിട്ടും എനിയ്ക്ക് അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിയ്ക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. അല്ലയോ ഗുരുവായൂരപ്പാ, അര നാഴിക (24 മിനിറ്റ്) മാത്രം ബാക്കിയുള്ള ഈ ആയുസ്സിനാലിതാ ഞാൻ അങ്ങയെ സന്തോഷിപ്പിയ്ക്കുന്നു.}} ഇത്രയും ചൊല്ലിയ ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് മണ്ഡപത്തിൽ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിച്ചു. ഏറെ നേരം കഴിഞ്ഞിട്ടും ചേലേപ്പറമ്പ് അങ്ങനെത്തന്നെ കിടക്കുന്നത് ശ്രദ്ധിച്ച ഭക്തർ അദ്ദേഹത്തിനടുത്തേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തി. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം നോക്കിയ അവർ, അദ്ദേഹം മരിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. അവസാനനിമിഷം സദ്ബുദ്ധി തോന്നിയ ചേലേപ്പറമ്പ്, ഭഗവാനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. . . === കിട്ടയുടെ ഇളനീർ === കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് ഉത്സവവിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീരഭിഷേകം നടത്തുന്നത് ഒരു ആചാരമാണ്. ആറാട്ടുകടവിൽ വിഗ്രഹമെത്തിച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ തീർത്ഥാവാഹനം നടത്തിയശേഷം വിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീർ കൊണ്ട് അഭിഷേകം നടത്തുന്നു. അതിനുശേഷമാണ് ആറാട്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഇളനീർ കൊണ്ടുവരുന്നത് ഗുരുവായൂരിനടുത്ത് [[ഇരിങ്ങപ്പുറം|ഇരിങ്ങപ്പുറത്തുള്ള]] തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാരാണ്. [[ഈഴവർ|ഈഴവ]]സമുദായത്തിൽ പെട്ട ഇവർക്ക് ഈ അവകാശം ലഭിച്ചതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെ വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് നടന്ന കഥയാണിത്. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഈഴവരടക്കമുള്ള 'താഴ്ന്ന' ജാതിക്കാർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രപരിസരത്തുകൂടെ നടക്കാൻ പോലും അവർക്ക് അധികാരമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽ വരെയേ അവർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. അവിടെയുള്ള ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനത്തിന് 'തീയരമ്പലം' എന്ന പേരിട്ടുവന്നിരുന്നു. എല്ലാ ഹിന്ദുക്കൾക്കും ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിനുള്ള അനുമതി ലഭിച്ചശേഷം അത് പൊളിച്ചുമാറ്റി. എങ്കിലും ഇന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായി ഒരു കൽവിളക്ക് അവിടെ കാണാം. 2022-ൽ ഈ വിളക്ക് പൂർണ്ണമായും സ്വർണ്ണം പൂശുകയുണ്ടായി. [[ചാവക്കാട് താലൂക്ക്]] [[എസ്.എൻ.ഡി.പി.|എസ്.എൻ.ഡി.പി.]] യൂണിയൻ വകയാണ് ഇത് നവീകരിച്ചത്. ഈ കഥ നടക്കുന്ന കാലത്ത് മേല്പറഞ്ഞ കുടുംബത്തിലെ കാരണവർ കിട്ടയെന്ന് പേരുള്ള ഒരു കള്ളുചെത്തുകാരനായിരുന്നു. ഭാര്യയും മക്കളുമടക്കമുള്ള വലിയൊരു കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമയായിരുന്ന കിട്ട, കള്ളുചെത്തിക്കിട്ടുന്ന വരുമാനം കൊണ്ടാണ് കുടുംബം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്നത്. ദിവസവും ഒരു നൂറു തെങ്ങിൽ കയറി അയാൾ ചെത്തുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന കിട്ട, തനിയ്ക്ക് ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിന് അർഹതയില്ലാത്തതിൽ അഗാധമായി ദുഃഖിച്ചിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക്, ആറടിയിലധികം ഉയരത്തോടും കറുത്ത് സുന്ദരമായ ശരീരത്തോടുംകൂടി ഒരു യുവാവ് കിട്ടയുടെ വീട്ടിലേയ്ക്ക് കടന്നുവന്നു. ദാഹിച്ചവശനായ ആ യുവാവ് കിട്ടയെ കാണുകയും തനിയ്ക്ക് ഇളനീർ വേണമെന്നും താൻ അല്പം ധൃതിയിലാണെന്നും ഉടനെ ആറാട്ടുകടവിൽ എത്തിയ്ക്കണമെന്നും താൻ അവിടെയുണ്ടാകുമെന്നും അറിയിച്ചു. ആ യുവാവ് സാക്ഷാൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയായിരുന്നു! തുടർന്ന് കിട്ട, അടുത്തുള്ള തെങ്ങിൽ കയറി അല്പം ഇളനീർ വെട്ടിക്കൊണ്ടുവരികയും, വിവരങ്ങളെല്ലാം തന്റെ ജന്മിയോട് പറഞ്ഞശേഷം അദ്ദേഹത്തെ ഏല്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ആറാട്ടുദിവസമായിരുന്നു അന്ന്. കിട്ടയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ജന്മി, ഉടനെത്തന്നെ ഇളനീരുമായി രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെ ആറാട്ടുകടവിലേയ്ക്ക് തിരിച്ചു. കിട്ട മഞ്ജുളാൽത്തറ വരെ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ഈ സമയത്ത് തന്ത്രിയ്ക്കും മേൽശാന്തിയ്ക്കും ഒരു അരുളപ്പാടുണ്ടായി. കിട്ട ഇളനീരുമായി മഞ്ജുളാൽത്തറയിലുണ്ടെന്നും ഉടനെ അവിടെ വന്ന് സ്വീകരിയ്ക്കണമെന്നുമായിരുന്നു അത്. തുടർന്ന് ഇരുവരും മഞ്ജുളാൽത്തറയിലെത്തുകയും കിട്ടയിൽ നിന്ന് ഇളനീർ വാങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആ ഇളനീർ കൊണ്ടാണ് ഭഗവാന് അഭിഷേകം നടത്തിയത്. തുടർന്ന് എല്ലാ വർഷവും കിട്ടയുടെ കുടുംബത്തിനായിരിയ്ക്കും ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാൻ അവകാശമെന്ന് തന്ത്രി പ്രഖ്യാപിച്ചു. അങ്ങനെയാണ് തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാർക്ക് ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാനുള്ള അവകാശം ലഭിച്ചത്. ഇപ്പോൾ കുടുംബം അതിസമ്പന്നമാണ്. എങ്കിലും പരമ്പരാഗതമായ അവകാശം കുടുംബാംഗങ്ങൾ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റിപ്പോരുന്നു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ ചോദിച്ചുവാങ്ങിയ ഓണക്കോടി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് മല്ലിശ്ശേരി മന. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഊരാളന്മാരാണ് ഈ കുടുംബത്തിലുള്ളവർ. ഒരുകാലത്ത് നാടുവാഴിസ്ഥാനം അലങ്കരിച്ചിരുന്ന ഈ കുടുംബത്തിന് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പിതൃസ്ഥാനമാണ് കല്പിച്ചുപോരുന്നത്. തന്മൂലം, ഇവർ ശ്രീലകത്ത് കയറി പൂജകൾ നടത്താറില്ല. ഈ കുടുംബത്തിലെ ഒരു കാരണവർക്ക് ഭഗവാൻ ദർശനം നൽകിയ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രതിപാദിയ്ക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: മല്ലിശ്ശേരി മനയിലെ കാരണവരായിരുന്ന കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയ്ക്ക് പ്രായമേറെച്ചെന്നിട്ടും സന്താനസൗഭാഗ്യമുണ്ടായില്ല. ഇതിൽ ഏറെ ദുഃഖിച്ച അദ്ദേഹം സുഹൃത്തായ ഒരു ജ്യോത്സ്യരെ കാണാനിടയായി. അതിസമ്പന്നാണെങ്കിലും നമ്പൂതിരി ദാനധർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താത്തതാണ് സന്താനങ്ങളില്ലാത്തതിന് കാരണമെന്ന് ജ്യോത്സ്യർ കണ്ടെത്തി. ഇതെത്തുടർന്ന് നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞുനടക്കുന്ന കുട്ടികൾക്കും മറ്റും ധാരാളം ദാനധർമ്മങ്ങൾ നടത്താൻ തുടങ്ങി. അധികം കാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹധർമ്മിണിയായ അന്തർജനം ഗർഭിണിയായി. ഈ വിവരമറിഞ്ഞ് സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂരപ്പന് വിശേഷാൽ വഴിപാടുകൾ കഴിച്ചു. തന്റെ വംശം നിലനിൽക്കുന്നതിനായി ഒരു പുത്രൻ തന്നെ ജനിയ്ക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച നമ്പൂതിരി, അവന് തന്റെയും ഭഗവാന്റെയും പേര് (കൃഷ്ണൻ) തന്നെ ഇടാമെന്നും ഇനിയുള്ള ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യത്തെ പുരുഷസന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിടണമെന്നും തീരുമാനിച്ചു. മാസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നാളിൽ അന്തർജനം ഒരു ആൺകുട്ടിയ്ക്ക് ജന്മം നൽകി. സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, അവന് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടു. ചെറിയ കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയുടെ കളിചിരികളും തമാശകളും മല്ലിശ്ശേരി മനയെ സന്തോഷത്തിലാറാടിച്ചു. മാതാപിതാക്കൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ട സന്തതിയായിത്തന്നെ അവൻ വളർന്നുവന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ അവന് ബ്രാഹ്മണാചാരപ്രകാരം [[ഉപനയനം|ഉപനയനത്തിനുള്ള]] സമയമായി. ചിങ്ങമാസത്തിൽ അവന്റെ പിറന്നാളിനോടടുത്താണ് ഉപനയനത്തിനുള്ള സമയം നിശ്ചയിച്ചത്. ആ സമയത്ത് നമ്പൂതിരി, അവിടെയുള്ള എല്ലാ കുട്ടികൾക്കുമായി ഓണക്കോടി വാങ്ങിച്ചുകൂട്ടിയതിനൊപ്പം തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കും ഒരെണ്ണം വാങ്ങിയ്ക്കുകയും മറ്റുള്ള മുണ്ടുകൾ അതാത് കുട്ടികൾക്ക് കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇല്ലത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുവരുന്നതിനിടയിൽ കാഴ്ചയിൽ അതീവസുന്ദരനായ ഒരു ബാലനെ അദ്ദേഹം കാണാനിടയായി. ഏകദേശം ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ അതേ പ്രായം തന്നെ തോന്നിയ്ക്കുന്ന അവൻ തനിയ്ക്കും ഒരു മുണ്ടുവേണമെന്ന് നമ്പൂതിരിയോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. മുണ്ടെല്ലാം താൻ കൊടുത്തുകഴിഞ്ഞെന്നും ഇനിയുള്ളത് തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കാണെന്നും നമ്പൂതിരി മറുപടി പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ മുണ്ട് തനിയ്ക്കുതന്നെ വേണമെന്ന ബാലന്റെ ആവശ്യം സഹിയ്ക്കാൻ കഴിയാതായപ്പോൾ അവന് മുണ്ടു കൊടുക്കാൻ തന്നെ നമ്പൂതിരി തീരുമാനിച്ചു. പിറ്റേദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറന്നപ്പോൾ നമ്പൂതിരി അടക്കമുള്ള നിരവധി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തി. മേൽശാന്തി നടതുറന്ന് പൂജ തുടങ്ങിയപ്പോൾ ഭഗവാന്റെ കയ്യിലൊരു മുണ്ട്! ഈ സംഭവം കണ്ടെത്തിയ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി സ്തബ്ധനായി. തന്റെ മുന്നിൽ വന്ന് ഓണക്കോടി ചോദിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. പിന്നീട് അധികകാലം അദ്ദേഹം ജീവിച്ചിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, അദ്ദേഹം നിശ്ചയിച്ചുവച്ചതുപ്രകാരം ഇന്നും മല്ലിശ്ശേരിയിലെ ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യ സന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടുവരുന്നു. === തേങ്ങയ്ക്ക് മുളച്ച കൊമ്പ് === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ അത്ഭുതകഥകളിലെ മറ്റൊരു സാന്നിദ്ധ്യമാണ് കൊമ്പുമുളച്ച ഒരു തേങ്ങ. തന്റെ ഭക്തനും നാളികേരകർഷകനുമായ ഒരു ഗൃഹനാഥന്റെ വാക്കുകൾ ഭഗവാൻ സഫലമാക്കിയതാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്നതും ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക മ്യൂസിയത്തിൽ പ്രദർശനത്തിന് വച്ചിരിയ്ക്കുന്നതുമായ ഈ തേങ്ങയുടെ വരവിന് പിന്നിലും രസകരമായ ഒരു ഐതിഹ്യകഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഒരിയ്ക്കൽ, മമ്മിയൂർ ദേശത്തെ ഒരു ഗൃഹനാഥൻ തന്റെ വീട്ടിൽ ഒരുപാട് തെങ്ങിൻതൈകൾ നട്ടു. കാലപ്രവാഹത്തിൽ അവ വളർന്ന് വലിയ തെങ്ങുകളാകുകയും അവയിൽ തേങ്ങകളുണ്ടാകുകയും ചെയ്തു. ആദ്യമായുണ്ടായ തേങ്ങാക്കുല ഗൃഹനാഥൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഈ തേങ്ങാക്കുല സ്ഥലത്തെ ഒരു ജന്മിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ പെട്ടുപോയി. ആ കുലയിലെ തേങ്ങ മുഴുവൻ തനിയ്ക്ക് വേണമെന്ന് അയാൾ ഗൃഹനാഥനോട് പറഞ്ഞു. അത് സാദ്ധ്യമല്ലെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ തിരിച്ചും. അപ്പോൾ തേങ്ങയ്ക്കെന്താ കൊമ്പുണ്ടോ എന്ന് ജന്മി ചോദിയ്ക്കുകയും അതിന് മറുപടിയായി ഭഗവാൻ വിചാരിച്ചാൽ അതും അതിനപ്പുറവും സംഭവിയ്ക്കുമെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ പറയുകയും ചെയ്തു. അത്യദ്ഭുതം! ആ കുലയിലെ ഓരോ തേങ്ങയ്ക്കും കൊമ്പുമുളച്ചുതുടങ്ങി! തുടർന്ന് ജന്മിയും ഗൃഹനാഥനും ചേർന്ന് ആ തേങ്ങാക്കുല ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിച്ചു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിന് വരുന്ന ഭക്തരുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആകർഷണമായിരുനു ഈ തേങ്ങ. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്ന ഈ തേങ്ങ ഐശ്വര്യചിഹ്നമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടുവന്നിരുന്നു. പിൽക്കാലത്ത്, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന നവീകരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി അത് അവിടെനിന്ന് മാറ്റുകയായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം മ്യൂസിയത്തിലാണ് ഈ തേങ്ങയുള്ളത്. നിരവധി ആളുകളാണ് ഇത് കേട്ടറിഞ്ഞ് ഇവിടേയ്ക്ക് വരുന്നത്. === ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണനും === [[മൈസൂരു കടുവ|''മൈസൂരു കടുവ'']] എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[ടിപ്പു സുൽത്താൻ]] മലബാറിൽ നടത്തിയ പടയോട്ടത്തിന്റെ സമയത്ത് ഗുരുവായൂരിന് വടക്ക് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരുപാട് പ്രസിദ്ധ ക്ഷേത്രങ്ങൾ (ഉദാ: [[തളിപ്പറമ്പ് രാജരാജേശ്വരക്ഷേത്രം]], [[കടലായി ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രം]], [[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[കോഴിക്കോട് തളി മഹാദേവക്ഷേത്രം|കോഴിക്കോട് തളി മഹാക്ഷേത്രം]]) തകർക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. അവയിൽ പലതും പിൽക്കാലത്ത് പുനർനിർമ്മിയ്ക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും ചിലതിൽ ഇന്നും പടയോട്ടത്തിന്റെ പാടുകൾ കാണാം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവും ടിപ്പുവിന്റെ പടയാളികൾ തകർത്തുകളയുമോ എന്ന ആശങ്ക നാട്ടുകാരായ ഭക്തരിൽ ഉണർന്നുവന്നു. ക്ഷേത്രം തകർക്കപ്പെട്ടാലും കുഴപ്പമില്ല, പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹം തകർക്കപ്പെട്ടാൽ അതുപോലൊരു വിഗ്രഹം പിന്നീടുണ്ടാക്കിയെടുക്കാൻ പാടാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഭക്തർ, ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരിപ്പാടിനെയും തന്ത്രി, ഓതിയ്ക്കന്മാർ, ശാന്തിക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവരെയും വിവരമറിയിച്ചു. അപകടം മനസ്സിലാക്കിയ അവർ സുരക്ഷിതമായ ഒരു സ്ഥാനം അന്വേഷിച്ചുനടന്നപ്പോൾ കണ്ടെത്തിയത്, കേരളത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രസിദ്ധ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രമായ [[അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രമാണ്]]. [[അമ്പലപ്പുഴ]] അന്ന് [[തിരുവിതാംകൂർ|തിരുവിതാംകൂറിന്റെ]] ഭാഗമായിരുന്നു. അതിനാൽ, അങ്ങോട്ട് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുപോകുന്നതിന് തിരുവിതാംകൂർ രാജാവിന്റെ അനുമതി വേണമായിരുന്നു. ''[[ധർമ്മരാജ]]'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[കാർത്തിക തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]]യായിരുന്നു അപ്പോഴത്തെ തിരുവിതാംകൂർ രാജാവ്. അമ്പലപ്പുഴയിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവരുന്നതിന് അദ്ദേഹം തന്ത്രിയ്ക്കും ഊരാളന്മാർക്കും പൂർണ്ണ അനുമതി നൽകി. തുടർന്ന് ഘോഷയാത്രയായി വിഗ്രഹം അമ്പലപ്പുഴയിലെത്തിച്ചു. അവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തുള്ള പഴയ [[ചെമ്പകശ്ശേരി രാജ്യം|ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ]] കൊട്ടാരമായിരുന്ന തെക്കേ മഠത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറും പണിത് ഗുരുവായൂരപ്പനെ അവിടെ താത്കാലികമായി കുടിയിരുത്തി. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാമുണ്ട്. പിന്നീട് കുറച്ചുകാലം മാവേലിക്കരയിലെ എണ്ണയ്ക്കാട്ട് കൊട്ടാരത്തിലും ഗുരുവായൂരപ്പനെ കുടിയിരുത്തി. അതിനുശേഷമാണ് വീണ്ടും ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവന്നത്. ഇതിനിടയിൽ സമീപത്തുള്ള പല ക്ഷേത്രങ്ങളും തകർത്തശേഷം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം ആക്രമിയ്ക്കാൻ വന്ന ടിപ്പുവിന്, ചില ദുർനിമിത്തങ്ങൾ മൂലം ആ പദ്ധതി ഉപേക്ഷിയ്ക്കേണ്ടി വരികയും, പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഗുരുവായൂരപ്പന് ചില സമർപ്പണങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുകയുണ്ടായി. ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ടിരുന്ന കാലത്തുണ്ടായ രസകരമായ ചില സംഭവങ്ങൾ [[കൊട്ടാരത്തിൽ ശങ്കുണ്ണി]] തന്റെ പ്രസിദ്ധകൃതിയായ [[ഐതിഹ്യമാല|ഐതിഹ്യമാലയിൽ]] കുറിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''ചില ഈശ്വരന്മാരുടെ പിണക്കം'' എന്ന പേരിലുള്ള ലേഖനത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ഒരേ ഈശ്വരന്റെ രൂപഭാവങ്ങളായ ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണനും തമ്മിൽ നടന്നതായി പറയപ്പെടുന്ന വഴക്കിന്റെ കഥ വിവരിയ്ക്കുന്നത്. ആ കഥ ഇങ്ങനെ പോകുന്നു: ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നമസ്കാരസദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്ന വിഭവങ്ങൾ മറ്റുള്ള പാത്രങ്ങളിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്ന പതിവില്ല. എന്നാലും സാധാരണയായി അവയ്ക്ക് ക്ലാവുചുവ പിടിയ്ക്കാറുമില്ല. എന്നാൽ, അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഭഗവാൻ കുടികൊണ്ട സമയത്ത് സദ്യയ്ക്കുണ്ടാക്കുന്ന [[കാളൻ]] മുതലായ കറികളിൽ ക്ലാവുചുവ ഉണ്ടാകുക പതിവായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പനോടുള്ള സ്പർദ്ധ നിമിത്തം അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണൻ ചെയ്തതാണെന്ന് ഭക്തർ പറഞ്ഞുപരത്തി. കുറച്ചുദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|പാൽപ്പായസനിവേദ്യത്തിൽ]] അട്ടയും പാറ്റയും കൊതുകും മറ്റും ചത്തുവീഴുന്ന സ്ഥിതിയും കാണാനിടയായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതികാരമായും വ്യഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരപ്പനെ മാവേലിക്കരയിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്നതുവരെ ഇത്തരം പ്രശ്നങ്ങൾ തുടർന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. എങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ട കാലം ഇരുക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ പ്രശസ്തിയുണ്ടാക്കി. പുതിയ ചില സങ്കല്പങ്ങൾ ഇരുക്ഷേത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പിറവിയെടുക്കുന്നതിന് ഇത് വഴിതെളിച്ചു. അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയ്ക്കുമുകളിൽ ഒരു [[കൃഷ്ണപ്പരുന്ത്]] വട്ടമിട്ട് പറക്കുന്നത് കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. തന്മൂലം ഗുരുവായൂരിൽ ഉച്ചപ്പൂജ അമ്പലപ്പുഴയിലെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് മുമ്പ് അവസാനിപ്പിയ്ക്കുകയും അതുകഴിഞ്ഞ ഉടനെ നടയടയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗുരുവായൂരിലെ ഉച്ചശീവേലി വൈകീട്ട് നടതുറന്ന ശേഷമാണ് നടത്തുന്നത്. മറ്റൊരു ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ പ്രത്യേകതയില്ല. === ചെമ്പൈയുടെ കഥ === [[കർണ്ണാടകസംഗീതം|കർണ്ണാടകസംഗീതചക്രവർത്തിയായിരുന്ന]] [[ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ|ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരുമായും]] ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, സംഗീതലോകത്ത് തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച സംഭാവനകളെല്ലാം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കുകയും തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച പൈസ കൊണ്ട് ഭഗവാന് നിരവധി തവണ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായാണ് എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിൽ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിക്കാലത്ത്]] [[ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം]] നടത്തിവരുന്നത്. അദ്ദേഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി കഥകളുണ്ടെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോഴുള്ള കഥയാണ് കൂടുതൽ പ്രസിദ്ധം. അതിങ്ങനെ: 1952-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ പതിവിനുവിപരീതമായി കോഴിക്കോട്ടെ സാമൂതിരി കോവിലകത്തായിരുന്നു ചെമ്പൈയ്ക്ക് കച്ചേരി. പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം കച്ചേരിയ്ക്കായി കോവിലകത്തെത്തിയെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാവിൽ നിന്ന് ശബ്ദം പുറത്തുവന്നില്ല. ഇതിൽ ദുഃഖിതനായ അദ്ദേഹം പിന്നീട് ഗുരുവായൂരിലെത്തുകയും ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത്, വൈദ്യകുലപതി [[വൈദ്യമഠം വലിയ നാരായണൻ നമ്പൂതിരി]] ക്ഷേത്രദർശനം നടത്തുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ചെമ്പൈയുടെ വിഷമാവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം, ചെമ്പൈയെ പൂമുള്ളി മനയിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും അവിടെ വച്ച് പത്തുദിവസം വിശദമായി ചികിത്സിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു പ്രത്യേകതരം പൊടി പാലിൽ കലക്കി നൽകിയാണ് വൈദ്യമഠം ചെമ്പൈയെ ചികിത്സിച്ചത്. തദ്ഫലമായി ചെമ്പൈയ്ക്ക് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടുകയും, അദ്ദേഹം വൈദ്യമഠത്തിൽ ഒരു കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് മരണം വരെ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരിയ്ക്കലും ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടേണ്ട സാഹചര്യമുണ്ടായില്ല. 1896 ഓഗസ്റ്റ് 28-ന് [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കോട്ടായി]]യ്ക്കടുത്ത് ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ, സംഗീതജ്ഞനായിരുന്ന അനന്തരാമഭാഗവതരുടെയും പാർവ്വതിയമ്മാളുടെയും മൂത്ത മകനായി ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[ഭരണി]] നക്ഷത്രത്തിൽ ജനിച്ച വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ, ചെറുപ്പത്തിലേ പിതാവിൽ നിന്ന് സംഗീതം അഭ്യസിച്ചു. എട്ടാമത്തെ വയസ്സിൽ, [[വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രത്തിൽ]] വച്ച് അരങ്ങേറ്റം കുറിച്ച അദ്ദേഹം, ചെറുപ്പത്തിലേ [[വൈക്കം]], ഗുരുവായൂർ, [[തൃപ്പൂണിത്തുറ]], [[കൊല്ലൂർ]] തുടങ്ങി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. പിൽക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം [[വയലിൻ]] വായിയ്ക്കാനും പഠിച്ചു. ഇക്കാലത്തുതന്നെ അദ്ദേഹം നാട്ടിൽ വച്ച് കുട്ടികളെ സംഗീതം അഭ്യസിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആദ്യകാലത്ത് അനുജനായിരുന്ന സുബ്രഹ്മണ്യഭാഗവതർക്കൊപ്പമാണ് ചെമ്പൈ കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുവന്നത്. വയലിൻ വിദ്വാൻ കൂടിയായിരുന്ന അച്ഛൻ അനന്തരാമഭാഗവതർ വയലിനിലും തദ്ദേശീയരായ സംഗീതജ്ഞർ [[മൃദംഗം|മൃദംഗത്തിലും]] അകമ്പടി സേവിച്ചാണ് ഈ കച്ചേരികൾ നടന്നുപോയിരുന്നത്. പിന്നീട് അദ്ദേഹം [[ചെന്നൈ|ചെന്നൈയിൽ]] സ്ഥിരതാമസമാക്കുകയും ഒറ്റയ്ക്ക് കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കർണാടകസംഗീതത്തിലെ അതികായനാകാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അധികകാലം വേണ്ടിവന്നില്ല. [[അരിയക്കുടി രാമാനുജ അയ്യങ്കാർ]], [[മഹാരാജപുരം വിശ്വനാഥ അയ്യർ]] തുടങ്ങിയ അക്കാലത്തെ മഹാരഥന്മാരുടെ നിരയിലേയ്ക്ക് പതുക്കെ ചെമ്പൈയും ഉയർന്നുവന്നു. നിരവധി പ്രശസ്ത വാദ്യകലാകാരന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി സേവിച്ചുതുടങ്ങി. വയലിനിലും പ്രാവീണ്യം നേടിയ അദ്ദേഹം, ചില സംഗീതജ്ഞർക്ക് വയലിനിലും അകമ്പടി സേവിച്ചു. 1913 മുതൽ 1927 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ കേരളത്തിലും തമിഴ്നാട്ടിലുമായി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. 1913-ൽ തമിഴ്നാട്ടിലെ [[കരൂർ|കരൂരിൽ]] പെത്താച്ചി ചെട്ടിയാർ എന്ന പ്രമാണി നടത്തിയ സംഗീതോത്സവത്തിലെ കച്ചേരി, 1915-ൽ [[പുതുച്ചേരി]]യിൽ ഒരു വിവാഹത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി, 1916-ൽ [[പാലക്കാട്|പാലക്കാട്ടു വച്ച്]] നടത്തിയ [[രാമനവമി]] സംഗീതോത്സവം, 1927-ൽ [[മദ്രാസ് സംഗീത അക്കാദമി]]യുടെ ഉദ്ഘാടനത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി തുടങ്ങിയവ അതിൽ പ്രധാനമാണ്. സ്വന്തമായി കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും നിരവധി പ്രശസ്ത വാഗ്ഗേയകാരന്മാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിയ്ക്കുന്നതിൽ ചെമ്പൈ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധിച്ചു. ''ലളിതാദാസൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന തൃപ്പൂണിത്തുറ സ്വദേശിയായിരുന്ന ടി.ജി. കൃഷ്ണയ്യർ, ''മീനാക്ഷീസുതൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന [[ബെംഗളൂരു]] നാഗരാജൻ എന്നിവർ അവരിൽ പ്രധാനികളാണ്. ലളിതാദാസൻ [[ഹംസാനന്ദി]] രാഗത്തിലും [[രൂപകതാളം|രൂപകതാളത്തിലും]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''പാവന ഗുരുപവനപുരാധീശമാശ്രയേ'' എന്ന കൃതി, കർണാടകസംഗീതത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ച് രചിയ്ക്കപ്പെട്ട അപൂർവ്വം കൃതികളിൽ പ്രഥമസ്ഥാനം വഹിയ്ക്കുന്നു. ഈ കൃതി ചെമ്പൈ സ്ഥിരമായി കച്ചേരികളിൽ പാടുന്നത് വഴി പ്രസിദ്ധി നേടുകയും, അതുവഴി നിരവധി ഭക്തരെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് ആകർഷിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. മീനാക്ഷീസുതൻ [[നാട്ട]] രാഗത്തിലും [[ആദിതാളം|ആദിതാളത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''രക്ഷമാം ശരണാഗതം'' എന്ന കൃതി, അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടിയ ശേഷം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമ്മാനമായി സമർപ്പിച്ചു. ആദ്യകാലത്ത് മലയാളകൃതികൾ പാടുന്നതിൽ ഉപേക്ഷ കാണിച്ചിരുന്ന ചെമ്പൈ, പിന്നീട് ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ ആവശ്യമനുസരിച്ച് [[ഇരയിമ്മൻ തമ്പി]]യുടെ ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കീർത്തനം പാടാൻ തുടങ്ങുകയും, പതുക്കെ ആ കൃതിയ്ക്കും പ്രചാരം ലഭിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. [[ശ്രീരാഗം|ശ്രീരാഗത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ഈ കൃതി, അദ്ദേഹം [[യദുകുല കാംബോജി]] രാഗത്തിൽ പുതുതായി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയാണ് അവതരിപ്പിച്ചത്. ഇത് പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായി മാറി. വാതാപി ഗണപതിം ഭജേഹം, ശിവ ശിവ ശിവ എനരാദ, ക്ഷീരസാഗര തുടങ്ങിയ കൃതികളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആലാപനശൈലിയിൽ ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ ജീവിതത്തിലെ സർവ്വ ഐശ്വര്യങ്ങൾക്കും കാരണക്കാരൻ ഗുരുവായൂരപ്പനാണെന്ന് അന്ത്യം വരെ വിശ്വസിച്ചുവന്നു. 1907-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിലാണ് അദ്ദേഹം ആദ്യമായി ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അന്ന് അനുജന്നും അച്ഛന്നുമൊപ്പം നടത്തിയ കച്ചേരിയ്ക്കുശേഷം മടങ്ങിപ്പോകാനൊരുങ്ങുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ഏതാനും പോലീസുകാർ അദ്ദേഹത്തിന് മുന്നിലെത്തി. ഒരുനിമിഷം സ്തബ്ധരായിപ്പോയ ചെമ്പൈയോട് അവർ അടുത്ത കച്ചേരിയ്ക്ക് ക്ഷണിയ്ക്കുകയാണുണ്ടായത്. ഈ സംഭവത്തിനുശേഷം എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ വന്ന് കച്ചേരി നടത്തിപ്പോകുന്നത് അദ്ദേഹം പതിവാക്കി. ഒരിയ്ക്കലും പണം കൂട്ടിവയ്ക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടാതിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ സമ്പാദ്യത്തിന്റെ നല്ലൊരു ഭാഗവും ഗുരുവായൂരപ്പന് ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്താൻ ഉപയോഗിച്ചു. ബാക്കി വന്ന പണം കൊണ്ട് നിരവധി ജനക്ഷേമപ്രവർത്തനങ്ങളും അദ്ദേഹം നടത്തി. ജാതീയവും മതപരവുമായ പല വിലക്കുകളെയും മറികടന്ന് പ്രശസ്തരും അപ്രശസ്തരുമായ നിരവധി സംഗീതജ്ഞർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യത്വം സ്വീകരിച്ചു. [[കെ. ജെ. യേശുദാസ്]], [[ടി. വി. ഗോപാലകൃഷ്ണൻ]], [[പി. ലീല]], [[ജയവിജയന്മാർ (സംഗീതജ്ഞർ)|ജയവിജയന്മാർ]], [[മണ്ണൂർ രാജകുമാരനുണ്ണി]], [[ഒളപ്പമണ്ണ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]], [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തുടങ്ങിയവർ അവരിൽ പ്രമുഖരാണ്. നിരവധി പ്രശസ്തർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി വായിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും വയലിനിൽ [[മൈസൂർ ചൗഡയ്യ]]യും മൃദംഗത്തിൽ [[പാലക്കാട് മണി അയ്യർ|പാലക്കാട് മണി അയ്യരുമാണ്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അകമ്പടി സേവിച്ചത്. മൂവരുമൊന്നിച്ചുള്ള കച്ചേരികൾ വളരെയധികം ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റി. നിരവധി പുരസ്കാരങ്ങൾ ചെമ്പൈയെ തേടിയെത്തിയിട്ടുണ്ട്. മദ്രാസ് മ്യൂസിക്ക് അക്കാദമിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീത കലാനിധി'' (1951), [[കേന്ദ്ര സംഗീത നാടക അക്കാദമി]] പുരസ്കാരം (1958), മദ്രാസ് ഫൈൻ ആർട്സ് സൊസൈറ്റിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീതകലാ ശിഖാമണി'' (1964), [[കേരള കലാമണ്ഡലം]] വക സുവർണമുദ്ര (1965), [[ഭാരത സർക്കാർ]] വക [[പദ്മഭൂഷൺ]] (1973) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഇവ കൂടാതെ, 1935-ൽ അക്കാലത്തെ പ്രസിദ്ധ ആത്മീയാചാര്യനായിരുന്ന [[സ്വാമി ശിവാനന്ദ]]യിൽ നിന്ന് ''സംഗീത സമ്രാട്ട്'', 1937-ൽ [[മൈസൂർ രാജ്യം|മൈസൂർ മഹാരാജാവിൽ]] നിന്ന് വിശേഷാൽ അംഗീകാരം, 1940-ൽ പ്രസിദ്ധ സംഗീതജ്ഞനും വാഗ്ഗേയകാരനുമായിരുന്ന [[ഹരികേശനല്ലൂർ മുത്തയ്യാ ഭാഗവതർ|മുത്തയ്യാ ഭാഗവതരിൽ]] നിന്ന് ''ഗായനഗന്ധർവ്വൻ'', [[കൊച്ചി രാജ്യം|കൊച്ചി]], [[ബറോഡ രാജ്യം|ബറോഡ]], [[വിജയനഗര സാമ്രാജ്യം|വിജയനഗരം]], [[ബൊബ്ബിലി രാജ്യം|ബൊബ്ബിലി]], [[ജയ്പൂർ രാജ്യം|ജയ്പൂർ]] എന്നീ നാട്ടുരാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിശേഷാൽ ബഹുമതികൾ തുടങ്ങിയവയും അദ്ദേഹം കരസ്ഥമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ കൂടാതെ ജന്മനാട്ടിലെ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം, [[ഒറ്റപ്പാലം|ഒറ്റപ്പാലത്തെ]] [[പൂഴിക്കുന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ചെമ്പൈ നിത്യേന കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുപോന്നിരുന്നു. എത്ര തിരക്കുണ്ടായാലും ചെമ്പൈ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശി ആഘോഷം കൂടാൻ അദ്ദേഹം സ്ഥിരമായി വരുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യകാല വേദികളിലൊന്നായിരുന്ന പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ [[നവരാത്രി]]യുടെ ആദ്യദിവസം നടക്കുന്ന കച്ചേരിയും അദ്ദേഹം ആജീവനാന്തം മുടക്കം കൂടാതെ നടത്തിപ്പോന്നു. അത്തരത്തിലൊരു ദിവസം തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ഈ ലോകത്തോട് വിടപറഞ്ഞതും. 1974 ഒക്ടോബർ 16-ന് നവരാത്രിയുടെ ആദ്യദിവസം പതിവുപോലെ അദ്ദേഹം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരുകയും ഏകദേശം മൂന്ന് മണിക്കൂർ നേരം തുടർച്ചയായി കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട കൃതികളെല്ലാം അന്ന് അദ്ദേഹം പാടി. അവയിൽ അവസാനം പാടിയത് ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കൃതിയാണ്. കച്ചേരി അവസാനിപ്പിച്ചശേഷം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ തൊഴുത അദ്ദേഹം, നടയിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും 78 വയസ്സുള്ള തന്നെ തിരിച്ചെടുത്തുകൂടേ എന്ന് ഭഗവാനോട് ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഒരു മാരാർ, ചെമ്പൈ 120 വയസ്സുവരെ ജീവിയ്ക്കണമെന്നാണ് തന്റെ ആഗ്രഹമെന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ അത്രയൊന്നും തനിയ്ക്ക് വേണ്ടെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി. തുടർന്ന്, ശിഷ്യനായ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാടിന്റെ വീട്ടിലെത്തിച്ചേർന്ന അദ്ദേഹം, അവിടെവച്ച് അല്പസമയം ശിഷ്യനോട് സംസാരിയ്ക്കുകയും തുടർന്ന് സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ കുഴഞ്ഞുവീഴുകയും ചെയ്തു. വിവരമറിഞ്ഞ് ഓടിയെത്തിയ ശിഷ്യനായ [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം പരിശോധിച്ചുനോക്കി മരണം സ്ഥിരീകരിച്ചു. അങ്ങനെ ആ മഹാസംഗീതജ്ഞൻ ഗുരുവായൂരപ്പനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു. ജന്മനാടായ ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭൗതികശരീരം സംസ്കരിച്ചു. === [[ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]] === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ പറ്റാത്ത കഥാപാത്രമാണ് ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവന്റേത്. നീണ്ട 55 വർഷം ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വത്തെ സേവിച്ച ഈ ഗജവീരൻ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തരിൽ തന്നെ പ്രമുഖസ്ഥാനം അലങ്കരിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. ഒരു ആന ചരിഞ്ഞ ശേഷം അതിന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി ഒരു ചിത്രം നിർമ്മിച്ചത് മറ്റൊരിടത്തും നടന്നതായി അറിയില്ല. ഒരു ആനയുടെ ചരമവാർഷികം എല്ലാ വർഷവും ആചരിച്ചുവരുന്നതും അങ്ങനെത്തന്നെ. ഇങ്ങനെ ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്തും ചരിഞ്ഞശേഷവും അത്ഭുതകഥാപാത്രമായി നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന കേശവൻ ഗുരുവായൂരിൽ എത്തിച്ചേരാനുണ്ടായ കാരണം ഇങ്ങനെയാണ്: [[ഏഷ്യ]]യിലെത്തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ തേക്കുമരക്കാടുകൾ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന [[നിലമ്പൂർ|നിലമ്പൂരിലാണ്]] കേശവൻ പിറന്നുവീണത്. എട്ടാം വയസ്സിൽ വാരിക്കുഴിയിൽ വീണ കേശവനെ സാമൂതിരി കുടുംബത്തിന്റെ ശാഖകളിലൊന്നായ [[നിലമ്പൂർ കോവിലകം]] ഏറ്റെടുക്കുകയായിരുന്നു. നിലമ്പൂർ കോവിലകത്തെ രണ്ടാമത്തെ കുട്ടിക്കൊമ്പനായിരുന്നു കേശവൻ. കോവിലകത്തെത്തിയ കേശവൻ അവിടെ കൂട്ടാനയ്ക്കൊപ്പം സുഖമായി കളിച്ചുവളർന്നു. അവന്റെ കളിചിരികളും തമാശകളും കോവിലകത്തുള്ളവരെയെല്ലാം സന്തോഷിപ്പിച്ചു. കോവിലകത്തെ കുട്ടികൾ കേശവനോടൊപ്പം കളിയ്ക്കുന്നതും പതിവായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ പോലും ആരെയും ദ്രോഹിയ്ക്കാതെ നിന്ന അവൻ നാട്ടുകാർക്കും വളരെ പ്രിയങ്കരനായി മാറി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേയാണ് [[മലബാർ കലാപം]] പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടത്. അതിന്റെ ഭാഗമായി നിരവധി ആപത്തുകൾ കോവിലകത്തുള്ളവർക്ക് നേരിടേണ്ടിവന്നു. ഇതിനെത്തുടർന്ന് കോവിലകത്തെ വലിയ തമ്പുരാനും തമ്പുരാട്ടിയും കുടുംബവും സ്വത്തുക്കളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം മുഴുവൻ കാര്യസ്ഥനായ പണിയ്ക്കരെ ഏല്പിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലേയ്ക്ക്]] താമസം മാറി. എന്നാൽ കലാപകാരികൾ പണിയ്ക്കരെ വധിച്ചതോടെ പ്രശ്നങ്ങൾ ആകെ ഗുരുതരമായി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾ നഷ്ടപ്പെടുമല്ലോ എന്നോർത്ത് ഭയപ്പെട്ട തമ്പുരാൻ, പൂജാമുറിയിൽ കയറി ഗുരുവായൂരപ്പനെ വിളിച്ചുപ്രാർത്ഥിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റാതെ കാത്താൽ തന്റെ ആനകളിലൊരെണ്ണത്തിന്റെ താൻ നടയ്ക്കുവയ്ക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം നേർച്ച നേർന്നു. അങ്ങനെ കുറച്ചുമാസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റിയില്ലെന്ന വിവരം തമ്പുരാൻ അറിയാനിടവരികയും തുടർന്ന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്താൻ തീരുമാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ 1922 ജനുവരി നാലിന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്തി. കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്ന കാലത്ത് ഗുരുവായൂരിൽ ആനകളുടെ എണ്ണം വളരെക്കുറവായിരുന്നു. അവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനിയായിരുന്നത് [[ഗുരുവായൂർ പഴയ പത്മനാഭൻ|പദ്മനാഭൻ]] എന്ന ഗജവീരനാണ്. അക്കാലത്ത് കേരളത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ഗജവീരന്മാരിൽ തലയെടുപ്പുകൊണ്ടും ആകാരഭംഗി കൊണ്ടുമെല്ലാം മുൻപന്തിയിലുണ്ടായിരുന്നത് പദ്മനാഭനായിരുന്നു. [[തൃശ്ശൂർ പൂരം|തൃശ്ശൂർ പൂരമടക്കം]] കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം ഉത്സവങ്ങളിലും അവനായിരുന്നു താരം. തിരുവിതാംകൂർ രാജാവായിരുന്ന [[മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ|ശ്രീ മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]] അവന് ചാർത്തിയ വീരശൃംഖല ഇന്നും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തിൽ ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. നിത്യവും രണ്ടുശീവേലികൾക്ക്{{efn|അക്കാലത്ത് വൈകീട്ടത്തെ ശീവേലിയ്ക്ക് ആനയെഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടായിരുന്നില്ല.}} ഭഗവാനെ എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നതും പദ്മനാഭന്റെ പുറത്താണ്. കേശവൻ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ ശേഷം പലപ്പോഴായി അവന് പദ്മനാഭന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് കാണാനിടവരികയും അതിന്റെ സ്വഭാവസവിശേഷകൾ മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. പതുക്കെ അവൻ പദ്മനാഭൻ്റെ നിലയിലേയ്ക്ക് ഉയരുകയും ഒടുവിൽ പദ്മനാഭനെ കടത്തിവെട്ടുകയും ചെതു. 1934-ൽ [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കണ്ണമ്പ്ര വേല]]യ്ക്കിടയിലുണ്ടായ ഒരു അപകടത്തിൽ പദ്മനാഭൻ ചരിഞ്ഞതോടെ കേശവയുഗം ആരംഭിച്ചു. കേശവന്റെ പല സ്വഭാവസവിശേഷതകളും അവനെ പതുക്കെ ജനപ്രിയനാക്കി മാറ്റി. കേരളത്തിലെ പലയിടത്തെ ഉത്സവങ്ങളിലും അവൻ പങ്കെടുക്കാൻ തുടങ്ങി. എന്നാൽ എവിടെപ്പോയാലും തിടമ്പ് തന്റെ തലയിൽ തന്നെ വേണമെന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ, [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിനടുത്ത്]] [[തിരുവഞ്ചിക്കുളം ശിവക്ഷേത്രം|തിരുവഞ്ചിക്കുളം ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[ശിവരാത്രി]] ഉത്സവത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് പറ്റാനയ്ക്ക് കേശവനെക്കാൾ ഒരല്പം ഉയരം കൂടിയ സാഹചര്യം വന്നപ്പോൾ തിടമ്പു വച്ച് അളന്നുനോക്കാൻ അധികാരികൾ തീരുമാനിച്ചു. തിടമ്പുവച്ചപ്പോൾ കേശവന്റെ തലയെടുപ്പ് അപാരമായിരുന്നു. തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിനും കേശവൻ പങ്കെടുക്കുന്നത് പതിവായി. [[തൃശ്ശൂർ പാറമേക്കാവ് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|പാറമേക്കാവ്]], [[തൃശ്ശൂർ തിരുവമ്പാടി ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|തിരുവമ്പാടി]] എന്നീ ഇരുവിഭാഗങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയും അവൻ തിടമ്പേറ്റിയിട്ടുണ്ട്. കേശവന് രണ്ട് പാപ്പാന്മാരാണുണ്ടായിരുന്നത് - അച്യുതൻ നായരും മാണി നായരും. മാണിനായർ അസാമാന്യമായ ഉയരവും വണ്ണവുമുള്ള ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ മെലിഞ്ഞ് ശുഷ്കിച്ച ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നു. ഇവരുടെ സ്വഭാവത്തിലും വ്യത്യാസമുണ്ടായിരുന്നു. മാണി നായർ കേശവനെ ഭയപ്പെടുത്തി അനുസരിപ്പിയ്ക്കുന്ന പ്രകൃതക്കാരനായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ അവനെ ഒരു മകനെപ്പോലെയാണ് കണ്ടത്. സ്നേഹസമ്പന്നനായിരുന്ന അച്യുതൻ നായർ, ചിലപ്പോൾ കുറുമ്പുകാണിച്ചതിന് അടിച്ചാലും അതൊന്നും സാരമില്ല മകനേ എന്നുപറഞ്ഞ് അവനെ ആശ്വസിപ്പിയ്ക്കുമായിരുന്നു. ജീവിതാന്ത്യം വരെ അദ്ദേഹം കേശവനെ നോക്കിനടന്നു. ആദ്യകാലത്ത് മദപ്പാടുകാലത്ത് കാട്ടുന്ന ചില വിക്രിയകൾ കാരണം കേശവന് ''ഭ്രാന്തൻ കേശവൻ'' എന്നൊരു അപരനാമമുണ്ടായിരുന്നു. അക്കാലത്ത് ഈ രണ്ടുപാപ്പാന്മാരും ചേർന്ന് കേശവനെ നല്ലപോലെ നോക്കി. കേശവന്റെ ഭ്രാന്ത് മാറുന്നതായി വിധിപ്രകാരം അവനെ 41 ദിവസം ഭജനമിരുത്തുകയും ഭഗവാന് നേദിച്ച വെണ്ണ ജപിച്ചുനൽകുകയും ചെയ്തതോടെ കേശവന്റെ മനസ്സുമാറി. പിന്നീട് അവൻ കേരളീയ ഗജപ്രേമികളുടെ ഇഷ്ടതാരമായി മാറി. ഗജലക്ഷണശാസ്ത്രപ്രകാരമുള്ള പല യോഗ്യതകളും കേശവന്നുണ്ടായിരുന്നു. പതിനൊന്നരയടിയായിരുന്നു അവന്റെ ഉയരം. കൊമ്പിന്റെ കടവായിൽ നിന്നു പുറത്തേയ്ക്കുള്ള ദൂരം നാലരയടി. അപൂർവങ്ങളിൽ അപൂർവമായി കാണുന്ന ലക്ഷണമൊത്ത, നിരയൊത്ത 20 വെള്ള നഖങ്ങൾ. ഇതിനെല്ലാം പുറമേ അപൂർവ്വതയുള്ള അനേകം സ്വഭാവസവിശേഷതകളും. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ ചടങ്ങുകളെക്കുറിച്ചെല്ലാം വ്യക്തമായ അറിവുണ്ടായിരുന്ന കേശവൻ, തന്നെ ആവശ്യമുള്ള ചടങ്ങിന് മുമ്പ് ഒരുങ്ങിനിൽക്കുമായിരുന്നു. മദപ്പാടുകാലത്ത് ചില വേലത്തരങ്ങൾ കാണിയ്ക്കുന്ന കേശവൻ ഇടഞ്ഞോടിയാൽ പിന്നെ എത്ര ദൂരെയുള്ള സ്ഥലത്തായാലും ഗുരുവായൂരിൽ ചെന്നേ നിൽക്കുമായിരുന്നുള്ളൂ. ഒരിയ്ക്കൽ തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് മദമിളകി [[തേക്കിൻകാട് മൈതാനം]] ചുറ്റി വടക്കുന്നാഥനെ പ്രദക്ഷിണം വച്ചശേഷമാണ് കേശവൻ സ്ഥലം വിട്ടത്. ജില്ലാ കളക്ടറും ഡി.എമ്മും അടക്കമുള്ള പല ഉദ്യോഗസ്ഥരും ഇടപെട്ടിട്ടും മയക്കുവെടി വയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നുണ്ടായിരുന്നില്ല. അപ്പോൾ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി]] സ്വദേശിയായ അമ്പാടിയിൽ കൃഷ്ണൻ നായർ എന്നൊരാൾ ഓടിവന്ന് കേശവനെ തളച്ചുവെന്നാണ് കഥ. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ, തൃശ്ശൂരിന് തെക്കുള്ള [[കൂർക്കഞ്ചേരി ശ്രീ മഹേശ്വര ക്ഷേത്രം|കൂർക്കഞ്ചേരി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[തൈപ്പൂയം|തൈപ്പൂയത്തിന്]] എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാൻ കൊണ്ടുപോകുന്ന വഴിയിൽ, തൃശ്ശൂരിൽ നിന്ന് ആറുകിലോമീറ്റർ മാത്രം ദൂരെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുഴയ്ക്കൽ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പെട്ടെന്ന് തിരിഞ്ഞുനടന്നതും രസകരമായ ഒരു സംഭവമാണ്. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് ഒരാളെ പോലും അവൻ കൊന്നിട്ടില്ല. ഒരിയ്ക്കൽ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ സമയത്ത് മദമിളകിയ അവൻ, വഴിയിൽ വച്ച് ഏതാനും സ്കൂൾ കുട്ടികളെ കണ്ടപ്പോൾ അവരെ ഉപദ്രവിയ്ക്കാതെ നടന്നുപോയത് അതിനൊരു ഉദാഹരണമാണ്. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ മദമിളകിയപ്പോൾ ഇടുങ്ങിയ വഴിയിലൂടെ ഓടിയ അവൻ, വഴിയിൽ കണ്ട കാലുകളില്ലാത്ത ഒരു രോഗിയെ ചവിട്ടാതെ കടന്നുപോയത് മറ്റൊരു ഉദാഹരണം. സമയത്ത് ശീവേലിയ്ക്ക് തിടമ്പെഴുന്നള്ളിയ്ക്കാനും ഇറക്കാനുമല്ലാതെ ഒരിയ്ക്കലും അവൻ മുൻകാലുകൾ താഴ്ത്തിക്കൊടുത്തിട്ടില്ല. തിടമ്പേറ്റുന്നയാൾ മാത്രമേ തന്റെ മുന്നിലൂടെ കയറാവൂ എന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. തിടമ്പേറ്റിക്കഴിഞ്ഞാൽ അത് തലയിൽ നിന്ന് മാറ്റുന്നതുവരെ അവൻ തലയുയർത്തിത്തന്നെ നിൽക്കുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷ ഉത്സവങ്ങൾക്കും കേശവന്റെ പുറത്ത് കയറ്റിയാണ് എഴുന്നള്ളത്തുകൾ നടന്നുവന്നിരുന്നത്. [[കുംഭം|കുംഭമാസത്തിലെ]] [[പൂയം]] നാൾ തൊട്ട് പത്തുദിവസം നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവം, വൃശ്ചികമാസത്തിലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരദിനമായ ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[അഷ്ടമിരോഹിണി]] എന്നീ അവസരങ്ങളിൽ കേശവന്റെ പുറത്താണ് എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ പല സുപ്രധാന സംഭവങ്ങളിലും അവന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമുണ്ടായിരുന്നു. 1952-ൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഇന്നുള്ള സ്വർണ്ണക്കൊടിമരത്തിനുള്ള തടി വെട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നത് കേശവനാണ്. ആദ്യകാലത്ത് ക്ഷേത്രം തെക്കുഭാഗത്തുണ്ടായിരുന്ന കോവിലകപ്പറമ്പിൽ (ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക പാഞ്ചജന്യം, ശ്രീവത്സം റെസ്റ്റ് ഹൗസുകൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സ്ഥലത്ത്) സ്ഥലക്കുറവ് അനുഭപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുന്നത്തൂർ കോട്ട]]യിലേയ്ക്ക് 1975 ജൂൺ 25-ന് ആനകളെ മാറ്റുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി നടത്തിയ ഗജരാജയാത്രയെ നയിച്ചതും കേശവനാണ്. പ്രായാധിക്യം വകവയ്ക്കാതെയുള്ള ആ യാത്ര പലരുടെയും മനസ്സിൽ ഇന്നും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. കേശവൻ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് നൽകിയ സേവനങ്ങൾക്കുള്ള പ്രതിഫമായി 1972-ൽ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം അവനെ ഗജരാജപട്ടം നൽകി ആദരിച്ചു. കേശവന്റെ സേവനത്തിന്റെ 50-ആം വാർഷികം പ്രമാണിച്ചാണ് അവന് ഈ വിശേഷാൽ ബഹുമതി ലഭിച്ചത്. അപ്പോൾ തന്നെയായിരുന്നു കേശവന്റെ ഷഷ്ടിപൂർത്തി ആഘോഷവും. ഇവയോടനുബന്ധിച്ച് ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകൾക്കും വിശേഷാൽ സദ്യ നൽകിയതും ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു സംഭവമാണ്. ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനകാലത്ത് കേശവൻ വിവിധ രോഗങ്ങളുമായി ബുദ്ധിമുട്ടി. 1976 നവംബർ 30-ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള നവമി വിളക്ക് നടക്കുന്ന സമയമായിരുന്നു. കേശവന്റെ പുറത്താണ് അപ്പോഴും തിടമ്പേറ്റിയിരുന്നത്. രാത്രി ഏകദേശം പതിനൊന്നുമണി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് കേശവന് ഒരു അസ്വസ്ഥത അനുഭവപ്പെട്ടു. ആനപ്പുറത്തുണ്ടായിരുന്നവർ ആശങ്കാകുലരായി താഴെയിറങ്ങി. തിടമ്പ് പറ്റാനയായിരുന്ന കുട്ടികൃഷ്ണന് നൽകിയശേഷം അവസാനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ തൊഴുതുകൊണ്ട് കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിന് തെക്കുഭാഗത്തെ പറമ്പിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിമരത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പാപ്പാന്മാർ അവനെ കെട്ടിനിർത്തി. തുടർന്നുവന്ന രണ്ടുദിവസം കടുത്ത ഉപവാസമനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടാണ് അവൻ കഴിച്ചുകൂട്ടിയത്. വിദഗ്ദ്ധരായ ആനഡോക്ടർമാർ മുഴുവൻ കേശവന്റെ രോഗവിവരമറിഞ്ഞ് അവനെ ചികിത്സിയ്ക്കാനെത്തി. എന്നാൽ എല്ലാ ചികിത്സകളും നിഷ്ഫലമാക്കിക്കൊണ്ട് കേശവന്റെ ആരോഗ്യസ്ഥിതി അനുദിനം വഷളായിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഡിസംബർ 2 വ്യാഴാഴ്ച. പുണ്യദിനമായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായിരുന്നു അന്ന്. പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയായപ്പോൾ കൊടിമരത്തിന്റെ ഭാഗത്തേയ്ക്ക് നമസ്കരിച്ചുകിടന്നുകൊണ്ട് കേശവൻ അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ വിവരമറിയിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിൽ കൂട്ടമണി മുഴങ്ങി. കേശവൻ മരിച്ചു എന്നാണ് നാട്ടുകാർ വിവരമറിയിച്ചത്. ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്ന പല പരിപാടികളും കേശവന്റെ മരണത്തെത്തുടർന്ന് റദ്ദാക്കി. അങ്ങനെ ചടങ്ങുമാത്രമാക്കി ആ ഏകാദശി കടന്നുപോയി. കേരളം മുഴുവൻ കേശവന് അന്ത്യാഞ്ജലി അർപ്പിയ്ക്കാൻ കോവിലകപ്പറമ്പിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. വൈകീട്ട് ആറുമണിയ്ക്ക് [[വടക്കാഞ്ചേരി]]യ്ക്കടുത്തുള്ള [[അകമല]]യിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയ കേശവന്റെ മൃതദേഹം അവിടെ വച്ച് ആചാരവിധികളോടെ സംസ്കരിച്ചു. പതിവിനുവിപരീതമായി അവനെ ദഹിപ്പിയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തതെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള പത്രങ്ങളിൽ അവന്റെ മരണവാർത്ത അടിച്ചുവന്നു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞശേഷം 1977-ൽ അവന്റെ ജീവിതകഥ ആസ്പദമാക്കി ''[[ഗുരുവായൂർ കേശവൻ (ചലച്ചിത്രം)|ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]]'' എന്ന പേരിൽ ഒരു ചിത്രം പുറത്തിറങ്ങി. [[ഭരതൻ (സംവിധായകൻ)|ഭരതൻ]] സംവിധാനം ചെയ്ത ഈ ചലച്ചിത്രത്തിൽ കേശവനെ അവതരിപ്പിച്ചത് [[നായരമ്പലം ശിവജി]] എന്ന ആനയാണ്. [[എം.ജി. സോമൻ]], [[ജയഭാരതി]], [[അടൂർ ഭാസി]], [[ഒടുവിൽ ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ]], [[സുകുമാരി]] തുടങ്ങിയവർ മറ്റ് പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങളെ അവതരിപ്പിച്ചു. ഈ ചിത്രം ബോക്സ് ഓഫീസിൽ അധികം ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെട്ടില്ലെങ്കിലും [[പി. ഭാസ്കരൻ]]-[[ജി. ദേവരാജൻ]] ടീം ഒരുക്കിയ ഇതിലെ ഗാനങ്ങൾ സൂപ്പർഹിറ്റുകളായി. ''നവകാഭിഷേകം കഴിഞ്ഞു'', ''ഉഷാകിരണങ്ങൾ പുൽകിപ്പുൽകി'', ''ഇന്നെനിയ്ക്ക് പൊട്ടുകുത്താൻ'', ''ധിംതതക്ക കൊടുമല ഗണപതി'', ''മാരിമുകിലിൻ കേളിക്കയ്യിൽ'' തുടങ്ങിയ ഈ ചിത്രത്തിലെ ഗാനങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ജനപ്രിയമായി തുടരുന്നു. [[കെ.ജെ. യേശുദാസ്]], [[പി. ജയചന്ദ്രൻ]], [[പി. ലീല]], [[പി. മാധുരി]] എന്നിവരാണ് ഇവ ആലപിച്ചത്. 2007-ൽ കേശവന്റെ ജീവിതം ഒരു സീരിയലുമാക്കി മാറ്റി. [[സൂര്യ ടി.വി.]]യിൽ സംപ്രേഷണം ചെയ്ത ഈ സീരിയലിൽ കേശവനായി അഭിനയിച്ചത് ഇപ്പോൾ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നവരിൽ ഏറ്റവും ഉയരം കൂടിയ ആനയായ [[തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രൻ|തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രനാണ്]]. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ സ്ഥാനത്ത് അവന്റെ ഒരു പൂർണ്ണകായ പ്രതിമ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പണികഴിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. 1982-ൽ കേശവന്റെ ആറാം ചരമവാർഷികദിനത്തിലാണ് ഈ പ്രതിമ അനാച്ഛാദനം ചെയ്തത്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ ഏകാദശിക്കാലത്തും ചരമദിനമായ ഏകാദശിയുടെ തലേന്ന് ദേവസ്വം വകയായുള്ള ആനകളെ കേശവന്റെ പ്രതിമ വരെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന ചടങ്ങ് നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്നടുത്തുള്ള [[ഗുരുവായൂർ തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രം|തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നുതുടങ്ങുന്ന ഈ യാത്ര റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രവും പിന്നിട്ടാണ് കേശവന്റെ പ്രതിമയ്ക്ക് മുന്നിലെത്തുക. അകമ്പടിയായി [[നാദസ്വരം|നാദസ്വരവുമുണ്ടാകും]]. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന കൊമ്പനാണ് കേശവന്റെ ചിത്രം ഏറ്റുന്നതും അവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നതും. മറ്റുള്ള ആനകൾ കൊമ്പുകളുയർത്തി പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കും. അങ്ങനെ ഇന്നും ഓർമ്മകളിൽ മായാതെ കേശവൻ നിൽക്കുന്നു. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ == === ഉദയാസ്തമനപൂജ === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വഴിപാടുകളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജ. പേര് സൂചിപ്പിയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഉദയം മുതൽ അസ്തമയം വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പൂജയാണിത്. കേരളത്തിലെ മിക്ക ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നിലവിലുള്ള വഴിപാടാണിത്. കേരളത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടക്കുന്ന ക്ഷേത്രം ഗുരുവായൂരാണ്. ഇരുപത്തിയൊന്ന് പൂജകളാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയുള്ള ദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. പൂജയുടെ തലേദിവസം വൈകീട്ട് ഗണപതിപൂജയോടെയാണ് ചടങ്ങുകളുടെ ആരംഭം. ഭഗവാന് നേദിച്ച അപ്പം, പായസം, കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര തുടങ്ങിയവയും മുഖത്ത് ചാർത്തിയ ചന്ദനം, കളഭം മുതലായവയും അഭിഷേകം ചെയ്ത തീർത്ഥജലവും എണ്ണയും പാദങ്ങളിലർച്ചിച്ച പൂക്കളുമെല്ലാം പൂജനടത്തുന്നവർക്ക് നൽകുന്നു. ഏറെക്കാലമായി നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന വഴിപാടാണെങ്കിലും കർണാടക സംഗീത സമ്രാട്ടായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയ്ക്ക് പ്രചാരമുണ്ടാക്കുന്നതിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്കുവഹിച്ചത്. കുറഞ്ഞത് നൂറ് ഉദയാസ്തമനപൂജകളെങ്കിലും അദ്ദേഹം ജീവിതത്തിൽ കഴിച്ചിട്ടുണ്ടാകണമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. === കൃഷ്ണനാട്ടം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ കൃഷ്ണനാട്ടം, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടുകളിലൊന്നാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ രചിച്ച 'കൃഷ്ണഗീതി' എന്ന കാവ്യത്തെ ആസ്പദമാക്കി നിർമ്മിച്ചെടുത്ത കലാരൂപമാണിത്. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജനനം മുതൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം വരെയുള്ള ജീവിതം എട്ടുകഥകളാക്കിത്തിരിച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം അവതരിപ്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നത്. അവതാരം, കാളിയമർദ്ദനം, രാസക്രീഡ, കംസവധം, സ്വയംവരം, ബാണയുദ്ധം, സ്വർഗ്ഗാരോഹണം എന്നിവയാണ് ആ എട്ടുകഥകൾ. ഇവ അതത് ക്രമത്തിൽ ആടിപ്പോരുന്നു. എന്നാൽ, ദുഃഖപര്യവസായിയായ കഥയായതിനാൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും അവതാരം കളിയ്ക്കുന്നു.<ref>[http://www.chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029034755/http://chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html|date=2018-10-29}}.</ref> കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ നിന്ന് പ്രചോദനമുൾക്കൊണ്ട [[കൊട്ടാരക്കരത്തമ്പുരാൻ]], പിൽക്കാലത്ത് ശ്രീരാമഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി [[രാമനാട്ടം]] സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തു. പിന്നീട് [[കോട്ടയത്തു തമ്പുരാൻ|കോട്ടയം കേരളവർമ്മത്തമ്പുരാൻ]] രാമനാട്ടത്തിൽ പരിഷ്കാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നപ്പോഴാണ് ഇന്നത്തെ കഥകളി പിറവിയെടുത്തത്. [[കൂടിയാട്ടം|കൂടിയാട്ടത്തിലെ]] വേഷങ്ങൾ മാതൃകയാക്കിയാണ് ഈ മൂന്ന് കലാരൂപങ്ങളിലെയും വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെങ്കിലും അവയിൽ ചെറിയ വ്യത്യാസങ്ങളും കാണാം. ഗുരുവായൂരിലെ അവതരണരീതിയ്ക്ക് കഥകളിയോടാണ് കൂടുതൽ സാദൃശ്യം. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ ചടങ്ങുകൾ പലതും കഥകളിയിലേതുപോലെയാണ്. പുറപ്പാട്, കേളി തുടങ്ങിയ ചടങ്ങുകൾ കഥകളിയിലുമുണ്ട്. [[ശുദ്ധമദ്ദളം]], [[തൊപ്പിമദ്ദളം]], [[ചേങ്ങില]], [[ഇലത്താളം]] എന്നിവയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വാദ്യങ്ങൾ. രണ്ട് പിൻപാട്ടുകാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിനുണ്ടാകുക. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടാലങ്കാരവും കഥകളി സ്വീകരിച്ചതാണ്. കഥകളി പോലെ നിലവിളക്കിനെ സാക്ഷിനിർത്തിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടവും കളിയ്ക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ധാരാളം വ്യത്യാസങ്ങളും ഈ കലാരൂപങ്ങൾ തമ്മിലുണ്ട്. കഥകളിയിൽ കഥയിലെ ആദ്യരംഗം തന്നെയാണ് പുറപ്പാടെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീവേഷങ്ങളെ വച്ച് നടത്തുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് മാത്രമാണ് പുറപ്പാട്. കഥകളിയിൽ സാധാരണയായി അഭിനേതാക്കൾ നിലവിളക്കിനുമുന്നിൽ പോകാറില്ല. എന്നാൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ വിളക്കിനെ ചുറ്റിയുള്ള നൃത്തം പതിവുണ്ട്. കൃഷ്ണനും യവനനും തമ്മിലും കൃഷ്ണനും മല്ലന്മാരും തമ്മിലുമുള്ള യുദ്ധരംഗങ്ങളിൽ വിളക്കിന്റെ മുന്നിൽ വന്നാണ് നൃത്തം. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പദം ആവർത്തിച്ച് പാടാറില്ല. ആവർത്തിച്ചുള്ള അഭിനയം ആവശ്യമില്ലാത്തതിനാലാണിത്. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങൾക്കും ചുട്ടിയുണ്ട്. കഥകളിയിൽ അഭിനേതാക്കളുടെ വശങ്ങളിലാണ് പാട്ടുകാരും വാദ്യക്കാരുമുണ്ടാകുകയെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പുറകിലാണ്. ഇത് അഭിനേതാക്കൾക്ക് നൃത്തത്തിന് കൂടുതൽ സൗകര്യമൊരുക്കാനാണ്. [[സാമവേദം|സാമവേദാലാപനത്തെയും]] [[ചാക്യാർ|ചാക്യാരുടെ]] സ്വരിയ്ക്കലിനെയും ആസ്പദമാക്കിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ സംഗീതം ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ, ഗുരുവായൂരിൽ കേൾക്കാൻ കഴിയുന്നത് കഥകളിസംഗീതമാണ്. ഇത് ഒരേ സമയം പ്രശംസയും വിമർശനവും ഏറ്റുവാങ്ങി. രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടച്ചശേഷം വടക്കേ നടപ്പുരയിൽ വച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ചൊവ്വാഴ്ചയും പരിശീലനകാലവുമൊഴിച്ചുള്ള എല്ലാ ദിവസവും ഇതുണ്ടാകാറുണ്ട്. എട്ട് കഥകളിൽ ഏതെങ്കിലുമൊന്നാണ് ഓരോ ദിവസം കളിയ്ക്കുന്നത്. ആദ്യകാലത്ത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും സാമൂതിരിയുടെ നാട്ടിലെ സവർണ്ണകുടുംബങ്ങളിലും മാത്രം ഒതുങ്ങിനിന്ന കൃഷ്ണനാട്ടം, ഇപ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ അതിരുകളും കടന്ന് കടലിനപ്പുറത്തുപോലും സ്ഥാനം പിടിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2010-ൽ [[ഫ്രാൻസ്|ഫ്രാൻസിന്റെ]] തലസ്ഥാനമായ [[പാരീസ്|പാരീസിൽ]] വച്ചുനടന്ന കലാരൂപങ്ങളുടെ ഒരു സെമിനാറിനോടനുബന്ധിച്ച് കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിരുന്നു. രാജ്യത്തെ പലയിടങ്ങളിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഭാഗമായി കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിട്ടുണ്ട്. === തുലാഭാരം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന വഴിപാടാണ് തുലാഭാരം. വഴിപാടുകാരന്റെ/കാരിയുടെ ഭാരത്തിന് തുല്യമായി ഏതെങ്കിലും ദ്രവ്യം സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ വഴിപാടിന്റെ രീതി. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഈ വഴിപാടുണ്ട്. ഒരുദിവസം നൂറിനടുത്ത് തുലാഭാരങ്ങൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. കേരളീയ ഹൈന്ദവർ വിവിധ ആവശ്യങ്ങളുടെ ഭാഗമായി ഗുരുവായൂരിൽ തുലാഭാരം നേരാറുണ്ട്. കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര, ശർക്കര, അരി, ഗോതമ്പ്, എള്ള്, കയർ തുടങ്ങി സ്വർണവും വെള്ളിയും വരെ നീളുന്നു തുലാഭാരത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന വസ്തുക്കളുടെ നിര. കൂടാതെ നോട്ടുകെട്ടുകൾ കൊണ്ടും താമര കൊണ്ടുമെല്ലാം തുലാഭാരം നേർന്നവരുണ്ട്. == ഉപദേവതകളും വഴിപാടുകളും == === ഗണപതി === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിൽ, നാലമ്പലത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയോട് മുട്ടിനിൽക്കുന്ന ഒരു ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് സർവ്വവിഘ്നവിനാശകനായ ഗണപതിഭഗവാന്റെ പ്രതിഷ്ഠ. ഒരടി മാത്രം ഉയരമുള്ള ഒരു ചെറുവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വലത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന ഭഗവാൻ, മൂന്നുകൈകളിൽ മഴു, കയർ, മോദകം എന്നിവ ധരിച്ച് നാലാമത്തെ കൈ കൊണ്ട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കുന്ന രൂപത്തിലാണ് ഇവിടെയുള്ള വിഗ്രഹം. ആദ്യകാലത്ത് ഇവിടെ പ്രദക്ഷിണം വയ്ക്കാനുള്ള സൗകര്യമില്ലായിരുന്നു. 1970-ലെ തീപ്പിടുത്തത്തിനു ശേഷമാണ് ഇവിടെ അതിനുള്ള സൗകര്യമുണ്ടായത്. ഗണപതിഹോമം, കറുകമാല, ഒറ്റയപ്പം എന്നിവയാണ് ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. തെക്കുപടിഞ്ഞാറേ അറ്റത്തുള്ള തൂണിലും ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ==== കാര്യാലയ ഗണപതി ==== ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, ദേവസ്വം മ്യൂസിയം വളപ്പിൽ മറ്റൊരു ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. '''കാര്യാലയ ഗണപതി''' എന്നാണ് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. മേൽക്കൂരയില്ലാത്ത ഒരു തറയിലാണ് മൂന്നടിയോളം ഉയരമുള്ള ഗണപതിവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. കിഴക്കോട്ടാണ് ഈ ഗണപതിയുടെയും ദർശനം. ഇടത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന അപൂർവ്വ ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയാണിത്. മുമ്പുകാലത്ത് ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുണ്ടായിരുന്ന [[അഗ്രഹാരം|അഗ്രഹാരത്തിൽ]] താമസിച്ചിരുന്ന തമിഴ് ബ്രാഹ്മണർ പൂജിച്ചിരുന്ന ഗണപതി, പിൽക്കാലത്ത് പഴയ ദേവസ്വം ഓഫീസും ഇപ്പോഴത്തെ മ്യൂസിയവുമായ നാലുകെട്ടിലെത്തുകയായിരുന്നു. നാലുകെട്ട് പുതുക്കിപ്പണിതപ്പോൾ അതിന്റെ കന്നിമൂലയിൽ ഈ ഗണപതിയ്ക്ക് സ്ഥാനമുണ്ടാക്കുകയായിരുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് കർക്കടകമാസത്തിൽ മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന പൂജ, ഇപ്പോൾ എല്ലാ ദിവസവും നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർ, ഈ ഗണപതിയെ തൊഴുതിട്ടാണ് ഭഗവദ്ദർശനത്തിന് ചെല്ലുന്നത്. പ്രത്യക്ഷ മഹാഗണപതിഹോമമാണ് ഈ ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. ഇത് എല്ലാ മുപ്പെട്ട് വെള്ളിയാഴ്ചയും നടത്തിവരുന്ന വഴിപാടാണ്. ഒരു ആനയെ ഗണപതിയായി സങ്കല്പിച്ച് നടത്തുന്ന ഹോമമാണിത്. കൂടാതെ, നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതും അതിവിശേഷമാണ്. [[വിനായക ചതുർത്ഥി|വിനായക ചതുർത്ഥിദിവസം]] ഇവിടെ പ്രത്യേകപൂജകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. === അയ്യപ്പൻ === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിന് പുറത്തും പ്രദക്ഷിണവഴിയ്ക്കകത്തുമായി തെക്കുകിഴക്കുഭാഗത്ത് പടിഞ്ഞാറോട്ട് ദർശനമായാണ് താരകബ്രഹ്മസ്വരൂപവും ഹരിഹരപുത്രനുമായ അയ്യപ്പസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠ. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന ശിലാവിഗ്രഹത്തിന് [[ശബരിമല|ശബരിമലയിലെ]] വിഗ്രഹവുമായി പ്രകടമായ രൂപസാദൃശ്യമുണ്ട്. നാലമ്പലത്തിനുപുറത്തുള്ള ഏക ഉപദേവതാപ്രതിഷ്ഠ അയ്യപ്പനാണ്. നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതാണ് പ്രധാന വഴിപാട്. ഇതിനായി ഒരു കല്ല് ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ചിട്ടുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ എള്ളുതിരി വഴിപാടുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും 2007-ലെ ദേവപ്രശ്നത്തിൽ ദേവന് ഹിതകരമല്ലെന്ന് കണ്ടെത്തിയതിനെത്തുടർന്ന് അത് നിർത്തിവച്ചിരുന്നു. അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനും ഇപ്പോൾ ചുറ്റുവിളക്കുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്ത് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം ഈ അയ്യപ്പന്റെ മുന്നിലാണ്. === ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതി === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമതിലകത്തുതന്നെയാണെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പന് തുല്യപ്രാധാന്യം നേടിയ സന്നിധിയാണ് ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതിയുടേത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കാവൽ ദൈവമാണ് ഭഗവതി എന്ന്‌ വിശ്വാസം. ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, അകത്തോ പുറത്തോ എന്ന് സംശയം തോന്നുന്ന സ്ഥലത്താണ് ആദിപരാശക്തിയായ ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലും മണ്ഡപവും. ഭഗവാന്റെ ഇടതുഭാഗത്തുള്ള പ്രതിഷ്ഠയായതുകൊണ്ടാണ് ''ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതി'' എന്ന് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. [[വനദുർഗ്ഗ|വനദുർഗ്ഗാചൈതന്യത്തോടുകൂടിയ]] [[ഭദ്രകാളി|ഭദ്രകാളിയായാണ്]] സങ്കല്പം. അമ്പാടിയിൽ [[യശോദ|യശോദയ്ക്ക്]] പിറന്ന കൃഷ്ണസഹോദരിയായ ഭഗവതിയാണിതെന്ന് സങ്കല്പമുണ്ട്. ഈ പരാശക്തിയാണ് കാളിയുടെ രൂപത്തിൽ [[കംസൻ|കംസനെ]] കൃഷ്ണജനനത്തെ പറ്റി അറിയിച്ചത് എന്ന്‌ ഭാഗവതം പറയുന്നു. വനദുർഗ്ഗാ സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ശ്രീകോവിലിന് മേൽക്കൂരയില്ല. പടിഞ്ഞാറോട്ടാണ് ദർശനം. സ്വയംഭൂവായ ഒരു കണ്ണാടിവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നത്. ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. ഈ ഭഗവതി ശ്രീകൃഷ്ണനുമുമ്പേ ഇവിടെ സന്നിധാനം ചെയ്തിരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലമാണ് ഭഗവതിയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചത്. കാളീഭാവത്തിലാണ് ആരാധനയെങ്കിലും ലക്ഷ്മി, [[സരസ്വതി]], പാർവതി, ദുർഗ്ഗ എന്നീ ഭാവങ്ങളിലും സങ്കല്പമുണ്ട്. ആദ്യമുണ്ടായ പ്രതിഷ്ഠ എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ, ആദ്യം ഭഗവതിയെ വന്ദിയ്ക്കണമെന്നാണ് ആചാരം. എന്നാൽ, ക്യൂവിൽ നിൽക്കുന്നവർക്ക് ഇത് സാധിയ്ക്കില്ല. ഭഗവതിയ്ക്ക് സ്ഥിരം [[വെളിച്ചപ്പാട്|വെളിച്ചപ്പാടുണ്ട്]]. ''അഴൽ'' എന്ന് പേരുള്ള ഒരു വിശേഷവഴിപാടാണ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. പച്ചരി, വെള്ളരി, നാളികേരം എന്നിവ വെച്ച്‌ വാഴത്തണ്ടിൽ തുണി ചുറ്റി എണ്ണയിൽ നനച്ച്‌ കത്തിച്ച്‌ ദേവിയ്ക്ക് അഗ്നി നേദിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങാണിത്. പ്രധാനക്ഷേത്രത്തിന്റെ നടയടച്ചശേഷമാണ് ഈ വഴിപാട് നടത്തുന്നത്. മണ്ഡലകാലത്ത് ഭഗവതിയ്ക്ക് [[കളമെഴുത്തും പാട്ടും]] പതിവുണ്ട്. കാളീസങ്കല്പമായതിനാൽ ഇവിടെ [[ദാരികവധം]] പാട്ടാണ് പാടുന്നത്. [[ധനു|ധനുമാസത്തിൽ]] ''പിള്ളേർ താലപ്പൊലി'' എന്ന പേരിൽ നാട്ടുകാരുടെ വകയായും [[മകരം|മകരമാസത്തിൽ]] ദേവസ്വം വകയായും രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ ഭഗവതിയ്ക്ക് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഈയവസരങ്ങളിൽ പ്രധാന ക്ഷേത്രം നേരത്തേ അടയ്ക്കുന്നു. സഹോദരിയുടെ വിശേഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ പുറപ്പെടുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടത്തുന്നതും ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. [[നവരാത്രി|നവരാത്രിയും]] തൃക്കാർത്തികയും ദേവിയ്ക്ക് വിശേഷമാണ്. == മറ്റുള്ള സങ്കല്പങ്ങൾ == മേൽപ്പറഞ്ഞ മൂന്ന് ഉപപ്രതിഷ്ഠകൾ കൂടാതെ ചിലയിടങ്ങിൽ വിശേഷാൽ ആരാധന നടക്കുന്നുമുണ്ട്. അവയിൽ ചിലത് സ്വയമേവ ശ്രദ്ധേയമാണ്. === സരസ്വതി അറ === ഗണപതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് നേരെമുന്നിലുള്ള ഒരു ചെറിയ മുറിയിൽ സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം സങ്കല്പിച്ച് ആരാധിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. തന്മൂലം ഈ മുറി ''സരസ്വതി അറ'' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. നവരാത്രിക്കാലത്ത് പൂജവയ്പ്പ് നടത്തിയിരുന്നത് ഈ മുറിയിലാണ്. ഇപ്പോൾ അസൗകര്യം നിമിത്തം ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റി. ഗണപതിശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ സ്ഥലം വളരെക്കുറവാണ് എന്നതിനാൽ ഭക്തർ തിക്കിത്തിരക്കുന്നത് പതിവാണ്. എന്നാൽ, 2017-ൽ നടന്ന ദേവപ്രശ്നത്തിൽ സരസ്വതി അറയ്ക്ക് ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് തെളിഞ്ഞതിനെത്തുടർന്ന് ഇത് പൊളിയ്ക്കരുതെന്ന് വിധി വന്നു. തന്മൂലം, സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം ഇവിടെ സ്ഥിരമായി. സരസ്വതീദേവിയുടെ ഒരു ഛായാചിത്രമാണ് നിലവിൽ ഈ അറയിലുള്ളത്. സരസ്വതി അറയിൽ വന്ദിയ്ക്കുന്നത് വിദ്യാഭിവൃദ്ധിയ്ക്കും ബുദ്ധിവർദ്ധനയ്ക്കും ഉത്തമാമാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. === [[അനന്തപദ്മനാഭൻ]] === നാലമ്പലത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, ശ്രീകോവിലിന്റെ തൊട്ടുപുറകിലായി ഭീമാകാരമായ ഒരു കരിങ്കൽശില്പം കാണാം. അനന്തശയനരൂപത്തിലുള്ള മഹാവിഷ്ണുവിന്റേതാണ് ഈ ശില്പം. [[തിരുവനന്തപുരം|തിരുവനന്തപുരത്തെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[തിരുവനന്തപുരം ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം|ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠയാണ് പരിവാരസമേതം ആവിഷ്കരിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. അനന്തനുമേൽ ശയിയ്ക്കുന്ന മഹാവിഷ്ണുഭഗവാൻ, ഭഗവദ്പാദങ്ങൾ തഴുകുന്ന ലക്ഷ്മീദേവി, നാഭീകമലത്തിലെ ബ്രഹ്മാവ്, വലതുകൈയ്ക്ക് താഴെയുള്ള [[ശിവലിംഗം]], ഭഗവാനെ തൊഴുന്ന ഭക്തോത്തമന്മാരും മഹർഷിമാരും - ഇങ്ങനെ പലരും ഉൾപ്പെട്ടതാണ് ഈ ശില്പം. നിത്യവും ഈ ശില്പത്തിന് വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ ഒരു ചിത്രമാണുണ്ടായിരുന്നത്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പുലാക്കാട്ട് രാമൻ നായർ എന്ന ചുവർച്ചിത്രകാരൻ വരച്ചതായിരുന്നു ചിത്രം. '''ഗുരുവായൂർ ശ്രീവൈകുണ്ഠം''' എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ ചിത്രം, 1970-ൽ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടായ തീപ്പിടുത്തത്തിൽ പൂർണ്ണമായും കത്തിനശിച്ചുപോയി. തുടർന്നുണ്ടായ പുനരുദ്ധാരണത്തെത്തുടർന്നാണ് ഇന്നത്തെ ശില്പം പണിതത്. [[കന്യാകുമാരി]]യിലെ [[വിവേകാനന്ദ സ്മാരകം]] നിർമ്മിച്ച് ശ്രദ്ധേയനായിരുന്ന സ്വാമിനാഥൻ കറുപ്പയ്യ ആചാരിയാണ് അനന്തശയനവിഗ്രഹം നിർമ്മിയ്ക്കുന്നതിന് നേതൃത്വം നൽകിയത്. ഇന്ന് ഇതിന് നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന് നൽകുന്ന അതേ പ്രാധാന്യമാണ് ഭക്തർ ഈ രൂപത്തിനും നൽകുന്നത്. === [[സുബ്രഹ്മണ്യൻ|സുബ്രഹ്മണ്യനും]] [[ഹനുമാൻ|ഹനുമാനും]] === നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിലെ കരിങ്കൽത്തൂണിൽ സുബ്രഹ്മണ്യസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ചതുർബാഹുവായ സുബ്രഹ്മണ്യനാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വിഗ്രഹം ഭസ്മം വിതറിയ നിലയിലാണ് കാണപ്പെടുന്നതെങ്കിലും മുഖവും കൈകളും വ്യക്തമാണ്. വലതുചുമലിൽ ഭഗവാന്റെ ആയുധമായ [[വേൽ]] കാണാം. പൂജയില്ലെങ്കിലും ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തെത്തുന്ന ഭക്തർ ഈ സുബ്രഹ്മണ്യനെയും വന്ദിയ്ക്കാറുണ്ട്. വടക്കുഭാഗത്തെ വാതിലിൽ നിന്ന് അല്പം മാറി [[ഹനുമാൻ]] സ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുമുണ്ട്. വീരഹനുമാന്റെ രൂപത്തിലാണ് ഈ വിഗ്രഹം. വലതുകയ്യിൽ [[മൃതസഞ്ജീവനി|മരുത്വാമലയും]] ഇടതുകയ്യിൽ ഗദയും ധരിച്ചുനിൽക്കുന്ന ഹനുമാന്റെ വിഗ്രഹം സിന്ദൂരം വിതറിയ രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. വിഗ്രഹത്തിൽ വെറ്റിലമാലയും രാമനാമം രചിച്ച കടലാസുകൾ കൊണ്ടുള്ള മാലയും ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ ഹനുമാനെ വന്ദിച്ച് അഭീഷ്ടസിദ്ധി നേടിയ അനുഭവങ്ങൾ നിരവധിയാണ്. ഇതുകൂടാതെ ദശാവതാരരൂപങ്ങളും ശ്രീകൃഷ്ണലീലകളും ശിവനും ദേവിമാരുമടക്കമുള്ള മൂർത്തികളുമെല്ലാം തൂണുകളിൽ നിറയുന്നു. === ശിവസാന്നിദ്ധ്യം === ക്ഷേത്രത്തിൽ ശിവന് പ്രതിഷ്ഠയില്ലെങ്കിലും ഭഗവാൻ അദൃശ്യസാന്നിദ്ധ്യമായി കുടികൊള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും കൊണ്ടുവന്ന വിഷ്ണുവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കാൻ അനുവാദം നൽകിയ ശിവൻ പാർവ്വതീഗണപതിസുബ്രഹ്മണ്യസമേതനായി സ്വയംഭൂവായി മമ്മിയൂരിൽ അവതരിച്ചു എന്ന വിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഭഗവതിയെ തൊഴുത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലെത്തുമ്പോൾ ഭക്തർ മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദിശയിലേയ്ക്ക് (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്) നോക്കി ശിവനെ വന്ദിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രക്കുളമായ രുദ്രതീർത്ഥവും ക്ഷേത്രത്തിലെ മണിക്കിണറും ശിവനുമായി ഐതിഹ്യപരമായിത്തന്നെ ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. രുദ്രതീർത്ഥം പണ്ട് വലിയൊരു തടാകമായിരുന്നെന്നും ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന താമരയൂർ വരെ അത് നീണ്ടുകിടന്നിരുന്നെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഈ തടാകത്തിൽ നിറയെ താമരകൾ വിരിഞ്ഞിരുന്നെന്നും അവയിലെ ഒരു താമരയിലിരുന്നാണ് ശ്രീരുദ്രനായ ശിവൻ, പ്രചേതസ്സുകൾക്ക് രുദ്രഗീതം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തതെന്നും ഐതിഹ്യകഥ പറയുന്നു. അങ്ങനെ രുദ്രൻ വസിച്ച തീർത്ഥം, രുദ്രതീർത്ഥം എന്നറിയപ്പെട്ടു. ഇന്നും ഈ കുളത്തിൽ ശിവസാന്നിധ്യമുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഇതിലെ സ്നാനം സർവ്വപാപഹരമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ശാന്തിക്കാരും ഭക്തരും ഈ കുളത്തിൽ കുളിച്ചാണ് ദർശനത്തിനെത്തുന്നത്. ഈ കുളത്തിലാണ് ഉത്സവാവസാനം ഭഗവാൻ ആറാടുന്നതും. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള മണിക്കിണറിന്, രുദ്രകൂപം എന്നും പേരുണ്ട്. ഇതിലെ ജലം ഉപയോഗിച്ചാണത്രേ പ്രതിഷ്ഠാസമയത്ത് ശിവഭഗവാൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് കലശമാടിയത്! അതാണ് ''രുദ്രകൂപം'' എന്ന പേരിനുപിന്നിലെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ പരിസരത്തെവിടെയും ഇത്രയും ശുദ്ധമായ ജലമില്ലെന്നും ഇത് കുടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ എല്ലാ അസുഖങ്ങളും മാറുമെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. സാളഗ്രാമം അടക്കമുള്ള നിരവധി വിശേഷവസ്തുക്കൾ ഈ കിണറ്റിലുണ്ടെന്ന് കാലാകാലമായി വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 1985-ൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന മോഷണത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ ആഭരണങ്ങൾ 2014 ഏപ്രിൽ 25-ന് തിരിച്ചുകിട്ടിയത് ഈ കിണറ്റിൽ നിന്നാണ്. കൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ഒരു പറമ്പിൽ ഒരു [[കൂവളം|കൂവളവൃക്ഷം]] കാണാം. ഇതും ശൈവസാന്നിദ്ധ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഓതിയ്ക്കൻ കുടുംബമായ മുന്നൂലത്ത് മനയുടെ മുന്നിൽ നിന്നിരുന്ന ഈ കൂവളവൃക്ഷം, 2007-ലാണ് ഇങ്ങോട്ട് പറിച്ചുനട്ടത്. ഇവിടെ നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. === നാഗദൈവങ്ങളും [[കൊടുംകാളി]]യും [[രക്ഷസ്സ്|രക്ഷസ്സും]] === ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ മുമ്പ് ദേവസ്വം വക സത്രം സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്ന പറമ്പിൽ നാഗദൈവങ്ങളുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. നാഗരാജാവായി [[അനന്തൻ]] കുടികൊള്ളുന്ന ഈ കാവിൽ, കൂടെ നാഗയക്ഷിയും ചിത്രകൂടവുമുണ്ട്. നിരവധി വൃക്ഷങ്ങൾ തഴച്ചുവളരുന്ന കാവ് വൃത്തിയായി സൂക്ഷിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. നൂറും പാലും, മഞ്ഞൾപ്പൊടി അഭിഷേകം, സർപ്പം പാട്ട് തുടങ്ങിയവയാണ് നാഗദൈവങ്ങൾക്കുള്ള പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. എല്ലാ മാസവും [[ആയില്യം]] നാളിൽ ആയില്യപൂജയും കന്നിമാസത്തിലെ ആയില്യം നാളിൽ [[സർപ്പബലി|സർപ്പബലിയും]] പതിവുണ്ട്. സർപ്പപ്രീതിയ്ക്ക് പ്രസിദ്ധമായ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി|ചെർപ്പുളശ്ശേരിയിലെ]] പാതിരിക്കുന്നത്ത് മനയിലെ നമ്പൂതിരിയാണ് സർപ്പബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ധാരാളം കലാപരിപാടികളുമുണ്ടാകും. നാഗപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കടുത്തുതന്നെ [[രക്ഷസ്സ്]], [[കൊടുംകാളി]] സങ്കല്പങ്ങളുമുണ്ട്. ഇവർക്കും വിശേഷാൽ പൂജകളുണ്ടാകും. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷദിവസങ്ങൾ == === കൊടിയേറ്റുത്സവവും സഹസ്രകലശവും === {{main|ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉത്സവം}} കുംഭമാസത്തിലെ പൂയം നക്ഷത്രദിവസം കൊടിയേറി പത്താം നാളിൽ ആറാട്ടോടുകൂടി സമാപിയ്ക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. പൂയം നക്ഷത്രം രാത്രി വരുന്ന ദിവസമാണ് കൊടിയേറ്റം. അങ്കുരാദി, ധ്വജാദി, പടഹാദി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുതരത്തിൽ ഉത്സവങ്ങൾ കേരളീയക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പതിവാണ്. ഇവയിൽ ആദ്യത്തേത് മുളയിടലോടെയും രണ്ടാമത്തേത് കൊടിയേറ്റത്തോടെയും മൂന്നാമത്തേത് വാദ്യമേളങ്ങളോടെയും തുടങ്ങുന്നു. ഗുരുവായൂരിലേത് അങ്കുരാദി ഉത്സവമാണ്. ഉത്സവത്തിൽ കൊടിയേറ്റത്തിന് മുന്നോടിയായി മുളയിടലും ശുദ്ധിക്രിയകളും നടക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഗുരുവായൂരിലെ ഉത്സവം അങ്കുരാദിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. എങ്കിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഔദ്യോഗികമായ ആരംഭം കൊടിയേറ്റത്തോടെയാണ്. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളും പ്രഭാഷണങ്ങളുമെല്ലാമുണ്ടാകും. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിൽ തന്നെ ഉത്സവപ്രതീതിയുണ്ടാകുന്ന ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ, വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കാണ് ഈ ദിവസങ്ങളിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ==== സഹസ്രകലശം ==== കൊടിയേറ്റത്തിന് ഒരാഴ്ച മുമ്പാണ് ഉത്സവത്തിന് ആരംഭം കുറിച്ചുകൊണ്ടുള്ള കലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നത്. ആദ്യദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തുള്ള വടക്കേ വാതിൽമാടത്തിൽ വച്ച് ആചാര്യവരണം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി, തന്ത്രി പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടിന് ഉത്സവത്തിനുള്ള കൊടിക്കൂറയും പവിത്രവും കൈമാറുന്ന ചടങ്ങാണ് ആചാര്യവരണം.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ശുദ്ധമായ പട്ടിൽ നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന, ഏഴുനിറങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്ത കൊടിക്കൂറയുടെ നീളം പത്തേമുക്കാൽ അടിയും വീതി പതിനഞ്ച് ഇഞ്ചുമാണ്; ഇത് കെട്ടാനുള്ള കയറിന്റെ നീളം 165 അടിയും. [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം ജില്ലയിലെ]] [[വൈപ്പിൻ|വൈപ്പിൻ കരയിൽ]] സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രം|വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നാണ് ഇത് കൊണ്ടുവരുന്നത്. ഇതിന്റെ ഒരുഭാഗത്ത് ഭഗവദ്വാഹനായ ഗരുഡന്റെയും മറുവശത്ത് ആയുധമായ സുദർശനചക്രത്തിന്റെയും രൂപങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്തിട്ടുണ്ടാകും. തുടർന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള മുളയറ എന്നറിയപ്പെടുന്ന മുറിയിൽ വച്ച് മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്ന മുറിയായതുകൊണ്ടാണ് ഈ സ്ഥലത്തിന് മുളയറ എന്ന പേരുവന്നതുതന്നെ. മുറി ശുദ്ധിയാക്കി അലങ്കരിച്ചശേഷം അവിടെ പത്മമിട്ട് നവരനെല്ല്, യവം, തിന, വൻപയർ, ഉഴുന്ന്, എള്ള്, തുവര, കടുക്, ചാമ, മുതിര, ചെറുപയർ, അമര എന്നിവയുടെ വിത്തുകൾ നനച്ച് 16 പാലികകളിളാക്കി പൂജിച്ചശേഷം സോമനെ ആവാഹിച്ച് മുളയറയിൽ വയ്ക്കുന്നതാണ് മുളയിടൽ. തുടർന്നുള്ള എല്ലാദിവസവും മുളപൂജയുണ്ടാകും. ആറാട്ടുസമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും മേല്പറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങളുടെ വിത്തുകൾ മുളച്ചുകഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> കലശത്തിന്റെ രണ്ടാം ദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം പ്രാസാദശുദ്ധി നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിലും പരിസരത്തും അറിഞ്ഞോ അറിയാതെയോ എല്ലാ അശുദ്ധികളും നീക്കം ചെയ്യുന്ന സങ്കല്പത്തിലുള്ള ചടങ്ങാണിത്.<ref name=" vns21">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ഇതുകൂടാതെ അസ്ത്രകലശപൂജ, വാസ്തുഹോമം, വാസ്തുകലശപൂജ, രക്ഷോഘ്നഹോമം, വാസ്തുബലി, വാസ്തുകലശാഭിഷേകം എന്നിവയും നടത്തപ്പെടുന്നു. മൂന്നാം ദിവസം ബിംബശുദ്ധിയും ചതുഃശുദ്ധിയും ധാരയും പഞ്ചഗവ്യ - പഞ്ചക കലശാഭിഷേകങ്ങളും മഹാകുംഭകലശാധിവാസവും നാലാം ദിവസം മഹാകുംഭകലശാഭിഷേകവും പ്രായശ്ചിത്തഹോമവും അതിനോട് അനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകവും അഞ്ചാം ദിവസം ശാന്തിഹോമവും അത്ഭുതശാന്തിഹോമവും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും ആറാം ദിവസം ന്യായശാന്തി - ചോരശാന്തി ഹോമങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും നടത്തുന്നു. ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ വച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിലാണ് മേല്പറഞ്ഞ ഹോമങ്ങളും പൂജകളുമെല്ലാം നടക്കുന്നത്. ഓതിയ്ക്കന്മാർ സഹകാർമ്മികരാകും. ഏഴാം ദിവസം നടത്തുന്ന തത്ത്വകലശാഭിഷേകവും എട്ടാം ദിവസം നടത്തുന്ന ബ്രഹ്മകലശത്തോടുകൂടിയ സഹസ്രകലശാഭിഷേകവും അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രചൈതന്യവർദ്ധനവിന് നടത്തപ്പെടുന്ന അതിബൃഹത്തായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് രണ്ടും. സാധാരണ മഹാക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പോലും പന്ത്രണ്ടുവർഷം കൂടുമ്പോഴോ നടത്തപ്പെടുന്ന സഹസ്രകലശം 1971 മുതൽ എല്ലാ വർഷവും ഗുരുവായൂർ ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നുണ്ടെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ 25 തത്ത്വങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിയ്ക്കുന്ന 25 കലശങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് നടത്തുന്ന അഭിഷേകച്ചടങ്ങാണ് '''തത്ത്വകലശം''' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. തത്ത്വകലശാഭിഷേകത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് തത്ത്വഹോമം നടത്തുന്നു. ഇതും ഈ സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്നതാണ്. അതിനുശേഷം മരപ്പാണി കൊട്ടി എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന കലശങ്ങൾ തന്ത്രി ഓരോന്നായി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം സഹസ്രകലശപൂജ. തലേദിവസം കൂത്തമ്പലത്തിൽ പത്മമിട്ട് നിരത്തിവച്ച 975 വെള്ളിക്കുടങ്ങളും 26 സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളും വാദ്യമേളങ്ങളോടെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നശേഷമാണ് പൂജ നടത്തുന്നത്. 1001 കുടങ്ങളും പ്രത്യേകമായ രീതിയിൽ നിരത്തിവച്ചശേഷം ഇവയിൽ ഓരോന്നിലും സ്വർണ്ണക്കുടം നടുക്കുവരുന്ന രീതിയിലാണ് പൂജ. തുടർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെയും രുദ്രകൂപത്തിലെയും വിശുദ്ധജലം കൊണ്ട് ഇവ നിറച്ചുവയ്ക്കും. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ സഹസ്രകലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നിറച്ചുവച്ച ഓരോ കലശവും ക്രമത്തിൽ തന്ത്രി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ഏറ്റവും അവസാനം അതിവിശേഷമായ ബ്രഹ്മകലശം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം ഉച്ചപ്പൂജയും കഴിഞ്ഞ് നടയടയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഇതോടെ കലശച്ചടങ്ങുകൾ പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== ഉത്സവച്ചടങ്ങുകൾ ==== കൊടിയേറ്റദിവസമായ പൂയം നാളിൽ രാവിലെ ആനയില്ലാതെ ശീവേലി നടത്തുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്വന്തമായി ആനയില്ലാതിരുന്ന കാലത്തിന്റെ ഓർമ്മ പുതുക്കുന്ന ചടങ്ങാണ് ആനയില്ലാശീവേലി. അന്ന് ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ് പ്രസിദ്ധമായ '''ആനയോട്ടം'''. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്ഥിരമായി ആനകളെ അയച്ചിരുന്ന [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിലെ]] [[തൃക്കണാമതിലകം ശിവക്ഷേത്രം]] ഒരു വർഷത്തിലെ ഉത്സവത്തിന് അയയ്ക്കില്ലെന്ന് പറയുകയും അന്നേദിവസം ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് ആനകൾ കൂട്ടമായി ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തുകയും ചെയ്തതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള മഞ്ജുളാലിൽ നിന്ന് ക്ഷേത്രഗോപുരം വരെയാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ഇതിനായി ചില ആനകളെ പ്രത്യേകമായി തിരഞ്ഞെടുത്തുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിലെ നാഴികമണി മൂന്നടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ആനയോട്ടം തുടങ്ങും. ആനകളോടൊപ്പം പാപ്പാന്മാരും ഓടും. ഏറ്റവും ആദ്യം ഓടിയെത്തി കൊടിമരത്തിൽ തൊടുന്ന ആനയെയാണ് വിജയിയായി പ്രഖ്യാപിയ്ക്കുക. ഈ ആന പിന്നീട് ഉത്സവം കഴിയും വരെ ക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നെ കഴിയും. ഉത്സവത്തിന് തിടമ്പേറ്റാനുള്ള അർഹതയും ഈ ആനയ്ക്കാണ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം രണ്ടാമത്തെ ആചാര്യവരണം നടക്കും. ക്ഷേത്രത്തിൽ വയ്ക്കാനുള്ള ദിക്കുകൊടികളാണ് ഈയവസരത്തിൽ വാങ്ങുന്നത്. ഇതിനുശേഷം സപ്തവർണ്ണക്കൊടി ഭക്തിപുരസ്സരം എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് പൂജിയ്ക്കുകയും വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകൾക്കൊടുവിൽ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ഭക്തകണ്ഠങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന നാരായണനാമജപത്തിന്റെയും അകമ്പടിയോടെ കൊടിക്കയറിൽ കെട്ടി കൊടിമരത്തിൽ കൊടിയേറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. കൊടിയേറ്റം കഴിഞ്ഞുനടക്കുന്ന വിളക്കിന് '''കൊടിപ്പുറത്ത് വിളക്ക്''' എന്നാണ് പേര്. തുടർന്നുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലി, മൂന്നുനേരം കാഴ്ചശീവേലികൾ, സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലുള്ള ദീപാരാധന, തുടങ്ങിയ വിശേഷങ്ങളുണ്ടാകും. ഈ ദിവസങ്ങളിലെ എഴുന്നള്ളത്തുകൾക്ക് കൊടി, തഴ, സൂര്യമറ, മുത്തുക്കുട, പട്ടുക്കുട, കുത്തുവിളക്കുകൾ, വെൺചാമരം, ആലവട്ടം തുടങ്ങിയ വിശേഷാൽ അലങ്കാരങ്ങളുമുണ്ടാകും. അങ്ങനെ ഗുരുവായൂരും കേരളം മുഴുവനും ആഘോഷലഹരിയിലമരും. രണ്ടാം ദിവസം രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലിയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ പത്തുദിക്കുകളിലായി ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കും. ഉത്സവം നടത്തിപ്പിന്റെ ജോലി ഭഗവാൻ പാർഷദന്മാരെ ഏല്പിയ്ക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നത്. ഭഗവാന്റെ പാർഷദന്മാരായ കുമുദൻ (കിഴക്ക്), കുമുദാക്ഷൻ (തെക്കുകിഴക്ക്), പുണ്ഡരീകൻ (തെക്ക്), വാമനൻ (തെക്കുപടിഞ്ഞാറ്), ശംഖുകർണ്ണൻ (പടിഞ്ഞാറ്), സർവ്വനേത്രൻ (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്), സുമുഖൻ (വടക്ക്), സുപ്രതിഷ്ഠൻ (വടക്കുകിഴക്ക്) എന്നിവരെ അതത് ദിക്കുകളിൽ കുടിയിരുത്തന്നതുകൂടാതെ അയ്യപ്പക്ഷേത്രത്തിനുമുന്നിൽ അയ്യപ്പനെയും തെക്കുഭാഗത്ത് ഭദ്രകാളിയെയും പ്രതിനിധീകരിച്ചും കൊടികൾ നാട്ടുന്നുണ്ട്. പ്രധാന കൊടിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി സാധാരണ തുണിയിൽ നിർമ്മിച്ചവയാണ് ദിക്കുകൊടികൾ. ഇവയ്ക്ക് 65 ഇഞ്ച് നീളവും 13 ഇഞ്ച് വീതിയുമാണുള്ളത്. കറുപ്പ്, വെളുപ്പ്, ചുവപ്പ് എന്നീ നിറങ്ങളാണ് ഇവയിൽ ഉപയോഗിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. ദിക്കുകൊടികളുടെ സ്ഥാപനവും കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഉത്സവം പൂർണ്ണതോതിലാകും. [[പഞ്ചാരിമേളം|പഞ്ചാരി]]- [[പാണ്ടിമേളം|പാണ്ടി]] മേളങ്ങളും [[തായമ്പക]]യും നാദസ്വരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും മതിലകത്ത് തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള കൂത്തമ്പലത്തിൽ നടക്കുന്ന [[ചാക്യാർകൂത്ത്|ചാക്യാർകൂത്തും]] പ്രദക്ഷിണവഴിയിലെ [[പാഠകം|പാഠകവും]] ക്ഷേത്രത്തിന് പുറത്തുള്ള മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയത്തിലെ സംഗീത-നൃത്ത പരിപാടികളും ഈ ദിവസങ്ങളെ മുഖരിതമാക്കും. പ്രഗദ്ഭരായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും ഈയവസരത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തി പരിപാടികൾ നടത്താറുണ്ട്. ഇവകൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് ഉത്സവക്കഞ്ഞിയും പുഴുക്കും വിതരണം ചെയ്യുന്നതും പതിവാണ്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും ഇതിനായി വൻ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്. ==== ഉത്സവബലി ==== ഉത്സവത്തിന്റെ എട്ടാം ദിവസമാണ് ഉത്സവത്തിനിടയിലെ പ്രധാന ചടങ്ങുകളിലൊന്നായ ഉത്സവബലി ദർശനം. നിത്യേന ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന ശീവേലിയുടെയും ഉത്സവക്കാലത്ത് മറ്റുദിവസങ്ങളിലുള്ള ശ്രീഭൂതബലിയുടെയും വിശദമായ രൂപമാണ് ഉത്സവബലി. ഈയവസരത്തിൽ സാധാരണയായി ബലിതൂകാത്ത സ്ഥലങ്ങളിലും ബലിതൂകാറുണ്ട്. രാവിലെ പന്തീരടിപൂജ കഴിഞ്ഞാണ് ബലിതൂകൽ നടക്കാറുള്ളത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് തന്ത്രി, ശാന്തിക്കാർ, വാദ്യക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് പതിവാണ്. ഇതിനുശേഷം ബലി തൂകുന്നതിലുള്ള ചോറ്‌ (ഹവിസ്സ്‌) തൂശനിലയിൽ നിരത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് ഇത്‌ മൂന്നായി പകുത്ത്‌, ഓരോന്നിലും ഉണക്കലരി, എള്ള്‌, മഞ്ഞൾ എന്നിവയുടെ പൊടിവിതറും. മൂന്നുനിറത്തിലുള്ള ഹവിസ്സ് സത്വരജസ്തമോഗുണങ്ങളുടെ സൂചകങ്ങളാണ്‌. പിന്നീട്‌ ഹവിസ്സ്‌ പൂജ നടത്തുന്നു, അതിന് മരം എന്ന വാദ്യവും ശംഖ്‌, ചേങ്ങില എന്നിവയും ചേർത്തുള്ള മരപ്പാണികൊട്ടി ബലി ദേവതകളെ ഉണർത്തും. ഇവയ്ക്കെല്ലാം ശേഷമാണ് ബലിതൂകുന്നത്. മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളായിട്ടാണ് ബലിതൂകൽ. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ശ്രീകോവിലിലെ ദ്വാരപാലകർ, ദേവവാഹനം (ഇവിടെ ഗരുഡൻ), അഷ്ടദിക്പാലകർ, ബ്രഹ്മാവ്, സപ്തമാതൃക്കൾ, ഗണപതി, വീരഭദ്രൻ, ശാസ്താവ്, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ദുർഗ്ഗാദേവി, അനന്തൻ, നിർമ്മാല്യധാരി (ഇവിടെ വിഷ്വക്സേനൻ) എന്നിവർക്ക് ഓരോരുത്തർക്കായി ബലിതൂകുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടത്തിൽ സപ്തമാതൃക്കൾക്കും ഗണപതിയ്ക്കും വീരഭദ്രന്നും വിശേഷാൽ ബലിതൂകുന്നു. ഈ സമയത്താണ് ഭക്തർക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമനുവദിയ്ക്കുന്നത്. അപ്പോഴത്തെ ദർശനം അതിവിശേഷമാണ്. വളരെ സമയമെടുത്താണ് സപ്തമാതൃക്കളുടെ ബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനുശേഷം നാലമ്പലത്തിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ച് അവിടെ ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഈ സമയം ഭഗവാനെ പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിൽ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നിരുത്തുന്നു. ഇതിനുശേഷം പുറത്തുള്ള ഓരോ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. എഴുന്നള്ളിപ്പ് വടക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ അവിടെ ഒരു ബലിക്കല്ലായി വാഴുന്ന ക്ഷേത്രപാലന് പാത്രത്തോടുകൂടി ബലിതൂകുന്ന ചടങ്ങുമുണ്ടാകും. ഇതിനെല്ലാം ശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊടിമരത്തിന് മുന്നിലുള്ള വലിയ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകുന്നതോടെ ഉത്സവബലി സമാപിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഉത്സവബലി നാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഒരു ജീവി പോലും പട്ടിണി കിടക്കരുതെന്നാണ് വിശ്വാസം. അതിനാൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ വരുന്ന പക്ഷിമൃഗാദികൾക്കുപോലും ഭക്ഷണം കൊടുക്കുന്ന പതിവുണ്ട്. ==== പള്ളിവേട്ട ==== ഒമ്പതാം ദിവസം രാത്രിയിലാണ് ഭഗവാന്റെ മറ്റൊരു വിശേഷമായ പള്ളിവേട്ട. തന്റെ അതിർത്തിയിലുള്ള സകല തിന്മകളെയും ഭഗവാൻ കീഴടക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ട. പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് മുന്നോടിയായി ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നുണ്ട്. ഭഗവാൻ ഉത്സവത്തിനിടയ്ക്ക് ആദ്യമായി മതിൽക്കെട്ടിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളുന്നത് നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിനാണ്. ഉത്സവക്കാലത്ത് എല്ലാ കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നടന്നുവരുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ടയെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലെ പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് സവിശേഷതയുണ്ട്. മറ്റുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പുറത്തുള്ള പറമ്പിലോ അതുപോലുള്ള ഏതെങ്കിലും സ്ഥലത്തോ പോയി അവിടെ അലങ്കരിച്ചുവച്ചിരിയ്ക്കുന്ന ഏതെങ്കിലും വന്യമൃഗത്തിന്റെ (പ്രധാനമായും [[പന്നി]]യുടെ) രൂപത്തിൽ അമ്പെയ്യുന്നതാണ് ചടങ്ങെങ്കിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഭക്തർ തന്നെ വന്യമൃഗങ്ങളുടെ വേഷം കെട്ടിവരുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലെ ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാണ് ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നത്. ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാൽ ഉത്സവത്തിടമ്പ് സ്വർണ്ണക്കോലത്തോട് കെട്ടിവച്ചശേഷം ആനപ്പുറത്ത് കയറ്റുന്നു. പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും കാണിച്ച് സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് സ്വർണ്ണക്കോലമേന്തി നഗരപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നു. വാളും പരിചയുമണിഞ്ഞ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ വിശേഷാൽ ചുവടുകളോടെ എഴുന്നള്ളത്തിന് അകമ്പടി സേവിയ്ക്കും. ഈ സമയത്ത് പാണ്ടിമേളമാണ് കൊട്ടുന്നത്. ഒപ്പം നാദസ്വരവും ഭക്തരുടെ ഭജനകളും കൂടിയാകുമ്പോൾ നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർണ്ണമാകും. ഗുരുവായൂർ പരിസരം മുഴുവൻ ചുറ്റി, അടുത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിലെയും വീടുകളിലെയും വരവേല്പുകളെല്ലാം കഴിഞ്ഞ് തിരിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും രാത്രി ഒമ്പതുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുകൂടിയുള്ള പ്രദക്ഷിണം കഴിഞ്ഞ് നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർത്തിയാക്കുന്നതോടുകൂടി പള്ളിവേട്ടയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരനായ പുതിയേടത്ത് [[പിഷാരടി]] ''പന്നിമാനുഷങ്ങളുണ്ടോ?......'' എന്ന് മൂന്നുപ്രാവശ്യം ഉറക്കെ ചോദിയ്ക്കും. ഉണ്ടെന്ന് അറിയിപ്പ് കിട്ടിക്കഴിഞ്ഞാലുടനെ മൃഗവേഷധാരികളായ ഭക്തരെല്ലാവരും കൂടി ആർപ്പുവിളിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിനകത്തേയ്ക്ക് പ്രവേശിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളി അവരെ പിൻതുടരും. ഒമ്പത് പ്രദക്ഷിണമാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് ഉണ്ടാകാറുള്ളത്. വാദ്യമേളങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെയാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് പുറത്ത്. അവസാന പ്രദക്ഷിണത്തിൽ ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായ കീഴ്ശാന്തി 'പന്നി'യെ അമ്പെയ്ത് വീഴ്ത്തുന്നു. 'ചത്ത' 'പന്നി'യെ കമ്പിൽ കെട്ടി കൊണ്ടുപോകുന്നതോടെ പള്ളിവേട്ട സമാപിയ്ക്കുന്നു. ഇതിനുശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളോടുകൂടി എഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ പ്രത്യേകം തയ്യാറാക്കിയ ശയ്യയിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് കിടത്തുന്നു. ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണവും പള്ളിവേട്ടയും കഴിഞ്ഞ് അവശനായ ഭഗവാൻ മണ്ഡപത്തിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം ക്ഷേത്രപരിസരത്തുള്ള എല്ലാ ബഹളങ്ങളും താത്കാലികമായി അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ഭഗവാന്റെ ഉറക്കത്തിന് ഒരുതരത്തിലും ഭംഗമുണ്ടാകരുതെന്നാണ് ഭക്തവിശ്വാസം. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന അടിയ്ക്കുന്ന നാഴികമണി പോലും ഈ സമയം കെട്ടിവയ്ക്കും. അബദ്ധത്തിൽ പോലും അത് ശബ്ദിയ്ക്കാൻ പാടില്ലത്രേ! ഈ സമയം തന്നെ ക്ഷേത്രം ശാന്തിക്കാർ, പിറ്റേന്ന് ഭഗവാന് കണികാണുന്നതിനുള്ള വസ്തുക്കൾ ഒരുക്കുന്ന തിരക്കിലായിരിയ്ക്കും. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടയ്ക്കിരുത്തിയ ഒരു [[പശു]]വുമുണ്ടാകും. ==== ആറാട്ട് ==== പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ആറുമണിയ്ക്കാണ് ഭഗവാന്റെ പള്ളിയുണർത്തൽ. നടയ്ക്കിരുത്തിയ പശുവിന്റെ കരച്ചിൽ കേട്ടുകൊണ് ഭഗവാൻ പള്ളിയുണരുന്നത്. തുടർന്ന് കണിക്കോപ്പുകൾ കൂടി കണികണ്ട ശേഷം ക്ഷേത്രച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. അന്ന് രാത്രിയാണ് ഉത്സവസമാപനമായ ആറാട്ട് നടക്കുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്തുള്ള രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിൽ തന്നെയാണ് ആറാട്ട്. ഉഷഃപൂജയും എതിരേറ്റുപൂജയുമൊഴികെയുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും അന്നേദിവസമുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹമാണ് അന്ന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമാണ് പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹം പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ഉച്ചവരെ സാധാരണ പോലുള്ള ചടങ്ങുകൾ നടക്കുന്നു. വൈകീട്ട് ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞ് ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിന് ഇറങ്ങുന്നു. തലേന്നത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഇത്തവണ ധാരാളം നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളും ഇവയോടൊപ്പം അകമ്പടി സേവിയ്ക്കാറുണ്ട്. പുരാണങ്ങളിലെ വിവിധ സംഭവങ്ങൾ ഇവിടെ നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളായി പുനർജനിയ്ക്കുന്നു. [[പഞ്ചവാദ്യം|പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ]] അകമ്പടിയോടെയാണ് ആറാട്ടുനാളിലെ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നത്. ഉത്സവക്കാലത്ത് പഞ്ചവാദ്യം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളും വീടുകളും മുഴുവൻ കയറിയിറങ്ങി സ്വീകരണം മുഴുവൻ ഏറ്റുവാങ്ങിയശേഷം പ്രദക്ഷിണം രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിലെ അത്താണിക്കല്ലിനടുത്തെത്തുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് വാദ്യമേളങ്ങൾ നിർത്തും. പണ്ടൊരു ആറാട്ടുനാളിൽ അത്താണിക്കല്ല് നിൽക്കുന്ന ഭാഗത്തുവച്ച് അതിക്രൂരമായി കൊലചെയ്യപ്പെട്ട, തന്റെ വിശ്വസ്തഭക്തനും കഴകക്കാരനുമായിരുന്ന കണ്ടിയൂർ പട്ടത്തെ നമ്പീശന്റെ സ്മരണ ഭഗവാൻ പുതുക്കുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം നമ്പീശന്റെ അനന്തരാവകാശികളിൽ ചിലർ അവിടെയെത്തുകയും തങ്ങൾക്ക് സങ്കടമില്ലെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനുശേഷം പാണ്ടിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ എഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടരും. തുടർന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള വാതിലിലൂടെ വിഗ്രഹം ആറാട്ടുകടവിലെത്തിയ്ക്കുന്നു. ഈ സമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും നിരവധി ഭക്തർ ആറാട്ടുമുങ്ങാനായി കടവുകളിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകും. ആറാട്ടുകടവിൽ പ്രത്യേകം ഒരുക്കിവച്ച പീഠത്തിൽ വിഗ്രഹം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന തന്ത്രി, തുടർന്ന് [[ഗംഗ]], [[യമുന]], [[സരസ്വതി (നദി)|സരസ്വതി]] തുടങ്ങിയ സകല തീർത്ഥങ്ങളെയും രുദ്രതീർത്ഥത്തിലേയ്ക്ക് ആവാഹിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് തമ്പ്രാൻപടിയ്ക്കൽ കിട്ടയുടെ പിന്മുറക്കാർ കൊണ്ടുവന്ന ഇളനീരും മഞ്ഞൾപ്പൊടിയും കൊണ്ട് വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തശേഷം വിഗ്രഹവുമായി തന്ത്രിയും ഓതിയ്ക്കന്മാരും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും മൂന്നുവട്ടം മുങ്ങുന്നു. ഭഗവദ്സാന്നിദ്ധ്യം കൊണ്ട് പവിത്രമായ ജലത്തിൽ ഭക്തരും മുങ്ങിനിവർന്ന് പുണ്യം നേടുന്നു. തുടർന്ന് എല്ലാവരും വസ്ത്രം മാറി തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്നു. തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും നൽകി സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. അതിനുശേഷം ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിലെ മണ്ഡപത്തിൽ ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ തന്റെ സഹോദരിയായ ഇടത്തരികത്തുകാവിലമ്മയെ കാണാമെന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ വാക്കുകൊടുത്തിട്ടുണ്ടെന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിൽ ഭഗവാന് പൂജ നടത്തുന്നതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ശ്രീലകത്തിന് പുറത്ത് ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ നടത്തുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. അതിനുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിനുചുറ്റും പതിനൊന്ന് പ്രാവശ്യം ഓട്ടപ്രദക്ഷിണം. അവസാനം കൊടിമരത്തിൽ നിന്ന് കൊടിയിറക്കുന്നതോടെ ഉത്സവം പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== നിയന്ത്രണങ്ങൾ ==== കലശം തുടങ്ങിക്കഴിഞ്ഞാൽ ആറാട്ട് കഴിയുന്നതുവരെയുള്ള പതിനെട്ടുദിവസം അഞ്ചുവയസ്സിൽ താഴെയുള്ള കുട്ടികൾക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമില്ല. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് വലിയ താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളുമെല്ലാമുണ്ടാകാറുണ്ടെങ്കിലും വെടിക്കെട്ടുണ്ടാകാറില്ല എന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ വസ്തുതയാണ്. ഒരു കതിനവെടി പോലും ക്ഷേത്രപരിസരത്തെങ്ങും കാണാനാകില്ല. കുട്ടികളെ ഏറെ സ്നേഹിയ്ക്കുന്ന, സ്വയം കുട്ടിയായ ഗുരുവായൂരപ്പന് അവരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നും ക്ഷേത്രപരിസരത്തുണ്ടാകരുതെന്നാണ് പഴമക്കാരുടെ വിശ്വാസം. എന്നാൽ കൊടിയേറ്റം, കാഴ്ചശീവേലി, ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം, പള്ളിവേട്ട, ആറാട്ട് തുടങ്ങിയ അവസരങ്ങളിൽ ചില്ലറ കരിമരുന്നുപ്രയോഗങ്ങളുണ്ടാകാറുമുണ്ട്. ഇവയാണെങ്കിൽ യാതൊരു കുറവും കൂടാതെയാണ് ഉത്സവത്തിന് നടത്തിപ്പോരുന്നതും. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലാപരിപാടികളിൽ [[ശാസ്ത്രീയ സംഗീതം]], [[ശാസ്ത്രീയ നൃത്തം]], [[ഗാനമേള]], കഥകളി, [[തുള്ളൽ]] തുടങ്ങിയവയ്ക്കാണ് പ്രാധാന്യം. സിനിമാറ്റിക് ഡാൻസോ അടിപൊളി ഗാനങ്ങളോ ഉത്സവത്തിന് പാടില്ലെന്ന് വിലക്കുണ്ട്. മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയം കൂടാതെ സത്രം വളപ്പിലെ പൂന്താനം ഓഡിറ്റോറിയത്തിലും കലാപരിപാടികൾ നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. === ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി/ഗീതാദിനം === {{main|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി}} വൃശ്ചികമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ഏകാദശിദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതിഷ്ഠാദിനമാണ് ഈ ദിവസമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ [[കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം|കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തിൽ]] പ്രിയപ്പെട്ടവരെ ശത്രുപക്ഷത്ത് കണ്ടു തളർന്നുപോയ [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനനെ]] സമാധാനിപ്പിയ്ക്കാൻ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ [[ഭഗവദ് ഗീത|ഗീതോപദേശം]] നടത്തിയ ദിവസമാണെന്നും വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അതിനാൽ ഈ ദിവസം '''ഗീതാദിനം''' എന്ന പേരിലും ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ വേറെയും നിരവധി പ്രത്യേകതകൾ ഈ ദിവസത്തിനുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഗോകുലത്തിൽ വച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന് ഗോവിന്ദപട്ടാഭിഷേകം നടത്തിയ ദിവസം, ആദിശങ്കരാചാര്യർ, മേല്പുത്തൂർ, പൂന്താനം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മ തുടങ്ങി നിരവധി ഭക്തർക്ക് ഭഗവദ്ദർശനം ലഭിച്ച ദിവസം, ഇവയെല്ലാം കൂടാതെ നാലുമാസത്തെ യോഗനിദ്രയിൽ നിന്ന് വിഷ്ണുഭഗവാൻ ഉണരുന്ന ദിവസം (ഉത്ഥാന ഏകാദശി) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചൈതന്യം പൂർണ്ണമായി അനുഭവപ്പെടുന്ന ദിവസമായി ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിലെ വിഗ്രഹം യഥാരൂപത്തിൽ (മഹാവിഷ്ണുസ്വരൂപത്തിൽ) അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തരെല്ലാവരും വിഷ്ണുസ്വരൂപങ്ങളായി മാറുന്നുവെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രപ്രവേശനവിളംബരത്തിനുമുമ്പും എല്ലാവർക്കും ജാതിഭേദമെന്യേ ദർശനം അനുവദിച്ചിരുന്ന ദിവസമായിരുന്നു ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി. ==== ചുറ്റുവിളക്ക് ആരംഭം ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരുമാസം മുമ്പ് (തുലാമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശിനാളിൽ) ക്ഷേത്രത്തിൽ ചുറ്റുവിളക്കുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് നടത്തുന്നത് പാലക്കാട് ജില്ലയിലെ [[അലനല്ലൂർ|അലനല്ലൂരിലുള്ള]] പറമ്പോട്ട് അമ്മിണിയമ്മയുടെ പേരിലാണ്. ഇവരെക്കൂടാതെ വിവിധ വ്യക്തികളും സംഘടനകളും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിളക്കുകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. അവയ്ക്ക് ഓരോന്നിന്നും നടത്തിപ്പുക്കാരുടെ പേരനുസരിച്ച് വിശേഷാൽ പേരുകളും പറയപ്പെടുന്നു. [[കേരള ഹൈക്കോടതി]]യിലെ അഭിഭാഷകർ നടത്തുന്ന കോടതി വിളക്ക്, [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ]]യിലെ ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് എസ്.ബി.ഐ. വിളക്ക്{{efn-lr|2017-ലെ ബാങ്ക് ലയനത്തിനുമുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിയിരുന്നത് [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂർ|സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂറിലെ]] ഉദ്യോഗസ്ഥരാണ്. അന്ന് ഇതിന്റെ പേര് എസ്.ബി.ടി. വിളക്ക് എന്നായിരുന്നു.}}, [[കേരള പോലീസ്]] ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് പോലീസ് വിളക്ക്, [[അയ്യപ്പസേവാസംഘം]] നടത്തുന്ന വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര്, ക്ഷേത്രം പാരമ്പര്യാവകാശികളായ പത്തുകാരുടെ വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര് - അങ്ങനെ നീണ്ടുപോകുന്നു പേരുകളുടെ നിര. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ ധാരാളമായി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തുന്നു. ഈ സമയം ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായതിനാൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് പതിന്മടങ്ങാകും. ==== പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരാഴ്ച മുമ്പുവരുന്ന [[പഞ്ചമി]] മുതൽ [[നവമി]] വരെയുള്ള വിളക്കുകൾ ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. മറ്റുള്ള വിളക്കുകൾ നടത്തുന്നത് പ്രത്യേകം ദിവസങ്ങളിലാണെങ്കിൽ ഈ വിളക്കുകൾ കൃത്യം ഒരേ ദിവസം തന്നെയാണ് നടത്തുന്നത്. ഇവ നടത്തുന്നത് ഓരോ കുടുംബക്കാരായതുകൊണ്ടാണ് ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന പേര് ഈ വിളക്കുകൾക്ക് വന്നത്. പഞ്ചമിവിളക്ക് നടത്തുന്നത് കാപ്രാട്ട് കുടുംബക്കാരാണ്; [[ഷഷ്ഠി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് മാണിക്കത്ത് കുടുംബക്കാരും. മാണിക്കത്ത് കുടുംബത്തിലെ കാരണവരായിരുന്ന ചന്ദ്രശേഖരമേനോന്റെ പേരിലാണ് ഷഷ്ഠിവിളക്ക് നടത്തുന്നത്. [[സപ്തമി]]നാളിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രസിദ്ധ ബ്രാഹ്മണകുടുംബമായ നെന്മിനി മനക്കാരാണ്. ഈ വിളക്കിന് സവിശേഷപ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാധാരണ വിളക്കുകൾക്ക് നെയ്യോ നല്ലെണ്ണയോ ആണ് ഉപയോഗിയ്ക്കാറുള്ളതെങ്കിൽ ഇതിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നത് വെളിച്ചെണ്ണയാണ്. നെന്മിനി മനപ്പറമ്പിലെ തെങ്ങിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെളിച്ചെണ്ണകൊണ്ടാണ് വിളക്കുകൾ തെളിയിയ്ക്കുന്നത്. വെളിച്ചെണ്ണ കൊണ്ട് വിളക്കുകൾ കത്തിയ്ക്കുന്നത് കൂടുതൽ ശോഭയുണ്ടാക്കുമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അങ്ങനെ ക്ഷേത്രം മുഴുവൻ ദീപപ്രഭയിൽ കുളിച്ചുനിൽക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. [[അഷ്ടമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് പുലിക്കീഴ് വാര്യക്കാരും [[നവമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് കൊളാടി വീട്ടുകാരുമാണ്. [[ദശമി]]ദിനത്തിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ''ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ സങ്കീർത്തന ട്രസ്റ്റ്'' എന്ന സംഘടനയാണ്. ഭാഗവതാചാര്യനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന [[ആഞ്ഞം മാധവൻ നമ്പൂതിരി]] തുടങ്ങിവച്ച ഈ സംഘടന 1970-ലാണ് ദശമിവിളക്കിന്റെ ചുമതലയേറ്റെടുത്തത്. മുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിവന്നിരുന്ന കുടുംബം അന്യം നിന്നുപോയതിനെത്തുടർന്നായിരുന്നു ഇത്. അഷ്ടമി മുതലുള്ള വിളക്കുകൾക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കും. ഈ വിളക്കുകൾക്കെല്ലാം അകമ്പടിയായി പഞ്ചവാദ്യം, പഞ്ചാരിമേളം, നാദസ്വരം എന്നിവയോടുകൂടിയ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുമുണ്ടാകും. ദശമിനാളിൽ രാവിലെ നടതുറന്നുകഴിഞ്ഞാൽ ഏകാദശി കഴിഞ്ഞുവരുന്ന [[ദ്വാദശി]]നാളിൽ രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പൂജകൾക്കും ദീപാരാധനയ്ക്കുമല്ലാതെ നടയടയ്ക്കില്ല. ==== ഏകാദശിനാളിലെ പരിപാടികൾ ==== ഏകാദശിനാളിലെ നിർമ്മാല്യദർശനം അതിവിശേഷകരമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസത്തെ ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും ദേവസ്വം വകയാണ്. മുമ്പ് [[കുന്നംകുളം|കുന്നംകുളത്തിനടുത്തുള്ള]] [[ചിറളയം കോവിലകം]] വകയായിരുന്നു ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും. 1972-ലാണ് ഇവ ദേവസ്വം ഏറ്റെടുത്തത്. രാവിലെ ഏഴുമണിമുതൽ ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ ഗീതാപാരായണമുണ്ടാകും. ഏകാദശീവ്രതം നോൽക്കുന്ന ഭക്തർ ആഹാരമേ കഴിയ്ക്കരുതെന്നാണ് ചിട്ടയെങ്കിലും ശാരീരികസ്ഥിതി അനുകൂലമല്ലാത്തവർ അരിയാഹാരം മാത്രമേ ഒഴിവാക്കാറുള്ളൂ. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് അന്നും നിവേദ്യങ്ങൾ സാധാരണപോലെത്തന്നെയാണ്. ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്കായി വിശേഷാൽ പ്രസാദ ഊട്ടുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗോതമ്പുചോറ്, കാളൻ, ഗോതമ്പുപായസം എന്നിവയാണ് ഏകാദശി ഊട്ടിനുള്ള വിഭവങ്ങൾ. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലി കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി എഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടാകും. മൂന്ന് ആനകളാണ് ഈ എഴുന്നള്ളിപ്പിന് മുന്നിലുണ്ടാകുന്നത്. വലിയ ആഘോഷത്തോടുകൂടിയ എഴുന്നള്ളിപ്പ് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലെത്താൻ ഒരുപാട് സമയമെടുക്കും. വൈകീട്ട് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. [[തമിഴ്നാട്]], [[കർണാടക]], [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്]], [[തെലങ്കാന]] തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിലുള്ളതുപോലെ ഭീമാകാരമായ രഥമല്ല പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നെഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. താരതമ്യേന വളരെ ചെറിയൊരു രഥമാണ്. സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ഈ രഥം സ്റ്റിയർറിങ് കൊണ്ടാണ് ഓടിയ്ക്കുന്നത്. രഥത്തിന്റെ മുന്നിൽ ചമ്മട്ടിയേന്തിയ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെയും പുറകിൽ തൊഴുതുനിൽക്കുന്ന അർജ്ജുനന്റെയും രൂപങ്ങൾ പണിതുവച്ചിട്ടുണ്ട്. 1977-ൽ നടന്ന പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം പുനഃപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കുശേഷമാണ് ഈ ചടങ്ങ് ആരംഭിച്ചത്. രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പിന് അകമ്പടിയായി ഭക്തരുടെ നാമജപമുണ്ടാകും. എഴുന്നള്ളിപ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരാൻ ഏറെ സമയമെടുക്കും. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തെ കുളമടക്കം വലംവച്ചാണ് എഴുന്നള്ളിപ്പ് അവസാനിയ്ക്കുന്നത്. ==== ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പണവും ത്രയോദശി ഊട്ടും ==== ഏകാദശിദിവസം അർദ്ധരാത്രി (ദ്വാദശിദിവസം പുലർച്ചെ) '''ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ''' എന്ന വിശേഷാൽ ചടങ്ങ് ആരംഭിയ്ക്കും. ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ വച്ചാണ് ഈ ചടങ്ങ് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ശുകപുരം, പെരുവനം, [[ഇരിഞ്ഞാലക്കുട]] ഗ്രാമക്കാരായ, അഗ്നിഹോത്രികളായ നമ്പൂതിരിമാർക്ക് ഭക്തർ ദക്ഷിണ നൽകുന്ന ചടങ്ങാണിത്. ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠരായ അഗ്നിഹോത്രിമാർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് അതീവപുണ്യകരമായ കാര്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ആദ്യത്തെ ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്നാണ് വിശ്വാസം. ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായി മേൽശാന്തിയാണ് ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തരും സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ അനുസ്യൂതം തുടരുന്നു. ദ്വാദശിനാളിൽ രാവിലെ ഏഴുമണിയ്ക്ക് ദ്വാദശി ഊട്ട് നടത്തുന്നു. ഇടിച്ചുപിഴിഞ്ഞ പായസത്തോടെ നടത്തുന്ന സദ്യയാണിത്. അന്നേദിവസം രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ പിന്നെ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നരയ്ക്കേ തുറക്കൂ. ആ സമയം വിവാഹം, ചോറൂൺ, തുലാഭാരം തുടങ്ങിയ കർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താറില്ല. ദ്വാദശിയുടെ പിറ്റേ ദിവസം ([[ത്രയോദശി]] നാളിൽ) നടത്തുന്ന ത്രയോദശി ഊട്ട്, തന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന ഒരു പരദേശി ബ്രാഹ്മണന്റെ ശ്രാദ്ധം ഭഗവാൻ തന്നെ ഊട്ടുന്ന ചടങ്ങായി വ്യാഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. മത്തനും നേന്ത്രപ്പഴവും ചേർന്നുള്ള പച്ചടി, മത്തൻ പൊടിത്തൂവൽ, എളവൻ-ചേന-പയർ കൂട്ടുകറി, രസം, പിണ്ടിപ്പായസം എന്നിവയോടുകൂടിയ ത്രയോദശി ഊട്ടോടെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിച്ചടങ്ങുകൾ അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ==== ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം ==== കർണാടക സംഗീതചക്രവർത്തിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥഭാഗവതരുടെ പേരിൽ എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന ഒരു വിശേഷാൽ സംഗീതോത്സവമാണ് ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് എല്ലാവർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ കച്ചേരി നടത്തിവന്നിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്ത്യത്തെത്തുടർന്ന് 1974-ലെ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചാണ് ഈ പരിപാടി ആരംഭിച്ചത്. ആദ്യം ഒരുദിവസം മാത്രമായിരുന്ന ഈ പരിപാടി, പിന്നീട് മൂന്നും അതിനുശേഷം അഞ്ചും ഏഴും പത്തും പതിമൂന്നും ഒടുവിൽ പതിനഞ്ചും ദിവസങ്ങളായി ഉയർത്തി. പ്രഗല്ഭരും അപ്രഗല്ഭരുമായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരികളും ഈയവസരത്തിൽ തങ്ങളുടെ സിദ്ധികൾ പ്രകടിപ്പിയ്ക്കാനായി ഗുരുവായൂരിൽ വരാറുണ്ട്. ഹിന്ദുക്കൾക്ക് മാത്രമേ ഈ പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ അവകാശമുള്ളൂ. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ രാത്രിയാണ് പ്രഗല്ഭരുടെ സംഗീതപരിപാടികൾ നടത്തിവരുന്നതെങ്കിൽ അവസാനമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും ദിവസം മുഴുവൻ പ്രഗല്ഭരുടെ പരിപാടികളാകും. ദശമിനാളിൽ നടത്തപ്പെടുന്ന പഞ്ചരത്നകീർത്തനാലാപനമാണ് സംഗീതോത്സവത്തിലെ പ്രധാന പരിപാടി. കർണാടക സംഗീതത്തിലെ ത്രിമൂർത്തികളിലൊരാളായ [[ത്യാഗരാജ സ്വാമികൾ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ പഞ്ചരത്നകീർത്തനങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ഗണപതിസ്തുതിയും പ്രശസ്തരായ കർണാടക സംഗീതജ്ഞർ ഒന്നിച്ച് ആലപിയ്ക്കുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. അകമ്പടിയായി വയലിൻ, [[വീണ]], പുല്ലാങ്കുഴൽ, മൃദംഗം, [[ഘടം]], [[ഗഞ്ചിറ]], [[മുഖർശംഖ്]] തുടങ്ങിയ വാദ്യങ്ങളുമുണ്ടാകും. ഏകാദശിനാളിൽ രാത്രി ചെമ്പൈയുടെ ശിഷ്യരും ഉപശിഷ്യരുമായ ഗായകർ ഒരുമിച്ച് ചെമ്പൈയുടെ ഇഷ്ടകീർത്തനങ്ങൾ ആലപിച്ച് [[മധ്യമാവതി]] രാഗത്തിൽ മംഗളം പാടി അവസാനിപ്പിയ്ക്കുന്നതോടെ സംഗീതോത്സവം സമാപിയ്ക്കുന്നു. ==== ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ അനുസ്മരണം ==== കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ഗജവീരന്മാരിലൊരാളായിരുന്ന ഗുരുവായൂർ കേശവൻ ചരിഞ്ഞത് 1976-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ (ഡിസംബർ 2) പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയുടെ തലേദിവസമായ ദശമിനാളിൽ, ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകളും ചേർന്ന് കേശവന് പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. മറ്റൊരിടത്തും കാണാത്ത ഈ വിശേഷച്ചടങ്ങ് തുടങ്ങുന്നത് ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ്. നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ നടത്തുന്ന ഈ യാത്രയിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെയും രണ്ടാമത്തെ മുതിർന്ന ആന ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും ചിത്രങ്ങൾ വഹിയ്ക്കും. റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ സ്വീകരണവും പിന്നിട്ടാണ് ആനകൾ തെക്കേ നടയിൽ ശ്രീവത്സം റസ്റ്റ് ഹൗസിനുമുന്നിലുള്ള കേശവന്റെ പൂർണ്ണകായ പ്രതിമയ്ക്കുമുന്നിലെത്തുന്നത്. തുടർന്ന് മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നു. മറ്റുള്ള ആനകൾ അതിനനുസരിച്ചുള്ള പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. വളരെ വികാരനിർഭരമായ ഈ ചടങ്ങ് കാണാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. === അഷ്ടമിരോഹിണി === {{main|അഷ്ടമിരോഹിണി}} ചിങ്ങമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ അഷ്ടമിദിവസമാണ് ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരസുദിനമായ അഷ്ടമിരോഹിണിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഈ ദിവസം അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. അവതാരകൃഷ്ണസങ്കല്പത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠയുള്ള ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും അഷ്ടമിരോഹിണി വിശേഷമാണ്. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും കാഴ്ചശീവേലിയും അവതാരസമയമായ അർദ്ധരാത്രിയിൽ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് ഭഗവാന്റെ പിറന്നാൾ സദ്യയായി അറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന അപ്പം വഴിപാട് വളരെ വിശേഷമാണ്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് ക്ഷേത്രനട തുറക്കുന്നതോടെയാണ് ചടങ്ങുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ദീപക്കാഴ്ച നടത്തുന്നു. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഓടക്കുഴലൂതുന്ന ഉണ്ണിക്കണ്ണനായും പിന്നീട് ഇരുകൈകളിലും വെണ്ണ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന വെണ്ണക്കണ്ണനായും ഭഗവാനെ അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഏഴുമണിയോടെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി എഴുന്നള്ളിപ്പ് നടത്തുന്നു. ഉത്സവക്കാലവും ഏകാദശിയുമല്ലാതെ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് അഷ്ടമിരോഹിണിയ്ക്ക് മാത്രമാണ്. പഞ്ചാരിമേളത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി അതിവിശേഷാൽ ചടങ്ങാണ്. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയോടെ ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും പിറന്നാൾ സദ്യ തുടങ്ങും. വിഭവസമൃദ്ധമായ പിറന്നാൾ സദ്യ കഴിയ്ക്കാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് രണ്ടുമണി വരെ സദ്യ തുടരും. മൂന്നുമണിയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ രണ്ടാമത്തെ കാഴ്ചശീവേലി. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലിയ്ക്കുള്ള അതേ ചടങ്ങുകൾ തന്നെയാണ് ഇതിനും. വൈകീട്ട് അടുത്തുള്ള നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് [[ബലരാമൻ|ബലരാമന്റെ]] എഴുന്നള്ളത്തുമുണ്ട്. തന്റെ അനുജനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ജന്മദിനത്തിൽ പങ്കെടുക്കാനാണ് ബലരാമന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് എന്നാണ് സങ്കല്പം. അത്താഴപ്പൂജയ്ക്ക് വിശേഷാൽ അപ്പം വഴിപാട് നടത്തും. ഒരു ലക്ഷത്തിനടുത്ത് അപ്പങ്ങളാണ് അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഭഗവാന് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഇവ കൂടാതെ ഏകദേശം അഞ്ഞൂറുലിറ്റർ പാൽപ്പായസവും നേദിയ്ക്കുന്നുണ്ടാകും. രാത്രി പത്തുമണിയോടെ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടങ്ങും. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ അവതാരത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്നതാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ്. അഞ്ചു പ്രദക്ഷിണങ്ങളാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പിനുണ്ടാകുക. ആദ്യത്തെ രണ്ടിനും സാധാരണ വാദ്യോപകരണങ്ങളും മൂന്നാമത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിന് പഞ്ചവാദ്യവും നാലാമത്തേതിന് ഇടയ്ക്കയും നാദസ്വരവും അഞ്ചാമത്തേതിന് പഞ്ചാരിമേളവുമാണ് അകമ്പടിയുണ്ടാകുക. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടയ്ക്കില്ല. പകരം, ആ സമയത്ത് അവതാരവിളംബര ഘോഷയാത്രയുണ്ടാകും. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതുകാണാൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടുന്നത്. ==== ഭാഗവതസപ്താഹം, അവതാരം കളി, ശോഭായാത്ര ==== അഷ്ടമിരോഹിണിയോടനുബന്ധിച്ച് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വിശേഷാൽ ഭാഗവതസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഭാഗവതത്തിലെ കൃഷ്ണാവതരഭാഗം അഷ്ടമിരോഹിണിദിവസം വരുന്ന രീതിയിലാണ് ഇത് നടത്തിവരുന്നത്. സപ്താഹത്തിന്റെ മൂന്നാം ദിവസമാണ് അഷ്ടമിരോഹിണി വരുന്നത്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാവിലെ എട്ടുമണിയോടെയാണ് കൃഷ്ണാവതാരപാരായണം നടത്തുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ എല്ലാ ഭാഗവതാചാര്യന്മാരും ഈ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. രാത്രി പതിനൊന്നുമണിയ്ക്ക് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ അവതാരം കളിയുമുണ്ടാകും. പുതിയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും പരിശീലനത്തിലായതിനാൽ പഴയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരുമാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിവിധ സംഘടനകളും ഈ ദിവസം പരിപാടികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ നായർ സമാജം നടത്തുന്ന ഉറിയടിയും ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്രയുമാണ് അവയിൽ വിശേഷം. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ് നായർ സമാജം നടത്തുന്ന കലാപരിപാടികൾ തുടങ്ങുന്നത്. വിവിധ നൃത്തകലാകാരിമാർ പങ്കെടുക്കുന്ന ഗോപികാനൃത്തവും താലപ്പൊലിയോടെയുള്ള ജീവത എഴുന്നള്ളിപ്പുമെല്ലാം ഇതിന് അകമ്പടിയായി ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം കിഴക്കേ നടയിൽ വച്ചാണ് ഉറിയടി മത്സരം നടക്കുന്നത്. വൈകീട്ട് ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്ര മമ്മിയൂർ, തിരുവെങ്കടം, പെരുന്തട്ട ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്നായി വീതിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണനായും [[രാധ|രാധയായും]] [[കുചേലൻ|കുചേലനായും]] വേഷം കെട്ടിയ നിരവധി കുട്ടികൾ ഒത്തുചേർന്ന് ഗുരുവായൂരിനെ അമ്പാടിയാക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിവിധ പുരാണദൃശ്യങ്ങൾ കോർത്തിണക്കിക്കൊണ്ടുള്ള ഫ്ലോട്ടുകളും ശ്രീകൃഷ്ണരഥവും പഞ്ചവാദ്യവുമെല്ലാമുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിന് കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽത്തറയിൽ വച്ച് ഇവ മൂന്നും കൂടിച്ചേർന്ന ശേഷമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നത്. തുടർന്നുനടത്തുന്ന ഘോഷയാത്ര ഏറ്റവും മനോഹരമായ കാഴ്ചയാണ്. രാത്രി ഏറെ വൈകുവോളം ഇത്തരം പരിപാടികൾ തുടരും. ഇതുകാണാൻ നിരവധി പേർ ഉറക്കമൊഴിച്ച് എത്താറുണ്ട്. === വിഷു === മേടമാസം ഒന്നാം തീയതിയാണ് കേരളത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പുതുവർഷദിനമായ വിഷു. പണ്ടുകാലത്ത് മലയാളികളുടെ വിളവിറക്കൽ ഉത്സവമായിരുന്ന വിഷു, ഇപ്പോൾ കാലമേറെ കഴിഞ്ഞിട്ടും വലിയൊരു ആഘോഷമായിത്തുടരുന്നു. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള മലയാളികൾ കണി കണ്ടും പടക്കം പൊട്ടിച്ചും വിഷുദിനം ആഘോഷമാക്കുന്നു. പകലും രാത്രിയും തുല്യമായി വരുന്ന ദിവസമായ ഈ ദിനത്തിൽ സൂര്യൻ നേരെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ഉദിയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉദിച്ചുവരുന്ന സൂര്യന്റെ ആദ്യകിരണങ്ങൾ ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ പതിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതുതന്നെ. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ വിഷു വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ആഘോഷമാണ്. അന്നേ ദിവസം ഭഗവാനെ കണികാണുന്നത് അതിവിശേഷമായ ചടങ്ങായി കണക്കാക്കിവരുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതിനായി ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകുക. എല്ലാദിവസവും പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് തുറക്കുന്ന നട, ഈ ദിവസം രണ്ടരയ്ക്കുതന്നെ തുറക്കും. അതിനുമുന്നോടിയായി തന്ത്രിയും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിക്കാരും ഉണർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിൽ കുളിച്ചുവന്ന് കണിയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. <ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ ഭദ്രദീപത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തായാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. സ്വർണ്ണസിംഹാസനത്തിൽ ആനത്തലേക്കെട്ടുവച്ച് അതിന്മേൽ ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണത്തിടമ്പ് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നുവയ്ക്കുന്നു. അതിനുമുന്നിലായി ഓട്ടുരുളിയിലാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. ഉരുളിയിൽ അക്ഷതം (ഉണങ്ങലരിയും നെല്ലും ചേർന്നുള്ള ഒരു മിശ്രിതം) വിതറി, അതിനുമുന്നിൽ അലക്കിയ മുണ്ട് (കോടിവസ്ത്രം), ഗ്രന്ഥം, വാൽക്കണ്ണാടി, കണ്ണിവെള്ളരി, കണിക്കൊന്ന, ചക്ക, മാങ്ങ, നാളികേരം, ഉടച്ച രണ്ടുമുറി നാളികേരത്തിൽ നെയ്യ് ചേർത്തത് എന്നിവ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുശേഷം മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും ശ്രീലകത്ത് പ്രവേശിച്ച് നെയ്വിളക്കുകൾ കൊളുത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് രണ്ടര മണിയോടെ നടതുറന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യം ഭഗവാനെ കണികാണിയ്ക്കും. തുടർന്നാണ് ഭക്തർക്ക് കണിദർശനം. കണ്ണടച്ചും കണ്ണുകെട്ടിയുമിരിയ്ക്കുന്ന ഭക്തർ ശ്രീകോവിലിനകത്തേയ്ക്ക് ചെല്ലുകയും ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ച് കണ്ണുതുറന്ന് കണികാണുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് കുളിച്ചുവന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് തിരിച്ചുകടന്ന് ഗണപതിയെയും സുബ്രഹ്മണ്യനെയും ഹനുമാനെയും തൊഴുത് ആദ്യം ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വിഷുക്കൈനീട്ടം കിട്ടും. അതിനുശേഷം പുറത്തുകടന്ന് ഭഗവതിയെയും ശിവനെയും അയ്യപ്പനെയും തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണമായി പുറത്തുകടക്കുന്നതോടെ കണിദർശനം പൂർത്തിയാകും.<ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> മറ്റുദിവസങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഗുരുവായൂരിൽ വിഷുത്തലേന്ന് ഭക്തർക്ക് ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വിരിവയ്ക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. പിറ്റേന്ന് കണികാണേണ്ടതുകൊണ്ടാണ് ഈ സൗകര്യം ഒരുക്കുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഷുക്കണി ദർശനവും മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വാങ്ങുന്ന വിഷുക്കൈനീട്ടവും ഭക്തർ അതിവിശേഷമായി കരുതുന്നു. വിഷുദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിൽ വിഭവസമൃദ്ധമായ വിഷുസദ്യയുമുണ്ട്. === ഓണം === കേരളത്തിന്റെ ദേശീയോത്സവമാണ് ചിങ്ങമാസത്തിലെ ഓണം. കൃഷി നിറഞ്ഞുനിന്നിരുന്ന കാലത്ത് കേരളത്തിലെ വിളവെടുപ്പുത്സവമായിരുന്നു ഓണം. ഇന്നും മലയാളിമനസ്സുകളിൽ ഗൃഹാതുരത നിറയുന്ന ഒരു അവസരമാണ് ഓണം. വിവിധ കലാപരിപാടികളോടുകൂടി ഓണം ഇന്നും ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ അഞ്ചാം അവതാരമായ വാമനനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഓണത്തിനുള്ള ഐതിഹ്യം അതിപ്രസിദ്ധമാണ്. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നക്ഷത്രവും ദ്വാദശിതിഥിയും കൂടിയ ദിവസമാണ് വാമനാവതാരം നടന്നതെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യപ്രകാരം അസുരചക്രവർത്തിയായ [[മഹാബലി]]യുടെ ദുർമ്മദമടക്കാൻ അവതരിച്ച വാമനൻ, ആദ്യത്തെ അടികൊണ്ട് ആകാശവും രണ്ടാമത്തെ അടികൊണ്ട് ഭൂമിയും അളക്കുകയും മൂന്നാമത്തെ അടി വയ്ക്കാൻ സ്ഥലമില്ലാതെ വന്നപ്പോൾ മഹാബലി സ്വന്തം ശിരസ്സ് കാട്ടിക്കൊടുക്കുകയും വാമനൻ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗ്രഹിച്ച് സുതലം എന്ന ലോകത്തേയ്ക്ക് അയയ്ക്കുകയും ചെയ്തശേഷം എല്ലാ വർഷവും ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണത്തിന് തന്റെ പ്രജകളെ കാണാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അനുവാദം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. എറണാകുളം ജില്ലയിലെ [[തൃക്കാക്കര]] എന്ന സ്ഥലത്തായിരുന്നു മഹാബലിയുടെ രാജധാനിയെന്നും വാമനമൂർത്തിയായ ഭഗവാന്റെ കാൽ വന്നുപതിച്ച സ്ഥലം എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ആ പേരു വന്നതെന്നും കഥയുണ്ട്. തൃക്കാക്കരയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[തൃക്കാക്കര വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രം|വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രത്തിൽ]] ഓണാഘോഷം ഭംഗിയായി നടന്നുവരുന്നു. അത്രയൊന്നുമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലും ഓണം പ്രധാനമാണ്. ഓണാഘോഷങ്ങളുടെ ആരംഭദിനമായ [[അത്തം]] മുതൽ പത്തുദിവസവും ക്ഷേത്രനടയിൽ പൂക്കളങ്ങളിടും. ഓരോ ദിവസവും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിലാണ് പൂക്കളം. ഇവയിൽ വിവിധ ദേവതാരൂപങ്ങൾ വരച്ചുണ്ടാക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുള്ള പൂക്കളെല്ലാം ക്ഷേത്രപരിസരത്തെ പൂക്കടകളിൽ നിന്നാണ് ലഭിയ്ക്കുന്നത്. ഓണത്തിന്റെ അവസാനദിവസങ്ങളായ ഉത്രാടം, തിരുവോണം ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നവർക്ക് വിഭവസമൃദ്ധമായ ഓണസദ്യയുണ്ടാകും. ഇതിനായി നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. എന്നാൽ ഉത്രാടദിനത്തിലെ പ്രധാന ചടങ്ങ് കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പണമാണ്. മേൽശാന്തിയും ദേവസ്വം പ്രതിനിധികളും ഭക്തരും മൂത്തുവിളഞ്ഞ പഴക്കുലകൾ ഭഗവാന് സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ആദ്യകാലത്ത് ദേവസ്വം ഭൂമി പാട്ടത്തിനെടുത്തവർ മാത്രം നടത്തിയിരുന്ന ഈ ചടങ്ങ് പാട്ടവക നിർത്തിയതോടെയാണ് ഭക്തരുടെ വകയായത്. കൊടിമരച്ചവട്ടിലാണ് കാഴ്ചക്കുലകൾ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. സമർപ്പണത്തിനു മുന്നോടിയായി കൊടിമരച്ചുവട്ടിലെ തറയിൽ അരിമാവുകൊണ്ട് കോലം വരച്ചശേഷം അതിനുമുകളിൽ നാക്കില വച്ചശേഷം സമീപത്ത് നിലവിളക്ക് കൊളുത്തി ഗണപതിയ്ക്ക് വയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യത്തെ കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. പിന്നീട് ദേവസ്വം ചെയർമാൻ, അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റർ, അംഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയവർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നു. അവസാനമാണ് ഭക്തരുടെ സമർപ്പണം. ഭക്തർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുവരുമ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രാത്രിയാകും. അത്രയധികം കുലകളാണ് സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നത്. തിരുവോണം നാളിൽ ഭഗവാനെ വാമനമൂർത്തിയായി അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. മഹാബലിയുടെ ശിരസ്സിൽ പാദം വയ്ക്കുന്ന ത്രിവിക്രമന്റെ രൂപത്തിലാണ് വാമനാലങ്കാരം. അന്നത്തെ പ്രധാന ചടങ്ങുകൾ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണവും നമസ്കാരസദ്യയുമാണ്. പുലർച്ചെ നടതുറക്കുമ്പോൾ തന്നെ ഭഗവാന് ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കാൻ ഭക്തജനങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട നിരതന്നെ വന്നിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി തന്നെ ആദ്യത്തെ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തർ ഓരോരുത്തരുമായി സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാത്രിയാകുവോളം ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണം നടന്നുവരും. ഉച്ചയ്ക്കാണ് ദേവസ്വം വക ഓണസദ്യ വിളമ്പുന്നത്. ഇതിൽ പങ്കെടുക്കാനും നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നു. ചോറ്, സാമ്പാർ, അവിയൽ, കാളൻ, ഓലൻ, പപ്പടം, നാലുതരം പായസങ്ങൾ തുടങ്ങിവയാണ് സദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്നത്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും തെക്കേ നടയിലെ പ്രത്യേകം പന്തലിലും പടിഞ്ഞാറേ നടയിലെ അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലുമായാണ് സദ്യ നടത്തപ്പെടുന്നത്. അന്ന് മൂന്നുനേരവും ഭഗവാന് പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുണ്ടാകും. അന്നത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് '''തിരുവോണവിളക്ക്''' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ചുള്ള എഴുന്നള്ളത്തിന് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം തൊഴാൻ വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കുണ്ടായിരിയ്ക്കും. === [[വൈശാഖം|വൈശാഖമാസം]] === [[മേടം|മേടമാസത്തിലെ]] [[അമാവാസി]] മുതലുള്ള ഒരുമാസക്കാലമാണ് ''വൈശാഖമാസം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. രാജ്യമൊട്ടുക്കും ആചരിച്ചുവരുന്ന ചാന്ദ്രകലണ്ടറിലെ രണ്ടാമത്തെ മാസമാണിത്. മഹാവിഷ്ണുഭജനത്തിനും ഭാഗവതപാരായണത്തിനും ഉത്തമമായി ഈ മാസം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ ''മാധവമാസം'' എന്നും ഈ മാസം അറിയപ്പെടുന്നു. കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഭാഗവതസപ്താഹങ്ങളും മറ്റും നടക്കുന്ന സമയമാണിത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ സമയം അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന സമയങ്ങളിലൊന്നാണ് വൈശാഖപുണ്യകാലം. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മുഴുവൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭാഗവതപാരായണമുണ്ടാകും. 29 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന വൈശാഖമാസക്കാലത്തെ നാല് സപ്താഹങ്ങളാക്കി തിരിച്ചാണ് ഭാഗവതപാരായണം നടക്കുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ നിരവധി ഭാഗവതാചാര്യന്മാർ ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം വക അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിലാണ് സപ്താഹം മുഴുവൻ നടക്കുന്നത്. ==== അക്ഷയതൃതീയ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ [[തൃതീയ]] ദിവസമാണ് [[അക്ഷയതൃതീയ]] എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ഹൈന്ദവവിശ്വാസപ്രകാരം ഏറ്റവും പുണ്യം നിറഞ്ഞ ദിവസങ്ങളിലൊന്നാണിത്. ഈ ദിലസം ചെയ്യുന്ന സത്കർമ്മങ്ങളുടെ ഫലം ക്ഷയിയ്ക്കില്ലെന്നാണ് വിശ്വാസം.'അക്ഷയതൃതീയ' എന്ന പേരുതന്നെ ഈ വിശ്വാസത്തിന് ഉപോദ്ബലകമാണ്. ചതുർയുഗങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതായ സത്യയുഗം (കൃതയുഗം) തുടങ്ങിയത് അക്ഷയതൃതീയനാളിലാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ [[യുധിഷ്ഠിരൻ|യുധിഷ്ഠിരന്ന്]] സൂര്യഭഗവാൻ അക്ഷയപാത്രം നൽകിയ ദിവസമായും [[ഭഗീരഥൻ|ഭഗീരഥന്റെ]] തപസ്സിൽ സംപ്രീതയായി [[ഗംഗാനദി]] ഭൂമിയിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിവന്ന ദിവസമായും ഉപനയനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഒരു ദരിദ്ര ബ്രാഹ്മണകുടുംബത്തിൽ ഭിക്ഷ യാചിയ്ക്കാൻ ചെന്ന ശങ്കരാചാര്യർ അവിടത്തെ അന്തർജനത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കായി [[കനകധാരാ സ്തോത്രം]] ചൊല്ലിയ ദിവസമായുമെല്ലാം ഈ ദിവസം അറിയപ്പെടുന്നു. സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ ജ്യോതിഷപ്രകാരം ഉച്ചത്തിലെത്തുന്ന ഈ ദിവസം തന്നെയാണ് ബലരാമജയന്തിയായും ആചരിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ അക്ഷയതൃതീയ വൻ പ്രാധാന്യത്തോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അക്ഷയതൃതീയയോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ രാവിലെ പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കാഴ്ചശീവേലിയും രാത്രി കഴക്കാരുടെ വക വിശേഷാൽ ചുറ്റുവിളക്കുമുണ്ടാകും. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ പൂജിച്ച സ്വർണ്ണം, വെള്ളി ലോക്കറ്റുകളുടെ വിതരണമുണ്ടാകും. ഇവ വാങ്ങാൻ ആയിരങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ദേവസ്വം കീഴേടമായ നെന്മിനി ബലരാമക്ഷേത്രത്തിലും ഈ ദിവസം വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ബലരാമജയന്തി എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് അവിടെയും ആഘോഷം. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന അതേ ചടങ്ങുകളാണ് അക്ഷയതൃതീയനാളിൽ നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിലും നടക്കുന്നത്. അന്നത്തെ പ്രസാദ ഊട്ടിന് പിറനാൾ സദ്യയാണ് വിളമ്പുന്നത്. അന്നേദിവസം വൈകീട്ട് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ എഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. ജ്യേഷ്ഠനായ ബലരാമന്റെ പിറന്നാളാഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. അന്ന് രാത്രി വരെ വിശേഷാൽ പൂജകൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകും. ==== മറ്റുള്ള വിശേഷങ്ങൾ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശി നരസിംഹജയന്തിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ അന്ന് വിശേഷാൽ പൂജകളൊന്നുമുണ്ടാകാറില്ലെങ്കിലും ഭാഗവതത്തിലെ നരസിംഹാവതാരഭാഗം വായിയ്ക്കുന്നത് വിശേഷമാണ്. വൈശാഖപുണ്യകാലത്തുതന്നെയാണ് ശങ്കരാചാര്യജയന്തിയും [[ബുദ്ധപൂർണ്ണിമ]]യുമെല്ലാം വരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ ശങ്കരാചാര്യജയന്തി വിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇടവമാസത്തിലെ [[അമാവാസി]]നാളിലാണ് വൈശാഖമാസം സമാപിയ്ക്കുന്നത്. === മണ്ഡലകാലം === വൃശ്ചികമാസം ഒന്നാം തീയതി തുടങ്ങി ധനുമാസം പതിനൊന്നാം തീയതി വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന 41 ദിവസങ്ങളാണ് ''മണ്ഡലകാലം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായ ഈ കാലത്ത് കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കായിരിയ്ക്കും. ഭദ്രകാളിക്ഷേത്രങ്ങളിൽ കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതും ഈ കാലത്താണ്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലകാലത്ത് വിപുലമായ ചടങ്ങുകളാണ് നടത്തിവരുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടകരുടെ പ്രധാന ഇടത്താവളങ്ങളിലൊന്നാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം. നിരവധി ശബരിമല തീർത്ഥാടകരാണ് മണ്ഡലകാലത്ത് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അവർക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനുമെല്ലാം വിപുലമായ സൗകര്യങ്ങൾ ദേവസ്വം ഒരുക്കുന്നുണ്ട്. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുള്ള അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലാണ് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം. ഗുരുവായൂരപ്പസന്നിധിയിലെ കെട്ടുനിറ അതിവിശേഷമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മണ്ഡലകാലം തുടങ്ങുന്നതിനുമുന്നോടിയായി തുലാം 29, 30 ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലശുദ്ധി പതിവുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ശുദ്ധിക്രിയയാണിത്. ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളിലൊന്നായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി വരുന്നതും മണ്ഡലകാലത്താണ്. മണ്ഡലകാലത്ത് മൂന്നുനേരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും ചുറ്റുവിളക്കുകളും പതിവാണ്. അഞ്ച് ആനകളാണ് ഇത്തരം അവസരങ്ങളിൽ എഴുന്നള്ളുന്നത്. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുള്ള വാദ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം [[ഇടുതുടി]], [[വീരാണം]] തുടങ്ങിയ വിശേഷവാദ്യങ്ങളും ഈ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുണ്ടാകും. ഇവയിൽ ഇടുതുടി കാഴ്ചയിൽ [[തബല|തബലയോടും]] വീരാണം മൃദംഗത്തോടും സാമ്യമുള്ള വാദ്യങ്ങളാണ്. മണ്ഡലകാലം ഗുരുവായൂരപ്പന്നും വിശേഷപ്പെട്ടതാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിലാണ് ഭഗവാന് വേദമന്ത്രധാരയും പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകവും നടത്തുന്നത്. ഉഷഃശീവേലിയ്ക്കും പന്തീരടിപൂജയ്ക്കുമിടയിലാണ് ഋഗ്വേദമന്ത്രധാര നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന ജലം കൊണ്ടാണ് അഭിഷേകം. ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിൽ [[ശിവലിംഗം|ശിവലിംഗത്തിൽ]] ധാര നടത്തുമ്പോൾ ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നതുപോലൊരു വെള്ളിപ്പാത്രത്തിൽ ദർഭപ്പുല്ല് സൂക്ഷിച്ചശേഷം അതിൽ വെള്ളം നിറച്ച് വിഗ്രഹത്തിൽ വെള്ളം തുള്ളിയായി വീഴ്ത്തുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ഈ സമയത്ത് ക്ഷേത്രം ഓതിയ്ക്കന്മാർ കൂട്ടംകൂടിയിരുന്ന് വേദമന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലും. മണ്ഡലകാലത്ത് ഇതിനുശേഷമേ നവകാഭിഷേകം പതിവുള്ളൂ. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. പാൽ, നെയ്യ്, തൈര്, ചാണകം, ഗോമൂത്രം എന്നിവ നിശ്ചിത അളവിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്തുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു മിശ്രിതമാണ് പഞ്ചഗവ്യം. ഗോവിൽ (പശു) നിന്നെടുക്കുന്ന അഞ്ച് വസ്തുക്കൾ എന്നാണ് പഞ്ചഗവ്യം എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. ഔഷധവീര്യം കൂടിയ ശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹത്തിൽ ഔഷധവീര്യമുള്ള ദർഭപ്പുല്ലിലൂടെ ഒഴുകിയെത്തുന്ന തീർത്ഥജലവും പഞ്ചഗവ്യവും സർവ്വരോഗനിവാരകമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 40 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകത്തിനൊടുവിൽ മണ്ഡലകാലാവസാനദിവസമായ ധനു പതിനൊന്നിന് ഉച്ചപ്പൂജയോടനുബന്ധിച്ച് ഭഗവാന് വിശേഷാൽ കളഭാഭിഷേകം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന ഭഗവാന് കളഭം ചാർത്താറുണ്ടെങ്കിലും കളഭം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നത് ധനു പതിന്നൊന്നിന് മാത്രമാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയുടെ വകയാണ് കളഭാഭിഷേകം. മറ്റുദിവസങ്ങളിലെ കളഭച്ചാർത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന കശ്മീർ കുങ്കുമപ്പൂവ്, മൈസൂർ ചന്ദനം, പച്ചക്കർപ്പൂരം എന്നിവ സാധാരണയിലും ഇരട്ടി അളവിൽ ചേർത്താണ് അഭിഷേകത്തിനുള്ള കളഭം തയ്യാറാക്കുന്നത്. കീഴ്ശാന്തിമാർ തയ്യാറാക്കുന്ന കളഭം, തുടർന്ന് ഒരു സ്വർണ്ണക്കലശത്തിലേയ്ക്ക് പകർന്നശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരികയും തന്ത്രി ഏറ്റുവാങ്ങുകയും അതിൽ വിശേഷാൽ പൂജകൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് തന്ത്രി കലശം ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും മന്ത്രപുരഃസരം വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ തൊഴുത് ഭക്തർ മുക്തിയടയുന്നു. എന്തെങ്കിലും അശുദ്ധി സംഭവിച്ചില്ലെങ്കിൽ പിറ്റേന്നുള്ള നിർമ്മാല്യദർശനം വരെ ഭഗവാൻ കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കും. === ഇടത്തരികത്തുകാവ് താലപ്പൊലികൾ === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷമാണ് ധനു, മകരം എന്നീ മാസങ്ങളിൽ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്ന രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ. അവയിൽ ആദ്യത്തേത് ''പിള്ളേര് താലപ്പൊലി'' എന്നും രണ്ടാമത്തേത് ''ദേവസ്വം താലപ്പൊലി'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവ യഥാക്രമം ഗുരുവായൂർ ദേശത്തെ ഭക്തരും ദേവസ്വവും നടത്തിപ്പോരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവയ്ക്ക് ഈ പേരുകൾ വന്നുചേർന്നത്. ഗുരുവായൂർ ദേശം സാമൂതിരിയുടെ അധീനതയിലായിരുന്ന കാലത്തുതന്നെ ഇവ നടന്നുവന്നിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടക്കുന്നത് ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും ഉച്ചയ്ക്ക് പറയെടുപ്പും നടക്കുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നത്. പറയെടുപ്പുസമയത്ത് വെളിച്ചപ്പാട് പുറത്തുവന്ന് മഞ്ഞളിൽ ആറാടി പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കുന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു കാഴ്ചയാണ്. രാവിലെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലിയും ഉച്ചയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടിയ പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളിപ്പും ഭഗവതിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്കൊപ്പം ഭഗവാനും പങ്കെടുക്കും. തന്റെ സഹോദരിയായ ഭഗവതിയുടെ ആഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാനും കൂടെ വരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലം ക്ഷേത്രനട പതിവിലും ഒരു മണിക്കൂർ നേരത്തേ (പതിനൊന്നരയ്ക്ക്) അടയ്ക്കുന്നു. പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവതി തിരിച്ചെഴുന്നുള്ളുന്നത് ചെണ്ടമേളത്തോടെയാണ്. പുറപ്പെടുന്ന സമയത്തെല്ലാം നിർത്താതെ കതിനവെടിയുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങിനുശേഷമാണ് പറവെപ്പ് തുടങ്ങുന്നത്. നെല്ല്, അരി, അവിൽ, മലർ, ശർക്കര, പഴം, പൂക്കൾ, മഞ്ഞൾ, കുങ്കുമം തുടങ്ങിയ ദ്രവ്യങ്ങൾ ഭക്തരുടെ വഴിപാടായി 1001 പറകളിലായി നിറച്ചുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ഈ പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കാനായി വെളിച്ചപ്പാട് വാളും ചിലമ്പുമേന്തി പുറത്തുവരും. തുടർന്ന് അവയിലുള്ള ദ്രവ്യങ്ങൾ മുഴുവൻ വാരിവിതറി പൂക്കൾ മുഴുവൻ ദേഹത്തണിഞ്ഞുവന്ന് വെളിച്ചപ്പാട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കും. അതിനുശേഷം നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കുളപ്രദക്ഷിണവും അർദ്ധരാത്രി കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതോടെ താലപ്പൊലി പൂർത്തിയാകും. === നവരാത്രി === ഭഗവതിയുടെ തന്നെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് നവരാത്രി. [[കന്നി|കന്നിമാസത്തിലെ]] വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ പ്രഥമ ([[അമാവാസി|അമാവാസിയുടെ]] പിറ്റേദിവസം) മുതലുള്ള ഒമ്പതുദിവസമാണ് നവരാത്രിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള എല്ലാ ദേവീസന്നിധികളിലും ഈ ദിവസങ്ങൾ അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നവരാത്രിനാളുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും വഴിപാടുകളും നടക്കാറുണ്ട്. ഒമ്പതുദിവസങ്ങളിലും വിശേഷാൽ അലങ്കാരം ദേവിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഓരോന്നും ഭക്തരുടെ വഴിപാടായാണ് നടത്തിപ്പോരുന്നത്. ദുർഗ്ഗാഷ്ടമിദിവസം സന്ധ്യയ്ക്ക് പൂജവെപ്പ്. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൂത്തമ്പലത്തിൽ നെറ്റിപ്പട്ടം, ആലവട്ടം, വെൺചാമരം തുടങ്ങിയവയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും സരസ്വതിയുടെയും ഗണപതിയുടെയും ചിത്രങ്ങളും പീഠത്തിൽ ഒരുക്കിവച്ചശേഷം അവയ്ക്കുമുമ്പിൽ പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും മറ്റും പൂജയ്ക്കുവയ്ക്കുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് ഗണപതിനടയ്ക്കുമുമ്പിലെ സരസ്വതി അറയിലാണ് പൂജവെപ്പ് നടത്തിയിരുന്നത്. പിന്നീട് സ്ഥലപരിമിതി കാരണം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റുകയായിരുന്നു. മഹാനവമിദിവസം മുഴുവൻ അടച്ചുപൂജ. വിജയദശമിദിവസം രാവിലെ പൂജകഴിഞ്ഞ് പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും തിരിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. അന്നേദിവസം ആയിരക്കണക്കിന് കുരുന്നുകൾ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആദ്യാക്ഷരം കുറിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിമാരാണ് വിദ്യാരംഭത്തിന് കാർമ്മികത്വം വഹിയ്ക്കുന്നത്. വർഷങ്ങൾ നീണ്ട പരിശീലനത്തിനുശേഷം പുതിയ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ അരങ്ങേറ്റം കുറിയ്ക്കുന്നതും അന്നേദിവസം തന്നെയാണ്. === ഉപദേവതകളുടെ കലശം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് [[മിഥുനം|മിഥുനമാസത്തിൽ]] നടത്തിവരുന്ന ഉപദേവതകളുടെ കലശം. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉപദേവതകളായ ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, ഭഗവതി എന്നിവർക്ക് ഉത്സവക്കാലത്ത് കലശം നടത്താറില്ല. അതിനുപകരമാണ് മിഥുനമാസത്തിലെ കലശം. ഉത്സവക്കാലത്ത് സാധാരണയായി നടത്തിവരുന്ന കലശത്തിനുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും ഇതിനും ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ അയ്യപ്പന്നും, പിന്നീട് ഗണപതിയ്ക്കും, അവസാനം ഭഗവതിയ്ക്കുമാണ് കലശം നടത്തിവരുന്നത്. === നാരായണീയദിനം === മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരി നാരായണീയസ്തോത്രം രചിച്ച് ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചത് കൊല്ലവർഷം 763 വൃശ്ചികം 28-നാണ്. അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം നാരായണീയദിനം ആചരിച്ചുവരുന്നത്. നാരായണീയദിനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഏഴുദിവസം നാരായണീയസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നു. ഭാഗവതസപ്താഹത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിലാണ് ഇതും നടത്തിവരുന്നത്. ക്ഷേത്രം അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിൽ വച്ചാണ് ഈ പരിപാടി നടത്തുന്നത്. ദേശീയതലത്തിൽ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്ന നാരായണീയ പണ്ഡിതന്മാർ ഈ ദിവസങ്ങളിൽ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരാറുണ്ട്. === പൂന്താനദിനം === ഭക്തകവിയായിരുന്ന പൂന്താനം നമ്പൂതിരിയുടെ ജന്മദിനമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പൂന്താനദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. കുംഭമാസത്തിലെ [[അശ്വതി]] നക്ഷത്രത്തിലാണ് പൂന്താനദിനം. '''കുംഭമാസത്തിലാകുന്നു നമ്മുടെ ജന്മനക്ഷത്രം അശ്വതിനാളെന്നും..''' എന്നുതുടങ്ങുന്ന ജ്ഞാനപ്പാനയിലെ വരികളാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മദിനത്തിന്റെ മൂലഹേതു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളില്ലെങ്കിലും ധാരാളം കലാപരിപാടികൾ നടത്തിവരാറുണ്ട്. ഈ ദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം ജ്ഞാനപ്പാന പുരസ്കാരം നൽകുന്നത്. ആത്മീയരംഗത്തെ പ്രമുഖ വ്യക്തികൾക്കാണ് സാധാരണയായി ഈ പുരസ്കാരം നൽകിവരാറുള്ളത്. എന്നാൽ, ഇതിന് വിപരീതമായും സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. മലപ്പുറം കീഴാറ്റൂരിലുള്ള പൂന്താനത്തിന്റെ ജന്മഗൃഹത്തിലും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് പരിപാടികൾ നടക്കാറുണ്ട്. === കൃഷ്ണഗീതിദിനം === കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ, തന്റെ മഹാകാവ്യമായ കൃഷ്ണഗീതി ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ച തുലാം 30 ആണ് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|title=ഗുരുവായൂരിൽ കൃഷ്‌ണഗീതി പാരായണം തുടങ്ങി|access-date=2021-01-03|language=en|archive-date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925180154/https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|url-status=dead}}</ref> ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ഒരാഴ്ച്ച കൃഷ്ണഗീതി പാരായണം നടത്തിവരുന്നു. == ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == === മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ഏറ്റവും അടുത്ത് ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രമാണ് ഗുരുവായൂരിനടുത്തുള്ള മമ്മിയൂരിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം. പുരാതന കേരളത്തിലെ [[നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങൾ|നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങളിലൊന്നായ]] ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഒരു കിലോമീറ്റർ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുമാറി കോഴിക്കോട്/[[പൊന്നാനി]] റൂട്ടിലാണ്. പാർവ്വതീസമേതനായ പരമശിവനാണ് ഇവിടത്തെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ. കൂടാതെ, തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ മഹാവിഷ്ണുവും ക്ഷേത്രത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ പരമശിവനാണ് ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന സ്ഥാനത്ത് കുടികൊണ്ടിരുന്നത്. ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവന്നും വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്താനായി ഭഗവാൻ തന്റെ വാസസ്ഥാനം ഒഴിഞ്ഞുകൊടുക്കുകയായിരുന്നുവെന്നും പ്രതിഷ്ഠാമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചശേഷം ഇപ്പോഴുള്ള ക്ഷേത്രത്തിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനത്തോടെ സ്വയംഭൂവായി അവതരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്നുമാണ് ബാക്കി കഥ. അതിനാൽ, ഗുരുവായൂർ ദർശനം നടത്തുന്നവരെല്ലാവരും ഈ ക്ഷേത്രത്തിലും ദർശനം നടത്തണമെന്നും എന്നാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ എന്നുമാണ് ചിട്ട. എന്നാൽ, അതിന് കഴിയാത്തവർ ഗുരുവായൂരിലെ ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുഭാഗത്തേയ്ക്ക് നോക്കിത്തൊഴുതാലും മതി എന്നും പറയാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശിവൻ, മൂന്നടിയോളം ഉയരം വരുന്ന സ്വയംഭൂലിംഗത്തിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. പാർവ്വതീദേവിയെ തന്റെ ഇടത്തേ തുടയിലിരുത്തി ദർശനം നൽകുന്ന മഹാദേവനായാണ് സങ്കല്പം. ദേവിയ്ക്ക് ഇവിടെ പ്രത്യേകം പ്രതിഷ്ഠയില്ല. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ ശ്രീകോവിലിന് പുറകിൽത്തന്നെ ചുവർച്ചിത്രരൂപത്തിൽ ദേവിയ്ക്ക് സാന്നിദ്ധ്യം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ശ്രീകോവിൽ ശിവന്റെ ശ്രീകോവിലിന്റെ വടക്കുഭാഗത്താണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി, നാഗദൈവങ്ങൾ, ബ്രഹ്മരക്ഷസ്സ് എന്നിവർക്കും ക്ഷേത്രത്തിൽ സന്നിധികളുണ്ട്. കുംഭമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശിദിവസം ആഘോഷിയ്ക്കുന്ന [[ശിവരാത്രി|ശിവരാത്രിയാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. ഈ ദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും എഴുന്നള്ളിപ്പുകളും നടക്കും. ധനുമാസത്തിൽ [[തിരുവാതിര ആഘോഷം|തിരുവാതിരയും]] പ്രാധാന്യത്തോടെ ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. വിഷ്ണുസാന്നിദ്ധ്യമുള്ളതിനാൽ അഷ്ടമിരോഹിണിയും ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷമാണ്. നിത്യേന മൂന്നുപൂജകളുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ഇപ്പോൾ [[മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. === അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം === കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നായ അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രം, [[ആലപ്പുഴ ജില്ല|ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ]] [[അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക്]], [[അമ്പലപ്പുഴ തെക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|തെക്ക്]] ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളുടെ നടുക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ''തെക്കൻ കേരളത്തിലെ ഗുരുവായൂർ'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ, ഗോശാലകൃഷ്ണനായും പാർത്ഥസാരഥിയായും സങ്കല്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഏകദേശം അറുന്നൂറിലധികം വർഷം പഴക്കം പറയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയത് വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. കേരളത്തിലെ ഏക ബ്രാഹ്മണ രാജവംശമായിരുന്ന ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ പരദേവതാക്ഷേത്രമായിരുന്ന അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, പ്രസ്തുത രാജവംശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഒരിയ്ക്കൽ, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവായിരുന്ന [[പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണൻ|പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണനും]] കൂടി ഇപ്പോൾ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലൂടെ ഒഴുകുന്ന പുഴയിലൂടെ തോണിയിൽ പോകുമ്പോൾ എവിടെനിന്നോ കർണ്ണാനന്ദകരമായ വേണുനാദം അവർക്ക് കേൾക്കാനിടയാകുകയും, അത് ഭഗവാന്റേതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇരുവരും ശബ്ദം കേട്ട ഭാഗത്തേയ്ക്ക് യാത്രചെയ്യുകയും ഒരു ആൽമരച്ചുവട്ടിൽ വച്ച് ഭഗവാനെ കാണാനിടയാകുകയും ചെയ്ത സംഭവത്തെ ആസ്പദമാക്കിയാണ് ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം നടത്തിയത്. ഈ ആൽമരം ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. അതിന് വളരെയധികം മഹത്വം കല്പിച്ചുവരുന്നു. മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരിയും [[കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാർ|കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാരുമടക്കം]] നിരവധി മഹാത്മാക്കൾ ഈ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നവരാണ്. കേരളത്തിന്റെ ക്ലാസിക് കലകളിലൊന്നായ തുള്ളലിന്റെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനം എന്ന നിലയിലും ഈ ക്ഷേത്രം പ്രസിദ്ധമാണ്. ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശം തിരുവിതാംകൂർ കീഴടക്കിയപ്പോൾ ക്ഷേത്രം തിരുവിതാംകൂറിലായി. ഗുരുവായൂരപ്പന് അഭയം നൽകിയ ക്ഷേത്രം എന്ന പ്രത്യേകതയും ഈ ക്ഷേത്രത്തിനുണ്ട്. ടിപ്പു സുൽത്താന്റെ മലബാർ ആക്രമണകാലത്ത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിഗ്രഹം ഇവിടെ കൊണ്ടുവരികയും, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിൽ പണിത് അവിടെ കുടിയിരുത്തുകയും ചെയ്തു. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാം കാണാം. [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പാൽപ്പായസം]] ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ക്ഷേത്രനിവേദ്യമായ അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം ഇവിടെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കാണ് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഒരു ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവ്, ഇപ്പോൾ ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[തലവടി]] സ്വദേശിയായ ഒരു തമിഴ് ബ്രാഹ്മണനിൽ നിന്നു കടം വാങ്ങിയ കാശ് തിരിച്ചടയ്ക്കാതെ വന്നതിനെത്തുടർന്ന് അതിനുപകരമായി തുടങ്ങിവച്ചതാണ് ഈ പാൽപ്പായസം എന്നാണ് കഥ. ആറുമണിക്കൂർ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന അതിവിദഗ്ധമായ നിർമ്മാണപ്രക്രിയയാണ് ഈ പാൽപ്പായസത്തിന്. ശുദ്ധമായ പശുവിൻപാലും മണിക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെള്ളവും കുട്ടനാടൻ പുഞ്ചനെല്ലിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന അരിയും പഞ്ചസാരയും ഉപയോഗിച്ചാണ് ഇത് തയ്യാറാക്കുന്നത്. ഇതിന് പൊൻനിറമാണെന്നതും ഒരു പ്രത്യേകതയാണ്. പാൽപ്പായസത്തിനായി പ്രത്യേകം തിടപ്പള്ളി ക്ഷേത്രത്തിൽ പണിതിട്ടുണ്ട്. പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് വടക്കേ നടയിൽ ഒരു കൃഷ്ണപ്പരുന്ത് വട്ടമിട്ടുപറക്കുന്ന കാഴ്ച കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രധാനമൂർത്തിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി കുടികൊള്ളുന്നു. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം ശിലാനിർമ്മിതമാണ്. ഒരുകയ്യിൽ ചാട്ടയും മറുകയ്യിൽ ശംഖും കാണാം. ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[മീനം|മീനമാസത്തിൽ]] തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊണ്ടാടുന്നത്. അതിൽ തന്നെ, ഉത്രാടം നാളിൽ നടക്കുന്ന ഒമ്പതാമുത്സവവും അന്നത്തെ നാടകശാലസദ്യയുമാണ് ഏറ്റവും വിശേഷം. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിമാർ പുതുമന, കടിയക്കോൽ നമ്പൂതിരിമാരാണ്. ഇപ്പോൾ [[തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. ===[[തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]]=== എറണാകുളം ജില്ലയിൽ [[ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിൽ]] [[ചിറ്റൂർ (എറണാകുളം ജില്ല)|ചിറ്റൂർ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം. ഐതിഹ്യമാലയിൽ പരാമർശിയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, എല്ലാ മാസവും മുടങ്ങാതെ ഗുരുവായൂരിൽ പോയിവന്നിരുന്ന, പരമഭക്തനായിരുന്ന ചേരാനല്ലൂർ രാമൻ കർത്താവിന് പ്രായാധിക്യം മൂലം ഗുരുവായൂർ ദർശനം അസാധ്യമായപ്പോൾ ഭഗവാൻ തന്നെ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം വരികയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുണ്ടായിരുന്ന ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്ത് കുടികൊള്ളുകയും ചെയ്യുകയായിരുന്നു. ''തെക്കൻ ഗുരുവായൂർ'' എന്ന അപരനാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാനപ്രതിഷ്ഠ യഥാർത്ഥത്തിൽ ചതുർബാഹുവായ മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും ശ്രീകൃഷ്ണനായാണ് സങ്കല്പം. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ അഞ്ജനശിലയിലാണ് ഇവിടെയും വിഗ്രഹം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ തനിപ്പകർപ്പായ, ഏകദേശം നാലടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം, കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. അതേ സമയം, ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെങ്കിലും കംസവധം കഴിഞ്ഞ് രൗദ്രഭാവത്തിൽ നിൽക്കുന്ന കൃഷ്ണഭഗവാനാണ് പ്രതിഷ്ഠ എന്നും സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ ഉത്സവത്തിന് ആനകളെ ഉപയോഗിയ്ക്കാറില്ല. ഗരുഡവാഹനത്തിലാണ് എഴുന്നള്ളത്ത്. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ ഇവിടെയും വടക്കുഭാഗത്ത് അതിവിശാലമായ ക്ഷേത്രക്കുളമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ശിവൻ, ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, കണ്ടങ്കുളങ്ങര ഭഗവതി, ഹനുമാൻ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. മേടമാസത്തിൽ തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലുള്ളത്. ഈ പത്തുദിവസങ്ങളും വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, മണ്ഡലകാലത്തെ കളമെഴുത്തും പാട്ടും എന്നിവയും ക്ഷേത്രത്തിലെ ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ചേരാനല്ലൂർ കർത്താക്കന്മാരുടെ കുടുംബക്ഷേത്രമായ ഈ ക്ഷേത്രം, പക്ഷേ ഇപ്പോൾ [[കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡ്|കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ്. == കേരളത്തിന് പുറത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ == ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പ ക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. ഇവയെല്ലാം പണികഴിപ്പിച്ചത് തദ്ദേശത്തെ മലയാളിസംഘടനകളാണ്. വിദേശങ്ങളിലെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജാവിധികൾ തന്നെ പിന്തുടരുന്നവയാണ്. [[ഡെൽഹി]], [[മുംബൈ]], [[ചെന്നൈ]], [[ബെംഗളൂരു]], [[ഹൈദരാബാദ്]], [[കൊൽക്കത്ത]], [[അഹമ്മദാബാദ്]], [[ലണ്ടൻ]], [[ന്യൂയോർക്ക്]] ,ഹൂസ്റ്റൺ ,ഡാലസ്‌ , [[ദുബായ്]] തുടങ്ങി നിരവധി നഗരങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. === [[ഡൽഹി മയൂർ വിഹാർ ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] === ഡൽഹി നഗരത്തിന്റെ കിഴക്കേ അതിരായ [[മയൂർ വിഹാർ|മയൂർ വിഹാറിൽ]], [[യമുന|യമുനാനദിയുടെ]] കരയിൽ നിന്ന് അല്പം കിഴക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം'''. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്തരദിക്കിൽ (വടക്കുഭാഗത്ത്) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഈ ക്ഷേത്രം ഈ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1989-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിൽ പണികഴിപ്പിച്ചതും ഗുരുവായൂരിലെ അതേ പൂജാവിധികൾ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ പിൻതുടരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ചോറ്റാനിക്കര അമ്മ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[ഇടവം|ഇടവമാസത്തിലാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിയേറ്റുത്സവം നടക്കുന്നത്. എട്ടുദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ഉത്സവം, വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ നടത്തിപ്പോരുന്നു. കൂടാതെ അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ചോറ്റാനിക്കര മകം, ശിവരാത്രി, വിനായക ചതുർത്ഥി എന്നിവയും പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. === ചെന്നൈ മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === ചെന്നൈ നഗരത്തിന്റെ തിരക്കേറിയ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[നുങ്കമ്പാക്കം|നുങ്കമ്പാക്കത്തിനടുത്ത്]] മഹാലിംഗപുരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം.''' കേരളത്തിനുപുറത്ത് ആദ്യമായി പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട കേരളീയക്ഷേത്രമാണിത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1974-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. എല്ലാ വർഷവും ശബരിമല ദർശനം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്ന ചില മലയാളികൾക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനും സൗകര്യമൊരുക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യമായിരുന്നു ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണം. [[കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തയ്യാറാക്കിയ രൂപകല്പനയനുസരിച്ചാണ് ക്ഷേത്രം പണിതത്. ആദ്യം അയ്യപ്പക്ഷേത്രം മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന ഇവിടെ 1989-ലാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്. ഇപ്പോൾ ഇരുമൂർത്തികൾക്കും തുല്യപ്രാധാന്യമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ഹനുമാൻ, [[മാളികപ്പുറത്തമ്മ]], [[നവഗ്രഹങ്ങൾ]], നാഗദൈവങ്ങൾ, ഗരുഡൻ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. ധനുമാസത്തിൽ അയ്യപ്പന്റെയും ഇടവമാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും നടകളിൽ നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആഘോഷങ്ങൾ. മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പഭക്തസഭ എന്ന സംഘടനയാണ് ക്ഷേത്രഭരണം നടത്തുന്നത്. === മുംബൈ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === മുംബൈ നഗരത്തിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[മട്ടുംഗ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് ശ്രീ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കൂടാതെ ശ്രീരാമനെയും തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. തമിഴ് ശൈലിയിൽ തീർത്ത, നിരവധി ദേവതാരൂപങ്ങളോടുകൂടിയ ഗോപുരമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ, പ്രധാന ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist-lr}} {{notelist}} == അവലംബം == {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ രൂപഭേദങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] tf73myzj2eoxfy486jcjk1y5vfmycz2 4668438 4668437 2026-09-22T05:53:34Z ~2026-48203-56 222590 4668438 wikitext text/x-wiki {{Refimprove}}{{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = Guruvayurappan.jpg | name = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | Sanskrit_transliteration = Guruvāyūrappan | script_name = [[മലയാളം]] | script = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]](മഹാവിഷ്‌ണു)/[[ശ്രീകൃഷ്ണൻ]] | god_of = [[മഹാവിഷ്ണു|ആദിനാരായണൻ]]/[[മഹാവിഷ്ണു]] | abode = [[വൈകുണ്ഠം]], [[ഗുരുവായൂർ]] | mantra = ഓം നമോ നാരായണായ <br/> ഓം നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ <br/> ഓം ശ്രീകൃഷ്ണായ പരമാത്മനേ നമഃ | weapon= [[സുദർശന ചക്രം]], [[പാഞ്ചജന്യം]], [[കൗമോദകി]] ([[ഗദ]]), [[താമര]] | consort = [[ലക്ഷ്മി]] | mount = [[ഗരുഡൻ]] | planet = [[ഭൂമി]] }} [[തെക്കേ ഇന്ത്യ|തെക്കേ ഇന്ത്യയിൽ]], പ്രധാനമായും [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] ആരാധിയ്ക്കപ്പെടുന്ന ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ഒരു രൂപഭേദമാണ് '''ഗുരുവായൂരപ്പൻ'''. [[ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠാമൂർത്തി എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ഈ രൂപത്തെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ എന്ന് വിളിച്ചുപോരുന്നത്. രൂപഭാവങ്ങൾ കൊണ്ടും പൂജാരീതികൾ കൊണ്ടും മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും, ഭക്തജനവിശ്വാസമനുസരിച്ച് ഗുരുവായൂരപ്പൻ [[ദശാവതാരം|ദശാവതാരങ്ങളിൽ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട [[ശ്രീകൃഷ്ണൻ|ശ്രീകൃഷ്ണനാണ്]]. ഐതിഹ്യപരമായും ചരിത്രപരമായും ഏറെ പ്രാധാന്യം നേടിയ ഈ ദൈവത്തിന്, ഇപ്പോൾ [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയ്ക്കകത്തും]] പുറത്തുമായി നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ഇവയിലധികവും മലയാളികളുടെ കുടിയേറ്റത്തെത്തുടർന്നാണ് രൂപം കൊള്ളുന്നത്. == പ്രതിഷ്ഠ == ശിശുരൂപിയായ ചതുർഭുജമൂർത്തിയാണ് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രതിഷ്ഠ. ''''പാതാളാഞ്ജനം'''' എന്ന അപൂർവ്വയിനം ശിലയിൽ തീർത്ത അതിമനോഹരമായ വിഗ്രഹത്തിന് ഏകദേശം നാലടി ഉയരമുണ്ട്. നാലു കൈകൾ ഉള്ള വിഗ്രഹത്തിൻ്റെ പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[സുദർശനചക്രം|സുദർശനചക്രവും]] പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[പാഞ്ചജന്യം|പാഞ്ചജന്യം]] എന്ന [[ശംഖ്|ശംഖും]] മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]]യും മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ തലകീഴായി [[കൗമോദകി]] എന്ന [[ഗദ]]യും പിടിച്ചിരിയ്ക്കുന്നു. സാധാരണ വിഷ്ണുവിഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന രൂപത്തിലുള്ളതാണ് ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹവും. കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. തന്ത്രശാസ്ത്രപ്രകാരം, വിഷ്ണുവിഗ്രഹത്തിന് 24 രൂപഭേദങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ 12 എണ്ണം അതിപ്രധാനമാണ്. കാഴ്ചയിൽ ഈ 24 പേരും ഒരേപോലെ തോന്നുമെങ്കിലും രൂപഭേദങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ശംഖചക്രഗദാപത്മങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്ന കൈകൾക്ക് വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകും. പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[ചക്രം]], പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ശംഖ്]], മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ഗദ]], മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]] എന്നിങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്ന വിഷ്ണു വിഗ്രഹരൂപത്തിന് '''ജനാർദ്ദനൻ''' എന്നാണ് പേര്. ഗുരുവായൂരടക്കം കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം വൈഷ്ണവ ദേവാലയങ്ങളിലും ഈ രൂപത്തിലാണ് വിഗ്രഹമുള്ളത്. പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത മൂലവിഗ്രഹം കൂടാതെ വേറെയും രണ്ട് വിഗ്രഹങ്ങൾ ഗുരുവായൂർ ശ്രീലകത്തുണ്ട്. അവയിൽ വലതുവശത്തുള്ളത് പഞ്ചലോഹത്തിൽ തീർത്ത ആറാട്ടുതിടമ്പും ഇടതുവശത്തുള്ളത് സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ശീവേലിത്തിടമ്പുമാണ്. ആദ്യത്തെ വിഗ്രഹം, ഇന്നത്തെ [[ആലപ്പുഴ ജില്ല]]യിൽ പെട്ട [[മാന്നാർ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട, അല്പം രൗദ്രഭാവ ത്തോടുകൂടിയ മഹാവിഷ്ണു രൂപമാണ്. ഇതിന് ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമേ ഇത് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാറുള്ളൂ. രണ്ടാമത്തെ വിഗ്രഹം, മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന തിടമ്പിന് കേടുവന്നതിനെത്തുടർന്ന് 1975-ൽ പണികഴിപ്പിച്ചതാണ്. [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ]] സ്വദേശിയായിരുന്ന വേലപ്പൻ ആചാരിയും പുത്രനായ കുട്ടൻ ആചാരിയും ചേർന്നാണ് ഈ തിടമ്പ് പണികഴിപ്പിച്ചത്. നിത്യശീവേലിയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് ഈ വിഗ്രഹമാണ്. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ഹൈന്ദവ ഭവനങ്ങളിലും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചിത്രങ്ങൾ കാണാം. അവയിലധികവും ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതെങ്കിലും അപൂർവ്വം ചിലതിൽ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപത്തിലും വരച്ചുകാട്ടാറുണ്ട്. ഈ രൂപത്തിലുള്ള ചിത്രങ്ങളിൽ ഭഗവാൻ, ചുവന്ന പട്ടുകോണകം ചാർത്തി വലതുകയ്യിൽ [[വെണ്ണ]]യും ഇടതുകയ്യിൽ ഓടക്കുഴലും പിടിച്ച രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉഷഃപൂജ സമയത്തെ ദർശനരൂപമാണിത്. ഭഗവാന് ചാർത്തിയ കോണകം, ഭക്തർക്ക് പ്രസാദമായി നൽകാറുണ്ട്. ഉഷഃപൂജയ്ക്കുള്ള ഈ രൂപം കൂടാതെ പന്തീരടിപൂജയ്ക്കും ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമായി വേറെയും രണ്ട് അലങ്കാരങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ, ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം ഓരോ ദിവസവും ഓരോ രൂപത്തിലാണ്. സാധാരണയായി ശ്രീകൃഷ്ണരൂപങ്ങളിൽ, അവയിൽത്തന്നെ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപങ്ങളിൽ തന്നെയാണ് അലങ്കാരമുണ്ടാകാറുള്ളതെങ്കിലും ചില പ്രത്യേക അവസരങ്ങളിൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ മറ്റുള്ള അവതാരങ്ങളായും അത്യപൂർവ്വമായി മറ്റുള്ള വൈഷ്ണവക്ഷേത്രങ്ങളിലെ മൂർത്തികളായും ഗുരുവായൂരപ്പനെ അലങ്കരിയ്ക്കാറുണ്ട്. കൂടാതെ, യഥാരൂപത്തിൽ തന്നെ ഭഗവാനെ അലങ്കരിച്ചുവരാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം അതിവിശേഷമാണ്. === ഉച്ചപ്പൂജ അലങ്കാരവർണ്ണന === 2020 സെപ്റ്റംബർ മാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന ഉച്ചപ്പൂജ കഴിഞ്ഞുള്ള കളഭച്ചാർത്തിന്റെ വിശദമായ ഒരു വർണ്ണന ആരംഭിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിയും ദീർഘകാലമായി ഉച്ചപ്പൂജ തൊഴുതുവരുന്ന വ്യക്തിയുമായ തിരുവാലൂർ ശ്രീകുമാരൻ നമ്പൂതിരിയാണ് ഇത് തുടങ്ങിയത്. [[അർബുദം]] ബാധിച്ച് ചികിത്സയിലായിരുന്ന സുധ എന്ന സ്ത്രീയ്ക്ക് കേൾക്കാനായി തുടങ്ങിയ ഈ ശ്രമം, പിന്നീട് സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിലൂടെ വൻ ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റുകയായിരുന്നു. [[കോവിഡ്-19 മഹാമാരി]] മൂലം ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരാൻ സാധിയ്ക്കാതിരുന്ന ഭക്തർ, തങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ച ഒരു അനുഗ്രഹമായി ഇതിനെ കാണുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് വിവിധ യൂട്യൂബ് ചാനലുകളിൽ ലഭ്യമായിരുന്ന അലങ്കാരവർണ്ണന, 2021 ഒക്ടോബർ 28-ന് പൂർണ്ണമായും ദേവസ്വത്തിന് കീഴിലായി. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഐതിഹ്യകഥകൾ == ഗുരുവായൂരപ്പനുമായും ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി ഐതിഹ്യകഥകളുണ്ട്. അവയിൽ പലതും ഇന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്. അത്തരത്തിലുള്ള ചില കഥകളാണ് ഇവിടെ ചേർക്കുന്നത്. === ക്ഷേത്രോല്പത്തിയും ജനമേജയന്റെ കുഷ്ഠരോഗവും === [[നാരദപുരാണം|ശ്രീ നാരദപുരാണത്തിലേതെന്ന്]] ചിലർ പറയുന്നതും, എന്നാൽ അതിൽ ഇല്ലാത്തതുമായ '''ഗുരുപവനപുര മാഹാത്മ്യത്തിലാണ്''' ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ വിവരിക്കുന്നത്. [[കുരുവംശം|കുരുവംശത്തിലെ]] പിന്മുറക്കാരനും, [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനന്റെ]] പൗത്രനും [[അഭിമന്യു]]വിന്റെ പുത്രനുമായ [[പരീക്ഷിത്ത്]], ശമീകൻ എന്ന മഹർഷിയുടെ ശാപം മൂലം ഉഗ്രസർപ്പമായ [[തക്ഷകൻ|തക്ഷകന്റെ]] കടിയേറ്റ് അപമൃത്യു വരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ [[ജനമേജയൻ]], തന്റെ പിതാവിന്റെ മരണത്തിന് കാരണക്കാരനായ തക്ഷകനെയും അവന്റെ വംശത്തെയും ഒന്നാകെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യാൻ '''[[സർപ്പസത്രയാഗം|സർപ്പസത്രം]]''' എന്ന ഉഗ്രയാഗം നടത്തി. നിരപരാധികളായ അസംഖ്യം സർപ്പങ്ങൾ യാഗാഗ്നിയിൽ ചത്തൊടുങ്ങി. എന്നാൽ, [[അമൃത്]] കുടിച്ചവനായതിനാൽ, തക്ഷകൻ മാത്രം ചത്തില്ല. ഇതെത്തുടർന്ന്, ജനമേജയനെ ഉഗ്രമായ സർപ്പശാപം പിടികൂടുകയും അദ്ദേഹം [[കുഷ്ഠം|കുഷ്ഠരോഗ ബാധിതനാകുകയും]] ചെയ്തു. രോഗ വിമുക്തിയ്ക്കായി ഒരുപാട് വഴികൾ നോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഇതോടെ ജീവിതാശ നശിച്ചുപോയ ജനമേജയനെ കാണാൻ ഒരു ദിവസം [[ആത്രേയൻ|ആത്രേയമഹർഷി]] വരികയും രോഗവിമുക്തിയ്ക്കായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ ഭജിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ആ പ്രതിഷ്ഠയുടെ മാഹാത്മ്യം ജനമേജയന് പറഞ്ഞുകൊടുത്തു. ആ കഥ ഇങ്ങനെ: പദ്മകല്പത്തിന്റെ ആദിയിൽ [[ബ്രഹ്മാവ്]] സൃഷ്ടികർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരി ക്കുമ്പോൾ മഹാവിഷ്ണു അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി. തനിക്കും തന്റെ സൃഷ്ടികൾക്കും കർമ്മബന്ധം കൂടാതെ മുക്തി നേടാനുള്ള മാർഗ്ഗം കാട്ടണമെന്ന് [[ബ്രഹ്മാവ്]] അഭ്യർത്ഥിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ, [[ബിസ്മത്ത്|പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ]] തൻ്റെ ഒരു വിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് സമ്മാനിച്ചു. വരാഹകല്പം വരെ വിഗ്രഹം ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ച ബ്രഹ്മാവ്, പിന്നീട് സന്താന ഭാഗ്യത്തിനായി മഹാവിഷ്ണുവിനെ ഭജിച്ചു കൊണ്ടിരുന്ന സുതപസ്സ് എന്ന പ്രജാപതിയ്ക്കും, പത്നിയായ പ്രശ്നിയ്ക്കും വിഗ്രഹം കൈമാറി. വിഗ്രഹം കിട്ടിയശേഷം പൂർവ്വാധികം ഭക്തിയോടെ ഭജനം തുടർന്ന അവർക്ക് മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഭഗവാൻ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ താൻ തന്നെ പുത്രനായി അവതരിയ്ക്കാമെന്ന് വാക്കുനൽകുകയും, ആ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിലും ഈ വിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാകുമെന്ന് അരുൾ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zy4-AAAAIAAJ&pg=PA30&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CDkQuwUwAg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=Krsna | publisher=Taylor & Francis | author=A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda | pages=30 |accessdate=24 June 2013}}</ref> അതനുസരിച്ച് [[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിലെ]] ആദ്യജന്മത്തിൽ ഭഗവാൻ, സുതപസ്സിന്റെയും പൃശ്നിയുടെയും പുത്രനായി '''പൃശ്നിഗർഭൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പൃശ്നിഗർഭൻ [[ബ്രഹ്മചര്യം|ബ്രഹ്മചര്യത്തിന്റെ]] പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിയ്ക്കുകയും ഭക്തനായ [[ധ്രുവൻ|ധ്രുവനുവേണ്ടി]] പുതിയൊരു ലോകം സൃഷ്ടിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. [[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗത്തിലെ]] അടുത്ത ജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ്, [[കശ്യപൻ|കശ്യപനായും]] പൃശ്നി [[അദിതി]]യായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ അവരുടെ പുത്രനായി '''[[വാമനൻ]]''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പിന്നീട്, [[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗത്തിലെ]] അവസാനജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ് വസുദേവരായും പൃശ്നി ദേവകിയായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ വീണ്ടും അവരുടെ എട്ടാമത്തെ പുത്രനായി ''' കൃഷ്‌ണൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. ഈ മൂന്നുജന്മങ്ങളിലും അവർക്ക് ഭഗവദ്നിർമ്മിതമായ ദിവ്യവിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടായി.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zLkrkjn1Yv0C&pg=PA238&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CEwQuwUwBg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=The Concise Śrīmad Bhāgavataṁ | publisher=SUNY Press | author=Swami Venkatesananda | year=1989 | pages=238 | isbn=1438422830 |accessdate=24 June 2013}}</ref> മാതാപിതാക്കൾ നിത്യപൂജ നടത്തിവന്നിരുന്ന ഈ വിഗ്രഹം, അവരുടെ കാലശേഷം ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ കയ്യിൽ തന്നെയെത്തി. തന്റെ വാസസ്ഥാനമായ [[ദ്വാരക|ദ്വാരകയിൽ]] ഒരു ക്ഷേത്രം പണിയുകയും വിഗ്രഹം അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, എന്നും രാവിലെ പത്നിമാരായ [[രുക്മിണി]]-[[സത്യഭാമ]] എന്നിവർക്കൊപ്പം ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി പൂജ നടത്തുമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ഭഗവാന് [[വൈകുണ്ഠം|വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക്]] മടങ്ങാൻ സമയമായി. സ്വർഗ്ഗാരോഹണത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ്, തന്റെ സുഹൃത്തും ശിഷ്യനും ഭക്തനുമായ [[ഉദ്ധവൻ|ഉദ്ധവരോട്]] ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഉദ്ധവരേ, ഇന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടാകും. ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ച ദ്വാരക അതിൽ പൂർണ്ണമായും നശിച്ചു പോകും. എന്നാൽ, മൂന്ന് ജന്മങ്ങളിൽ ഞാനും എന്റെ മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച ദിവ്യവിഗ്രഹം നശിക്കാൻ ഉള്ളതല്ല. ആ പുണ്യവിഗ്രഹം എടുത്ത് ഉചിതമായ സ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ദേവഗുരുവായ [[ബൃഹസ്പതി|ബൃഹസ്പതിയോട്]] പറയുക. ആ പുണ്യകർമ്മത്തിന് ശേഷം [[ബദരിനാഥ്|ബദരീകാശ്രമത്തിലേയ്ക്ക്]] പോയി തപസ്സനുഷ്ഠിച്ച് എന്നെ പ്രാപിക്കൂ. അധർമ്മം നിറയുന്ന [[കലിയുഗം|കലിയുഗത്തിൽ]], ഭക്തജനങ്ങളെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഞാൻ ആ വിഗ്രഹത്തിൽ കുടികൊള്ളും.}} ഭഗവാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ അന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടായി. ദേവശില്പിയായ [[വിശ്വകർമ്മാവ്]] നിർമ്മിച്ച ദ്വാരക, അതിൽ പൂർണ്ണമായും മുങ്ങി. തപസ്സിനായി പോകുന്നതിനുമുമ്പ് ഉദ്ധവർ ബൃഹസ്പതിയെ കണ്ട് കാര്യം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം എത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും ദ്വാരക സമുദ്രത്തിനടിയിലായി. മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ ഭഗവാനും മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച പരമപവിത്രമായ വിഷ്ണുവിഗ്രഹം, മഹാപ്രളയത്തെ അതിജീവിച്ച് കടലിൽ ഒഴുകിനടക്കുന്നത് അദ്ദേഹം കണ്ടു! പക്ഷേ, പ്രളയജലം കാരണം അദ്ദേഹത്തിന് വിഗ്രഹത്തിനടുത്തു വരെ പോകാനായില്ല. ബൃഹസ്പതി, തന്റെ ശിഷ്യനായ [[വായു|വായുദേവനെ]] വിളിച്ചുവരുത്തുകയും, വായുദേവൻ, സമുദ്രദേവനായ [[വരുണൻ|വരുണന്റെ]] സഹായത്തോടെ വിഗ്രഹം തന്റെ ഗുരുവിൻ്റെ അടുത്ത് എത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. വിഗ്രഹവുമായി പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോഴാണ് അടുത്ത പ്രശ്നം വന്നത്: എവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കണം? ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ആകാശ മാർഗ്ഗം സഞ്ചരിക്കവെ ഭാർഗ്ഗവ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, കടലിൽ നിന്ന് വളരെ അടുത്തായി അതിവിശാലമായ ഒരു തടാകം അവർ കണ്ടു. നിർമ്മലമായ ജലത്തോടുകൂടിയ ആ തടാകത്തിൽ, ആയിരക്കണക്കിന് താമരപ്പൂക്കൾ വിരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പക്ഷികൾ കളകൂജനം പൊഴിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. മൃഗങ്ങൾ അങ്ങിങ്ങായി സ്വൈരവിഹാരം നടത്തുന്നു. ആ പ്രദേശത്തിനാകെ ഒരു ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് അവർക്ക് തോന്നി. ലോകത്തിൻ്റെ മാതാപിതാക്കളായ [[ശിവൻ|ശിവഭഗവാനും]] [[പാർവ്വതി|പാർവ്വതീദേവിയും]] അവിടെ ആനന്ദ താണ്ഡവമാടുന്നത് കണ്ട ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും താഴെയിറങ്ങി ശിവപാർവ്വതിമാരെ വന്ദിച്ചു. താൻ ദേവഗുരുവിൻ്റെ ആഗമനം പ്രതീക്ഷിച്ച് ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്ന് ശിവഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. തുടർന്ന്, ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം അദ്ദേഹം ബൃഹസ്പതിയ്ക്ക് വിവരിച്ചു കൊടുത്തു: {{cquote|ബൃഹസ്പതേ, വിഷ്ണുഭഗവാന്റെ ഈ ദിവ്യവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ഏറ്റവും ഉചിതമായ സ്ഥലം ഈ ഭാർഗ്ഗവക്ഷേത്രം തന്നെയാണ്. [[പ്രാചീനബർഹിസ്സ്]] എന്ന രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരായ '''പ്രചേതസ്സുകൾ''' എന്ന യോഗിവര്യന്മാർ പ്രജാപതി സ്ഥാനം നേടാൻ കഠിന തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചതും അവർക്ക് ഞാൻ '''[[രുദ്രഗീതം]]''' ഉപദേശിച്ചു കൊടുത്തതും ഇവിടെവച്ചാണ്. <ref>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-07-09 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125035449/http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |url-status=dead }}</ref>{{better source|date=April 2017}}ബൃഹസ്പതേ, ഗുരുവായ അങ്ങും വായുദേവനും ചേർന്ന് വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്ന ഈ പുണ്യസ്ഥലം, ഇനി '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നറിയപ്പെടും. കലിയുഗത്തിലെ ദുരിതങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്ഷ നേടാൻ ഭക്തർ ഇവിടെ വന്ന് ഭജിയ്ക്കും.}} ഇത്രയും കേട്ടതോടെ ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവനും സന്തോഷമായി. ബൃഹസ്പതി, ഉടനെ ദേവശില്പിയായ വിശ്വകർമ്മാവിനെ വിളിച്ചുവരുത്തി. സ്ഥലമാകെ നോക്കിക്കണ്ട വിശ്വകർമ്മാവ്, അവിടെ എല്ലാ വാസ്തുശാസ്ത്ര നിബന്ധനകളുമനുസരിച്ച് മനോഹരമായ ഒരു ക്ഷേത്രം പണിതു. വിഷ്ണുഭഗവാനാൽ നിർമ്മിച്ചതും അവതാരമായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പൂജിച്ചതുമായ ആ പുണ്യവിഗ്രഹം, ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ചേർന്ന് എല്ലാ ആചാരവിധികളോടുകൂടി അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ശിവഭഗവാൻ വിഗ്രഹത്തിന് ആദ്യപൂജ നടത്തി. പാർവ്വതീദേവി നിവേദ്യമുണ്ടാക്കി സമർപ്പിച്ചു. [[ഇന്ദ്രൻ|ഇന്ദ്രാദിദേവകൾ]] പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. [[തുംബുരു]]-[[നാരദൻ|നാരദമഹർഷിമാരും]] [[യക്ഷന്മാർ|യക്ഷ]]-[[കിന്നരർ|കിന്നര]]-[[ഗന്ധർവ്വൻ|ഗന്ധർവ്വാദികളും]] സ്തുതിഗീതങ്ങൾ പാടി. ഗുരുവും വായുവും ഒരുമിച്ച് ഭഗവദ്വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ച പുണ്യഭൂമിയ്ക്ക് '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നും അവർ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഭഗവാന് 'ഗുരുവായൂരപ്പൻ' എന്നും പേരുകൾ വന്നു. ഈ മംഗളമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച പാർവ്വതീപരമേശ്വരന്മാർ, ''രുദ്രതീർത്ഥം'' എന്നുപേരുള്ള വലിയ തടാകത്തിന്റെ മറുകരയിലുള്ള മമ്മിയൂരിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനഭാവത്തിൽ സ്വയംഭൂവായി അവതരിച്ചു. അവിടെയും തൊഴുതാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ. വൈകുണ്ഠത്തിലെ പോലെ ഇവിടെയും ഭഗവാൻ പൂർണ്ണ ചൈതന്യത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നതിനാൽ ഇവിടം ''ഭൂലോക വൈകുണ്ഠം'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇത്രയും കേട്ടപ്പോൾ [[ജനമേജയൻ]] കുടുംബസമേതം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വർഷക്കാലം അദ്ദേഹം അവിടെ ഭജനമിരുന്നു. അദ്ദേഹം [[മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം|മമ്മിയൂരിലെ ശിവക്ഷേത്രത്തിലും]] ദർശനം നടത്തി. ഓരോ ദിവസം ചെല്ലുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടു വരികയും ഒരു വർഷം തികയുന്നതിന്റെ തലേന്ന് രാത്രി അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവദ് ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ രോഗം പൂർണ്ണമായും ഭേദമാകുകയും ചെയ്തു. നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയ അദ്ദേഹം, പിന്നീട് അരോഗദൃഢഗാത്രനായി ഒരുപാടുകാലം ജീവിച്ചു. === പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റെ കഥ === ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്ന മറ്റൊരു കഥയാണ് ഒരു [[പാണ്ഡ്യസാമ്രാജ്യം|പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റേത്]]. ഈ രാജാവ്, ഒരു ദിവസം തന്റെ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധനായ ജ്യോത്സ്യരെ വരുത്തുകയും അദ്ദേഹത്തിന് തന്റെ ജാതകം കാണിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. രാജാവിന്റെ ജാതകം പരിശോധിച്ച ജ്യോത്സ്യർ അദ്ദേഹം ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കകം പാമ്പുകടിയേറ്റ് മരിയ്ക്കും എന്ന് വിധിയെഴുതി. ഇതറിഞ്ഞ് കുപിതനായ രാജാവ് ജ്യോത്സ്യരെ ജയിലിലടയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചെങ്കിലും മന്ത്രിമാർ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. തുടർന്ന്, അപമൃത്യുവടയാനാണോ തന്റെ വിധി എന്നാലോചിച്ച് രാജാവ് ചിന്താധീനനായി ഇരിയ്ക്കേ സദസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ഒരു [[നമ്പൂതിരി]] പാപപരിഹാരത്തിന് ഗുരുവായൂരിൽ പോകണമെന്നും അവിടെ വച്ച് മരിച്ചാൽത്തന്നെയും മോക്ഷം കിട്ടുമെന്നും നിർദ്ദേശിച്ചു. അതനുസരിച്ച് രാജാവും കുടുംബാംഗങ്ങളും നമ്പൂതിരിയും ജ്യോത്സ്യരും ഒരുമിച്ച് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ രാജാവ്, തന്റെ മരണം പ്രവചിച്ച ദിവസം വരെയും ഭജനമിരിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതനുസരിച്ചുള്ള എല്ലാ ചിട്ടകളും അദ്ദേഹം പാലിച്ചുപോന്നു. ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. നാളെയാണ്, തൻ്റെ മരണമെത്തുന്ന ദിവസം! മനസ്സിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെ ധ്യാനിച്ച് അദ്ദേഹം ഉറങ്ങാൻ കിടന്നു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ഉണർന്നുനോക്കിയ രാജാവ്, താൻ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നതായി കണ്ട് അമ്പരന്നു. ഒരേസമയം സന്തോഷവും കോപവും തോന്നിയ രാജാവ്, ജ്യോത്സ്യരുടെ അടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തെ ശാസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തലേന്നുരാത്രി താൻ ഒരു പാമ്പിനെ കണ്ടതുപോലുമില്ല എന്നായിരുന്നു രാജാവിന്റെ വാദം. അപ്പോൾ ജ്യോത്സ്യർ രാജാവിന്റെ കാലിലേയ്ക്ക് നോക്കുകയും അവിടെയുള്ള ഒരു പാട് കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. അത് പാമ്പുകടിച്ച പാടായിരുന്നു! ഭഗവദ്കാരുണ്യം കൊണ്ടുമാത്രമാണ് താൻ രക്ഷപ്പെട്ടതെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാജാവ്, അപ്പോൾ ജീർണ്ണാവസ്ഥയിലായിരുന്ന ക്ഷേത്രം പുനരുദ്ധരിയ്ക്കുന്നതിന് നിർദ്ദേശം നൽകി. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ക്ഷേത്രം, സ്വർണ്ണം കൊണ്ടും വെള്ളി കൊണ്ടും രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടും പുതുക്കിപ്പണിയുകയും ശ്രീകോവിലിന്റെ ചുമരുകളിൽ മനോഹര ചിത്രങ്ങൾ വരച്ചുചേർക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ സമ്പത്ത് മുഴുവൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദാനം ചെയ്ത അദ്ദേഹം, ശിഷ്ടകാലം തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായി ജീവിച്ചുപോന്നു.<ref name='G3'>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-06-22 |archive-date=2009-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090628214507/http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |url-status=dead }}</ref> === ശങ്കരാചാര്യരുടെ വീഴ്ച === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ സവിശേഷ പ്രാധാന്യത്തോടെ പറഞ്ഞു കേൾക്കാറുള്ളതാണ് [[അദ്വൈത സിദ്ധാന്തം|അദ്വൈത സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ]] മുഖ്യപ്രയോക്താവായ [[ശങ്കരാചാര്യർ]]ക്ക് സംഭവിച്ച വീഴ്ച. ഒരു [[ഏകാദശി]]നാളിലാണ് ആ സംഭവം നടന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ആ കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരുപാട് യോഗസിദ്ധികൾ സ്വന്തമായി ഉണ്ടായിരുന്ന ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ആകാശമാർഗ്ഗം സഞ്ചരിയ്ക്കാനുള്ള കഴിവുമുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം അത്തരത്തിൽ [[കാലടി]]യിൽ നിന്ന് [[ശൃംഗേരി]]യിലേയ്ക്ക് പോയിക്കൊണ്ടിരുന്ന സമയത്താണ് അത് സംഭവിച്ചത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് മുകളിലൂടെയായിരുന്നു യാത്ര. ആകാശത്തുനിന്ന് ശങ്കരാചാര്യർ ക്ഷേത്രം കണ്ടെങ്കിലും അവിടെയിറങ്ങാനോ ഭഗവാനെ തൊഴാനോ അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചില്ല. ശ്രീകോവിലിന്റെ മുകളിലുള്ള ഭാഗം പിന്നിട്ട ഉടനെ ശങ്കരാചാര്യർ ഒറ്റ വീഴ്ച! അദ്ദേഹം നേരെ ചെന്നുവീണത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയിലാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ അപ്പോൾ ശീവേലി നടക്കുകയായിരുന്നു. ശീവേലി വടക്കേ നടയിലെത്തിയപ്പോൾ എഴുന്നള്ളിപ്പിന്റെ നേരെ മുന്നിൽ വച്ചാണ് ശങ്കരാചാര്യർ ചെന്നുവീണത്. ആളുകൾ പരിഭ്രാന്തരായി ഓടിക്കൂടി. ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ബോധമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, ശരീരത്തിലെവിടെയും പരുക്കുകളും കണ്ടില്ല. ശാന്തിക്കാർ വന്ന് പുണ്യതീർത്ഥം മുഖത്ത് തെളിച്ചതും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ശങ്കരാചാര്യർ, ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നടയിൽ പോയി സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിയ്ക്കുകയും സമസ്താപരാധം ഏറ്റുപറയുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുദിവസം കൂടി ക്ഷേത്രത്തിൽ തങ്ങിയ അദ്ദേഹം, ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജകളും ചടങ്ങുകളും പുനഃക്രമീകരിയ്ക്കുകയും, ഗുരുവായൂരപ്പനെ സ്തുതിച്ച് ''ഗോവിന്ദാഷ്ടകം'' എന്ന കൃതി രചിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള [[ഗുരുവായൂർ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം|പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയതും അദ്ദേഹമാണ്. === നെന്മിനി ഉണ്ണി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് നെന്മിനി മന. ഈ കുടുംബത്തിൽ പെട്ടവർ ഇന്നും ഗുരുവായൂരിലുണ്ട്. ഈ കുടുംബത്തിന്റെ വകയായി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ ഒരു ലോഡ്ജും ഹോട്ടലുമടക്കമുള്ള സൗകര്യങ്ങളുണ്ട്. എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിലെ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി]]യോടനുബന്ധിച്ചുള്ള [[സപ്തമി]] വിളക്ക് സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്നത് ഈ കുടുംബമാണ്. ഇവിടത്തെ പൂർവ്വികനായിരുന്ന ഒരു ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ കാണിയ്ക്കുന്നത്. നെന്മിനി മനയിലെ അച്ഛൻ നമ്പൂതിരി ആയിരുന്നു ഒരിയ്ക്കൽ ഗുരുവായൂരിലെ മേൽശാന്തി. ഒരു ദിവസം, അദ്ദേഹത്തിന് അത്യാവശ്യമായി ഒരു സ്ഥലം വരെ പോകേണ്ടിവന്നു. സഹായിയായ കീഴ്ശാന്തിയും അന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഭഗവാന്റെ പൂജ മുടങ്ങുമല്ലോ എന്നാലോചിച്ച് വിഷമിച്ച മേൽശാന്തി, ഒടുവിൽ തന്റെ മകനായ ഉണ്ണിയെ പൂജയേല്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. പോകും മുമ്പ് മേൽശാന്തി, ഉണ്ണിയ്ക്ക് പൂജാവിധികളെല്ലാം പറഞ്ഞു കൊടുത്തു. ശ്രീകോവിലിനകത്ത് കയറിയ ഉണ്ണി, മലരുനിവേദ്യവും ഉഷഃപൂജയുമെല്ലാം വിധിപോലെ ചെയ്തു. അപ്പോഴാണ് ഉണ്ണി അത് ശ്രദ്ധിച്ചത്: നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ അതുപോലെത്തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! ഉണ്ണി ആശങ്കാകുലനായി. തന്റെ പൂജ പിഴച്ചോ? ഭഗവാൻ നിവേദ്യം നേരിട്ടുണ്ണും എന്നായിരുന്നു അവന്റെ വിചാരം. പിന്നീട് അടുത്തുള്ള ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് ഉപ്പുമാങ്ങയും തൈരും കൊണ്ടുവരികയും അവ ചോറിന്റെ കൂടെ കൂട്ടിക്കുഴച്ചു വയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. {{cquote|ഉപ്പുമാങ്ങയുമുറതൈരുമുണ്ടിനി കൈപ്പയ്ക്കാക്കൊണ്ടാട്ടം വേണോ-കൃഷ്ണാ പപ്പടവും മറ്റും വല്ലതും വേണെങ്കിൽ കൽപിച്ചുകൊൾക ഞാൻ കേട്ടു-കൊള്ളാം ഊണുകഴിക്കാഞ്ഞാലയ്യോ വിശന്നുപോം ക്ഷീണിച്ചുപോയിടും ദേഹമേറ്റം അച്ഛൻ വന്നാലെന്നെത്തല്ലുമറിഞ്ഞാലും അച്യുതനൂണുകഴിച്ചില്ലെങ്കിൽ.}} പക്ഷേ, യാതൊരു ഫലവും കണ്ടില്ല. ഉണ്ണി പൊട്ടിക്കരയാൻ തുടങ്ങി. ആ കണ്ണീരുകണ്ട് ഉണ്ണിക്കണ്ണൻ, അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ഉണ്ണിയുടെ കയ്യിൽ നിന്ന് ചോറ് മുഴുവൻ വാങ്ങിക്കഴിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. സന്തോഷത്താൽ മതിമറന്ന ഉണ്ണി, സമയം പോയതറിഞ്ഞില്ല. സമയം കഴിഞ്ഞിട്ടും നടതുറക്കാത്തതിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരായ [[വാര്യർ|വാര്യരും]] [[മാരാർ|മാരാരും]] ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഉണ്ണിയ്ക്ക് വല്ലതും സംഭവിച്ചോ എന്നായിരുന്നു അവരുടെ ചിന്ത. എന്നാൽ, തൊട്ടുപിന്നാലെ ഒഴിഞ്ഞ പൂജാപാത്രങ്ങളുമായി ഉണ്ണി പുറത്തെത്തി. പാത്രങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞിരിയ്ക്കുന്നത് കണ്ട വാര്യർ തനിയ്ക്ക് അവകാശപ്പെട്ട നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ ഉണ്ണി ഉണ്ടുതീർത്തു എന്ന് വിചാരിച്ചു. അയാൾ അവനെ വിളിച്ചുകൊണ്ടു പോകുകയും കയ്യിലുണ്ടായിരുന്ന വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. താനല്ല, ഭഗവാനാണ് എല്ലാം കഴിച്ചതെന്ന് ഉണ്ണി ഒരുപാടു തവണ പറഞ്ഞെങ്കിലും വാര്യർ അത് അംഗീകരിച്ചില്ല. ഒരുപാട് തവണ അയാൾ ഉണ്ണിയെ തല്ലി. ഇതിനിടയിൽ മേൽശാന്തി മടങ്ങിയെത്തി. വാര്യരിൽ നിന്ന് വിവരമറിഞ്ഞ അദ്ദേഹവും ഉണ്ണിയെ ഒരുപാട് തല്ലി. അപ്പോഴാണ് ശ്രീകോവിലിൽ നിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങിയത്. ഉണ്ണി പറഞ്ഞതെല്ലാം ശരിയാണെന്നും അതിനാൽ തല്ലേണ്ടത് തന്നെയാണെന്നുമായിരുന്നു ആ അശരീരി. കുറ്റബോധം താങ്ങാനാകാതെ മേൽശാന്തിയും വാര്യരും ശ്രീകോവിലിനു മുന്നിൽ സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. ഇതിൻ്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന തൈര് നിവേദ്യവും നിറപുത്തരി ദിവസം ഉപ്പുമാങ്ങയും നിവേദിക്കുന്നത്. === നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === [[ശ്രീമദ്ഭാഗവതം|ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തെ]] ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച പ്രസിദ്ധമായൊരു [[സംസ്കൃതസാഹിത്യം|സംസ്കൃതകാവ്യമാണ്]] '''[[നാരായണീയം]]'''. പണ്ഡിതശ്രേഷ്ഠനായ [[മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരി|മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരിയാണ്]] ഈ മഹാകാവ്യം രചിച്ചത്. പന്ത്രണ്ട് സ്കന്ധങ്ങളും പതിനായിരം ശ്ലോകങ്ങളുമടങ്ങിയ ഭാഗവതകാവ്യത്തെ, വെറും നൂറു ദശകങ്ങളിലും ആയിരം ശ്ലോകങ്ങളിലും ഒതുക്കിയ നാരായണീയം, ഭാഗവതത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കവി ഭഗവാനോട് സംവദിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി അടുത്ത് ബന്ധമുള്ള ഈ കാവ്യം ഉദ്ഭവിയ്ക്കാൻ കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: 1560-ൽ ഇന്നത്തെ [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ]] [[തിരുനാവായ|തിരുനാവായയ്ക്കടുത്തുള്ള]] [[ചന്ദനക്കാവ് (മലപ്പുറം ജില്ല)|ചന്ദനക്കാവിലെ]] പണ്ഡിതകുടുംബമായ മേല്പുത്തൂർ ഇല്ലത്ത് ജനിച്ച നാരായണഭട്ടതിരി, മഹാപണ്ഡിതനായിരുന്ന അച്ഛൻ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[മീമാംസ|മീമാംസയും]] മാധവൻ എന്ന ഗുരുവിൽ നിന്ന് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദവും]] ജ്യേഷ്ഠൻ ദാമോദരഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[തർക്കശാസ്ത്രം|തർക്കശാസ്ത്രവും]] പഠിച്ചെടുത്തശേഷം, [[തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടി|തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടിയുടെ]] കീഴിൽ ഉപരിപഠനം നടക്കുന്ന കാലത്താണ് നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ച സംഭവങ്ങൾ നടന്നത്. ഗുരുതരമായ [[വാതരോഗം]] ബാധിച്ച അച്യുതപ്പിഷാരടിയെ മേല്പുത്തൂർ നല്ല രീതിയിൽ ശുശ്രൂഷിച്ചുപോന്നു. ഒടുവിൽ ഗുരുനാഥന്റെ അസുഖം മാറുകയും, അതേസമയം മേല്പുത്തൂരിന് അസുഖസൂചനകൾ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവിൽ നിന്ന് മേല്പുത്തൂർ അസുഖം ഇരന്നുവാങ്ങി എന്നാണ് കഥ. വാതരോഗം മാറാൻ നിരവധി ചികിത്സാരീതികൾ ചെയ്തുനോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ, സാക്ഷാൽ [[ധന്വന്തരി|ധന്വന്തരിമൂർത്തിയായ]] ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെ ശരണം എന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, 1587 ഓഗസ്റ്റ് 27-ന് (കൊല്ലവർഷം 763 ചിങ്ങം 16), [[ചിങ്ങം|ചിങ്ങമാസത്തിലെ]] [[തിരുവോണം (നക്ഷത്രം)|തിരുവോണം]] നാളിൽ, മാതാപിതാക്കൾക്കും അനുജനും കവിയുമായ ചെറിയ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയ്ക്കും ചില സഹായികൾക്കുമൊപ്പം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അമ്മാത്തായ പയ്യൂരില്ലമടക്കം പല സ്ഥലങ്ങളിലും തങ്ങിയ ശേഷം മൂന്നാം നാൾ അവർ ഗുരുവായൂരിലെത്തി. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും ഭഗവാനെ സ്തുതിച്ച് ഒരു കവിതയെഴുതണമെന്ന് മേല്പുത്തൂരിന് തോന്നി. പക്ഷേ, എവിടെനിന്ന് തുടങ്ങണം, എങ്ങനെ തുടങ്ങണം എന്നൊന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടിയില്ല. ഉറ്റ സുഹൃത്തും, [[മലയാളം|മലയാളഭാഷയുടെ]] പിതാവുമായ [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ|തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛനെത്തന്നെ]] സമീപിയ്ക്കാമെന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, തന്റെ സഹായികളെ [[തൃക്കണ്ടിയൂർ|തൃക്കണ്ടിയൂരിലേയ്ക്ക്]] വിട്ടു. സഹായികൾ തൃക്കണ്ടിയൂരിലെ എഴുത്തച്ഛന്റെ വീട്ടിലെത്തുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം തന്റെ [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ട്|അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ടിലെ]] വരികൾ ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് ചാരുകസേരയിൽ ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. സഹായികൾ എഴുത്തച്ഛനോട് ആഗമനോദ്ദേശ്യം പറഞ്ഞപ്പോൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് 'മത്സ്യം തൊട്ടുകൂട്ടാൻ പറയൂ' എന്നാണ് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത്. ഗുരുവായൂർ മടങ്ങിയെത്തിയ സഹായികൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് വിവരം പറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം സന്തോഷിച്ചു. ഇത് കണ്ട് സഹായികൾ സ്തബ്ധരായിപ്പോയി. [[മത്സ്യം (അവതാരം)|മത്സ്യം]] തൊട്ടുള്ള വൈഷ്ണവാവതാരങ്ങളെ സ്തുതിച്ച് കീർത്തനമെഴുതുക എന്നാണ് എഴുത്തച്ഛൻ പറഞ്ഞതിന്റെ അന്തരാർത്ഥം എന്ന് മേല്പുത്തൂർ അവരോട് പറഞ്ഞു. ''സാന്ദ്രാനന്ദാവബോധാത്മകമനുപമിതം...'' എന്ന് തുടങ്ങുന്ന നാരായണീയത്തിന്റെ ആദ്യദശകം പിറന്നത് അങ്ങനെയാണ്. തുടർന്ന്, ഓരോ ദിവസവും ഓരോ ദശകം എന്ന കണക്കിൽ നൂറുദിവസം കൊണ്ട് നൂറുദശകം പൂർത്തിയാക്കി. ഓരോ ദിവസം കഴിയുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടുവന്നു. ഒടുവിൽ, നൂറാം ദിവസം അദ്ദേഹം നാരായണീയരചന പൂർത്തിയാക്കുകയും അദ്ദേഹത്തിന് വേണുഗോപാലരൂപത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ അദ്ദേഹം രോഗവിമുക്തനാകുകയും ചെയ്തു. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കേ വാതിൽമാടത്തിലെ കിഴക്കേ അറ്റത്തെ തൂണിലിരുന്നാണ് മേല്പുത്തൂർ നാരായണീയം രചിച്ചത്. വാതരോഗം വന്ന് ശരീരം മുഴുവൻ തളർന്നുപോയ മേല്പുത്തൂർ ചൊല്ലുന്ന ശ്ലോകങ്ങളെല്ലാം അനുജൻ പകർത്തി എടുക്കുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ്റെ നരസിംഹാവതാരത്തെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാതെ വിഷമിച്ച മേൽപ്പത്തൂരിന് മുമ്പിൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ നരസിംഹരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവത്രെ. നാരായണീയം രചിച്ചതോടുകൂടി ആരോഗ്യം വീണ്ടെടുത്ത അദ്ദേഹം, പിന്നീട് കുറഞ്ഞത് 86 വയസ്സ് വരെയെങ്കിലും ജീവിച്ചിരുന്നു. ഈ കാലഘട്ടത്തിനിടയിൽ അദ്ദേഹം [[കൊച്ചി]], [[അമ്പലപ്പുഴ]], [[കോഴിക്കോട്]], [[മൂക്കുതല]] തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിലായി ജീവിച്ചുപോരുകയും, അവിടങ്ങളിലെല്ലാം പ്രശസ്തനാകുകയും ചെയ്തു. [[പ്രക്രിയാ സർവ്വസ്വം]], [[ശ്രീപാദ സപ്തതി]], ഒരുപാട് [[ചമ്പു|ചമ്പുക്കൾ]], [[പ്രശസ്തി (ചരിത്രം)|പ്രശസ്തികൾ]] തുടങ്ങി വേറെയും ചില കൃതികൾ ഇക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. മൂക്കുതലയിൽ വച്ചാണ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചത്. അനായാസ മരണമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്. === ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവം === മേല്പുത്തൂരിന്റെ സമകാലികനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മറ്റൊരു കവിയായിരുന്നു [[പൂന്താനം നമ്പൂതിരി]]. ഇന്നത്തെ മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[പെരിന്തൽമണ്ണ]]യ്ക്കടുത്ത് [[കിഴാറ്റൂർ|കീഴാറ്റൂരിലായിരുന്നു]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇല്ലം. മേല്പുത്തൂരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിൽ]] വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നുമില്ലായിരുന്ന പൂന്താനം, മലയാളത്തിലാണ് കവിതകൾ രചിച്ചിരുന്നത്. തന്മൂലം സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ ഒരുപാട് പരിഹസിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''മലയാളത്തിലെ [[ഭഗവദ്ഗീത]]'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ' ''[[ജ്ഞാനപ്പാന]]''യാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ കൃതി. ഈ കൃതി എഴുതാൻ കാരണമായ ഒരു സംഭവമുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെക്കാലം സന്താനഭാഗ്യമില്ലാതെ വിഷമിച്ചിരുന്ന പൂന്താനം, അതിനായി 'സന്താനഗോപാലം പാന' എന്ന കൃതി രചിച്ചു. അതിനെത്തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മകനുണ്ടായി. എന്നാൽ, [[ചോറൂണ്|ചോറൂണിന്റെ]] ദിവസം അവൻ അഴിച്ചിട്ട വസ്ത്രങ്ങൾക്കിടയിൽ ശ്വാസം മുട്ടി മരിച്ചു. ഇതിലുണ്ടായ വിഷമമാണ് ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ചത്. നാമജപത്തിന്റെയും ഭക്തിയുടെയും പ്രാധാന്യം അറിയിയ്ക്കുന്നതിനോടൊപ്പം കടുത്ത സാമൂഹ്യവിമർശനവും ഉൾക്കൊണ്ട ഈ കൃതിയ്ക്ക്, കേരളീയസമൂഹത്തിൽ ലഭിച്ച സ്വാധീനം വലുതാണ്. {{cquote|കണ്ടുകണ്ടെന്നിരിയ്ക്കും ജനങ്ങളെ കണ്ടില്ലെന്ന് വരുത്തുന്നതും ഭവാൻ<br>രണ്ടുനാലുദിനം കൊണ്ടൊരുത്തനെ തണ്ടിലേറ്റി നടത്തുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|മാളികമുകളേറിയ മന്നന്റെ തോളിൽ മാറാപ്പ് കേറ്റുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|ഉണ്ണിയുണ്ടായി വേൾപ്പിപ്പതിലൊരു ഉണ്ണിയുണ്ടായിക്കണ്ടാവൂ ഞാനെന്നും<br>ഇത്ഥമോരോന്ന് ചിന്തിച്ചിരിയ്ക്കുമ്പോൾ ചത്തുപോകുന്നു പാവം ശിവ!ശിവ!}} {{cquote|അമ്മയ്ക്കും പുനരച്ഛന്നും ഭാര്യയ്ക്കും ഉണ്മാൻ പോലും കൊടുക്കുന്നില്ല ചിലർ.}} തുടങ്ങിയ വരികൾ വേദാന്തചിന്തയുടെയും സാമൂഹ്യവിമർശനത്തിന്റെയും ഉദാഹരണങ്ങളാകുമ്പോൾ ആദ്യഭാഗവും അവസാനഭാഗവും തികഞ്ഞ ഭക്തിയുടെ പ്രതീകങ്ങളായി മാറുകയാണ്. കലികാലത്ത് ഭക്തർക്ക് മോക്ഷത്തിനുള്ള ഏക ഉപാധി നാമപജമാണെന്ന് പൂന്താനം ഇതിലൂടെ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നു. {{cquote|ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ മനസ്സിൽ കളിയ്ക്കുമ്പോൾ<br>ഉണ്ണികൾ പിന്നെ വേണമോ മക്കളായ്?}} എന്ന വാക്യം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭഗവദ്ഭക്തിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണ്.<ref>{{cite news|title=Rendered with devotion|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article657658.ece|date=March 13, 2009}}</ref> വാർദ്ധക്യത്തിൽ [[വസൂരി]]രോഗം വന്ന് തളർന്നുപോയ പൂന്താനം അത് ഭേദമാകാൻ തന്റെ നാട്ടിലുള്ള [[അങ്ങാടിപ്പുറം തിരുമാന്ധാംകുന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|തിരുമാന്ധാംകുന്നിലമ്മ]]യെ സ്തുതിച്ച് രചിച്ച ''ഘനസംഘം'' എന്ന സ്തോത്രവും വളരെ പ്രസിദ്ധമാണ്. 1964-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഓമനക്കുട്ടൻ (ചലച്ചിത്രം|ഓമനക്കുട്ടൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലുപയോഗിച്ച ''കണികാണും നേരം'' രചിച്ചതും അദ്ദേഹമാണ്. [[നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ|''നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ'']] എന്ന അതിപ്രസിദ്ധമായ ശിവസ്തുതിയും അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ്. ഇവ കൂടാതെ വേറെയും കൃതികൾ രചിച്ച അദ്ദേഹം, ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യകഥകളിലെ സ്ഥിരം സാന്നിദ്ധ്യമാണ്. 93-ആം വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. === ഭക്തിയും വിഭക്തിയും === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കിടക്കുന്ന മറ്റൊരു ഐതിഹ്യകഥയാണ് ''ഭക്തിയും വിഭക്തിയും''. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവുമാണ് ഈ കഥയിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ. സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർക്ക് അക്കാലത്ത് മലയാളകവികളോടും മലയാളകൃതികളോടുണ്ടായിരുന്ന പുച്ഛവും അവയിലെ ഭഗവാന്റെ നിലപാടുമാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രമേയം. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: വാതരോഗം ബാധിച്ച് ഗുരുവായൂരിൽ മേല്പുത്തൂർ ഭജനമിരിയ്ക്കുന്ന കാലത്തുതന്നെ പൂന്താനവും ഭജനമിരിയ്ക്കാനുണ്ടായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം, പൂന്താനം താൻ രചിച്ച സന്താനഗോപാലം പാന മേല്പുത്തൂരിന് കാണിച്ചുകൊടുക്കാൻ ചെന്നു. എന്നാൽ, സംസ്കൃതപണ്ഡിതനായിരുന്ന മേല്പുത്തൂർ, ആ ആവശ്യം നിരസിച്ചു. ഇത് പൂന്താനത്തെ അത്യധികം ദുഃഖിതനാക്കി. അന്നുരാത്രി, മേല്പുത്തൂരിന് വാതരോഗം വീണ്ടും മൂർച്ഛിച്ചു. അല്പസമയം അദ്ദേഹത്തിന് ബോധക്ഷയമുണ്ടായി. ബോധം വന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവാന്റെ ഒരു ദർശനമുണ്ടായി. ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഹേ മേല്പത്തൂരേ! പണ്ഡിത ശ്രേഷ്ഠനായ അങ്ങയുടെ വിഭക്തിയെക്കാൾ എനിയ്ക്ക് ഇഷ്ടം പാണ്ഡിത്യമില്ലാത്ത പൂന്താനത്തിന്റെ ഭക്തിയാണ്. അങ്ങ് നാളെത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് മാപ്പ് പറയുകയും ജ്ഞാനപ്പാന പരിശോധിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും വേണം.}} ഇതനുസരിച്ച് പിറ്റേന്ന് രാവിലെ മേല്പുത്തൂർ, ക്ഷേത്രദർശനം കഴിഞ്ഞ് തെക്കേ നാലമ്പലത്തിലിരുന്ന് അന്നത്തെ ദശകവും പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം പൂന്താനത്തിനടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തോട് മാപ്പുപറഞ്ഞ് ജ്ഞാനപ്പാന വായിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും പൂന്താനത്തെ മുഗ്ദകണ്ഠം പ്രശംസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name="thehindu">{{cite news|title=To lovers of Krishna, in Tamil|url=http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|newspaper=The Hindu|date=July 19, 2012|access-date=2019-12-06|archive-date=2012-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723041304/http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|url-status=dead}}</ref> === 'പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു' === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. സംസ്കൃതത്തിൽ പൂന്താനത്തിനുണ്ടായിരുന്ന പ്രാവീണ്യക്കുറവും അതുമൂലം അദ്ദേഹം നേരിട്ട അപമാനങ്ങളും അവയിലുള്ള ഭഗവാന്റെ പ്രതികരണവും അടങ്ങിയതാണ് ഈ കഥ. അതിങ്ങനെ: സംസ്കൃതത്തിൽ വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെങ്കിലും പൂന്താനം നിത്യേന ക്ഷേത്രനടയിൽ വന്ന് [[വിഷ്ണു സഹസ്രനാമം]] വ്യാഖ്യാനം ചെയ്യുമായിരുന്നു. അപ്പപ്പോൾ വായയിൽ വരുന്ന രീതിയിലാണ് അദ്ദേഹം വ്യാഖ്യാനം കൊടുത്തിരുന്നത്. ഒരിയ്ക്കൽ, അത്തരത്തിൽ അദ്ദേഹം വിഷ്ണു സഹസ്രനാമത്തിലെ '''പദ്മനാഭോऽമരപ്രഭു''' എന്ന ഭാഗം '''പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു''' എന്ന് തെറ്റായി ഉച്ചരിച്ച് അതിന് വ്യാഖ്യാനം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന [[വേദം|വേദപണ്ഡിതന്മാരായ]] ചില ബ്രാഹ്മണർ പൂന്താനത്തെ അപഹസിച്ചു. ഈ സമയത്ത് അദ്ദേഹം മരപ്രഭു ആരാണെന്ന് വിചാരിച്ച് ചിന്താധീനനായി. അപ്പോൾ, മരപ്രഭുവും താൻ തന്നെയാണെന്ന് അറിയിച്ചുകൊണ്ട് ശ്രീലകത്തുനിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങി. ഇത് കേട്ടതും പണ്ഡിതസമൂഹം ലജ്ജിച്ച് തലതാഴ്ത്തി. <ref>{{cite web|url=https://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BE%E0%B4%A8%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%81_%E0%B4%A8%E0%B4%AE%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%B0%E0%B4%BF |title=ഐതിഹ്യമാല/പൂന്താനത്തു നമ്പൂരി - വിക്കിഗ്രന്ഥശാല |language=ml|publisher=Ml.wikisource.org |date=2016-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഈ സംഭവത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഗുരുവായൂർ തെക്കേ നടയിലെ ശ്രീവത്സം വി.ഐ.പി. റസ്റ്റ് ഹൗസ് വളപ്പിൽ മരപ്രഭുവിന്റെ അതിഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. കളിമണ്ണിൽ തീർത്ത ഇത്, അത്തരത്തിലുള്ള ഏറ്റവും വലിയ ശില്പമാണ്. 1995-ലാണ് ഈ ശില്പം സ്ഥാപിച്ചത്. പ്രശസ്ത ശില്പി [[ആലുവ]] പി.വി. രാമചന്ദ്രന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ 1200 പേർ ചേർന്ന് മൂന്നുമാസം കഠിനവ്രതം എടുത്താണ് ഈ ശില്പം നിർമ്മിച്ചെടുത്തത്.<ref>{{cite web|author=Ramachandran P.V. |url=http://guruvayoormaraprabhu.blogspot.in/ |title=Guruvayoor Maraprabhu |publisher=Guruvayoormaraprabhu.blogspot.in |date=2009-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനും മുൻ [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|കേരള മുഖ്യമന്ത്രിയും]] അന്നത്തെ കേന്ദ്ര വ്യവസായ മന്ത്രിയുമായിരുന്ന [[കെ. കരുണാകരൻ|കെ. കരുണാകരനാണ്]] ഇത് ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തത്. കളിമണ്ണിനോടൊപ്പം പല ഔഷധകൂട്ടുകളും ഇതിൽ ചേർത്തിട്ടുണ്ട്. വൃക്ഷസങ്കല്പത്തിൽ ശരീരവും ധ്യാനഭാവത്തിലുള്ള ഭഗവാന്റെ ശിരസ്സും ഒത്തുച്ചേർന്ന ഈ ശില്പത്തിന് ജാപ്പനീസ് നിർമ്മാണശൈലിയാണ് അവലംബിച്ചത്. 2008-ൽ ഇതിനോട് ചേർന്ന് ഏതാനും ദിവ്യാത്മാക്കളുടെ രൂപങ്ങളും, 2011-ൽ പ്രഭാമണ്ഡലവും ചാർത്തുകയുണ്ടായി. ചുരുങ്ങിയ കാലം കൊണ്ടാണ് മരപ്രഭു ശില്പം ഗുരുവായൂരിലെ ഭക്തരുടെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റിയത്. ഇതിന്റെ ചെറുപതിപ്പുകളും ഇപ്പോൾ നിർമ്മാണത്തിലുണ്ട്.<ref>{{cite web |url=http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |title=ഗുരുവായൂർ മരപ്രഭു ചെറുപതിപ്പുകളുടെ നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ചു &#124; mangalam.com |publisher=Origin.mangalam.com |date=2015-04-17 |accessdate=2016-12-20 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220161718/http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |url-status=dead }}</ref> ഇവയുടെ ശില്പിയും പി.വി. രാമചന്ദ്രനാണ്. === ഭാഗവതപ്രിയനായ കൊട്ടിയൂരപ്പൻ === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. ഗുരുവായൂരുമായി നേരിട്ട് ബന്ധമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ ധാരാളമായി അനുഗ്രഹിച്ചതായി കഥകളുള്ളതിനാൽ ഇതും ആ ഗണത്തിൽ പെടുത്താം. [[ഉത്തരകേരളം|ഉത്തരകേരളത്തിലെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[കൊട്ടിയൂർ ശിവക്ഷേത്രം|കൊട്ടിയൂർ ക്ഷേത്രവുമായും]] അവിടത്തെ ദേവനായ പരമശിവനുമായാണ് ഈ കഥയ്ക്ക് നേരിട്ട് ബന്ധമുള്ളത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവത പാരായണം എങ്ങനെ കൊട്ടിയൂരപ്പനെ പ്രസന്നനാക്കി എന്ന് ഈ കഥയിൽ കാണാം. ഒരിക്കൽ, ഒരു [[വൈശാഖം|വൈശാഖകാലത്ത്]] പൂന്താനം കൊട്ടിയൂരിൽ ദർശനത്തിനെത്തി. [[ബാവലിപ്പുഴ]]യിൽ കുളിച്ച് അക്കരെയും ഇക്കരെയുമുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ദർശനം നടത്തിയ ശേഷം അദ്ദേഹം, വലിയൊരു സദസ്സിനെ സാക്ഷിയാക്കി തന്റെ ഭാഗവതപാരായണം തുടങ്ങി. ഭാഗവതത്തിലെ അതിപ്രധാനമായ ദശമസ്കന്ധത്തിലെ അറുപതാം അദ്ധ്യായമായ 'കർഹിചിദദ്ധ്യായ'മാണ് അദ്ദേഹത്തിന് അന്ന് വായിക്കാനുണ്ടായിരുന്നത്. പ്രസ്തുത അദ്ധ്യായത്തിലെ 'കർഹി ചിത് സുഖമാസീനം' എന്നു തുടങ്ങുന്ന ശ്ലോകം കാരണമാണ് അദ്ധ്യായത്തിന് ഇങ്ങനെയൊരു പേരുതന്നെ വന്നത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവതപാരായണം കേട്ട സദസ്യർ, അദ്ദേഹത്തെ വാനോളം പുകഴ്ത്തി. തുടർന്ന്, താൻ വായിച്ചുതീർന്ന ഭാഗം അദ്ദേഹം മയിൽപ്പീലി വച്ച് അടച്ചു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ എണീറ്റ് ദിനകൃത്യങ്ങളെല്ലാം കഴിച്ച് പൂന്താനം ഗ്രന്ഥം തുറന്നുനോക്കുമ്പോൾ മയിൽപ്പീലി കർഹിചിദദ്ധ്യായത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! തന്റെ ഓർമ്മക്കുറവായിരിയ്ക്കാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച അദ്ദേഹം, അന്നും അതേ അദ്ധ്യായം തന്നെ വായിച്ചു. രണ്ടു മൂന്നു ദിവസങ്ങളിൽ ഇത് ആവർത്തിച്ചപ്പോൾ ഇത് ഭഗവാന്റെ ലീലയാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. അന്നും ഭാഗവതം വായിച്ച ശേഷം സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹം കൊട്ടിയൂർ വിട്ടു. അപ്പോഴാണ് തന്റെ ഭാഗവതഗ്രന്ഥം എടുക്കാൻ മറന്നുപോയ കാര്യം അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞത്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ച് കൊട്ടിയൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടെങ്കിലും അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. അദ്ദേഹം വാതിൽപ്പഴുതിലൂടെ നോക്കിയപ്പോൾ കണ്ട കാഴ്ച അതിശയകരമായിരുന്നു: ശിവഭഗവാൻ പാർവ്വതീദേവിയ്ക്ക് ഭാഗവതത്തിലെ കർഹിചിദദ്ധ്യായം വായിച്ചുകൊടുക്കുന്നു! അത് സശ്രദ്ധം കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ദേവി, ഭഗവാന്റെ വായന നന്നായെങ്കിലും പൂന്താനം വായിച്ചുകേൾക്കാനാണ് കൂടുതൽ രസകരമെന്ന് പറയുകയുണ്ടായി! പൂന്താനം പുറത്തുണ്ടെന്ന വിവരമറിഞ്ഞ ഭഗവാനും ദേവിയും, അദ്ദേഹത്തിന് ദർശനം നൽകുകയും, ഭാഗവതഗ്രന്ഥം തങ്ങളുടെ മറ്റൊരു വാസകേന്ദ്രമായ [[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥക്ഷേത്രത്തിലെ]] മണ്ഡപത്തിന്റെ ഉത്തരത്തിലുണ്ടെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അതനുസരിച്ച് പൂന്താനം, ഒരുപാട് ദൂരം സഞ്ചരിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലെത്തുകയും]] വടക്കുന്നാഥനെയും ഉപദേവതകളെയും തൊഴുതശേഷം മണ്ഡപത്തിലെത്തി അതിന്റെ ഉത്തരത്തിൽ നിന്ന് ഗ്രന്ഥം തിരികെ എടുക്കുകയും ചെയ്തു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ മങ്ങാട്ടച്ചനായി === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. [[സാമൂതിരി]]യുടെ സൈന്യാധിപനായ [[മങ്ങാട്ടച്ചൻ|മങ്ങാട്ടച്ചന്റെ]] രൂപത്തിൽ വന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ രക്ഷിച്ചതാണ് ഈ കഥയിലെ ഉള്ളടക്കം. തന്റെ ഭക്തരെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഭഗവാൻ ഏതു രൂപത്തിലും വരും എന്ന വിശ്വാസത്തിന്റെ തെളിവായി ഭക്തർ ഇതിന്റെ കണ്ടുവരുന്നു. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരിയ്ക്കൽ പൂന്താനം, കീഴാറ്റൂരിലുള്ള ഇല്ലത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് യാത്ര ചെയ്യുകയായിരുന്നു. നേരം അർദ്ധരാത്രിയായിരുന്നു. ചുറ്റും കൂരിരുട്ട്. എങ്ങും കനത്ത നിശ്ശബ്ദത. തീർത്തും വിജനമായ പ്രദേശത്തുകൂടിയാണ് അദ്ദേഹം കടന്നുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നത്. പെട്ടെന്ന് അദ്ദേഹത്തെ ഒരു സംഘം അക്രമികൾ തടഞ്ഞുനിർത്തി ആക്രമിച്ചു. അവർ പൂന്താനത്തോട് വൻ തുക ആവശ്യപ്പെട്ടു. തന്റെ കയ്യിൽ ഒരു ഭാഗവതഗ്രന്ഥം മാത്രമാണുള്ളതെന്നും അത് തരാൻ തനിയ്ക്കാകില്ലെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞപ്പോൾ അക്രമികളിലൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തോളിലെ ഭാണ്ഡം പിടിച്ചുവലിയ്ക്കുകയും, മറ്റൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തെ വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. വേദന താങ്ങാനാകത്തെ പൂന്താനം, ഇഷ്ടദേവനെ ഉറക്കെ വിളിച്ചു. അപ്പോൾ ദൂരെനിന്ന് ഒരു [[കുതിര]]യുടെ കുളമ്പടിശബ്ദം കേൾക്കാൻ തുടങ്ങി. ഓരോ നിമിഷം കഴിയുംതോറും അത് അടുത്തെത്താൻ തുടങ്ങി. സാമൂതിരിയുടെ സൈന്യാധിപനായ മങ്ങാട്ടച്ചനായിരുന്നു കുതിരപ്പുറത്ത്. മങ്ങാട്ടച്ചൻ, തന്റെ കയ്യിലെ വാളെടുത്ത് അക്രമികൾക്കുനേരെ ആഞ്ഞുവീശുകയും അവർ പേടിച്ചോടുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചന് പൂന്താനം തന്റെ കയ്യിലെ മോതിരം ഊരി സമ്മാനിയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങാൻ തയ്യാറായില്ല. ഒടുവിൽ പൂന്താനത്തിന്റെ നിർബന്ധത്തിന് വഴങ്ങി അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങുകയായിരുന്നു. മോതിരവും വാങ്ങിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചൻ, ഉടനെ സ്ഥലം വിട്ടു. മനസ്സുനിറയെ സന്തോഷത്തോടെ പൂന്താനം യാത്ര തുടർന്നു. നേരം ഏഴരവെളുപ്പായി. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറക്കാനുള്ള സമയമായി. മേല്പുത്തൂരടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ, ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം കണ്ടുതൊഴാൻ പുറത്ത് വരിയായി നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. മേൽശാന്തി എഴുന്നേറ്റ് കുളികഴിഞ്ഞുവന്ന് ശ്രീകോവിലിന്റെ വാതിൽ തുറക്കാൻ കഠിനപ്രയത്നം തുടങ്ങി. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും വാതിൽ തുറക്കുന്നില്ല! അപ്പോഴാണ്, '''കൃഷ്ണാ! ഗുരുവായൂരപ്പാ! ഭഗവാനേ!''' എന്ന വിളിയോടെ പൂന്താനം ക്ഷേത്രനടയിലെത്തിയത്. തൊട്ടുപിന്നാലെ, മേൽശാന്തിയ്ക്ക് നടതുറക്കാൻ സാധിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു! ക്ഷേത്രക്കുളത്തിൽ കുളിച്ച് ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണം വച്ച് ശ്രീകോവിലിനടുത്തെത്തിയ പൂന്താനത്തെ മേൽശാന്തി വിളിയ്ക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മോതിരം സമ്മാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പൂന്താനം മോതിരം പരിശോധിച്ചു നോക്കിയപ്പോൾ ഞെട്ടിപ്പോയി. അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തന്നെ മോതിരമായിരുന്നു! ഇതിനെക്കുറിച്ച് പൂന്താനം മേൽശാന്തിയോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ തനിയ്ക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വപ്നദർശനമുണ്ടായെന്നും, ഭക്തനായ പൂന്താനത്തിന് മോതിരം തിരിച്ചു കൊടുക്കണമെന്ന് അതിൽ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞുവെന്നും അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ പൂന്താനം, ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. === വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും കുറൂരമ്മയും === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയാത്ത സാന്നിദ്ധ്യങ്ങളാണ് ഭക്തസന്ന്യാസിയായിരുന്ന [[വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ|വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും]] [[കുറൂരമ്മ]]യും. മേല്പുത്തൂരിന്റെയും പൂന്താനത്തിന്റെയും സമകാലികരായിരുന്നു ഇവരെന്നാണ് കേൾവി. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനായിരുന്ന വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, പക്ഷേ എല്ലാ ദേവതകളെയും ഭജിച്ചിരുന്നു. കേരളത്തിലെ ഒരുപാട് മഹാക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പിറവിയുടെ കാരണക്കാരനും അദ്ദേഹമാണ്. ഏത് ക്ഷേത്രത്തിൽ പോയാലും അവിടത്തെ മൂർത്തിയെ നേരിട്ടുകാണാനുള്ള കഴിവ് അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. കുറൂരമ്മയാകട്ടെ, അക്ഷരാഭ്യാസം പോലുമില്ലാത്ത ഒരു അന്തർജനമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂർ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല]]യിൽ തന്നെയുള്ള [[അടാട്ട്]] എന്ന സ്ഥലത്തെ കുറൂരില്ലത്തെ അമ്മയായിരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവരെ ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന് വിളിച്ചുപോയിരുന്നത്. അവരുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രധാനമായും പറയാനുള്ളത്. പുറയന്നൂർ ഇല്ലത്തെ ഗൗരി അന്തർജനമാണ് പിൽക്കാലത്ത് ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായത്. അക്കാലത്ത് നമ്പൂതിരി സമുദായത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ആചാരമനുസരിച്ച് വളരെ ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ ഇവരെ വേളി കഴിപ്പിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. കുറൂരില്ലത്തെ വലിയ നമ്പൂതിരിയാണ് അന്തർജനത്തെ വേളി കഴിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് ഇല്ലത്ത് കുടിയിരുത്തിയത്. നിർഭാഗ്യവശാൽ അധികകാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. തികഞ്ഞ കൃഷ്ണഭക്തയായിരുന്ന അന്തർജനം, തന്റെ ദുഃഖങ്ങളെല്ലാം കൃഷ്ണപാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ച് ദിനങ്ങൾ കഴിച്ചുകൂട്ടി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ, ഒരു ദിവസം ഇല്ലത്ത് പണിക്കാരനായി ഒരു ഉണ്ണി കടന്നുവന്നു. കുറൂരമ്മ അവനെ പൂർണ്ണമനസ്സോടെ സ്വീകരിയ്ക്കുകയും തന്റെ കൂടെത്തന്നെ താമസിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അമ്മയ്ക്കുവേണ്ട എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഉണ്ണി തന്നെ ചെയ്തുവച്ചു. എന്നാൽ, ചില സമയങ്ങളിൽ അവൻ വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയും കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു ദിവസം, ഇല്ലത്ത് കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുന്നതിനിടയിൽ ഉണ്ണി ചില വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. അപ്പോൾ കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും കരി നിറച്ച ഒരു കലത്തിൽ വച്ച് അടയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതേ സമയം, തന്റെ മഠത്തിൽ സ്വാമിയാരും കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ വരാൻ വൈകുന്നതായി ശ്രദ്ധിച്ച സ്വാമിയാർ ഇതെന്ത് മറിമായമെന്നറിയാതെ ചിന്തിച്ചിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ദേഹമാസകലം കരിയുമായി ഭഗവാൻ സ്വാമിയാർക്കുമുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. വികൃതി കാണിച്ചതിന് കുറൂരമ്മ തന്നെ കലത്തിലടച്ചതാണ് താൻ വരാൻ വൈകിയതിന് കാരണമെന്ന് ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. കുറൂരമ്മ നിസ്സാരക്കാരിയല്ലെന്ന് സ്വാമിയാർക്ക് തോന്നി. താൻ ഉടനെ കുറൂരില്ലത്ത് പൂജയ്ക്ക് വരുന്നുണ്ടെന്ന് കുറൂരമ്മയോട് പറയാൻ അദ്ദേഹം ഭഗവാനോട് അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ഇതിനിടയിൽ, അടുത്തുതന്നെയുള്ള മറ്റൊരു ഇല്ലമായ ചെമ്മങ്ങാട്ട് ഇല്ലത്തെ നമ്പൂതിരിയും ഇക്കാര്യമറിയുകയുണ്ടായി. അദ്ദേഹവും സ്വാമിയാരെ തന്റെ ഇല്ലത്തെ പൂജയ്ക്ക് വിളിച്ചു. ഇത് കുറൂരമ്മയോടുണ്ടായിരുന്ന അസൂയ കൊണ്ടാണെന്ന് ചിലർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. കാരണം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ ഒരു ഇല്ലത്ത് പൂജ നടത്താൻ വരുന്നത് അക്കാലത്ത് വലിയൊരു അംഗീകാരമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നിർഭാഗ്യവശാൽ രണ്ട് പൂജകളും പറഞ്ഞുവച്ചിരുന്നത് ഒരേ ദിവസമാണ്. എന്തു ചെയ്യണമെന്നറിയാതെ സ്വാമിയാർ വിഷമിച്ചു. അവസാനം, ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്കുതന്നെ പോകാം എന്നായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനം. അതനുസരിച്ച് അന്നേദിവസം പ്രഭാതകൃത്യങ്ങളെല്ലാം വേഗം കഴിച്ച് സ്വാമിയാർ ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, ശങ്കരാചാര്യ പരമ്പരയിൽ പെട്ട സന്ന്യാസിയായതിനാൽ യാത്ര പുറപ്പെടും മുമ്പ് ശംഖനാദം മുഴക്കണമെന്ന് ചിട്ടയുണ്ട്. അതനുസരിച്ച് മഠത്തിലെ പരിചാരകർ ശംഖൂതാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും ശംഖിൽ നിന്ന് ശബ്ദം വന്നില്ല. ഇതെന്ത് മറിമായം എന്നറിയാതെ പരിചാരകർ അമ്പരന്നുനിന്നപ്പോൾ താൻ കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് പോകണമെന്നാണ് ഭഗവാന്റെ ആഗ്രഹമെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. അതനുസരിച്ച് യാത്ര കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് മാറ്റാൻ സ്വാമിയാർ തീരുമാനിച്ചു. ഈ സമയം, കുറൂരമ്മ സ്വാമിയാരുടെ പൂജയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ നടത്തിക്കൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ഉണ്ണിയും ഇല്ലത്തെ പരിചാരികയും അവരെ സഹായിച്ചു. പൂജാപുഷ്പങ്ങളും നിവേദ്യങ്ങളും [[ആവണപ്പലക]]യുമെല്ലാം തയ്യാറാക്കിവച്ചു. സ്വാമിയാർ ഇല്ലത്തെത്തിയതും കുറൂരമ്മ അദ്ദേഹത്തെ കാലുകഴുകി സ്വീകരിയ്ക്കുകയും പൂജാമുറിയിലേയ്ക്ക് ആനയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഇഷ്ടദേവന്റെ വിഗ്രഹം കണ്ട സ്വാമിയാർ ധ്യാനനിമഗ്നനായി. അദ്ദേഹം അടുത്തുണ്ടായിരുന്ന പൂക്കളിലോരോന്നായി ഭഗവദ്പാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽ, അവ വിഗ്രഹത്തിനുപകരം ചെന്നുവീണത് ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങളിലാണ്! സ്തബ്ധനായ സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ് നമസ്കരിച്ചു. താൻ പൂജയും ധ്യാനവും കൊണ്ട് നേടിയ ഭാഗ്യം കുറൂരമ്മ വെറും നിഷ്കളങ്കഭക്തി കൊണ്ട് നേടി എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായം. ഉണ്ണിയായി തന്റെ കൂടെക്കൂടിയത് തന്റെ ഇഷ്ടദേവനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ കുറൂരമ്മ, ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങൾ തൊട്ട് നമസ്കരിച്ചു. പിന്നീടും തികഞ്ഞ ഭക്തയായിത്തന്നെ ജീവിച്ച അവർ, 93-ആം വയസ്സിൽ ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് വിശ്വാസം. === മഞ്ജുള === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരിയായിരുന്ന ഒരു വാരസ്യാരായിരുന്നു മഞ്ജുള. നിത്യവും അവൾ ഭഗവാന് ചാർത്താൻ മാലകൾ കെട്ടിക്കൊടുക്കുമായിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം, പതിവിലധികം പണിയുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ വളരെ വൈകി മാത്രമാണ് അവൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെത്താനായത്. അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. നിരാശയായ മഞ്ജുള, കിഴക്കേ നടയിലുള്ള തന്റെ വാര്യത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുനടന്നു. പോകുന്ന വഴിയിൽ, ഒരു [[ആൽമരം|ആൽമരത്തിന്റെ]] തറയിൽ അവൾ വിശ്രമിയ്ക്കാനിരുന്നു. അപ്പോൾ, ഭക്തോത്തമനായ പൂന്താനം നമ്പൂതിരി, ദർശനം കഴിഞ്ഞ് മടങ്ങിവരികയായിരുന്നു. മഞ്ജുളയെ മുൻപരിചയമുണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹം, ദുഃഖിതയായി ഇരിയ്ക്കുന്ന അവളോട് കാര്യം തിരക്കിയപ്പോൾ അവൾ നടന്ന കാര്യങ്ങളെല്ലാം പറഞ്ഞു. മഞ്ജുളയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച പൂന്താനം, ആൽച്ചുവട്ടിലുള്ള കല്ലിൽ ഭഗവാനെ സങ്കല്പിച്ച് മാലചാർത്താൻ അവളോട് നിർദ്ദേശിച്ചു. ആദ്യം മഞ്ജുള ഒന്ന് ഞെട്ടിയെങ്കിലും അവൾ പൂന്താനത്തെ അനുസരിയ്ക്കുക തന്നെ ചെയ്തു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ നടതുറന്ന് നിർമ്മാല്യദർശനം നടത്തിയശേഷം മേൽശാന്തി, പതിവുപോലെ വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് ചന്ദനമുഴുക്കാപ്പും ആഭരണങ്ങളും മാലകളും നീക്കം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ, എത്ര മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും ഒരു മാല മാത്രം വിഗ്രഹത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതായി അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവും വില്വമംഗലവുമടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ പുറത്തുനിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പരിഭ്രാന്തനായ മേൽശാന്തി പുറത്തുവന്ന് ഭഗവാന്റെ വാകച്ചാർത്തും അഭിഷേകവും മുടങ്ങിയതായി അറിയിച്ചു. ഈ സമയത്ത് പൂന്താനം, തലേദിവസം രാത്രി നടന്ന സംഭവങ്ങൾ മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു. ഈ സമയം, വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് മാല ഊരിപ്പോകുകയും ചെയ്തു! തന്റെ ഭക്തയുടെ ഭക്തിയിൽ ഭഗവാൻ പ്രസാദിച്ചു എന്നായിരുന്നു പൂന്താനത്തിന്റെ വിശദീകരണം. പോകുന്ന വഴിയിൽ മഞ്ജുള വിശ്രമിച്ചതും, അവൾ മാലചാർത്തിയ കല്ല് സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നതുമായ ആൽമരം, ഇപ്പോൾ 'മഞ്ജുളാൽ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അര കിലോമീറ്റർ നേരെ കിഴക്കുമാറി, സ്വകാര്യ ബസ് സ്റ്റാൻഡിന്റെയും [[ഗുരുവായൂർ നഗരസഭ|നഗരസഭാ കാര്യാലയത്തിന്റെയും]] ഇടയിലാണ് ഈ ആൽമരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഇതിന്റെ ചുവട്ടിൽ, ഭഗവദ്വാഹനമായ [[ഗരുഡൻ|ഗരുഡന്റെ]] ഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പമുണ്ട്. 1975-ൽ ഒരു ഭക്തൻ സമർപ്പിച്ച ഈ ശില്പം, ഇന്ന് ഗുരുവായൂർ പട്ടണത്തിന്റെ മുഖമുദ്രകളിലൊന്നാണ്. കിഴക്കുഭാഗത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വരുന്ന ഭക്തരെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നത് ഈ ശില്പമാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ കൊടിമരങ്ങളിലും മണ്ഡപങ്ങളിലും കാണുന്ന രൂപത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ശരിയ്ക്കും ഒരു [[പരുന്ത്|പരുന്തിന്റെ]] രൂപം തന്നെയാണ് ഈ ശില്പത്തിന്. സർപ്പപീഠത്തിൽ, അതീവരൗദ്രഭാവത്തോടെ നിൽക്കുന്ന ഈ ഗരുഡനെ വാഹനത്തിലിരിയ്ക്കുന്നവരടക്കം എല്ലാ ഭക്തരും കൈകൂപ്പിത്തൊഴുന്നു. ഇതിന്റെ മറുവശത്ത് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പൂന്താനത്തിന്റെ പളുങ്കുശില്പവുമുണ്ട്. === കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ [[കൃഷ്ണനാട്ടം|കൃഷ്ണനാട്ടത്തെക്കുറിച്ച്]] പരാമർശിയ്ക്കാതെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കഥകൾ പൂർത്തിയാക്കാൻ സാധിയ്ക്കില്ല. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന [[മാനവേദൻ|മാനവേദൻ രാജ]], ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച '''[[കൃഷ്ണഗീതി]]''' എന്ന സംസ്കൃതകാവ്യത്തിൽ നിന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം ഉദ്ഭവിച്ചത്. കേരളത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായ [[കഥകളി]]യുടെ ആദ്യരൂപങ്ങളിലൊന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം. ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടായ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: കോഴിക്കോട് സ്വദേശിയായിരുന്നെങ്കിലും മാനവേദൻ രാജ കൂടുതൽ കാലവും ചെലവഴിച്ചത് ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയാണ്. അക്കാലത്തൊരിയ്ക്കൽ അദ്ദേഹം വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരെ കാണുകയുണ്ടായി. ദിവ്യദൃഷ്ടി കൊണ്ട് ഭഗവാനെ നിത്യവും കാണാൻ കഴിവുണ്ടായിരുന്ന സ്വാമിയാരോട്, തനിയ്ക്കും അതിനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാക്കണമെന്ന് മാനവേദൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ അനുവാദമില്ലാതെ അത് സാധിയ്ക്കില്ലെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ വീണ്ടും മാനവേദനെ കണ്ടപ്പോൾ ഭഗവാൻ അതിനുള്ള അനുവാദം നൽകിയെന്നും, എന്നാൽ ഒരിയ്ക്കലേ സാധിയ്ക്കൂ എന്നും സ്വാമിയാർ പറഞ്ഞു. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ [[കൂത്തമ്പലം|കൂത്തമ്പലമുണ്ടായിരുന്നില്ല]]. തദ്സ്ഥാനത്ത് ഒരു [[ഇലഞ്ഞി]]മരമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്. സ്വാമിയാർ ഒന്ന് കാണിച്ചുകൊടുത്തതും അവിടെ ഓടക്കുഴലൂതിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ മാനവേദന് കാണാനിടയായി. തന്റെ ജന്മം സഫലമായതായി മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ഓടിച്ചെന്ന് ഭഗവാനെ ആലിംഗനം ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും ഭഗവാൻ അപ്പോഴേയ്ക്കും അപ്രത്യക്ഷനായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. എന്നാൽ, തന്റെ ഭക്തന് ദർശനത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഒരു മയിൽപ്പീലി സമ്മാനിച്ചാണ് ഭഗവാൻ സ്ഥലം വിട്ടത്! അങ്ങനെ കിട്ടിയ മയിൽപ്പീലി ഉപയോഗിച്ചാണ് മാനവേദൻ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. തനിയ്ക്ക് ദർശനം കിട്ടിയ ഇലഞ്ഞിമരത്തിന്റെ തടികൊണ്ട് ഒരു കൃഷ്ണവിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച അദ്ദേഹം, അതിന്റെ അഭിസംബോധന ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് കൃഷ്ണഗീതി രചിച്ചത്. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങളും ആ ഇലഞ്ഞിമരം കൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. [[ജയദേവർ|ജയദേവരുടെ]] [[ഗീതഗോവിന്ദം|ഗീതഗോവിന്ദത്തെ]]യാണ് കൃഷ്ണഗീതിയ്ക്ക് അദ്ദേഹം മാതൃകയാക്കിയത്. തുടർന്ന്, ഒരു തുലാം 30-ന് അദ്ദേഹം തന്റെ കൃതി ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചു. ആ ദിവസം ഇന്ന് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. === ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ കഥ === ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തിൽ പറയുന്ന പ്രസിദ്ധമായ ഒരു കഥയാണ് അജാമിളമോക്ഷം. ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും എല്ലാവിധ ദുഷ്ടതകളോടും ജീവിച്ച [[അജാമിളൻ]] എന്നയാൾ, ജീവിതാവസാനത്തിലെ ഒരു നിമിഷം തന്റെ പുത്രനായ നാരായണനെ വിളിച്ചപ്പോൾ സാക്ഷാൽ നാരായണൻ തന്നെ വിളികേട്ടതും അയാളെ വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയതുമാണ് ഈ കഥയിലെ സാരം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടും സമാനമായ ഒരു കഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. ചേലേപ്പറമ്പ് എന്ന് ഇല്ലപ്പേരുണ്ടായിരുന്ന ഒരു നമ്പൂതിരിയാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രധാന കഥാപാത്രം. ഒരു കവിയും, പ്രാസംഗികനുമൊക്കെയായിരുന്നിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും പലതരം ഹീനപ്രവൃത്തികളിലും ഏർപ്പെട്ട ചേലേപ്പറമ്പ്, വാർദ്ധക്യത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും തുടർന്നുള്ള സംഭവവികാസങ്ങളുമാണ് ഈ കഥയുടെ ആകെത്തുക. കഥ ഇങ്ങനെ: ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചെങ്കിലും, ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ വേദപുരാണാദികളിൽ പ്രാവീണ്യം നേടിയെങ്കിലും, വളരെ കുത്തഴിഞ്ഞ ഒരു ജീവിതമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് നയിച്ചിരുന്നത്. സ്ത്രീസേവയിലും മദ്യപാനത്തിലും താത്പര്യം കിട്ടിയ അദ്ദേഹം സകലമാന തിന്മകളിലും വ്യാപരിച്ചു. ഒരുപാട് സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്ന് വിവാഹം കഴിച്ചു, അവയിലെല്ലാം സന്തതികളുണ്ടായി. പലരും അച്ഛനെ അറിയാതെ കാലം കഴിച്ചുകൂട്ടി. കാലം അങ്ങനെ കുറേ കടന്നുപോയി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരിൽ താമസമാക്കിയ ശേഷവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. പരസ്ത്രീഗമനവും മോഷണവും മദ്യപാനവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യവൃത്തിയായിരുന്നു. ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന ഭാഗത്തേയ്ക്ക് അദ്ദേഹം തിരിഞ്ഞുനോക്കിയതുപോലുമില്ല. പരദൂഷണം മാത്രമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നിരുന്നത്. അങ്ങനെ നാട്ടുകാരുടെ മൊത്തം സ്വൈരം കെടുത്തുന്ന ഒരാളായി അദ്ദേഹം മാറി. കാലം പിന്നെയും കടന്നുപോയി. ചേലേപ്പറമ്പിന് തൊണ്ണൂറു വയസ്സ് കഴിഞ്ഞു. എങ്കിലും സ്വഭാവത്തിൽ വലിയ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ആ സംഭവം നടക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് കഴിഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൈ കഴുകുന്ന തിരക്കിലിരിയ്ക്കേ ചേലേപ്പറമ്പ് സമൃദ്ധമായി എണ്ണയും ഇഞ്ചയും തേച്ച് കുളത്തിൽ കുളിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ കണ്ട് കുപിതനായ ബ്രാഹ്മണരിലൊരാൾ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞ കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരുന്നു: {{quote|ഹേ ചേലേപ്പറമ്പേ, ഇതെന്താണ് അങ്ങ് കാണിയ്ക്കുന്നത്? എത്രയോ കോടി ജന്മങ്ങളിൽ അങ്ങു ചെയ്ത മഹാപുണ്യത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഇപ്പോഴത്തെ ഈ ബ്രാഹ്മണജന്മം. അതും പോരാതെ ഇപ്പോൾ ഭൂലോകവൈകുണ്ഠത്തിലും എത്തിച്ചേർന്നിരിയ്ക്കുന്നു. എന്നിട്ടും എന്തേ മനസ്സുമാറുന്നില്ല? ദുഷ്ചിന്തകൾ പോകുന്നില്ല? കലികാലത്ത് മോക്ഷത്തിന് നാമജപം മാത്രമേ ഫലം ചെയ്യൂ എന്ന കാര്യം അങ്ങ് മറന്നുപോയോ? ഇനിയെങ്കിലും ഈ ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ മതിയാക്കൂ. ഭഗവദ്പാദങ്ങളെ ആശ്രയിയ്ക്കൂ. അങ്ങേയ്ക്ക് മോക്ഷം ലഭിയ്ക്കും.}} ഈ വാക്കുകൾ ചേലേപ്പറമ്പിനെ ഇരുത്തിച്ചിന്തിപ്പിച്ചു. അതുവരെയുള്ള തന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിലൂടെ കടന്നുപോയി. താൻ എത്രമാത്രം അധഃപതിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. കുളി കഴിഞ്ഞ് ഈറനോടെത്തന്നെ ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് നടന്നു. ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിനകത്ത് കയറുന്നത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഭക്തർ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കിനിന്നു. നാലമ്പലത്തിനകത്ത് കയറി ഭഗവാനെ തൊഴുത ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ മണ്ഡപത്തിൽ കയറി ഈ ശ്ലോകം ജപിച്ചു: {{quote|അബ്ദാർധേന ഹരിം പ്രസന്നമകരോദൗത്താനപാദിശ്ശിശുഃ സപ്താഹേന നൃപഃ പരീക്ഷിദബലാ യാമാർദ്ധതഃ പിംഗലാ ഖട്വാംഗോ ഘടികാദ്വയേന നവതിപ്രായോഽപി തന്ന വ്യഥേ, തം കാരുണ്യനിധിം പ്രപദ്യ ശരണം ശേഷായുഷാ തോഷയേ. <br> അർത്ഥം: ഉത്താനപാദപുത്രനായ [[ധ്രുവൻ]] അരവർഷം കൊണ്ട് (ആറുമാസംകൊണ്ട്) അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. [[പരീക്ഷിത്ത്]] മഹാരാജാവ് സപ്താഹം (ഒരാഴ്ച) കൊണ്ടും [[പിംഗള]] അരയാമം കൊണ്ടും [[ഖട്വാംഗൻ]] രണ്ടുമണിക്കൂർകൊണ്ടും അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. എന്നാൽ തൊണ്ണൂറുവയസ്സായിട്ടും എനിയ്ക്ക് അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിയ്ക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. അല്ലയോ ഗുരുവായൂരപ്പാ, അര നാഴിക (24 മിനിറ്റ്) മാത്രം ബാക്കിയുള്ള ഈ ആയുസ്സിനാലിതാ ഞാൻ അങ്ങയെ സന്തോഷിപ്പിയ്ക്കുന്നു.}} ഇത്രയും ചൊല്ലിയ ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് മണ്ഡപത്തിൽ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിച്ചു. ഏറെ നേരം കഴിഞ്ഞിട്ടും ചേലേപ്പറമ്പ് അങ്ങനെത്തന്നെ കിടക്കുന്നത് ശ്രദ്ധിച്ച ഭക്തർ അദ്ദേഹത്തിനടുത്തേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തി. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം നോക്കിയ അവർ, അദ്ദേഹം മരിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. അവസാനനിമിഷം സദ്ബുദ്ധി തോന്നിയ ചേലേപ്പറമ്പ്, ഭഗവാനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. . . === കിട്ടയുടെ ഇളനീർ === കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് ഉത്സവവിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീരഭിഷേകം നടത്തുന്നത് ഒരു ആചാരമാണ്. ആറാട്ടുകടവിൽ വിഗ്രഹമെത്തിച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ തീർത്ഥാവാഹനം നടത്തിയശേഷം വിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീർ കൊണ്ട് അഭിഷേകം നടത്തുന്നു. അതിനുശേഷമാണ് ആറാട്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഇളനീർ കൊണ്ടുവരുന്നത് ഗുരുവായൂരിനടുത്ത് [[ഇരിങ്ങപ്പുറം|ഇരിങ്ങപ്പുറത്തുള്ള]] തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാരാണ്. [[ഈഴവർ|ഈഴവ]]സമുദായത്തിൽ പെട്ട ഇവർക്ക് ഈ അവകാശം ലഭിച്ചതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെ വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് നടന്ന കഥയാണിത്. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഈഴവരടക്കമുള്ള 'താഴ്ന്ന' ജാതിക്കാർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രപരിസരത്തുകൂടെ നടക്കാൻ പോലും അവർക്ക് അധികാരമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽ വരെയേ അവർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. അവിടെയുള്ള ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനത്തിന് 'തീയരമ്പലം' എന്ന പേരിട്ടുവന്നിരുന്നു. എല്ലാ ഹിന്ദുക്കൾക്കും ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിനുള്ള അനുമതി ലഭിച്ചശേഷം അത് പൊളിച്ചുമാറ്റി. എങ്കിലും ഇന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായി ഒരു കൽവിളക്ക് അവിടെ കാണാം. 2022-ൽ ഈ വിളക്ക് പൂർണ്ണമായും സ്വർണ്ണം പൂശുകയുണ്ടായി. [[ചാവക്കാട് താലൂക്ക്]] [[എസ്.എൻ.ഡി.പി.|എസ്.എൻ.ഡി.പി.]] യൂണിയൻ വകയാണ് ഇത് നവീകരിച്ചത്. ഈ കഥ നടക്കുന്ന കാലത്ത് മേല്പറഞ്ഞ കുടുംബത്തിലെ കാരണവർ കിട്ടയെന്ന് പേരുള്ള ഒരു കള്ളുചെത്തുകാരനായിരുന്നു. ഭാര്യയും മക്കളുമടക്കമുള്ള വലിയൊരു കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമയായിരുന്ന കിട്ട, കള്ളുചെത്തിക്കിട്ടുന്ന വരുമാനം കൊണ്ടാണ് കുടുംബം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്നത്. ദിവസവും ഒരു നൂറു തെങ്ങിൽ കയറി അയാൾ ചെത്തുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന കിട്ട, തനിയ്ക്ക് ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിന് അർഹതയില്ലാത്തതിൽ അഗാധമായി ദുഃഖിച്ചിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക്, ആറടിയിലധികം ഉയരത്തോടും കറുത്ത് സുന്ദരമായ ശരീരത്തോടുംകൂടി ഒരു യുവാവ് കിട്ടയുടെ വീട്ടിലേയ്ക്ക് കടന്നുവന്നു. ദാഹിച്ചവശനായ ആ യുവാവ് കിട്ടയെ കാണുകയും തനിയ്ക്ക് ഇളനീർ വേണമെന്നും താൻ അല്പം ധൃതിയിലാണെന്നും ഉടനെ ആറാട്ടുകടവിൽ എത്തിയ്ക്കണമെന്നും താൻ അവിടെയുണ്ടാകുമെന്നും അറിയിച്ചു. ആ യുവാവ് സാക്ഷാൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയായിരുന്നു! തുടർന്ന് കിട്ട, അടുത്തുള്ള തെങ്ങിൽ കയറി അല്പം ഇളനീർ വെട്ടിക്കൊണ്ടുവരികയും, വിവരങ്ങളെല്ലാം തന്റെ ജന്മിയോട് പറഞ്ഞശേഷം അദ്ദേഹത്തെ ഏല്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ആറാട്ടുദിവസമായിരുന്നു അന്ന്. കിട്ടയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ജന്മി, ഉടനെത്തന്നെ ഇളനീരുമായി രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെ ആറാട്ടുകടവിലേയ്ക്ക് തിരിച്ചു. കിട്ട മഞ്ജുളാൽത്തറ വരെ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ഈ സമയത്ത് തന്ത്രിയ്ക്കും മേൽശാന്തിയ്ക്കും ഒരു അരുളപ്പാടുണ്ടായി. കിട്ട ഇളനീരുമായി മഞ്ജുളാൽത്തറയിലുണ്ടെന്നും ഉടനെ അവിടെ വന്ന് സ്വീകരിയ്ക്കണമെന്നുമായിരുന്നു അത്. തുടർന്ന് ഇരുവരും മഞ്ജുളാൽത്തറയിലെത്തുകയും കിട്ടയിൽ നിന്ന് ഇളനീർ വാങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആ ഇളനീർ കൊണ്ടാണ് ഭഗവാന് അഭിഷേകം നടത്തിയത്. തുടർന്ന് എല്ലാ വർഷവും കിട്ടയുടെ കുടുംബത്തിനായിരിയ്ക്കും ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാൻ അവകാശമെന്ന് തന്ത്രി പ്രഖ്യാപിച്ചു. അങ്ങനെയാണ് തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാർക്ക് ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാനുള്ള അവകാശം ലഭിച്ചത്. ഇപ്പോൾ കുടുംബം അതിസമ്പന്നമാണ്. എങ്കിലും പരമ്പരാഗതമായ അവകാശം കുടുംബാംഗങ്ങൾ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റിപ്പോരുന്നു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ ചോദിച്ചുവാങ്ങിയ ഓണക്കോടി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് മല്ലിശ്ശേരി മന. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഊരാളന്മാരാണ് ഈ കുടുംബത്തിലുള്ളവർ. ഒരുകാലത്ത് നാടുവാഴിസ്ഥാനം അലങ്കരിച്ചിരുന്ന ഈ കുടുംബത്തിന് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പിതൃസ്ഥാനമാണ് കല്പിച്ചുപോരുന്നത്. തന്മൂലം, ഇവർ ശ്രീലകത്ത് കയറി പൂജകൾ നടത്താറില്ല. ഈ കുടുംബത്തിലെ ഒരു കാരണവർക്ക് ഭഗവാൻ ദർശനം നൽകിയ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രതിപാദിയ്ക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: മല്ലിശ്ശേരി മനയിലെ കാരണവരായിരുന്ന കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയ്ക്ക് പ്രായമേറെച്ചെന്നിട്ടും സന്താനസൗഭാഗ്യമുണ്ടായില്ല. ഇതിൽ ഏറെ ദുഃഖിച്ച അദ്ദേഹം സുഹൃത്തായ ഒരു ജ്യോത്സ്യരെ കാണാനിടയായി. അതിസമ്പന്നാണെങ്കിലും നമ്പൂതിരി ദാനധർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താത്തതാണ് സന്താനങ്ങളില്ലാത്തതിന് കാരണമെന്ന് ജ്യോത്സ്യർ കണ്ടെത്തി. ഇതെത്തുടർന്ന് നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞുനടക്കുന്ന കുട്ടികൾക്കും മറ്റും ധാരാളം ദാനധർമ്മങ്ങൾ നടത്താൻ തുടങ്ങി. അധികം കാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹധർമ്മിണിയായ അന്തർജനം ഗർഭിണിയായി. ഈ വിവരമറിഞ്ഞ് സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂരപ്പന് വിശേഷാൽ വഴിപാടുകൾ കഴിച്ചു. തന്റെ വംശം നിലനിൽക്കുന്നതിനായി ഒരു പുത്രൻ തന്നെ ജനിയ്ക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച നമ്പൂതിരി, അവന് തന്റെയും ഭഗവാന്റെയും പേര് (കൃഷ്ണൻ) തന്നെ ഇടാമെന്നും ഇനിയുള്ള ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യത്തെ പുരുഷസന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിടണമെന്നും തീരുമാനിച്ചു. മാസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നാളിൽ അന്തർജനം ഒരു ആൺകുട്ടിയ്ക്ക് ജന്മം നൽകി. സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, അവന് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടു. ചെറിയ കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയുടെ കളിചിരികളും തമാശകളും മല്ലിശ്ശേരി മനയെ സന്തോഷത്തിലാറാടിച്ചു. മാതാപിതാക്കൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ട സന്തതിയായിത്തന്നെ അവൻ വളർന്നുവന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ അവന് ബ്രാഹ്മണാചാരപ്രകാരം [[ഉപനയനം|ഉപനയനത്തിനുള്ള]] സമയമായി. ചിങ്ങമാസത്തിൽ അവന്റെ പിറന്നാളിനോടടുത്താണ് ഉപനയനത്തിനുള്ള സമയം നിശ്ചയിച്ചത്. ആ സമയത്ത് നമ്പൂതിരി, അവിടെയുള്ള എല്ലാ കുട്ടികൾക്കുമായി ഓണക്കോടി വാങ്ങിച്ചുകൂട്ടിയതിനൊപ്പം തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കും ഒരെണ്ണം വാങ്ങിയ്ക്കുകയും മറ്റുള്ള മുണ്ടുകൾ അതാത് കുട്ടികൾക്ക് കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇല്ലത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുവരുന്നതിനിടയിൽ കാഴ്ചയിൽ അതീവസുന്ദരനായ ഒരു ബാലനെ അദ്ദേഹം കാണാനിടയായി. ഏകദേശം ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ അതേ പ്രായം തന്നെ തോന്നിയ്ക്കുന്ന അവൻ തനിയ്ക്കും ഒരു മുണ്ടുവേണമെന്ന് നമ്പൂതിരിയോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. മുണ്ടെല്ലാം താൻ കൊടുത്തുകഴിഞ്ഞെന്നും ഇനിയുള്ളത് തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കാണെന്നും നമ്പൂതിരി മറുപടി പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ മുണ്ട് തനിയ്ക്കുതന്നെ വേണമെന്ന ബാലന്റെ ആവശ്യം സഹിയ്ക്കാൻ കഴിയാതായപ്പോൾ അവന് മുണ്ടു കൊടുക്കാൻ തന്നെ നമ്പൂതിരി തീരുമാനിച്ചു. പിറ്റേദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറന്നപ്പോൾ നമ്പൂതിരി അടക്കമുള്ള നിരവധി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തി. മേൽശാന്തി നടതുറന്ന് പൂജ തുടങ്ങിയപ്പോൾ ഭഗവാന്റെ കയ്യിലൊരു മുണ്ട്! ഈ സംഭവം കണ്ടെത്തിയ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി സ്തബ്ധനായി. തന്റെ മുന്നിൽ വന്ന് ഓണക്കോടി ചോദിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. പിന്നീട് അധികകാലം അദ്ദേഹം ജീവിച്ചിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, അദ്ദേഹം നിശ്ചയിച്ചുവച്ചതുപ്രകാരം ഇന്നും മല്ലിശ്ശേരിയിലെ ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യ സന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടുവരുന്നു. === തേങ്ങയ്ക്ക് മുളച്ച കൊമ്പ് === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ അത്ഭുതകഥകളിലെ മറ്റൊരു സാന്നിദ്ധ്യമാണ് കൊമ്പുമുളച്ച ഒരു തേങ്ങ. തന്റെ ഭക്തനും നാളികേരകർഷകനുമായ ഒരു ഗൃഹനാഥന്റെ വാക്കുകൾ ഭഗവാൻ സഫലമാക്കിയതാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്നതും ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക മ്യൂസിയത്തിൽ പ്രദർശനത്തിന് വച്ചിരിയ്ക്കുന്നതുമായ ഈ തേങ്ങയുടെ വരവിന് പിന്നിലും രസകരമായ ഒരു ഐതിഹ്യകഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഒരിയ്ക്കൽ, മമ്മിയൂർ ദേശത്തെ ഒരു ഗൃഹനാഥൻ തന്റെ വീട്ടിൽ ഒരുപാട് തെങ്ങിൻതൈകൾ നട്ടു. കാലപ്രവാഹത്തിൽ അവ വളർന്ന് വലിയ തെങ്ങുകളാകുകയും അവയിൽ തേങ്ങകളുണ്ടാകുകയും ചെയ്തു. ആദ്യമായുണ്ടായ തേങ്ങാക്കുല ഗൃഹനാഥൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഈ തേങ്ങാക്കുല സ്ഥലത്തെ ഒരു ജന്മിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ പെട്ടുപോയി. ആ കുലയിലെ തേങ്ങ മുഴുവൻ തനിയ്ക്ക് വേണമെന്ന് അയാൾ ഗൃഹനാഥനോട് പറഞ്ഞു. അത് സാദ്ധ്യമല്ലെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ തിരിച്ചും. അപ്പോൾ തേങ്ങയ്ക്കെന്താ കൊമ്പുണ്ടോ എന്ന് ജന്മി ചോദിയ്ക്കുകയും അതിന് മറുപടിയായി ഭഗവാൻ വിചാരിച്ചാൽ അതും അതിനപ്പുറവും സംഭവിയ്ക്കുമെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ പറയുകയും ചെയ്തു. അത്യദ്ഭുതം! ആ കുലയിലെ ഓരോ തേങ്ങയ്ക്കും കൊമ്പുമുളച്ചുതുടങ്ങി! തുടർന്ന് ജന്മിയും ഗൃഹനാഥനും ചേർന്ന് ആ തേങ്ങാക്കുല ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിച്ചു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിന് വരുന്ന ഭക്തരുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആകർഷണമായിരുനു ഈ തേങ്ങ. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്ന ഈ തേങ്ങ ഐശ്വര്യചിഹ്നമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടുവന്നിരുന്നു. പിൽക്കാലത്ത്, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന നവീകരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി അത് അവിടെനിന്ന് മാറ്റുകയായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം മ്യൂസിയത്തിലാണ് ഈ തേങ്ങയുള്ളത്. നിരവധി ആളുകളാണ് ഇത് കേട്ടറിഞ്ഞ് ഇവിടേയ്ക്ക് വരുന്നത്. === ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണനും === [[മൈസൂരു കടുവ|''മൈസൂരു കടുവ'']] എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[ടിപ്പു സുൽത്താൻ]] മലബാറിൽ നടത്തിയ പടയോട്ടത്തിന്റെ സമയത്ത് ഗുരുവായൂരിന് വടക്ക് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരുപാട് പ്രസിദ്ധ ക്ഷേത്രങ്ങൾ (ഉദാ: [[തളിപ്പറമ്പ് രാജരാജേശ്വരക്ഷേത്രം]], [[കടലായി ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രം]], [[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[കോഴിക്കോട് തളി മഹാദേവക്ഷേത്രം|കോഴിക്കോട് തളി മഹാക്ഷേത്രം]]) തകർക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. അവയിൽ പലതും പിൽക്കാലത്ത് പുനർനിർമ്മിയ്ക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും ചിലതിൽ ഇന്നും പടയോട്ടത്തിന്റെ പാടുകൾ കാണാം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവും ടിപ്പുവിന്റെ പടയാളികൾ തകർത്തുകളയുമോ എന്ന ആശങ്ക നാട്ടുകാരായ ഭക്തരിൽ ഉണർന്നുവന്നു. ക്ഷേത്രം തകർക്കപ്പെട്ടാലും കുഴപ്പമില്ല, പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹം തകർക്കപ്പെട്ടാൽ അതുപോലൊരു വിഗ്രഹം പിന്നീടുണ്ടാക്കിയെടുക്കാൻ പാടാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഭക്തർ, ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരിപ്പാടിനെയും തന്ത്രി, ഓതിയ്ക്കന്മാർ, ശാന്തിക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവരെയും വിവരമറിയിച്ചു. അപകടം മനസ്സിലാക്കിയ അവർ സുരക്ഷിതമായ ഒരു സ്ഥാനം അന്വേഷിച്ചുനടന്നപ്പോൾ കണ്ടെത്തിയത്, കേരളത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രസിദ്ധ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രമായ [[അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രമാണ്]]. [[അമ്പലപ്പുഴ]] അന്ന് [[തിരുവിതാംകൂർ|തിരുവിതാംകൂറിന്റെ]] ഭാഗമായിരുന്നു. അതിനാൽ, അങ്ങോട്ട് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുപോകുന്നതിന് തിരുവിതാംകൂർ രാജാവിന്റെ അനുമതി വേണമായിരുന്നു. ''[[ധർമ്മരാജ]]'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[കാർത്തിക തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]]യായിരുന്നു അപ്പോഴത്തെ തിരുവിതാംകൂർ രാജാവ്. അമ്പലപ്പുഴയിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവരുന്നതിന് അദ്ദേഹം തന്ത്രിയ്ക്കും ഊരാളന്മാർക്കും പൂർണ്ണ അനുമതി നൽകി. തുടർന്ന് ഘോഷയാത്രയായി വിഗ്രഹം അമ്പലപ്പുഴയിലെത്തിച്ചു. അവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തുള്ള പഴയ [[ചെമ്പകശ്ശേരി രാജ്യം|ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ]] കൊട്ടാരമായിരുന്ന തെക്കേ മഠത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറും പണിത് ഗുരുവായൂരപ്പനെ അവിടെ താത്കാലികമായി കുടിയിരുത്തി. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാമുണ്ട്. പിന്നീട് കുറച്ചുകാലം മാവേലിക്കരയിലെ എണ്ണയ്ക്കാട്ട് കൊട്ടാരത്തിലും ഗുരുവായൂരപ്പനെ കുടിയിരുത്തി. അതിനുശേഷമാണ് വീണ്ടും ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവന്നത്. ഇതിനിടയിൽ സമീപത്തുള്ള പല ക്ഷേത്രങ്ങളും തകർത്തശേഷം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം ആക്രമിയ്ക്കാൻ വന്ന ടിപ്പുവിന്, ചില ദുർനിമിത്തങ്ങൾ മൂലം ആ പദ്ധതി ഉപേക്ഷിയ്ക്കേണ്ടി വരികയും, പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഗുരുവായൂരപ്പന് ചില സമർപ്പണങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുകയുണ്ടായി. ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ടിരുന്ന കാലത്തുണ്ടായ രസകരമായ ചില സംഭവങ്ങൾ [[കൊട്ടാരത്തിൽ ശങ്കുണ്ണി]] തന്റെ പ്രസിദ്ധകൃതിയായ [[ഐതിഹ്യമാല|ഐതിഹ്യമാലയിൽ]] കുറിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''ചില ഈശ്വരന്മാരുടെ പിണക്കം'' എന്ന പേരിലുള്ള ലേഖനത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ഒരേ ഈശ്വരന്റെ രൂപഭാവങ്ങളായ ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണനും തമ്മിൽ നടന്നതായി പറയപ്പെടുന്ന വഴക്കിന്റെ കഥ വിവരിയ്ക്കുന്നത്. ആ കഥ ഇങ്ങനെ പോകുന്നു: ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നമസ്കാരസദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്ന വിഭവങ്ങൾ മറ്റുള്ള പാത്രങ്ങളിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്ന പതിവില്ല. എന്നാലും സാധാരണയായി അവയ്ക്ക് ക്ലാവുചുവ പിടിയ്ക്കാറുമില്ല. എന്നാൽ, അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഭഗവാൻ കുടികൊണ്ട സമയത്ത് സദ്യയ്ക്കുണ്ടാക്കുന്ന [[കാളൻ]] മുതലായ കറികളിൽ ക്ലാവുചുവ ഉണ്ടാകുക പതിവായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പനോടുള്ള സ്പർദ്ധ നിമിത്തം അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണൻ ചെയ്തതാണെന്ന് ഭക്തർ പറഞ്ഞുപരത്തി. കുറച്ചുദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|പാൽപ്പായസനിവേദ്യത്തിൽ]] അട്ടയും പാറ്റയും കൊതുകും മറ്റും ചത്തുവീഴുന്ന സ്ഥിതിയും കാണാനിടയായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതികാരമായും വ്യഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരപ്പനെ മാവേലിക്കരയിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്നതുവരെ ഇത്തരം പ്രശ്നങ്ങൾ തുടർന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. എങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ട കാലം ഇരുക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ പ്രശസ്തിയുണ്ടാക്കി. പുതിയ ചില സങ്കല്പങ്ങൾ ഇരുക്ഷേത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പിറവിയെടുക്കുന്നതിന് ഇത് വഴിതെളിച്ചു. അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയ്ക്കുമുകളിൽ ഒരു [[കൃഷ്ണപ്പരുന്ത്]] വട്ടമിട്ട് പറക്കുന്നത് കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. തന്മൂലം ഗുരുവായൂരിൽ ഉച്ചപ്പൂജ അമ്പലപ്പുഴയിലെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് മുമ്പ് അവസാനിപ്പിയ്ക്കുകയും അതുകഴിഞ്ഞ ഉടനെ നടയടയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗുരുവായൂരിലെ ഉച്ചശീവേലി വൈകീട്ട് നടതുറന്ന ശേഷമാണ് നടത്തുന്നത്. മറ്റൊരു ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ പ്രത്യേകതയില്ല. === ചെമ്പൈയുടെ കഥ === [[കർണ്ണാടകസംഗീതം|കർണ്ണാടകസംഗീതചക്രവർത്തിയായിരുന്ന]] [[ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ|ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരുമായും]] ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, സംഗീതലോകത്ത് തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച സംഭാവനകളെല്ലാം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കുകയും തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച പൈസ കൊണ്ട് ഭഗവാന് നിരവധി തവണ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായാണ് എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിൽ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിക്കാലത്ത്]] [[ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം]] നടത്തിവരുന്നത്. അദ്ദേഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി കഥകളുണ്ടെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോഴുള്ള കഥയാണ് കൂടുതൽ പ്രസിദ്ധം. അതിങ്ങനെ: 1952-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ പതിവിനുവിപരീതമായി കോഴിക്കോട്ടെ സാമൂതിരി കോവിലകത്തായിരുന്നു ചെമ്പൈയ്ക്ക് കച്ചേരി. പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം കച്ചേരിയ്ക്കായി കോവിലകത്തെത്തിയെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാവിൽ നിന്ന് ശബ്ദം പുറത്തുവന്നില്ല. ഇതിൽ ദുഃഖിതനായ അദ്ദേഹം പിന്നീട് ഗുരുവായൂരിലെത്തുകയും ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത്, വൈദ്യകുലപതി [[വൈദ്യമഠം വലിയ നാരായണൻ നമ്പൂതിരി]] ക്ഷേത്രദർശനം നടത്തുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ചെമ്പൈയുടെ വിഷമാവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം, ചെമ്പൈയെ പൂമുള്ളി മനയിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും അവിടെ വച്ച് പത്തുദിവസം വിശദമായി ചികിത്സിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു പ്രത്യേകതരം പൊടി പാലിൽ കലക്കി നൽകിയാണ് വൈദ്യമഠം ചെമ്പൈയെ ചികിത്സിച്ചത്. തദ്ഫലമായി ചെമ്പൈയ്ക്ക് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടുകയും, അദ്ദേഹം വൈദ്യമഠത്തിൽ ഒരു കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് മരണം വരെ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരിയ്ക്കലും ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടേണ്ട സാഹചര്യമുണ്ടായില്ല. 1896 ഓഗസ്റ്റ് 28-ന് [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കോട്ടായി]]യ്ക്കടുത്ത് ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ, സംഗീതജ്ഞനായിരുന്ന അനന്തരാമഭാഗവതരുടെയും പാർവ്വതിയമ്മാളുടെയും മൂത്ത മകനായി ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[ഭരണി]] നക്ഷത്രത്തിൽ ജനിച്ച വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ, ചെറുപ്പത്തിലേ പിതാവിൽ നിന്ന് സംഗീതം അഭ്യസിച്ചു. എട്ടാമത്തെ വയസ്സിൽ, [[വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രത്തിൽ]] വച്ച് അരങ്ങേറ്റം കുറിച്ച അദ്ദേഹം, ചെറുപ്പത്തിലേ [[വൈക്കം]], ഗുരുവായൂർ, [[തൃപ്പൂണിത്തുറ]], [[കൊല്ലൂർ]] തുടങ്ങി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. പിൽക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം [[വയലിൻ]] വായിയ്ക്കാനും പഠിച്ചു. ഇക്കാലത്തുതന്നെ അദ്ദേഹം നാട്ടിൽ വച്ച് കുട്ടികളെ സംഗീതം അഭ്യസിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആദ്യകാലത്ത് അനുജനായിരുന്ന സുബ്രഹ്മണ്യഭാഗവതർക്കൊപ്പമാണ് ചെമ്പൈ കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുവന്നത്. വയലിൻ വിദ്വാൻ കൂടിയായിരുന്ന അച്ഛൻ അനന്തരാമഭാഗവതർ വയലിനിലും തദ്ദേശീയരായ സംഗീതജ്ഞർ [[മൃദംഗം|മൃദംഗത്തിലും]] അകമ്പടി സേവിച്ചാണ് ഈ കച്ചേരികൾ നടന്നുപോയിരുന്നത്. പിന്നീട് അദ്ദേഹം [[ചെന്നൈ|ചെന്നൈയിൽ]] സ്ഥിരതാമസമാക്കുകയും ഒറ്റയ്ക്ക് കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കർണാടകസംഗീതത്തിലെ അതികായനാകാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അധികകാലം വേണ്ടിവന്നില്ല. [[അരിയക്കുടി രാമാനുജ അയ്യങ്കാർ]], [[മഹാരാജപുരം വിശ്വനാഥ അയ്യർ]] തുടങ്ങിയ അക്കാലത്തെ മഹാരഥന്മാരുടെ നിരയിലേയ്ക്ക് പതുക്കെ ചെമ്പൈയും ഉയർന്നുവന്നു. നിരവധി പ്രശസ്ത വാദ്യകലാകാരന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി സേവിച്ചുതുടങ്ങി. വയലിനിലും പ്രാവീണ്യം നേടിയ അദ്ദേഹം, ചില സംഗീതജ്ഞർക്ക് വയലിനിലും അകമ്പടി സേവിച്ചു. 1913 മുതൽ 1927 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ കേരളത്തിലും തമിഴ്നാട്ടിലുമായി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. 1913-ൽ തമിഴ്നാട്ടിലെ [[കരൂർ|കരൂരിൽ]] പെത്താച്ചി ചെട്ടിയാർ എന്ന പ്രമാണി നടത്തിയ സംഗീതോത്സവത്തിലെ കച്ചേരി, 1915-ൽ [[പുതുച്ചേരി]]യിൽ ഒരു വിവാഹത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി, 1916-ൽ [[പാലക്കാട്|പാലക്കാട്ടു വച്ച്]] നടത്തിയ [[രാമനവമി]] സംഗീതോത്സവം, 1927-ൽ [[മദ്രാസ് സംഗീത അക്കാദമി]]യുടെ ഉദ്ഘാടനത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി തുടങ്ങിയവ അതിൽ പ്രധാനമാണ്. സ്വന്തമായി കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും നിരവധി പ്രശസ്ത വാഗ്ഗേയകാരന്മാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിയ്ക്കുന്നതിൽ ചെമ്പൈ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധിച്ചു. ''ലളിതാദാസൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന തൃപ്പൂണിത്തുറ സ്വദേശിയായിരുന്ന ടി.ജി. കൃഷ്ണയ്യർ, ''മീനാക്ഷീസുതൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന [[ബെംഗളൂരു]] നാഗരാജൻ എന്നിവർ അവരിൽ പ്രധാനികളാണ്. ലളിതാദാസൻ [[ഹംസാനന്ദി]] രാഗത്തിലും [[രൂപകതാളം|രൂപകതാളത്തിലും]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''പാവന ഗുരുപവനപുരാധീശമാശ്രയേ'' എന്ന കൃതി, കർണാടകസംഗീതത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ച് രചിയ്ക്കപ്പെട്ട അപൂർവ്വം കൃതികളിൽ പ്രഥമസ്ഥാനം വഹിയ്ക്കുന്നു. ഈ കൃതി ചെമ്പൈ സ്ഥിരമായി കച്ചേരികളിൽ പാടുന്നത് വഴി പ്രസിദ്ധി നേടുകയും, അതുവഴി നിരവധി ഭക്തരെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് ആകർഷിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. മീനാക്ഷീസുതൻ [[നാട്ട]] രാഗത്തിലും [[ആദിതാളം|ആദിതാളത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''രക്ഷമാം ശരണാഗതം'' എന്ന കൃതി, അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടിയ ശേഷം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമ്മാനമായി സമർപ്പിച്ചു. ആദ്യകാലത്ത് മലയാളകൃതികൾ പാടുന്നതിൽ ഉപേക്ഷ കാണിച്ചിരുന്ന ചെമ്പൈ, പിന്നീട് ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ ആവശ്യമനുസരിച്ച് [[ഇരയിമ്മൻ തമ്പി]]യുടെ ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കീർത്തനം പാടാൻ തുടങ്ങുകയും, പതുക്കെ ആ കൃതിയ്ക്കും പ്രചാരം ലഭിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. [[ശ്രീരാഗം|ശ്രീരാഗത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ഈ കൃതി, അദ്ദേഹം [[യദുകുല കാംബോജി]] രാഗത്തിൽ പുതുതായി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയാണ് അവതരിപ്പിച്ചത്. ഇത് പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായി മാറി. വാതാപി ഗണപതിം ഭജേഹം, ശിവ ശിവ ശിവ എനരാദ, ക്ഷീരസാഗര തുടങ്ങിയ കൃതികളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആലാപനശൈലിയിൽ ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ ജീവിതത്തിലെ സർവ്വ ഐശ്വര്യങ്ങൾക്കും കാരണക്കാരൻ ഗുരുവായൂരപ്പനാണെന്ന് അന്ത്യം വരെ വിശ്വസിച്ചുവന്നു. 1907-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിലാണ് അദ്ദേഹം ആദ്യമായി ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അന്ന് അനുജന്നും അച്ഛന്നുമൊപ്പം നടത്തിയ കച്ചേരിയ്ക്കുശേഷം മടങ്ങിപ്പോകാനൊരുങ്ങുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ഏതാനും പോലീസുകാർ അദ്ദേഹത്തിന് മുന്നിലെത്തി. ഒരുനിമിഷം സ്തബ്ധരായിപ്പോയ ചെമ്പൈയോട് അവർ അടുത്ത കച്ചേരിയ്ക്ക് ക്ഷണിയ്ക്കുകയാണുണ്ടായത്. ഈ സംഭവത്തിനുശേഷം എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ വന്ന് കച്ചേരി നടത്തിപ്പോകുന്നത് അദ്ദേഹം പതിവാക്കി. ഒരിയ്ക്കലും പണം കൂട്ടിവയ്ക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടാതിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ സമ്പാദ്യത്തിന്റെ നല്ലൊരു ഭാഗവും ഗുരുവായൂരപ്പന് ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്താൻ ഉപയോഗിച്ചു. ബാക്കി വന്ന പണം കൊണ്ട് നിരവധി ജനക്ഷേമപ്രവർത്തനങ്ങളും അദ്ദേഹം നടത്തി. ജാതീയവും മതപരവുമായ പല വിലക്കുകളെയും മറികടന്ന് പ്രശസ്തരും അപ്രശസ്തരുമായ നിരവധി സംഗീതജ്ഞർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യത്വം സ്വീകരിച്ചു. [[കെ. ജെ. യേശുദാസ്]], [[ടി. വി. ഗോപാലകൃഷ്ണൻ]], [[പി. ലീല]], [[ജയവിജയന്മാർ (സംഗീതജ്ഞർ)|ജയവിജയന്മാർ]], [[മണ്ണൂർ രാജകുമാരനുണ്ണി]], [[ഒളപ്പമണ്ണ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]], [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തുടങ്ങിയവർ അവരിൽ പ്രമുഖരാണ്. നിരവധി പ്രശസ്തർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി വായിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും വയലിനിൽ [[മൈസൂർ ചൗഡയ്യ]]യും മൃദംഗത്തിൽ [[പാലക്കാട് മണി അയ്യർ|പാലക്കാട് മണി അയ്യരുമാണ്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അകമ്പടി സേവിച്ചത്. മൂവരുമൊന്നിച്ചുള്ള കച്ചേരികൾ വളരെയധികം ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റി. നിരവധി പുരസ്കാരങ്ങൾ ചെമ്പൈയെ തേടിയെത്തിയിട്ടുണ്ട്. മദ്രാസ് മ്യൂസിക്ക് അക്കാദമിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീത കലാനിധി'' (1951), [[കേന്ദ്ര സംഗീത നാടക അക്കാദമി]] പുരസ്കാരം (1958), മദ്രാസ് ഫൈൻ ആർട്സ് സൊസൈറ്റിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീതകലാ ശിഖാമണി'' (1964), [[കേരള കലാമണ്ഡലം]] വക സുവർണമുദ്ര (1965), [[ഭാരത സർക്കാർ]] വക [[പദ്മഭൂഷൺ]] (1973) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഇവ കൂടാതെ, 1935-ൽ അക്കാലത്തെ പ്രസിദ്ധ ആത്മീയാചാര്യനായിരുന്ന [[സ്വാമി ശിവാനന്ദ]]യിൽ നിന്ന് ''സംഗീത സമ്രാട്ട്'', 1937-ൽ [[മൈസൂർ രാജ്യം|മൈസൂർ മഹാരാജാവിൽ]] നിന്ന് വിശേഷാൽ അംഗീകാരം, 1940-ൽ പ്രസിദ്ധ സംഗീതജ്ഞനും വാഗ്ഗേയകാരനുമായിരുന്ന [[ഹരികേശനല്ലൂർ മുത്തയ്യാ ഭാഗവതർ|മുത്തയ്യാ ഭാഗവതരിൽ]] നിന്ന് ''ഗായനഗന്ധർവ്വൻ'', [[കൊച്ചി രാജ്യം|കൊച്ചി]], [[ബറോഡ രാജ്യം|ബറോഡ]], [[വിജയനഗര സാമ്രാജ്യം|വിജയനഗരം]], [[ബൊബ്ബിലി രാജ്യം|ബൊബ്ബിലി]], [[ജയ്പൂർ രാജ്യം|ജയ്പൂർ]] എന്നീ നാട്ടുരാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിശേഷാൽ ബഹുമതികൾ തുടങ്ങിയവയും അദ്ദേഹം കരസ്ഥമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ കൂടാതെ ജന്മനാട്ടിലെ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം, [[ഒറ്റപ്പാലം|ഒറ്റപ്പാലത്തെ]] [[പൂഴിക്കുന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ചെമ്പൈ നിത്യേന കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുപോന്നിരുന്നു. എത്ര തിരക്കുണ്ടായാലും ചെമ്പൈ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശി ആഘോഷം കൂടാൻ അദ്ദേഹം സ്ഥിരമായി വരുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യകാല വേദികളിലൊന്നായിരുന്ന പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ [[നവരാത്രി]]യുടെ ആദ്യദിവസം നടക്കുന്ന കച്ചേരിയും അദ്ദേഹം ആജീവനാന്തം മുടക്കം കൂടാതെ നടത്തിപ്പോന്നു. അത്തരത്തിലൊരു ദിവസം തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ഈ ലോകത്തോട് വിടപറഞ്ഞതും. 1974 ഒക്ടോബർ 16-ന് നവരാത്രിയുടെ ആദ്യദിവസം പതിവുപോലെ അദ്ദേഹം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരുകയും ഏകദേശം മൂന്ന് മണിക്കൂർ നേരം തുടർച്ചയായി കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട കൃതികളെല്ലാം അന്ന് അദ്ദേഹം പാടി. അവയിൽ അവസാനം പാടിയത് ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കൃതിയാണ്. കച്ചേരി അവസാനിപ്പിച്ചശേഷം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ തൊഴുത അദ്ദേഹം, നടയിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും 78 വയസ്സുള്ള തന്നെ തിരിച്ചെടുത്തുകൂടേ എന്ന് ഭഗവാനോട് ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഒരു മാരാർ, ചെമ്പൈ 120 വയസ്സുവരെ ജീവിയ്ക്കണമെന്നാണ് തന്റെ ആഗ്രഹമെന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ അത്രയൊന്നും തനിയ്ക്ക് വേണ്ടെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി. തുടർന്ന്, ശിഷ്യനായ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാടിന്റെ വീട്ടിലെത്തിച്ചേർന്ന അദ്ദേഹം, അവിടെവച്ച് അല്പസമയം ശിഷ്യനോട് സംസാരിയ്ക്കുകയും തുടർന്ന് സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ കുഴഞ്ഞുവീഴുകയും ചെയ്തു. വിവരമറിഞ്ഞ് ഓടിയെത്തിയ ശിഷ്യനായ [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം പരിശോധിച്ചുനോക്കി മരണം സ്ഥിരീകരിച്ചു. അങ്ങനെ ആ മഹാസംഗീതജ്ഞൻ ഗുരുവായൂരപ്പനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു. ജന്മനാടായ ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭൗതികശരീരം സംസ്കരിച്ചു. === [[ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]] === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ പറ്റാത്ത കഥാപാത്രമാണ് ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവന്റേത്. നീണ്ട 55 വർഷം ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വത്തെ സേവിച്ച ഈ ഗജവീരൻ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തരിൽ തന്നെ പ്രമുഖസ്ഥാനം അലങ്കരിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. ഒരു ആന ചരിഞ്ഞ ശേഷം അതിന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി ഒരു ചിത്രം നിർമ്മിച്ചത് മറ്റൊരിടത്തും നടന്നതായി അറിയില്ല. ഒരു ആനയുടെ ചരമവാർഷികം എല്ലാ വർഷവും ആചരിച്ചുവരുന്നതും അങ്ങനെത്തന്നെ. ഇങ്ങനെ ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്തും ചരിഞ്ഞശേഷവും അത്ഭുതകഥാപാത്രമായി നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന കേശവൻ ഗുരുവായൂരിൽ എത്തിച്ചേരാനുണ്ടായ കാരണം ഇങ്ങനെയാണ്: [[ഏഷ്യ]]യിലെത്തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ തേക്കുമരക്കാടുകൾ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന [[നിലമ്പൂർ|നിലമ്പൂരിലാണ്]] കേശവൻ പിറന്നുവീണത്. എട്ടാം വയസ്സിൽ വാരിക്കുഴിയിൽ വീണ കേശവനെ സാമൂതിരി കുടുംബത്തിന്റെ ശാഖകളിലൊന്നായ [[നിലമ്പൂർ കോവിലകം]] ഏറ്റെടുക്കുകയായിരുന്നു. നിലമ്പൂർ കോവിലകത്തെ രണ്ടാമത്തെ കുട്ടിക്കൊമ്പനായിരുന്നു കേശവൻ. കോവിലകത്തെത്തിയ കേശവൻ അവിടെ കൂട്ടാനയ്ക്കൊപ്പം സുഖമായി കളിച്ചുവളർന്നു. അവന്റെ കളിചിരികളും തമാശകളും കോവിലകത്തുള്ളവരെയെല്ലാം സന്തോഷിപ്പിച്ചു. കോവിലകത്തെ കുട്ടികൾ കേശവനോടൊപ്പം കളിയ്ക്കുന്നതും പതിവായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ പോലും ആരെയും ദ്രോഹിയ്ക്കാതെ നിന്ന അവൻ നാട്ടുകാർക്കും വളരെ പ്രിയങ്കരനായി മാറി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേയാണ് [[മലബാർ കലാപം]] പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടത്. അതിന്റെ ഭാഗമായി നിരവധി ആപത്തുകൾ കോവിലകത്തുള്ളവർക്ക് നേരിടേണ്ടിവന്നു. ഇതിനെത്തുടർന്ന് കോവിലകത്തെ വലിയ തമ്പുരാനും തമ്പുരാട്ടിയും കുടുംബവും സ്വത്തുക്കളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം മുഴുവൻ കാര്യസ്ഥനായ പണിയ്ക്കരെ ഏല്പിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലേയ്ക്ക്]] താമസം മാറി. എന്നാൽ കലാപകാരികൾ പണിയ്ക്കരെ വധിച്ചതോടെ പ്രശ്നങ്ങൾ ആകെ ഗുരുതരമായി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾ നഷ്ടപ്പെടുമല്ലോ എന്നോർത്ത് ഭയപ്പെട്ട തമ്പുരാൻ, പൂജാമുറിയിൽ കയറി ഗുരുവായൂരപ്പനെ വിളിച്ചുപ്രാർത്ഥിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റാതെ കാത്താൽ തന്റെ ആനകളിലൊരെണ്ണത്തിന്റെ താൻ നടയ്ക്കുവയ്ക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം നേർച്ച നേർന്നു. അങ്ങനെ കുറച്ചുമാസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റിയില്ലെന്ന വിവരം തമ്പുരാൻ അറിയാനിടവരികയും തുടർന്ന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്താൻ തീരുമാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ 1922 ജനുവരി നാലിന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്തി. കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്ന കാലത്ത് ഗുരുവായൂരിൽ ആനകളുടെ എണ്ണം വളരെക്കുറവായിരുന്നു. അവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനിയായിരുന്നത് [[ഗുരുവായൂർ പഴയ പത്മനാഭൻ|പദ്മനാഭൻ]] എന്ന ഗജവീരനാണ്. അക്കാലത്ത് കേരളത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ഗജവീരന്മാരിൽ തലയെടുപ്പുകൊണ്ടും ആകാരഭംഗി കൊണ്ടുമെല്ലാം മുൻപന്തിയിലുണ്ടായിരുന്നത് പദ്മനാഭനായിരുന്നു. [[തൃശ്ശൂർ പൂരം|തൃശ്ശൂർ പൂരമടക്കം]] കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം ഉത്സവങ്ങളിലും അവനായിരുന്നു താരം. തിരുവിതാംകൂർ രാജാവായിരുന്ന [[മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ|ശ്രീ മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]] അവന് ചാർത്തിയ വീരശൃംഖല ഇന്നും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തിൽ ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. നിത്യവും രണ്ടുശീവേലികൾക്ക്{{efn|അക്കാലത്ത് വൈകീട്ടത്തെ ശീവേലിയ്ക്ക് ആനയെഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടായിരുന്നില്ല.}} ഭഗവാനെ എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നതും പദ്മനാഭന്റെ പുറത്താണ്. കേശവൻ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ ശേഷം പലപ്പോഴായി അവന് പദ്മനാഭന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് കാണാനിടവരികയും അതിന്റെ സ്വഭാവസവിശേഷകൾ മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. പതുക്കെ അവൻ പദ്മനാഭൻ്റെ നിലയിലേയ്ക്ക് ഉയരുകയും ഒടുവിൽ പദ്മനാഭനെ കടത്തിവെട്ടുകയും ചെതു. 1934-ൽ [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കണ്ണമ്പ്ര വേല]]യ്ക്കിടയിലുണ്ടായ ഒരു അപകടത്തിൽ പദ്മനാഭൻ ചരിഞ്ഞതോടെ കേശവയുഗം ആരംഭിച്ചു. കേശവന്റെ പല സ്വഭാവസവിശേഷതകളും അവനെ പതുക്കെ ജനപ്രിയനാക്കി മാറ്റി. കേരളത്തിലെ പലയിടത്തെ ഉത്സവങ്ങളിലും അവൻ പങ്കെടുക്കാൻ തുടങ്ങി. എന്നാൽ എവിടെപ്പോയാലും തിടമ്പ് തന്റെ തലയിൽ തന്നെ വേണമെന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ, [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിനടുത്ത്]] [[തിരുവഞ്ചിക്കുളം ശിവക്ഷേത്രം|തിരുവഞ്ചിക്കുളം ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[ശിവരാത്രി]] ഉത്സവത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് പറ്റാനയ്ക്ക് കേശവനെക്കാൾ ഒരല്പം ഉയരം കൂടിയ സാഹചര്യം വന്നപ്പോൾ തിടമ്പു വച്ച് അളന്നുനോക്കാൻ അധികാരികൾ തീരുമാനിച്ചു. തിടമ്പുവച്ചപ്പോൾ കേശവന്റെ തലയെടുപ്പ് അപാരമായിരുന്നു. തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിനും കേശവൻ പങ്കെടുക്കുന്നത് പതിവായി. [[തൃശ്ശൂർ പാറമേക്കാവ് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|പാറമേക്കാവ്]], [[തൃശ്ശൂർ തിരുവമ്പാടി ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|തിരുവമ്പാടി]] എന്നീ ഇരുവിഭാഗങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയും അവൻ തിടമ്പേറ്റിയിട്ടുണ്ട്. കേശവന് രണ്ട് പാപ്പാന്മാരാണുണ്ടായിരുന്നത് - അച്യുതൻ നായരും മാണി നായരും. മാണിനായർ അസാമാന്യമായ ഉയരവും വണ്ണവുമുള്ള ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ മെലിഞ്ഞ് ശുഷ്കിച്ച ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നു. ഇവരുടെ സ്വഭാവത്തിലും വ്യത്യാസമുണ്ടായിരുന്നു. മാണി നായർ കേശവനെ ഭയപ്പെടുത്തി അനുസരിപ്പിയ്ക്കുന്ന പ്രകൃതക്കാരനായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ അവനെ ഒരു മകനെപ്പോലെയാണ് കണ്ടത്. സ്നേഹസമ്പന്നനായിരുന്ന അച്യുതൻ നായർ, ചിലപ്പോൾ കുറുമ്പുകാണിച്ചതിന് അടിച്ചാലും അതൊന്നും സാരമില്ല മകനേ എന്നുപറഞ്ഞ് അവനെ ആശ്വസിപ്പിയ്ക്കുമായിരുന്നു. ജീവിതാന്ത്യം വരെ അദ്ദേഹം കേശവനെ നോക്കിനടന്നു. ആദ്യകാലത്ത് മദപ്പാടുകാലത്ത് കാട്ടുന്ന ചില വിക്രിയകൾ കാരണം കേശവന് ''ഭ്രാന്തൻ കേശവൻ'' എന്നൊരു അപരനാമമുണ്ടായിരുന്നു. അക്കാലത്ത് ഈ രണ്ടുപാപ്പാന്മാരും ചേർന്ന് കേശവനെ നല്ലപോലെ നോക്കി. കേശവന്റെ ഭ്രാന്ത് മാറുന്നതായി വിധിപ്രകാരം അവനെ 41 ദിവസം ഭജനമിരുത്തുകയും ഭഗവാന് നേദിച്ച വെണ്ണ ജപിച്ചുനൽകുകയും ചെയ്തതോടെ കേശവന്റെ മനസ്സുമാറി. പിന്നീട് അവൻ കേരളീയ ഗജപ്രേമികളുടെ ഇഷ്ടതാരമായി മാറി. ഗജലക്ഷണശാസ്ത്രപ്രകാരമുള്ള പല യോഗ്യതകളും കേശവന്നുണ്ടായിരുന്നു. പതിനൊന്നരയടിയായിരുന്നു അവന്റെ ഉയരം. കൊമ്പിന്റെ കടവായിൽ നിന്നു പുറത്തേയ്ക്കുള്ള ദൂരം നാലരയടി. അപൂർവങ്ങളിൽ അപൂർവമായി കാണുന്ന ലക്ഷണമൊത്ത, നിരയൊത്ത 20 വെള്ള നഖങ്ങൾ. ഇതിനെല്ലാം പുറമേ അപൂർവ്വതയുള്ള അനേകം സ്വഭാവസവിശേഷതകളും. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ ചടങ്ങുകളെക്കുറിച്ചെല്ലാം വ്യക്തമായ അറിവുണ്ടായിരുന്ന കേശവൻ, തന്നെ ആവശ്യമുള്ള ചടങ്ങിന് മുമ്പ് ഒരുങ്ങിനിൽക്കുമായിരുന്നു. മദപ്പാടുകാലത്ത് ചില വേലത്തരങ്ങൾ കാണിയ്ക്കുന്ന കേശവൻ ഇടഞ്ഞോടിയാൽ പിന്നെ എത്ര ദൂരെയുള്ള സ്ഥലത്തായാലും ഗുരുവായൂരിൽ ചെന്നേ നിൽക്കുമായിരുന്നുള്ളൂ. ഒരിയ്ക്കൽ തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് മദമിളകി [[തേക്കിൻകാട് മൈതാനം]] ചുറ്റി വടക്കുന്നാഥനെ പ്രദക്ഷിണം വച്ചശേഷമാണ് കേശവൻ സ്ഥലം വിട്ടത്. ജില്ലാ കളക്ടറും ഡി.എമ്മും അടക്കമുള്ള പല ഉദ്യോഗസ്ഥരും ഇടപെട്ടിട്ടും മയക്കുവെടി വയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നുണ്ടായിരുന്നില്ല. അപ്പോൾ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി]] സ്വദേശിയായ അമ്പാടിയിൽ കൃഷ്ണൻ നായർ എന്നൊരാൾ ഓടിവന്ന് കേശവനെ തളച്ചുവെന്നാണ് കഥ. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ, തൃശ്ശൂരിന് തെക്കുള്ള [[കൂർക്കഞ്ചേരി ശ്രീ മഹേശ്വര ക്ഷേത്രം|കൂർക്കഞ്ചേരി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[തൈപ്പൂയം|തൈപ്പൂയത്തിന്]] എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാൻ കൊണ്ടുപോകുന്ന വഴിയിൽ, തൃശ്ശൂരിൽ നിന്ന് ആറുകിലോമീറ്റർ മാത്രം ദൂരെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുഴയ്ക്കൽ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പെട്ടെന്ന് തിരിഞ്ഞുനടന്നതും രസകരമായ ഒരു സംഭവമാണ്. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് ഒരാളെ പോലും അവൻ കൊന്നിട്ടില്ല. ഒരിയ്ക്കൽ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ സമയത്ത് മദമിളകിയ അവൻ, വഴിയിൽ വച്ച് ഏതാനും സ്കൂൾ കുട്ടികളെ കണ്ടപ്പോൾ അവരെ ഉപദ്രവിയ്ക്കാതെ നടന്നുപോയത് അതിനൊരു ഉദാഹരണമാണ്. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ മദമിളകിയപ്പോൾ ഇടുങ്ങിയ വഴിയിലൂടെ ഓടിയ അവൻ, വഴിയിൽ കണ്ട കാലുകളില്ലാത്ത ഒരു രോഗിയെ ചവിട്ടാതെ കടന്നുപോയത് മറ്റൊരു ഉദാഹരണം. സമയത്ത് ശീവേലിയ്ക്ക് തിടമ്പെഴുന്നള്ളിയ്ക്കാനും ഇറക്കാനുമല്ലാതെ ഒരിയ്ക്കലും അവൻ മുൻകാലുകൾ താഴ്ത്തിക്കൊടുത്തിട്ടില്ല. തിടമ്പേറ്റുന്നയാൾ മാത്രമേ തന്റെ മുന്നിലൂടെ കയറാവൂ എന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. തിടമ്പേറ്റിക്കഴിഞ്ഞാൽ അത് തലയിൽ നിന്ന് മാറ്റുന്നതുവരെ അവൻ തലയുയർത്തിത്തന്നെ നിൽക്കുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷ ഉത്സവങ്ങൾക്കും കേശവന്റെ പുറത്ത് കയറ്റിയാണ് എഴുന്നള്ളത്തുകൾ നടന്നുവന്നിരുന്നത്. [[കുംഭം|കുംഭമാസത്തിലെ]] [[പൂയം]] നാൾ തൊട്ട് പത്തുദിവസം നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവം, വൃശ്ചികമാസത്തിലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരദിനമായ ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[അഷ്ടമിരോഹിണി]] എന്നീ അവസരങ്ങളിൽ കേശവന്റെ പുറത്താണ് എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ പല സുപ്രധാന സംഭവങ്ങളിലും അവന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമുണ്ടായിരുന്നു. 1952-ൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഇന്നുള്ള സ്വർണ്ണക്കൊടിമരത്തിനുള്ള തടി വെട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നത് കേശവനാണ്. ആദ്യകാലത്ത് ക്ഷേത്രം തെക്കുഭാഗത്തുണ്ടായിരുന്ന കോവിലകപ്പറമ്പിൽ (ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക പാഞ്ചജന്യം, ശ്രീവത്സം റെസ്റ്റ് ഹൗസുകൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സ്ഥലത്ത്) സ്ഥലക്കുറവ് അനുഭപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുന്നത്തൂർ കോട്ട]]യിലേയ്ക്ക് 1975 ജൂൺ 25-ന് ആനകളെ മാറ്റുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി നടത്തിയ ഗജരാജയാത്രയെ നയിച്ചതും കേശവനാണ്. പ്രായാധിക്യം വകവയ്ക്കാതെയുള്ള ആ യാത്ര പലരുടെയും മനസ്സിൽ ഇന്നും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. കേശവൻ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് നൽകിയ സേവനങ്ങൾക്കുള്ള പ്രതിഫമായി 1972-ൽ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം അവനെ ഗജരാജപട്ടം നൽകി ആദരിച്ചു. കേശവന്റെ സേവനത്തിന്റെ 50-ആം വാർഷികം പ്രമാണിച്ചാണ് അവന് ഈ വിശേഷാൽ ബഹുമതി ലഭിച്ചത്. അപ്പോൾ തന്നെയായിരുന്നു കേശവന്റെ ഷഷ്ടിപൂർത്തി ആഘോഷവും. ഇവയോടനുബന്ധിച്ച് ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകൾക്കും വിശേഷാൽ സദ്യ നൽകിയതും ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു സംഭവമാണ്. ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനകാലത്ത് കേശവൻ വിവിധ രോഗങ്ങളുമായി ബുദ്ധിമുട്ടി. 1976 നവംബർ 30-ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള നവമി വിളക്ക് നടക്കുന്ന സമയമായിരുന്നു. കേശവന്റെ പുറത്താണ് അപ്പോഴും തിടമ്പേറ്റിയിരുന്നത്. രാത്രി ഏകദേശം പതിനൊന്നുമണി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് കേശവന് ഒരു അസ്വസ്ഥത അനുഭവപ്പെട്ടു. ആനപ്പുറത്തുണ്ടായിരുന്നവർ ആശങ്കാകുലരായി താഴെയിറങ്ങി. തിടമ്പ് പറ്റാനയായിരുന്ന കുട്ടികൃഷ്ണന് നൽകിയശേഷം അവസാനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ തൊഴുതുകൊണ്ട് കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിന് തെക്കുഭാഗത്തെ പറമ്പിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിമരത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പാപ്പാന്മാർ അവനെ കെട്ടിനിർത്തി. തുടർന്നുവന്ന രണ്ടുദിവസം കടുത്ത ഉപവാസമനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടാണ് അവൻ കഴിച്ചുകൂട്ടിയത്. വിദഗ്ദ്ധരായ ആനഡോക്ടർമാർ മുഴുവൻ കേശവന്റെ രോഗവിവരമറിഞ്ഞ് അവനെ ചികിത്സിയ്ക്കാനെത്തി. എന്നാൽ എല്ലാ ചികിത്സകളും നിഷ്ഫലമാക്കിക്കൊണ്ട് കേശവന്റെ ആരോഗ്യസ്ഥിതി അനുദിനം വഷളായിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഡിസംബർ 2 വ്യാഴാഴ്ച. പുണ്യദിനമായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായിരുന്നു അന്ന്. പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയായപ്പോൾ കൊടിമരത്തിന്റെ ഭാഗത്തേയ്ക്ക് നമസ്കരിച്ചുകിടന്നുകൊണ്ട് കേശവൻ അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ വിവരമറിയിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിൽ കൂട്ടമണി മുഴങ്ങി. കേശവൻ മരിച്ചു എന്നാണ് നാട്ടുകാർ വിവരമറിയിച്ചത്. ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്ന പല പരിപാടികളും കേശവന്റെ മരണത്തെത്തുടർന്ന് റദ്ദാക്കി. അങ്ങനെ ചടങ്ങുമാത്രമാക്കി ആ ഏകാദശി കടന്നുപോയി. കേരളം മുഴുവൻ കേശവന് അന്ത്യാഞ്ജലി അർപ്പിയ്ക്കാൻ കോവിലകപ്പറമ്പിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. വൈകീട്ട് ആറുമണിയ്ക്ക് [[വടക്കാഞ്ചേരി]]യ്ക്കടുത്തുള്ള [[അകമല]]യിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയ കേശവന്റെ മൃതദേഹം അവിടെ വച്ച് ആചാരവിധികളോടെ സംസ്കരിച്ചു. പതിവിനുവിപരീതമായി അവനെ ദഹിപ്പിയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തതെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള പത്രങ്ങളിൽ അവന്റെ മരണവാർത്ത അടിച്ചുവന്നു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞശേഷം 1977-ൽ അവന്റെ ജീവിതകഥ ആസ്പദമാക്കി ''[[ഗുരുവായൂർ കേശവൻ (ചലച്ചിത്രം)|ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]]'' എന്ന പേരിൽ ഒരു ചിത്രം പുറത്തിറങ്ങി. [[ഭരതൻ (സംവിധായകൻ)|ഭരതൻ]] സംവിധാനം ചെയ്ത ഈ ചലച്ചിത്രത്തിൽ കേശവനെ അവതരിപ്പിച്ചത് [[നായരമ്പലം ശിവജി]] എന്ന ആനയാണ്. [[എം.ജി. സോമൻ]], [[ജയഭാരതി]], [[അടൂർ ഭാസി]], [[ഒടുവിൽ ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ]], [[സുകുമാരി]] തുടങ്ങിയവർ മറ്റ് പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങളെ അവതരിപ്പിച്ചു. ഈ ചിത്രം ബോക്സ് ഓഫീസിൽ അധികം ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെട്ടില്ലെങ്കിലും [[പി. ഭാസ്കരൻ]]-[[ജി. ദേവരാജൻ]] ടീം ഒരുക്കിയ ഇതിലെ ഗാനങ്ങൾ സൂപ്പർഹിറ്റുകളായി. ''നവകാഭിഷേകം കഴിഞ്ഞു'', ''ഉഷാകിരണങ്ങൾ പുൽകിപ്പുൽകി'', ''ഇന്നെനിയ്ക്ക് പൊട്ടുകുത്താൻ'', ''ധിംതതക്ക കൊടുമല ഗണപതി'', ''മാരിമുകിലിൻ കേളിക്കയ്യിൽ'' തുടങ്ങിയ ഈ ചിത്രത്തിലെ ഗാനങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ജനപ്രിയമായി തുടരുന്നു. [[കെ.ജെ. യേശുദാസ്]], [[പി. ജയചന്ദ്രൻ]], [[പി. ലീല]], [[പി. മാധുരി]] എന്നിവരാണ് ഇവ ആലപിച്ചത്. 2007-ൽ കേശവന്റെ ജീവിതം ഒരു സീരിയലുമാക്കി മാറ്റി. [[സൂര്യ ടി.വി.]]യിൽ സംപ്രേഷണം ചെയ്ത ഈ സീരിയലിൽ കേശവനായി അഭിനയിച്ചത് ഇപ്പോൾ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നവരിൽ ഏറ്റവും ഉയരം കൂടിയ ആനയായ [[തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രൻ|തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രനാണ്]]. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ സ്ഥാനത്ത് അവന്റെ ഒരു പൂർണ്ണകായ പ്രതിമ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പണികഴിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. 1982-ൽ കേശവന്റെ ആറാം ചരമവാർഷികദിനത്തിലാണ് ഈ പ്രതിമ അനാച്ഛാദനം ചെയ്തത്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ ഏകാദശിക്കാലത്തും ചരമദിനമായ ഏകാദശിയുടെ തലേന്ന് ദേവസ്വം വകയായുള്ള ആനകളെ കേശവന്റെ പ്രതിമ വരെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന ചടങ്ങ് നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്നടുത്തുള്ള [[ഗുരുവായൂർ തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രം|തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നുതുടങ്ങുന്ന ഈ യാത്ര റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രവും പിന്നിട്ടാണ് കേശവന്റെ പ്രതിമയ്ക്ക് മുന്നിലെത്തുക. അകമ്പടിയായി [[നാദസ്വരം|നാദസ്വരവുമുണ്ടാകും]]. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന കൊമ്പനാണ് കേശവന്റെ ചിത്രം ഏറ്റുന്നതും അവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നതും. മറ്റുള്ള ആനകൾ കൊമ്പുകളുയർത്തി പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കും. അങ്ങനെ ഇന്നും ഓർമ്മകളിൽ മായാതെ കേശവൻ നിൽക്കുന്നു. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ == === ഉദയാസ്തമനപൂജ === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വഴിപാടുകളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജ. പേര് സൂചിപ്പിയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഉദയം മുതൽ അസ്തമയം വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പൂജയാണിത്. കേരളത്തിലെ മിക്ക ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നിലവിലുള്ള വഴിപാടാണിത്. കേരളത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടക്കുന്ന ക്ഷേത്രം ഗുരുവായൂരാണ്. ഇരുപത്തിയൊന്ന് പൂജകളാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയുള്ള ദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. പൂജയുടെ തലേദിവസം വൈകീട്ട് ഗണപതിപൂജയോടെയാണ് ചടങ്ങുകളുടെ ആരംഭം. ഭഗവാന് നേദിച്ച അപ്പം, പായസം, കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര തുടങ്ങിയവയും മുഖത്ത് ചാർത്തിയ ചന്ദനം, കളഭം മുതലായവയും അഭിഷേകം ചെയ്ത തീർത്ഥജലവും എണ്ണയും പാദങ്ങളിലർച്ചിച്ച പൂക്കളുമെല്ലാം പൂജനടത്തുന്നവർക്ക് നൽകുന്നു. ഏറെക്കാലമായി നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന വഴിപാടാണെങ്കിലും കർണാടക സംഗീത സമ്രാട്ടായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയ്ക്ക് പ്രചാരമുണ്ടാക്കുന്നതിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്കുവഹിച്ചത്. കുറഞ്ഞത് നൂറ് ഉദയാസ്തമനപൂജകളെങ്കിലും അദ്ദേഹം ജീവിതത്തിൽ കഴിച്ചിട്ടുണ്ടാകണമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. === കൃഷ്ണനാട്ടം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ കൃഷ്ണനാട്ടം, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടുകളിലൊന്നാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ രചിച്ച 'കൃഷ്ണഗീതി' എന്ന കാവ്യത്തെ ആസ്പദമാക്കി നിർമ്മിച്ചെടുത്ത കലാരൂപമാണിത്. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജനനം മുതൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം വരെയുള്ള ജീവിതം എട്ടുകഥകളാക്കിത്തിരിച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം അവതരിപ്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നത്. അവതാരം, കാളിയമർദ്ദനം, രാസക്രീഡ, കംസവധം, സ്വയംവരം, ബാണയുദ്ധം, സ്വർഗ്ഗാരോഹണം എന്നിവയാണ് ആ എട്ടുകഥകൾ. ഇവ അതത് ക്രമത്തിൽ ആടിപ്പോരുന്നു. എന്നാൽ, ദുഃഖപര്യവസായിയായ കഥയായതിനാൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും അവതാരം കളിയ്ക്കുന്നു.<ref>[http://www.chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029034755/http://chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html|date=2018-10-29}}.</ref> കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ നിന്ന് പ്രചോദനമുൾക്കൊണ്ട [[കൊട്ടാരക്കരത്തമ്പുരാൻ]], പിൽക്കാലത്ത് ശ്രീരാമഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി [[രാമനാട്ടം]] സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തു. പിന്നീട് [[കോട്ടയത്തു തമ്പുരാൻ|കോട്ടയം കേരളവർമ്മത്തമ്പുരാൻ]] രാമനാട്ടത്തിൽ പരിഷ്കാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നപ്പോഴാണ് ഇന്നത്തെ കഥകളി പിറവിയെടുത്തത്. [[കൂടിയാട്ടം|കൂടിയാട്ടത്തിലെ]] വേഷങ്ങൾ മാതൃകയാക്കിയാണ് ഈ മൂന്ന് കലാരൂപങ്ങളിലെയും വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെങ്കിലും അവയിൽ ചെറിയ വ്യത്യാസങ്ങളും കാണാം. ഗുരുവായൂരിലെ അവതരണരീതിയ്ക്ക് കഥകളിയോടാണ് കൂടുതൽ സാദൃശ്യം. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ ചടങ്ങുകൾ പലതും കഥകളിയിലേതുപോലെയാണ്. പുറപ്പാട്, കേളി തുടങ്ങിയ ചടങ്ങുകൾ കഥകളിയിലുമുണ്ട്. [[ശുദ്ധമദ്ദളം]], [[തൊപ്പിമദ്ദളം]], [[ചേങ്ങില]], [[ഇലത്താളം]] എന്നിവയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വാദ്യങ്ങൾ. രണ്ട് പിൻപാട്ടുകാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിനുണ്ടാകുക. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടാലങ്കാരവും കഥകളി സ്വീകരിച്ചതാണ്. കഥകളി പോലെ നിലവിളക്കിനെ സാക്ഷിനിർത്തിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടവും കളിയ്ക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ധാരാളം വ്യത്യാസങ്ങളും ഈ കലാരൂപങ്ങൾ തമ്മിലുണ്ട്. കഥകളിയിൽ കഥയിലെ ആദ്യരംഗം തന്നെയാണ് പുറപ്പാടെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീവേഷങ്ങളെ വച്ച് നടത്തുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് മാത്രമാണ് പുറപ്പാട്. കഥകളിയിൽ സാധാരണയായി അഭിനേതാക്കൾ നിലവിളക്കിനുമുന്നിൽ പോകാറില്ല. എന്നാൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ വിളക്കിനെ ചുറ്റിയുള്ള നൃത്തം പതിവുണ്ട്. കൃഷ്ണനും യവനനും തമ്മിലും കൃഷ്ണനും മല്ലന്മാരും തമ്മിലുമുള്ള യുദ്ധരംഗങ്ങളിൽ വിളക്കിന്റെ മുന്നിൽ വന്നാണ് നൃത്തം. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പദം ആവർത്തിച്ച് പാടാറില്ല. ആവർത്തിച്ചുള്ള അഭിനയം ആവശ്യമില്ലാത്തതിനാലാണിത്. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങൾക്കും ചുട്ടിയുണ്ട്. കഥകളിയിൽ അഭിനേതാക്കളുടെ വശങ്ങളിലാണ് പാട്ടുകാരും വാദ്യക്കാരുമുണ്ടാകുകയെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പുറകിലാണ്. ഇത് അഭിനേതാക്കൾക്ക് നൃത്തത്തിന് കൂടുതൽ സൗകര്യമൊരുക്കാനാണ്. [[സാമവേദം|സാമവേദാലാപനത്തെയും]] [[ചാക്യാർ|ചാക്യാരുടെ]] സ്വരിയ്ക്കലിനെയും ആസ്പദമാക്കിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ സംഗീതം ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ, ഗുരുവായൂരിൽ കേൾക്കാൻ കഴിയുന്നത് കഥകളിസംഗീതമാണ്. ഇത് ഒരേ സമയം പ്രശംസയും വിമർശനവും ഏറ്റുവാങ്ങി. രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടച്ചശേഷം വടക്കേ നടപ്പുരയിൽ വച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ചൊവ്വാഴ്ചയും പരിശീലനകാലവുമൊഴിച്ചുള്ള എല്ലാ ദിവസവും ഇതുണ്ടാകാറുണ്ട്. എട്ട് കഥകളിൽ ഏതെങ്കിലുമൊന്നാണ് ഓരോ ദിവസം കളിയ്ക്കുന്നത്. ആദ്യകാലത്ത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും സാമൂതിരിയുടെ നാട്ടിലെ സവർണ്ണകുടുംബങ്ങളിലും മാത്രം ഒതുങ്ങിനിന്ന കൃഷ്ണനാട്ടം, ഇപ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ അതിരുകളും കടന്ന് കടലിനപ്പുറത്തുപോലും സ്ഥാനം പിടിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2010-ൽ [[ഫ്രാൻസ്|ഫ്രാൻസിന്റെ]] തലസ്ഥാനമായ [[പാരീസ്|പാരീസിൽ]] വച്ചുനടന്ന കലാരൂപങ്ങളുടെ ഒരു സെമിനാറിനോടനുബന്ധിച്ച് കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിരുന്നു. രാജ്യത്തെ പലയിടങ്ങളിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഭാഗമായി കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിട്ടുണ്ട്. === തുലാഭാരം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന വഴിപാടാണ് തുലാഭാരം. വഴിപാടുകാരന്റെ/കാരിയുടെ ഭാരത്തിന് തുല്യമായി ഏതെങ്കിലും ദ്രവ്യം സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ വഴിപാടിന്റെ രീതി. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഈ വഴിപാടുണ്ട്. ഒരുദിവസം നൂറിനടുത്ത് തുലാഭാരങ്ങൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. കേരളീയ ഹൈന്ദവർ വിവിധ ആവശ്യങ്ങളുടെ ഭാഗമായി ഗുരുവായൂരിൽ തുലാഭാരം നേരാറുണ്ട്. കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര, ശർക്കര, അരി, ഗോതമ്പ്, എള്ള്, കയർ തുടങ്ങി സ്വർണവും വെള്ളിയും വരെ നീളുന്നു തുലാഭാരത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന വസ്തുക്കളുടെ നിര. കൂടാതെ നോട്ടുകെട്ടുകൾ കൊണ്ടും താമര കൊണ്ടുമെല്ലാം തുലാഭാരം നേർന്നവരുണ്ട്. == ഉപദേവതകളും വഴിപാടുകളും == === ഗണപതി === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിൽ, നാലമ്പലത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയോട് മുട്ടിനിൽക്കുന്ന ഒരു ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് സർവ്വവിഘ്നവിനാശകനായ ഗണപതിഭഗവാന്റെ പ്രതിഷ്ഠ. ഒരടി മാത്രം ഉയരമുള്ള ഒരു ചെറുവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വലത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന ഭഗവാൻ, മൂന്നുകൈകളിൽ മഴു, കയർ, മോദകം എന്നിവ ധരിച്ച് നാലാമത്തെ കൈ കൊണ്ട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കുന്ന രൂപത്തിലാണ് ഇവിടെയുള്ള വിഗ്രഹം. ആദ്യകാലത്ത് ഇവിടെ പ്രദക്ഷിണം വയ്ക്കാനുള്ള സൗകര്യമില്ലായിരുന്നു. 1970-ലെ തീപ്പിടുത്തത്തിനു ശേഷമാണ് ഇവിടെ അതിനുള്ള സൗകര്യമുണ്ടായത്. ഗണപതിഹോമം, കറുകമാല, ഒറ്റയപ്പം എന്നിവയാണ് ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. തെക്കുപടിഞ്ഞാറേ അറ്റത്തുള്ള തൂണിലും ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ==== കാര്യാലയ ഗണപതി ==== ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, ദേവസ്വം മ്യൂസിയം വളപ്പിൽ മറ്റൊരു ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. '''കാര്യാലയ ഗണപതി''' എന്നാണ് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. മേൽക്കൂരയില്ലാത്ത ഒരു തറയിലാണ് മൂന്നടിയോളം ഉയരമുള്ള ഗണപതിവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. കിഴക്കോട്ടാണ് ഈ ഗണപതിയുടെയും ദർശനം. ഇടത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന അപൂർവ്വ ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയാണിത്. മുമ്പുകാലത്ത് ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുണ്ടായിരുന്ന [[അഗ്രഹാരം|അഗ്രഹാരത്തിൽ]] താമസിച്ചിരുന്ന തമിഴ് ബ്രാഹ്മണർ പൂജിച്ചിരുന്ന ഗണപതി, പിൽക്കാലത്ത് പഴയ ദേവസ്വം ഓഫീസും ഇപ്പോഴത്തെ മ്യൂസിയവുമായ നാലുകെട്ടിലെത്തുകയായിരുന്നു. നാലുകെട്ട് പുതുക്കിപ്പണിതപ്പോൾ അതിന്റെ കന്നിമൂലയിൽ ഈ ഗണപതിയ്ക്ക് സ്ഥാനമുണ്ടാക്കുകയായിരുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് കർക്കടകമാസത്തിൽ മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന പൂജ, ഇപ്പോൾ എല്ലാ ദിവസവും നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർ, ഈ ഗണപതിയെ തൊഴുതിട്ടാണ് ഭഗവദ്ദർശനത്തിന് ചെല്ലുന്നത്. പ്രത്യക്ഷ മഹാഗണപതിഹോമമാണ് ഈ ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. ഇത് എല്ലാ മുപ്പെട്ട് വെള്ളിയാഴ്ചയും നടത്തിവരുന്ന വഴിപാടാണ്. ഒരു ആനയെ ഗണപതിയായി സങ്കല്പിച്ച് നടത്തുന്ന ഹോമമാണിത്. കൂടാതെ, നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതും അതിവിശേഷമാണ്. [[വിനായക ചതുർത്ഥി|വിനായക ചതുർത്ഥിദിവസം]] ഇവിടെ പ്രത്യേകപൂജകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. === അയ്യപ്പൻ === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിന് പുറത്തും പ്രദക്ഷിണവഴിയ്ക്കകത്തുമായി തെക്കുകിഴക്കുഭാഗത്ത് പടിഞ്ഞാറോട്ട് ദർശനമായാണ് താരകബ്രഹ്മസ്വരൂപവും ഹരിഹരപുത്രനുമായ അയ്യപ്പസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠ. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന ശിലാവിഗ്രഹത്തിന് [[ശബരിമല|ശബരിമലയിലെ]] വിഗ്രഹവുമായി പ്രകടമായ രൂപസാദൃശ്യമുണ്ട്. നാലമ്പലത്തിനുപുറത്തുള്ള ഏക ഉപദേവതാപ്രതിഷ്ഠ അയ്യപ്പനാണ്. നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതാണ് പ്രധാന വഴിപാട്. ഇതിനായി ഒരു കല്ല് ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ചിട്ടുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ എള്ളുതിരി വഴിപാടുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും 2007-ലെ ദേവപ്രശ്നത്തിൽ ദേവന് ഹിതകരമല്ലെന്ന് കണ്ടെത്തിയതിനെത്തുടർന്ന് അത് നിർത്തിവച്ചിരുന്നു. അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനും ഇപ്പോൾ ചുറ്റുവിളക്കുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്ത് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം ഈ അയ്യപ്പന്റെ മുന്നിലാണ്. === ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതി === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമതിലകത്തുതന്നെയാണെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പന് തുല്യപ്രാധാന്യം നേടിയ സന്നിധിയാണ് ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതിയുടേത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കാവൽ ദൈവമാണ് ഭഗവതി എന്ന്‌ വിശ്വാസം. ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, അകത്തോ പുറത്തോ എന്ന് സംശയം തോന്നുന്ന സ്ഥലത്താണ് ആദിപരാശക്തിയായ ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലും മണ്ഡപവും. ഭഗവാന്റെ ഇടതുഭാഗത്തുള്ള പ്രതിഷ്ഠയായതുകൊണ്ടാണ് ''ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതി'' എന്ന് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. [[വനദുർഗ്ഗ|വനദുർഗ്ഗാചൈതന്യത്തോടുകൂടിയ]] [[ഭദ്രകാളി|ഭദ്രകാളിയായാണ്]] സങ്കല്പം. അമ്പാടിയിൽ [[യശോദ|യശോദയ്ക്ക്]] പിറന്ന കൃഷ്ണസഹോദരിയായ ഭഗവതിയാണിതെന്ന് സങ്കല്പമുണ്ട്. ഈ പരാശക്തിയാണ് കാളിയുടെ രൂപത്തിൽ [[കംസൻ|കംസനെ]] കൃഷ്ണജനനത്തെ പറ്റി അറിയിച്ചത് എന്ന്‌ ഭാഗവതം പറയുന്നു. വനദുർഗ്ഗാ സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ശ്രീകോവിലിന് മേൽക്കൂരയില്ല. പടിഞ്ഞാറോട്ടാണ് ദർശനം. സ്വയംഭൂവായ ഒരു കണ്ണാടിവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നത്. ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. ഈ ഭഗവതി ശ്രീകൃഷ്ണനുമുമ്പേ ഇവിടെ സന്നിധാനം ചെയ്തിരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലമാണ് ഭഗവതിയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചത്. കാളീഭാവത്തിലാണ് ആരാധനയെങ്കിലും ലക്ഷ്മി, [[സരസ്വതി]], പാർവതി, ദുർഗ്ഗ എന്നീ ഭാവങ്ങളിലും സങ്കല്പമുണ്ട്. ആദ്യമുണ്ടായ പ്രതിഷ്ഠ എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ, ആദ്യം ഭഗവതിയെ വന്ദിയ്ക്കണമെന്നാണ് ആചാരം. എന്നാൽ, ക്യൂവിൽ നിൽക്കുന്നവർക്ക് ഇത് സാധിയ്ക്കില്ല. ഭഗവതിയ്ക്ക് സ്ഥിരം [[വെളിച്ചപ്പാട്|വെളിച്ചപ്പാടുണ്ട്]]. ''അഴൽ'' എന്ന് പേരുള്ള ഒരു വിശേഷവഴിപാടാണ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. പച്ചരി, വെള്ളരി, നാളികേരം എന്നിവ വെച്ച്‌ വാഴത്തണ്ടിൽ തുണി ചുറ്റി എണ്ണയിൽ നനച്ച്‌ കത്തിച്ച്‌ ദേവിയ്ക്ക് അഗ്നി നേദിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങാണിത്. പ്രധാനക്ഷേത്രത്തിന്റെ നടയടച്ചശേഷമാണ് ഈ വഴിപാട് നടത്തുന്നത്. മണ്ഡലകാലത്ത് ഭഗവതിയ്ക്ക് [[കളമെഴുത്തും പാട്ടും]] പതിവുണ്ട്. കാളീസങ്കല്പമായതിനാൽ ഇവിടെ [[ദാരികവധം]] പാട്ടാണ് പാടുന്നത്. [[ധനു|ധനുമാസത്തിൽ]] ''പിള്ളേർ താലപ്പൊലി'' എന്ന പേരിൽ നാട്ടുകാരുടെ വകയായും [[മകരം|മകരമാസത്തിൽ]] ദേവസ്വം വകയായും രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ ഭഗവതിയ്ക്ക് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഈയവസരങ്ങളിൽ പ്രധാന ക്ഷേത്രം നേരത്തേ അടയ്ക്കുന്നു. സഹോദരിയുടെ വിശേഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ പുറപ്പെടുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടത്തുന്നതും ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. [[നവരാത്രി|നവരാത്രിയും]] തൃക്കാർത്തികയും ദേവിയ്ക്ക് വിശേഷമാണ്. == മറ്റുള്ള സങ്കല്പങ്ങൾ == മേൽപ്പറഞ്ഞ മൂന്ന് ഉപപ്രതിഷ്ഠകൾ കൂടാതെ ചിലയിടങ്ങിൽ വിശേഷാൽ ആരാധന നടക്കുന്നുമുണ്ട്. അവയിൽ ചിലത് സ്വയമേവ ശ്രദ്ധേയമാണ്. === സരസ്വതി അറ === ഗണപതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് നേരെമുന്നിലുള്ള ഒരു ചെറിയ മുറിയിൽ സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം സങ്കല്പിച്ച് ആരാധിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. തന്മൂലം ഈ മുറി ''സരസ്വതി അറ'' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. നവരാത്രിക്കാലത്ത് പൂജവയ്പ്പ് നടത്തിയിരുന്നത് ഈ മുറിയിലാണ്. ഇപ്പോൾ അസൗകര്യം നിമിത്തം ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റി. ഗണപതിശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ സ്ഥലം വളരെക്കുറവാണ് എന്നതിനാൽ ഭക്തർ തിക്കിത്തിരക്കുന്നത് പതിവാണ്. എന്നാൽ, 2017-ൽ നടന്ന ദേവപ്രശ്നത്തിൽ സരസ്വതി അറയ്ക്ക് ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് തെളിഞ്ഞതിനെത്തുടർന്ന് ഇത് പൊളിയ്ക്കരുതെന്ന് വിധി വന്നു. തന്മൂലം, സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം ഇവിടെ സ്ഥിരമായി. സരസ്വതീദേവിയുടെ ഒരു ഛായാചിത്രമാണ് നിലവിൽ ഈ അറയിലുള്ളത്. സരസ്വതി അറയിൽ വന്ദിയ്ക്കുന്നത് വിദ്യാഭിവൃദ്ധിയ്ക്കും ബുദ്ധിവർദ്ധനയ്ക്കും ഉത്തമാമാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. === [[അനന്തപദ്മനാഭൻ]] === നാലമ്പലത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, ശ്രീകോവിലിന്റെ തൊട്ടുപുറകിലായി ഭീമാകാരമായ ഒരു കരിങ്കൽശില്പം കാണാം. അനന്തശയനരൂപത്തിലുള്ള മഹാവിഷ്ണുവിന്റേതാണ് ഈ ശില്പം. [[തിരുവനന്തപുരം|തിരുവനന്തപുരത്തെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[തിരുവനന്തപുരം ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം|ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠയാണ് പരിവാരസമേതം ആവിഷ്കരിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. അനന്തനുമേൽ ശയിയ്ക്കുന്ന മഹാവിഷ്ണുഭഗവാൻ, ഭഗവദ്പാദങ്ങൾ തഴുകുന്ന ലക്ഷ്മീദേവി, നാഭീകമലത്തിലെ ബ്രഹ്മാവ്, വലതുകൈയ്ക്ക് താഴെയുള്ള [[ശിവലിംഗം]], ഭഗവാനെ തൊഴുന്ന ഭക്തോത്തമന്മാരും മഹർഷിമാരും - ഇങ്ങനെ പലരും ഉൾപ്പെട്ടതാണ് ഈ ശില്പം. നിത്യവും ഈ ശില്പത്തിന് വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ ഒരു ചിത്രമാണുണ്ടായിരുന്നത്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പുലാക്കാട്ട് രാമൻ നായർ എന്ന ചുവർച്ചിത്രകാരൻ വരച്ചതായിരുന്നു ചിത്രം. '''ഗുരുവായൂർ ശ്രീവൈകുണ്ഠം''' എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ ചിത്രം, 1970-ൽ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടായ തീപ്പിടുത്തത്തിൽ പൂർണ്ണമായും കത്തിനശിച്ചുപോയി. തുടർന്നുണ്ടായ പുനരുദ്ധാരണത്തെത്തുടർന്നാണ് ഇന്നത്തെ ശില്പം പണിതത്. [[കന്യാകുമാരി]]യിലെ [[വിവേകാനന്ദ സ്മാരകം]] നിർമ്മിച്ച് ശ്രദ്ധേയനായിരുന്ന സ്വാമിനാഥൻ കറുപ്പയ്യ ആചാരിയാണ് അനന്തശയനവിഗ്രഹം നിർമ്മിയ്ക്കുന്നതിന് നേതൃത്വം നൽകിയത്. ഇന്ന് ഇതിന് നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന് നൽകുന്ന അതേ പ്രാധാന്യമാണ് ഭക്തർ ഈ രൂപത്തിനും നൽകുന്നത്. === [[സുബ്രഹ്മണ്യൻ|സുബ്രഹ്മണ്യനും]] [[ഹനുമാൻ|ഹനുമാനും]] === നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിലെ കരിങ്കൽത്തൂണിൽ സുബ്രഹ്മണ്യസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ചതുർബാഹുവായ സുബ്രഹ്മണ്യനാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വിഗ്രഹം ഭസ്മം വിതറിയ നിലയിലാണ് കാണപ്പെടുന്നതെങ്കിലും മുഖവും കൈകളും വ്യക്തമാണ്. വലതുചുമലിൽ ഭഗവാന്റെ ആയുധമായ [[വേൽ]] കാണാം. പൂജയില്ലെങ്കിലും ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തെത്തുന്ന ഭക്തർ ഈ സുബ്രഹ്മണ്യനെയും വന്ദിയ്ക്കാറുണ്ട്. വടക്കുഭാഗത്തെ വാതിലിൽ നിന്ന് അല്പം മാറി [[ഹനുമാൻ]] സ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുമുണ്ട്. വീരഹനുമാന്റെ രൂപത്തിലാണ് ഈ വിഗ്രഹം. വലതുകയ്യിൽ [[മൃതസഞ്ജീവനി|മരുത്വാമലയും]] ഇടതുകയ്യിൽ ഗദയും ധരിച്ചുനിൽക്കുന്ന ഹനുമാന്റെ വിഗ്രഹം സിന്ദൂരം വിതറിയ രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. വിഗ്രഹത്തിൽ വെറ്റിലമാലയും രാമനാമം രചിച്ച കടലാസുകൾ കൊണ്ടുള്ള മാലയും ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ ഹനുമാനെ വന്ദിച്ച് അഭീഷ്ടസിദ്ധി നേടിയ അനുഭവങ്ങൾ നിരവധിയാണ്. ഇതുകൂടാതെ ദശാവതാരരൂപങ്ങളും ശ്രീകൃഷ്ണലീലകളും ശിവനും ദേവിമാരുമടക്കമുള്ള മൂർത്തികളുമെല്ലാം തൂണുകളിൽ നിറയുന്നു. === ശിവസാന്നിദ്ധ്യം === ക്ഷേത്രത്തിൽ ശിവന് പ്രതിഷ്ഠയില്ലെങ്കിലും ഭഗവാൻ അദൃശ്യസാന്നിദ്ധ്യമായി കുടികൊള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും കൊണ്ടുവന്ന വിഷ്ണുവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കാൻ അനുവാദം നൽകിയ ശിവൻ പാർവ്വതീഗണപതിസുബ്രഹ്മണ്യസമേതനായി സ്വയംഭൂവായി മമ്മിയൂരിൽ അവതരിച്ചു എന്ന വിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഭഗവതിയെ തൊഴുത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലെത്തുമ്പോൾ ഭക്തർ മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദിശയിലേയ്ക്ക് (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്) നോക്കി ശിവനെ വന്ദിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രക്കുളമായ രുദ്രതീർത്ഥവും ക്ഷേത്രത്തിലെ മണിക്കിണറും ശിവനുമായി ഐതിഹ്യപരമായിത്തന്നെ ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. രുദ്രതീർത്ഥം പണ്ട് വലിയൊരു തടാകമായിരുന്നെന്നും ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന താമരയൂർ വരെ അത് നീണ്ടുകിടന്നിരുന്നെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഈ തടാകത്തിൽ നിറയെ താമരകൾ വിരിഞ്ഞിരുന്നെന്നും അവയിലെ ഒരു താമരയിലിരുന്നാണ് ശ്രീരുദ്രനായ ശിവൻ, പ്രചേതസ്സുകൾക്ക് രുദ്രഗീതം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തതെന്നും ഐതിഹ്യകഥ പറയുന്നു. അങ്ങനെ രുദ്രൻ വസിച്ച തീർത്ഥം, രുദ്രതീർത്ഥം എന്നറിയപ്പെട്ടു. ഇന്നും ഈ കുളത്തിൽ ശിവസാന്നിധ്യമുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഇതിലെ സ്നാനം സർവ്വപാപഹരമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ശാന്തിക്കാരും ഭക്തരും ഈ കുളത്തിൽ കുളിച്ചാണ് ദർശനത്തിനെത്തുന്നത്. ഈ കുളത്തിലാണ് ഉത്സവാവസാനം ഭഗവാൻ ആറാടുന്നതും. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള മണിക്കിണറിന്, രുദ്രകൂപം എന്നും പേരുണ്ട്. ഇതിലെ ജലം ഉപയോഗിച്ചാണത്രേ പ്രതിഷ്ഠാസമയത്ത് ശിവഭഗവാൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് കലശമാടിയത്! അതാണ് ''രുദ്രകൂപം'' എന്ന പേരിനുപിന്നിലെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ പരിസരത്തെവിടെയും ഇത്രയും ശുദ്ധമായ ജലമില്ലെന്നും ഇത് കുടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ എല്ലാ അസുഖങ്ങളും മാറുമെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. സാളഗ്രാമം അടക്കമുള്ള നിരവധി വിശേഷവസ്തുക്കൾ ഈ കിണറ്റിലുണ്ടെന്ന് കാലാകാലമായി വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 1985-ൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന മോഷണത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ ആഭരണങ്ങൾ 2014 ഏപ്രിൽ 25-ന് തിരിച്ചുകിട്ടിയത് ഈ കിണറ്റിൽ നിന്നാണ്. കൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ഒരു പറമ്പിൽ ഒരു [[കൂവളം|കൂവളവൃക്ഷം]] കാണാം. ഇതും ശൈവസാന്നിദ്ധ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഓതിയ്ക്കൻ കുടുംബമായ മുന്നൂലത്ത് മനയുടെ മുന്നിൽ നിന്നിരുന്ന ഈ കൂവളവൃക്ഷം, 2007-ലാണ് ഇങ്ങോട്ട് പറിച്ചുനട്ടത്. ഇവിടെ നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. === നാഗദൈവങ്ങളും [[കൊടുംകാളി]]യും [[രക്ഷസ്സ്|രക്ഷസ്സും]] === ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ മുമ്പ് ദേവസ്വം വക സത്രം സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്ന പറമ്പിൽ നാഗദൈവങ്ങളുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. നാഗരാജാവായി [[അനന്തൻ]] കുടികൊള്ളുന്ന ഈ കാവിൽ, കൂടെ നാഗയക്ഷിയും ചിത്രകൂടവുമുണ്ട്. നിരവധി വൃക്ഷങ്ങൾ തഴച്ചുവളരുന്ന കാവ് വൃത്തിയായി സൂക്ഷിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. നൂറും പാലും, മഞ്ഞൾപ്പൊടി അഭിഷേകം, സർപ്പം പാട്ട് തുടങ്ങിയവയാണ് നാഗദൈവങ്ങൾക്കുള്ള പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. എല്ലാ മാസവും [[ആയില്യം]] നാളിൽ ആയില്യപൂജയും കന്നിമാസത്തിലെ ആയില്യം നാളിൽ [[സർപ്പബലി|സർപ്പബലിയും]] പതിവുണ്ട്. സർപ്പപ്രീതിയ്ക്ക് പ്രസിദ്ധമായ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി|ചെർപ്പുളശ്ശേരിയിലെ]] പാതിരിക്കുന്നത്ത് മനയിലെ നമ്പൂതിരിയാണ് സർപ്പബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ധാരാളം കലാപരിപാടികളുമുണ്ടാകും. നാഗപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കടുത്തുതന്നെ [[രക്ഷസ്സ്]], [[കൊടുംകാളി]] സങ്കല്പങ്ങളുമുണ്ട്. ഇവർക്കും വിശേഷാൽ പൂജകളുണ്ടാകും. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷദിവസങ്ങൾ == === കൊടിയേറ്റുത്സവവും സഹസ്രകലശവും === {{main|ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉത്സവം}} കുംഭമാസത്തിലെ പൂയം നക്ഷത്രദിവസം കൊടിയേറി പത്താം നാളിൽ ആറാട്ടോടുകൂടി സമാപിയ്ക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. പൂയം നക്ഷത്രം രാത്രി വരുന്ന ദിവസമാണ് കൊടിയേറ്റം. അങ്കുരാദി, ധ്വജാദി, പടഹാദി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുതരത്തിൽ ഉത്സവങ്ങൾ കേരളീയക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പതിവാണ്. ഇവയിൽ ആദ്യത്തേത് മുളയിടലോടെയും രണ്ടാമത്തേത് കൊടിയേറ്റത്തോടെയും മൂന്നാമത്തേത് വാദ്യമേളങ്ങളോടെയും തുടങ്ങുന്നു. ഗുരുവായൂരിലേത് അങ്കുരാദി ഉത്സവമാണ്. ഉത്സവത്തിൽ കൊടിയേറ്റത്തിന് മുന്നോടിയായി മുളയിടലും ശുദ്ധിക്രിയകളും നടക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഗുരുവായൂരിലെ ഉത്സവം അങ്കുരാദിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. എങ്കിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഔദ്യോഗികമായ ആരംഭം കൊടിയേറ്റത്തോടെയാണ്. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളും പ്രഭാഷണങ്ങളുമെല്ലാമുണ്ടാകും. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിൽ തന്നെ ഉത്സവപ്രതീതിയുണ്ടാകുന്ന ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ, വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കാണ് ഈ ദിവസങ്ങളിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ==== സഹസ്രകലശം ==== കൊടിയേറ്റത്തിന് ഒരാഴ്ച മുമ്പാണ് ഉത്സവത്തിന് ആരംഭം കുറിച്ചുകൊണ്ടുള്ള കലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നത്. ആദ്യദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തുള്ള വടക്കേ വാതിൽമാടത്തിൽ വച്ച് ആചാര്യവരണം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി, തന്ത്രി പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടിന് ഉത്സവത്തിനുള്ള കൊടിക്കൂറയും പവിത്രവും കൈമാറുന്ന ചടങ്ങാണ് ആചാര്യവരണം.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ശുദ്ധമായ പട്ടിൽ നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന, ഏഴുനിറങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്ത കൊടിക്കൂറയുടെ നീളം പത്തേമുക്കാൽ അടിയും വീതി പതിനഞ്ച് ഇഞ്ചുമാണ്; ഇത് കെട്ടാനുള്ള കയറിന്റെ നീളം 165 അടിയും. [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം ജില്ലയിലെ]] [[വൈപ്പിൻ|വൈപ്പിൻ കരയിൽ]] സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രം|വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നാണ് ഇത് കൊണ്ടുവരുന്നത്. ഇതിന്റെ ഒരുഭാഗത്ത് ഭഗവദ്വാഹനായ ഗരുഡന്റെയും മറുവശത്ത് ആയുധമായ സുദർശനചക്രത്തിന്റെയും രൂപങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്തിട്ടുണ്ടാകും. തുടർന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള മുളയറ എന്നറിയപ്പെടുന്ന മുറിയിൽ വച്ച് മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്ന മുറിയായതുകൊണ്ടാണ് ഈ സ്ഥലത്തിന് മുളയറ എന്ന പേരുവന്നതുതന്നെ. മുറി ശുദ്ധിയാക്കി അലങ്കരിച്ചശേഷം അവിടെ പത്മമിട്ട് നവരനെല്ല്, യവം, തിന, വൻപയർ, ഉഴുന്ന്, എള്ള്, തുവര, കടുക്, ചാമ, മുതിര, ചെറുപയർ, അമര എന്നിവയുടെ വിത്തുകൾ നനച്ച് 16 പാലികകളിളാക്കി പൂജിച്ചശേഷം സോമനെ ആവാഹിച്ച് മുളയറയിൽ വയ്ക്കുന്നതാണ് മുളയിടൽ. തുടർന്നുള്ള എല്ലാദിവസവും മുളപൂജയുണ്ടാകും. ആറാട്ടുസമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും മേല്പറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങളുടെ വിത്തുകൾ മുളച്ചുകഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> കലശത്തിന്റെ രണ്ടാം ദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം പ്രാസാദശുദ്ധി നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിലും പരിസരത്തും അറിഞ്ഞോ അറിയാതെയോ എല്ലാ അശുദ്ധികളും നീക്കം ചെയ്യുന്ന സങ്കല്പത്തിലുള്ള ചടങ്ങാണിത്.<ref name=" vns21">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ഇതുകൂടാതെ അസ്ത്രകലശപൂജ, വാസ്തുഹോമം, വാസ്തുകലശപൂജ, രക്ഷോഘ്നഹോമം, വാസ്തുബലി, വാസ്തുകലശാഭിഷേകം എന്നിവയും നടത്തപ്പെടുന്നു. മൂന്നാം ദിവസം ബിംബശുദ്ധിയും ചതുഃശുദ്ധിയും ധാരയും പഞ്ചഗവ്യ - പഞ്ചക കലശാഭിഷേകങ്ങളും മഹാകുംഭകലശാധിവാസവും നാലാം ദിവസം മഹാകുംഭകലശാഭിഷേകവും പ്രായശ്ചിത്തഹോമവും അതിനോട് അനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകവും അഞ്ചാം ദിവസം ശാന്തിഹോമവും അത്ഭുതശാന്തിഹോമവും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും ആറാം ദിവസം ന്യായശാന്തി - ചോരശാന്തി ഹോമങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും നടത്തുന്നു. ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ വച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിലാണ് മേല്പറഞ്ഞ ഹോമങ്ങളും പൂജകളുമെല്ലാം നടക്കുന്നത്. ഓതിയ്ക്കന്മാർ സഹകാർമ്മികരാകും. ഏഴാം ദിവസം നടത്തുന്ന തത്ത്വകലശാഭിഷേകവും എട്ടാം ദിവസം നടത്തുന്ന ബ്രഹ്മകലശത്തോടുകൂടിയ സഹസ്രകലശാഭിഷേകവും അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രചൈതന്യവർദ്ധനവിന് നടത്തപ്പെടുന്ന അതിബൃഹത്തായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് രണ്ടും. സാധാരണ മഹാക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പോലും പന്ത്രണ്ടുവർഷം കൂടുമ്പോഴോ നടത്തപ്പെടുന്ന സഹസ്രകലശം 1971 മുതൽ എല്ലാ വർഷവും ഗുരുവായൂർ ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നുണ്ടെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ 25 തത്ത്വങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിയ്ക്കുന്ന 25 കലശങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് നടത്തുന്ന അഭിഷേകച്ചടങ്ങാണ് '''തത്ത്വകലശം''' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. തത്ത്വകലശാഭിഷേകത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് തത്ത്വഹോമം നടത്തുന്നു. ഇതും ഈ സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്നതാണ്. അതിനുശേഷം മരപ്പാണി കൊട്ടി എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന കലശങ്ങൾ തന്ത്രി ഓരോന്നായി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം സഹസ്രകലശപൂജ. തലേദിവസം കൂത്തമ്പലത്തിൽ പത്മമിട്ട് നിരത്തിവച്ച 975 വെള്ളിക്കുടങ്ങളും 26 സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളും വാദ്യമേളങ്ങളോടെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നശേഷമാണ് പൂജ നടത്തുന്നത്. 1001 കുടങ്ങളും പ്രത്യേകമായ രീതിയിൽ നിരത്തിവച്ചശേഷം ഇവയിൽ ഓരോന്നിലും സ്വർണ്ണക്കുടം നടുക്കുവരുന്ന രീതിയിലാണ് പൂജ. തുടർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെയും രുദ്രകൂപത്തിലെയും വിശുദ്ധജലം കൊണ്ട് ഇവ നിറച്ചുവയ്ക്കും. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ സഹസ്രകലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നിറച്ചുവച്ച ഓരോ കലശവും ക്രമത്തിൽ തന്ത്രി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ഏറ്റവും അവസാനം അതിവിശേഷമായ ബ്രഹ്മകലശം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം ഉച്ചപ്പൂജയും കഴിഞ്ഞ് നടയടയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഇതോടെ കലശച്ചടങ്ങുകൾ പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== ഉത്സവച്ചടങ്ങുകൾ ==== കൊടിയേറ്റദിവസമായ പൂയം നാളിൽ രാവിലെ ആനയില്ലാതെ ശീവേലി നടത്തുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്വന്തമായി ആനയില്ലാതിരുന്ന കാലത്തിന്റെ ഓർമ്മ പുതുക്കുന്ന ചടങ്ങാണ് ആനയില്ലാശീവേലി. അന്ന് ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ് പ്രസിദ്ധമായ '''ആനയോട്ടം'''. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്ഥിരമായി ആനകളെ അയച്ചിരുന്ന [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിലെ]] [[തൃക്കണാമതിലകം ശിവക്ഷേത്രം]] ഒരു വർഷത്തിലെ ഉത്സവത്തിന് അയയ്ക്കില്ലെന്ന് പറയുകയും അന്നേദിവസം ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് ആനകൾ കൂട്ടമായി ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തുകയും ചെയ്തതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള മഞ്ജുളാലിൽ നിന്ന് ക്ഷേത്രഗോപുരം വരെയാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ഇതിനായി ചില ആനകളെ പ്രത്യേകമായി തിരഞ്ഞെടുത്തുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിലെ നാഴികമണി മൂന്നടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ആനയോട്ടം തുടങ്ങും. ആനകളോടൊപ്പം പാപ്പാന്മാരും ഓടും. ഏറ്റവും ആദ്യം ഓടിയെത്തി കൊടിമരത്തിൽ തൊടുന്ന ആനയെയാണ് വിജയിയായി പ്രഖ്യാപിയ്ക്കുക. ഈ ആന പിന്നീട് ഉത്സവം കഴിയും വരെ ക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നെ കഴിയും. ഉത്സവത്തിന് തിടമ്പേറ്റാനുള്ള അർഹതയും ഈ ആനയ്ക്കാണ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം രണ്ടാമത്തെ ആചാര്യവരണം നടക്കും. ക്ഷേത്രത്തിൽ വയ്ക്കാനുള്ള ദിക്കുകൊടികളാണ് ഈയവസരത്തിൽ വാങ്ങുന്നത്. ഇതിനുശേഷം സപ്തവർണ്ണക്കൊടി ഭക്തിപുരസ്സരം എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് പൂജിയ്ക്കുകയും വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകൾക്കൊടുവിൽ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ഭക്തകണ്ഠങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന നാരായണനാമജപത്തിന്റെയും അകമ്പടിയോടെ കൊടിക്കയറിൽ കെട്ടി കൊടിമരത്തിൽ കൊടിയേറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. കൊടിയേറ്റം കഴിഞ്ഞുനടക്കുന്ന വിളക്കിന് '''കൊടിപ്പുറത്ത് വിളക്ക്''' എന്നാണ് പേര്. തുടർന്നുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലി, മൂന്നുനേരം കാഴ്ചശീവേലികൾ, സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലുള്ള ദീപാരാധന, തുടങ്ങിയ വിശേഷങ്ങളുണ്ടാകും. ഈ ദിവസങ്ങളിലെ എഴുന്നള്ളത്തുകൾക്ക് കൊടി, തഴ, സൂര്യമറ, മുത്തുക്കുട, പട്ടുക്കുട, കുത്തുവിളക്കുകൾ, വെൺചാമരം, ആലവട്ടം തുടങ്ങിയ വിശേഷാൽ അലങ്കാരങ്ങളുമുണ്ടാകും. അങ്ങനെ ഗുരുവായൂരും കേരളം മുഴുവനും ആഘോഷലഹരിയിലമരും. രണ്ടാം ദിവസം രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലിയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ പത്തുദിക്കുകളിലായി ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കും. ഉത്സവം നടത്തിപ്പിന്റെ ജോലി ഭഗവാൻ പാർഷദന്മാരെ ഏല്പിയ്ക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നത്. ഭഗവാന്റെ പാർഷദന്മാരായ കുമുദൻ (കിഴക്ക്), കുമുദാക്ഷൻ (തെക്കുകിഴക്ക്), പുണ്ഡരീകൻ (തെക്ക്), വാമനൻ (തെക്കുപടിഞ്ഞാറ്), ശംഖുകർണ്ണൻ (പടിഞ്ഞാറ്), സർവ്വനേത്രൻ (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്), സുമുഖൻ (വടക്ക്), സുപ്രതിഷ്ഠൻ (വടക്കുകിഴക്ക്) എന്നിവരെ അതത് ദിക്കുകളിൽ കുടിയിരുത്തന്നതുകൂടാതെ അയ്യപ്പക്ഷേത്രത്തിനുമുന്നിൽ അയ്യപ്പനെയും തെക്കുഭാഗത്ത് ഭദ്രകാളിയെയും പ്രതിനിധീകരിച്ചും കൊടികൾ നാട്ടുന്നുണ്ട്. പ്രധാന കൊടിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി സാധാരണ തുണിയിൽ നിർമ്മിച്ചവയാണ് ദിക്കുകൊടികൾ. ഇവയ്ക്ക് 65 ഇഞ്ച് നീളവും 13 ഇഞ്ച് വീതിയുമാണുള്ളത്. കറുപ്പ്, വെളുപ്പ്, ചുവപ്പ് എന്നീ നിറങ്ങളാണ് ഇവയിൽ ഉപയോഗിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. ദിക്കുകൊടികളുടെ സ്ഥാപനവും കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഉത്സവം പൂർണ്ണതോതിലാകും. [[പഞ്ചാരിമേളം|പഞ്ചാരി]]- [[പാണ്ടിമേളം|പാണ്ടി]] മേളങ്ങളും [[തായമ്പക]]യും നാദസ്വരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും മതിലകത്ത് തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള കൂത്തമ്പലത്തിൽ നടക്കുന്ന [[ചാക്യാർകൂത്ത്|ചാക്യാർകൂത്തും]] പ്രദക്ഷിണവഴിയിലെ [[പാഠകം|പാഠകവും]] ക്ഷേത്രത്തിന് പുറത്തുള്ള മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയത്തിലെ സംഗീത-നൃത്ത പരിപാടികളും ഈ ദിവസങ്ങളെ മുഖരിതമാക്കും. പ്രഗദ്ഭരായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും ഈയവസരത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തി പരിപാടികൾ നടത്താറുണ്ട്. ഇവകൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് ഉത്സവക്കഞ്ഞിയും പുഴുക്കും വിതരണം ചെയ്യുന്നതും പതിവാണ്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും ഇതിനായി വൻ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്. ==== ഉത്സവബലി ==== ഉത്സവത്തിന്റെ എട്ടാം ദിവസമാണ് ഉത്സവത്തിനിടയിലെ പ്രധാന ചടങ്ങുകളിലൊന്നായ ഉത്സവബലി ദർശനം. നിത്യേന ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന ശീവേലിയുടെയും ഉത്സവക്കാലത്ത് മറ്റുദിവസങ്ങളിലുള്ള ശ്രീഭൂതബലിയുടെയും വിശദമായ രൂപമാണ് ഉത്സവബലി. ഈയവസരത്തിൽ സാധാരണയായി ബലിതൂകാത്ത സ്ഥലങ്ങളിലും ബലിതൂകാറുണ്ട്. രാവിലെ പന്തീരടിപൂജ കഴിഞ്ഞാണ് ബലിതൂകൽ നടക്കാറുള്ളത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് തന്ത്രി, ശാന്തിക്കാർ, വാദ്യക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് പതിവാണ്. ഇതിനുശേഷം ബലി തൂകുന്നതിലുള്ള ചോറ്‌ (ഹവിസ്സ്‌) തൂശനിലയിൽ നിരത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് ഇത്‌ മൂന്നായി പകുത്ത്‌, ഓരോന്നിലും ഉണക്കലരി, എള്ള്‌, മഞ്ഞൾ എന്നിവയുടെ പൊടിവിതറും. മൂന്നുനിറത്തിലുള്ള ഹവിസ്സ് സത്വരജസ്തമോഗുണങ്ങളുടെ സൂചകങ്ങളാണ്‌. പിന്നീട്‌ ഹവിസ്സ്‌ പൂജ നടത്തുന്നു, അതിന് മരം എന്ന വാദ്യവും ശംഖ്‌, ചേങ്ങില എന്നിവയും ചേർത്തുള്ള മരപ്പാണികൊട്ടി ബലി ദേവതകളെ ഉണർത്തും. ഇവയ്ക്കെല്ലാം ശേഷമാണ് ബലിതൂകുന്നത്. മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളായിട്ടാണ് ബലിതൂകൽ. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ശ്രീകോവിലിലെ ദ്വാരപാലകർ, ദേവവാഹനം (ഇവിടെ ഗരുഡൻ), അഷ്ടദിക്പാലകർ, ബ്രഹ്മാവ്, സപ്തമാതൃക്കൾ, ഗണപതി, വീരഭദ്രൻ, ശാസ്താവ്, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ദുർഗ്ഗാദേവി, അനന്തൻ, നിർമ്മാല്യധാരി (ഇവിടെ വിഷ്വക്സേനൻ) എന്നിവർക്ക് ഓരോരുത്തർക്കായി ബലിതൂകുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടത്തിൽ സപ്തമാതൃക്കൾക്കും ഗണപതിയ്ക്കും വീരഭദ്രന്നും വിശേഷാൽ ബലിതൂകുന്നു. ഈ സമയത്താണ് ഭക്തർക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമനുവദിയ്ക്കുന്നത്. അപ്പോഴത്തെ ദർശനം അതിവിശേഷമാണ്. വളരെ സമയമെടുത്താണ് സപ്തമാതൃക്കളുടെ ബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനുശേഷം നാലമ്പലത്തിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ച് അവിടെ ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഈ സമയം ഭഗവാനെ പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിൽ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നിരുത്തുന്നു. ഇതിനുശേഷം പുറത്തുള്ള ഓരോ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. എഴുന്നള്ളിപ്പ് വടക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ അവിടെ ഒരു ബലിക്കല്ലായി വാഴുന്ന ക്ഷേത്രപാലന് പാത്രത്തോടുകൂടി ബലിതൂകുന്ന ചടങ്ങുമുണ്ടാകും. ഇതിനെല്ലാം ശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊടിമരത്തിന് മുന്നിലുള്ള വലിയ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകുന്നതോടെ ഉത്സവബലി സമാപിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഉത്സവബലി നാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഒരു ജീവി പോലും പട്ടിണി കിടക്കരുതെന്നാണ് വിശ്വാസം. അതിനാൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ വരുന്ന പക്ഷിമൃഗാദികൾക്കുപോലും ഭക്ഷണം കൊടുക്കുന്ന പതിവുണ്ട്. ==== പള്ളിവേട്ട ==== ഒമ്പതാം ദിവസം രാത്രിയിലാണ് ഭഗവാന്റെ മറ്റൊരു വിശേഷമായ പള്ളിവേട്ട. തന്റെ അതിർത്തിയിലുള്ള സകല തിന്മകളെയും ഭഗവാൻ കീഴടക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ട. പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് മുന്നോടിയായി ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നുണ്ട്. ഭഗവാൻ ഉത്സവത്തിനിടയ്ക്ക് ആദ്യമായി മതിൽക്കെട്ടിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളുന്നത് നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിനാണ്. ഉത്സവക്കാലത്ത് എല്ലാ കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നടന്നുവരുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ടയെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലെ പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് സവിശേഷതയുണ്ട്. മറ്റുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പുറത്തുള്ള പറമ്പിലോ അതുപോലുള്ള ഏതെങ്കിലും സ്ഥലത്തോ പോയി അവിടെ അലങ്കരിച്ചുവച്ചിരിയ്ക്കുന്ന ഏതെങ്കിലും വന്യമൃഗത്തിന്റെ (പ്രധാനമായും [[പന്നി]]യുടെ) രൂപത്തിൽ അമ്പെയ്യുന്നതാണ് ചടങ്ങെങ്കിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഭക്തർ തന്നെ വന്യമൃഗങ്ങളുടെ വേഷം കെട്ടിവരുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലെ ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാണ് ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നത്. ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാൽ ഉത്സവത്തിടമ്പ് സ്വർണ്ണക്കോലത്തോട് കെട്ടിവച്ചശേഷം ആനപ്പുറത്ത് കയറ്റുന്നു. പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും കാണിച്ച് സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് സ്വർണ്ണക്കോലമേന്തി നഗരപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നു. വാളും പരിചയുമണിഞ്ഞ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ വിശേഷാൽ ചുവടുകളോടെ എഴുന്നള്ളത്തിന് അകമ്പടി സേവിയ്ക്കും. ഈ സമയത്ത് പാണ്ടിമേളമാണ് കൊട്ടുന്നത്. ഒപ്പം നാദസ്വരവും ഭക്തരുടെ ഭജനകളും കൂടിയാകുമ്പോൾ നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർണ്ണമാകും. ഗുരുവായൂർ പരിസരം മുഴുവൻ ചുറ്റി, അടുത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിലെയും വീടുകളിലെയും വരവേല്പുകളെല്ലാം കഴിഞ്ഞ് തിരിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും രാത്രി ഒമ്പതുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുകൂടിയുള്ള പ്രദക്ഷിണം കഴിഞ്ഞ് നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർത്തിയാക്കുന്നതോടുകൂടി പള്ളിവേട്ടയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരനായ പുതിയേടത്ത് [[പിഷാരടി]] ''പന്നിമാനുഷങ്ങളുണ്ടോ?......'' എന്ന് മൂന്നുപ്രാവശ്യം ഉറക്കെ ചോദിയ്ക്കും. ഉണ്ടെന്ന് അറിയിപ്പ് കിട്ടിക്കഴിഞ്ഞാലുടനെ മൃഗവേഷധാരികളായ ഭക്തരെല്ലാവരും കൂടി ആർപ്പുവിളിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിനകത്തേയ്ക്ക് പ്രവേശിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളി അവരെ പിൻതുടരും. ഒമ്പത് പ്രദക്ഷിണമാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് ഉണ്ടാകാറുള്ളത്. വാദ്യമേളങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെയാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് പുറത്ത്. അവസാന പ്രദക്ഷിണത്തിൽ ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായ കീഴ്ശാന്തി 'പന്നി'യെ അമ്പെയ്ത് വീഴ്ത്തുന്നു. 'ചത്ത' 'പന്നി'യെ കമ്പിൽ കെട്ടി കൊണ്ടുപോകുന്നതോടെ പള്ളിവേട്ട സമാപിയ്ക്കുന്നു. ഇതിനുശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളോടുകൂടി എഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ പ്രത്യേകം തയ്യാറാക്കിയ ശയ്യയിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് കിടത്തുന്നു. ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണവും പള്ളിവേട്ടയും കഴിഞ്ഞ് അവശനായ ഭഗവാൻ മണ്ഡപത്തിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം ക്ഷേത്രപരിസരത്തുള്ള എല്ലാ ബഹളങ്ങളും താത്കാലികമായി അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ഭഗവാന്റെ ഉറക്കത്തിന് ഒരുതരത്തിലും ഭംഗമുണ്ടാകരുതെന്നാണ് ഭക്തവിശ്വാസം. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന അടിയ്ക്കുന്ന നാഴികമണി പോലും ഈ സമയം കെട്ടിവയ്ക്കും. അബദ്ധത്തിൽ പോലും അത് ശബ്ദിയ്ക്കാൻ പാടില്ലത്രേ! ഈ സമയം തന്നെ ക്ഷേത്രം ശാന്തിക്കാർ, പിറ്റേന്ന് ഭഗവാന് കണികാണുന്നതിനുള്ള വസ്തുക്കൾ ഒരുക്കുന്ന തിരക്കിലായിരിയ്ക്കും. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടയ്ക്കിരുത്തിയ ഒരു [[പശു]]വുമുണ്ടാകും. ==== ആറാട്ട് ==== പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ആറുമണിയ്ക്കാണ് ഭഗവാന്റെ പള്ളിയുണർത്തൽ. നടയ്ക്കിരുത്തിയ പശുവിന്റെ കരച്ചിൽ കേട്ടുകൊണ് ഭഗവാൻ പള്ളിയുണരുന്നത്. തുടർന്ന് കണിക്കോപ്പുകൾ കൂടി കണികണ്ട ശേഷം ക്ഷേത്രച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. അന്ന് രാത്രിയാണ് ഉത്സവസമാപനമായ ആറാട്ട് നടക്കുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്തുള്ള രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിൽ തന്നെയാണ് ആറാട്ട്. ഉഷഃപൂജയും എതിരേറ്റുപൂജയുമൊഴികെയുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും അന്നേദിവസമുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹമാണ് അന്ന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമാണ് പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹം പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ഉച്ചവരെ സാധാരണ പോലുള്ള ചടങ്ങുകൾ നടക്കുന്നു. വൈകീട്ട് ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞ് ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിന് ഇറങ്ങുന്നു. തലേന്നത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഇത്തവണ ധാരാളം നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളും ഇവയോടൊപ്പം അകമ്പടി സേവിയ്ക്കാറുണ്ട്. പുരാണങ്ങളിലെ വിവിധ സംഭവങ്ങൾ ഇവിടെ നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളായി പുനർജനിയ്ക്കുന്നു. [[പഞ്ചവാദ്യം|പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ]] അകമ്പടിയോടെയാണ് ആറാട്ടുനാളിലെ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നത്. ഉത്സവക്കാലത്ത് പഞ്ചവാദ്യം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളും വീടുകളും മുഴുവൻ കയറിയിറങ്ങി സ്വീകരണം മുഴുവൻ ഏറ്റുവാങ്ങിയശേഷം പ്രദക്ഷിണം രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിലെ അത്താണിക്കല്ലിനടുത്തെത്തുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് വാദ്യമേളങ്ങൾ നിർത്തും. പണ്ടൊരു ആറാട്ടുനാളിൽ അത്താണിക്കല്ല് നിൽക്കുന്ന ഭാഗത്തുവച്ച് അതിക്രൂരമായി കൊലചെയ്യപ്പെട്ട, തന്റെ വിശ്വസ്തഭക്തനും കഴകക്കാരനുമായിരുന്ന കണ്ടിയൂർ പട്ടത്തെ നമ്പീശന്റെ സ്മരണ ഭഗവാൻ പുതുക്കുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം നമ്പീശന്റെ അനന്തരാവകാശികളിൽ ചിലർ അവിടെയെത്തുകയും തങ്ങൾക്ക് സങ്കടമില്ലെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനുശേഷം പാണ്ടിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ എഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടരും. തുടർന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള വാതിലിലൂടെ വിഗ്രഹം ആറാട്ടുകടവിലെത്തിയ്ക്കുന്നു. ഈ സമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും നിരവധി ഭക്തർ ആറാട്ടുമുങ്ങാനായി കടവുകളിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകും. ആറാട്ടുകടവിൽ പ്രത്യേകം ഒരുക്കിവച്ച പീഠത്തിൽ വിഗ്രഹം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന തന്ത്രി, തുടർന്ന് [[ഗംഗ]], [[യമുന]], [[സരസ്വതി (നദി)|സരസ്വതി]] തുടങ്ങിയ സകല തീർത്ഥങ്ങളെയും രുദ്രതീർത്ഥത്തിലേയ്ക്ക് ആവാഹിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് തമ്പ്രാൻപടിയ്ക്കൽ കിട്ടയുടെ പിന്മുറക്കാർ കൊണ്ടുവന്ന ഇളനീരും മഞ്ഞൾപ്പൊടിയും കൊണ്ട് വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തശേഷം വിഗ്രഹവുമായി തന്ത്രിയും ഓതിയ്ക്കന്മാരും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും മൂന്നുവട്ടം മുങ്ങുന്നു. ഭഗവദ്സാന്നിദ്ധ്യം കൊണ്ട് പവിത്രമായ ജലത്തിൽ ഭക്തരും മുങ്ങിനിവർന്ന് പുണ്യം നേടുന്നു. തുടർന്ന് എല്ലാവരും വസ്ത്രം മാറി തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്നു. തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും നൽകി സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. അതിനുശേഷം ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിലെ മണ്ഡപത്തിൽ ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ തന്റെ സഹോദരിയായ ഇടത്തരികത്തുകാവിലമ്മയെ കാണാമെന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ വാക്കുകൊടുത്തിട്ടുണ്ടെന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിൽ ഭഗവാന് പൂജ നടത്തുന്നതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ശ്രീലകത്തിന് പുറത്ത് ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ നടത്തുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. അതിനുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിനുചുറ്റും പതിനൊന്ന് പ്രാവശ്യം ഓട്ടപ്രദക്ഷിണം. അവസാനം കൊടിമരത്തിൽ നിന്ന് കൊടിയിറക്കുന്നതോടെ ഉത്സവം പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== നിയന്ത്രണങ്ങൾ ==== കലശം തുടങ്ങിക്കഴിഞ്ഞാൽ ആറാട്ട് കഴിയുന്നതുവരെയുള്ള പതിനെട്ടുദിവസം അഞ്ചുവയസ്സിൽ താഴെയുള്ള കുട്ടികൾക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമില്ല. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് വലിയ താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളുമെല്ലാമുണ്ടാകാറുണ്ടെങ്കിലും വെടിക്കെട്ടുണ്ടാകാറില്ല എന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ വസ്തുതയാണ്. ഒരു കതിനവെടി പോലും ക്ഷേത്രപരിസരത്തെങ്ങും കാണാനാകില്ല. കുട്ടികളെ ഏറെ സ്നേഹിയ്ക്കുന്ന, സ്വയം കുട്ടിയായ ഗുരുവായൂരപ്പന് അവരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നും ക്ഷേത്രപരിസരത്തുണ്ടാകരുതെന്നാണ് പഴമക്കാരുടെ വിശ്വാസം. എന്നാൽ കൊടിയേറ്റം, കാഴ്ചശീവേലി, ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം, പള്ളിവേട്ട, ആറാട്ട് തുടങ്ങിയ അവസരങ്ങളിൽ ചില്ലറ കരിമരുന്നുപ്രയോഗങ്ങളുണ്ടാകാറുമുണ്ട്. ഇവയാണെങ്കിൽ യാതൊരു കുറവും കൂടാതെയാണ് ഉത്സവത്തിന് നടത്തിപ്പോരുന്നതും. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലാപരിപാടികളിൽ [[ശാസ്ത്രീയ സംഗീതം]], [[ശാസ്ത്രീയ നൃത്തം]], [[ഗാനമേള]], കഥകളി, [[തുള്ളൽ]] തുടങ്ങിയവയ്ക്കാണ് പ്രാധാന്യം. സിനിമാറ്റിക് ഡാൻസോ അടിപൊളി ഗാനങ്ങളോ ഉത്സവത്തിന് പാടില്ലെന്ന് വിലക്കുണ്ട്. മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയം കൂടാതെ സത്രം വളപ്പിലെ പൂന്താനം ഓഡിറ്റോറിയത്തിലും കലാപരിപാടികൾ നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. === ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി/ഗീതാദിനം === {{main|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി}} വൃശ്ചികമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ഏകാദശിദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതിഷ്ഠാദിനമാണ് ഈ ദിവസമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ [[കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം|കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തിൽ]] പ്രിയപ്പെട്ടവരെ ശത്രുപക്ഷത്ത് കണ്ടു തളർന്നുപോയ [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനനെ]] സമാധാനിപ്പിയ്ക്കാൻ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ [[ഭഗവദ് ഗീത|ഗീതോപദേശം]] നടത്തിയ ദിവസമാണെന്നും വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അതിനാൽ ഈ ദിവസം '''ഗീതാദിനം''' എന്ന പേരിലും ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ വേറെയും നിരവധി പ്രത്യേകതകൾ ഈ ദിവസത്തിനുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഗോകുലത്തിൽ വച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന് ഗോവിന്ദപട്ടാഭിഷേകം നടത്തിയ ദിവസം, ആദിശങ്കരാചാര്യർ, മേല്പുത്തൂർ, പൂന്താനം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മ തുടങ്ങി നിരവധി ഭക്തർക്ക് ഭഗവദ്ദർശനം ലഭിച്ച ദിവസം, ഇവയെല്ലാം കൂടാതെ നാലുമാസത്തെ യോഗനിദ്രയിൽ നിന്ന് വിഷ്ണുഭഗവാൻ ഉണരുന്ന ദിവസം (ഉത്ഥാന ഏകാദശി) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചൈതന്യം പൂർണ്ണമായി അനുഭവപ്പെടുന്ന ദിവസമായി ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിലെ വിഗ്രഹം യഥാരൂപത്തിൽ (മഹാവിഷ്ണുസ്വരൂപത്തിൽ) അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തരെല്ലാവരും വിഷ്ണുസ്വരൂപങ്ങളായി മാറുന്നുവെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രപ്രവേശനവിളംബരത്തിനുമുമ്പും എല്ലാവർക്കും ജാതിഭേദമെന്യേ ദർശനം അനുവദിച്ചിരുന്ന ദിവസമായിരുന്നു ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി. ==== ചുറ്റുവിളക്ക് ആരംഭം ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരുമാസം മുമ്പ് (തുലാമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശിനാളിൽ) ക്ഷേത്രത്തിൽ ചുറ്റുവിളക്കുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് നടത്തുന്നത് പാലക്കാട് ജില്ലയിലെ [[അലനല്ലൂർ|അലനല്ലൂരിലുള്ള]] പറമ്പോട്ട് അമ്മിണിയമ്മയുടെ പേരിലാണ്. ഇവരെക്കൂടാതെ വിവിധ വ്യക്തികളും സംഘടനകളും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിളക്കുകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. അവയ്ക്ക് ഓരോന്നിന്നും നടത്തിപ്പുക്കാരുടെ പേരനുസരിച്ച് വിശേഷാൽ പേരുകളും പറയപ്പെടുന്നു. [[കേരള ഹൈക്കോടതി]]യിലെ അഭിഭാഷകർ നടത്തുന്ന കോടതി വിളക്ക്, [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ]]യിലെ ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് എസ്.ബി.ഐ. വിളക്ക്{{efn-lr|2017-ലെ ബാങ്ക് ലയനത്തിനുമുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിയിരുന്നത് [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂർ|സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂറിലെ]] ഉദ്യോഗസ്ഥരാണ്. അന്ന് ഇതിന്റെ പേര് എസ്.ബി.ടി. വിളക്ക് എന്നായിരുന്നു.}}, [[കേരള പോലീസ്]] ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് പോലീസ് വിളക്ക്, [[അയ്യപ്പസേവാസംഘം]] നടത്തുന്ന വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര്, ക്ഷേത്രം പാരമ്പര്യാവകാശികളായ പത്തുകാരുടെ വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര് - അങ്ങനെ നീണ്ടുപോകുന്നു പേരുകളുടെ നിര. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ ധാരാളമായി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തുന്നു. ഈ സമയം ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായതിനാൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് പതിന്മടങ്ങാകും. ==== പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരാഴ്ച മുമ്പുവരുന്ന [[പഞ്ചമി]] മുതൽ [[നവമി]] വരെയുള്ള വിളക്കുകൾ ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. മറ്റുള്ള വിളക്കുകൾ നടത്തുന്നത് പ്രത്യേകം ദിവസങ്ങളിലാണെങ്കിൽ ഈ വിളക്കുകൾ കൃത്യം ഒരേ ദിവസം തന്നെയാണ് നടത്തുന്നത്. ഇവ നടത്തുന്നത് ഓരോ കുടുംബക്കാരായതുകൊണ്ടാണ് ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന പേര് ഈ വിളക്കുകൾക്ക് വന്നത്. പഞ്ചമിവിളക്ക് നടത്തുന്നത് കാപ്രാട്ട് കുടുംബക്കാരാണ്; [[ഷഷ്ഠി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് മാണിക്കത്ത് കുടുംബക്കാരും. മാണിക്കത്ത് കുടുംബത്തിലെ കാരണവരായിരുന്ന ചന്ദ്രശേഖരമേനോന്റെ പേരിലാണ് ഷഷ്ഠിവിളക്ക് നടത്തുന്നത്. [[സപ്തമി]]നാളിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രസിദ്ധ ബ്രാഹ്മണകുടുംബമായ നെന്മിനി മനക്കാരാണ്. ഈ വിളക്കിന് സവിശേഷപ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാധാരണ വിളക്കുകൾക്ക് നെയ്യോ നല്ലെണ്ണയോ ആണ് ഉപയോഗിയ്ക്കാറുള്ളതെങ്കിൽ ഇതിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നത് വെളിച്ചെണ്ണയാണ്. നെന്മിനി മനപ്പറമ്പിലെ തെങ്ങിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെളിച്ചെണ്ണകൊണ്ടാണ് വിളക്കുകൾ തെളിയിയ്ക്കുന്നത്. വെളിച്ചെണ്ണ കൊണ്ട് വിളക്കുകൾ കത്തിയ്ക്കുന്നത് കൂടുതൽ ശോഭയുണ്ടാക്കുമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അങ്ങനെ ക്ഷേത്രം മുഴുവൻ ദീപപ്രഭയിൽ കുളിച്ചുനിൽക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. [[അഷ്ടമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് പുലിക്കീഴ് വാര്യക്കാരും [[നവമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് കൊളാടി വീട്ടുകാരുമാണ്. [[ദശമി]]ദിനത്തിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ''ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ സങ്കീർത്തന ട്രസ്റ്റ്'' എന്ന സംഘടനയാണ്. ഭാഗവതാചാര്യനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന [[ആഞ്ഞം മാധവൻ നമ്പൂതിരി]] തുടങ്ങിവച്ച ഈ സംഘടന 1970-ലാണ് ദശമിവിളക്കിന്റെ ചുമതലയേറ്റെടുത്തത്. മുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിവന്നിരുന്ന കുടുംബം അന്യം നിന്നുപോയതിനെത്തുടർന്നായിരുന്നു ഇത്. അഷ്ടമി മുതലുള്ള വിളക്കുകൾക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കും. ഈ വിളക്കുകൾക്കെല്ലാം അകമ്പടിയായി പഞ്ചവാദ്യം, പഞ്ചാരിമേളം, നാദസ്വരം എന്നിവയോടുകൂടിയ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുമുണ്ടാകും. ദശമിനാളിൽ രാവിലെ നടതുറന്നുകഴിഞ്ഞാൽ ഏകാദശി കഴിഞ്ഞുവരുന്ന [[ദ്വാദശി]]നാളിൽ രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പൂജകൾക്കും ദീപാരാധനയ്ക്കുമല്ലാതെ നടയടയ്ക്കില്ല. ==== ഏകാദശിനാളിലെ പരിപാടികൾ ==== ഏകാദശിനാളിലെ നിർമ്മാല്യദർശനം അതിവിശേഷകരമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസത്തെ ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും ദേവസ്വം വകയാണ്. മുമ്പ് [[കുന്നംകുളം|കുന്നംകുളത്തിനടുത്തുള്ള]] [[ചിറളയം കോവിലകം]] വകയായിരുന്നു ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും. 1972-ലാണ് ഇവ ദേവസ്വം ഏറ്റെടുത്തത്. രാവിലെ ഏഴുമണിമുതൽ ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ ഗീതാപാരായണമുണ്ടാകും. ഏകാദശീവ്രതം നോൽക്കുന്ന ഭക്തർ ആഹാരമേ കഴിയ്ക്കരുതെന്നാണ് ചിട്ടയെങ്കിലും ശാരീരികസ്ഥിതി അനുകൂലമല്ലാത്തവർ അരിയാഹാരം മാത്രമേ ഒഴിവാക്കാറുള്ളൂ. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് അന്നും നിവേദ്യങ്ങൾ സാധാരണപോലെത്തന്നെയാണ്. ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്കായി വിശേഷാൽ പ്രസാദ ഊട്ടുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗോതമ്പുചോറ്, കാളൻ, ഗോതമ്പുപായസം എന്നിവയാണ് ഏകാദശി ഊട്ടിനുള്ള വിഭവങ്ങൾ. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലി കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി എഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടാകും. മൂന്ന് ആനകളാണ് ഈ എഴുന്നള്ളിപ്പിന് മുന്നിലുണ്ടാകുന്നത്. വലിയ ആഘോഷത്തോടുകൂടിയ എഴുന്നള്ളിപ്പ് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലെത്താൻ ഒരുപാട് സമയമെടുക്കും. വൈകീട്ട് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. [[തമിഴ്നാട്]], [[കർണാടക]], [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്]], [[തെലങ്കാന]] തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിലുള്ളതുപോലെ ഭീമാകാരമായ രഥമല്ല പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നെഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. താരതമ്യേന വളരെ ചെറിയൊരു രഥമാണ്. സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ഈ രഥം സ്റ്റിയർറിങ് കൊണ്ടാണ് ഓടിയ്ക്കുന്നത്. രഥത്തിന്റെ മുന്നിൽ ചമ്മട്ടിയേന്തിയ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെയും പുറകിൽ തൊഴുതുനിൽക്കുന്ന അർജ്ജുനന്റെയും രൂപങ്ങൾ പണിതുവച്ചിട്ടുണ്ട്. 1977-ൽ നടന്ന പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം പുനഃപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കുശേഷമാണ് ഈ ചടങ്ങ് ആരംഭിച്ചത്. രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പിന് അകമ്പടിയായി ഭക്തരുടെ നാമജപമുണ്ടാകും. എഴുന്നള്ളിപ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരാൻ ഏറെ സമയമെടുക്കും. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തെ കുളമടക്കം വലംവച്ചാണ് എഴുന്നള്ളിപ്പ് അവസാനിയ്ക്കുന്നത്. ==== ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പണവും ത്രയോദശി ഊട്ടും ==== ഏകാദശിദിവസം അർദ്ധരാത്രി (ദ്വാദശിദിവസം പുലർച്ചെ) '''ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ''' എന്ന വിശേഷാൽ ചടങ്ങ് ആരംഭിയ്ക്കും. ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ വച്ചാണ് ഈ ചടങ്ങ് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ശുകപുരം, പെരുവനം, [[ഇരിഞ്ഞാലക്കുട]] ഗ്രാമക്കാരായ, അഗ്നിഹോത്രികളായ നമ്പൂതിരിമാർക്ക് ഭക്തർ ദക്ഷിണ നൽകുന്ന ചടങ്ങാണിത്. ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠരായ അഗ്നിഹോത്രിമാർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് അതീവപുണ്യകരമായ കാര്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ആദ്യത്തെ ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്നാണ് വിശ്വാസം. ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായി മേൽശാന്തിയാണ് ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തരും സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ അനുസ്യൂതം തുടരുന്നു. ദ്വാദശിനാളിൽ രാവിലെ ഏഴുമണിയ്ക്ക് ദ്വാദശി ഊട്ട് നടത്തുന്നു. ഇടിച്ചുപിഴിഞ്ഞ പായസത്തോടെ നടത്തുന്ന സദ്യയാണിത്. അന്നേദിവസം രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ പിന്നെ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നരയ്ക്കേ തുറക്കൂ. ആ സമയം വിവാഹം, ചോറൂൺ, തുലാഭാരം തുടങ്ങിയ കർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താറില്ല. ദ്വാദശിയുടെ പിറ്റേ ദിവസം ([[ത്രയോദശി]] നാളിൽ) നടത്തുന്ന ത്രയോദശി ഊട്ട്, തന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന ഒരു പരദേശി ബ്രാഹ്മണന്റെ ശ്രാദ്ധം ഭഗവാൻ തന്നെ ഊട്ടുന്ന ചടങ്ങായി വ്യാഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. മത്തനും നേന്ത്രപ്പഴവും ചേർന്നുള്ള പച്ചടി, മത്തൻ പൊടിത്തൂവൽ, എളവൻ-ചേന-പയർ കൂട്ടുകറി, രസം, പിണ്ടിപ്പായസം എന്നിവയോടുകൂടിയ ത്രയോദശി ഊട്ടോടെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിച്ചടങ്ങുകൾ അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ==== ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം ==== കർണാടക സംഗീതചക്രവർത്തിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥഭാഗവതരുടെ പേരിൽ എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന ഒരു വിശേഷാൽ സംഗീതോത്സവമാണ് ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് എല്ലാവർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ കച്ചേരി നടത്തിവന്നിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്ത്യത്തെത്തുടർന്ന് 1974-ലെ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചാണ് ഈ പരിപാടി ആരംഭിച്ചത്. ആദ്യം ഒരുദിവസം മാത്രമായിരുന്ന ഈ പരിപാടി, പിന്നീട് മൂന്നും അതിനുശേഷം അഞ്ചും ഏഴും പത്തും പതിമൂന്നും ഒടുവിൽ പതിനഞ്ചും ദിവസങ്ങളായി ഉയർത്തി. പ്രഗല്ഭരും അപ്രഗല്ഭരുമായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരികളും ഈയവസരത്തിൽ തങ്ങളുടെ സിദ്ധികൾ പ്രകടിപ്പിയ്ക്കാനായി ഗുരുവായൂരിൽ വരാറുണ്ട്. ഹിന്ദുക്കൾക്ക് മാത്രമേ ഈ പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ അവകാശമുള്ളൂ. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ രാത്രിയാണ് പ്രഗല്ഭരുടെ സംഗീതപരിപാടികൾ നടത്തിവരുന്നതെങ്കിൽ അവസാനമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും ദിവസം മുഴുവൻ പ്രഗല്ഭരുടെ പരിപാടികളാകും. ദശമിനാളിൽ നടത്തപ്പെടുന്ന പഞ്ചരത്നകീർത്തനാലാപനമാണ് സംഗീതോത്സവത്തിലെ പ്രധാന പരിപാടി. കർണാടക സംഗീതത്തിലെ ത്രിമൂർത്തികളിലൊരാളായ [[ത്യാഗരാജ സ്വാമികൾ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ പഞ്ചരത്നകീർത്തനങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ഗണപതിസ്തുതിയും പ്രശസ്തരായ കർണാടക സംഗീതജ്ഞർ ഒന്നിച്ച് ആലപിയ്ക്കുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. അകമ്പടിയായി വയലിൻ, [[വീണ]], പുല്ലാങ്കുഴൽ, മൃദംഗം, [[ഘടം]], [[ഗഞ്ചിറ]], [[മുഖർശംഖ്]] തുടങ്ങിയ വാദ്യങ്ങളുമുണ്ടാകും. ഏകാദശിനാളിൽ രാത്രി ചെമ്പൈയുടെ ശിഷ്യരും ഉപശിഷ്യരുമായ ഗായകർ ഒരുമിച്ച് ചെമ്പൈയുടെ ഇഷ്ടകീർത്തനങ്ങൾ ആലപിച്ച് [[മധ്യമാവതി]] രാഗത്തിൽ മംഗളം പാടി അവസാനിപ്പിയ്ക്കുന്നതോടെ സംഗീതോത്സവം സമാപിയ്ക്കുന്നു. ==== ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ അനുസ്മരണം ==== കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ഗജവീരന്മാരിലൊരാളായിരുന്ന ഗുരുവായൂർ കേശവൻ ചരിഞ്ഞത് 1976-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ (ഡിസംബർ 2) പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയുടെ തലേദിവസമായ ദശമിനാളിൽ, ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകളും ചേർന്ന് കേശവന് പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. മറ്റൊരിടത്തും കാണാത്ത ഈ വിശേഷച്ചടങ്ങ് തുടങ്ങുന്നത് ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ്. നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ നടത്തുന്ന ഈ യാത്രയിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെയും രണ്ടാമത്തെ മുതിർന്ന ആന ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും ചിത്രങ്ങൾ വഹിയ്ക്കും. റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ സ്വീകരണവും പിന്നിട്ടാണ് ആനകൾ തെക്കേ നടയിൽ ശ്രീവത്സം റസ്റ്റ് ഹൗസിനുമുന്നിലുള്ള കേശവന്റെ പൂർണ്ണകായ പ്രതിമയ്ക്കുമുന്നിലെത്തുന്നത്. തുടർന്ന് മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നു. മറ്റുള്ള ആനകൾ അതിനനുസരിച്ചുള്ള പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. വളരെ വികാരനിർഭരമായ ഈ ചടങ്ങ് കാണാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. === അഷ്ടമിരോഹിണി === {{main|അഷ്ടമിരോഹിണി}} ചിങ്ങമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ അഷ്ടമിദിവസമാണ് ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരസുദിനമായ അഷ്ടമിരോഹിണിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഈ ദിവസം അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. അവതാരകൃഷ്ണസങ്കല്പത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠയുള്ള ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും അഷ്ടമിരോഹിണി വിശേഷമാണ്. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും കാഴ്ചശീവേലിയും അവതാരസമയമായ അർദ്ധരാത്രിയിൽ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് ഭഗവാന്റെ പിറന്നാൾ സദ്യയായി അറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന അപ്പം വഴിപാട് വളരെ വിശേഷമാണ്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് ക്ഷേത്രനട തുറക്കുന്നതോടെയാണ് ചടങ്ങുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ദീപക്കാഴ്ച നടത്തുന്നു. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഓടക്കുഴലൂതുന്ന ഉണ്ണിക്കണ്ണനായും പിന്നീട് ഇരുകൈകളിലും വെണ്ണ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന വെണ്ണക്കണ്ണനായും ഭഗവാനെ അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഏഴുമണിയോടെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി എഴുന്നള്ളിപ്പ് നടത്തുന്നു. ഉത്സവക്കാലവും ഏകാദശിയുമല്ലാതെ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് അഷ്ടമിരോഹിണിയ്ക്ക് മാത്രമാണ്. പഞ്ചാരിമേളത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി അതിവിശേഷാൽ ചടങ്ങാണ്. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയോടെ ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും പിറന്നാൾ സദ്യ തുടങ്ങും. വിഭവസമൃദ്ധമായ പിറന്നാൾ സദ്യ കഴിയ്ക്കാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് രണ്ടുമണി വരെ സദ്യ തുടരും. മൂന്നുമണിയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ രണ്ടാമത്തെ കാഴ്ചശീവേലി. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലിയ്ക്കുള്ള അതേ ചടങ്ങുകൾ തന്നെയാണ് ഇതിനും. വൈകീട്ട് അടുത്തുള്ള നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് [[ബലരാമൻ|ബലരാമന്റെ]] എഴുന്നള്ളത്തുമുണ്ട്. തന്റെ അനുജനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ജന്മദിനത്തിൽ പങ്കെടുക്കാനാണ് ബലരാമന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് എന്നാണ് സങ്കല്പം. അത്താഴപ്പൂജയ്ക്ക് വിശേഷാൽ അപ്പം വഴിപാട് നടത്തും. ഒരു ലക്ഷത്തിനടുത്ത് അപ്പങ്ങളാണ് അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഭഗവാന് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഇവ കൂടാതെ ഏകദേശം അഞ്ഞൂറുലിറ്റർ പാൽപ്പായസവും നേദിയ്ക്കുന്നുണ്ടാകും. രാത്രി പത്തുമണിയോടെ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടങ്ങും. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ അവതാരത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്നതാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ്. അഞ്ചു പ്രദക്ഷിണങ്ങളാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പിനുണ്ടാകുക. ആദ്യത്തെ രണ്ടിനും സാധാരണ വാദ്യോപകരണങ്ങളും മൂന്നാമത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിന് പഞ്ചവാദ്യവും നാലാമത്തേതിന് ഇടയ്ക്കയും നാദസ്വരവും അഞ്ചാമത്തേതിന് പഞ്ചാരിമേളവുമാണ് അകമ്പടിയുണ്ടാകുക. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടയ്ക്കില്ല. പകരം, ആ സമയത്ത് അവതാരവിളംബര ഘോഷയാത്രയുണ്ടാകും. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതുകാണാൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടുന്നത്. ==== ഭാഗവതസപ്താഹം, അവതാരം കളി, ശോഭായാത്ര ==== അഷ്ടമിരോഹിണിയോടനുബന്ധിച്ച് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വിശേഷാൽ ഭാഗവതസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഭാഗവതത്തിലെ കൃഷ്ണാവതരഭാഗം അഷ്ടമിരോഹിണിദിവസം വരുന്ന രീതിയിലാണ് ഇത് നടത്തിവരുന്നത്. സപ്താഹത്തിന്റെ മൂന്നാം ദിവസമാണ് അഷ്ടമിരോഹിണി വരുന്നത്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാവിലെ എട്ടുമണിയോടെയാണ് കൃഷ്ണാവതാരപാരായണം നടത്തുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ എല്ലാ ഭാഗവതാചാര്യന്മാരും ഈ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. രാത്രി പതിനൊന്നുമണിയ്ക്ക് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ അവതാരം കളിയുമുണ്ടാകും. പുതിയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും പരിശീലനത്തിലായതിനാൽ പഴയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരുമാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിവിധ സംഘടനകളും ഈ ദിവസം പരിപാടികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ നായർ സമാജം നടത്തുന്ന ഉറിയടിയും ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്രയുമാണ് അവയിൽ വിശേഷം. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ് നായർ സമാജം നടത്തുന്ന കലാപരിപാടികൾ തുടങ്ങുന്നത്. വിവിധ നൃത്തകലാകാരിമാർ പങ്കെടുക്കുന്ന ഗോപികാനൃത്തവും താലപ്പൊലിയോടെയുള്ള ജീവത എഴുന്നള്ളിപ്പുമെല്ലാം ഇതിന് അകമ്പടിയായി ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം കിഴക്കേ നടയിൽ വച്ചാണ് ഉറിയടി മത്സരം നടക്കുന്നത്. വൈകീട്ട് ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്ര മമ്മിയൂർ, തിരുവെങ്കടം, പെരുന്തട്ട ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്നായി വീതിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണനായും [[രാധ|രാധയായും]] [[കുചേലൻ|കുചേലനായും]] വേഷം കെട്ടിയ നിരവധി കുട്ടികൾ ഒത്തുചേർന്ന് ഗുരുവായൂരിനെ അമ്പാടിയാക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിവിധ പുരാണദൃശ്യങ്ങൾ കോർത്തിണക്കിക്കൊണ്ടുള്ള ഫ്ലോട്ടുകളും ശ്രീകൃഷ്ണരഥവും പഞ്ചവാദ്യവുമെല്ലാമുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിന് കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽത്തറയിൽ വച്ച് ഇവ മൂന്നും കൂടിച്ചേർന്ന ശേഷമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നത്. തുടർന്നുനടത്തുന്ന ഘോഷയാത്ര ഏറ്റവും മനോഹരമായ കാഴ്ചയാണ്. രാത്രി ഏറെ വൈകുവോളം ഇത്തരം പരിപാടികൾ തുടരും. ഇതുകാണാൻ നിരവധി പേർ ഉറക്കമൊഴിച്ച് എത്താറുണ്ട്. === വിഷു === മേടമാസം ഒന്നാം തീയതിയാണ് കേരളത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പുതുവർഷദിനമായ വിഷു. പണ്ടുകാലത്ത് മലയാളികളുടെ വിളവിറക്കൽ ഉത്സവമായിരുന്ന വിഷു, ഇപ്പോൾ കാലമേറെ കഴിഞ്ഞിട്ടും വലിയൊരു ആഘോഷമായിത്തുടരുന്നു. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള മലയാളികൾ കണി കണ്ടും പടക്കം പൊട്ടിച്ചും വിഷുദിനം ആഘോഷമാക്കുന്നു. പകലും രാത്രിയും തുല്യമായി വരുന്ന ദിവസമായ ഈ ദിനത്തിൽ സൂര്യൻ നേരെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ഉദിയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉദിച്ചുവരുന്ന സൂര്യന്റെ ആദ്യകിരണങ്ങൾ ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ പതിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതുതന്നെ. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ വിഷു വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ആഘോഷമാണ്. അന്നേ ദിവസം ഭഗവാനെ കണികാണുന്നത് അതിവിശേഷമായ ചടങ്ങായി കണക്കാക്കിവരുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതിനായി ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകുക. എല്ലാദിവസവും പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് തുറക്കുന്ന നട, ഈ ദിവസം രണ്ടരയ്ക്കുതന്നെ തുറക്കും. അതിനുമുന്നോടിയായി തന്ത്രിയും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിക്കാരും ഉണർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിൽ കുളിച്ചുവന്ന് കണിയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. <ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ ഭദ്രദീപത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തായാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. സ്വർണ്ണസിംഹാസനത്തിൽ ആനത്തലേക്കെട്ടുവച്ച് അതിന്മേൽ ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണത്തിടമ്പ് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നുവയ്ക്കുന്നു. അതിനുമുന്നിലായി ഓട്ടുരുളിയിലാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. ഉരുളിയിൽ അക്ഷതം (ഉണങ്ങലരിയും നെല്ലും ചേർന്നുള്ള ഒരു മിശ്രിതം) വിതറി, അതിനുമുന്നിൽ അലക്കിയ മുണ്ട് (കോടിവസ്ത്രം), ഗ്രന്ഥം, വാൽക്കണ്ണാടി, കണ്ണിവെള്ളരി, കണിക്കൊന്ന, ചക്ക, മാങ്ങ, നാളികേരം, ഉടച്ച രണ്ടുമുറി നാളികേരത്തിൽ നെയ്യ് ചേർത്തത് എന്നിവ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുശേഷം മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും ശ്രീലകത്ത് പ്രവേശിച്ച് നെയ്വിളക്കുകൾ കൊളുത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് രണ്ടര മണിയോടെ നടതുറന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യം ഭഗവാനെ കണികാണിയ്ക്കും. തുടർന്നാണ് ഭക്തർക്ക് കണിദർശനം. കണ്ണടച്ചും കണ്ണുകെട്ടിയുമിരിയ്ക്കുന്ന ഭക്തർ ശ്രീകോവിലിനകത്തേയ്ക്ക് ചെല്ലുകയും ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ച് കണ്ണുതുറന്ന് കണികാണുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് കുളിച്ചുവന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് തിരിച്ചുകടന്ന് ഗണപതിയെയും സുബ്രഹ്മണ്യനെയും ഹനുമാനെയും തൊഴുത് ആദ്യം ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വിഷുക്കൈനീട്ടം കിട്ടും. അതിനുശേഷം പുറത്തുകടന്ന് ഭഗവതിയെയും ശിവനെയും അയ്യപ്പനെയും തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണമായി പുറത്തുകടക്കുന്നതോടെ കണിദർശനം പൂർത്തിയാകും.<ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> മറ്റുദിവസങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഗുരുവായൂരിൽ വിഷുത്തലേന്ന് ഭക്തർക്ക് ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വിരിവയ്ക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. പിറ്റേന്ന് കണികാണേണ്ടതുകൊണ്ടാണ് ഈ സൗകര്യം ഒരുക്കുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഷുക്കണി ദർശനവും മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വാങ്ങുന്ന വിഷുക്കൈനീട്ടവും ഭക്തർ അതിവിശേഷമായി കരുതുന്നു. വിഷുദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിൽ വിഭവസമൃദ്ധമായ വിഷുസദ്യയുമുണ്ട്. === ഓണം === കേരളത്തിന്റെ ദേശീയോത്സവമാണ് ചിങ്ങമാസത്തിലെ ഓണം. കൃഷി നിറഞ്ഞുനിന്നിരുന്ന കാലത്ത് കേരളത്തിലെ വിളവെടുപ്പുത്സവമായിരുന്നു ഓണം. ഇന്നും മലയാളിമനസ്സുകളിൽ ഗൃഹാതുരത നിറയുന്ന ഒരു അവസരമാണ് ഓണം. വിവിധ കലാപരിപാടികളോടുകൂടി ഓണം ഇന്നും ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ അഞ്ചാം അവതാരമായ വാമനനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഓണത്തിനുള്ള ഐതിഹ്യം അതിപ്രസിദ്ധമാണ്. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നക്ഷത്രവും ദ്വാദശിതിഥിയും കൂടിയ ദിവസമാണ് വാമനാവതാരം നടന്നതെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യപ്രകാരം അസുരചക്രവർത്തിയായ [[മഹാബലി]]യുടെ ദുർമ്മദമടക്കാൻ അവതരിച്ച വാമനൻ, ആദ്യത്തെ അടികൊണ്ട് ആകാശവും രണ്ടാമത്തെ അടികൊണ്ട് ഭൂമിയും അളക്കുകയും മൂന്നാമത്തെ അടി വയ്ക്കാൻ സ്ഥലമില്ലാതെ വന്നപ്പോൾ മഹാബലി സ്വന്തം ശിരസ്സ് കാട്ടിക്കൊടുക്കുകയും വാമനൻ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗ്രഹിച്ച് സുതലം എന്ന ലോകത്തേയ്ക്ക് അയയ്ക്കുകയും ചെയ്തശേഷം എല്ലാ വർഷവും ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണത്തിന് തന്റെ പ്രജകളെ കാണാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അനുവാദം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. എറണാകുളം ജില്ലയിലെ [[തൃക്കാക്കര]] എന്ന സ്ഥലത്തായിരുന്നു മഹാബലിയുടെ രാജധാനിയെന്നും വാമനമൂർത്തിയായ ഭഗവാന്റെ കാൽ വന്നുപതിച്ച സ്ഥലം എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ആ പേരു വന്നതെന്നും കഥയുണ്ട്. തൃക്കാക്കരയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[തൃക്കാക്കര വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രം|വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രത്തിൽ]] ഓണാഘോഷം ഭംഗിയായി നടന്നുവരുന്നു. അത്രയൊന്നുമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലും ഓണം പ്രധാനമാണ്. ഓണാഘോഷങ്ങളുടെ ആരംഭദിനമായ [[അത്തം]] മുതൽ പത്തുദിവസവും ക്ഷേത്രനടയിൽ പൂക്കളങ്ങളിടും. ഓരോ ദിവസവും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിലാണ് പൂക്കളം. ഇവയിൽ വിവിധ ദേവതാരൂപങ്ങൾ വരച്ചുണ്ടാക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുള്ള പൂക്കളെല്ലാം ക്ഷേത്രപരിസരത്തെ പൂക്കടകളിൽ നിന്നാണ് ലഭിയ്ക്കുന്നത്. ഓണത്തിന്റെ അവസാനദിവസങ്ങളായ ഉത്രാടം, തിരുവോണം ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നവർക്ക് വിഭവസമൃദ്ധമായ ഓണസദ്യയുണ്ടാകും. ഇതിനായി നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. എന്നാൽ ഉത്രാടദിനത്തിലെ പ്രധാന ചടങ്ങ് കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പണമാണ്. മേൽശാന്തിയും ദേവസ്വം പ്രതിനിധികളും ഭക്തരും മൂത്തുവിളഞ്ഞ പഴക്കുലകൾ ഭഗവാന് സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ആദ്യകാലത്ത് ദേവസ്വം ഭൂമി പാട്ടത്തിനെടുത്തവർ മാത്രം നടത്തിയിരുന്ന ഈ ചടങ്ങ് പാട്ടവക നിർത്തിയതോടെയാണ് ഭക്തരുടെ വകയായത്. കൊടിമരച്ചവട്ടിലാണ് കാഴ്ചക്കുലകൾ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. സമർപ്പണത്തിനു മുന്നോടിയായി കൊടിമരച്ചുവട്ടിലെ തറയിൽ അരിമാവുകൊണ്ട് കോലം വരച്ചശേഷം അതിനുമുകളിൽ നാക്കില വച്ചശേഷം സമീപത്ത് നിലവിളക്ക് കൊളുത്തി ഗണപതിയ്ക്ക് വയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യത്തെ കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. പിന്നീട് ദേവസ്വം ചെയർമാൻ, അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റർ, അംഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയവർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നു. അവസാനമാണ് ഭക്തരുടെ സമർപ്പണം. ഭക്തർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുവരുമ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രാത്രിയാകും. അത്രയധികം കുലകളാണ് സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നത്. തിരുവോണം നാളിൽ ഭഗവാനെ വാമനമൂർത്തിയായി അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. മഹാബലിയുടെ ശിരസ്സിൽ പാദം വയ്ക്കുന്ന ത്രിവിക്രമന്റെ രൂപത്തിലാണ് വാമനാലങ്കാരം. അന്നത്തെ പ്രധാന ചടങ്ങുകൾ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണവും നമസ്കാരസദ്യയുമാണ്. പുലർച്ചെ നടതുറക്കുമ്പോൾ തന്നെ ഭഗവാന് ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കാൻ ഭക്തജനങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട നിരതന്നെ വന്നിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി തന്നെ ആദ്യത്തെ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തർ ഓരോരുത്തരുമായി സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാത്രിയാകുവോളം ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണം നടന്നുവരും. ഉച്ചയ്ക്കാണ് ദേവസ്വം വക ഓണസദ്യ വിളമ്പുന്നത്. ഇതിൽ പങ്കെടുക്കാനും നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നു. ചോറ്, സാമ്പാർ, അവിയൽ, കാളൻ, ഓലൻ, പപ്പടം, നാലുതരം പായസങ്ങൾ തുടങ്ങിവയാണ് സദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്നത്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും തെക്കേ നടയിലെ പ്രത്യേകം പന്തലിലും പടിഞ്ഞാറേ നടയിലെ അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലുമായാണ് സദ്യ നടത്തപ്പെടുന്നത്. അന്ന് മൂന്നുനേരവും ഭഗവാന് പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുണ്ടാകും. അന്നത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് '''തിരുവോണവിളക്ക്''' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ചുള്ള എഴുന്നള്ളത്തിന് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം തൊഴാൻ വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കുണ്ടായിരിയ്ക്കും. === [[വൈശാഖം|വൈശാഖമാസം]] === [[മേടം|മേടമാസത്തിലെ]] [[അമാവാസി]] മുതലുള്ള ഒരുമാസക്കാലമാണ് ''വൈശാഖമാസം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. രാജ്യമൊട്ടുക്കും ആചരിച്ചുവരുന്ന ചാന്ദ്രകലണ്ടറിലെ രണ്ടാമത്തെ മാസമാണിത്. മഹാവിഷ്ണുഭജനത്തിനും ഭാഗവതപാരായണത്തിനും ഉത്തമമായി ഈ മാസം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ ''മാധവമാസം'' എന്നും ഈ മാസം അറിയപ്പെടുന്നു. കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഭാഗവതസപ്താഹങ്ങളും മറ്റും നടക്കുന്ന സമയമാണിത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ സമയം അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന സമയങ്ങളിലൊന്നാണ് വൈശാഖപുണ്യകാലം. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മുഴുവൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭാഗവതപാരായണമുണ്ടാകും. 29 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന വൈശാഖമാസക്കാലത്തെ നാല് സപ്താഹങ്ങളാക്കി തിരിച്ചാണ് ഭാഗവതപാരായണം നടക്കുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ നിരവധി ഭാഗവതാചാര്യന്മാർ ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം വക അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിലാണ് സപ്താഹം മുഴുവൻ നടക്കുന്നത്. ==== അക്ഷയതൃതീയ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ [[തൃതീയ]] ദിവസമാണ് [[അക്ഷയതൃതീയ]] എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ഹൈന്ദവവിശ്വാസപ്രകാരം ഏറ്റവും പുണ്യം നിറഞ്ഞ ദിവസങ്ങളിലൊന്നാണിത്. ഈ ദിലസം ചെയ്യുന്ന സത്കർമ്മങ്ങളുടെ ഫലം ക്ഷയിയ്ക്കില്ലെന്നാണ് വിശ്വാസം.'അക്ഷയതൃതീയ' എന്ന പേരുതന്നെ ഈ വിശ്വാസത്തിന് ഉപോദ്ബലകമാണ്. ചതുർയുഗങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതായ സത്യയുഗം (കൃതയുഗം) തുടങ്ങിയത് അക്ഷയതൃതീയനാളിലാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ [[യുധിഷ്ഠിരൻ|യുധിഷ്ഠിരന്ന്]] സൂര്യഭഗവാൻ അക്ഷയപാത്രം നൽകിയ ദിവസമായും [[ഭഗീരഥൻ|ഭഗീരഥന്റെ]] തപസ്സിൽ സംപ്രീതയായി [[ഗംഗാനദി]] ഭൂമിയിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിവന്ന ദിവസമായും ഉപനയനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഒരു ദരിദ്ര ബ്രാഹ്മണകുടുംബത്തിൽ ഭിക്ഷ യാചിയ്ക്കാൻ ചെന്ന ശങ്കരാചാര്യർ അവിടത്തെ അന്തർജനത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കായി [[കനകധാരാ സ്തോത്രം]] ചൊല്ലിയ ദിവസമായുമെല്ലാം ഈ ദിവസം അറിയപ്പെടുന്നു. സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ ജ്യോതിഷപ്രകാരം ഉച്ചത്തിലെത്തുന്ന ഈ ദിവസം തന്നെയാണ് ബലരാമജയന്തിയായും ആചരിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ അക്ഷയതൃതീയ വൻ പ്രാധാന്യത്തോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അക്ഷയതൃതീയയോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ രാവിലെ പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കാഴ്ചശീവേലിയും രാത്രി കഴക്കാരുടെ വക വിശേഷാൽ ചുറ്റുവിളക്കുമുണ്ടാകും. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ പൂജിച്ച സ്വർണ്ണം, വെള്ളി ലോക്കറ്റുകളുടെ വിതരണമുണ്ടാകും. ഇവ വാങ്ങാൻ ആയിരങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ദേവസ്വം കീഴേടമായ നെന്മിനി ബലരാമക്ഷേത്രത്തിലും ഈ ദിവസം വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ബലരാമജയന്തി എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് അവിടെയും ആഘോഷം. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന അതേ ചടങ്ങുകളാണ് അക്ഷയതൃതീയനാളിൽ നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിലും നടക്കുന്നത്. അന്നത്തെ പ്രസാദ ഊട്ടിന് പിറനാൾ സദ്യയാണ് വിളമ്പുന്നത്. അന്നേദിവസം വൈകീട്ട് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ എഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. ജ്യേഷ്ഠനായ ബലരാമന്റെ പിറന്നാളാഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. അന്ന് രാത്രി വരെ വിശേഷാൽ പൂജകൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകും. ==== മറ്റുള്ള വിശേഷങ്ങൾ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശി നരസിംഹജയന്തിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ അന്ന് വിശേഷാൽ പൂജകളൊന്നുമുണ്ടാകാറില്ലെങ്കിലും ഭാഗവതത്തിലെ നരസിംഹാവതാരഭാഗം വായിയ്ക്കുന്നത് വിശേഷമാണ്. വൈശാഖപുണ്യകാലത്തുതന്നെയാണ് ശങ്കരാചാര്യജയന്തിയും [[ബുദ്ധപൂർണ്ണിമ]]യുമെല്ലാം വരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ ശങ്കരാചാര്യജയന്തി വിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇടവമാസത്തിലെ [[അമാവാസി]]നാളിലാണ് വൈശാഖമാസം സമാപിയ്ക്കുന്നത്. === മണ്ഡലകാലം === വൃശ്ചികമാസം ഒന്നാം തീയതി തുടങ്ങി ധനുമാസം പതിനൊന്നാം തീയതി വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന 41 ദിവസങ്ങളാണ് ''മണ്ഡലകാലം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായ ഈ കാലത്ത് കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കായിരിയ്ക്കും. ഭദ്രകാളിക്ഷേത്രങ്ങളിൽ കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതും ഈ കാലത്താണ്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലകാലത്ത് വിപുലമായ ചടങ്ങുകളാണ് നടത്തിവരുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടകരുടെ പ്രധാന ഇടത്താവളങ്ങളിലൊന്നാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം. നിരവധി ശബരിമല തീർത്ഥാടകരാണ് മണ്ഡലകാലത്ത് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അവർക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനുമെല്ലാം വിപുലമായ സൗകര്യങ്ങൾ ദേവസ്വം ഒരുക്കുന്നുണ്ട്. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുള്ള അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലാണ് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം. ഗുരുവായൂരപ്പസന്നിധിയിലെ കെട്ടുനിറ അതിവിശേഷമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മണ്ഡലകാലം തുടങ്ങുന്നതിനുമുന്നോടിയായി തുലാം 29, 30 ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലശുദ്ധി പതിവുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ശുദ്ധിക്രിയയാണിത്. ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളിലൊന്നായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി വരുന്നതും മണ്ഡലകാലത്താണ്. മണ്ഡലകാലത്ത് മൂന്നുനേരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും ചുറ്റുവിളക്കുകളും പതിവാണ്. അഞ്ച് ആനകളാണ് ഇത്തരം അവസരങ്ങളിൽ എഴുന്നള്ളുന്നത്. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുള്ള വാദ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം [[ഇടുതുടി]], [[വീരാണം]] തുടങ്ങിയ വിശേഷവാദ്യങ്ങളും ഈ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുണ്ടാകും. ഇവയിൽ ഇടുതുടി കാഴ്ചയിൽ [[തബല|തബലയോടും]] വീരാണം മൃദംഗത്തോടും സാമ്യമുള്ള വാദ്യങ്ങളാണ്. മണ്ഡലകാലം ഗുരുവായൂരപ്പന്നും വിശേഷപ്പെട്ടതാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിലാണ് ഭഗവാന് വേദമന്ത്രധാരയും പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകവും നടത്തുന്നത്. ഉഷഃശീവേലിയ്ക്കും പന്തീരടിപൂജയ്ക്കുമിടയിലാണ് ഋഗ്വേദമന്ത്രധാര നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന ജലം കൊണ്ടാണ് അഭിഷേകം. ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിൽ [[ശിവലിംഗം|ശിവലിംഗത്തിൽ]] ധാര നടത്തുമ്പോൾ ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നതുപോലൊരു വെള്ളിപ്പാത്രത്തിൽ ദർഭപ്പുല്ല് സൂക്ഷിച്ചശേഷം അതിൽ വെള്ളം നിറച്ച് വിഗ്രഹത്തിൽ വെള്ളം തുള്ളിയായി വീഴ്ത്തുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ഈ സമയത്ത് ക്ഷേത്രം ഓതിയ്ക്കന്മാർ കൂട്ടംകൂടിയിരുന്ന് വേദമന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലും. മണ്ഡലകാലത്ത് ഇതിനുശേഷമേ നവകാഭിഷേകം പതിവുള്ളൂ. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. പാൽ, നെയ്യ്, തൈര്, ചാണകം, ഗോമൂത്രം എന്നിവ നിശ്ചിത അളവിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്തുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു മിശ്രിതമാണ് പഞ്ചഗവ്യം. ഗോവിൽ (പശു) നിന്നെടുക്കുന്ന അഞ്ച് വസ്തുക്കൾ എന്നാണ് പഞ്ചഗവ്യം എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. ഔഷധവീര്യം കൂടിയ ശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹത്തിൽ ഔഷധവീര്യമുള്ള ദർഭപ്പുല്ലിലൂടെ ഒഴുകിയെത്തുന്ന തീർത്ഥജലവും പഞ്ചഗവ്യവും സർവ്വരോഗനിവാരകമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 40 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകത്തിനൊടുവിൽ മണ്ഡലകാലാവസാനദിവസമായ ധനു പതിനൊന്നിന് ഉച്ചപ്പൂജയോടനുബന്ധിച്ച് ഭഗവാന് വിശേഷാൽ കളഭാഭിഷേകം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന ഭഗവാന് കളഭം ചാർത്താറുണ്ടെങ്കിലും കളഭം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നത് ധനു പതിന്നൊന്നിന് മാത്രമാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയുടെ വകയാണ് കളഭാഭിഷേകം. മറ്റുദിവസങ്ങളിലെ കളഭച്ചാർത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന കശ്മീർ കുങ്കുമപ്പൂവ്, മൈസൂർ ചന്ദനം, പച്ചക്കർപ്പൂരം എന്നിവ സാധാരണയിലും ഇരട്ടി അളവിൽ ചേർത്താണ് അഭിഷേകത്തിനുള്ള കളഭം തയ്യാറാക്കുന്നത്. കീഴ്ശാന്തിമാർ തയ്യാറാക്കുന്ന കളഭം, തുടർന്ന് ഒരു സ്വർണ്ണക്കലശത്തിലേയ്ക്ക് പകർന്നശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരികയും തന്ത്രി ഏറ്റുവാങ്ങുകയും അതിൽ വിശേഷാൽ പൂജകൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് തന്ത്രി കലശം ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും മന്ത്രപുരഃസരം വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ തൊഴുത് ഭക്തർ മുക്തിയടയുന്നു. എന്തെങ്കിലും അശുദ്ധി സംഭവിച്ചില്ലെങ്കിൽ പിറ്റേന്നുള്ള നിർമ്മാല്യദർശനം വരെ ഭഗവാൻ കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കും. === ഇടത്തരികത്തുകാവ് താലപ്പൊലികൾ === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷമാണ് ധനു, മകരം എന്നീ മാസങ്ങളിൽ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്ന രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ. അവയിൽ ആദ്യത്തേത് ''പിള്ളേര് താലപ്പൊലി'' എന്നും രണ്ടാമത്തേത് ''ദേവസ്വം താലപ്പൊലി'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവ യഥാക്രമം ഗുരുവായൂർ ദേശത്തെ ഭക്തരും ദേവസ്വവും നടത്തിപ്പോരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവയ്ക്ക് ഈ പേരുകൾ വന്നുചേർന്നത്. ഗുരുവായൂർ ദേശം സാമൂതിരിയുടെ അധീനതയിലായിരുന്ന കാലത്തുതന്നെ ഇവ നടന്നുവന്നിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടക്കുന്നത് ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും ഉച്ചയ്ക്ക് പറയെടുപ്പും നടക്കുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നത്. പറയെടുപ്പുസമയത്ത് വെളിച്ചപ്പാട് പുറത്തുവന്ന് മഞ്ഞളിൽ ആറാടി പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കുന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു കാഴ്ചയാണ്. രാവിലെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലിയും ഉച്ചയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടിയ പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളിപ്പും ഭഗവതിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്കൊപ്പം ഭഗവാനും പങ്കെടുക്കും. തന്റെ സഹോദരിയായ ഭഗവതിയുടെ ആഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാനും കൂടെ വരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലം ക്ഷേത്രനട പതിവിലും ഒരു മണിക്കൂർ നേരത്തേ (പതിനൊന്നരയ്ക്ക്) അടയ്ക്കുന്നു. പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവതി തിരിച്ചെഴുന്നുള്ളുന്നത് ചെണ്ടമേളത്തോടെയാണ്. പുറപ്പെടുന്ന സമയത്തെല്ലാം നിർത്താതെ കതിനവെടിയുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങിനുശേഷമാണ് പറവെപ്പ് തുടങ്ങുന്നത്. നെല്ല്, അരി, അവിൽ, മലർ, ശർക്കര, പഴം, പൂക്കൾ, മഞ്ഞൾ, കുങ്കുമം തുടങ്ങിയ ദ്രവ്യങ്ങൾ ഭക്തരുടെ വഴിപാടായി 1001 പറകളിലായി നിറച്ചുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ഈ പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കാനായി വെളിച്ചപ്പാട് വാളും ചിലമ്പുമേന്തി പുറത്തുവരും. തുടർന്ന് അവയിലുള്ള ദ്രവ്യങ്ങൾ മുഴുവൻ വാരിവിതറി പൂക്കൾ മുഴുവൻ ദേഹത്തണിഞ്ഞുവന്ന് വെളിച്ചപ്പാട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കും. അതിനുശേഷം നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കുളപ്രദക്ഷിണവും അർദ്ധരാത്രി കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതോടെ താലപ്പൊലി പൂർത്തിയാകും. === നവരാത്രി === ഭഗവതിയുടെ തന്നെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് നവരാത്രി. [[കന്നി|കന്നിമാസത്തിലെ]] വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ പ്രഥമ ([[അമാവാസി|അമാവാസിയുടെ]] പിറ്റേദിവസം) മുതലുള്ള ഒമ്പതുദിവസമാണ് നവരാത്രിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള എല്ലാ ദേവീസന്നിധികളിലും ഈ ദിവസങ്ങൾ അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നവരാത്രിനാളുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും വഴിപാടുകളും നടക്കാറുണ്ട്. ഒമ്പതുദിവസങ്ങളിലും വിശേഷാൽ അലങ്കാരം ദേവിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഓരോന്നും ഭക്തരുടെ വഴിപാടായാണ് നടത്തിപ്പോരുന്നത്. ദുർഗ്ഗാഷ്ടമിദിവസം സന്ധ്യയ്ക്ക് പൂജവെപ്പ്. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൂത്തമ്പലത്തിൽ നെറ്റിപ്പട്ടം, ആലവട്ടം, വെൺചാമരം തുടങ്ങിയവയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും സരസ്വതിയുടെയും ഗണപതിയുടെയും ചിത്രങ്ങളും പീഠത്തിൽ ഒരുക്കിവച്ചശേഷം അവയ്ക്കുമുമ്പിൽ പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും മറ്റും പൂജയ്ക്കുവയ്ക്കുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് ഗണപതിനടയ്ക്കുമുമ്പിലെ സരസ്വതി അറയിലാണ് പൂജവെപ്പ് നടത്തിയിരുന്നത്. പിന്നീട് സ്ഥലപരിമിതി കാരണം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റുകയായിരുന്നു. മഹാനവമിദിവസം മുഴുവൻ അടച്ചുപൂജ. വിജയദശമിദിവസം രാവിലെ പൂജകഴിഞ്ഞ് പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും തിരിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. അന്നേദിവസം ആയിരക്കണക്കിന് കുരുന്നുകൾ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആദ്യാക്ഷരം കുറിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിമാരാണ് വിദ്യാരംഭത്തിന് കാർമ്മികത്വം വഹിയ്ക്കുന്നത്. വർഷങ്ങൾ നീണ്ട പരിശീലനത്തിനുശേഷം പുതിയ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ അരങ്ങേറ്റം കുറിയ്ക്കുന്നതും അന്നേദിവസം തന്നെയാണ്. === ഉപദേവതകളുടെ കലശം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് [[മിഥുനം|മിഥുനമാസത്തിൽ]] നടത്തിവരുന്ന ഉപദേവതകളുടെ കലശം. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉപദേവതകളായ ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, ഭഗവതി എന്നിവർക്ക് ഉത്സവക്കാലത്ത് കലശം നടത്താറില്ല. അതിനുപകരമാണ് മിഥുനമാസത്തിലെ കലശം. ഉത്സവക്കാലത്ത് സാധാരണയായി നടത്തിവരുന്ന കലശത്തിനുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും ഇതിനും ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ അയ്യപ്പന്നും, പിന്നീട് ഗണപതിയ്ക്കും, അവസാനം ഭഗവതിയ്ക്കുമാണ് കലശം നടത്തിവരുന്നത്. === നാരായണീയദിനം === മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരി നാരായണീയസ്തോത്രം രചിച്ച് ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചത് കൊല്ലവർഷം 763 വൃശ്ചികം 28-നാണ്. അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം നാരായണീയദിനം ആചരിച്ചുവരുന്നത്. നാരായണീയദിനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഏഴുദിവസം നാരായണീയസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നു. ഭാഗവതസപ്താഹത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിലാണ് ഇതും നടത്തിവരുന്നത്. ക്ഷേത്രം അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിൽ വച്ചാണ് ഈ പരിപാടി നടത്തുന്നത്. ദേശീയതലത്തിൽ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്ന നാരായണീയ പണ്ഡിതന്മാർ ഈ ദിവസങ്ങളിൽ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരാറുണ്ട്. === പൂന്താനദിനം === ഭക്തകവിയായിരുന്ന പൂന്താനം നമ്പൂതിരിയുടെ ജന്മദിനമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പൂന്താനദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. കുംഭമാസത്തിലെ [[അശ്വതി]] നക്ഷത്രത്തിലാണ് പൂന്താനദിനം. '''കുംഭമാസത്തിലാകുന്നു നമ്മുടെ ജന്മനക്ഷത്രം അശ്വതിനാളെന്നും..''' എന്നുതുടങ്ങുന്ന ജ്ഞാനപ്പാനയിലെ വരികളാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മദിനത്തിന്റെ മൂലഹേതു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളില്ലെങ്കിലും ധാരാളം കലാപരിപാടികൾ നടത്തിവരാറുണ്ട്. ഈ ദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം ജ്ഞാനപ്പാന പുരസ്കാരം നൽകുന്നത്. ആത്മീയരംഗത്തെ പ്രമുഖ വ്യക്തികൾക്കാണ് സാധാരണയായി ഈ പുരസ്കാരം നൽകിവരാറുള്ളത്. എന്നാൽ, ഇതിന് വിപരീതമായും സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. മലപ്പുറം കീഴാറ്റൂരിലുള്ള പൂന്താനത്തിന്റെ ജന്മഗൃഹത്തിലും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് പരിപാടികൾ നടക്കാറുണ്ട്. === കൃഷ്ണഗീതിദിനം === കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ, തന്റെ മഹാകാവ്യമായ കൃഷ്ണഗീതി ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ച തുലാം 30 ആണ് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|title=ഗുരുവായൂരിൽ കൃഷ്‌ണഗീതി പാരായണം തുടങ്ങി|access-date=2021-01-03|language=en|archive-date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925180154/https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|url-status=dead}}</ref> ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ഒരാഴ്ച്ച കൃഷ്ണഗീതി പാരായണം നടത്തിവരുന്നു. == ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == === മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ഏറ്റവും അടുത്ത് ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രമാണ് ഗുരുവായൂരിനടുത്തുള്ള മമ്മിയൂരിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം. പുരാതന കേരളത്തിലെ [[നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങൾ|നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങളിലൊന്നായ]] ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഒരു കിലോമീറ്റർ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുമാറി കോഴിക്കോട്/[[പൊന്നാനി]] റൂട്ടിലാണ്. പാർവ്വതീസമേതനായ പരമശിവനാണ് ഇവിടത്തെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ. കൂടാതെ, തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ മഹാവിഷ്ണുവും ക്ഷേത്രത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ പരമശിവനാണ് ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന സ്ഥാനത്ത് കുടികൊണ്ടിരുന്നത്. ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവന്നും വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്താനായി ഭഗവാൻ തന്റെ വാസസ്ഥാനം ഒഴിഞ്ഞുകൊടുക്കുകയായിരുന്നുവെന്നും പ്രതിഷ്ഠാമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചശേഷം ഇപ്പോഴുള്ള ക്ഷേത്രത്തിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനത്തോടെ സ്വയംഭൂവായി അവതരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്നുമാണ് ബാക്കി കഥ. അതിനാൽ, ഗുരുവായൂർ ദർശനം നടത്തുന്നവരെല്ലാവരും ഈ ക്ഷേത്രത്തിലും ദർശനം നടത്തണമെന്നും എന്നാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ എന്നുമാണ് ചിട്ട. എന്നാൽ, അതിന് കഴിയാത്തവർ ഗുരുവായൂരിലെ ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുഭാഗത്തേയ്ക്ക് നോക്കിത്തൊഴുതാലും മതി എന്നും പറയാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശിവൻ, മൂന്നടിയോളം ഉയരം വരുന്ന സ്വയംഭൂലിംഗത്തിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. പാർവ്വതീദേവിയെ തന്റെ ഇടത്തേ തുടയിലിരുത്തി ദർശനം നൽകുന്ന മഹാദേവനായാണ് സങ്കല്പം. ദേവിയ്ക്ക് ഇവിടെ പ്രത്യേകം പ്രതിഷ്ഠയില്ല. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ ശ്രീകോവിലിന് പുറകിൽത്തന്നെ ചുവർച്ചിത്രരൂപത്തിൽ ദേവിയ്ക്ക് സാന്നിദ്ധ്യം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ശ്രീകോവിൽ ശിവന്റെ ശ്രീകോവിലിന്റെ വടക്കുഭാഗത്താണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി, നാഗദൈവങ്ങൾ, ബ്രഹ്മരക്ഷസ്സ് എന്നിവർക്കും ക്ഷേത്രത്തിൽ സന്നിധികളുണ്ട്. കുംഭമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശിദിവസം ആഘോഷിയ്ക്കുന്ന [[ശിവരാത്രി|ശിവരാത്രിയാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. ഈ ദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും എഴുന്നള്ളിപ്പുകളും നടക്കും. ധനുമാസത്തിൽ [[തിരുവാതിര ആഘോഷം|തിരുവാതിരയും]] പ്രാധാന്യത്തോടെ ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. വിഷ്ണുസാന്നിദ്ധ്യമുള്ളതിനാൽ അഷ്ടമിരോഹിണിയും ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷമാണ്. നിത്യേന മൂന്നുപൂജകളുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ഇപ്പോൾ [[മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. === അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം === കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നായ അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രം, [[ആലപ്പുഴ ജില്ല|ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ]] [[അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക്]], [[അമ്പലപ്പുഴ തെക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|തെക്ക്]] ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളുടെ നടുക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ''തെക്കൻ കേരളത്തിലെ ഗുരുവായൂർ'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ, ഗോശാലകൃഷ്ണനായും പാർത്ഥസാരഥിയായും സങ്കല്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഏകദേശം അറുന്നൂറിലധികം വർഷം പഴക്കം പറയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയത് വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. കേരളത്തിലെ ഏക ബ്രാഹ്മണ രാജവംശമായിരുന്ന ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ പരദേവതാക്ഷേത്രമായിരുന്ന അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, പ്രസ്തുത രാജവംശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഒരിയ്ക്കൽ, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവായിരുന്ന [[പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണൻ|പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണനും]] കൂടി ഇപ്പോൾ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലൂടെ ഒഴുകുന്ന പുഴയിലൂടെ തോണിയിൽ പോകുമ്പോൾ എവിടെനിന്നോ കർണ്ണാനന്ദകരമായ വേണുനാദം അവർക്ക് കേൾക്കാനിടയാകുകയും, അത് ഭഗവാന്റേതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇരുവരും ശബ്ദം കേട്ട ഭാഗത്തേയ്ക്ക് യാത്രചെയ്യുകയും ഒരു ആൽമരച്ചുവട്ടിൽ വച്ച് ഭഗവാനെ കാണാനിടയാകുകയും ചെയ്ത സംഭവത്തെ ആസ്പദമാക്കിയാണ് ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം നടത്തിയത്. ഈ ആൽമരം ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. അതിന് വളരെയധികം മഹത്വം കല്പിച്ചുവരുന്നു. മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരിയും [[കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാർ|കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാരുമടക്കം]] നിരവധി മഹാത്മാക്കൾ ഈ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നവരാണ്. കേരളത്തിന്റെ ക്ലാസിക് കലകളിലൊന്നായ തുള്ളലിന്റെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനം എന്ന നിലയിലും ഈ ക്ഷേത്രം പ്രസിദ്ധമാണ്. ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശം തിരുവിതാംകൂർ കീഴടക്കിയപ്പോൾ ക്ഷേത്രം തിരുവിതാംകൂറിലായി. ഗുരുവായൂരപ്പന് അഭയം നൽകിയ ക്ഷേത്രം എന്ന പ്രത്യേകതയും ഈ ക്ഷേത്രത്തിനുണ്ട്. ടിപ്പു സുൽത്താന്റെ മലബാർ ആക്രമണകാലത്ത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിഗ്രഹം ഇവിടെ കൊണ്ടുവരികയും, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിൽ പണിത് അവിടെ കുടിയിരുത്തുകയും ചെയ്തു. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാം കാണാം. [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പാൽപ്പായസം]] ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ക്ഷേത്രനിവേദ്യമായ അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം ഇവിടെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കാണ് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഒരു ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവ്, ഇപ്പോൾ ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[തലവടി]] സ്വദേശിയായ ഒരു തമിഴ് ബ്രാഹ്മണനിൽ നിന്നു കടം വാങ്ങിയ കാശ് തിരിച്ചടയ്ക്കാതെ വന്നതിനെത്തുടർന്ന് അതിനുപകരമായി തുടങ്ങിവച്ചതാണ് ഈ പാൽപ്പായസം എന്നാണ് കഥ. ആറുമണിക്കൂർ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന അതിവിദഗ്ധമായ നിർമ്മാണപ്രക്രിയയാണ് ഈ പാൽപ്പായസത്തിന്. ശുദ്ധമായ പശുവിൻപാലും മണിക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെള്ളവും കുട്ടനാടൻ പുഞ്ചനെല്ലിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന അരിയും പഞ്ചസാരയും ഉപയോഗിച്ചാണ് ഇത് തയ്യാറാക്കുന്നത്. ഇതിന് പൊൻനിറമാണെന്നതും ഒരു പ്രത്യേകതയാണ്. പാൽപ്പായസത്തിനായി പ്രത്യേകം തിടപ്പള്ളി ക്ഷേത്രത്തിൽ പണിതിട്ടുണ്ട്. പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് വടക്കേ നടയിൽ ഒരു കൃഷ്ണപ്പരുന്ത് വട്ടമിട്ടുപറക്കുന്ന കാഴ്ച കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രധാനമൂർത്തിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി കുടികൊള്ളുന്നു. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം ശിലാനിർമ്മിതമാണ്. ഒരുകയ്യിൽ ചാട്ടയും മറുകയ്യിൽ ശംഖും കാണാം. ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[മീനം|മീനമാസത്തിൽ]] തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊണ്ടാടുന്നത്. അതിൽ തന്നെ, ഉത്രാടം നാളിൽ നടക്കുന്ന ഒമ്പതാമുത്സവവും അന്നത്തെ നാടകശാലസദ്യയുമാണ് ഏറ്റവും വിശേഷം. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിമാർ പുതുമന, കടിയക്കോൽ നമ്പൂതിരിമാരാണ്. ഇപ്പോൾ [[തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. ===[[തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]]=== എറണാകുളം ജില്ലയിൽ [[ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിൽ]] [[ചിറ്റൂർ (എറണാകുളം ജില്ല)|ചിറ്റൂർ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം. ഐതിഹ്യമാലയിൽ പരാമർശിയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, എല്ലാ മാസവും മുടങ്ങാതെ ഗുരുവായൂരിൽ പോയിവന്നിരുന്ന, പരമഭക്തനായിരുന്ന ചേരാനല്ലൂർ രാമൻ കർത്താവിന് പ്രായാധിക്യം മൂലം ഗുരുവായൂർ ദർശനം അസാധ്യമായപ്പോൾ ഭഗവാൻ തന്നെ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം വരികയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുണ്ടായിരുന്ന ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്ത് കുടികൊള്ളുകയും ചെയ്യുകയായിരുന്നു. ''തെക്കൻ ഗുരുവായൂർ'' എന്ന അപരനാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാനപ്രതിഷ്ഠ യഥാർത്ഥത്തിൽ ചതുർബാഹുവായ മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും ശ്രീകൃഷ്ണനായാണ് സങ്കല്പം. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ അഞ്ജനശിലയിലാണ് ഇവിടെയും വിഗ്രഹം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ തനിപ്പകർപ്പായ, ഏകദേശം നാലടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം, കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. അതേ സമയം, ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെങ്കിലും കംസവധം കഴിഞ്ഞ് രൗദ്രഭാവത്തിൽ നിൽക്കുന്ന കൃഷ്ണഭഗവാനാണ് പ്രതിഷ്ഠ എന്നും സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ ഉത്സവത്തിന് ആനകളെ ഉപയോഗിയ്ക്കാറില്ല. ഗരുഡവാഹനത്തിലാണ് എഴുന്നള്ളത്ത്. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ ഇവിടെയും വടക്കുഭാഗത്ത് അതിവിശാലമായ ക്ഷേത്രക്കുളമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ശിവൻ, ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, കണ്ടങ്കുളങ്ങര ഭഗവതി, ഹനുമാൻ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. മേടമാസത്തിൽ തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലുള്ളത്. ഈ പത്തുദിവസങ്ങളും വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, മണ്ഡലകാലത്തെ കളമെഴുത്തും പാട്ടും എന്നിവയും ക്ഷേത്രത്തിലെ ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ചേരാനല്ലൂർ കർത്താക്കന്മാരുടെ കുടുംബക്ഷേത്രമായ ഈ ക്ഷേത്രം, പക്ഷേ ഇപ്പോൾ [[കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡ്|കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ്. == കേരളത്തിന് പുറത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ == ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പ ക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. ഇവയെല്ലാം പണികഴിപ്പിച്ചത് തദ്ദേശത്തെ മലയാളിസംഘടനകളാണ്. വിദേശങ്ങളിലെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജാവിധികൾ തന്നെ പിന്തുടരുന്നവയാണ്. [[ഡെൽഹി]], [[മുംബൈ]], [[ചെന്നൈ]], [[ബെംഗളൂരു]], [[ഹൈദരാബാദ്]], [[കൊൽക്കത്ത]], [[അഹമ്മദാബാദ്]], [[ലണ്ടൻ]], [[ന്യൂയോർക്ക്]] ,ഹൂസ്റ്റൺ ,ഡാലസ്‌ , [[ദുബായ്]] തുടങ്ങി നിരവധി നഗരങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. === [[ഡൽഹി മയൂർ വിഹാർ ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] === ഡൽഹി നഗരത്തിന്റെ കിഴക്കേ അതിരായ [[മയൂർ വിഹാർ|മയൂർ വിഹാറിൽ]], [[യമുന|യമുനാനദിയുടെ]] കരയിൽ നിന്ന് അല്പം കിഴക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം'''. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്തരദിക്കിൽ (വടക്കുഭാഗത്ത്) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഈ ക്ഷേത്രം ഈ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1989-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിൽ പണികഴിപ്പിച്ചതും ഗുരുവായൂരിലെ അതേ പൂജാവിധികൾ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ പിൻതുടരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ചോറ്റാനിക്കര അമ്മ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[ഇടവം|ഇടവമാസത്തിലാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിയേറ്റുത്സവം നടക്കുന്നത്. എട്ടുദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ഉത്സവം, വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ നടത്തിപ്പോരുന്നു. കൂടാതെ അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ചോറ്റാനിക്കര മകം, ശിവരാത്രി, വിനായക ചതുർത്ഥി എന്നിവയും പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. === ചെന്നൈ മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === ചെന്നൈ നഗരത്തിന്റെ തിരക്കേറിയ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[നുങ്കമ്പാക്കം|നുങ്കമ്പാക്കത്തിനടുത്ത്]] മഹാലിംഗപുരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം.''' കേരളത്തിനുപുറത്ത് ആദ്യമായി പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട കേരളീയക്ഷേത്രമാണിത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1974-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. എല്ലാ വർഷവും ശബരിമല ദർശനം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്ന ചില മലയാളികൾക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനും സൗകര്യമൊരുക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യമായിരുന്നു ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണം. [[കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തയ്യാറാക്കിയ രൂപകല്പനയനുസരിച്ചാണ് ക്ഷേത്രം പണിതത്. ആദ്യം അയ്യപ്പക്ഷേത്രം മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന ഇവിടെ 1989-ലാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്. ഇപ്പോൾ ഇരുമൂർത്തികൾക്കും തുല്യപ്രാധാന്യമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ഹനുമാൻ, [[മാളികപ്പുറത്തമ്മ]], [[നവഗ്രഹങ്ങൾ]], നാഗദൈവങ്ങൾ, ഗരുഡൻ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. ധനുമാസത്തിൽ അയ്യപ്പന്റെയും ഇടവമാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും നടകളിൽ നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആഘോഷങ്ങൾ. മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പഭക്തസഭ എന്ന സംഘടനയാണ് ക്ഷേത്രഭരണം നടത്തുന്നത്. === മുംബൈ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === മുംബൈ നഗരത്തിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[മട്ടുംഗ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് ശ്രീ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കൂടാതെ ശ്രീരാമനെയും തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. തമിഴ് ശൈലിയിൽ തീർത്ത, നിരവധി ദേവതാരൂപങ്ങളോടുകൂടിയ ഗോപുരമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ, പ്രധാന ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist-lr}} {{notelist}} == അവലംബം == {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ രൂപഭേദങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] jepmwhe35vrr8uxozgofme0kb79py4s 4668440 4668438 2026-09-22T05:58:13Z ~2026-48203-56 222590 /* നെന്മിനി ഉണ്ണി */ 4668440 wikitext text/x-wiki {{Refimprove}}{{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = Guruvayurappan.jpg | name = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | Sanskrit_transliteration = Guruvāyūrappan | script_name = [[മലയാളം]] | script = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]](മഹാവിഷ്‌ണു)/[[ശ്രീകൃഷ്ണൻ]] | god_of = [[മഹാവിഷ്ണു|ആദിനാരായണൻ]]/[[മഹാവിഷ്ണു]] | abode = [[വൈകുണ്ഠം]], [[ഗുരുവായൂർ]] | mantra = ഓം നമോ നാരായണായ <br/> ഓം നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ <br/> ഓം ശ്രീകൃഷ്ണായ പരമാത്മനേ നമഃ | weapon= [[സുദർശന ചക്രം]], [[പാഞ്ചജന്യം]], [[കൗമോദകി]] ([[ഗദ]]), [[താമര]] | consort = [[ലക്ഷ്മി]] | mount = [[ഗരുഡൻ]] | planet = [[ഭൂമി]] }} [[തെക്കേ ഇന്ത്യ|തെക്കേ ഇന്ത്യയിൽ]], പ്രധാനമായും [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] ആരാധിയ്ക്കപ്പെടുന്ന ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ഒരു രൂപഭേദമാണ് '''ഗുരുവായൂരപ്പൻ'''. [[ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠാമൂർത്തി എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ഈ രൂപത്തെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ എന്ന് വിളിച്ചുപോരുന്നത്. രൂപഭാവങ്ങൾ കൊണ്ടും പൂജാരീതികൾ കൊണ്ടും മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും, ഭക്തജനവിശ്വാസമനുസരിച്ച് ഗുരുവായൂരപ്പൻ [[ദശാവതാരം|ദശാവതാരങ്ങളിൽ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട [[ശ്രീകൃഷ്ണൻ|ശ്രീകൃഷ്ണനാണ്]]. ഐതിഹ്യപരമായും ചരിത്രപരമായും ഏറെ പ്രാധാന്യം നേടിയ ഈ ദൈവത്തിന്, ഇപ്പോൾ [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയ്ക്കകത്തും]] പുറത്തുമായി നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ഇവയിലധികവും മലയാളികളുടെ കുടിയേറ്റത്തെത്തുടർന്നാണ് രൂപം കൊള്ളുന്നത്. == പ്രതിഷ്ഠ == ശിശുരൂപിയായ ചതുർഭുജമൂർത്തിയാണ് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രതിഷ്ഠ. ''''പാതാളാഞ്ജനം'''' എന്ന അപൂർവ്വയിനം ശിലയിൽ തീർത്ത അതിമനോഹരമായ വിഗ്രഹത്തിന് ഏകദേശം നാലടി ഉയരമുണ്ട്. നാലു കൈകൾ ഉള്ള വിഗ്രഹത്തിൻ്റെ പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[സുദർശനചക്രം|സുദർശനചക്രവും]] പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[പാഞ്ചജന്യം|പാഞ്ചജന്യം]] എന്ന [[ശംഖ്|ശംഖും]] മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]]യും മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ തലകീഴായി [[കൗമോദകി]] എന്ന [[ഗദ]]യും പിടിച്ചിരിയ്ക്കുന്നു. സാധാരണ വിഷ്ണുവിഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന രൂപത്തിലുള്ളതാണ് ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹവും. കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. തന്ത്രശാസ്ത്രപ്രകാരം, വിഷ്ണുവിഗ്രഹത്തിന് 24 രൂപഭേദങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ 12 എണ്ണം അതിപ്രധാനമാണ്. കാഴ്ചയിൽ ഈ 24 പേരും ഒരേപോലെ തോന്നുമെങ്കിലും രൂപഭേദങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ശംഖചക്രഗദാപത്മങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്ന കൈകൾക്ക് വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകും. പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[ചക്രം]], പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ശംഖ്]], മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ഗദ]], മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]] എന്നിങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്ന വിഷ്ണു വിഗ്രഹരൂപത്തിന് '''ജനാർദ്ദനൻ''' എന്നാണ് പേര്. ഗുരുവായൂരടക്കം കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം വൈഷ്ണവ ദേവാലയങ്ങളിലും ഈ രൂപത്തിലാണ് വിഗ്രഹമുള്ളത്. പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത മൂലവിഗ്രഹം കൂടാതെ വേറെയും രണ്ട് വിഗ്രഹങ്ങൾ ഗുരുവായൂർ ശ്രീലകത്തുണ്ട്. അവയിൽ വലതുവശത്തുള്ളത് പഞ്ചലോഹത്തിൽ തീർത്ത ആറാട്ടുതിടമ്പും ഇടതുവശത്തുള്ളത് സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ശീവേലിത്തിടമ്പുമാണ്. ആദ്യത്തെ വിഗ്രഹം, ഇന്നത്തെ [[ആലപ്പുഴ ജില്ല]]യിൽ പെട്ട [[മാന്നാർ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട, അല്പം രൗദ്രഭാവ ത്തോടുകൂടിയ മഹാവിഷ്ണു രൂപമാണ്. ഇതിന് ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമേ ഇത് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാറുള്ളൂ. രണ്ടാമത്തെ വിഗ്രഹം, മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന തിടമ്പിന് കേടുവന്നതിനെത്തുടർന്ന് 1975-ൽ പണികഴിപ്പിച്ചതാണ്. [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ]] സ്വദേശിയായിരുന്ന വേലപ്പൻ ആചാരിയും പുത്രനായ കുട്ടൻ ആചാരിയും ചേർന്നാണ് ഈ തിടമ്പ് പണികഴിപ്പിച്ചത്. നിത്യശീവേലിയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് ഈ വിഗ്രഹമാണ്. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ഹൈന്ദവ ഭവനങ്ങളിലും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചിത്രങ്ങൾ കാണാം. അവയിലധികവും ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതെങ്കിലും അപൂർവ്വം ചിലതിൽ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപത്തിലും വരച്ചുകാട്ടാറുണ്ട്. ഈ രൂപത്തിലുള്ള ചിത്രങ്ങളിൽ ഭഗവാൻ, ചുവന്ന പട്ടുകോണകം ചാർത്തി വലതുകയ്യിൽ [[വെണ്ണ]]യും ഇടതുകയ്യിൽ ഓടക്കുഴലും പിടിച്ച രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉഷഃപൂജ സമയത്തെ ദർശനരൂപമാണിത്. ഭഗവാന് ചാർത്തിയ കോണകം, ഭക്തർക്ക് പ്രസാദമായി നൽകാറുണ്ട്. ഉഷഃപൂജയ്ക്കുള്ള ഈ രൂപം കൂടാതെ പന്തീരടിപൂജയ്ക്കും ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമായി വേറെയും രണ്ട് അലങ്കാരങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ, ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം ഓരോ ദിവസവും ഓരോ രൂപത്തിലാണ്. സാധാരണയായി ശ്രീകൃഷ്ണരൂപങ്ങളിൽ, അവയിൽത്തന്നെ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപങ്ങളിൽ തന്നെയാണ് അലങ്കാരമുണ്ടാകാറുള്ളതെങ്കിലും ചില പ്രത്യേക അവസരങ്ങളിൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ മറ്റുള്ള അവതാരങ്ങളായും അത്യപൂർവ്വമായി മറ്റുള്ള വൈഷ്ണവക്ഷേത്രങ്ങളിലെ മൂർത്തികളായും ഗുരുവായൂരപ്പനെ അലങ്കരിയ്ക്കാറുണ്ട്. കൂടാതെ, യഥാരൂപത്തിൽ തന്നെ ഭഗവാനെ അലങ്കരിച്ചുവരാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം അതിവിശേഷമാണ്. === ഉച്ചപ്പൂജ അലങ്കാരവർണ്ണന === 2020 സെപ്റ്റംബർ മാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന ഉച്ചപ്പൂജ കഴിഞ്ഞുള്ള കളഭച്ചാർത്തിന്റെ വിശദമായ ഒരു വർണ്ണന ആരംഭിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിയും ദീർഘകാലമായി ഉച്ചപ്പൂജ തൊഴുതുവരുന്ന വ്യക്തിയുമായ തിരുവാലൂർ ശ്രീകുമാരൻ നമ്പൂതിരിയാണ് ഇത് തുടങ്ങിയത്. [[അർബുദം]] ബാധിച്ച് ചികിത്സയിലായിരുന്ന സുധ എന്ന സ്ത്രീയ്ക്ക് കേൾക്കാനായി തുടങ്ങിയ ഈ ശ്രമം, പിന്നീട് സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിലൂടെ വൻ ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റുകയായിരുന്നു. [[കോവിഡ്-19 മഹാമാരി]] മൂലം ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരാൻ സാധിയ്ക്കാതിരുന്ന ഭക്തർ, തങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ച ഒരു അനുഗ്രഹമായി ഇതിനെ കാണുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് വിവിധ യൂട്യൂബ് ചാനലുകളിൽ ലഭ്യമായിരുന്ന അലങ്കാരവർണ്ണന, 2021 ഒക്ടോബർ 28-ന് പൂർണ്ണമായും ദേവസ്വത്തിന് കീഴിലായി. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഐതിഹ്യകഥകൾ == ഗുരുവായൂരപ്പനുമായും ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി ഐതിഹ്യകഥകളുണ്ട്. അവയിൽ പലതും ഇന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്. അത്തരത്തിലുള്ള ചില കഥകളാണ് ഇവിടെ ചേർക്കുന്നത്. === ക്ഷേത്രോല്പത്തിയും ജനമേജയന്റെ കുഷ്ഠരോഗവും === [[നാരദപുരാണം|ശ്രീ നാരദപുരാണത്തിലേതെന്ന്]] ചിലർ പറയുന്നതും, എന്നാൽ അതിൽ ഇല്ലാത്തതുമായ '''ഗുരുപവനപുര മാഹാത്മ്യത്തിലാണ്''' ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ വിവരിക്കുന്നത്. [[കുരുവംശം|കുരുവംശത്തിലെ]] പിന്മുറക്കാരനും, [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനന്റെ]] പൗത്രനും [[അഭിമന്യു]]വിന്റെ പുത്രനുമായ [[പരീക്ഷിത്ത്]], ശമീകൻ എന്ന മഹർഷിയുടെ ശാപം മൂലം ഉഗ്രസർപ്പമായ [[തക്ഷകൻ|തക്ഷകന്റെ]] കടിയേറ്റ് അപമൃത്യു വരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ [[ജനമേജയൻ]], തന്റെ പിതാവിന്റെ മരണത്തിന് കാരണക്കാരനായ തക്ഷകനെയും അവന്റെ വംശത്തെയും ഒന്നാകെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യാൻ '''[[സർപ്പസത്രയാഗം|സർപ്പസത്രം]]''' എന്ന ഉഗ്രയാഗം നടത്തി. നിരപരാധികളായ അസംഖ്യം സർപ്പങ്ങൾ യാഗാഗ്നിയിൽ ചത്തൊടുങ്ങി. എന്നാൽ, [[അമൃത്]] കുടിച്ചവനായതിനാൽ, തക്ഷകൻ മാത്രം ചത്തില്ല. ഇതെത്തുടർന്ന്, ജനമേജയനെ ഉഗ്രമായ സർപ്പശാപം പിടികൂടുകയും അദ്ദേഹം [[കുഷ്ഠം|കുഷ്ഠരോഗ ബാധിതനാകുകയും]] ചെയ്തു. രോഗ വിമുക്തിയ്ക്കായി ഒരുപാട് വഴികൾ നോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഇതോടെ ജീവിതാശ നശിച്ചുപോയ ജനമേജയനെ കാണാൻ ഒരു ദിവസം [[ആത്രേയൻ|ആത്രേയമഹർഷി]] വരികയും രോഗവിമുക്തിയ്ക്കായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ ഭജിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ആ പ്രതിഷ്ഠയുടെ മാഹാത്മ്യം ജനമേജയന് പറഞ്ഞുകൊടുത്തു. ആ കഥ ഇങ്ങനെ: പദ്മകല്പത്തിന്റെ ആദിയിൽ [[ബ്രഹ്മാവ്]] സൃഷ്ടികർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരി ക്കുമ്പോൾ മഹാവിഷ്ണു അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി. തനിക്കും തന്റെ സൃഷ്ടികൾക്കും കർമ്മബന്ധം കൂടാതെ മുക്തി നേടാനുള്ള മാർഗ്ഗം കാട്ടണമെന്ന് [[ബ്രഹ്മാവ്]] അഭ്യർത്ഥിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ, [[ബിസ്മത്ത്|പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ]] തൻ്റെ ഒരു വിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് സമ്മാനിച്ചു. വരാഹകല്പം വരെ വിഗ്രഹം ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ച ബ്രഹ്മാവ്, പിന്നീട് സന്താന ഭാഗ്യത്തിനായി മഹാവിഷ്ണുവിനെ ഭജിച്ചു കൊണ്ടിരുന്ന സുതപസ്സ് എന്ന പ്രജാപതിയ്ക്കും, പത്നിയായ പ്രശ്നിയ്ക്കും വിഗ്രഹം കൈമാറി. വിഗ്രഹം കിട്ടിയശേഷം പൂർവ്വാധികം ഭക്തിയോടെ ഭജനം തുടർന്ന അവർക്ക് മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഭഗവാൻ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ താൻ തന്നെ പുത്രനായി അവതരിയ്ക്കാമെന്ന് വാക്കുനൽകുകയും, ആ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിലും ഈ വിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാകുമെന്ന് അരുൾ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zy4-AAAAIAAJ&pg=PA30&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CDkQuwUwAg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=Krsna | publisher=Taylor & Francis | author=A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda | pages=30 |accessdate=24 June 2013}}</ref> അതനുസരിച്ച് [[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിലെ]] ആദ്യജന്മത്തിൽ ഭഗവാൻ, സുതപസ്സിന്റെയും പൃശ്നിയുടെയും പുത്രനായി '''പൃശ്നിഗർഭൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പൃശ്നിഗർഭൻ [[ബ്രഹ്മചര്യം|ബ്രഹ്മചര്യത്തിന്റെ]] പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിയ്ക്കുകയും ഭക്തനായ [[ധ്രുവൻ|ധ്രുവനുവേണ്ടി]] പുതിയൊരു ലോകം സൃഷ്ടിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. [[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗത്തിലെ]] അടുത്ത ജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ്, [[കശ്യപൻ|കശ്യപനായും]] പൃശ്നി [[അദിതി]]യായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ അവരുടെ പുത്രനായി '''[[വാമനൻ]]''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പിന്നീട്, [[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗത്തിലെ]] അവസാനജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ് വസുദേവരായും പൃശ്നി ദേവകിയായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ വീണ്ടും അവരുടെ എട്ടാമത്തെ പുത്രനായി ''' കൃഷ്‌ണൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. ഈ മൂന്നുജന്മങ്ങളിലും അവർക്ക് ഭഗവദ്നിർമ്മിതമായ ദിവ്യവിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടായി.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zLkrkjn1Yv0C&pg=PA238&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CEwQuwUwBg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=The Concise Śrīmad Bhāgavataṁ | publisher=SUNY Press | author=Swami Venkatesananda | year=1989 | pages=238 | isbn=1438422830 |accessdate=24 June 2013}}</ref> മാതാപിതാക്കൾ നിത്യപൂജ നടത്തിവന്നിരുന്ന ഈ വിഗ്രഹം, അവരുടെ കാലശേഷം ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ കയ്യിൽ തന്നെയെത്തി. തന്റെ വാസസ്ഥാനമായ [[ദ്വാരക|ദ്വാരകയിൽ]] ഒരു ക്ഷേത്രം പണിയുകയും വിഗ്രഹം അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, എന്നും രാവിലെ പത്നിമാരായ [[രുക്മിണി]]-[[സത്യഭാമ]] എന്നിവർക്കൊപ്പം ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി പൂജ നടത്തുമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ഭഗവാന് [[വൈകുണ്ഠം|വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക്]] മടങ്ങാൻ സമയമായി. സ്വർഗ്ഗാരോഹണത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ്, തന്റെ സുഹൃത്തും ശിഷ്യനും ഭക്തനുമായ [[ഉദ്ധവൻ|ഉദ്ധവരോട്]] ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഉദ്ധവരേ, ഇന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടാകും. ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ച ദ്വാരക അതിൽ പൂർണ്ണമായും നശിച്ചു പോകും. എന്നാൽ, മൂന്ന് ജന്മങ്ങളിൽ ഞാനും എന്റെ മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച ദിവ്യവിഗ്രഹം നശിക്കാൻ ഉള്ളതല്ല. ആ പുണ്യവിഗ്രഹം എടുത്ത് ഉചിതമായ സ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ദേവഗുരുവായ [[ബൃഹസ്പതി|ബൃഹസ്പതിയോട്]] പറയുക. ആ പുണ്യകർമ്മത്തിന് ശേഷം [[ബദരിനാഥ്|ബദരീകാശ്രമത്തിലേയ്ക്ക്]] പോയി തപസ്സനുഷ്ഠിച്ച് എന്നെ പ്രാപിക്കൂ. അധർമ്മം നിറയുന്ന [[കലിയുഗം|കലിയുഗത്തിൽ]], ഭക്തജനങ്ങളെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഞാൻ ആ വിഗ്രഹത്തിൽ കുടികൊള്ളും.}} ഭഗവാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ അന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടായി. ദേവശില്പിയായ [[വിശ്വകർമ്മാവ്]] നിർമ്മിച്ച ദ്വാരക, അതിൽ പൂർണ്ണമായും മുങ്ങി. തപസ്സിനായി പോകുന്നതിനുമുമ്പ് ഉദ്ധവർ ബൃഹസ്പതിയെ കണ്ട് കാര്യം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം എത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും ദ്വാരക സമുദ്രത്തിനടിയിലായി. മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ ഭഗവാനും മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച പരമപവിത്രമായ വിഷ്ണുവിഗ്രഹം, മഹാപ്രളയത്തെ അതിജീവിച്ച് കടലിൽ ഒഴുകിനടക്കുന്നത് അദ്ദേഹം കണ്ടു! പക്ഷേ, പ്രളയജലം കാരണം അദ്ദേഹത്തിന് വിഗ്രഹത്തിനടുത്തു വരെ പോകാനായില്ല. ബൃഹസ്പതി, തന്റെ ശിഷ്യനായ [[വായു|വായുദേവനെ]] വിളിച്ചുവരുത്തുകയും, വായുദേവൻ, സമുദ്രദേവനായ [[വരുണൻ|വരുണന്റെ]] സഹായത്തോടെ വിഗ്രഹം തന്റെ ഗുരുവിൻ്റെ അടുത്ത് എത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. വിഗ്രഹവുമായി പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോഴാണ് അടുത്ത പ്രശ്നം വന്നത്: എവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കണം? ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ആകാശ മാർഗ്ഗം സഞ്ചരിക്കവെ ഭാർഗ്ഗവ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, കടലിൽ നിന്ന് വളരെ അടുത്തായി അതിവിശാലമായ ഒരു തടാകം അവർ കണ്ടു. നിർമ്മലമായ ജലത്തോടുകൂടിയ ആ തടാകത്തിൽ, ആയിരക്കണക്കിന് താമരപ്പൂക്കൾ വിരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പക്ഷികൾ കളകൂജനം പൊഴിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. മൃഗങ്ങൾ അങ്ങിങ്ങായി സ്വൈരവിഹാരം നടത്തുന്നു. ആ പ്രദേശത്തിനാകെ ഒരു ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് അവർക്ക് തോന്നി. ലോകത്തിൻ്റെ മാതാപിതാക്കളായ [[ശിവൻ|ശിവഭഗവാനും]] [[പാർവ്വതി|പാർവ്വതീദേവിയും]] അവിടെ ആനന്ദ താണ്ഡവമാടുന്നത് കണ്ട ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും താഴെയിറങ്ങി ശിവപാർവ്വതിമാരെ വന്ദിച്ചു. താൻ ദേവഗുരുവിൻ്റെ ആഗമനം പ്രതീക്ഷിച്ച് ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്ന് ശിവഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. തുടർന്ന്, ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം അദ്ദേഹം ബൃഹസ്പതിയ്ക്ക് വിവരിച്ചു കൊടുത്തു: {{cquote|ബൃഹസ്പതേ, വിഷ്ണുഭഗവാന്റെ ഈ ദിവ്യവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ഏറ്റവും ഉചിതമായ സ്ഥലം ഈ ഭാർഗ്ഗവക്ഷേത്രം തന്നെയാണ്. [[പ്രാചീനബർഹിസ്സ്]] എന്ന രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരായ '''പ്രചേതസ്സുകൾ''' എന്ന യോഗിവര്യന്മാർ പ്രജാപതി സ്ഥാനം നേടാൻ കഠിന തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചതും അവർക്ക് ഞാൻ '''[[രുദ്രഗീതം]]''' ഉപദേശിച്ചു കൊടുത്തതും ഇവിടെവച്ചാണ്. <ref>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-07-09 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125035449/http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |url-status=dead }}</ref>{{better source|date=April 2017}}ബൃഹസ്പതേ, ഗുരുവായ അങ്ങും വായുദേവനും ചേർന്ന് വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്ന ഈ പുണ്യസ്ഥലം, ഇനി '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നറിയപ്പെടും. കലിയുഗത്തിലെ ദുരിതങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്ഷ നേടാൻ ഭക്തർ ഇവിടെ വന്ന് ഭജിയ്ക്കും.}} ഇത്രയും കേട്ടതോടെ ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവനും സന്തോഷമായി. ബൃഹസ്പതി, ഉടനെ ദേവശില്പിയായ വിശ്വകർമ്മാവിനെ വിളിച്ചുവരുത്തി. സ്ഥലമാകെ നോക്കിക്കണ്ട വിശ്വകർമ്മാവ്, അവിടെ എല്ലാ വാസ്തുശാസ്ത്ര നിബന്ധനകളുമനുസരിച്ച് മനോഹരമായ ഒരു ക്ഷേത്രം പണിതു. വിഷ്ണുഭഗവാനാൽ നിർമ്മിച്ചതും അവതാരമായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പൂജിച്ചതുമായ ആ പുണ്യവിഗ്രഹം, ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ചേർന്ന് എല്ലാ ആചാരവിധികളോടുകൂടി അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ശിവഭഗവാൻ വിഗ്രഹത്തിന് ആദ്യപൂജ നടത്തി. പാർവ്വതീദേവി നിവേദ്യമുണ്ടാക്കി സമർപ്പിച്ചു. [[ഇന്ദ്രൻ|ഇന്ദ്രാദിദേവകൾ]] പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. [[തുംബുരു]]-[[നാരദൻ|നാരദമഹർഷിമാരും]] [[യക്ഷന്മാർ|യക്ഷ]]-[[കിന്നരർ|കിന്നര]]-[[ഗന്ധർവ്വൻ|ഗന്ധർവ്വാദികളും]] സ്തുതിഗീതങ്ങൾ പാടി. ഗുരുവും വായുവും ഒരുമിച്ച് ഭഗവദ്വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ച പുണ്യഭൂമിയ്ക്ക് '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നും അവർ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഭഗവാന് 'ഗുരുവായൂരപ്പൻ' എന്നും പേരുകൾ വന്നു. ഈ മംഗളമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച പാർവ്വതീപരമേശ്വരന്മാർ, ''രുദ്രതീർത്ഥം'' എന്നുപേരുള്ള വലിയ തടാകത്തിന്റെ മറുകരയിലുള്ള മമ്മിയൂരിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനഭാവത്തിൽ സ്വയംഭൂവായി അവതരിച്ചു. അവിടെയും തൊഴുതാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ. വൈകുണ്ഠത്തിലെ പോലെ ഇവിടെയും ഭഗവാൻ പൂർണ്ണ ചൈതന്യത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നതിനാൽ ഇവിടം ''ഭൂലോക വൈകുണ്ഠം'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇത്രയും കേട്ടപ്പോൾ [[ജനമേജയൻ]] കുടുംബസമേതം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വർഷക്കാലം അദ്ദേഹം അവിടെ ഭജനമിരുന്നു. അദ്ദേഹം [[മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം|മമ്മിയൂരിലെ ശിവക്ഷേത്രത്തിലും]] ദർശനം നടത്തി. ഓരോ ദിവസം ചെല്ലുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടു വരികയും ഒരു വർഷം തികയുന്നതിന്റെ തലേന്ന് രാത്രി അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവദ് ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ രോഗം പൂർണ്ണമായും ഭേദമാകുകയും ചെയ്തു. നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയ അദ്ദേഹം, പിന്നീട് അരോഗദൃഢഗാത്രനായി ഒരുപാടുകാലം ജീവിച്ചു. === പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റെ കഥ === ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്ന മറ്റൊരു കഥയാണ് ഒരു [[പാണ്ഡ്യസാമ്രാജ്യം|പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റേത്]]. ഈ രാജാവ്, ഒരു ദിവസം തന്റെ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധനായ ജ്യോത്സ്യരെ വരുത്തുകയും അദ്ദേഹത്തിന് തന്റെ ജാതകം കാണിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. രാജാവിന്റെ ജാതകം പരിശോധിച്ച ജ്യോത്സ്യർ അദ്ദേഹം ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കകം പാമ്പുകടിയേറ്റ് മരിയ്ക്കും എന്ന് വിധിയെഴുതി. ഇതറിഞ്ഞ് കുപിതനായ രാജാവ് ജ്യോത്സ്യരെ ജയിലിലടയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചെങ്കിലും മന്ത്രിമാർ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. തുടർന്ന്, അപമൃത്യുവടയാനാണോ തന്റെ വിധി എന്നാലോചിച്ച് രാജാവ് ചിന്താധീനനായി ഇരിയ്ക്കേ സദസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ഒരു [[നമ്പൂതിരി]] പാപപരിഹാരത്തിന് ഗുരുവായൂരിൽ പോകണമെന്നും അവിടെ വച്ച് മരിച്ചാൽത്തന്നെയും മോക്ഷം കിട്ടുമെന്നും നിർദ്ദേശിച്ചു. അതനുസരിച്ച് രാജാവും കുടുംബാംഗങ്ങളും നമ്പൂതിരിയും ജ്യോത്സ്യരും ഒരുമിച്ച് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ രാജാവ്, തന്റെ മരണം പ്രവചിച്ച ദിവസം വരെയും ഭജനമിരിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതനുസരിച്ചുള്ള എല്ലാ ചിട്ടകളും അദ്ദേഹം പാലിച്ചുപോന്നു. ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. നാളെയാണ്, തൻ്റെ മരണമെത്തുന്ന ദിവസം! മനസ്സിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെ ധ്യാനിച്ച് അദ്ദേഹം ഉറങ്ങാൻ കിടന്നു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ഉണർന്നുനോക്കിയ രാജാവ്, താൻ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നതായി കണ്ട് അമ്പരന്നു. ഒരേസമയം സന്തോഷവും കോപവും തോന്നിയ രാജാവ്, ജ്യോത്സ്യരുടെ അടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തെ ശാസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തലേന്നുരാത്രി താൻ ഒരു പാമ്പിനെ കണ്ടതുപോലുമില്ല എന്നായിരുന്നു രാജാവിന്റെ വാദം. അപ്പോൾ ജ്യോത്സ്യർ രാജാവിന്റെ കാലിലേയ്ക്ക് നോക്കുകയും അവിടെയുള്ള ഒരു പാട് കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. അത് പാമ്പുകടിച്ച പാടായിരുന്നു! ഭഗവദ്കാരുണ്യം കൊണ്ടുമാത്രമാണ് താൻ രക്ഷപ്പെട്ടതെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാജാവ്, അപ്പോൾ ജീർണ്ണാവസ്ഥയിലായിരുന്ന ക്ഷേത്രം പുനരുദ്ധരിയ്ക്കുന്നതിന് നിർദ്ദേശം നൽകി. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ക്ഷേത്രം, സ്വർണ്ണം കൊണ്ടും വെള്ളി കൊണ്ടും രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടും പുതുക്കിപ്പണിയുകയും ശ്രീകോവിലിന്റെ ചുമരുകളിൽ മനോഹര ചിത്രങ്ങൾ വരച്ചുചേർക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ സമ്പത്ത് മുഴുവൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദാനം ചെയ്ത അദ്ദേഹം, ശിഷ്ടകാലം തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായി ജീവിച്ചുപോന്നു.<ref name='G3'>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-06-22 |archive-date=2009-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090628214507/http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |url-status=dead }}</ref> === ശങ്കരാചാര്യരുടെ വീഴ്ച === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ സവിശേഷ പ്രാധാന്യത്തോടെ പറഞ്ഞു കേൾക്കാറുള്ളതാണ് [[അദ്വൈത സിദ്ധാന്തം|അദ്വൈത സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ]] മുഖ്യപ്രയോക്താവായ [[ശങ്കരാചാര്യർ]]ക്ക് സംഭവിച്ച വീഴ്ച. ഒരു [[ഏകാദശി]]നാളിലാണ് ആ സംഭവം നടന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ആ കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരുപാട് യോഗസിദ്ധികൾ സ്വന്തമായി ഉണ്ടായിരുന്ന ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ആകാശമാർഗ്ഗം സഞ്ചരിയ്ക്കാനുള്ള കഴിവുമുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം അത്തരത്തിൽ [[കാലടി]]യിൽ നിന്ന് [[ശൃംഗേരി]]യിലേയ്ക്ക് പോയിക്കൊണ്ടിരുന്ന സമയത്താണ് അത് സംഭവിച്ചത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് മുകളിലൂടെയായിരുന്നു യാത്ര. ആകാശത്തുനിന്ന് ശങ്കരാചാര്യർ ക്ഷേത്രം കണ്ടെങ്കിലും അവിടെയിറങ്ങാനോ ഭഗവാനെ തൊഴാനോ അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചില്ല. ശ്രീകോവിലിന്റെ മുകളിലുള്ള ഭാഗം പിന്നിട്ട ഉടനെ ശങ്കരാചാര്യർ ഒറ്റ വീഴ്ച! അദ്ദേഹം നേരെ ചെന്നുവീണത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയിലാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ അപ്പോൾ ശീവേലി നടക്കുകയായിരുന്നു. ശീവേലി വടക്കേ നടയിലെത്തിയപ്പോൾ എഴുന്നള്ളിപ്പിന്റെ നേരെ മുന്നിൽ വച്ചാണ് ശങ്കരാചാര്യർ ചെന്നുവീണത്. ആളുകൾ പരിഭ്രാന്തരായി ഓടിക്കൂടി. ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ബോധമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, ശരീരത്തിലെവിടെയും പരുക്കുകളും കണ്ടില്ല. ശാന്തിക്കാർ വന്ന് പുണ്യതീർത്ഥം മുഖത്ത് തെളിച്ചതും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ശങ്കരാചാര്യർ, ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നടയിൽ പോയി സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിയ്ക്കുകയും സമസ്താപരാധം ഏറ്റുപറയുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുദിവസം കൂടി ക്ഷേത്രത്തിൽ തങ്ങിയ അദ്ദേഹം, ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജകളും ചടങ്ങുകളും പുനഃക്രമീകരിയ്ക്കുകയും, ഗുരുവായൂരപ്പനെ സ്തുതിച്ച് ''ഗോവിന്ദാഷ്ടകം'' എന്ന കൃതി രചിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള [[ഗുരുവായൂർ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം|പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയതും അദ്ദേഹമാണ്. === നെന്മിനി ഉണ്ണി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് നെന്മിനി മന. ഈ കുടുംബത്തിൽ പെട്ടവർ ഇന്നും ഗുരുവായൂരിലുണ്ട്. ഈ കുടുംബത്തിന്റെ വകയായി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ ഒരു ലോഡ്ജും ഹോട്ടലുമടക്കമുള്ള സൗകര്യങ്ങളുണ്ട്. എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിലെ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി]]യോടനുബന്ധിച്ചുള്ള [[സപ്തമി]] വിളക്ക് സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്നത് ഈ കുടുംബമാണ്. ഇവിടത്തെ പൂർവ്വികനായിരുന്ന ഒരു ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ കാണിയ്ക്കുന്നത്. നെന്മിനി മനയിലെ അച്ഛൻ നമ്പൂതിരി ആയിരുന്നു ഒരിയ്ക്കൽ ഗുരുവായൂരിലെ മേൽശാന്തി. ഒരു ദിവസം, അദ്ദേഹത്തിന് അത്യാവശ്യമായി ഒരു സ്ഥലം വരെ പോകേണ്ടിവന്നു. സഹായിയായ കീഴ്ശാന്തിയും അന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഭഗവാന്റെ പൂജ മുടങ്ങുമല്ലോ എന്നാലോചിച്ച് വിഷമിച്ച മേൽശാന്തി, ഒടുവിൽ തന്റെ മകനായ ഉണ്ണിയെ പൂജയേല്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. പോകും മുമ്പ് മേൽശാന്തി, ഉണ്ണിയ്ക്ക് പൂജാവിധികളെല്ലാം പറഞ്ഞു കൊടുത്തു. ശ്രീകോവിലിനകത്ത് കയറിയ ഉണ്ണി, മലരുനിവേദ്യവും ഉഷഃപൂജയുമെല്ലാം വിധിപോലെ ചെയ്തു. അപ്പോഴാണ് ഉണ്ണി അത് ശ്രദ്ധിച്ചത്: നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ അതുപോലെത്തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! ഉണ്ണി ആശങ്കാകുലനായി. തന്റെ പൂജ പിഴച്ചോ? ഭഗവാൻ നിവേദ്യം നേരിട്ടുണ്ണും എന്നായിരുന്നു അവന്റെ വിചാരം. പിന്നീട് അടുത്തുള്ള ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് ഉപ്പുമാങ്ങയും തൈരും കൊണ്ടുവരികയും അവ ചോറിന്റെ കൂടെ കൂട്ടിക്കുഴച്ചു വയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. {{cquote|ഉപ്പുമാങ്ങയുമുറതൈരുമുണ്ടിനി കൈപ്പയ്ക്കാക്കൊണ്ടാട്ടം വേണോ-കൃഷ്‌ണാ പപ്പടവും മറ്റും വല്ലതും വേണെങ്കിൽ കൽപിച്ചുകൊൾക ഞാൻ കേട്ടു-കൊള്ളാം ഊണുകഴിക്കാഞ്ഞാലയ്യോ വിശന്നുപോം ക്ഷീണിച്ചുപോയിടും ദേഹമേറ്റം അച്ഛൻ വന്നാലെന്നെത്തല്ലു മറിഞ്ഞാലും അച്യുതനൂണുകഴിച്ചില്ലെങ്കിൽ.}} പക്ഷേ, യാതൊരു ഫലവും കണ്ടില്ല. ഉണ്ണി പൊട്ടിക്കരയാൻ തുടങ്ങി. ആ കണ്ണീരുകണ്ട് ഉണ്ണിക്കണ്ണൻ, അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ഉണ്ണിയുടെ കയ്യിൽ നിന്ന് ചോറ് മുഴുവൻ വാങ്ങിക്കഴിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. സന്തോഷത്താൽ മതിമറന്ന ഉണ്ണി, സമയം പോയതറിഞ്ഞില്ല. സമയം കഴിഞ്ഞിട്ടും നടതുറക്കാത്തതിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരായ [[വാര്യർ|വാര്യരും]] [[മാരാർ|മാരാരും]] ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഉണ്ണിയ്ക്ക് വല്ലതും സംഭവിച്ചോ എന്നായിരുന്നു അവരുടെ ചിന്ത. എന്നാൽ, തൊട്ടുപിന്നാലെ ഒഴിഞ്ഞ പൂജാപാത്രങ്ങളുമായി ഉണ്ണി പുറത്തെത്തി. പാത്രങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞിരിയ്ക്കുന്നത് കണ്ട വാര്യർ തനിയ്ക്ക് അവകാശപ്പെട്ട നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ ഉണ്ണി ഉണ്ടുതീർത്തു എന്ന് വിചാരിച്ചു. അയാൾ അവനെ വിളിച്ചുകൊണ്ടു പോകുകയും കയ്യിലുണ്ടായിരുന്ന വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. താനല്ല, ഭഗവാനാണ് എല്ലാം കഴിച്ചതെന്ന് ഉണ്ണി ഒരുപാടു തവണ പറഞ്ഞെങ്കിലും വാര്യർ അത് അംഗീകരിച്ചില്ല. ഒരുപാട് തവണ അയാൾ ഉണ്ണിയെ തല്ലി. ഇതിനിടയിൽ മേൽശാന്തി മടങ്ങിയെത്തി. വാര്യരിൽ നിന്ന് വിവരമറിഞ്ഞ അദ്ദേഹവും ഉണ്ണിയെ ഒരുപാട് തല്ലി. അപ്പോഴാണ് ശ്രീകോവിലിൽ നിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങിയത്. ഉണ്ണി പറഞ്ഞതെല്ലാം ശരിയാണെന്നും അതിനാൽ തല്ലേണ്ടത് തന്നെയാണെന്നുമായിരുന്നു ആ അശരീരി. കുറ്റബോധം താങ്ങാനാകാതെ മേൽശാന്തിയും വാര്യരും ശ്രീകോവിലിനു മുന്നിൽ സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. ഇതിൻ്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന തൈര് നിവേദ്യവും നിറപുത്തരി ദിവസം ഉപ്പുമാങ്ങയും നിവേദിക്കുന്നത്. === നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === [[ശ്രീമദ്ഭാഗവതം|ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തെ]] ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച പ്രസിദ്ധമായൊരു [[സംസ്കൃതസാഹിത്യം|സംസ്കൃതകാവ്യമാണ്]] '''[[നാരായണീയം]]'''. പണ്ഡിതശ്രേഷ്ഠനായ [[മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരി|മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരിയാണ്]] ഈ മഹാകാവ്യം രചിച്ചത്. പന്ത്രണ്ട് സ്കന്ധങ്ങളും പതിനായിരം ശ്ലോകങ്ങളുമടങ്ങിയ ഭാഗവതകാവ്യത്തെ, വെറും നൂറു ദശകങ്ങളിലും ആയിരം ശ്ലോകങ്ങളിലും ഒതുക്കിയ നാരായണീയം, ഭാഗവതത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കവി ഭഗവാനോട് സംവദിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി അടുത്ത് ബന്ധമുള്ള ഈ കാവ്യം ഉദ്ഭവിയ്ക്കാൻ കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: 1560-ൽ ഇന്നത്തെ [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ]] [[തിരുനാവായ|തിരുനാവായയ്ക്കടുത്തുള്ള]] [[ചന്ദനക്കാവ് (മലപ്പുറം ജില്ല)|ചന്ദനക്കാവിലെ]] പണ്ഡിതകുടുംബമായ മേല്പുത്തൂർ ഇല്ലത്ത് ജനിച്ച നാരായണഭട്ടതിരി, മഹാപണ്ഡിതനായിരുന്ന അച്ഛൻ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[മീമാംസ|മീമാംസയും]] മാധവൻ എന്ന ഗുരുവിൽ നിന്ന് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദവും]] ജ്യേഷ്ഠൻ ദാമോദരഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[തർക്കശാസ്ത്രം|തർക്കശാസ്ത്രവും]] പഠിച്ചെടുത്തശേഷം, [[തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടി|തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടിയുടെ]] കീഴിൽ ഉപരിപഠനം നടക്കുന്ന കാലത്താണ് നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ച സംഭവങ്ങൾ നടന്നത്. ഗുരുതരമായ [[വാതരോഗം]] ബാധിച്ച അച്യുതപ്പിഷാരടിയെ മേല്പുത്തൂർ നല്ല രീതിയിൽ ശുശ്രൂഷിച്ചുപോന്നു. ഒടുവിൽ ഗുരുനാഥന്റെ അസുഖം മാറുകയും, അതേസമയം മേല്പുത്തൂരിന് അസുഖസൂചനകൾ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവിൽ നിന്ന് മേല്പുത്തൂർ അസുഖം ഇരന്നുവാങ്ങി എന്നാണ് കഥ. വാതരോഗം മാറാൻ നിരവധി ചികിത്സാരീതികൾ ചെയ്തുനോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ, സാക്ഷാൽ [[ധന്വന്തരി|ധന്വന്തരിമൂർത്തിയായ]] ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെ ശരണം എന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, 1587 ഓഗസ്റ്റ് 27-ന് (കൊല്ലവർഷം 763 ചിങ്ങം 16), [[ചിങ്ങം|ചിങ്ങമാസത്തിലെ]] [[തിരുവോണം (നക്ഷത്രം)|തിരുവോണം]] നാളിൽ, മാതാപിതാക്കൾക്കും അനുജനും കവിയുമായ ചെറിയ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയ്ക്കും ചില സഹായികൾക്കുമൊപ്പം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അമ്മാത്തായ പയ്യൂരില്ലമടക്കം പല സ്ഥലങ്ങളിലും തങ്ങിയ ശേഷം മൂന്നാം നാൾ അവർ ഗുരുവായൂരിലെത്തി. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും ഭഗവാനെ സ്തുതിച്ച് ഒരു കവിതയെഴുതണമെന്ന് മേല്പുത്തൂരിന് തോന്നി. പക്ഷേ, എവിടെനിന്ന് തുടങ്ങണം, എങ്ങനെ തുടങ്ങണം എന്നൊന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടിയില്ല. ഉറ്റ സുഹൃത്തും, [[മലയാളം|മലയാളഭാഷയുടെ]] പിതാവുമായ [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ|തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛനെത്തന്നെ]] സമീപിയ്ക്കാമെന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, തന്റെ സഹായികളെ [[തൃക്കണ്ടിയൂർ|തൃക്കണ്ടിയൂരിലേയ്ക്ക്]] വിട്ടു. സഹായികൾ തൃക്കണ്ടിയൂരിലെ എഴുത്തച്ഛന്റെ വീട്ടിലെത്തുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം തന്റെ [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ട്|അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ടിലെ]] വരികൾ ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് ചാരുകസേരയിൽ ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. സഹായികൾ എഴുത്തച്ഛനോട് ആഗമനോദ്ദേശ്യം പറഞ്ഞപ്പോൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് 'മത്സ്യം തൊട്ടുകൂട്ടാൻ പറയൂ' എന്നാണ് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത്. ഗുരുവായൂർ മടങ്ങിയെത്തിയ സഹായികൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് വിവരം പറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം സന്തോഷിച്ചു. ഇത് കണ്ട് സഹായികൾ സ്തബ്ധരായിപ്പോയി. [[മത്സ്യം (അവതാരം)|മത്സ്യം]] തൊട്ടുള്ള വൈഷ്ണവാവതാരങ്ങളെ സ്തുതിച്ച് കീർത്തനമെഴുതുക എന്നാണ് എഴുത്തച്ഛൻ പറഞ്ഞതിന്റെ അന്തരാർത്ഥം എന്ന് മേല്പുത്തൂർ അവരോട് പറഞ്ഞു. ''സാന്ദ്രാനന്ദാവബോധാത്മകമനുപമിതം...'' എന്ന് തുടങ്ങുന്ന നാരായണീയത്തിന്റെ ആദ്യദശകം പിറന്നത് അങ്ങനെയാണ്. തുടർന്ന്, ഓരോ ദിവസവും ഓരോ ദശകം എന്ന കണക്കിൽ നൂറുദിവസം കൊണ്ട് നൂറുദശകം പൂർത്തിയാക്കി. ഓരോ ദിവസം കഴിയുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടുവന്നു. ഒടുവിൽ, നൂറാം ദിവസം അദ്ദേഹം നാരായണീയരചന പൂർത്തിയാക്കുകയും അദ്ദേഹത്തിന് വേണുഗോപാലരൂപത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ അദ്ദേഹം രോഗവിമുക്തനാകുകയും ചെയ്തു. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കേ വാതിൽമാടത്തിലെ കിഴക്കേ അറ്റത്തെ തൂണിലിരുന്നാണ് മേല്പുത്തൂർ നാരായണീയം രചിച്ചത്. വാതരോഗം വന്ന് ശരീരം മുഴുവൻ തളർന്നുപോയ മേല്പുത്തൂർ ചൊല്ലുന്ന ശ്ലോകങ്ങളെല്ലാം അനുജൻ പകർത്തി എടുക്കുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ്റെ നരസിംഹാവതാരത്തെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാതെ വിഷമിച്ച മേൽപ്പത്തൂരിന് മുമ്പിൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ നരസിംഹരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവത്രെ. നാരായണീയം രചിച്ചതോടുകൂടി ആരോഗ്യം വീണ്ടെടുത്ത അദ്ദേഹം, പിന്നീട് കുറഞ്ഞത് 86 വയസ്സ് വരെയെങ്കിലും ജീവിച്ചിരുന്നു. ഈ കാലഘട്ടത്തിനിടയിൽ അദ്ദേഹം [[കൊച്ചി]], [[അമ്പലപ്പുഴ]], [[കോഴിക്കോട്]], [[മൂക്കുതല]] തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിലായി ജീവിച്ചുപോരുകയും, അവിടങ്ങളിലെല്ലാം പ്രശസ്തനാകുകയും ചെയ്തു. [[പ്രക്രിയാ സർവ്വസ്വം]], [[ശ്രീപാദ സപ്തതി]], ഒരുപാട് [[ചമ്പു|ചമ്പുക്കൾ]], [[പ്രശസ്തി (ചരിത്രം)|പ്രശസ്തികൾ]] തുടങ്ങി വേറെയും ചില കൃതികൾ ഇക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. മൂക്കുതലയിൽ വച്ചാണ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചത്. അനായാസ മരണമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്. === ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവം === മേല്പുത്തൂരിന്റെ സമകാലികനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മറ്റൊരു കവിയായിരുന്നു [[പൂന്താനം നമ്പൂതിരി]]. ഇന്നത്തെ മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[പെരിന്തൽമണ്ണ]]യ്ക്കടുത്ത് [[കിഴാറ്റൂർ|കീഴാറ്റൂരിലായിരുന്നു]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇല്ലം. മേല്പുത്തൂരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിൽ]] വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നുമില്ലായിരുന്ന പൂന്താനം, മലയാളത്തിലാണ് കവിതകൾ രചിച്ചിരുന്നത്. തന്മൂലം സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ ഒരുപാട് പരിഹസിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''മലയാളത്തിലെ [[ഭഗവദ്ഗീത]]'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ' ''[[ജ്ഞാനപ്പാന]]''യാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ കൃതി. ഈ കൃതി എഴുതാൻ കാരണമായ ഒരു സംഭവമുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെക്കാലം സന്താനഭാഗ്യമില്ലാതെ വിഷമിച്ചിരുന്ന പൂന്താനം, അതിനായി 'സന്താനഗോപാലം പാന' എന്ന കൃതി രചിച്ചു. അതിനെത്തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മകനുണ്ടായി. എന്നാൽ, [[ചോറൂണ്|ചോറൂണിന്റെ]] ദിവസം അവൻ അഴിച്ചിട്ട വസ്ത്രങ്ങൾക്കിടയിൽ ശ്വാസം മുട്ടി മരിച്ചു. ഇതിലുണ്ടായ വിഷമമാണ് ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ചത്. നാമജപത്തിന്റെയും ഭക്തിയുടെയും പ്രാധാന്യം അറിയിയ്ക്കുന്നതിനോടൊപ്പം കടുത്ത സാമൂഹ്യവിമർശനവും ഉൾക്കൊണ്ട ഈ കൃതിയ്ക്ക്, കേരളീയസമൂഹത്തിൽ ലഭിച്ച സ്വാധീനം വലുതാണ്. {{cquote|കണ്ടുകണ്ടെന്നിരിയ്ക്കും ജനങ്ങളെ കണ്ടില്ലെന്ന് വരുത്തുന്നതും ഭവാൻ<br>രണ്ടുനാലുദിനം കൊണ്ടൊരുത്തനെ തണ്ടിലേറ്റി നടത്തുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|മാളികമുകളേറിയ മന്നന്റെ തോളിൽ മാറാപ്പ് കേറ്റുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|ഉണ്ണിയുണ്ടായി വേൾപ്പിപ്പതിലൊരു ഉണ്ണിയുണ്ടായിക്കണ്ടാവൂ ഞാനെന്നും<br>ഇത്ഥമോരോന്ന് ചിന്തിച്ചിരിയ്ക്കുമ്പോൾ ചത്തുപോകുന്നു പാവം ശിവ!ശിവ!}} {{cquote|അമ്മയ്ക്കും പുനരച്ഛന്നും ഭാര്യയ്ക്കും ഉണ്മാൻ പോലും കൊടുക്കുന്നില്ല ചിലർ.}} തുടങ്ങിയ വരികൾ വേദാന്തചിന്തയുടെയും സാമൂഹ്യവിമർശനത്തിന്റെയും ഉദാഹരണങ്ങളാകുമ്പോൾ ആദ്യഭാഗവും അവസാനഭാഗവും തികഞ്ഞ ഭക്തിയുടെ പ്രതീകങ്ങളായി മാറുകയാണ്. കലികാലത്ത് ഭക്തർക്ക് മോക്ഷത്തിനുള്ള ഏക ഉപാധി നാമപജമാണെന്ന് പൂന്താനം ഇതിലൂടെ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നു. {{cquote|ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ മനസ്സിൽ കളിയ്ക്കുമ്പോൾ<br>ഉണ്ണികൾ പിന്നെ വേണമോ മക്കളായ്?}} എന്ന വാക്യം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭഗവദ്ഭക്തിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണ്.<ref>{{cite news|title=Rendered with devotion|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article657658.ece|date=March 13, 2009}}</ref> വാർദ്ധക്യത്തിൽ [[വസൂരി]]രോഗം വന്ന് തളർന്നുപോയ പൂന്താനം അത് ഭേദമാകാൻ തന്റെ നാട്ടിലുള്ള [[അങ്ങാടിപ്പുറം തിരുമാന്ധാംകുന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|തിരുമാന്ധാംകുന്നിലമ്മ]]യെ സ്തുതിച്ച് രചിച്ച ''ഘനസംഘം'' എന്ന സ്തോത്രവും വളരെ പ്രസിദ്ധമാണ്. 1964-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഓമനക്കുട്ടൻ (ചലച്ചിത്രം|ഓമനക്കുട്ടൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലുപയോഗിച്ച ''കണികാണും നേരം'' രചിച്ചതും അദ്ദേഹമാണ്. [[നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ|''നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ'']] എന്ന അതിപ്രസിദ്ധമായ ശിവസ്തുതിയും അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ്. ഇവ കൂടാതെ വേറെയും കൃതികൾ രചിച്ച അദ്ദേഹം, ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യകഥകളിലെ സ്ഥിരം സാന്നിദ്ധ്യമാണ്. 93-ആം വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. === ഭക്തിയും വിഭക്തിയും === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കിടക്കുന്ന മറ്റൊരു ഐതിഹ്യകഥയാണ് ''ഭക്തിയും വിഭക്തിയും''. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവുമാണ് ഈ കഥയിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ. സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർക്ക് അക്കാലത്ത് മലയാളകവികളോടും മലയാളകൃതികളോടുണ്ടായിരുന്ന പുച്ഛവും അവയിലെ ഭഗവാന്റെ നിലപാടുമാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രമേയം. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: വാതരോഗം ബാധിച്ച് ഗുരുവായൂരിൽ മേല്പുത്തൂർ ഭജനമിരിയ്ക്കുന്ന കാലത്തുതന്നെ പൂന്താനവും ഭജനമിരിയ്ക്കാനുണ്ടായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം, പൂന്താനം താൻ രചിച്ച സന്താനഗോപാലം പാന മേല്പുത്തൂരിന് കാണിച്ചുകൊടുക്കാൻ ചെന്നു. എന്നാൽ, സംസ്കൃതപണ്ഡിതനായിരുന്ന മേല്പുത്തൂർ, ആ ആവശ്യം നിരസിച്ചു. ഇത് പൂന്താനത്തെ അത്യധികം ദുഃഖിതനാക്കി. അന്നുരാത്രി, മേല്പുത്തൂരിന് വാതരോഗം വീണ്ടും മൂർച്ഛിച്ചു. അല്പസമയം അദ്ദേഹത്തിന് ബോധക്ഷയമുണ്ടായി. ബോധം വന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവാന്റെ ഒരു ദർശനമുണ്ടായി. ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഹേ മേല്പത്തൂരേ! പണ്ഡിത ശ്രേഷ്ഠനായ അങ്ങയുടെ വിഭക്തിയെക്കാൾ എനിയ്ക്ക് ഇഷ്ടം പാണ്ഡിത്യമില്ലാത്ത പൂന്താനത്തിന്റെ ഭക്തിയാണ്. അങ്ങ് നാളെത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് മാപ്പ് പറയുകയും ജ്ഞാനപ്പാന പരിശോധിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും വേണം.}} ഇതനുസരിച്ച് പിറ്റേന്ന് രാവിലെ മേല്പുത്തൂർ, ക്ഷേത്രദർശനം കഴിഞ്ഞ് തെക്കേ നാലമ്പലത്തിലിരുന്ന് അന്നത്തെ ദശകവും പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം പൂന്താനത്തിനടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തോട് മാപ്പുപറഞ്ഞ് ജ്ഞാനപ്പാന വായിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും പൂന്താനത്തെ മുഗ്ദകണ്ഠം പ്രശംസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name="thehindu">{{cite news|title=To lovers of Krishna, in Tamil|url=http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|newspaper=The Hindu|date=July 19, 2012|access-date=2019-12-06|archive-date=2012-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723041304/http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|url-status=dead}}</ref> === 'പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു' === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. സംസ്കൃതത്തിൽ പൂന്താനത്തിനുണ്ടായിരുന്ന പ്രാവീണ്യക്കുറവും അതുമൂലം അദ്ദേഹം നേരിട്ട അപമാനങ്ങളും അവയിലുള്ള ഭഗവാന്റെ പ്രതികരണവും അടങ്ങിയതാണ് ഈ കഥ. അതിങ്ങനെ: സംസ്കൃതത്തിൽ വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെങ്കിലും പൂന്താനം നിത്യേന ക്ഷേത്രനടയിൽ വന്ന് [[വിഷ്ണു സഹസ്രനാമം]] വ്യാഖ്യാനം ചെയ്യുമായിരുന്നു. അപ്പപ്പോൾ വായയിൽ വരുന്ന രീതിയിലാണ് അദ്ദേഹം വ്യാഖ്യാനം കൊടുത്തിരുന്നത്. ഒരിയ്ക്കൽ, അത്തരത്തിൽ അദ്ദേഹം വിഷ്ണു സഹസ്രനാമത്തിലെ '''പദ്മനാഭോऽമരപ്രഭു''' എന്ന ഭാഗം '''പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു''' എന്ന് തെറ്റായി ഉച്ചരിച്ച് അതിന് വ്യാഖ്യാനം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന [[വേദം|വേദപണ്ഡിതന്മാരായ]] ചില ബ്രാഹ്മണർ പൂന്താനത്തെ അപഹസിച്ചു. ഈ സമയത്ത് അദ്ദേഹം മരപ്രഭു ആരാണെന്ന് വിചാരിച്ച് ചിന്താധീനനായി. അപ്പോൾ, മരപ്രഭുവും താൻ തന്നെയാണെന്ന് അറിയിച്ചുകൊണ്ട് ശ്രീലകത്തുനിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങി. ഇത് കേട്ടതും പണ്ഡിതസമൂഹം ലജ്ജിച്ച് തലതാഴ്ത്തി. <ref>{{cite web|url=https://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BE%E0%B4%A8%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%81_%E0%B4%A8%E0%B4%AE%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%B0%E0%B4%BF |title=ഐതിഹ്യമാല/പൂന്താനത്തു നമ്പൂരി - വിക്കിഗ്രന്ഥശാല |language=ml|publisher=Ml.wikisource.org |date=2016-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഈ സംഭവത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഗുരുവായൂർ തെക്കേ നടയിലെ ശ്രീവത്സം വി.ഐ.പി. റസ്റ്റ് ഹൗസ് വളപ്പിൽ മരപ്രഭുവിന്റെ അതിഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. കളിമണ്ണിൽ തീർത്ത ഇത്, അത്തരത്തിലുള്ള ഏറ്റവും വലിയ ശില്പമാണ്. 1995-ലാണ് ഈ ശില്പം സ്ഥാപിച്ചത്. പ്രശസ്ത ശില്പി [[ആലുവ]] പി.വി. രാമചന്ദ്രന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ 1200 പേർ ചേർന്ന് മൂന്നുമാസം കഠിനവ്രതം എടുത്താണ് ഈ ശില്പം നിർമ്മിച്ചെടുത്തത്.<ref>{{cite web|author=Ramachandran P.V. |url=http://guruvayoormaraprabhu.blogspot.in/ |title=Guruvayoor Maraprabhu |publisher=Guruvayoormaraprabhu.blogspot.in |date=2009-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനും മുൻ [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|കേരള മുഖ്യമന്ത്രിയും]] അന്നത്തെ കേന്ദ്ര വ്യവസായ മന്ത്രിയുമായിരുന്ന [[കെ. കരുണാകരൻ|കെ. കരുണാകരനാണ്]] ഇത് ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തത്. കളിമണ്ണിനോടൊപ്പം പല ഔഷധകൂട്ടുകളും ഇതിൽ ചേർത്തിട്ടുണ്ട്. വൃക്ഷസങ്കല്പത്തിൽ ശരീരവും ധ്യാനഭാവത്തിലുള്ള ഭഗവാന്റെ ശിരസ്സും ഒത്തുച്ചേർന്ന ഈ ശില്പത്തിന് ജാപ്പനീസ് നിർമ്മാണശൈലിയാണ് അവലംബിച്ചത്. 2008-ൽ ഇതിനോട് ചേർന്ന് ഏതാനും ദിവ്യാത്മാക്കളുടെ രൂപങ്ങളും, 2011-ൽ പ്രഭാമണ്ഡലവും ചാർത്തുകയുണ്ടായി. ചുരുങ്ങിയ കാലം കൊണ്ടാണ് മരപ്രഭു ശില്പം ഗുരുവായൂരിലെ ഭക്തരുടെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റിയത്. ഇതിന്റെ ചെറുപതിപ്പുകളും ഇപ്പോൾ നിർമ്മാണത്തിലുണ്ട്.<ref>{{cite web |url=http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |title=ഗുരുവായൂർ മരപ്രഭു ചെറുപതിപ്പുകളുടെ നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ചു &#124; mangalam.com |publisher=Origin.mangalam.com |date=2015-04-17 |accessdate=2016-12-20 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220161718/http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |url-status=dead }}</ref> ഇവയുടെ ശില്പിയും പി.വി. രാമചന്ദ്രനാണ്. === ഭാഗവതപ്രിയനായ കൊട്ടിയൂരപ്പൻ === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. ഗുരുവായൂരുമായി നേരിട്ട് ബന്ധമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ ധാരാളമായി അനുഗ്രഹിച്ചതായി കഥകളുള്ളതിനാൽ ഇതും ആ ഗണത്തിൽ പെടുത്താം. [[ഉത്തരകേരളം|ഉത്തരകേരളത്തിലെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[കൊട്ടിയൂർ ശിവക്ഷേത്രം|കൊട്ടിയൂർ ക്ഷേത്രവുമായും]] അവിടത്തെ ദേവനായ പരമശിവനുമായാണ് ഈ കഥയ്ക്ക് നേരിട്ട് ബന്ധമുള്ളത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവത പാരായണം എങ്ങനെ കൊട്ടിയൂരപ്പനെ പ്രസന്നനാക്കി എന്ന് ഈ കഥയിൽ കാണാം. ഒരിക്കൽ, ഒരു [[വൈശാഖം|വൈശാഖകാലത്ത്]] പൂന്താനം കൊട്ടിയൂരിൽ ദർശനത്തിനെത്തി. [[ബാവലിപ്പുഴ]]യിൽ കുളിച്ച് അക്കരെയും ഇക്കരെയുമുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ദർശനം നടത്തിയ ശേഷം അദ്ദേഹം, വലിയൊരു സദസ്സിനെ സാക്ഷിയാക്കി തന്റെ ഭാഗവതപാരായണം തുടങ്ങി. ഭാഗവതത്തിലെ അതിപ്രധാനമായ ദശമസ്കന്ധത്തിലെ അറുപതാം അദ്ധ്യായമായ 'കർഹിചിദദ്ധ്യായ'മാണ് അദ്ദേഹത്തിന് അന്ന് വായിക്കാനുണ്ടായിരുന്നത്. പ്രസ്തുത അദ്ധ്യായത്തിലെ 'കർഹി ചിത് സുഖമാസീനം' എന്നു തുടങ്ങുന്ന ശ്ലോകം കാരണമാണ് അദ്ധ്യായത്തിന് ഇങ്ങനെയൊരു പേരുതന്നെ വന്നത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവതപാരായണം കേട്ട സദസ്യർ, അദ്ദേഹത്തെ വാനോളം പുകഴ്ത്തി. തുടർന്ന്, താൻ വായിച്ചുതീർന്ന ഭാഗം അദ്ദേഹം മയിൽപ്പീലി വച്ച് അടച്ചു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ എണീറ്റ് ദിനകൃത്യങ്ങളെല്ലാം കഴിച്ച് പൂന്താനം ഗ്രന്ഥം തുറന്നുനോക്കുമ്പോൾ മയിൽപ്പീലി കർഹിചിദദ്ധ്യായത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! തന്റെ ഓർമ്മക്കുറവായിരിയ്ക്കാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച അദ്ദേഹം, അന്നും അതേ അദ്ധ്യായം തന്നെ വായിച്ചു. രണ്ടു മൂന്നു ദിവസങ്ങളിൽ ഇത് ആവർത്തിച്ചപ്പോൾ ഇത് ഭഗവാന്റെ ലീലയാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. അന്നും ഭാഗവതം വായിച്ച ശേഷം സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹം കൊട്ടിയൂർ വിട്ടു. അപ്പോഴാണ് തന്റെ ഭാഗവതഗ്രന്ഥം എടുക്കാൻ മറന്നുപോയ കാര്യം അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞത്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ച് കൊട്ടിയൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടെങ്കിലും അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. അദ്ദേഹം വാതിൽപ്പഴുതിലൂടെ നോക്കിയപ്പോൾ കണ്ട കാഴ്ച അതിശയകരമായിരുന്നു: ശിവഭഗവാൻ പാർവ്വതീദേവിയ്ക്ക് ഭാഗവതത്തിലെ കർഹിചിദദ്ധ്യായം വായിച്ചുകൊടുക്കുന്നു! അത് സശ്രദ്ധം കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ദേവി, ഭഗവാന്റെ വായന നന്നായെങ്കിലും പൂന്താനം വായിച്ചുകേൾക്കാനാണ് കൂടുതൽ രസകരമെന്ന് പറയുകയുണ്ടായി! പൂന്താനം പുറത്തുണ്ടെന്ന വിവരമറിഞ്ഞ ഭഗവാനും ദേവിയും, അദ്ദേഹത്തിന് ദർശനം നൽകുകയും, ഭാഗവതഗ്രന്ഥം തങ്ങളുടെ മറ്റൊരു വാസകേന്ദ്രമായ [[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥക്ഷേത്രത്തിലെ]] മണ്ഡപത്തിന്റെ ഉത്തരത്തിലുണ്ടെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അതനുസരിച്ച് പൂന്താനം, ഒരുപാട് ദൂരം സഞ്ചരിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലെത്തുകയും]] വടക്കുന്നാഥനെയും ഉപദേവതകളെയും തൊഴുതശേഷം മണ്ഡപത്തിലെത്തി അതിന്റെ ഉത്തരത്തിൽ നിന്ന് ഗ്രന്ഥം തിരികെ എടുക്കുകയും ചെയ്തു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ മങ്ങാട്ടച്ചനായി === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. [[സാമൂതിരി]]യുടെ സൈന്യാധിപനായ [[മങ്ങാട്ടച്ചൻ|മങ്ങാട്ടച്ചന്റെ]] രൂപത്തിൽ വന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ രക്ഷിച്ചതാണ് ഈ കഥയിലെ ഉള്ളടക്കം. തന്റെ ഭക്തരെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഭഗവാൻ ഏതു രൂപത്തിലും വരും എന്ന വിശ്വാസത്തിന്റെ തെളിവായി ഭക്തർ ഇതിന്റെ കണ്ടുവരുന്നു. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരിയ്ക്കൽ പൂന്താനം, കീഴാറ്റൂരിലുള്ള ഇല്ലത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് യാത്ര ചെയ്യുകയായിരുന്നു. നേരം അർദ്ധരാത്രിയായിരുന്നു. ചുറ്റും കൂരിരുട്ട്. എങ്ങും കനത്ത നിശ്ശബ്ദത. തീർത്തും വിജനമായ പ്രദേശത്തുകൂടിയാണ് അദ്ദേഹം കടന്നുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നത്. പെട്ടെന്ന് അദ്ദേഹത്തെ ഒരു സംഘം അക്രമികൾ തടഞ്ഞുനിർത്തി ആക്രമിച്ചു. അവർ പൂന്താനത്തോട് വൻ തുക ആവശ്യപ്പെട്ടു. തന്റെ കയ്യിൽ ഒരു ഭാഗവതഗ്രന്ഥം മാത്രമാണുള്ളതെന്നും അത് തരാൻ തനിയ്ക്കാകില്ലെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞപ്പോൾ അക്രമികളിലൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തോളിലെ ഭാണ്ഡം പിടിച്ചുവലിയ്ക്കുകയും, മറ്റൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തെ വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. വേദന താങ്ങാനാകത്തെ പൂന്താനം, ഇഷ്ടദേവനെ ഉറക്കെ വിളിച്ചു. അപ്പോൾ ദൂരെനിന്ന് ഒരു [[കുതിര]]യുടെ കുളമ്പടിശബ്ദം കേൾക്കാൻ തുടങ്ങി. ഓരോ നിമിഷം കഴിയുംതോറും അത് അടുത്തെത്താൻ തുടങ്ങി. സാമൂതിരിയുടെ സൈന്യാധിപനായ മങ്ങാട്ടച്ചനായിരുന്നു കുതിരപ്പുറത്ത്. മങ്ങാട്ടച്ചൻ, തന്റെ കയ്യിലെ വാളെടുത്ത് അക്രമികൾക്കുനേരെ ആഞ്ഞുവീശുകയും അവർ പേടിച്ചോടുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചന് പൂന്താനം തന്റെ കയ്യിലെ മോതിരം ഊരി സമ്മാനിയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങാൻ തയ്യാറായില്ല. ഒടുവിൽ പൂന്താനത്തിന്റെ നിർബന്ധത്തിന് വഴങ്ങി അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങുകയായിരുന്നു. മോതിരവും വാങ്ങിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചൻ, ഉടനെ സ്ഥലം വിട്ടു. മനസ്സുനിറയെ സന്തോഷത്തോടെ പൂന്താനം യാത്ര തുടർന്നു. നേരം ഏഴരവെളുപ്പായി. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറക്കാനുള്ള സമയമായി. മേല്പുത്തൂരടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ, ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം കണ്ടുതൊഴാൻ പുറത്ത് വരിയായി നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. മേൽശാന്തി എഴുന്നേറ്റ് കുളികഴിഞ്ഞുവന്ന് ശ്രീകോവിലിന്റെ വാതിൽ തുറക്കാൻ കഠിനപ്രയത്നം തുടങ്ങി. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും വാതിൽ തുറക്കുന്നില്ല! അപ്പോഴാണ്, '''കൃഷ്ണാ! ഗുരുവായൂരപ്പാ! ഭഗവാനേ!''' എന്ന വിളിയോടെ പൂന്താനം ക്ഷേത്രനടയിലെത്തിയത്. തൊട്ടുപിന്നാലെ, മേൽശാന്തിയ്ക്ക് നടതുറക്കാൻ സാധിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു! ക്ഷേത്രക്കുളത്തിൽ കുളിച്ച് ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണം വച്ച് ശ്രീകോവിലിനടുത്തെത്തിയ പൂന്താനത്തെ മേൽശാന്തി വിളിയ്ക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മോതിരം സമ്മാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പൂന്താനം മോതിരം പരിശോധിച്ചു നോക്കിയപ്പോൾ ഞെട്ടിപ്പോയി. അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തന്നെ മോതിരമായിരുന്നു! ഇതിനെക്കുറിച്ച് പൂന്താനം മേൽശാന്തിയോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ തനിയ്ക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വപ്നദർശനമുണ്ടായെന്നും, ഭക്തനായ പൂന്താനത്തിന് മോതിരം തിരിച്ചു കൊടുക്കണമെന്ന് അതിൽ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞുവെന്നും അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ പൂന്താനം, ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. === വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും കുറൂരമ്മയും === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയാത്ത സാന്നിദ്ധ്യങ്ങളാണ് ഭക്തസന്ന്യാസിയായിരുന്ന [[വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ|വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും]] [[കുറൂരമ്മ]]യും. മേല്പുത്തൂരിന്റെയും പൂന്താനത്തിന്റെയും സമകാലികരായിരുന്നു ഇവരെന്നാണ് കേൾവി. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനായിരുന്ന വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, പക്ഷേ എല്ലാ ദേവതകളെയും ഭജിച്ചിരുന്നു. കേരളത്തിലെ ഒരുപാട് മഹാക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പിറവിയുടെ കാരണക്കാരനും അദ്ദേഹമാണ്. ഏത് ക്ഷേത്രത്തിൽ പോയാലും അവിടത്തെ മൂർത്തിയെ നേരിട്ടുകാണാനുള്ള കഴിവ് അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. കുറൂരമ്മയാകട്ടെ, അക്ഷരാഭ്യാസം പോലുമില്ലാത്ത ഒരു അന്തർജനമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂർ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല]]യിൽ തന്നെയുള്ള [[അടാട്ട്]] എന്ന സ്ഥലത്തെ കുറൂരില്ലത്തെ അമ്മയായിരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവരെ ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന് വിളിച്ചുപോയിരുന്നത്. അവരുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രധാനമായും പറയാനുള്ളത്. പുറയന്നൂർ ഇല്ലത്തെ ഗൗരി അന്തർജനമാണ് പിൽക്കാലത്ത് ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായത്. അക്കാലത്ത് നമ്പൂതിരി സമുദായത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ആചാരമനുസരിച്ച് വളരെ ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ ഇവരെ വേളി കഴിപ്പിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. കുറൂരില്ലത്തെ വലിയ നമ്പൂതിരിയാണ് അന്തർജനത്തെ വേളി കഴിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് ഇല്ലത്ത് കുടിയിരുത്തിയത്. നിർഭാഗ്യവശാൽ അധികകാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. തികഞ്ഞ കൃഷ്ണഭക്തയായിരുന്ന അന്തർജനം, തന്റെ ദുഃഖങ്ങളെല്ലാം കൃഷ്ണപാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ച് ദിനങ്ങൾ കഴിച്ചുകൂട്ടി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ, ഒരു ദിവസം ഇല്ലത്ത് പണിക്കാരനായി ഒരു ഉണ്ണി കടന്നുവന്നു. കുറൂരമ്മ അവനെ പൂർണ്ണമനസ്സോടെ സ്വീകരിയ്ക്കുകയും തന്റെ കൂടെത്തന്നെ താമസിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അമ്മയ്ക്കുവേണ്ട എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഉണ്ണി തന്നെ ചെയ്തുവച്ചു. എന്നാൽ, ചില സമയങ്ങളിൽ അവൻ വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയും കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു ദിവസം, ഇല്ലത്ത് കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുന്നതിനിടയിൽ ഉണ്ണി ചില വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. അപ്പോൾ കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും കരി നിറച്ച ഒരു കലത്തിൽ വച്ച് അടയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതേ സമയം, തന്റെ മഠത്തിൽ സ്വാമിയാരും കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ വരാൻ വൈകുന്നതായി ശ്രദ്ധിച്ച സ്വാമിയാർ ഇതെന്ത് മറിമായമെന്നറിയാതെ ചിന്തിച്ചിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ദേഹമാസകലം കരിയുമായി ഭഗവാൻ സ്വാമിയാർക്കുമുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. വികൃതി കാണിച്ചതിന് കുറൂരമ്മ തന്നെ കലത്തിലടച്ചതാണ് താൻ വരാൻ വൈകിയതിന് കാരണമെന്ന് ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. കുറൂരമ്മ നിസ്സാരക്കാരിയല്ലെന്ന് സ്വാമിയാർക്ക് തോന്നി. താൻ ഉടനെ കുറൂരില്ലത്ത് പൂജയ്ക്ക് വരുന്നുണ്ടെന്ന് കുറൂരമ്മയോട് പറയാൻ അദ്ദേഹം ഭഗവാനോട് അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ഇതിനിടയിൽ, അടുത്തുതന്നെയുള്ള മറ്റൊരു ഇല്ലമായ ചെമ്മങ്ങാട്ട് ഇല്ലത്തെ നമ്പൂതിരിയും ഇക്കാര്യമറിയുകയുണ്ടായി. അദ്ദേഹവും സ്വാമിയാരെ തന്റെ ഇല്ലത്തെ പൂജയ്ക്ക് വിളിച്ചു. ഇത് കുറൂരമ്മയോടുണ്ടായിരുന്ന അസൂയ കൊണ്ടാണെന്ന് ചിലർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. കാരണം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ ഒരു ഇല്ലത്ത് പൂജ നടത്താൻ വരുന്നത് അക്കാലത്ത് വലിയൊരു അംഗീകാരമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നിർഭാഗ്യവശാൽ രണ്ട് പൂജകളും പറഞ്ഞുവച്ചിരുന്നത് ഒരേ ദിവസമാണ്. എന്തു ചെയ്യണമെന്നറിയാതെ സ്വാമിയാർ വിഷമിച്ചു. അവസാനം, ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്കുതന്നെ പോകാം എന്നായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനം. അതനുസരിച്ച് അന്നേദിവസം പ്രഭാതകൃത്യങ്ങളെല്ലാം വേഗം കഴിച്ച് സ്വാമിയാർ ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, ശങ്കരാചാര്യ പരമ്പരയിൽ പെട്ട സന്ന്യാസിയായതിനാൽ യാത്ര പുറപ്പെടും മുമ്പ് ശംഖനാദം മുഴക്കണമെന്ന് ചിട്ടയുണ്ട്. അതനുസരിച്ച് മഠത്തിലെ പരിചാരകർ ശംഖൂതാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും ശംഖിൽ നിന്ന് ശബ്ദം വന്നില്ല. ഇതെന്ത് മറിമായം എന്നറിയാതെ പരിചാരകർ അമ്പരന്നുനിന്നപ്പോൾ താൻ കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് പോകണമെന്നാണ് ഭഗവാന്റെ ആഗ്രഹമെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. അതനുസരിച്ച് യാത്ര കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് മാറ്റാൻ സ്വാമിയാർ തീരുമാനിച്ചു. ഈ സമയം, കുറൂരമ്മ സ്വാമിയാരുടെ പൂജയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ നടത്തിക്കൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ഉണ്ണിയും ഇല്ലത്തെ പരിചാരികയും അവരെ സഹായിച്ചു. പൂജാപുഷ്പങ്ങളും നിവേദ്യങ്ങളും [[ആവണപ്പലക]]യുമെല്ലാം തയ്യാറാക്കിവച്ചു. സ്വാമിയാർ ഇല്ലത്തെത്തിയതും കുറൂരമ്മ അദ്ദേഹത്തെ കാലുകഴുകി സ്വീകരിയ്ക്കുകയും പൂജാമുറിയിലേയ്ക്ക് ആനയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഇഷ്ടദേവന്റെ വിഗ്രഹം കണ്ട സ്വാമിയാർ ധ്യാനനിമഗ്നനായി. അദ്ദേഹം അടുത്തുണ്ടായിരുന്ന പൂക്കളിലോരോന്നായി ഭഗവദ്പാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽ, അവ വിഗ്രഹത്തിനുപകരം ചെന്നുവീണത് ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങളിലാണ്! സ്തബ്ധനായ സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ് നമസ്കരിച്ചു. താൻ പൂജയും ധ്യാനവും കൊണ്ട് നേടിയ ഭാഗ്യം കുറൂരമ്മ വെറും നിഷ്കളങ്കഭക്തി കൊണ്ട് നേടി എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായം. ഉണ്ണിയായി തന്റെ കൂടെക്കൂടിയത് തന്റെ ഇഷ്ടദേവനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ കുറൂരമ്മ, ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങൾ തൊട്ട് നമസ്കരിച്ചു. പിന്നീടും തികഞ്ഞ ഭക്തയായിത്തന്നെ ജീവിച്ച അവർ, 93-ആം വയസ്സിൽ ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് വിശ്വാസം. === മഞ്ജുള === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരിയായിരുന്ന ഒരു വാരസ്യാരായിരുന്നു മഞ്ജുള. നിത്യവും അവൾ ഭഗവാന് ചാർത്താൻ മാലകൾ കെട്ടിക്കൊടുക്കുമായിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം, പതിവിലധികം പണിയുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ വളരെ വൈകി മാത്രമാണ് അവൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെത്താനായത്. അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. നിരാശയായ മഞ്ജുള, കിഴക്കേ നടയിലുള്ള തന്റെ വാര്യത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുനടന്നു. പോകുന്ന വഴിയിൽ, ഒരു [[ആൽമരം|ആൽമരത്തിന്റെ]] തറയിൽ അവൾ വിശ്രമിയ്ക്കാനിരുന്നു. അപ്പോൾ, ഭക്തോത്തമനായ പൂന്താനം നമ്പൂതിരി, ദർശനം കഴിഞ്ഞ് മടങ്ങിവരികയായിരുന്നു. മഞ്ജുളയെ മുൻപരിചയമുണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹം, ദുഃഖിതയായി ഇരിയ്ക്കുന്ന അവളോട് കാര്യം തിരക്കിയപ്പോൾ അവൾ നടന്ന കാര്യങ്ങളെല്ലാം പറഞ്ഞു. മഞ്ജുളയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച പൂന്താനം, ആൽച്ചുവട്ടിലുള്ള കല്ലിൽ ഭഗവാനെ സങ്കല്പിച്ച് മാലചാർത്താൻ അവളോട് നിർദ്ദേശിച്ചു. ആദ്യം മഞ്ജുള ഒന്ന് ഞെട്ടിയെങ്കിലും അവൾ പൂന്താനത്തെ അനുസരിയ്ക്കുക തന്നെ ചെയ്തു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ നടതുറന്ന് നിർമ്മാല്യദർശനം നടത്തിയശേഷം മേൽശാന്തി, പതിവുപോലെ വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് ചന്ദനമുഴുക്കാപ്പും ആഭരണങ്ങളും മാലകളും നീക്കം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ, എത്ര മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും ഒരു മാല മാത്രം വിഗ്രഹത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതായി അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവും വില്വമംഗലവുമടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ പുറത്തുനിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പരിഭ്രാന്തനായ മേൽശാന്തി പുറത്തുവന്ന് ഭഗവാന്റെ വാകച്ചാർത്തും അഭിഷേകവും മുടങ്ങിയതായി അറിയിച്ചു. ഈ സമയത്ത് പൂന്താനം, തലേദിവസം രാത്രി നടന്ന സംഭവങ്ങൾ മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു. ഈ സമയം, വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് മാല ഊരിപ്പോകുകയും ചെയ്തു! തന്റെ ഭക്തയുടെ ഭക്തിയിൽ ഭഗവാൻ പ്രസാദിച്ചു എന്നായിരുന്നു പൂന്താനത്തിന്റെ വിശദീകരണം. പോകുന്ന വഴിയിൽ മഞ്ജുള വിശ്രമിച്ചതും, അവൾ മാലചാർത്തിയ കല്ല് സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നതുമായ ആൽമരം, ഇപ്പോൾ 'മഞ്ജുളാൽ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അര കിലോമീറ്റർ നേരെ കിഴക്കുമാറി, സ്വകാര്യ ബസ് സ്റ്റാൻഡിന്റെയും [[ഗുരുവായൂർ നഗരസഭ|നഗരസഭാ കാര്യാലയത്തിന്റെയും]] ഇടയിലാണ് ഈ ആൽമരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഇതിന്റെ ചുവട്ടിൽ, ഭഗവദ്വാഹനമായ [[ഗരുഡൻ|ഗരുഡന്റെ]] ഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പമുണ്ട്. 1975-ൽ ഒരു ഭക്തൻ സമർപ്പിച്ച ഈ ശില്പം, ഇന്ന് ഗുരുവായൂർ പട്ടണത്തിന്റെ മുഖമുദ്രകളിലൊന്നാണ്. കിഴക്കുഭാഗത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വരുന്ന ഭക്തരെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നത് ഈ ശില്പമാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ കൊടിമരങ്ങളിലും മണ്ഡപങ്ങളിലും കാണുന്ന രൂപത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ശരിയ്ക്കും ഒരു [[പരുന്ത്|പരുന്തിന്റെ]] രൂപം തന്നെയാണ് ഈ ശില്പത്തിന്. സർപ്പപീഠത്തിൽ, അതീവരൗദ്രഭാവത്തോടെ നിൽക്കുന്ന ഈ ഗരുഡനെ വാഹനത്തിലിരിയ്ക്കുന്നവരടക്കം എല്ലാ ഭക്തരും കൈകൂപ്പിത്തൊഴുന്നു. ഇതിന്റെ മറുവശത്ത് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പൂന്താനത്തിന്റെ പളുങ്കുശില്പവുമുണ്ട്. === കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ [[കൃഷ്ണനാട്ടം|കൃഷ്ണനാട്ടത്തെക്കുറിച്ച്]] പരാമർശിയ്ക്കാതെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കഥകൾ പൂർത്തിയാക്കാൻ സാധിയ്ക്കില്ല. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന [[മാനവേദൻ|മാനവേദൻ രാജ]], ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച '''[[കൃഷ്ണഗീതി]]''' എന്ന സംസ്കൃതകാവ്യത്തിൽ നിന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം ഉദ്ഭവിച്ചത്. കേരളത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായ [[കഥകളി]]യുടെ ആദ്യരൂപങ്ങളിലൊന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം. ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടായ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: കോഴിക്കോട് സ്വദേശിയായിരുന്നെങ്കിലും മാനവേദൻ രാജ കൂടുതൽ കാലവും ചെലവഴിച്ചത് ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയാണ്. അക്കാലത്തൊരിയ്ക്കൽ അദ്ദേഹം വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരെ കാണുകയുണ്ടായി. ദിവ്യദൃഷ്ടി കൊണ്ട് ഭഗവാനെ നിത്യവും കാണാൻ കഴിവുണ്ടായിരുന്ന സ്വാമിയാരോട്, തനിയ്ക്കും അതിനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാക്കണമെന്ന് മാനവേദൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ അനുവാദമില്ലാതെ അത് സാധിയ്ക്കില്ലെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ വീണ്ടും മാനവേദനെ കണ്ടപ്പോൾ ഭഗവാൻ അതിനുള്ള അനുവാദം നൽകിയെന്നും, എന്നാൽ ഒരിയ്ക്കലേ സാധിയ്ക്കൂ എന്നും സ്വാമിയാർ പറഞ്ഞു. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ [[കൂത്തമ്പലം|കൂത്തമ്പലമുണ്ടായിരുന്നില്ല]]. തദ്സ്ഥാനത്ത് ഒരു [[ഇലഞ്ഞി]]മരമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്. സ്വാമിയാർ ഒന്ന് കാണിച്ചുകൊടുത്തതും അവിടെ ഓടക്കുഴലൂതിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ മാനവേദന് കാണാനിടയായി. തന്റെ ജന്മം സഫലമായതായി മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ഓടിച്ചെന്ന് ഭഗവാനെ ആലിംഗനം ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും ഭഗവാൻ അപ്പോഴേയ്ക്കും അപ്രത്യക്ഷനായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. എന്നാൽ, തന്റെ ഭക്തന് ദർശനത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഒരു മയിൽപ്പീലി സമ്മാനിച്ചാണ് ഭഗവാൻ സ്ഥലം വിട്ടത്! അങ്ങനെ കിട്ടിയ മയിൽപ്പീലി ഉപയോഗിച്ചാണ് മാനവേദൻ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. തനിയ്ക്ക് ദർശനം കിട്ടിയ ഇലഞ്ഞിമരത്തിന്റെ തടികൊണ്ട് ഒരു കൃഷ്ണവിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച അദ്ദേഹം, അതിന്റെ അഭിസംബോധന ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് കൃഷ്ണഗീതി രചിച്ചത്. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങളും ആ ഇലഞ്ഞിമരം കൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. [[ജയദേവർ|ജയദേവരുടെ]] [[ഗീതഗോവിന്ദം|ഗീതഗോവിന്ദത്തെ]]യാണ് കൃഷ്ണഗീതിയ്ക്ക് അദ്ദേഹം മാതൃകയാക്കിയത്. തുടർന്ന്, ഒരു തുലാം 30-ന് അദ്ദേഹം തന്റെ കൃതി ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചു. ആ ദിവസം ഇന്ന് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. === ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ കഥ === ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തിൽ പറയുന്ന പ്രസിദ്ധമായ ഒരു കഥയാണ് അജാമിളമോക്ഷം. ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും എല്ലാവിധ ദുഷ്ടതകളോടും ജീവിച്ച [[അജാമിളൻ]] എന്നയാൾ, ജീവിതാവസാനത്തിലെ ഒരു നിമിഷം തന്റെ പുത്രനായ നാരായണനെ വിളിച്ചപ്പോൾ സാക്ഷാൽ നാരായണൻ തന്നെ വിളികേട്ടതും അയാളെ വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയതുമാണ് ഈ കഥയിലെ സാരം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടും സമാനമായ ഒരു കഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. ചേലേപ്പറമ്പ് എന്ന് ഇല്ലപ്പേരുണ്ടായിരുന്ന ഒരു നമ്പൂതിരിയാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രധാന കഥാപാത്രം. ഒരു കവിയും, പ്രാസംഗികനുമൊക്കെയായിരുന്നിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും പലതരം ഹീനപ്രവൃത്തികളിലും ഏർപ്പെട്ട ചേലേപ്പറമ്പ്, വാർദ്ധക്യത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും തുടർന്നുള്ള സംഭവവികാസങ്ങളുമാണ് ഈ കഥയുടെ ആകെത്തുക. കഥ ഇങ്ങനെ: ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചെങ്കിലും, ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ വേദപുരാണാദികളിൽ പ്രാവീണ്യം നേടിയെങ്കിലും, വളരെ കുത്തഴിഞ്ഞ ഒരു ജീവിതമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് നയിച്ചിരുന്നത്. സ്ത്രീസേവയിലും മദ്യപാനത്തിലും താത്പര്യം കിട്ടിയ അദ്ദേഹം സകലമാന തിന്മകളിലും വ്യാപരിച്ചു. ഒരുപാട് സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്ന് വിവാഹം കഴിച്ചു, അവയിലെല്ലാം സന്തതികളുണ്ടായി. പലരും അച്ഛനെ അറിയാതെ കാലം കഴിച്ചുകൂട്ടി. കാലം അങ്ങനെ കുറേ കടന്നുപോയി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരിൽ താമസമാക്കിയ ശേഷവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. പരസ്ത്രീഗമനവും മോഷണവും മദ്യപാനവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യവൃത്തിയായിരുന്നു. ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന ഭാഗത്തേയ്ക്ക് അദ്ദേഹം തിരിഞ്ഞുനോക്കിയതുപോലുമില്ല. പരദൂഷണം മാത്രമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നിരുന്നത്. അങ്ങനെ നാട്ടുകാരുടെ മൊത്തം സ്വൈരം കെടുത്തുന്ന ഒരാളായി അദ്ദേഹം മാറി. കാലം പിന്നെയും കടന്നുപോയി. ചേലേപ്പറമ്പിന് തൊണ്ണൂറു വയസ്സ് കഴിഞ്ഞു. എങ്കിലും സ്വഭാവത്തിൽ വലിയ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ആ സംഭവം നടക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് കഴിഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൈ കഴുകുന്ന തിരക്കിലിരിയ്ക്കേ ചേലേപ്പറമ്പ് സമൃദ്ധമായി എണ്ണയും ഇഞ്ചയും തേച്ച് കുളത്തിൽ കുളിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ കണ്ട് കുപിതനായ ബ്രാഹ്മണരിലൊരാൾ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞ കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരുന്നു: {{quote|ഹേ ചേലേപ്പറമ്പേ, ഇതെന്താണ് അങ്ങ് കാണിയ്ക്കുന്നത്? എത്രയോ കോടി ജന്മങ്ങളിൽ അങ്ങു ചെയ്ത മഹാപുണ്യത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഇപ്പോഴത്തെ ഈ ബ്രാഹ്മണജന്മം. അതും പോരാതെ ഇപ്പോൾ ഭൂലോകവൈകുണ്ഠത്തിലും എത്തിച്ചേർന്നിരിയ്ക്കുന്നു. എന്നിട്ടും എന്തേ മനസ്സുമാറുന്നില്ല? ദുഷ്ചിന്തകൾ പോകുന്നില്ല? കലികാലത്ത് മോക്ഷത്തിന് നാമജപം മാത്രമേ ഫലം ചെയ്യൂ എന്ന കാര്യം അങ്ങ് മറന്നുപോയോ? ഇനിയെങ്കിലും ഈ ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ മതിയാക്കൂ. ഭഗവദ്പാദങ്ങളെ ആശ്രയിയ്ക്കൂ. അങ്ങേയ്ക്ക് മോക്ഷം ലഭിയ്ക്കും.}} ഈ വാക്കുകൾ ചേലേപ്പറമ്പിനെ ഇരുത്തിച്ചിന്തിപ്പിച്ചു. അതുവരെയുള്ള തന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിലൂടെ കടന്നുപോയി. താൻ എത്രമാത്രം അധഃപതിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. കുളി കഴിഞ്ഞ് ഈറനോടെത്തന്നെ ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് നടന്നു. ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിനകത്ത് കയറുന്നത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഭക്തർ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കിനിന്നു. നാലമ്പലത്തിനകത്ത് കയറി ഭഗവാനെ തൊഴുത ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ മണ്ഡപത്തിൽ കയറി ഈ ശ്ലോകം ജപിച്ചു: {{quote|അബ്ദാർധേന ഹരിം പ്രസന്നമകരോദൗത്താനപാദിശ്ശിശുഃ സപ്താഹേന നൃപഃ പരീക്ഷിദബലാ യാമാർദ്ധതഃ പിംഗലാ ഖട്വാംഗോ ഘടികാദ്വയേന നവതിപ്രായോഽപി തന്ന വ്യഥേ, തം കാരുണ്യനിധിം പ്രപദ്യ ശരണം ശേഷായുഷാ തോഷയേ. <br> അർത്ഥം: ഉത്താനപാദപുത്രനായ [[ധ്രുവൻ]] അരവർഷം കൊണ്ട് (ആറുമാസംകൊണ്ട്) അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. [[പരീക്ഷിത്ത്]] മഹാരാജാവ് സപ്താഹം (ഒരാഴ്ച) കൊണ്ടും [[പിംഗള]] അരയാമം കൊണ്ടും [[ഖട്വാംഗൻ]] രണ്ടുമണിക്കൂർകൊണ്ടും അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. എന്നാൽ തൊണ്ണൂറുവയസ്സായിട്ടും എനിയ്ക്ക് അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിയ്ക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. അല്ലയോ ഗുരുവായൂരപ്പാ, അര നാഴിക (24 മിനിറ്റ്) മാത്രം ബാക്കിയുള്ള ഈ ആയുസ്സിനാലിതാ ഞാൻ അങ്ങയെ സന്തോഷിപ്പിയ്ക്കുന്നു.}} ഇത്രയും ചൊല്ലിയ ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് മണ്ഡപത്തിൽ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിച്ചു. ഏറെ നേരം കഴിഞ്ഞിട്ടും ചേലേപ്പറമ്പ് അങ്ങനെത്തന്നെ കിടക്കുന്നത് ശ്രദ്ധിച്ച ഭക്തർ അദ്ദേഹത്തിനടുത്തേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തി. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം നോക്കിയ അവർ, അദ്ദേഹം മരിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. അവസാനനിമിഷം സദ്ബുദ്ധി തോന്നിയ ചേലേപ്പറമ്പ്, ഭഗവാനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. . . === കിട്ടയുടെ ഇളനീർ === കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് ഉത്സവവിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീരഭിഷേകം നടത്തുന്നത് ഒരു ആചാരമാണ്. ആറാട്ടുകടവിൽ വിഗ്രഹമെത്തിച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ തീർത്ഥാവാഹനം നടത്തിയശേഷം വിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീർ കൊണ്ട് അഭിഷേകം നടത്തുന്നു. അതിനുശേഷമാണ് ആറാട്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഇളനീർ കൊണ്ടുവരുന്നത് ഗുരുവായൂരിനടുത്ത് [[ഇരിങ്ങപ്പുറം|ഇരിങ്ങപ്പുറത്തുള്ള]] തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാരാണ്. [[ഈഴവർ|ഈഴവ]]സമുദായത്തിൽ പെട്ട ഇവർക്ക് ഈ അവകാശം ലഭിച്ചതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെ വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് നടന്ന കഥയാണിത്. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഈഴവരടക്കമുള്ള 'താഴ്ന്ന' ജാതിക്കാർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രപരിസരത്തുകൂടെ നടക്കാൻ പോലും അവർക്ക് അധികാരമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽ വരെയേ അവർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. അവിടെയുള്ള ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനത്തിന് 'തീയരമ്പലം' എന്ന പേരിട്ടുവന്നിരുന്നു. എല്ലാ ഹിന്ദുക്കൾക്കും ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിനുള്ള അനുമതി ലഭിച്ചശേഷം അത് പൊളിച്ചുമാറ്റി. എങ്കിലും ഇന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായി ഒരു കൽവിളക്ക് അവിടെ കാണാം. 2022-ൽ ഈ വിളക്ക് പൂർണ്ണമായും സ്വർണ്ണം പൂശുകയുണ്ടായി. [[ചാവക്കാട് താലൂക്ക്]] [[എസ്.എൻ.ഡി.പി.|എസ്.എൻ.ഡി.പി.]] യൂണിയൻ വകയാണ് ഇത് നവീകരിച്ചത്. ഈ കഥ നടക്കുന്ന കാലത്ത് മേല്പറഞ്ഞ കുടുംബത്തിലെ കാരണവർ കിട്ടയെന്ന് പേരുള്ള ഒരു കള്ളുചെത്തുകാരനായിരുന്നു. ഭാര്യയും മക്കളുമടക്കമുള്ള വലിയൊരു കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമയായിരുന്ന കിട്ട, കള്ളുചെത്തിക്കിട്ടുന്ന വരുമാനം കൊണ്ടാണ് കുടുംബം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്നത്. ദിവസവും ഒരു നൂറു തെങ്ങിൽ കയറി അയാൾ ചെത്തുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന കിട്ട, തനിയ്ക്ക് ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിന് അർഹതയില്ലാത്തതിൽ അഗാധമായി ദുഃഖിച്ചിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക്, ആറടിയിലധികം ഉയരത്തോടും കറുത്ത് സുന്ദരമായ ശരീരത്തോടുംകൂടി ഒരു യുവാവ് കിട്ടയുടെ വീട്ടിലേയ്ക്ക് കടന്നുവന്നു. ദാഹിച്ചവശനായ ആ യുവാവ് കിട്ടയെ കാണുകയും തനിയ്ക്ക് ഇളനീർ വേണമെന്നും താൻ അല്പം ധൃതിയിലാണെന്നും ഉടനെ ആറാട്ടുകടവിൽ എത്തിയ്ക്കണമെന്നും താൻ അവിടെയുണ്ടാകുമെന്നും അറിയിച്ചു. ആ യുവാവ് സാക്ഷാൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയായിരുന്നു! തുടർന്ന് കിട്ട, അടുത്തുള്ള തെങ്ങിൽ കയറി അല്പം ഇളനീർ വെട്ടിക്കൊണ്ടുവരികയും, വിവരങ്ങളെല്ലാം തന്റെ ജന്മിയോട് പറഞ്ഞശേഷം അദ്ദേഹത്തെ ഏല്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ആറാട്ടുദിവസമായിരുന്നു അന്ന്. കിട്ടയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ജന്മി, ഉടനെത്തന്നെ ഇളനീരുമായി രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെ ആറാട്ടുകടവിലേയ്ക്ക് തിരിച്ചു. കിട്ട മഞ്ജുളാൽത്തറ വരെ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ഈ സമയത്ത് തന്ത്രിയ്ക്കും മേൽശാന്തിയ്ക്കും ഒരു അരുളപ്പാടുണ്ടായി. കിട്ട ഇളനീരുമായി മഞ്ജുളാൽത്തറയിലുണ്ടെന്നും ഉടനെ അവിടെ വന്ന് സ്വീകരിയ്ക്കണമെന്നുമായിരുന്നു അത്. തുടർന്ന് ഇരുവരും മഞ്ജുളാൽത്തറയിലെത്തുകയും കിട്ടയിൽ നിന്ന് ഇളനീർ വാങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആ ഇളനീർ കൊണ്ടാണ് ഭഗവാന് അഭിഷേകം നടത്തിയത്. തുടർന്ന് എല്ലാ വർഷവും കിട്ടയുടെ കുടുംബത്തിനായിരിയ്ക്കും ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാൻ അവകാശമെന്ന് തന്ത്രി പ്രഖ്യാപിച്ചു. അങ്ങനെയാണ് തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാർക്ക് ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാനുള്ള അവകാശം ലഭിച്ചത്. ഇപ്പോൾ കുടുംബം അതിസമ്പന്നമാണ്. എങ്കിലും പരമ്പരാഗതമായ അവകാശം കുടുംബാംഗങ്ങൾ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റിപ്പോരുന്നു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ ചോദിച്ചുവാങ്ങിയ ഓണക്കോടി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് മല്ലിശ്ശേരി മന. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഊരാളന്മാരാണ് ഈ കുടുംബത്തിലുള്ളവർ. ഒരുകാലത്ത് നാടുവാഴിസ്ഥാനം അലങ്കരിച്ചിരുന്ന ഈ കുടുംബത്തിന് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പിതൃസ്ഥാനമാണ് കല്പിച്ചുപോരുന്നത്. തന്മൂലം, ഇവർ ശ്രീലകത്ത് കയറി പൂജകൾ നടത്താറില്ല. ഈ കുടുംബത്തിലെ ഒരു കാരണവർക്ക് ഭഗവാൻ ദർശനം നൽകിയ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രതിപാദിയ്ക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: മല്ലിശ്ശേരി മനയിലെ കാരണവരായിരുന്ന കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയ്ക്ക് പ്രായമേറെച്ചെന്നിട്ടും സന്താനസൗഭാഗ്യമുണ്ടായില്ല. ഇതിൽ ഏറെ ദുഃഖിച്ച അദ്ദേഹം സുഹൃത്തായ ഒരു ജ്യോത്സ്യരെ കാണാനിടയായി. അതിസമ്പന്നാണെങ്കിലും നമ്പൂതിരി ദാനധർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താത്തതാണ് സന്താനങ്ങളില്ലാത്തതിന് കാരണമെന്ന് ജ്യോത്സ്യർ കണ്ടെത്തി. ഇതെത്തുടർന്ന് നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞുനടക്കുന്ന കുട്ടികൾക്കും മറ്റും ധാരാളം ദാനധർമ്മങ്ങൾ നടത്താൻ തുടങ്ങി. അധികം കാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹധർമ്മിണിയായ അന്തർജനം ഗർഭിണിയായി. ഈ വിവരമറിഞ്ഞ് സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂരപ്പന് വിശേഷാൽ വഴിപാടുകൾ കഴിച്ചു. തന്റെ വംശം നിലനിൽക്കുന്നതിനായി ഒരു പുത്രൻ തന്നെ ജനിയ്ക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച നമ്പൂതിരി, അവന് തന്റെയും ഭഗവാന്റെയും പേര് (കൃഷ്ണൻ) തന്നെ ഇടാമെന്നും ഇനിയുള്ള ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യത്തെ പുരുഷസന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിടണമെന്നും തീരുമാനിച്ചു. മാസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നാളിൽ അന്തർജനം ഒരു ആൺകുട്ടിയ്ക്ക് ജന്മം നൽകി. സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, അവന് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടു. ചെറിയ കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയുടെ കളിചിരികളും തമാശകളും മല്ലിശ്ശേരി മനയെ സന്തോഷത്തിലാറാടിച്ചു. മാതാപിതാക്കൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ട സന്തതിയായിത്തന്നെ അവൻ വളർന്നുവന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ അവന് ബ്രാഹ്മണാചാരപ്രകാരം [[ഉപനയനം|ഉപനയനത്തിനുള്ള]] സമയമായി. ചിങ്ങമാസത്തിൽ അവന്റെ പിറന്നാളിനോടടുത്താണ് ഉപനയനത്തിനുള്ള സമയം നിശ്ചയിച്ചത്. ആ സമയത്ത് നമ്പൂതിരി, അവിടെയുള്ള എല്ലാ കുട്ടികൾക്കുമായി ഓണക്കോടി വാങ്ങിച്ചുകൂട്ടിയതിനൊപ്പം തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കും ഒരെണ്ണം വാങ്ങിയ്ക്കുകയും മറ്റുള്ള മുണ്ടുകൾ അതാത് കുട്ടികൾക്ക് കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇല്ലത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുവരുന്നതിനിടയിൽ കാഴ്ചയിൽ അതീവസുന്ദരനായ ഒരു ബാലനെ അദ്ദേഹം കാണാനിടയായി. ഏകദേശം ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ അതേ പ്രായം തന്നെ തോന്നിയ്ക്കുന്ന അവൻ തനിയ്ക്കും ഒരു മുണ്ടുവേണമെന്ന് നമ്പൂതിരിയോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. മുണ്ടെല്ലാം താൻ കൊടുത്തുകഴിഞ്ഞെന്നും ഇനിയുള്ളത് തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കാണെന്നും നമ്പൂതിരി മറുപടി പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ മുണ്ട് തനിയ്ക്കുതന്നെ വേണമെന്ന ബാലന്റെ ആവശ്യം സഹിയ്ക്കാൻ കഴിയാതായപ്പോൾ അവന് മുണ്ടു കൊടുക്കാൻ തന്നെ നമ്പൂതിരി തീരുമാനിച്ചു. പിറ്റേദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറന്നപ്പോൾ നമ്പൂതിരി അടക്കമുള്ള നിരവധി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തി. മേൽശാന്തി നടതുറന്ന് പൂജ തുടങ്ങിയപ്പോൾ ഭഗവാന്റെ കയ്യിലൊരു മുണ്ട്! ഈ സംഭവം കണ്ടെത്തിയ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി സ്തബ്ധനായി. തന്റെ മുന്നിൽ വന്ന് ഓണക്കോടി ചോദിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. പിന്നീട് അധികകാലം അദ്ദേഹം ജീവിച്ചിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, അദ്ദേഹം നിശ്ചയിച്ചുവച്ചതുപ്രകാരം ഇന്നും മല്ലിശ്ശേരിയിലെ ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യ സന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടുവരുന്നു. === തേങ്ങയ്ക്ക് മുളച്ച കൊമ്പ് === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ അത്ഭുതകഥകളിലെ മറ്റൊരു സാന്നിദ്ധ്യമാണ് കൊമ്പുമുളച്ച ഒരു തേങ്ങ. തന്റെ ഭക്തനും നാളികേരകർഷകനുമായ ഒരു ഗൃഹനാഥന്റെ വാക്കുകൾ ഭഗവാൻ സഫലമാക്കിയതാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്നതും ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക മ്യൂസിയത്തിൽ പ്രദർശനത്തിന് വച്ചിരിയ്ക്കുന്നതുമായ ഈ തേങ്ങയുടെ വരവിന് പിന്നിലും രസകരമായ ഒരു ഐതിഹ്യകഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഒരിയ്ക്കൽ, മമ്മിയൂർ ദേശത്തെ ഒരു ഗൃഹനാഥൻ തന്റെ വീട്ടിൽ ഒരുപാട് തെങ്ങിൻതൈകൾ നട്ടു. കാലപ്രവാഹത്തിൽ അവ വളർന്ന് വലിയ തെങ്ങുകളാകുകയും അവയിൽ തേങ്ങകളുണ്ടാകുകയും ചെയ്തു. ആദ്യമായുണ്ടായ തേങ്ങാക്കുല ഗൃഹനാഥൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഈ തേങ്ങാക്കുല സ്ഥലത്തെ ഒരു ജന്മിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ പെട്ടുപോയി. ആ കുലയിലെ തേങ്ങ മുഴുവൻ തനിയ്ക്ക് വേണമെന്ന് അയാൾ ഗൃഹനാഥനോട് പറഞ്ഞു. അത് സാദ്ധ്യമല്ലെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ തിരിച്ചും. അപ്പോൾ തേങ്ങയ്ക്കെന്താ കൊമ്പുണ്ടോ എന്ന് ജന്മി ചോദിയ്ക്കുകയും അതിന് മറുപടിയായി ഭഗവാൻ വിചാരിച്ചാൽ അതും അതിനപ്പുറവും സംഭവിയ്ക്കുമെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ പറയുകയും ചെയ്തു. അത്യദ്ഭുതം! ആ കുലയിലെ ഓരോ തേങ്ങയ്ക്കും കൊമ്പുമുളച്ചുതുടങ്ങി! തുടർന്ന് ജന്മിയും ഗൃഹനാഥനും ചേർന്ന് ആ തേങ്ങാക്കുല ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിച്ചു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിന് വരുന്ന ഭക്തരുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആകർഷണമായിരുനു ഈ തേങ്ങ. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്ന ഈ തേങ്ങ ഐശ്വര്യചിഹ്നമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടുവന്നിരുന്നു. പിൽക്കാലത്ത്, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന നവീകരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി അത് അവിടെനിന്ന് മാറ്റുകയായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം മ്യൂസിയത്തിലാണ് ഈ തേങ്ങയുള്ളത്. നിരവധി ആളുകളാണ് ഇത് കേട്ടറിഞ്ഞ് ഇവിടേയ്ക്ക് വരുന്നത്. === ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണനും === [[മൈസൂരു കടുവ|''മൈസൂരു കടുവ'']] എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[ടിപ്പു സുൽത്താൻ]] മലബാറിൽ നടത്തിയ പടയോട്ടത്തിന്റെ സമയത്ത് ഗുരുവായൂരിന് വടക്ക് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരുപാട് പ്രസിദ്ധ ക്ഷേത്രങ്ങൾ (ഉദാ: [[തളിപ്പറമ്പ് രാജരാജേശ്വരക്ഷേത്രം]], [[കടലായി ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രം]], [[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[കോഴിക്കോട് തളി മഹാദേവക്ഷേത്രം|കോഴിക്കോട് തളി മഹാക്ഷേത്രം]]) തകർക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. അവയിൽ പലതും പിൽക്കാലത്ത് പുനർനിർമ്മിയ്ക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും ചിലതിൽ ഇന്നും പടയോട്ടത്തിന്റെ പാടുകൾ കാണാം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവും ടിപ്പുവിന്റെ പടയാളികൾ തകർത്തുകളയുമോ എന്ന ആശങ്ക നാട്ടുകാരായ ഭക്തരിൽ ഉണർന്നുവന്നു. ക്ഷേത്രം തകർക്കപ്പെട്ടാലും കുഴപ്പമില്ല, പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹം തകർക്കപ്പെട്ടാൽ അതുപോലൊരു വിഗ്രഹം പിന്നീടുണ്ടാക്കിയെടുക്കാൻ പാടാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഭക്തർ, ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരിപ്പാടിനെയും തന്ത്രി, ഓതിയ്ക്കന്മാർ, ശാന്തിക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവരെയും വിവരമറിയിച്ചു. അപകടം മനസ്സിലാക്കിയ അവർ സുരക്ഷിതമായ ഒരു സ്ഥാനം അന്വേഷിച്ചുനടന്നപ്പോൾ കണ്ടെത്തിയത്, കേരളത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രസിദ്ധ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രമായ [[അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രമാണ്]]. [[അമ്പലപ്പുഴ]] അന്ന് [[തിരുവിതാംകൂർ|തിരുവിതാംകൂറിന്റെ]] ഭാഗമായിരുന്നു. അതിനാൽ, അങ്ങോട്ട് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുപോകുന്നതിന് തിരുവിതാംകൂർ രാജാവിന്റെ അനുമതി വേണമായിരുന്നു. ''[[ധർമ്മരാജ]]'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[കാർത്തിക തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]]യായിരുന്നു അപ്പോഴത്തെ തിരുവിതാംകൂർ രാജാവ്. അമ്പലപ്പുഴയിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവരുന്നതിന് അദ്ദേഹം തന്ത്രിയ്ക്കും ഊരാളന്മാർക്കും പൂർണ്ണ അനുമതി നൽകി. തുടർന്ന് ഘോഷയാത്രയായി വിഗ്രഹം അമ്പലപ്പുഴയിലെത്തിച്ചു. അവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തുള്ള പഴയ [[ചെമ്പകശ്ശേരി രാജ്യം|ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ]] കൊട്ടാരമായിരുന്ന തെക്കേ മഠത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറും പണിത് ഗുരുവായൂരപ്പനെ അവിടെ താത്കാലികമായി കുടിയിരുത്തി. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാമുണ്ട്. പിന്നീട് കുറച്ചുകാലം മാവേലിക്കരയിലെ എണ്ണയ്ക്കാട്ട് കൊട്ടാരത്തിലും ഗുരുവായൂരപ്പനെ കുടിയിരുത്തി. അതിനുശേഷമാണ് വീണ്ടും ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവന്നത്. ഇതിനിടയിൽ സമീപത്തുള്ള പല ക്ഷേത്രങ്ങളും തകർത്തശേഷം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം ആക്രമിയ്ക്കാൻ വന്ന ടിപ്പുവിന്, ചില ദുർനിമിത്തങ്ങൾ മൂലം ആ പദ്ധതി ഉപേക്ഷിയ്ക്കേണ്ടി വരികയും, പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഗുരുവായൂരപ്പന് ചില സമർപ്പണങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുകയുണ്ടായി. ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ടിരുന്ന കാലത്തുണ്ടായ രസകരമായ ചില സംഭവങ്ങൾ [[കൊട്ടാരത്തിൽ ശങ്കുണ്ണി]] തന്റെ പ്രസിദ്ധകൃതിയായ [[ഐതിഹ്യമാല|ഐതിഹ്യമാലയിൽ]] കുറിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''ചില ഈശ്വരന്മാരുടെ പിണക്കം'' എന്ന പേരിലുള്ള ലേഖനത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ഒരേ ഈശ്വരന്റെ രൂപഭാവങ്ങളായ ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണനും തമ്മിൽ നടന്നതായി പറയപ്പെടുന്ന വഴക്കിന്റെ കഥ വിവരിയ്ക്കുന്നത്. ആ കഥ ഇങ്ങനെ പോകുന്നു: ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നമസ്കാരസദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്ന വിഭവങ്ങൾ മറ്റുള്ള പാത്രങ്ങളിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്ന പതിവില്ല. എന്നാലും സാധാരണയായി അവയ്ക്ക് ക്ലാവുചുവ പിടിയ്ക്കാറുമില്ല. എന്നാൽ, അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഭഗവാൻ കുടികൊണ്ട സമയത്ത് സദ്യയ്ക്കുണ്ടാക്കുന്ന [[കാളൻ]] മുതലായ കറികളിൽ ക്ലാവുചുവ ഉണ്ടാകുക പതിവായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പനോടുള്ള സ്പർദ്ധ നിമിത്തം അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണൻ ചെയ്തതാണെന്ന് ഭക്തർ പറഞ്ഞുപരത്തി. കുറച്ചുദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|പാൽപ്പായസനിവേദ്യത്തിൽ]] അട്ടയും പാറ്റയും കൊതുകും മറ്റും ചത്തുവീഴുന്ന സ്ഥിതിയും കാണാനിടയായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതികാരമായും വ്യഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരപ്പനെ മാവേലിക്കരയിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്നതുവരെ ഇത്തരം പ്രശ്നങ്ങൾ തുടർന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. എങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ട കാലം ഇരുക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ പ്രശസ്തിയുണ്ടാക്കി. പുതിയ ചില സങ്കല്പങ്ങൾ ഇരുക്ഷേത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പിറവിയെടുക്കുന്നതിന് ഇത് വഴിതെളിച്ചു. അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയ്ക്കുമുകളിൽ ഒരു [[കൃഷ്ണപ്പരുന്ത്]] വട്ടമിട്ട് പറക്കുന്നത് കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. തന്മൂലം ഗുരുവായൂരിൽ ഉച്ചപ്പൂജ അമ്പലപ്പുഴയിലെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് മുമ്പ് അവസാനിപ്പിയ്ക്കുകയും അതുകഴിഞ്ഞ ഉടനെ നടയടയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗുരുവായൂരിലെ ഉച്ചശീവേലി വൈകീട്ട് നടതുറന്ന ശേഷമാണ് നടത്തുന്നത്. മറ്റൊരു ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ പ്രത്യേകതയില്ല. === ചെമ്പൈയുടെ കഥ === [[കർണ്ണാടകസംഗീതം|കർണ്ണാടകസംഗീതചക്രവർത്തിയായിരുന്ന]] [[ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ|ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരുമായും]] ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, സംഗീതലോകത്ത് തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച സംഭാവനകളെല്ലാം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കുകയും തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച പൈസ കൊണ്ട് ഭഗവാന് നിരവധി തവണ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായാണ് എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിൽ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിക്കാലത്ത്]] [[ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം]] നടത്തിവരുന്നത്. അദ്ദേഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി കഥകളുണ്ടെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോഴുള്ള കഥയാണ് കൂടുതൽ പ്രസിദ്ധം. അതിങ്ങനെ: 1952-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ പതിവിനുവിപരീതമായി കോഴിക്കോട്ടെ സാമൂതിരി കോവിലകത്തായിരുന്നു ചെമ്പൈയ്ക്ക് കച്ചേരി. പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം കച്ചേരിയ്ക്കായി കോവിലകത്തെത്തിയെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാവിൽ നിന്ന് ശബ്ദം പുറത്തുവന്നില്ല. ഇതിൽ ദുഃഖിതനായ അദ്ദേഹം പിന്നീട് ഗുരുവായൂരിലെത്തുകയും ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത്, വൈദ്യകുലപതി [[വൈദ്യമഠം വലിയ നാരായണൻ നമ്പൂതിരി]] ക്ഷേത്രദർശനം നടത്തുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ചെമ്പൈയുടെ വിഷമാവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം, ചെമ്പൈയെ പൂമുള്ളി മനയിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും അവിടെ വച്ച് പത്തുദിവസം വിശദമായി ചികിത്സിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു പ്രത്യേകതരം പൊടി പാലിൽ കലക്കി നൽകിയാണ് വൈദ്യമഠം ചെമ്പൈയെ ചികിത്സിച്ചത്. തദ്ഫലമായി ചെമ്പൈയ്ക്ക് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടുകയും, അദ്ദേഹം വൈദ്യമഠത്തിൽ ഒരു കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് മരണം വരെ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരിയ്ക്കലും ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടേണ്ട സാഹചര്യമുണ്ടായില്ല. 1896 ഓഗസ്റ്റ് 28-ന് [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കോട്ടായി]]യ്ക്കടുത്ത് ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ, സംഗീതജ്ഞനായിരുന്ന അനന്തരാമഭാഗവതരുടെയും പാർവ്വതിയമ്മാളുടെയും മൂത്ത മകനായി ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[ഭരണി]] നക്ഷത്രത്തിൽ ജനിച്ച വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ, ചെറുപ്പത്തിലേ പിതാവിൽ നിന്ന് സംഗീതം അഭ്യസിച്ചു. എട്ടാമത്തെ വയസ്സിൽ, [[വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രത്തിൽ]] വച്ച് അരങ്ങേറ്റം കുറിച്ച അദ്ദേഹം, ചെറുപ്പത്തിലേ [[വൈക്കം]], ഗുരുവായൂർ, [[തൃപ്പൂണിത്തുറ]], [[കൊല്ലൂർ]] തുടങ്ങി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. പിൽക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം [[വയലിൻ]] വായിയ്ക്കാനും പഠിച്ചു. ഇക്കാലത്തുതന്നെ അദ്ദേഹം നാട്ടിൽ വച്ച് കുട്ടികളെ സംഗീതം അഭ്യസിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആദ്യകാലത്ത് അനുജനായിരുന്ന സുബ്രഹ്മണ്യഭാഗവതർക്കൊപ്പമാണ് ചെമ്പൈ കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുവന്നത്. വയലിൻ വിദ്വാൻ കൂടിയായിരുന്ന അച്ഛൻ അനന്തരാമഭാഗവതർ വയലിനിലും തദ്ദേശീയരായ സംഗീതജ്ഞർ [[മൃദംഗം|മൃദംഗത്തിലും]] അകമ്പടി സേവിച്ചാണ് ഈ കച്ചേരികൾ നടന്നുപോയിരുന്നത്. പിന്നീട് അദ്ദേഹം [[ചെന്നൈ|ചെന്നൈയിൽ]] സ്ഥിരതാമസമാക്കുകയും ഒറ്റയ്ക്ക് കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കർണാടകസംഗീതത്തിലെ അതികായനാകാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അധികകാലം വേണ്ടിവന്നില്ല. [[അരിയക്കുടി രാമാനുജ അയ്യങ്കാർ]], [[മഹാരാജപുരം വിശ്വനാഥ അയ്യർ]] തുടങ്ങിയ അക്കാലത്തെ മഹാരഥന്മാരുടെ നിരയിലേയ്ക്ക് പതുക്കെ ചെമ്പൈയും ഉയർന്നുവന്നു. നിരവധി പ്രശസ്ത വാദ്യകലാകാരന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി സേവിച്ചുതുടങ്ങി. വയലിനിലും പ്രാവീണ്യം നേടിയ അദ്ദേഹം, ചില സംഗീതജ്ഞർക്ക് വയലിനിലും അകമ്പടി സേവിച്ചു. 1913 മുതൽ 1927 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ കേരളത്തിലും തമിഴ്നാട്ടിലുമായി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. 1913-ൽ തമിഴ്നാട്ടിലെ [[കരൂർ|കരൂരിൽ]] പെത്താച്ചി ചെട്ടിയാർ എന്ന പ്രമാണി നടത്തിയ സംഗീതോത്സവത്തിലെ കച്ചേരി, 1915-ൽ [[പുതുച്ചേരി]]യിൽ ഒരു വിവാഹത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി, 1916-ൽ [[പാലക്കാട്|പാലക്കാട്ടു വച്ച്]] നടത്തിയ [[രാമനവമി]] സംഗീതോത്സവം, 1927-ൽ [[മദ്രാസ് സംഗീത അക്കാദമി]]യുടെ ഉദ്ഘാടനത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി തുടങ്ങിയവ അതിൽ പ്രധാനമാണ്. സ്വന്തമായി കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും നിരവധി പ്രശസ്ത വാഗ്ഗേയകാരന്മാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിയ്ക്കുന്നതിൽ ചെമ്പൈ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധിച്ചു. ''ലളിതാദാസൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന തൃപ്പൂണിത്തുറ സ്വദേശിയായിരുന്ന ടി.ജി. കൃഷ്ണയ്യർ, ''മീനാക്ഷീസുതൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന [[ബെംഗളൂരു]] നാഗരാജൻ എന്നിവർ അവരിൽ പ്രധാനികളാണ്. ലളിതാദാസൻ [[ഹംസാനന്ദി]] രാഗത്തിലും [[രൂപകതാളം|രൂപകതാളത്തിലും]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''പാവന ഗുരുപവനപുരാധീശമാശ്രയേ'' എന്ന കൃതി, കർണാടകസംഗീതത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ച് രചിയ്ക്കപ്പെട്ട അപൂർവ്വം കൃതികളിൽ പ്രഥമസ്ഥാനം വഹിയ്ക്കുന്നു. ഈ കൃതി ചെമ്പൈ സ്ഥിരമായി കച്ചേരികളിൽ പാടുന്നത് വഴി പ്രസിദ്ധി നേടുകയും, അതുവഴി നിരവധി ഭക്തരെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് ആകർഷിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. മീനാക്ഷീസുതൻ [[നാട്ട]] രാഗത്തിലും [[ആദിതാളം|ആദിതാളത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''രക്ഷമാം ശരണാഗതം'' എന്ന കൃതി, അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടിയ ശേഷം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമ്മാനമായി സമർപ്പിച്ചു. ആദ്യകാലത്ത് മലയാളകൃതികൾ പാടുന്നതിൽ ഉപേക്ഷ കാണിച്ചിരുന്ന ചെമ്പൈ, പിന്നീട് ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ ആവശ്യമനുസരിച്ച് [[ഇരയിമ്മൻ തമ്പി]]യുടെ ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കീർത്തനം പാടാൻ തുടങ്ങുകയും, പതുക്കെ ആ കൃതിയ്ക്കും പ്രചാരം ലഭിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. [[ശ്രീരാഗം|ശ്രീരാഗത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ഈ കൃതി, അദ്ദേഹം [[യദുകുല കാംബോജി]] രാഗത്തിൽ പുതുതായി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയാണ് അവതരിപ്പിച്ചത്. ഇത് പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായി മാറി. വാതാപി ഗണപതിം ഭജേഹം, ശിവ ശിവ ശിവ എനരാദ, ക്ഷീരസാഗര തുടങ്ങിയ കൃതികളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആലാപനശൈലിയിൽ ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ ജീവിതത്തിലെ സർവ്വ ഐശ്വര്യങ്ങൾക്കും കാരണക്കാരൻ ഗുരുവായൂരപ്പനാണെന്ന് അന്ത്യം വരെ വിശ്വസിച്ചുവന്നു. 1907-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിലാണ് അദ്ദേഹം ആദ്യമായി ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അന്ന് അനുജന്നും അച്ഛന്നുമൊപ്പം നടത്തിയ കച്ചേരിയ്ക്കുശേഷം മടങ്ങിപ്പോകാനൊരുങ്ങുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ഏതാനും പോലീസുകാർ അദ്ദേഹത്തിന് മുന്നിലെത്തി. ഒരുനിമിഷം സ്തബ്ധരായിപ്പോയ ചെമ്പൈയോട് അവർ അടുത്ത കച്ചേരിയ്ക്ക് ക്ഷണിയ്ക്കുകയാണുണ്ടായത്. ഈ സംഭവത്തിനുശേഷം എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ വന്ന് കച്ചേരി നടത്തിപ്പോകുന്നത് അദ്ദേഹം പതിവാക്കി. ഒരിയ്ക്കലും പണം കൂട്ടിവയ്ക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടാതിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ സമ്പാദ്യത്തിന്റെ നല്ലൊരു ഭാഗവും ഗുരുവായൂരപ്പന് ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്താൻ ഉപയോഗിച്ചു. ബാക്കി വന്ന പണം കൊണ്ട് നിരവധി ജനക്ഷേമപ്രവർത്തനങ്ങളും അദ്ദേഹം നടത്തി. ജാതീയവും മതപരവുമായ പല വിലക്കുകളെയും മറികടന്ന് പ്രശസ്തരും അപ്രശസ്തരുമായ നിരവധി സംഗീതജ്ഞർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യത്വം സ്വീകരിച്ചു. [[കെ. ജെ. യേശുദാസ്]], [[ടി. വി. ഗോപാലകൃഷ്ണൻ]], [[പി. ലീല]], [[ജയവിജയന്മാർ (സംഗീതജ്ഞർ)|ജയവിജയന്മാർ]], [[മണ്ണൂർ രാജകുമാരനുണ്ണി]], [[ഒളപ്പമണ്ണ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]], [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തുടങ്ങിയവർ അവരിൽ പ്രമുഖരാണ്. നിരവധി പ്രശസ്തർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി വായിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും വയലിനിൽ [[മൈസൂർ ചൗഡയ്യ]]യും മൃദംഗത്തിൽ [[പാലക്കാട് മണി അയ്യർ|പാലക്കാട് മണി അയ്യരുമാണ്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അകമ്പടി സേവിച്ചത്. മൂവരുമൊന്നിച്ചുള്ള കച്ചേരികൾ വളരെയധികം ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റി. നിരവധി പുരസ്കാരങ്ങൾ ചെമ്പൈയെ തേടിയെത്തിയിട്ടുണ്ട്. മദ്രാസ് മ്യൂസിക്ക് അക്കാദമിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീത കലാനിധി'' (1951), [[കേന്ദ്ര സംഗീത നാടക അക്കാദമി]] പുരസ്കാരം (1958), മദ്രാസ് ഫൈൻ ആർട്സ് സൊസൈറ്റിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീതകലാ ശിഖാമണി'' (1964), [[കേരള കലാമണ്ഡലം]] വക സുവർണമുദ്ര (1965), [[ഭാരത സർക്കാർ]] വക [[പദ്മഭൂഷൺ]] (1973) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഇവ കൂടാതെ, 1935-ൽ അക്കാലത്തെ പ്രസിദ്ധ ആത്മീയാചാര്യനായിരുന്ന [[സ്വാമി ശിവാനന്ദ]]യിൽ നിന്ന് ''സംഗീത സമ്രാട്ട്'', 1937-ൽ [[മൈസൂർ രാജ്യം|മൈസൂർ മഹാരാജാവിൽ]] നിന്ന് വിശേഷാൽ അംഗീകാരം, 1940-ൽ പ്രസിദ്ധ സംഗീതജ്ഞനും വാഗ്ഗേയകാരനുമായിരുന്ന [[ഹരികേശനല്ലൂർ മുത്തയ്യാ ഭാഗവതർ|മുത്തയ്യാ ഭാഗവതരിൽ]] നിന്ന് ''ഗായനഗന്ധർവ്വൻ'', [[കൊച്ചി രാജ്യം|കൊച്ചി]], [[ബറോഡ രാജ്യം|ബറോഡ]], [[വിജയനഗര സാമ്രാജ്യം|വിജയനഗരം]], [[ബൊബ്ബിലി രാജ്യം|ബൊബ്ബിലി]], [[ജയ്പൂർ രാജ്യം|ജയ്പൂർ]] എന്നീ നാട്ടുരാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിശേഷാൽ ബഹുമതികൾ തുടങ്ങിയവയും അദ്ദേഹം കരസ്ഥമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ കൂടാതെ ജന്മനാട്ടിലെ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം, [[ഒറ്റപ്പാലം|ഒറ്റപ്പാലത്തെ]] [[പൂഴിക്കുന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ചെമ്പൈ നിത്യേന കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുപോന്നിരുന്നു. എത്ര തിരക്കുണ്ടായാലും ചെമ്പൈ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശി ആഘോഷം കൂടാൻ അദ്ദേഹം സ്ഥിരമായി വരുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യകാല വേദികളിലൊന്നായിരുന്ന പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ [[നവരാത്രി]]യുടെ ആദ്യദിവസം നടക്കുന്ന കച്ചേരിയും അദ്ദേഹം ആജീവനാന്തം മുടക്കം കൂടാതെ നടത്തിപ്പോന്നു. അത്തരത്തിലൊരു ദിവസം തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ഈ ലോകത്തോട് വിടപറഞ്ഞതും. 1974 ഒക്ടോബർ 16-ന് നവരാത്രിയുടെ ആദ്യദിവസം പതിവുപോലെ അദ്ദേഹം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരുകയും ഏകദേശം മൂന്ന് മണിക്കൂർ നേരം തുടർച്ചയായി കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട കൃതികളെല്ലാം അന്ന് അദ്ദേഹം പാടി. അവയിൽ അവസാനം പാടിയത് ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കൃതിയാണ്. കച്ചേരി അവസാനിപ്പിച്ചശേഷം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ തൊഴുത അദ്ദേഹം, നടയിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും 78 വയസ്സുള്ള തന്നെ തിരിച്ചെടുത്തുകൂടേ എന്ന് ഭഗവാനോട് ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഒരു മാരാർ, ചെമ്പൈ 120 വയസ്സുവരെ ജീവിയ്ക്കണമെന്നാണ് തന്റെ ആഗ്രഹമെന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ അത്രയൊന്നും തനിയ്ക്ക് വേണ്ടെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി. തുടർന്ന്, ശിഷ്യനായ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാടിന്റെ വീട്ടിലെത്തിച്ചേർന്ന അദ്ദേഹം, അവിടെവച്ച് അല്പസമയം ശിഷ്യനോട് സംസാരിയ്ക്കുകയും തുടർന്ന് സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ കുഴഞ്ഞുവീഴുകയും ചെയ്തു. വിവരമറിഞ്ഞ് ഓടിയെത്തിയ ശിഷ്യനായ [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം പരിശോധിച്ചുനോക്കി മരണം സ്ഥിരീകരിച്ചു. അങ്ങനെ ആ മഹാസംഗീതജ്ഞൻ ഗുരുവായൂരപ്പനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു. ജന്മനാടായ ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭൗതികശരീരം സംസ്കരിച്ചു. === [[ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]] === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ പറ്റാത്ത കഥാപാത്രമാണ് ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവന്റേത്. നീണ്ട 55 വർഷം ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വത്തെ സേവിച്ച ഈ ഗജവീരൻ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തരിൽ തന്നെ പ്രമുഖസ്ഥാനം അലങ്കരിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. ഒരു ആന ചരിഞ്ഞ ശേഷം അതിന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി ഒരു ചിത്രം നിർമ്മിച്ചത് മറ്റൊരിടത്തും നടന്നതായി അറിയില്ല. ഒരു ആനയുടെ ചരമവാർഷികം എല്ലാ വർഷവും ആചരിച്ചുവരുന്നതും അങ്ങനെത്തന്നെ. ഇങ്ങനെ ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്തും ചരിഞ്ഞശേഷവും അത്ഭുതകഥാപാത്രമായി നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന കേശവൻ ഗുരുവായൂരിൽ എത്തിച്ചേരാനുണ്ടായ കാരണം ഇങ്ങനെയാണ്: [[ഏഷ്യ]]യിലെത്തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ തേക്കുമരക്കാടുകൾ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന [[നിലമ്പൂർ|നിലമ്പൂരിലാണ്]] കേശവൻ പിറന്നുവീണത്. എട്ടാം വയസ്സിൽ വാരിക്കുഴിയിൽ വീണ കേശവനെ സാമൂതിരി കുടുംബത്തിന്റെ ശാഖകളിലൊന്നായ [[നിലമ്പൂർ കോവിലകം]] ഏറ്റെടുക്കുകയായിരുന്നു. നിലമ്പൂർ കോവിലകത്തെ രണ്ടാമത്തെ കുട്ടിക്കൊമ്പനായിരുന്നു കേശവൻ. കോവിലകത്തെത്തിയ കേശവൻ അവിടെ കൂട്ടാനയ്ക്കൊപ്പം സുഖമായി കളിച്ചുവളർന്നു. അവന്റെ കളിചിരികളും തമാശകളും കോവിലകത്തുള്ളവരെയെല്ലാം സന്തോഷിപ്പിച്ചു. കോവിലകത്തെ കുട്ടികൾ കേശവനോടൊപ്പം കളിയ്ക്കുന്നതും പതിവായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ പോലും ആരെയും ദ്രോഹിയ്ക്കാതെ നിന്ന അവൻ നാട്ടുകാർക്കും വളരെ പ്രിയങ്കരനായി മാറി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേയാണ് [[മലബാർ കലാപം]] പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടത്. അതിന്റെ ഭാഗമായി നിരവധി ആപത്തുകൾ കോവിലകത്തുള്ളവർക്ക് നേരിടേണ്ടിവന്നു. ഇതിനെത്തുടർന്ന് കോവിലകത്തെ വലിയ തമ്പുരാനും തമ്പുരാട്ടിയും കുടുംബവും സ്വത്തുക്കളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം മുഴുവൻ കാര്യസ്ഥനായ പണിയ്ക്കരെ ഏല്പിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലേയ്ക്ക്]] താമസം മാറി. എന്നാൽ കലാപകാരികൾ പണിയ്ക്കരെ വധിച്ചതോടെ പ്രശ്നങ്ങൾ ആകെ ഗുരുതരമായി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾ നഷ്ടപ്പെടുമല്ലോ എന്നോർത്ത് ഭയപ്പെട്ട തമ്പുരാൻ, പൂജാമുറിയിൽ കയറി ഗുരുവായൂരപ്പനെ വിളിച്ചുപ്രാർത്ഥിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റാതെ കാത്താൽ തന്റെ ആനകളിലൊരെണ്ണത്തിന്റെ താൻ നടയ്ക്കുവയ്ക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം നേർച്ച നേർന്നു. അങ്ങനെ കുറച്ചുമാസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റിയില്ലെന്ന വിവരം തമ്പുരാൻ അറിയാനിടവരികയും തുടർന്ന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്താൻ തീരുമാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ 1922 ജനുവരി നാലിന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്തി. കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്ന കാലത്ത് ഗുരുവായൂരിൽ ആനകളുടെ എണ്ണം വളരെക്കുറവായിരുന്നു. അവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനിയായിരുന്നത് [[ഗുരുവായൂർ പഴയ പത്മനാഭൻ|പദ്മനാഭൻ]] എന്ന ഗജവീരനാണ്. അക്കാലത്ത് കേരളത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ഗജവീരന്മാരിൽ തലയെടുപ്പുകൊണ്ടും ആകാരഭംഗി കൊണ്ടുമെല്ലാം മുൻപന്തിയിലുണ്ടായിരുന്നത് പദ്മനാഭനായിരുന്നു. [[തൃശ്ശൂർ പൂരം|തൃശ്ശൂർ പൂരമടക്കം]] കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം ഉത്സവങ്ങളിലും അവനായിരുന്നു താരം. തിരുവിതാംകൂർ രാജാവായിരുന്ന [[മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ|ശ്രീ മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]] അവന് ചാർത്തിയ വീരശൃംഖല ഇന്നും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തിൽ ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. നിത്യവും രണ്ടുശീവേലികൾക്ക്{{efn|അക്കാലത്ത് വൈകീട്ടത്തെ ശീവേലിയ്ക്ക് ആനയെഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടായിരുന്നില്ല.}} ഭഗവാനെ എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നതും പദ്മനാഭന്റെ പുറത്താണ്. കേശവൻ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ ശേഷം പലപ്പോഴായി അവന് പദ്മനാഭന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് കാണാനിടവരികയും അതിന്റെ സ്വഭാവസവിശേഷകൾ മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. പതുക്കെ അവൻ പദ്മനാഭൻ്റെ നിലയിലേയ്ക്ക് ഉയരുകയും ഒടുവിൽ പദ്മനാഭനെ കടത്തിവെട്ടുകയും ചെതു. 1934-ൽ [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കണ്ണമ്പ്ര വേല]]യ്ക്കിടയിലുണ്ടായ ഒരു അപകടത്തിൽ പദ്മനാഭൻ ചരിഞ്ഞതോടെ കേശവയുഗം ആരംഭിച്ചു. കേശവന്റെ പല സ്വഭാവസവിശേഷതകളും അവനെ പതുക്കെ ജനപ്രിയനാക്കി മാറ്റി. കേരളത്തിലെ പലയിടത്തെ ഉത്സവങ്ങളിലും അവൻ പങ്കെടുക്കാൻ തുടങ്ങി. എന്നാൽ എവിടെപ്പോയാലും തിടമ്പ് തന്റെ തലയിൽ തന്നെ വേണമെന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ, [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിനടുത്ത്]] [[തിരുവഞ്ചിക്കുളം ശിവക്ഷേത്രം|തിരുവഞ്ചിക്കുളം ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[ശിവരാത്രി]] ഉത്സവത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് പറ്റാനയ്ക്ക് കേശവനെക്കാൾ ഒരല്പം ഉയരം കൂടിയ സാഹചര്യം വന്നപ്പോൾ തിടമ്പു വച്ച് അളന്നുനോക്കാൻ അധികാരികൾ തീരുമാനിച്ചു. തിടമ്പുവച്ചപ്പോൾ കേശവന്റെ തലയെടുപ്പ് അപാരമായിരുന്നു. തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിനും കേശവൻ പങ്കെടുക്കുന്നത് പതിവായി. [[തൃശ്ശൂർ പാറമേക്കാവ് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|പാറമേക്കാവ്]], [[തൃശ്ശൂർ തിരുവമ്പാടി ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|തിരുവമ്പാടി]] എന്നീ ഇരുവിഭാഗങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയും അവൻ തിടമ്പേറ്റിയിട്ടുണ്ട്. കേശവന് രണ്ട് പാപ്പാന്മാരാണുണ്ടായിരുന്നത് - അച്യുതൻ നായരും മാണി നായരും. മാണിനായർ അസാമാന്യമായ ഉയരവും വണ്ണവുമുള്ള ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ മെലിഞ്ഞ് ശുഷ്കിച്ച ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നു. ഇവരുടെ സ്വഭാവത്തിലും വ്യത്യാസമുണ്ടായിരുന്നു. മാണി നായർ കേശവനെ ഭയപ്പെടുത്തി അനുസരിപ്പിയ്ക്കുന്ന പ്രകൃതക്കാരനായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ അവനെ ഒരു മകനെപ്പോലെയാണ് കണ്ടത്. സ്നേഹസമ്പന്നനായിരുന്ന അച്യുതൻ നായർ, ചിലപ്പോൾ കുറുമ്പുകാണിച്ചതിന് അടിച്ചാലും അതൊന്നും സാരമില്ല മകനേ എന്നുപറഞ്ഞ് അവനെ ആശ്വസിപ്പിയ്ക്കുമായിരുന്നു. ജീവിതാന്ത്യം വരെ അദ്ദേഹം കേശവനെ നോക്കിനടന്നു. ആദ്യകാലത്ത് മദപ്പാടുകാലത്ത് കാട്ടുന്ന ചില വിക്രിയകൾ കാരണം കേശവന് ''ഭ്രാന്തൻ കേശവൻ'' എന്നൊരു അപരനാമമുണ്ടായിരുന്നു. അക്കാലത്ത് ഈ രണ്ടുപാപ്പാന്മാരും ചേർന്ന് കേശവനെ നല്ലപോലെ നോക്കി. കേശവന്റെ ഭ്രാന്ത് മാറുന്നതായി വിധിപ്രകാരം അവനെ 41 ദിവസം ഭജനമിരുത്തുകയും ഭഗവാന് നേദിച്ച വെണ്ണ ജപിച്ചുനൽകുകയും ചെയ്തതോടെ കേശവന്റെ മനസ്സുമാറി. പിന്നീട് അവൻ കേരളീയ ഗജപ്രേമികളുടെ ഇഷ്ടതാരമായി മാറി. ഗജലക്ഷണശാസ്ത്രപ്രകാരമുള്ള പല യോഗ്യതകളും കേശവന്നുണ്ടായിരുന്നു. പതിനൊന്നരയടിയായിരുന്നു അവന്റെ ഉയരം. കൊമ്പിന്റെ കടവായിൽ നിന്നു പുറത്തേയ്ക്കുള്ള ദൂരം നാലരയടി. അപൂർവങ്ങളിൽ അപൂർവമായി കാണുന്ന ലക്ഷണമൊത്ത, നിരയൊത്ത 20 വെള്ള നഖങ്ങൾ. ഇതിനെല്ലാം പുറമേ അപൂർവ്വതയുള്ള അനേകം സ്വഭാവസവിശേഷതകളും. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ ചടങ്ങുകളെക്കുറിച്ചെല്ലാം വ്യക്തമായ അറിവുണ്ടായിരുന്ന കേശവൻ, തന്നെ ആവശ്യമുള്ള ചടങ്ങിന് മുമ്പ് ഒരുങ്ങിനിൽക്കുമായിരുന്നു. മദപ്പാടുകാലത്ത് ചില വേലത്തരങ്ങൾ കാണിയ്ക്കുന്ന കേശവൻ ഇടഞ്ഞോടിയാൽ പിന്നെ എത്ര ദൂരെയുള്ള സ്ഥലത്തായാലും ഗുരുവായൂരിൽ ചെന്നേ നിൽക്കുമായിരുന്നുള്ളൂ. ഒരിയ്ക്കൽ തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് മദമിളകി [[തേക്കിൻകാട് മൈതാനം]] ചുറ്റി വടക്കുന്നാഥനെ പ്രദക്ഷിണം വച്ചശേഷമാണ് കേശവൻ സ്ഥലം വിട്ടത്. ജില്ലാ കളക്ടറും ഡി.എമ്മും അടക്കമുള്ള പല ഉദ്യോഗസ്ഥരും ഇടപെട്ടിട്ടും മയക്കുവെടി വയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നുണ്ടായിരുന്നില്ല. അപ്പോൾ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി]] സ്വദേശിയായ അമ്പാടിയിൽ കൃഷ്ണൻ നായർ എന്നൊരാൾ ഓടിവന്ന് കേശവനെ തളച്ചുവെന്നാണ് കഥ. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ, തൃശ്ശൂരിന് തെക്കുള്ള [[കൂർക്കഞ്ചേരി ശ്രീ മഹേശ്വര ക്ഷേത്രം|കൂർക്കഞ്ചേരി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[തൈപ്പൂയം|തൈപ്പൂയത്തിന്]] എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാൻ കൊണ്ടുപോകുന്ന വഴിയിൽ, തൃശ്ശൂരിൽ നിന്ന് ആറുകിലോമീറ്റർ മാത്രം ദൂരെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുഴയ്ക്കൽ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പെട്ടെന്ന് തിരിഞ്ഞുനടന്നതും രസകരമായ ഒരു സംഭവമാണ്. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് ഒരാളെ പോലും അവൻ കൊന്നിട്ടില്ല. ഒരിയ്ക്കൽ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ സമയത്ത് മദമിളകിയ അവൻ, വഴിയിൽ വച്ച് ഏതാനും സ്കൂൾ കുട്ടികളെ കണ്ടപ്പോൾ അവരെ ഉപദ്രവിയ്ക്കാതെ നടന്നുപോയത് അതിനൊരു ഉദാഹരണമാണ്. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ മദമിളകിയപ്പോൾ ഇടുങ്ങിയ വഴിയിലൂടെ ഓടിയ അവൻ, വഴിയിൽ കണ്ട കാലുകളില്ലാത്ത ഒരു രോഗിയെ ചവിട്ടാതെ കടന്നുപോയത് മറ്റൊരു ഉദാഹരണം. സമയത്ത് ശീവേലിയ്ക്ക് തിടമ്പെഴുന്നള്ളിയ്ക്കാനും ഇറക്കാനുമല്ലാതെ ഒരിയ്ക്കലും അവൻ മുൻകാലുകൾ താഴ്ത്തിക്കൊടുത്തിട്ടില്ല. തിടമ്പേറ്റുന്നയാൾ മാത്രമേ തന്റെ മുന്നിലൂടെ കയറാവൂ എന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. തിടമ്പേറ്റിക്കഴിഞ്ഞാൽ അത് തലയിൽ നിന്ന് മാറ്റുന്നതുവരെ അവൻ തലയുയർത്തിത്തന്നെ നിൽക്കുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷ ഉത്സവങ്ങൾക്കും കേശവന്റെ പുറത്ത് കയറ്റിയാണ് എഴുന്നള്ളത്തുകൾ നടന്നുവന്നിരുന്നത്. [[കുംഭം|കുംഭമാസത്തിലെ]] [[പൂയം]] നാൾ തൊട്ട് പത്തുദിവസം നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവം, വൃശ്ചികമാസത്തിലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരദിനമായ ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[അഷ്ടമിരോഹിണി]] എന്നീ അവസരങ്ങളിൽ കേശവന്റെ പുറത്താണ് എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ പല സുപ്രധാന സംഭവങ്ങളിലും അവന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമുണ്ടായിരുന്നു. 1952-ൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഇന്നുള്ള സ്വർണ്ണക്കൊടിമരത്തിനുള്ള തടി വെട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നത് കേശവനാണ്. ആദ്യകാലത്ത് ക്ഷേത്രം തെക്കുഭാഗത്തുണ്ടായിരുന്ന കോവിലകപ്പറമ്പിൽ (ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക പാഞ്ചജന്യം, ശ്രീവത്സം റെസ്റ്റ് ഹൗസുകൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സ്ഥലത്ത്) സ്ഥലക്കുറവ് അനുഭപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുന്നത്തൂർ കോട്ട]]യിലേയ്ക്ക് 1975 ജൂൺ 25-ന് ആനകളെ മാറ്റുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി നടത്തിയ ഗജരാജയാത്രയെ നയിച്ചതും കേശവനാണ്. പ്രായാധിക്യം വകവയ്ക്കാതെയുള്ള ആ യാത്ര പലരുടെയും മനസ്സിൽ ഇന്നും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. കേശവൻ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് നൽകിയ സേവനങ്ങൾക്കുള്ള പ്രതിഫമായി 1972-ൽ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം അവനെ ഗജരാജപട്ടം നൽകി ആദരിച്ചു. കേശവന്റെ സേവനത്തിന്റെ 50-ആം വാർഷികം പ്രമാണിച്ചാണ് അവന് ഈ വിശേഷാൽ ബഹുമതി ലഭിച്ചത്. അപ്പോൾ തന്നെയായിരുന്നു കേശവന്റെ ഷഷ്ടിപൂർത്തി ആഘോഷവും. ഇവയോടനുബന്ധിച്ച് ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകൾക്കും വിശേഷാൽ സദ്യ നൽകിയതും ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു സംഭവമാണ്. ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനകാലത്ത് കേശവൻ വിവിധ രോഗങ്ങളുമായി ബുദ്ധിമുട്ടി. 1976 നവംബർ 30-ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള നവമി വിളക്ക് നടക്കുന്ന സമയമായിരുന്നു. കേശവന്റെ പുറത്താണ് അപ്പോഴും തിടമ്പേറ്റിയിരുന്നത്. രാത്രി ഏകദേശം പതിനൊന്നുമണി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് കേശവന് ഒരു അസ്വസ്ഥത അനുഭവപ്പെട്ടു. ആനപ്പുറത്തുണ്ടായിരുന്നവർ ആശങ്കാകുലരായി താഴെയിറങ്ങി. തിടമ്പ് പറ്റാനയായിരുന്ന കുട്ടികൃഷ്ണന് നൽകിയശേഷം അവസാനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ തൊഴുതുകൊണ്ട് കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിന് തെക്കുഭാഗത്തെ പറമ്പിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിമരത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പാപ്പാന്മാർ അവനെ കെട്ടിനിർത്തി. തുടർന്നുവന്ന രണ്ടുദിവസം കടുത്ത ഉപവാസമനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടാണ് അവൻ കഴിച്ചുകൂട്ടിയത്. വിദഗ്ദ്ധരായ ആനഡോക്ടർമാർ മുഴുവൻ കേശവന്റെ രോഗവിവരമറിഞ്ഞ് അവനെ ചികിത്സിയ്ക്കാനെത്തി. എന്നാൽ എല്ലാ ചികിത്സകളും നിഷ്ഫലമാക്കിക്കൊണ്ട് കേശവന്റെ ആരോഗ്യസ്ഥിതി അനുദിനം വഷളായിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഡിസംബർ 2 വ്യാഴാഴ്ച. പുണ്യദിനമായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായിരുന്നു അന്ന്. പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയായപ്പോൾ കൊടിമരത്തിന്റെ ഭാഗത്തേയ്ക്ക് നമസ്കരിച്ചുകിടന്നുകൊണ്ട് കേശവൻ അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ വിവരമറിയിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിൽ കൂട്ടമണി മുഴങ്ങി. കേശവൻ മരിച്ചു എന്നാണ് നാട്ടുകാർ വിവരമറിയിച്ചത്. ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്ന പല പരിപാടികളും കേശവന്റെ മരണത്തെത്തുടർന്ന് റദ്ദാക്കി. അങ്ങനെ ചടങ്ങുമാത്രമാക്കി ആ ഏകാദശി കടന്നുപോയി. കേരളം മുഴുവൻ കേശവന് അന്ത്യാഞ്ജലി അർപ്പിയ്ക്കാൻ കോവിലകപ്പറമ്പിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. വൈകീട്ട് ആറുമണിയ്ക്ക് [[വടക്കാഞ്ചേരി]]യ്ക്കടുത്തുള്ള [[അകമല]]യിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയ കേശവന്റെ മൃതദേഹം അവിടെ വച്ച് ആചാരവിധികളോടെ സംസ്കരിച്ചു. പതിവിനുവിപരീതമായി അവനെ ദഹിപ്പിയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തതെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള പത്രങ്ങളിൽ അവന്റെ മരണവാർത്ത അടിച്ചുവന്നു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞശേഷം 1977-ൽ അവന്റെ ജീവിതകഥ ആസ്പദമാക്കി ''[[ഗുരുവായൂർ കേശവൻ (ചലച്ചിത്രം)|ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]]'' എന്ന പേരിൽ ഒരു ചിത്രം പുറത്തിറങ്ങി. [[ഭരതൻ (സംവിധായകൻ)|ഭരതൻ]] സംവിധാനം ചെയ്ത ഈ ചലച്ചിത്രത്തിൽ കേശവനെ അവതരിപ്പിച്ചത് [[നായരമ്പലം ശിവജി]] എന്ന ആനയാണ്. [[എം.ജി. സോമൻ]], [[ജയഭാരതി]], [[അടൂർ ഭാസി]], [[ഒടുവിൽ ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ]], [[സുകുമാരി]] തുടങ്ങിയവർ മറ്റ് പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങളെ അവതരിപ്പിച്ചു. ഈ ചിത്രം ബോക്സ് ഓഫീസിൽ അധികം ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെട്ടില്ലെങ്കിലും [[പി. ഭാസ്കരൻ]]-[[ജി. ദേവരാജൻ]] ടീം ഒരുക്കിയ ഇതിലെ ഗാനങ്ങൾ സൂപ്പർഹിറ്റുകളായി. ''നവകാഭിഷേകം കഴിഞ്ഞു'', ''ഉഷാകിരണങ്ങൾ പുൽകിപ്പുൽകി'', ''ഇന്നെനിയ്ക്ക് പൊട്ടുകുത്താൻ'', ''ധിംതതക്ക കൊടുമല ഗണപതി'', ''മാരിമുകിലിൻ കേളിക്കയ്യിൽ'' തുടങ്ങിയ ഈ ചിത്രത്തിലെ ഗാനങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ജനപ്രിയമായി തുടരുന്നു. [[കെ.ജെ. യേശുദാസ്]], [[പി. ജയചന്ദ്രൻ]], [[പി. ലീല]], [[പി. മാധുരി]] എന്നിവരാണ് ഇവ ആലപിച്ചത്. 2007-ൽ കേശവന്റെ ജീവിതം ഒരു സീരിയലുമാക്കി മാറ്റി. [[സൂര്യ ടി.വി.]]യിൽ സംപ്രേഷണം ചെയ്ത ഈ സീരിയലിൽ കേശവനായി അഭിനയിച്ചത് ഇപ്പോൾ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നവരിൽ ഏറ്റവും ഉയരം കൂടിയ ആനയായ [[തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രൻ|തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രനാണ്]]. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ സ്ഥാനത്ത് അവന്റെ ഒരു പൂർണ്ണകായ പ്രതിമ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പണികഴിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. 1982-ൽ കേശവന്റെ ആറാം ചരമവാർഷികദിനത്തിലാണ് ഈ പ്രതിമ അനാച്ഛാദനം ചെയ്തത്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ ഏകാദശിക്കാലത്തും ചരമദിനമായ ഏകാദശിയുടെ തലേന്ന് ദേവസ്വം വകയായുള്ള ആനകളെ കേശവന്റെ പ്രതിമ വരെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന ചടങ്ങ് നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്നടുത്തുള്ള [[ഗുരുവായൂർ തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രം|തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നുതുടങ്ങുന്ന ഈ യാത്ര റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രവും പിന്നിട്ടാണ് കേശവന്റെ പ്രതിമയ്ക്ക് മുന്നിലെത്തുക. അകമ്പടിയായി [[നാദസ്വരം|നാദസ്വരവുമുണ്ടാകും]]. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന കൊമ്പനാണ് കേശവന്റെ ചിത്രം ഏറ്റുന്നതും അവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നതും. മറ്റുള്ള ആനകൾ കൊമ്പുകളുയർത്തി പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കും. അങ്ങനെ ഇന്നും ഓർമ്മകളിൽ മായാതെ കേശവൻ നിൽക്കുന്നു. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ == === ഉദയാസ്തമനപൂജ === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വഴിപാടുകളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജ. പേര് സൂചിപ്പിയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഉദയം മുതൽ അസ്തമയം വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പൂജയാണിത്. കേരളത്തിലെ മിക്ക ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നിലവിലുള്ള വഴിപാടാണിത്. കേരളത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടക്കുന്ന ക്ഷേത്രം ഗുരുവായൂരാണ്. ഇരുപത്തിയൊന്ന് പൂജകളാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയുള്ള ദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. പൂജയുടെ തലേദിവസം വൈകീട്ട് ഗണപതിപൂജയോടെയാണ് ചടങ്ങുകളുടെ ആരംഭം. ഭഗവാന് നേദിച്ച അപ്പം, പായസം, കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര തുടങ്ങിയവയും മുഖത്ത് ചാർത്തിയ ചന്ദനം, കളഭം മുതലായവയും അഭിഷേകം ചെയ്ത തീർത്ഥജലവും എണ്ണയും പാദങ്ങളിലർച്ചിച്ച പൂക്കളുമെല്ലാം പൂജനടത്തുന്നവർക്ക് നൽകുന്നു. ഏറെക്കാലമായി നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന വഴിപാടാണെങ്കിലും കർണാടക സംഗീത സമ്രാട്ടായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയ്ക്ക് പ്രചാരമുണ്ടാക്കുന്നതിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്കുവഹിച്ചത്. കുറഞ്ഞത് നൂറ് ഉദയാസ്തമനപൂജകളെങ്കിലും അദ്ദേഹം ജീവിതത്തിൽ കഴിച്ചിട്ടുണ്ടാകണമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. === കൃഷ്ണനാട്ടം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ കൃഷ്ണനാട്ടം, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടുകളിലൊന്നാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ രചിച്ച 'കൃഷ്ണഗീതി' എന്ന കാവ്യത്തെ ആസ്പദമാക്കി നിർമ്മിച്ചെടുത്ത കലാരൂപമാണിത്. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജനനം മുതൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം വരെയുള്ള ജീവിതം എട്ടുകഥകളാക്കിത്തിരിച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം അവതരിപ്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നത്. അവതാരം, കാളിയമർദ്ദനം, രാസക്രീഡ, കംസവധം, സ്വയംവരം, ബാണയുദ്ധം, സ്വർഗ്ഗാരോഹണം എന്നിവയാണ് ആ എട്ടുകഥകൾ. ഇവ അതത് ക്രമത്തിൽ ആടിപ്പോരുന്നു. എന്നാൽ, ദുഃഖപര്യവസായിയായ കഥയായതിനാൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും അവതാരം കളിയ്ക്കുന്നു.<ref>[http://www.chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029034755/http://chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html|date=2018-10-29}}.</ref> കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ നിന്ന് പ്രചോദനമുൾക്കൊണ്ട [[കൊട്ടാരക്കരത്തമ്പുരാൻ]], പിൽക്കാലത്ത് ശ്രീരാമഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി [[രാമനാട്ടം]] സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തു. പിന്നീട് [[കോട്ടയത്തു തമ്പുരാൻ|കോട്ടയം കേരളവർമ്മത്തമ്പുരാൻ]] രാമനാട്ടത്തിൽ പരിഷ്കാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നപ്പോഴാണ് ഇന്നത്തെ കഥകളി പിറവിയെടുത്തത്. [[കൂടിയാട്ടം|കൂടിയാട്ടത്തിലെ]] വേഷങ്ങൾ മാതൃകയാക്കിയാണ് ഈ മൂന്ന് കലാരൂപങ്ങളിലെയും വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെങ്കിലും അവയിൽ ചെറിയ വ്യത്യാസങ്ങളും കാണാം. ഗുരുവായൂരിലെ അവതരണരീതിയ്ക്ക് കഥകളിയോടാണ് കൂടുതൽ സാദൃശ്യം. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ ചടങ്ങുകൾ പലതും കഥകളിയിലേതുപോലെയാണ്. പുറപ്പാട്, കേളി തുടങ്ങിയ ചടങ്ങുകൾ കഥകളിയിലുമുണ്ട്. [[ശുദ്ധമദ്ദളം]], [[തൊപ്പിമദ്ദളം]], [[ചേങ്ങില]], [[ഇലത്താളം]] എന്നിവയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വാദ്യങ്ങൾ. രണ്ട് പിൻപാട്ടുകാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിനുണ്ടാകുക. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടാലങ്കാരവും കഥകളി സ്വീകരിച്ചതാണ്. കഥകളി പോലെ നിലവിളക്കിനെ സാക്ഷിനിർത്തിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടവും കളിയ്ക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ധാരാളം വ്യത്യാസങ്ങളും ഈ കലാരൂപങ്ങൾ തമ്മിലുണ്ട്. കഥകളിയിൽ കഥയിലെ ആദ്യരംഗം തന്നെയാണ് പുറപ്പാടെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീവേഷങ്ങളെ വച്ച് നടത്തുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് മാത്രമാണ് പുറപ്പാട്. കഥകളിയിൽ സാധാരണയായി അഭിനേതാക്കൾ നിലവിളക്കിനുമുന്നിൽ പോകാറില്ല. എന്നാൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ വിളക്കിനെ ചുറ്റിയുള്ള നൃത്തം പതിവുണ്ട്. കൃഷ്ണനും യവനനും തമ്മിലും കൃഷ്ണനും മല്ലന്മാരും തമ്മിലുമുള്ള യുദ്ധരംഗങ്ങളിൽ വിളക്കിന്റെ മുന്നിൽ വന്നാണ് നൃത്തം. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പദം ആവർത്തിച്ച് പാടാറില്ല. ആവർത്തിച്ചുള്ള അഭിനയം ആവശ്യമില്ലാത്തതിനാലാണിത്. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങൾക്കും ചുട്ടിയുണ്ട്. കഥകളിയിൽ അഭിനേതാക്കളുടെ വശങ്ങളിലാണ് പാട്ടുകാരും വാദ്യക്കാരുമുണ്ടാകുകയെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പുറകിലാണ്. ഇത് അഭിനേതാക്കൾക്ക് നൃത്തത്തിന് കൂടുതൽ സൗകര്യമൊരുക്കാനാണ്. [[സാമവേദം|സാമവേദാലാപനത്തെയും]] [[ചാക്യാർ|ചാക്യാരുടെ]] സ്വരിയ്ക്കലിനെയും ആസ്പദമാക്കിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ സംഗീതം ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ, ഗുരുവായൂരിൽ കേൾക്കാൻ കഴിയുന്നത് കഥകളിസംഗീതമാണ്. ഇത് ഒരേ സമയം പ്രശംസയും വിമർശനവും ഏറ്റുവാങ്ങി. രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടച്ചശേഷം വടക്കേ നടപ്പുരയിൽ വച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ചൊവ്വാഴ്ചയും പരിശീലനകാലവുമൊഴിച്ചുള്ള എല്ലാ ദിവസവും ഇതുണ്ടാകാറുണ്ട്. എട്ട് കഥകളിൽ ഏതെങ്കിലുമൊന്നാണ് ഓരോ ദിവസം കളിയ്ക്കുന്നത്. ആദ്യകാലത്ത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും സാമൂതിരിയുടെ നാട്ടിലെ സവർണ്ണകുടുംബങ്ങളിലും മാത്രം ഒതുങ്ങിനിന്ന കൃഷ്ണനാട്ടം, ഇപ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ അതിരുകളും കടന്ന് കടലിനപ്പുറത്തുപോലും സ്ഥാനം പിടിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2010-ൽ [[ഫ്രാൻസ്|ഫ്രാൻസിന്റെ]] തലസ്ഥാനമായ [[പാരീസ്|പാരീസിൽ]] വച്ചുനടന്ന കലാരൂപങ്ങളുടെ ഒരു സെമിനാറിനോടനുബന്ധിച്ച് കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിരുന്നു. രാജ്യത്തെ പലയിടങ്ങളിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഭാഗമായി കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിട്ടുണ്ട്. === തുലാഭാരം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന വഴിപാടാണ് തുലാഭാരം. വഴിപാടുകാരന്റെ/കാരിയുടെ ഭാരത്തിന് തുല്യമായി ഏതെങ്കിലും ദ്രവ്യം സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ വഴിപാടിന്റെ രീതി. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഈ വഴിപാടുണ്ട്. ഒരുദിവസം നൂറിനടുത്ത് തുലാഭാരങ്ങൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. കേരളീയ ഹൈന്ദവർ വിവിധ ആവശ്യങ്ങളുടെ ഭാഗമായി ഗുരുവായൂരിൽ തുലാഭാരം നേരാറുണ്ട്. കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര, ശർക്കര, അരി, ഗോതമ്പ്, എള്ള്, കയർ തുടങ്ങി സ്വർണവും വെള്ളിയും വരെ നീളുന്നു തുലാഭാരത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന വസ്തുക്കളുടെ നിര. കൂടാതെ നോട്ടുകെട്ടുകൾ കൊണ്ടും താമര കൊണ്ടുമെല്ലാം തുലാഭാരം നേർന്നവരുണ്ട്. == ഉപദേവതകളും വഴിപാടുകളും == === ഗണപതി === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിൽ, നാലമ്പലത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയോട് മുട്ടിനിൽക്കുന്ന ഒരു ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് സർവ്വവിഘ്നവിനാശകനായ ഗണപതിഭഗവാന്റെ പ്രതിഷ്ഠ. ഒരടി മാത്രം ഉയരമുള്ള ഒരു ചെറുവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വലത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന ഭഗവാൻ, മൂന്നുകൈകളിൽ മഴു, കയർ, മോദകം എന്നിവ ധരിച്ച് നാലാമത്തെ കൈ കൊണ്ട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കുന്ന രൂപത്തിലാണ് ഇവിടെയുള്ള വിഗ്രഹം. ആദ്യകാലത്ത് ഇവിടെ പ്രദക്ഷിണം വയ്ക്കാനുള്ള സൗകര്യമില്ലായിരുന്നു. 1970-ലെ തീപ്പിടുത്തത്തിനു ശേഷമാണ് ഇവിടെ അതിനുള്ള സൗകര്യമുണ്ടായത്. ഗണപതിഹോമം, കറുകമാല, ഒറ്റയപ്പം എന്നിവയാണ് ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. തെക്കുപടിഞ്ഞാറേ അറ്റത്തുള്ള തൂണിലും ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ==== കാര്യാലയ ഗണപതി ==== ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, ദേവസ്വം മ്യൂസിയം വളപ്പിൽ മറ്റൊരു ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. '''കാര്യാലയ ഗണപതി''' എന്നാണ് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. മേൽക്കൂരയില്ലാത്ത ഒരു തറയിലാണ് മൂന്നടിയോളം ഉയരമുള്ള ഗണപതിവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. കിഴക്കോട്ടാണ് ഈ ഗണപതിയുടെയും ദർശനം. ഇടത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന അപൂർവ്വ ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയാണിത്. മുമ്പുകാലത്ത് ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുണ്ടായിരുന്ന [[അഗ്രഹാരം|അഗ്രഹാരത്തിൽ]] താമസിച്ചിരുന്ന തമിഴ് ബ്രാഹ്മണർ പൂജിച്ചിരുന്ന ഗണപതി, പിൽക്കാലത്ത് പഴയ ദേവസ്വം ഓഫീസും ഇപ്പോഴത്തെ മ്യൂസിയവുമായ നാലുകെട്ടിലെത്തുകയായിരുന്നു. നാലുകെട്ട് പുതുക്കിപ്പണിതപ്പോൾ അതിന്റെ കന്നിമൂലയിൽ ഈ ഗണപതിയ്ക്ക് സ്ഥാനമുണ്ടാക്കുകയായിരുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് കർക്കടകമാസത്തിൽ മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന പൂജ, ഇപ്പോൾ എല്ലാ ദിവസവും നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർ, ഈ ഗണപതിയെ തൊഴുതിട്ടാണ് ഭഗവദ്ദർശനത്തിന് ചെല്ലുന്നത്. പ്രത്യക്ഷ മഹാഗണപതിഹോമമാണ് ഈ ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. ഇത് എല്ലാ മുപ്പെട്ട് വെള്ളിയാഴ്ചയും നടത്തിവരുന്ന വഴിപാടാണ്. ഒരു ആനയെ ഗണപതിയായി സങ്കല്പിച്ച് നടത്തുന്ന ഹോമമാണിത്. കൂടാതെ, നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതും അതിവിശേഷമാണ്. [[വിനായക ചതുർത്ഥി|വിനായക ചതുർത്ഥിദിവസം]] ഇവിടെ പ്രത്യേകപൂജകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. === അയ്യപ്പൻ === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിന് പുറത്തും പ്രദക്ഷിണവഴിയ്ക്കകത്തുമായി തെക്കുകിഴക്കുഭാഗത്ത് പടിഞ്ഞാറോട്ട് ദർശനമായാണ് താരകബ്രഹ്മസ്വരൂപവും ഹരിഹരപുത്രനുമായ അയ്യപ്പസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠ. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന ശിലാവിഗ്രഹത്തിന് [[ശബരിമല|ശബരിമലയിലെ]] വിഗ്രഹവുമായി പ്രകടമായ രൂപസാദൃശ്യമുണ്ട്. നാലമ്പലത്തിനുപുറത്തുള്ള ഏക ഉപദേവതാപ്രതിഷ്ഠ അയ്യപ്പനാണ്. നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതാണ് പ്രധാന വഴിപാട്. ഇതിനായി ഒരു കല്ല് ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ചിട്ടുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ എള്ളുതിരി വഴിപാടുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും 2007-ലെ ദേവപ്രശ്നത്തിൽ ദേവന് ഹിതകരമല്ലെന്ന് കണ്ടെത്തിയതിനെത്തുടർന്ന് അത് നിർത്തിവച്ചിരുന്നു. അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനും ഇപ്പോൾ ചുറ്റുവിളക്കുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്ത് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം ഈ അയ്യപ്പന്റെ മുന്നിലാണ്. === ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതി === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമതിലകത്തുതന്നെയാണെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പന് തുല്യപ്രാധാന്യം നേടിയ സന്നിധിയാണ് ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതിയുടേത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കാവൽ ദൈവമാണ് ഭഗവതി എന്ന്‌ വിശ്വാസം. ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, അകത്തോ പുറത്തോ എന്ന് സംശയം തോന്നുന്ന സ്ഥലത്താണ് ആദിപരാശക്തിയായ ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലും മണ്ഡപവും. ഭഗവാന്റെ ഇടതുഭാഗത്തുള്ള പ്രതിഷ്ഠയായതുകൊണ്ടാണ് ''ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതി'' എന്ന് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. [[വനദുർഗ്ഗ|വനദുർഗ്ഗാചൈതന്യത്തോടുകൂടിയ]] [[ഭദ്രകാളി|ഭദ്രകാളിയായാണ്]] സങ്കല്പം. അമ്പാടിയിൽ [[യശോദ|യശോദയ്ക്ക്]] പിറന്ന കൃഷ്ണസഹോദരിയായ ഭഗവതിയാണിതെന്ന് സങ്കല്പമുണ്ട്. ഈ പരാശക്തിയാണ് കാളിയുടെ രൂപത്തിൽ [[കംസൻ|കംസനെ]] കൃഷ്ണജനനത്തെ പറ്റി അറിയിച്ചത് എന്ന്‌ ഭാഗവതം പറയുന്നു. വനദുർഗ്ഗാ സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ശ്രീകോവിലിന് മേൽക്കൂരയില്ല. പടിഞ്ഞാറോട്ടാണ് ദർശനം. സ്വയംഭൂവായ ഒരു കണ്ണാടിവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നത്. ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. ഈ ഭഗവതി ശ്രീകൃഷ്ണനുമുമ്പേ ഇവിടെ സന്നിധാനം ചെയ്തിരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലമാണ് ഭഗവതിയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചത്. കാളീഭാവത്തിലാണ് ആരാധനയെങ്കിലും ലക്ഷ്മി, [[സരസ്വതി]], പാർവതി, ദുർഗ്ഗ എന്നീ ഭാവങ്ങളിലും സങ്കല്പമുണ്ട്. ആദ്യമുണ്ടായ പ്രതിഷ്ഠ എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ, ആദ്യം ഭഗവതിയെ വന്ദിയ്ക്കണമെന്നാണ് ആചാരം. എന്നാൽ, ക്യൂവിൽ നിൽക്കുന്നവർക്ക് ഇത് സാധിയ്ക്കില്ല. ഭഗവതിയ്ക്ക് സ്ഥിരം [[വെളിച്ചപ്പാട്|വെളിച്ചപ്പാടുണ്ട്]]. ''അഴൽ'' എന്ന് പേരുള്ള ഒരു വിശേഷവഴിപാടാണ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. പച്ചരി, വെള്ളരി, നാളികേരം എന്നിവ വെച്ച്‌ വാഴത്തണ്ടിൽ തുണി ചുറ്റി എണ്ണയിൽ നനച്ച്‌ കത്തിച്ച്‌ ദേവിയ്ക്ക് അഗ്നി നേദിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങാണിത്. പ്രധാനക്ഷേത്രത്തിന്റെ നടയടച്ചശേഷമാണ് ഈ വഴിപാട് നടത്തുന്നത്. മണ്ഡലകാലത്ത് ഭഗവതിയ്ക്ക് [[കളമെഴുത്തും പാട്ടും]] പതിവുണ്ട്. കാളീസങ്കല്പമായതിനാൽ ഇവിടെ [[ദാരികവധം]] പാട്ടാണ് പാടുന്നത്. [[ധനു|ധനുമാസത്തിൽ]] ''പിള്ളേർ താലപ്പൊലി'' എന്ന പേരിൽ നാട്ടുകാരുടെ വകയായും [[മകരം|മകരമാസത്തിൽ]] ദേവസ്വം വകയായും രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ ഭഗവതിയ്ക്ക് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഈയവസരങ്ങളിൽ പ്രധാന ക്ഷേത്രം നേരത്തേ അടയ്ക്കുന്നു. സഹോദരിയുടെ വിശേഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ പുറപ്പെടുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടത്തുന്നതും ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. [[നവരാത്രി|നവരാത്രിയും]] തൃക്കാർത്തികയും ദേവിയ്ക്ക് വിശേഷമാണ്. == മറ്റുള്ള സങ്കല്പങ്ങൾ == മേൽപ്പറഞ്ഞ മൂന്ന് ഉപപ്രതിഷ്ഠകൾ കൂടാതെ ചിലയിടങ്ങിൽ വിശേഷാൽ ആരാധന നടക്കുന്നുമുണ്ട്. അവയിൽ ചിലത് സ്വയമേവ ശ്രദ്ധേയമാണ്. === സരസ്വതി അറ === ഗണപതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് നേരെമുന്നിലുള്ള ഒരു ചെറിയ മുറിയിൽ സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം സങ്കല്പിച്ച് ആരാധിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. തന്മൂലം ഈ മുറി ''സരസ്വതി അറ'' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. നവരാത്രിക്കാലത്ത് പൂജവയ്പ്പ് നടത്തിയിരുന്നത് ഈ മുറിയിലാണ്. ഇപ്പോൾ അസൗകര്യം നിമിത്തം ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റി. ഗണപതിശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ സ്ഥലം വളരെക്കുറവാണ് എന്നതിനാൽ ഭക്തർ തിക്കിത്തിരക്കുന്നത് പതിവാണ്. എന്നാൽ, 2017-ൽ നടന്ന ദേവപ്രശ്നത്തിൽ സരസ്വതി അറയ്ക്ക് ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് തെളിഞ്ഞതിനെത്തുടർന്ന് ഇത് പൊളിയ്ക്കരുതെന്ന് വിധി വന്നു. തന്മൂലം, സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം ഇവിടെ സ്ഥിരമായി. സരസ്വതീദേവിയുടെ ഒരു ഛായാചിത്രമാണ് നിലവിൽ ഈ അറയിലുള്ളത്. സരസ്വതി അറയിൽ വന്ദിയ്ക്കുന്നത് വിദ്യാഭിവൃദ്ധിയ്ക്കും ബുദ്ധിവർദ്ധനയ്ക്കും ഉത്തമാമാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. === [[അനന്തപദ്മനാഭൻ]] === നാലമ്പലത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, ശ്രീകോവിലിന്റെ തൊട്ടുപുറകിലായി ഭീമാകാരമായ ഒരു കരിങ്കൽശില്പം കാണാം. അനന്തശയനരൂപത്തിലുള്ള മഹാവിഷ്ണുവിന്റേതാണ് ഈ ശില്പം. [[തിരുവനന്തപുരം|തിരുവനന്തപുരത്തെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[തിരുവനന്തപുരം ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം|ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠയാണ് പരിവാരസമേതം ആവിഷ്കരിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. അനന്തനുമേൽ ശയിയ്ക്കുന്ന മഹാവിഷ്ണുഭഗവാൻ, ഭഗവദ്പാദങ്ങൾ തഴുകുന്ന ലക്ഷ്മീദേവി, നാഭീകമലത്തിലെ ബ്രഹ്മാവ്, വലതുകൈയ്ക്ക് താഴെയുള്ള [[ശിവലിംഗം]], ഭഗവാനെ തൊഴുന്ന ഭക്തോത്തമന്മാരും മഹർഷിമാരും - ഇങ്ങനെ പലരും ഉൾപ്പെട്ടതാണ് ഈ ശില്പം. നിത്യവും ഈ ശില്പത്തിന് വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ ഒരു ചിത്രമാണുണ്ടായിരുന്നത്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പുലാക്കാട്ട് രാമൻ നായർ എന്ന ചുവർച്ചിത്രകാരൻ വരച്ചതായിരുന്നു ചിത്രം. '''ഗുരുവായൂർ ശ്രീവൈകുണ്ഠം''' എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ ചിത്രം, 1970-ൽ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടായ തീപ്പിടുത്തത്തിൽ പൂർണ്ണമായും കത്തിനശിച്ചുപോയി. തുടർന്നുണ്ടായ പുനരുദ്ധാരണത്തെത്തുടർന്നാണ് ഇന്നത്തെ ശില്പം പണിതത്. [[കന്യാകുമാരി]]യിലെ [[വിവേകാനന്ദ സ്മാരകം]] നിർമ്മിച്ച് ശ്രദ്ധേയനായിരുന്ന സ്വാമിനാഥൻ കറുപ്പയ്യ ആചാരിയാണ് അനന്തശയനവിഗ്രഹം നിർമ്മിയ്ക്കുന്നതിന് നേതൃത്വം നൽകിയത്. ഇന്ന് ഇതിന് നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന് നൽകുന്ന അതേ പ്രാധാന്യമാണ് ഭക്തർ ഈ രൂപത്തിനും നൽകുന്നത്. === [[സുബ്രഹ്മണ്യൻ|സുബ്രഹ്മണ്യനും]] [[ഹനുമാൻ|ഹനുമാനും]] === നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിലെ കരിങ്കൽത്തൂണിൽ സുബ്രഹ്മണ്യസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ചതുർബാഹുവായ സുബ്രഹ്മണ്യനാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വിഗ്രഹം ഭസ്മം വിതറിയ നിലയിലാണ് കാണപ്പെടുന്നതെങ്കിലും മുഖവും കൈകളും വ്യക്തമാണ്. വലതുചുമലിൽ ഭഗവാന്റെ ആയുധമായ [[വേൽ]] കാണാം. പൂജയില്ലെങ്കിലും ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തെത്തുന്ന ഭക്തർ ഈ സുബ്രഹ്മണ്യനെയും വന്ദിയ്ക്കാറുണ്ട്. വടക്കുഭാഗത്തെ വാതിലിൽ നിന്ന് അല്പം മാറി [[ഹനുമാൻ]] സ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുമുണ്ട്. വീരഹനുമാന്റെ രൂപത്തിലാണ് ഈ വിഗ്രഹം. വലതുകയ്യിൽ [[മൃതസഞ്ജീവനി|മരുത്വാമലയും]] ഇടതുകയ്യിൽ ഗദയും ധരിച്ചുനിൽക്കുന്ന ഹനുമാന്റെ വിഗ്രഹം സിന്ദൂരം വിതറിയ രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. വിഗ്രഹത്തിൽ വെറ്റിലമാലയും രാമനാമം രചിച്ച കടലാസുകൾ കൊണ്ടുള്ള മാലയും ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ ഹനുമാനെ വന്ദിച്ച് അഭീഷ്ടസിദ്ധി നേടിയ അനുഭവങ്ങൾ നിരവധിയാണ്. ഇതുകൂടാതെ ദശാവതാരരൂപങ്ങളും ശ്രീകൃഷ്ണലീലകളും ശിവനും ദേവിമാരുമടക്കമുള്ള മൂർത്തികളുമെല്ലാം തൂണുകളിൽ നിറയുന്നു. === ശിവസാന്നിദ്ധ്യം === ക്ഷേത്രത്തിൽ ശിവന് പ്രതിഷ്ഠയില്ലെങ്കിലും ഭഗവാൻ അദൃശ്യസാന്നിദ്ധ്യമായി കുടികൊള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും കൊണ്ടുവന്ന വിഷ്ണുവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കാൻ അനുവാദം നൽകിയ ശിവൻ പാർവ്വതീഗണപതിസുബ്രഹ്മണ്യസമേതനായി സ്വയംഭൂവായി മമ്മിയൂരിൽ അവതരിച്ചു എന്ന വിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഭഗവതിയെ തൊഴുത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലെത്തുമ്പോൾ ഭക്തർ മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദിശയിലേയ്ക്ക് (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്) നോക്കി ശിവനെ വന്ദിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രക്കുളമായ രുദ്രതീർത്ഥവും ക്ഷേത്രത്തിലെ മണിക്കിണറും ശിവനുമായി ഐതിഹ്യപരമായിത്തന്നെ ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. രുദ്രതീർത്ഥം പണ്ട് വലിയൊരു തടാകമായിരുന്നെന്നും ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന താമരയൂർ വരെ അത് നീണ്ടുകിടന്നിരുന്നെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഈ തടാകത്തിൽ നിറയെ താമരകൾ വിരിഞ്ഞിരുന്നെന്നും അവയിലെ ഒരു താമരയിലിരുന്നാണ് ശ്രീരുദ്രനായ ശിവൻ, പ്രചേതസ്സുകൾക്ക് രുദ്രഗീതം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തതെന്നും ഐതിഹ്യകഥ പറയുന്നു. അങ്ങനെ രുദ്രൻ വസിച്ച തീർത്ഥം, രുദ്രതീർത്ഥം എന്നറിയപ്പെട്ടു. ഇന്നും ഈ കുളത്തിൽ ശിവസാന്നിധ്യമുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഇതിലെ സ്നാനം സർവ്വപാപഹരമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ശാന്തിക്കാരും ഭക്തരും ഈ കുളത്തിൽ കുളിച്ചാണ് ദർശനത്തിനെത്തുന്നത്. ഈ കുളത്തിലാണ് ഉത്സവാവസാനം ഭഗവാൻ ആറാടുന്നതും. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള മണിക്കിണറിന്, രുദ്രകൂപം എന്നും പേരുണ്ട്. ഇതിലെ ജലം ഉപയോഗിച്ചാണത്രേ പ്രതിഷ്ഠാസമയത്ത് ശിവഭഗവാൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് കലശമാടിയത്! അതാണ് ''രുദ്രകൂപം'' എന്ന പേരിനുപിന്നിലെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ പരിസരത്തെവിടെയും ഇത്രയും ശുദ്ധമായ ജലമില്ലെന്നും ഇത് കുടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ എല്ലാ അസുഖങ്ങളും മാറുമെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. സാളഗ്രാമം അടക്കമുള്ള നിരവധി വിശേഷവസ്തുക്കൾ ഈ കിണറ്റിലുണ്ടെന്ന് കാലാകാലമായി വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 1985-ൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന മോഷണത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ ആഭരണങ്ങൾ 2014 ഏപ്രിൽ 25-ന് തിരിച്ചുകിട്ടിയത് ഈ കിണറ്റിൽ നിന്നാണ്. കൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ഒരു പറമ്പിൽ ഒരു [[കൂവളം|കൂവളവൃക്ഷം]] കാണാം. ഇതും ശൈവസാന്നിദ്ധ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഓതിയ്ക്കൻ കുടുംബമായ മുന്നൂലത്ത് മനയുടെ മുന്നിൽ നിന്നിരുന്ന ഈ കൂവളവൃക്ഷം, 2007-ലാണ് ഇങ്ങോട്ട് പറിച്ചുനട്ടത്. ഇവിടെ നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. === നാഗദൈവങ്ങളും [[കൊടുംകാളി]]യും [[രക്ഷസ്സ്|രക്ഷസ്സും]] === ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ മുമ്പ് ദേവസ്വം വക സത്രം സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്ന പറമ്പിൽ നാഗദൈവങ്ങളുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. നാഗരാജാവായി [[അനന്തൻ]] കുടികൊള്ളുന്ന ഈ കാവിൽ, കൂടെ നാഗയക്ഷിയും ചിത്രകൂടവുമുണ്ട്. നിരവധി വൃക്ഷങ്ങൾ തഴച്ചുവളരുന്ന കാവ് വൃത്തിയായി സൂക്ഷിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. നൂറും പാലും, മഞ്ഞൾപ്പൊടി അഭിഷേകം, സർപ്പം പാട്ട് തുടങ്ങിയവയാണ് നാഗദൈവങ്ങൾക്കുള്ള പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. എല്ലാ മാസവും [[ആയില്യം]] നാളിൽ ആയില്യപൂജയും കന്നിമാസത്തിലെ ആയില്യം നാളിൽ [[സർപ്പബലി|സർപ്പബലിയും]] പതിവുണ്ട്. സർപ്പപ്രീതിയ്ക്ക് പ്രസിദ്ധമായ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി|ചെർപ്പുളശ്ശേരിയിലെ]] പാതിരിക്കുന്നത്ത് മനയിലെ നമ്പൂതിരിയാണ് സർപ്പബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ധാരാളം കലാപരിപാടികളുമുണ്ടാകും. നാഗപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കടുത്തുതന്നെ [[രക്ഷസ്സ്]], [[കൊടുംകാളി]] സങ്കല്പങ്ങളുമുണ്ട്. ഇവർക്കും വിശേഷാൽ പൂജകളുണ്ടാകും. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷദിവസങ്ങൾ == === കൊടിയേറ്റുത്സവവും സഹസ്രകലശവും === {{main|ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉത്സവം}} കുംഭമാസത്തിലെ പൂയം നക്ഷത്രദിവസം കൊടിയേറി പത്താം നാളിൽ ആറാട്ടോടുകൂടി സമാപിയ്ക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. പൂയം നക്ഷത്രം രാത്രി വരുന്ന ദിവസമാണ് കൊടിയേറ്റം. അങ്കുരാദി, ധ്വജാദി, പടഹാദി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുതരത്തിൽ ഉത്സവങ്ങൾ കേരളീയക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പതിവാണ്. ഇവയിൽ ആദ്യത്തേത് മുളയിടലോടെയും രണ്ടാമത്തേത് കൊടിയേറ്റത്തോടെയും മൂന്നാമത്തേത് വാദ്യമേളങ്ങളോടെയും തുടങ്ങുന്നു. ഗുരുവായൂരിലേത് അങ്കുരാദി ഉത്സവമാണ്. ഉത്സവത്തിൽ കൊടിയേറ്റത്തിന് മുന്നോടിയായി മുളയിടലും ശുദ്ധിക്രിയകളും നടക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഗുരുവായൂരിലെ ഉത്സവം അങ്കുരാദിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. എങ്കിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഔദ്യോഗികമായ ആരംഭം കൊടിയേറ്റത്തോടെയാണ്. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളും പ്രഭാഷണങ്ങളുമെല്ലാമുണ്ടാകും. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിൽ തന്നെ ഉത്സവപ്രതീതിയുണ്ടാകുന്ന ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ, വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കാണ് ഈ ദിവസങ്ങളിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ==== സഹസ്രകലശം ==== കൊടിയേറ്റത്തിന് ഒരാഴ്ച മുമ്പാണ് ഉത്സവത്തിന് ആരംഭം കുറിച്ചുകൊണ്ടുള്ള കലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നത്. ആദ്യദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തുള്ള വടക്കേ വാതിൽമാടത്തിൽ വച്ച് ആചാര്യവരണം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി, തന്ത്രി പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടിന് ഉത്സവത്തിനുള്ള കൊടിക്കൂറയും പവിത്രവും കൈമാറുന്ന ചടങ്ങാണ് ആചാര്യവരണം.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ശുദ്ധമായ പട്ടിൽ നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന, ഏഴുനിറങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്ത കൊടിക്കൂറയുടെ നീളം പത്തേമുക്കാൽ അടിയും വീതി പതിനഞ്ച് ഇഞ്ചുമാണ്; ഇത് കെട്ടാനുള്ള കയറിന്റെ നീളം 165 അടിയും. [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം ജില്ലയിലെ]] [[വൈപ്പിൻ|വൈപ്പിൻ കരയിൽ]] സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രം|വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നാണ് ഇത് കൊണ്ടുവരുന്നത്. ഇതിന്റെ ഒരുഭാഗത്ത് ഭഗവദ്വാഹനായ ഗരുഡന്റെയും മറുവശത്ത് ആയുധമായ സുദർശനചക്രത്തിന്റെയും രൂപങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്തിട്ടുണ്ടാകും. തുടർന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള മുളയറ എന്നറിയപ്പെടുന്ന മുറിയിൽ വച്ച് മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്ന മുറിയായതുകൊണ്ടാണ് ഈ സ്ഥലത്തിന് മുളയറ എന്ന പേരുവന്നതുതന്നെ. മുറി ശുദ്ധിയാക്കി അലങ്കരിച്ചശേഷം അവിടെ പത്മമിട്ട് നവരനെല്ല്, യവം, തിന, വൻപയർ, ഉഴുന്ന്, എള്ള്, തുവര, കടുക്, ചാമ, മുതിര, ചെറുപയർ, അമര എന്നിവയുടെ വിത്തുകൾ നനച്ച് 16 പാലികകളിളാക്കി പൂജിച്ചശേഷം സോമനെ ആവാഹിച്ച് മുളയറയിൽ വയ്ക്കുന്നതാണ് മുളയിടൽ. തുടർന്നുള്ള എല്ലാദിവസവും മുളപൂജയുണ്ടാകും. ആറാട്ടുസമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും മേല്പറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങളുടെ വിത്തുകൾ മുളച്ചുകഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> കലശത്തിന്റെ രണ്ടാം ദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം പ്രാസാദശുദ്ധി നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിലും പരിസരത്തും അറിഞ്ഞോ അറിയാതെയോ എല്ലാ അശുദ്ധികളും നീക്കം ചെയ്യുന്ന സങ്കല്പത്തിലുള്ള ചടങ്ങാണിത്.<ref name=" vns21">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ഇതുകൂടാതെ അസ്ത്രകലശപൂജ, വാസ്തുഹോമം, വാസ്തുകലശപൂജ, രക്ഷോഘ്നഹോമം, വാസ്തുബലി, വാസ്തുകലശാഭിഷേകം എന്നിവയും നടത്തപ്പെടുന്നു. മൂന്നാം ദിവസം ബിംബശുദ്ധിയും ചതുഃശുദ്ധിയും ധാരയും പഞ്ചഗവ്യ - പഞ്ചക കലശാഭിഷേകങ്ങളും മഹാകുംഭകലശാധിവാസവും നാലാം ദിവസം മഹാകുംഭകലശാഭിഷേകവും പ്രായശ്ചിത്തഹോമവും അതിനോട് അനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകവും അഞ്ചാം ദിവസം ശാന്തിഹോമവും അത്ഭുതശാന്തിഹോമവും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും ആറാം ദിവസം ന്യായശാന്തി - ചോരശാന്തി ഹോമങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും നടത്തുന്നു. ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ വച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിലാണ് മേല്പറഞ്ഞ ഹോമങ്ങളും പൂജകളുമെല്ലാം നടക്കുന്നത്. ഓതിയ്ക്കന്മാർ സഹകാർമ്മികരാകും. ഏഴാം ദിവസം നടത്തുന്ന തത്ത്വകലശാഭിഷേകവും എട്ടാം ദിവസം നടത്തുന്ന ബ്രഹ്മകലശത്തോടുകൂടിയ സഹസ്രകലശാഭിഷേകവും അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രചൈതന്യവർദ്ധനവിന് നടത്തപ്പെടുന്ന അതിബൃഹത്തായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് രണ്ടും. സാധാരണ മഹാക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പോലും പന്ത്രണ്ടുവർഷം കൂടുമ്പോഴോ നടത്തപ്പെടുന്ന സഹസ്രകലശം 1971 മുതൽ എല്ലാ വർഷവും ഗുരുവായൂർ ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നുണ്ടെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ 25 തത്ത്വങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിയ്ക്കുന്ന 25 കലശങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് നടത്തുന്ന അഭിഷേകച്ചടങ്ങാണ് '''തത്ത്വകലശം''' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. തത്ത്വകലശാഭിഷേകത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് തത്ത്വഹോമം നടത്തുന്നു. ഇതും ഈ സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്നതാണ്. അതിനുശേഷം മരപ്പാണി കൊട്ടി എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന കലശങ്ങൾ തന്ത്രി ഓരോന്നായി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം സഹസ്രകലശപൂജ. തലേദിവസം കൂത്തമ്പലത്തിൽ പത്മമിട്ട് നിരത്തിവച്ച 975 വെള്ളിക്കുടങ്ങളും 26 സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളും വാദ്യമേളങ്ങളോടെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നശേഷമാണ് പൂജ നടത്തുന്നത്. 1001 കുടങ്ങളും പ്രത്യേകമായ രീതിയിൽ നിരത്തിവച്ചശേഷം ഇവയിൽ ഓരോന്നിലും സ്വർണ്ണക്കുടം നടുക്കുവരുന്ന രീതിയിലാണ് പൂജ. തുടർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെയും രുദ്രകൂപത്തിലെയും വിശുദ്ധജലം കൊണ്ട് ഇവ നിറച്ചുവയ്ക്കും. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ സഹസ്രകലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നിറച്ചുവച്ച ഓരോ കലശവും ക്രമത്തിൽ തന്ത്രി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ഏറ്റവും അവസാനം അതിവിശേഷമായ ബ്രഹ്മകലശം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം ഉച്ചപ്പൂജയും കഴിഞ്ഞ് നടയടയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഇതോടെ കലശച്ചടങ്ങുകൾ പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== ഉത്സവച്ചടങ്ങുകൾ ==== കൊടിയേറ്റദിവസമായ പൂയം നാളിൽ രാവിലെ ആനയില്ലാതെ ശീവേലി നടത്തുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്വന്തമായി ആനയില്ലാതിരുന്ന കാലത്തിന്റെ ഓർമ്മ പുതുക്കുന്ന ചടങ്ങാണ് ആനയില്ലാശീവേലി. അന്ന് ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ് പ്രസിദ്ധമായ '''ആനയോട്ടം'''. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്ഥിരമായി ആനകളെ അയച്ചിരുന്ന [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിലെ]] [[തൃക്കണാമതിലകം ശിവക്ഷേത്രം]] ഒരു വർഷത്തിലെ ഉത്സവത്തിന് അയയ്ക്കില്ലെന്ന് പറയുകയും അന്നേദിവസം ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് ആനകൾ കൂട്ടമായി ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തുകയും ചെയ്തതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള മഞ്ജുളാലിൽ നിന്ന് ക്ഷേത്രഗോപുരം വരെയാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ഇതിനായി ചില ആനകളെ പ്രത്യേകമായി തിരഞ്ഞെടുത്തുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിലെ നാഴികമണി മൂന്നടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ആനയോട്ടം തുടങ്ങും. ആനകളോടൊപ്പം പാപ്പാന്മാരും ഓടും. ഏറ്റവും ആദ്യം ഓടിയെത്തി കൊടിമരത്തിൽ തൊടുന്ന ആനയെയാണ് വിജയിയായി പ്രഖ്യാപിയ്ക്കുക. ഈ ആന പിന്നീട് ഉത്സവം കഴിയും വരെ ക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നെ കഴിയും. ഉത്സവത്തിന് തിടമ്പേറ്റാനുള്ള അർഹതയും ഈ ആനയ്ക്കാണ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം രണ്ടാമത്തെ ആചാര്യവരണം നടക്കും. ക്ഷേത്രത്തിൽ വയ്ക്കാനുള്ള ദിക്കുകൊടികളാണ് ഈയവസരത്തിൽ വാങ്ങുന്നത്. ഇതിനുശേഷം സപ്തവർണ്ണക്കൊടി ഭക്തിപുരസ്സരം എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് പൂജിയ്ക്കുകയും വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകൾക്കൊടുവിൽ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ഭക്തകണ്ഠങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന നാരായണനാമജപത്തിന്റെയും അകമ്പടിയോടെ കൊടിക്കയറിൽ കെട്ടി കൊടിമരത്തിൽ കൊടിയേറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. കൊടിയേറ്റം കഴിഞ്ഞുനടക്കുന്ന വിളക്കിന് '''കൊടിപ്പുറത്ത് വിളക്ക്''' എന്നാണ് പേര്. തുടർന്നുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലി, മൂന്നുനേരം കാഴ്ചശീവേലികൾ, സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലുള്ള ദീപാരാധന, തുടങ്ങിയ വിശേഷങ്ങളുണ്ടാകും. ഈ ദിവസങ്ങളിലെ എഴുന്നള്ളത്തുകൾക്ക് കൊടി, തഴ, സൂര്യമറ, മുത്തുക്കുട, പട്ടുക്കുട, കുത്തുവിളക്കുകൾ, വെൺചാമരം, ആലവട്ടം തുടങ്ങിയ വിശേഷാൽ അലങ്കാരങ്ങളുമുണ്ടാകും. അങ്ങനെ ഗുരുവായൂരും കേരളം മുഴുവനും ആഘോഷലഹരിയിലമരും. രണ്ടാം ദിവസം രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലിയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ പത്തുദിക്കുകളിലായി ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കും. ഉത്സവം നടത്തിപ്പിന്റെ ജോലി ഭഗവാൻ പാർഷദന്മാരെ ഏല്പിയ്ക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നത്. ഭഗവാന്റെ പാർഷദന്മാരായ കുമുദൻ (കിഴക്ക്), കുമുദാക്ഷൻ (തെക്കുകിഴക്ക്), പുണ്ഡരീകൻ (തെക്ക്), വാമനൻ (തെക്കുപടിഞ്ഞാറ്), ശംഖുകർണ്ണൻ (പടിഞ്ഞാറ്), സർവ്വനേത്രൻ (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്), സുമുഖൻ (വടക്ക്), സുപ്രതിഷ്ഠൻ (വടക്കുകിഴക്ക്) എന്നിവരെ അതത് ദിക്കുകളിൽ കുടിയിരുത്തന്നതുകൂടാതെ അയ്യപ്പക്ഷേത്രത്തിനുമുന്നിൽ അയ്യപ്പനെയും തെക്കുഭാഗത്ത് ഭദ്രകാളിയെയും പ്രതിനിധീകരിച്ചും കൊടികൾ നാട്ടുന്നുണ്ട്. പ്രധാന കൊടിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി സാധാരണ തുണിയിൽ നിർമ്മിച്ചവയാണ് ദിക്കുകൊടികൾ. ഇവയ്ക്ക് 65 ഇഞ്ച് നീളവും 13 ഇഞ്ച് വീതിയുമാണുള്ളത്. കറുപ്പ്, വെളുപ്പ്, ചുവപ്പ് എന്നീ നിറങ്ങളാണ് ഇവയിൽ ഉപയോഗിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. ദിക്കുകൊടികളുടെ സ്ഥാപനവും കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഉത്സവം പൂർണ്ണതോതിലാകും. [[പഞ്ചാരിമേളം|പഞ്ചാരി]]- [[പാണ്ടിമേളം|പാണ്ടി]] മേളങ്ങളും [[തായമ്പക]]യും നാദസ്വരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും മതിലകത്ത് തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള കൂത്തമ്പലത്തിൽ നടക്കുന്ന [[ചാക്യാർകൂത്ത്|ചാക്യാർകൂത്തും]] പ്രദക്ഷിണവഴിയിലെ [[പാഠകം|പാഠകവും]] ക്ഷേത്രത്തിന് പുറത്തുള്ള മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയത്തിലെ സംഗീത-നൃത്ത പരിപാടികളും ഈ ദിവസങ്ങളെ മുഖരിതമാക്കും. പ്രഗദ്ഭരായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും ഈയവസരത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തി പരിപാടികൾ നടത്താറുണ്ട്. ഇവകൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് ഉത്സവക്കഞ്ഞിയും പുഴുക്കും വിതരണം ചെയ്യുന്നതും പതിവാണ്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും ഇതിനായി വൻ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്. ==== ഉത്സവബലി ==== ഉത്സവത്തിന്റെ എട്ടാം ദിവസമാണ് ഉത്സവത്തിനിടയിലെ പ്രധാന ചടങ്ങുകളിലൊന്നായ ഉത്സവബലി ദർശനം. നിത്യേന ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന ശീവേലിയുടെയും ഉത്സവക്കാലത്ത് മറ്റുദിവസങ്ങളിലുള്ള ശ്രീഭൂതബലിയുടെയും വിശദമായ രൂപമാണ് ഉത്സവബലി. ഈയവസരത്തിൽ സാധാരണയായി ബലിതൂകാത്ത സ്ഥലങ്ങളിലും ബലിതൂകാറുണ്ട്. രാവിലെ പന്തീരടിപൂജ കഴിഞ്ഞാണ് ബലിതൂകൽ നടക്കാറുള്ളത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് തന്ത്രി, ശാന്തിക്കാർ, വാദ്യക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് പതിവാണ്. ഇതിനുശേഷം ബലി തൂകുന്നതിലുള്ള ചോറ്‌ (ഹവിസ്സ്‌) തൂശനിലയിൽ നിരത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് ഇത്‌ മൂന്നായി പകുത്ത്‌, ഓരോന്നിലും ഉണക്കലരി, എള്ള്‌, മഞ്ഞൾ എന്നിവയുടെ പൊടിവിതറും. മൂന്നുനിറത്തിലുള്ള ഹവിസ്സ് സത്വരജസ്തമോഗുണങ്ങളുടെ സൂചകങ്ങളാണ്‌. പിന്നീട്‌ ഹവിസ്സ്‌ പൂജ നടത്തുന്നു, അതിന് മരം എന്ന വാദ്യവും ശംഖ്‌, ചേങ്ങില എന്നിവയും ചേർത്തുള്ള മരപ്പാണികൊട്ടി ബലി ദേവതകളെ ഉണർത്തും. ഇവയ്ക്കെല്ലാം ശേഷമാണ് ബലിതൂകുന്നത്. മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളായിട്ടാണ് ബലിതൂകൽ. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ശ്രീകോവിലിലെ ദ്വാരപാലകർ, ദേവവാഹനം (ഇവിടെ ഗരുഡൻ), അഷ്ടദിക്പാലകർ, ബ്രഹ്മാവ്, സപ്തമാതൃക്കൾ, ഗണപതി, വീരഭദ്രൻ, ശാസ്താവ്, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ദുർഗ്ഗാദേവി, അനന്തൻ, നിർമ്മാല്യധാരി (ഇവിടെ വിഷ്വക്സേനൻ) എന്നിവർക്ക് ഓരോരുത്തർക്കായി ബലിതൂകുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടത്തിൽ സപ്തമാതൃക്കൾക്കും ഗണപതിയ്ക്കും വീരഭദ്രന്നും വിശേഷാൽ ബലിതൂകുന്നു. ഈ സമയത്താണ് ഭക്തർക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമനുവദിയ്ക്കുന്നത്. അപ്പോഴത്തെ ദർശനം അതിവിശേഷമാണ്. വളരെ സമയമെടുത്താണ് സപ്തമാതൃക്കളുടെ ബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനുശേഷം നാലമ്പലത്തിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ച് അവിടെ ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഈ സമയം ഭഗവാനെ പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിൽ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നിരുത്തുന്നു. ഇതിനുശേഷം പുറത്തുള്ള ഓരോ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. എഴുന്നള്ളിപ്പ് വടക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ അവിടെ ഒരു ബലിക്കല്ലായി വാഴുന്ന ക്ഷേത്രപാലന് പാത്രത്തോടുകൂടി ബലിതൂകുന്ന ചടങ്ങുമുണ്ടാകും. ഇതിനെല്ലാം ശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊടിമരത്തിന് മുന്നിലുള്ള വലിയ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകുന്നതോടെ ഉത്സവബലി സമാപിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഉത്സവബലി നാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഒരു ജീവി പോലും പട്ടിണി കിടക്കരുതെന്നാണ് വിശ്വാസം. അതിനാൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ വരുന്ന പക്ഷിമൃഗാദികൾക്കുപോലും ഭക്ഷണം കൊടുക്കുന്ന പതിവുണ്ട്. ==== പള്ളിവേട്ട ==== ഒമ്പതാം ദിവസം രാത്രിയിലാണ് ഭഗവാന്റെ മറ്റൊരു വിശേഷമായ പള്ളിവേട്ട. തന്റെ അതിർത്തിയിലുള്ള സകല തിന്മകളെയും ഭഗവാൻ കീഴടക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ട. പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് മുന്നോടിയായി ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നുണ്ട്. ഭഗവാൻ ഉത്സവത്തിനിടയ്ക്ക് ആദ്യമായി മതിൽക്കെട്ടിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളുന്നത് നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിനാണ്. ഉത്സവക്കാലത്ത് എല്ലാ കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നടന്നുവരുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ടയെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലെ പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് സവിശേഷതയുണ്ട്. മറ്റുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പുറത്തുള്ള പറമ്പിലോ അതുപോലുള്ള ഏതെങ്കിലും സ്ഥലത്തോ പോയി അവിടെ അലങ്കരിച്ചുവച്ചിരിയ്ക്കുന്ന ഏതെങ്കിലും വന്യമൃഗത്തിന്റെ (പ്രധാനമായും [[പന്നി]]യുടെ) രൂപത്തിൽ അമ്പെയ്യുന്നതാണ് ചടങ്ങെങ്കിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഭക്തർ തന്നെ വന്യമൃഗങ്ങളുടെ വേഷം കെട്ടിവരുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലെ ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാണ് ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നത്. ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാൽ ഉത്സവത്തിടമ്പ് സ്വർണ്ണക്കോലത്തോട് കെട്ടിവച്ചശേഷം ആനപ്പുറത്ത് കയറ്റുന്നു. പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും കാണിച്ച് സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് സ്വർണ്ണക്കോലമേന്തി നഗരപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നു. വാളും പരിചയുമണിഞ്ഞ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ വിശേഷാൽ ചുവടുകളോടെ എഴുന്നള്ളത്തിന് അകമ്പടി സേവിയ്ക്കും. ഈ സമയത്ത് പാണ്ടിമേളമാണ് കൊട്ടുന്നത്. ഒപ്പം നാദസ്വരവും ഭക്തരുടെ ഭജനകളും കൂടിയാകുമ്പോൾ നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർണ്ണമാകും. ഗുരുവായൂർ പരിസരം മുഴുവൻ ചുറ്റി, അടുത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിലെയും വീടുകളിലെയും വരവേല്പുകളെല്ലാം കഴിഞ്ഞ് തിരിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും രാത്രി ഒമ്പതുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുകൂടിയുള്ള പ്രദക്ഷിണം കഴിഞ്ഞ് നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർത്തിയാക്കുന്നതോടുകൂടി പള്ളിവേട്ടയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരനായ പുതിയേടത്ത് [[പിഷാരടി]] ''പന്നിമാനുഷങ്ങളുണ്ടോ?......'' എന്ന് മൂന്നുപ്രാവശ്യം ഉറക്കെ ചോദിയ്ക്കും. ഉണ്ടെന്ന് അറിയിപ്പ് കിട്ടിക്കഴിഞ്ഞാലുടനെ മൃഗവേഷധാരികളായ ഭക്തരെല്ലാവരും കൂടി ആർപ്പുവിളിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിനകത്തേയ്ക്ക് പ്രവേശിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളി അവരെ പിൻതുടരും. ഒമ്പത് പ്രദക്ഷിണമാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് ഉണ്ടാകാറുള്ളത്. വാദ്യമേളങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെയാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് പുറത്ത്. അവസാന പ്രദക്ഷിണത്തിൽ ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായ കീഴ്ശാന്തി 'പന്നി'യെ അമ്പെയ്ത് വീഴ്ത്തുന്നു. 'ചത്ത' 'പന്നി'യെ കമ്പിൽ കെട്ടി കൊണ്ടുപോകുന്നതോടെ പള്ളിവേട്ട സമാപിയ്ക്കുന്നു. ഇതിനുശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളോടുകൂടി എഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ പ്രത്യേകം തയ്യാറാക്കിയ ശയ്യയിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് കിടത്തുന്നു. ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണവും പള്ളിവേട്ടയും കഴിഞ്ഞ് അവശനായ ഭഗവാൻ മണ്ഡപത്തിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം ക്ഷേത്രപരിസരത്തുള്ള എല്ലാ ബഹളങ്ങളും താത്കാലികമായി അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ഭഗവാന്റെ ഉറക്കത്തിന് ഒരുതരത്തിലും ഭംഗമുണ്ടാകരുതെന്നാണ് ഭക്തവിശ്വാസം. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന അടിയ്ക്കുന്ന നാഴികമണി പോലും ഈ സമയം കെട്ടിവയ്ക്കും. അബദ്ധത്തിൽ പോലും അത് ശബ്ദിയ്ക്കാൻ പാടില്ലത്രേ! ഈ സമയം തന്നെ ക്ഷേത്രം ശാന്തിക്കാർ, പിറ്റേന്ന് ഭഗവാന് കണികാണുന്നതിനുള്ള വസ്തുക്കൾ ഒരുക്കുന്ന തിരക്കിലായിരിയ്ക്കും. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടയ്ക്കിരുത്തിയ ഒരു [[പശു]]വുമുണ്ടാകും. ==== ആറാട്ട് ==== പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ആറുമണിയ്ക്കാണ് ഭഗവാന്റെ പള്ളിയുണർത്തൽ. നടയ്ക്കിരുത്തിയ പശുവിന്റെ കരച്ചിൽ കേട്ടുകൊണ് ഭഗവാൻ പള്ളിയുണരുന്നത്. തുടർന്ന് കണിക്കോപ്പുകൾ കൂടി കണികണ്ട ശേഷം ക്ഷേത്രച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. അന്ന് രാത്രിയാണ് ഉത്സവസമാപനമായ ആറാട്ട് നടക്കുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്തുള്ള രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിൽ തന്നെയാണ് ആറാട്ട്. ഉഷഃപൂജയും എതിരേറ്റുപൂജയുമൊഴികെയുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും അന്നേദിവസമുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹമാണ് അന്ന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമാണ് പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹം പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ഉച്ചവരെ സാധാരണ പോലുള്ള ചടങ്ങുകൾ നടക്കുന്നു. വൈകീട്ട് ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞ് ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിന് ഇറങ്ങുന്നു. തലേന്നത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഇത്തവണ ധാരാളം നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളും ഇവയോടൊപ്പം അകമ്പടി സേവിയ്ക്കാറുണ്ട്. പുരാണങ്ങളിലെ വിവിധ സംഭവങ്ങൾ ഇവിടെ നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളായി പുനർജനിയ്ക്കുന്നു. [[പഞ്ചവാദ്യം|പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ]] അകമ്പടിയോടെയാണ് ആറാട്ടുനാളിലെ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നത്. ഉത്സവക്കാലത്ത് പഞ്ചവാദ്യം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളും വീടുകളും മുഴുവൻ കയറിയിറങ്ങി സ്വീകരണം മുഴുവൻ ഏറ്റുവാങ്ങിയശേഷം പ്രദക്ഷിണം രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിലെ അത്താണിക്കല്ലിനടുത്തെത്തുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് വാദ്യമേളങ്ങൾ നിർത്തും. പണ്ടൊരു ആറാട്ടുനാളിൽ അത്താണിക്കല്ല് നിൽക്കുന്ന ഭാഗത്തുവച്ച് അതിക്രൂരമായി കൊലചെയ്യപ്പെട്ട, തന്റെ വിശ്വസ്തഭക്തനും കഴകക്കാരനുമായിരുന്ന കണ്ടിയൂർ പട്ടത്തെ നമ്പീശന്റെ സ്മരണ ഭഗവാൻ പുതുക്കുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം നമ്പീശന്റെ അനന്തരാവകാശികളിൽ ചിലർ അവിടെയെത്തുകയും തങ്ങൾക്ക് സങ്കടമില്ലെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനുശേഷം പാണ്ടിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ എഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടരും. തുടർന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള വാതിലിലൂടെ വിഗ്രഹം ആറാട്ടുകടവിലെത്തിയ്ക്കുന്നു. ഈ സമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും നിരവധി ഭക്തർ ആറാട്ടുമുങ്ങാനായി കടവുകളിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകും. ആറാട്ടുകടവിൽ പ്രത്യേകം ഒരുക്കിവച്ച പീഠത്തിൽ വിഗ്രഹം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന തന്ത്രി, തുടർന്ന് [[ഗംഗ]], [[യമുന]], [[സരസ്വതി (നദി)|സരസ്വതി]] തുടങ്ങിയ സകല തീർത്ഥങ്ങളെയും രുദ്രതീർത്ഥത്തിലേയ്ക്ക് ആവാഹിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് തമ്പ്രാൻപടിയ്ക്കൽ കിട്ടയുടെ പിന്മുറക്കാർ കൊണ്ടുവന്ന ഇളനീരും മഞ്ഞൾപ്പൊടിയും കൊണ്ട് വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തശേഷം വിഗ്രഹവുമായി തന്ത്രിയും ഓതിയ്ക്കന്മാരും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും മൂന്നുവട്ടം മുങ്ങുന്നു. ഭഗവദ്സാന്നിദ്ധ്യം കൊണ്ട് പവിത്രമായ ജലത്തിൽ ഭക്തരും മുങ്ങിനിവർന്ന് പുണ്യം നേടുന്നു. തുടർന്ന് എല്ലാവരും വസ്ത്രം മാറി തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്നു. തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും നൽകി സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. അതിനുശേഷം ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിലെ മണ്ഡപത്തിൽ ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ തന്റെ സഹോദരിയായ ഇടത്തരികത്തുകാവിലമ്മയെ കാണാമെന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ വാക്കുകൊടുത്തിട്ടുണ്ടെന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിൽ ഭഗവാന് പൂജ നടത്തുന്നതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ശ്രീലകത്തിന് പുറത്ത് ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ നടത്തുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. അതിനുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിനുചുറ്റും പതിനൊന്ന് പ്രാവശ്യം ഓട്ടപ്രദക്ഷിണം. അവസാനം കൊടിമരത്തിൽ നിന്ന് കൊടിയിറക്കുന്നതോടെ ഉത്സവം പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== നിയന്ത്രണങ്ങൾ ==== കലശം തുടങ്ങിക്കഴിഞ്ഞാൽ ആറാട്ട് കഴിയുന്നതുവരെയുള്ള പതിനെട്ടുദിവസം അഞ്ചുവയസ്സിൽ താഴെയുള്ള കുട്ടികൾക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമില്ല. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് വലിയ താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളുമെല്ലാമുണ്ടാകാറുണ്ടെങ്കിലും വെടിക്കെട്ടുണ്ടാകാറില്ല എന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ വസ്തുതയാണ്. ഒരു കതിനവെടി പോലും ക്ഷേത്രപരിസരത്തെങ്ങും കാണാനാകില്ല. കുട്ടികളെ ഏറെ സ്നേഹിയ്ക്കുന്ന, സ്വയം കുട്ടിയായ ഗുരുവായൂരപ്പന് അവരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നും ക്ഷേത്രപരിസരത്തുണ്ടാകരുതെന്നാണ് പഴമക്കാരുടെ വിശ്വാസം. എന്നാൽ കൊടിയേറ്റം, കാഴ്ചശീവേലി, ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം, പള്ളിവേട്ട, ആറാട്ട് തുടങ്ങിയ അവസരങ്ങളിൽ ചില്ലറ കരിമരുന്നുപ്രയോഗങ്ങളുണ്ടാകാറുമുണ്ട്. ഇവയാണെങ്കിൽ യാതൊരു കുറവും കൂടാതെയാണ് ഉത്സവത്തിന് നടത്തിപ്പോരുന്നതും. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലാപരിപാടികളിൽ [[ശാസ്ത്രീയ സംഗീതം]], [[ശാസ്ത്രീയ നൃത്തം]], [[ഗാനമേള]], കഥകളി, [[തുള്ളൽ]] തുടങ്ങിയവയ്ക്കാണ് പ്രാധാന്യം. സിനിമാറ്റിക് ഡാൻസോ അടിപൊളി ഗാനങ്ങളോ ഉത്സവത്തിന് പാടില്ലെന്ന് വിലക്കുണ്ട്. മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയം കൂടാതെ സത്രം വളപ്പിലെ പൂന്താനം ഓഡിറ്റോറിയത്തിലും കലാപരിപാടികൾ നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. === ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി/ഗീതാദിനം === {{main|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി}} വൃശ്ചികമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ഏകാദശിദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതിഷ്ഠാദിനമാണ് ഈ ദിവസമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ [[കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം|കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തിൽ]] പ്രിയപ്പെട്ടവരെ ശത്രുപക്ഷത്ത് കണ്ടു തളർന്നുപോയ [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനനെ]] സമാധാനിപ്പിയ്ക്കാൻ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ [[ഭഗവദ് ഗീത|ഗീതോപദേശം]] നടത്തിയ ദിവസമാണെന്നും വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അതിനാൽ ഈ ദിവസം '''ഗീതാദിനം''' എന്ന പേരിലും ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ വേറെയും നിരവധി പ്രത്യേകതകൾ ഈ ദിവസത്തിനുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഗോകുലത്തിൽ വച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന് ഗോവിന്ദപട്ടാഭിഷേകം നടത്തിയ ദിവസം, ആദിശങ്കരാചാര്യർ, മേല്പുത്തൂർ, പൂന്താനം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മ തുടങ്ങി നിരവധി ഭക്തർക്ക് ഭഗവദ്ദർശനം ലഭിച്ച ദിവസം, ഇവയെല്ലാം കൂടാതെ നാലുമാസത്തെ യോഗനിദ്രയിൽ നിന്ന് വിഷ്ണുഭഗവാൻ ഉണരുന്ന ദിവസം (ഉത്ഥാന ഏകാദശി) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചൈതന്യം പൂർണ്ണമായി അനുഭവപ്പെടുന്ന ദിവസമായി ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിലെ വിഗ്രഹം യഥാരൂപത്തിൽ (മഹാവിഷ്ണുസ്വരൂപത്തിൽ) അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തരെല്ലാവരും വിഷ്ണുസ്വരൂപങ്ങളായി മാറുന്നുവെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രപ്രവേശനവിളംബരത്തിനുമുമ്പും എല്ലാവർക്കും ജാതിഭേദമെന്യേ ദർശനം അനുവദിച്ചിരുന്ന ദിവസമായിരുന്നു ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി. ==== ചുറ്റുവിളക്ക് ആരംഭം ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരുമാസം മുമ്പ് (തുലാമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശിനാളിൽ) ക്ഷേത്രത്തിൽ ചുറ്റുവിളക്കുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് നടത്തുന്നത് പാലക്കാട് ജില്ലയിലെ [[അലനല്ലൂർ|അലനല്ലൂരിലുള്ള]] പറമ്പോട്ട് അമ്മിണിയമ്മയുടെ പേരിലാണ്. ഇവരെക്കൂടാതെ വിവിധ വ്യക്തികളും സംഘടനകളും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിളക്കുകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. അവയ്ക്ക് ഓരോന്നിന്നും നടത്തിപ്പുക്കാരുടെ പേരനുസരിച്ച് വിശേഷാൽ പേരുകളും പറയപ്പെടുന്നു. [[കേരള ഹൈക്കോടതി]]യിലെ അഭിഭാഷകർ നടത്തുന്ന കോടതി വിളക്ക്, [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ]]യിലെ ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് എസ്.ബി.ഐ. വിളക്ക്{{efn-lr|2017-ലെ ബാങ്ക് ലയനത്തിനുമുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിയിരുന്നത് [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂർ|സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂറിലെ]] ഉദ്യോഗസ്ഥരാണ്. അന്ന് ഇതിന്റെ പേര് എസ്.ബി.ടി. വിളക്ക് എന്നായിരുന്നു.}}, [[കേരള പോലീസ്]] ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് പോലീസ് വിളക്ക്, [[അയ്യപ്പസേവാസംഘം]] നടത്തുന്ന വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര്, ക്ഷേത്രം പാരമ്പര്യാവകാശികളായ പത്തുകാരുടെ വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര് - അങ്ങനെ നീണ്ടുപോകുന്നു പേരുകളുടെ നിര. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ ധാരാളമായി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തുന്നു. ഈ സമയം ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായതിനാൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് പതിന്മടങ്ങാകും. ==== പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരാഴ്ച മുമ്പുവരുന്ന [[പഞ്ചമി]] മുതൽ [[നവമി]] വരെയുള്ള വിളക്കുകൾ ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. മറ്റുള്ള വിളക്കുകൾ നടത്തുന്നത് പ്രത്യേകം ദിവസങ്ങളിലാണെങ്കിൽ ഈ വിളക്കുകൾ കൃത്യം ഒരേ ദിവസം തന്നെയാണ് നടത്തുന്നത്. ഇവ നടത്തുന്നത് ഓരോ കുടുംബക്കാരായതുകൊണ്ടാണ് ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന പേര് ഈ വിളക്കുകൾക്ക് വന്നത്. പഞ്ചമിവിളക്ക് നടത്തുന്നത് കാപ്രാട്ട് കുടുംബക്കാരാണ്; [[ഷഷ്ഠി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് മാണിക്കത്ത് കുടുംബക്കാരും. മാണിക്കത്ത് കുടുംബത്തിലെ കാരണവരായിരുന്ന ചന്ദ്രശേഖരമേനോന്റെ പേരിലാണ് ഷഷ്ഠിവിളക്ക് നടത്തുന്നത്. [[സപ്തമി]]നാളിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രസിദ്ധ ബ്രാഹ്മണകുടുംബമായ നെന്മിനി മനക്കാരാണ്. ഈ വിളക്കിന് സവിശേഷപ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാധാരണ വിളക്കുകൾക്ക് നെയ്യോ നല്ലെണ്ണയോ ആണ് ഉപയോഗിയ്ക്കാറുള്ളതെങ്കിൽ ഇതിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നത് വെളിച്ചെണ്ണയാണ്. നെന്മിനി മനപ്പറമ്പിലെ തെങ്ങിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെളിച്ചെണ്ണകൊണ്ടാണ് വിളക്കുകൾ തെളിയിയ്ക്കുന്നത്. വെളിച്ചെണ്ണ കൊണ്ട് വിളക്കുകൾ കത്തിയ്ക്കുന്നത് കൂടുതൽ ശോഭയുണ്ടാക്കുമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അങ്ങനെ ക്ഷേത്രം മുഴുവൻ ദീപപ്രഭയിൽ കുളിച്ചുനിൽക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. [[അഷ്ടമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് പുലിക്കീഴ് വാര്യക്കാരും [[നവമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് കൊളാടി വീട്ടുകാരുമാണ്. [[ദശമി]]ദിനത്തിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ''ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ സങ്കീർത്തന ട്രസ്റ്റ്'' എന്ന സംഘടനയാണ്. ഭാഗവതാചാര്യനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന [[ആഞ്ഞം മാധവൻ നമ്പൂതിരി]] തുടങ്ങിവച്ച ഈ സംഘടന 1970-ലാണ് ദശമിവിളക്കിന്റെ ചുമതലയേറ്റെടുത്തത്. മുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിവന്നിരുന്ന കുടുംബം അന്യം നിന്നുപോയതിനെത്തുടർന്നായിരുന്നു ഇത്. അഷ്ടമി മുതലുള്ള വിളക്കുകൾക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കും. ഈ വിളക്കുകൾക്കെല്ലാം അകമ്പടിയായി പഞ്ചവാദ്യം, പഞ്ചാരിമേളം, നാദസ്വരം എന്നിവയോടുകൂടിയ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുമുണ്ടാകും. ദശമിനാളിൽ രാവിലെ നടതുറന്നുകഴിഞ്ഞാൽ ഏകാദശി കഴിഞ്ഞുവരുന്ന [[ദ്വാദശി]]നാളിൽ രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പൂജകൾക്കും ദീപാരാധനയ്ക്കുമല്ലാതെ നടയടയ്ക്കില്ല. ==== ഏകാദശിനാളിലെ പരിപാടികൾ ==== ഏകാദശിനാളിലെ നിർമ്മാല്യദർശനം അതിവിശേഷകരമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസത്തെ ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും ദേവസ്വം വകയാണ്. മുമ്പ് [[കുന്നംകുളം|കുന്നംകുളത്തിനടുത്തുള്ള]] [[ചിറളയം കോവിലകം]] വകയായിരുന്നു ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും. 1972-ലാണ് ഇവ ദേവസ്വം ഏറ്റെടുത്തത്. രാവിലെ ഏഴുമണിമുതൽ ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ ഗീതാപാരായണമുണ്ടാകും. ഏകാദശീവ്രതം നോൽക്കുന്ന ഭക്തർ ആഹാരമേ കഴിയ്ക്കരുതെന്നാണ് ചിട്ടയെങ്കിലും ശാരീരികസ്ഥിതി അനുകൂലമല്ലാത്തവർ അരിയാഹാരം മാത്രമേ ഒഴിവാക്കാറുള്ളൂ. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് അന്നും നിവേദ്യങ്ങൾ സാധാരണപോലെത്തന്നെയാണ്. ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്കായി വിശേഷാൽ പ്രസാദ ഊട്ടുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗോതമ്പുചോറ്, കാളൻ, ഗോതമ്പുപായസം എന്നിവയാണ് ഏകാദശി ഊട്ടിനുള്ള വിഭവങ്ങൾ. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലി കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി എഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടാകും. മൂന്ന് ആനകളാണ് ഈ എഴുന്നള്ളിപ്പിന് മുന്നിലുണ്ടാകുന്നത്. വലിയ ആഘോഷത്തോടുകൂടിയ എഴുന്നള്ളിപ്പ് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലെത്താൻ ഒരുപാട് സമയമെടുക്കും. വൈകീട്ട് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. [[തമിഴ്നാട്]], [[കർണാടക]], [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്]], [[തെലങ്കാന]] തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിലുള്ളതുപോലെ ഭീമാകാരമായ രഥമല്ല പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നെഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. താരതമ്യേന വളരെ ചെറിയൊരു രഥമാണ്. സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ഈ രഥം സ്റ്റിയർറിങ് കൊണ്ടാണ് ഓടിയ്ക്കുന്നത്. രഥത്തിന്റെ മുന്നിൽ ചമ്മട്ടിയേന്തിയ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെയും പുറകിൽ തൊഴുതുനിൽക്കുന്ന അർജ്ജുനന്റെയും രൂപങ്ങൾ പണിതുവച്ചിട്ടുണ്ട്. 1977-ൽ നടന്ന പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം പുനഃപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കുശേഷമാണ് ഈ ചടങ്ങ് ആരംഭിച്ചത്. രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പിന് അകമ്പടിയായി ഭക്തരുടെ നാമജപമുണ്ടാകും. എഴുന്നള്ളിപ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരാൻ ഏറെ സമയമെടുക്കും. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തെ കുളമടക്കം വലംവച്ചാണ് എഴുന്നള്ളിപ്പ് അവസാനിയ്ക്കുന്നത്. ==== ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പണവും ത്രയോദശി ഊട്ടും ==== ഏകാദശിദിവസം അർദ്ധരാത്രി (ദ്വാദശിദിവസം പുലർച്ചെ) '''ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ''' എന്ന വിശേഷാൽ ചടങ്ങ് ആരംഭിയ്ക്കും. ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ വച്ചാണ് ഈ ചടങ്ങ് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ശുകപുരം, പെരുവനം, [[ഇരിഞ്ഞാലക്കുട]] ഗ്രാമക്കാരായ, അഗ്നിഹോത്രികളായ നമ്പൂതിരിമാർക്ക് ഭക്തർ ദക്ഷിണ നൽകുന്ന ചടങ്ങാണിത്. ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠരായ അഗ്നിഹോത്രിമാർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് അതീവപുണ്യകരമായ കാര്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ആദ്യത്തെ ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്നാണ് വിശ്വാസം. ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായി മേൽശാന്തിയാണ് ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തരും സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ അനുസ്യൂതം തുടരുന്നു. ദ്വാദശിനാളിൽ രാവിലെ ഏഴുമണിയ്ക്ക് ദ്വാദശി ഊട്ട് നടത്തുന്നു. ഇടിച്ചുപിഴിഞ്ഞ പായസത്തോടെ നടത്തുന്ന സദ്യയാണിത്. അന്നേദിവസം രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ പിന്നെ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നരയ്ക്കേ തുറക്കൂ. ആ സമയം വിവാഹം, ചോറൂൺ, തുലാഭാരം തുടങ്ങിയ കർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താറില്ല. ദ്വാദശിയുടെ പിറ്റേ ദിവസം ([[ത്രയോദശി]] നാളിൽ) നടത്തുന്ന ത്രയോദശി ഊട്ട്, തന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന ഒരു പരദേശി ബ്രാഹ്മണന്റെ ശ്രാദ്ധം ഭഗവാൻ തന്നെ ഊട്ടുന്ന ചടങ്ങായി വ്യാഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. മത്തനും നേന്ത്രപ്പഴവും ചേർന്നുള്ള പച്ചടി, മത്തൻ പൊടിത്തൂവൽ, എളവൻ-ചേന-പയർ കൂട്ടുകറി, രസം, പിണ്ടിപ്പായസം എന്നിവയോടുകൂടിയ ത്രയോദശി ഊട്ടോടെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിച്ചടങ്ങുകൾ അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ==== ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം ==== കർണാടക സംഗീതചക്രവർത്തിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥഭാഗവതരുടെ പേരിൽ എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന ഒരു വിശേഷാൽ സംഗീതോത്സവമാണ് ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് എല്ലാവർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ കച്ചേരി നടത്തിവന്നിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്ത്യത്തെത്തുടർന്ന് 1974-ലെ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചാണ് ഈ പരിപാടി ആരംഭിച്ചത്. ആദ്യം ഒരുദിവസം മാത്രമായിരുന്ന ഈ പരിപാടി, പിന്നീട് മൂന്നും അതിനുശേഷം അഞ്ചും ഏഴും പത്തും പതിമൂന്നും ഒടുവിൽ പതിനഞ്ചും ദിവസങ്ങളായി ഉയർത്തി. പ്രഗല്ഭരും അപ്രഗല്ഭരുമായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരികളും ഈയവസരത്തിൽ തങ്ങളുടെ സിദ്ധികൾ പ്രകടിപ്പിയ്ക്കാനായി ഗുരുവായൂരിൽ വരാറുണ്ട്. ഹിന്ദുക്കൾക്ക് മാത്രമേ ഈ പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ അവകാശമുള്ളൂ. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ രാത്രിയാണ് പ്രഗല്ഭരുടെ സംഗീതപരിപാടികൾ നടത്തിവരുന്നതെങ്കിൽ അവസാനമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും ദിവസം മുഴുവൻ പ്രഗല്ഭരുടെ പരിപാടികളാകും. ദശമിനാളിൽ നടത്തപ്പെടുന്ന പഞ്ചരത്നകീർത്തനാലാപനമാണ് സംഗീതോത്സവത്തിലെ പ്രധാന പരിപാടി. കർണാടക സംഗീതത്തിലെ ത്രിമൂർത്തികളിലൊരാളായ [[ത്യാഗരാജ സ്വാമികൾ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ പഞ്ചരത്നകീർത്തനങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ഗണപതിസ്തുതിയും പ്രശസ്തരായ കർണാടക സംഗീതജ്ഞർ ഒന്നിച്ച് ആലപിയ്ക്കുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. അകമ്പടിയായി വയലിൻ, [[വീണ]], പുല്ലാങ്കുഴൽ, മൃദംഗം, [[ഘടം]], [[ഗഞ്ചിറ]], [[മുഖർശംഖ്]] തുടങ്ങിയ വാദ്യങ്ങളുമുണ്ടാകും. ഏകാദശിനാളിൽ രാത്രി ചെമ്പൈയുടെ ശിഷ്യരും ഉപശിഷ്യരുമായ ഗായകർ ഒരുമിച്ച് ചെമ്പൈയുടെ ഇഷ്ടകീർത്തനങ്ങൾ ആലപിച്ച് [[മധ്യമാവതി]] രാഗത്തിൽ മംഗളം പാടി അവസാനിപ്പിയ്ക്കുന്നതോടെ സംഗീതോത്സവം സമാപിയ്ക്കുന്നു. ==== ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ അനുസ്മരണം ==== കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ഗജവീരന്മാരിലൊരാളായിരുന്ന ഗുരുവായൂർ കേശവൻ ചരിഞ്ഞത് 1976-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ (ഡിസംബർ 2) പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയുടെ തലേദിവസമായ ദശമിനാളിൽ, ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകളും ചേർന്ന് കേശവന് പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. മറ്റൊരിടത്തും കാണാത്ത ഈ വിശേഷച്ചടങ്ങ് തുടങ്ങുന്നത് ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ്. നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ നടത്തുന്ന ഈ യാത്രയിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെയും രണ്ടാമത്തെ മുതിർന്ന ആന ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും ചിത്രങ്ങൾ വഹിയ്ക്കും. റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ സ്വീകരണവും പിന്നിട്ടാണ് ആനകൾ തെക്കേ നടയിൽ ശ്രീവത്സം റസ്റ്റ് ഹൗസിനുമുന്നിലുള്ള കേശവന്റെ പൂർണ്ണകായ പ്രതിമയ്ക്കുമുന്നിലെത്തുന്നത്. തുടർന്ന് മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നു. മറ്റുള്ള ആനകൾ അതിനനുസരിച്ചുള്ള പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. വളരെ വികാരനിർഭരമായ ഈ ചടങ്ങ് കാണാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. === അഷ്ടമിരോഹിണി === {{main|അഷ്ടമിരോഹിണി}} ചിങ്ങമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ അഷ്ടമിദിവസമാണ് ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരസുദിനമായ അഷ്ടമിരോഹിണിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഈ ദിവസം അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. അവതാരകൃഷ്ണസങ്കല്പത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠയുള്ള ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും അഷ്ടമിരോഹിണി വിശേഷമാണ്. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും കാഴ്ചശീവേലിയും അവതാരസമയമായ അർദ്ധരാത്രിയിൽ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് ഭഗവാന്റെ പിറന്നാൾ സദ്യയായി അറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന അപ്പം വഴിപാട് വളരെ വിശേഷമാണ്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് ക്ഷേത്രനട തുറക്കുന്നതോടെയാണ് ചടങ്ങുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ദീപക്കാഴ്ച നടത്തുന്നു. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഓടക്കുഴലൂതുന്ന ഉണ്ണിക്കണ്ണനായും പിന്നീട് ഇരുകൈകളിലും വെണ്ണ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന വെണ്ണക്കണ്ണനായും ഭഗവാനെ അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഏഴുമണിയോടെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി എഴുന്നള്ളിപ്പ് നടത്തുന്നു. ഉത്സവക്കാലവും ഏകാദശിയുമല്ലാതെ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് അഷ്ടമിരോഹിണിയ്ക്ക് മാത്രമാണ്. പഞ്ചാരിമേളത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി അതിവിശേഷാൽ ചടങ്ങാണ്. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയോടെ ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും പിറന്നാൾ സദ്യ തുടങ്ങും. വിഭവസമൃദ്ധമായ പിറന്നാൾ സദ്യ കഴിയ്ക്കാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് രണ്ടുമണി വരെ സദ്യ തുടരും. മൂന്നുമണിയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ രണ്ടാമത്തെ കാഴ്ചശീവേലി. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലിയ്ക്കുള്ള അതേ ചടങ്ങുകൾ തന്നെയാണ് ഇതിനും. വൈകീട്ട് അടുത്തുള്ള നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് [[ബലരാമൻ|ബലരാമന്റെ]] എഴുന്നള്ളത്തുമുണ്ട്. തന്റെ അനുജനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ജന്മദിനത്തിൽ പങ്കെടുക്കാനാണ് ബലരാമന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് എന്നാണ് സങ്കല്പം. അത്താഴപ്പൂജയ്ക്ക് വിശേഷാൽ അപ്പം വഴിപാട് നടത്തും. ഒരു ലക്ഷത്തിനടുത്ത് അപ്പങ്ങളാണ് അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഭഗവാന് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഇവ കൂടാതെ ഏകദേശം അഞ്ഞൂറുലിറ്റർ പാൽപ്പായസവും നേദിയ്ക്കുന്നുണ്ടാകും. രാത്രി പത്തുമണിയോടെ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടങ്ങും. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ അവതാരത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്നതാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ്. അഞ്ചു പ്രദക്ഷിണങ്ങളാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പിനുണ്ടാകുക. ആദ്യത്തെ രണ്ടിനും സാധാരണ വാദ്യോപകരണങ്ങളും മൂന്നാമത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിന് പഞ്ചവാദ്യവും നാലാമത്തേതിന് ഇടയ്ക്കയും നാദസ്വരവും അഞ്ചാമത്തേതിന് പഞ്ചാരിമേളവുമാണ് അകമ്പടിയുണ്ടാകുക. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടയ്ക്കില്ല. പകരം, ആ സമയത്ത് അവതാരവിളംബര ഘോഷയാത്രയുണ്ടാകും. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതുകാണാൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടുന്നത്. ==== ഭാഗവതസപ്താഹം, അവതാരം കളി, ശോഭായാത്ര ==== അഷ്ടമിരോഹിണിയോടനുബന്ധിച്ച് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വിശേഷാൽ ഭാഗവതസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഭാഗവതത്തിലെ കൃഷ്ണാവതരഭാഗം അഷ്ടമിരോഹിണിദിവസം വരുന്ന രീതിയിലാണ് ഇത് നടത്തിവരുന്നത്. സപ്താഹത്തിന്റെ മൂന്നാം ദിവസമാണ് അഷ്ടമിരോഹിണി വരുന്നത്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാവിലെ എട്ടുമണിയോടെയാണ് കൃഷ്ണാവതാരപാരായണം നടത്തുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ എല്ലാ ഭാഗവതാചാര്യന്മാരും ഈ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. രാത്രി പതിനൊന്നുമണിയ്ക്ക് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ അവതാരം കളിയുമുണ്ടാകും. പുതിയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും പരിശീലനത്തിലായതിനാൽ പഴയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരുമാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിവിധ സംഘടനകളും ഈ ദിവസം പരിപാടികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ നായർ സമാജം നടത്തുന്ന ഉറിയടിയും ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്രയുമാണ് അവയിൽ വിശേഷം. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ് നായർ സമാജം നടത്തുന്ന കലാപരിപാടികൾ തുടങ്ങുന്നത്. വിവിധ നൃത്തകലാകാരിമാർ പങ്കെടുക്കുന്ന ഗോപികാനൃത്തവും താലപ്പൊലിയോടെയുള്ള ജീവത എഴുന്നള്ളിപ്പുമെല്ലാം ഇതിന് അകമ്പടിയായി ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം കിഴക്കേ നടയിൽ വച്ചാണ് ഉറിയടി മത്സരം നടക്കുന്നത്. വൈകീട്ട് ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്ര മമ്മിയൂർ, തിരുവെങ്കടം, പെരുന്തട്ട ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്നായി വീതിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണനായും [[രാധ|രാധയായും]] [[കുചേലൻ|കുചേലനായും]] വേഷം കെട്ടിയ നിരവധി കുട്ടികൾ ഒത്തുചേർന്ന് ഗുരുവായൂരിനെ അമ്പാടിയാക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിവിധ പുരാണദൃശ്യങ്ങൾ കോർത്തിണക്കിക്കൊണ്ടുള്ള ഫ്ലോട്ടുകളും ശ്രീകൃഷ്ണരഥവും പഞ്ചവാദ്യവുമെല്ലാമുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിന് കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽത്തറയിൽ വച്ച് ഇവ മൂന്നും കൂടിച്ചേർന്ന ശേഷമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നത്. തുടർന്നുനടത്തുന്ന ഘോഷയാത്ര ഏറ്റവും മനോഹരമായ കാഴ്ചയാണ്. രാത്രി ഏറെ വൈകുവോളം ഇത്തരം പരിപാടികൾ തുടരും. ഇതുകാണാൻ നിരവധി പേർ ഉറക്കമൊഴിച്ച് എത്താറുണ്ട്. === വിഷു === മേടമാസം ഒന്നാം തീയതിയാണ് കേരളത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പുതുവർഷദിനമായ വിഷു. പണ്ടുകാലത്ത് മലയാളികളുടെ വിളവിറക്കൽ ഉത്സവമായിരുന്ന വിഷു, ഇപ്പോൾ കാലമേറെ കഴിഞ്ഞിട്ടും വലിയൊരു ആഘോഷമായിത്തുടരുന്നു. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള മലയാളികൾ കണി കണ്ടും പടക്കം പൊട്ടിച്ചും വിഷുദിനം ആഘോഷമാക്കുന്നു. പകലും രാത്രിയും തുല്യമായി വരുന്ന ദിവസമായ ഈ ദിനത്തിൽ സൂര്യൻ നേരെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ഉദിയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉദിച്ചുവരുന്ന സൂര്യന്റെ ആദ്യകിരണങ്ങൾ ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ പതിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതുതന്നെ. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ വിഷു വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ആഘോഷമാണ്. അന്നേ ദിവസം ഭഗവാനെ കണികാണുന്നത് അതിവിശേഷമായ ചടങ്ങായി കണക്കാക്കിവരുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതിനായി ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകുക. എല്ലാദിവസവും പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് തുറക്കുന്ന നട, ഈ ദിവസം രണ്ടരയ്ക്കുതന്നെ തുറക്കും. അതിനുമുന്നോടിയായി തന്ത്രിയും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിക്കാരും ഉണർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിൽ കുളിച്ചുവന്ന് കണിയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. <ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ ഭദ്രദീപത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തായാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. സ്വർണ്ണസിംഹാസനത്തിൽ ആനത്തലേക്കെട്ടുവച്ച് അതിന്മേൽ ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണത്തിടമ്പ് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നുവയ്ക്കുന്നു. അതിനുമുന്നിലായി ഓട്ടുരുളിയിലാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. ഉരുളിയിൽ അക്ഷതം (ഉണങ്ങലരിയും നെല്ലും ചേർന്നുള്ള ഒരു മിശ്രിതം) വിതറി, അതിനുമുന്നിൽ അലക്കിയ മുണ്ട് (കോടിവസ്ത്രം), ഗ്രന്ഥം, വാൽക്കണ്ണാടി, കണ്ണിവെള്ളരി, കണിക്കൊന്ന, ചക്ക, മാങ്ങ, നാളികേരം, ഉടച്ച രണ്ടുമുറി നാളികേരത്തിൽ നെയ്യ് ചേർത്തത് എന്നിവ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുശേഷം മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും ശ്രീലകത്ത് പ്രവേശിച്ച് നെയ്വിളക്കുകൾ കൊളുത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് രണ്ടര മണിയോടെ നടതുറന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യം ഭഗവാനെ കണികാണിയ്ക്കും. തുടർന്നാണ് ഭക്തർക്ക് കണിദർശനം. കണ്ണടച്ചും കണ്ണുകെട്ടിയുമിരിയ്ക്കുന്ന ഭക്തർ ശ്രീകോവിലിനകത്തേയ്ക്ക് ചെല്ലുകയും ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ച് കണ്ണുതുറന്ന് കണികാണുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് കുളിച്ചുവന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് തിരിച്ചുകടന്ന് ഗണപതിയെയും സുബ്രഹ്മണ്യനെയും ഹനുമാനെയും തൊഴുത് ആദ്യം ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വിഷുക്കൈനീട്ടം കിട്ടും. അതിനുശേഷം പുറത്തുകടന്ന് ഭഗവതിയെയും ശിവനെയും അയ്യപ്പനെയും തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണമായി പുറത്തുകടക്കുന്നതോടെ കണിദർശനം പൂർത്തിയാകും.<ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> മറ്റുദിവസങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഗുരുവായൂരിൽ വിഷുത്തലേന്ന് ഭക്തർക്ക് ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വിരിവയ്ക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. പിറ്റേന്ന് കണികാണേണ്ടതുകൊണ്ടാണ് ഈ സൗകര്യം ഒരുക്കുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഷുക്കണി ദർശനവും മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വാങ്ങുന്ന വിഷുക്കൈനീട്ടവും ഭക്തർ അതിവിശേഷമായി കരുതുന്നു. വിഷുദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിൽ വിഭവസമൃദ്ധമായ വിഷുസദ്യയുമുണ്ട്. === ഓണം === കേരളത്തിന്റെ ദേശീയോത്സവമാണ് ചിങ്ങമാസത്തിലെ ഓണം. കൃഷി നിറഞ്ഞുനിന്നിരുന്ന കാലത്ത് കേരളത്തിലെ വിളവെടുപ്പുത്സവമായിരുന്നു ഓണം. ഇന്നും മലയാളിമനസ്സുകളിൽ ഗൃഹാതുരത നിറയുന്ന ഒരു അവസരമാണ് ഓണം. വിവിധ കലാപരിപാടികളോടുകൂടി ഓണം ഇന്നും ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ അഞ്ചാം അവതാരമായ വാമനനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഓണത്തിനുള്ള ഐതിഹ്യം അതിപ്രസിദ്ധമാണ്. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നക്ഷത്രവും ദ്വാദശിതിഥിയും കൂടിയ ദിവസമാണ് വാമനാവതാരം നടന്നതെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യപ്രകാരം അസുരചക്രവർത്തിയായ [[മഹാബലി]]യുടെ ദുർമ്മദമടക്കാൻ അവതരിച്ച വാമനൻ, ആദ്യത്തെ അടികൊണ്ട് ആകാശവും രണ്ടാമത്തെ അടികൊണ്ട് ഭൂമിയും അളക്കുകയും മൂന്നാമത്തെ അടി വയ്ക്കാൻ സ്ഥലമില്ലാതെ വന്നപ്പോൾ മഹാബലി സ്വന്തം ശിരസ്സ് കാട്ടിക്കൊടുക്കുകയും വാമനൻ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗ്രഹിച്ച് സുതലം എന്ന ലോകത്തേയ്ക്ക് അയയ്ക്കുകയും ചെയ്തശേഷം എല്ലാ വർഷവും ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണത്തിന് തന്റെ പ്രജകളെ കാണാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അനുവാദം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. എറണാകുളം ജില്ലയിലെ [[തൃക്കാക്കര]] എന്ന സ്ഥലത്തായിരുന്നു മഹാബലിയുടെ രാജധാനിയെന്നും വാമനമൂർത്തിയായ ഭഗവാന്റെ കാൽ വന്നുപതിച്ച സ്ഥലം എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ആ പേരു വന്നതെന്നും കഥയുണ്ട്. തൃക്കാക്കരയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[തൃക്കാക്കര വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രം|വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രത്തിൽ]] ഓണാഘോഷം ഭംഗിയായി നടന്നുവരുന്നു. അത്രയൊന്നുമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലും ഓണം പ്രധാനമാണ്. ഓണാഘോഷങ്ങളുടെ ആരംഭദിനമായ [[അത്തം]] മുതൽ പത്തുദിവസവും ക്ഷേത്രനടയിൽ പൂക്കളങ്ങളിടും. ഓരോ ദിവസവും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിലാണ് പൂക്കളം. ഇവയിൽ വിവിധ ദേവതാരൂപങ്ങൾ വരച്ചുണ്ടാക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുള്ള പൂക്കളെല്ലാം ക്ഷേത്രപരിസരത്തെ പൂക്കടകളിൽ നിന്നാണ് ലഭിയ്ക്കുന്നത്. ഓണത്തിന്റെ അവസാനദിവസങ്ങളായ ഉത്രാടം, തിരുവോണം ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നവർക്ക് വിഭവസമൃദ്ധമായ ഓണസദ്യയുണ്ടാകും. ഇതിനായി നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. എന്നാൽ ഉത്രാടദിനത്തിലെ പ്രധാന ചടങ്ങ് കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പണമാണ്. മേൽശാന്തിയും ദേവസ്വം പ്രതിനിധികളും ഭക്തരും മൂത്തുവിളഞ്ഞ പഴക്കുലകൾ ഭഗവാന് സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ആദ്യകാലത്ത് ദേവസ്വം ഭൂമി പാട്ടത്തിനെടുത്തവർ മാത്രം നടത്തിയിരുന്ന ഈ ചടങ്ങ് പാട്ടവക നിർത്തിയതോടെയാണ് ഭക്തരുടെ വകയായത്. കൊടിമരച്ചവട്ടിലാണ് കാഴ്ചക്കുലകൾ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. സമർപ്പണത്തിനു മുന്നോടിയായി കൊടിമരച്ചുവട്ടിലെ തറയിൽ അരിമാവുകൊണ്ട് കോലം വരച്ചശേഷം അതിനുമുകളിൽ നാക്കില വച്ചശേഷം സമീപത്ത് നിലവിളക്ക് കൊളുത്തി ഗണപതിയ്ക്ക് വയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യത്തെ കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. പിന്നീട് ദേവസ്വം ചെയർമാൻ, അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റർ, അംഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയവർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നു. അവസാനമാണ് ഭക്തരുടെ സമർപ്പണം. ഭക്തർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുവരുമ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രാത്രിയാകും. അത്രയധികം കുലകളാണ് സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നത്. തിരുവോണം നാളിൽ ഭഗവാനെ വാമനമൂർത്തിയായി അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. മഹാബലിയുടെ ശിരസ്സിൽ പാദം വയ്ക്കുന്ന ത്രിവിക്രമന്റെ രൂപത്തിലാണ് വാമനാലങ്കാരം. അന്നത്തെ പ്രധാന ചടങ്ങുകൾ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണവും നമസ്കാരസദ്യയുമാണ്. പുലർച്ചെ നടതുറക്കുമ്പോൾ തന്നെ ഭഗവാന് ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കാൻ ഭക്തജനങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട നിരതന്നെ വന്നിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി തന്നെ ആദ്യത്തെ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തർ ഓരോരുത്തരുമായി സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാത്രിയാകുവോളം ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണം നടന്നുവരും. ഉച്ചയ്ക്കാണ് ദേവസ്വം വക ഓണസദ്യ വിളമ്പുന്നത്. ഇതിൽ പങ്കെടുക്കാനും നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നു. ചോറ്, സാമ്പാർ, അവിയൽ, കാളൻ, ഓലൻ, പപ്പടം, നാലുതരം പായസങ്ങൾ തുടങ്ങിവയാണ് സദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്നത്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും തെക്കേ നടയിലെ പ്രത്യേകം പന്തലിലും പടിഞ്ഞാറേ നടയിലെ അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലുമായാണ് സദ്യ നടത്തപ്പെടുന്നത്. അന്ന് മൂന്നുനേരവും ഭഗവാന് പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുണ്ടാകും. അന്നത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് '''തിരുവോണവിളക്ക്''' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ചുള്ള എഴുന്നള്ളത്തിന് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം തൊഴാൻ വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കുണ്ടായിരിയ്ക്കും. === [[വൈശാഖം|വൈശാഖമാസം]] === [[മേടം|മേടമാസത്തിലെ]] [[അമാവാസി]] മുതലുള്ള ഒരുമാസക്കാലമാണ് ''വൈശാഖമാസം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. രാജ്യമൊട്ടുക്കും ആചരിച്ചുവരുന്ന ചാന്ദ്രകലണ്ടറിലെ രണ്ടാമത്തെ മാസമാണിത്. മഹാവിഷ്ണുഭജനത്തിനും ഭാഗവതപാരായണത്തിനും ഉത്തമമായി ഈ മാസം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ ''മാധവമാസം'' എന്നും ഈ മാസം അറിയപ്പെടുന്നു. കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഭാഗവതസപ്താഹങ്ങളും മറ്റും നടക്കുന്ന സമയമാണിത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ സമയം അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന സമയങ്ങളിലൊന്നാണ് വൈശാഖപുണ്യകാലം. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മുഴുവൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭാഗവതപാരായണമുണ്ടാകും. 29 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന വൈശാഖമാസക്കാലത്തെ നാല് സപ്താഹങ്ങളാക്കി തിരിച്ചാണ് ഭാഗവതപാരായണം നടക്കുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ നിരവധി ഭാഗവതാചാര്യന്മാർ ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം വക അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിലാണ് സപ്താഹം മുഴുവൻ നടക്കുന്നത്. ==== അക്ഷയതൃതീയ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ [[തൃതീയ]] ദിവസമാണ് [[അക്ഷയതൃതീയ]] എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ഹൈന്ദവവിശ്വാസപ്രകാരം ഏറ്റവും പുണ്യം നിറഞ്ഞ ദിവസങ്ങളിലൊന്നാണിത്. ഈ ദിലസം ചെയ്യുന്ന സത്കർമ്മങ്ങളുടെ ഫലം ക്ഷയിയ്ക്കില്ലെന്നാണ് വിശ്വാസം.'അക്ഷയതൃതീയ' എന്ന പേരുതന്നെ ഈ വിശ്വാസത്തിന് ഉപോദ്ബലകമാണ്. ചതുർയുഗങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതായ സത്യയുഗം (കൃതയുഗം) തുടങ്ങിയത് അക്ഷയതൃതീയനാളിലാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ [[യുധിഷ്ഠിരൻ|യുധിഷ്ഠിരന്ന്]] സൂര്യഭഗവാൻ അക്ഷയപാത്രം നൽകിയ ദിവസമായും [[ഭഗീരഥൻ|ഭഗീരഥന്റെ]] തപസ്സിൽ സംപ്രീതയായി [[ഗംഗാനദി]] ഭൂമിയിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിവന്ന ദിവസമായും ഉപനയനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഒരു ദരിദ്ര ബ്രാഹ്മണകുടുംബത്തിൽ ഭിക്ഷ യാചിയ്ക്കാൻ ചെന്ന ശങ്കരാചാര്യർ അവിടത്തെ അന്തർജനത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കായി [[കനകധാരാ സ്തോത്രം]] ചൊല്ലിയ ദിവസമായുമെല്ലാം ഈ ദിവസം അറിയപ്പെടുന്നു. സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ ജ്യോതിഷപ്രകാരം ഉച്ചത്തിലെത്തുന്ന ഈ ദിവസം തന്നെയാണ് ബലരാമജയന്തിയായും ആചരിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ അക്ഷയതൃതീയ വൻ പ്രാധാന്യത്തോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അക്ഷയതൃതീയയോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ രാവിലെ പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കാഴ്ചശീവേലിയും രാത്രി കഴക്കാരുടെ വക വിശേഷാൽ ചുറ്റുവിളക്കുമുണ്ടാകും. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ പൂജിച്ച സ്വർണ്ണം, വെള്ളി ലോക്കറ്റുകളുടെ വിതരണമുണ്ടാകും. ഇവ വാങ്ങാൻ ആയിരങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ദേവസ്വം കീഴേടമായ നെന്മിനി ബലരാമക്ഷേത്രത്തിലും ഈ ദിവസം വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ബലരാമജയന്തി എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് അവിടെയും ആഘോഷം. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന അതേ ചടങ്ങുകളാണ് അക്ഷയതൃതീയനാളിൽ നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിലും നടക്കുന്നത്. അന്നത്തെ പ്രസാദ ഊട്ടിന് പിറനാൾ സദ്യയാണ് വിളമ്പുന്നത്. അന്നേദിവസം വൈകീട്ട് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ എഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. ജ്യേഷ്ഠനായ ബലരാമന്റെ പിറന്നാളാഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. അന്ന് രാത്രി വരെ വിശേഷാൽ പൂജകൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകും. ==== മറ്റുള്ള വിശേഷങ്ങൾ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശി നരസിംഹജയന്തിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ അന്ന് വിശേഷാൽ പൂജകളൊന്നുമുണ്ടാകാറില്ലെങ്കിലും ഭാഗവതത്തിലെ നരസിംഹാവതാരഭാഗം വായിയ്ക്കുന്നത് വിശേഷമാണ്. വൈശാഖപുണ്യകാലത്തുതന്നെയാണ് ശങ്കരാചാര്യജയന്തിയും [[ബുദ്ധപൂർണ്ണിമ]]യുമെല്ലാം വരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ ശങ്കരാചാര്യജയന്തി വിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇടവമാസത്തിലെ [[അമാവാസി]]നാളിലാണ് വൈശാഖമാസം സമാപിയ്ക്കുന്നത്. === മണ്ഡലകാലം === വൃശ്ചികമാസം ഒന്നാം തീയതി തുടങ്ങി ധനുമാസം പതിനൊന്നാം തീയതി വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന 41 ദിവസങ്ങളാണ് ''മണ്ഡലകാലം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായ ഈ കാലത്ത് കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കായിരിയ്ക്കും. ഭദ്രകാളിക്ഷേത്രങ്ങളിൽ കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതും ഈ കാലത്താണ്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലകാലത്ത് വിപുലമായ ചടങ്ങുകളാണ് നടത്തിവരുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടകരുടെ പ്രധാന ഇടത്താവളങ്ങളിലൊന്നാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം. നിരവധി ശബരിമല തീർത്ഥാടകരാണ് മണ്ഡലകാലത്ത് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അവർക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനുമെല്ലാം വിപുലമായ സൗകര്യങ്ങൾ ദേവസ്വം ഒരുക്കുന്നുണ്ട്. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുള്ള അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലാണ് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം. ഗുരുവായൂരപ്പസന്നിധിയിലെ കെട്ടുനിറ അതിവിശേഷമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മണ്ഡലകാലം തുടങ്ങുന്നതിനുമുന്നോടിയായി തുലാം 29, 30 ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലശുദ്ധി പതിവുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ശുദ്ധിക്രിയയാണിത്. ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളിലൊന്നായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി വരുന്നതും മണ്ഡലകാലത്താണ്. മണ്ഡലകാലത്ത് മൂന്നുനേരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും ചുറ്റുവിളക്കുകളും പതിവാണ്. അഞ്ച് ആനകളാണ് ഇത്തരം അവസരങ്ങളിൽ എഴുന്നള്ളുന്നത്. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുള്ള വാദ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം [[ഇടുതുടി]], [[വീരാണം]] തുടങ്ങിയ വിശേഷവാദ്യങ്ങളും ഈ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുണ്ടാകും. ഇവയിൽ ഇടുതുടി കാഴ്ചയിൽ [[തബല|തബലയോടും]] വീരാണം മൃദംഗത്തോടും സാമ്യമുള്ള വാദ്യങ്ങളാണ്. മണ്ഡലകാലം ഗുരുവായൂരപ്പന്നും വിശേഷപ്പെട്ടതാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിലാണ് ഭഗവാന് വേദമന്ത്രധാരയും പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകവും നടത്തുന്നത്. ഉഷഃശീവേലിയ്ക്കും പന്തീരടിപൂജയ്ക്കുമിടയിലാണ് ഋഗ്വേദമന്ത്രധാര നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന ജലം കൊണ്ടാണ് അഭിഷേകം. ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിൽ [[ശിവലിംഗം|ശിവലിംഗത്തിൽ]] ധാര നടത്തുമ്പോൾ ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നതുപോലൊരു വെള്ളിപ്പാത്രത്തിൽ ദർഭപ്പുല്ല് സൂക്ഷിച്ചശേഷം അതിൽ വെള്ളം നിറച്ച് വിഗ്രഹത്തിൽ വെള്ളം തുള്ളിയായി വീഴ്ത്തുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ഈ സമയത്ത് ക്ഷേത്രം ഓതിയ്ക്കന്മാർ കൂട്ടംകൂടിയിരുന്ന് വേദമന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലും. മണ്ഡലകാലത്ത് ഇതിനുശേഷമേ നവകാഭിഷേകം പതിവുള്ളൂ. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. പാൽ, നെയ്യ്, തൈര്, ചാണകം, ഗോമൂത്രം എന്നിവ നിശ്ചിത അളവിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്തുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു മിശ്രിതമാണ് പഞ്ചഗവ്യം. ഗോവിൽ (പശു) നിന്നെടുക്കുന്ന അഞ്ച് വസ്തുക്കൾ എന്നാണ് പഞ്ചഗവ്യം എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. ഔഷധവീര്യം കൂടിയ ശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹത്തിൽ ഔഷധവീര്യമുള്ള ദർഭപ്പുല്ലിലൂടെ ഒഴുകിയെത്തുന്ന തീർത്ഥജലവും പഞ്ചഗവ്യവും സർവ്വരോഗനിവാരകമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 40 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകത്തിനൊടുവിൽ മണ്ഡലകാലാവസാനദിവസമായ ധനു പതിനൊന്നിന് ഉച്ചപ്പൂജയോടനുബന്ധിച്ച് ഭഗവാന് വിശേഷാൽ കളഭാഭിഷേകം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന ഭഗവാന് കളഭം ചാർത്താറുണ്ടെങ്കിലും കളഭം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നത് ധനു പതിന്നൊന്നിന് മാത്രമാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയുടെ വകയാണ് കളഭാഭിഷേകം. മറ്റുദിവസങ്ങളിലെ കളഭച്ചാർത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന കശ്മീർ കുങ്കുമപ്പൂവ്, മൈസൂർ ചന്ദനം, പച്ചക്കർപ്പൂരം എന്നിവ സാധാരണയിലും ഇരട്ടി അളവിൽ ചേർത്താണ് അഭിഷേകത്തിനുള്ള കളഭം തയ്യാറാക്കുന്നത്. കീഴ്ശാന്തിമാർ തയ്യാറാക്കുന്ന കളഭം, തുടർന്ന് ഒരു സ്വർണ്ണക്കലശത്തിലേയ്ക്ക് പകർന്നശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരികയും തന്ത്രി ഏറ്റുവാങ്ങുകയും അതിൽ വിശേഷാൽ പൂജകൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് തന്ത്രി കലശം ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും മന്ത്രപുരഃസരം വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ തൊഴുത് ഭക്തർ മുക്തിയടയുന്നു. എന്തെങ്കിലും അശുദ്ധി സംഭവിച്ചില്ലെങ്കിൽ പിറ്റേന്നുള്ള നിർമ്മാല്യദർശനം വരെ ഭഗവാൻ കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കും. === ഇടത്തരികത്തുകാവ് താലപ്പൊലികൾ === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷമാണ് ധനു, മകരം എന്നീ മാസങ്ങളിൽ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്ന രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ. അവയിൽ ആദ്യത്തേത് ''പിള്ളേര് താലപ്പൊലി'' എന്നും രണ്ടാമത്തേത് ''ദേവസ്വം താലപ്പൊലി'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവ യഥാക്രമം ഗുരുവായൂർ ദേശത്തെ ഭക്തരും ദേവസ്വവും നടത്തിപ്പോരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവയ്ക്ക് ഈ പേരുകൾ വന്നുചേർന്നത്. ഗുരുവായൂർ ദേശം സാമൂതിരിയുടെ അധീനതയിലായിരുന്ന കാലത്തുതന്നെ ഇവ നടന്നുവന്നിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടക്കുന്നത് ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും ഉച്ചയ്ക്ക് പറയെടുപ്പും നടക്കുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നത്. പറയെടുപ്പുസമയത്ത് വെളിച്ചപ്പാട് പുറത്തുവന്ന് മഞ്ഞളിൽ ആറാടി പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കുന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു കാഴ്ചയാണ്. രാവിലെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലിയും ഉച്ചയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടിയ പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളിപ്പും ഭഗവതിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്കൊപ്പം ഭഗവാനും പങ്കെടുക്കും. തന്റെ സഹോദരിയായ ഭഗവതിയുടെ ആഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാനും കൂടെ വരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലം ക്ഷേത്രനട പതിവിലും ഒരു മണിക്കൂർ നേരത്തേ (പതിനൊന്നരയ്ക്ക്) അടയ്ക്കുന്നു. പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവതി തിരിച്ചെഴുന്നുള്ളുന്നത് ചെണ്ടമേളത്തോടെയാണ്. പുറപ്പെടുന്ന സമയത്തെല്ലാം നിർത്താതെ കതിനവെടിയുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങിനുശേഷമാണ് പറവെപ്പ് തുടങ്ങുന്നത്. നെല്ല്, അരി, അവിൽ, മലർ, ശർക്കര, പഴം, പൂക്കൾ, മഞ്ഞൾ, കുങ്കുമം തുടങ്ങിയ ദ്രവ്യങ്ങൾ ഭക്തരുടെ വഴിപാടായി 1001 പറകളിലായി നിറച്ചുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ഈ പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കാനായി വെളിച്ചപ്പാട് വാളും ചിലമ്പുമേന്തി പുറത്തുവരും. തുടർന്ന് അവയിലുള്ള ദ്രവ്യങ്ങൾ മുഴുവൻ വാരിവിതറി പൂക്കൾ മുഴുവൻ ദേഹത്തണിഞ്ഞുവന്ന് വെളിച്ചപ്പാട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കും. അതിനുശേഷം നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കുളപ്രദക്ഷിണവും അർദ്ധരാത്രി കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതോടെ താലപ്പൊലി പൂർത്തിയാകും. === നവരാത്രി === ഭഗവതിയുടെ തന്നെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് നവരാത്രി. [[കന്നി|കന്നിമാസത്തിലെ]] വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ പ്രഥമ ([[അമാവാസി|അമാവാസിയുടെ]] പിറ്റേദിവസം) മുതലുള്ള ഒമ്പതുദിവസമാണ് നവരാത്രിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള എല്ലാ ദേവീസന്നിധികളിലും ഈ ദിവസങ്ങൾ അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നവരാത്രിനാളുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും വഴിപാടുകളും നടക്കാറുണ്ട്. ഒമ്പതുദിവസങ്ങളിലും വിശേഷാൽ അലങ്കാരം ദേവിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഓരോന്നും ഭക്തരുടെ വഴിപാടായാണ് നടത്തിപ്പോരുന്നത്. ദുർഗ്ഗാഷ്ടമിദിവസം സന്ധ്യയ്ക്ക് പൂജവെപ്പ്. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൂത്തമ്പലത്തിൽ നെറ്റിപ്പട്ടം, ആലവട്ടം, വെൺചാമരം തുടങ്ങിയവയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും സരസ്വതിയുടെയും ഗണപതിയുടെയും ചിത്രങ്ങളും പീഠത്തിൽ ഒരുക്കിവച്ചശേഷം അവയ്ക്കുമുമ്പിൽ പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും മറ്റും പൂജയ്ക്കുവയ്ക്കുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് ഗണപതിനടയ്ക്കുമുമ്പിലെ സരസ്വതി അറയിലാണ് പൂജവെപ്പ് നടത്തിയിരുന്നത്. പിന്നീട് സ്ഥലപരിമിതി കാരണം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റുകയായിരുന്നു. മഹാനവമിദിവസം മുഴുവൻ അടച്ചുപൂജ. വിജയദശമിദിവസം രാവിലെ പൂജകഴിഞ്ഞ് പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും തിരിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. അന്നേദിവസം ആയിരക്കണക്കിന് കുരുന്നുകൾ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആദ്യാക്ഷരം കുറിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിമാരാണ് വിദ്യാരംഭത്തിന് കാർമ്മികത്വം വഹിയ്ക്കുന്നത്. വർഷങ്ങൾ നീണ്ട പരിശീലനത്തിനുശേഷം പുതിയ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ അരങ്ങേറ്റം കുറിയ്ക്കുന്നതും അന്നേദിവസം തന്നെയാണ്. === ഉപദേവതകളുടെ കലശം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് [[മിഥുനം|മിഥുനമാസത്തിൽ]] നടത്തിവരുന്ന ഉപദേവതകളുടെ കലശം. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉപദേവതകളായ ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, ഭഗവതി എന്നിവർക്ക് ഉത്സവക്കാലത്ത് കലശം നടത്താറില്ല. അതിനുപകരമാണ് മിഥുനമാസത്തിലെ കലശം. ഉത്സവക്കാലത്ത് സാധാരണയായി നടത്തിവരുന്ന കലശത്തിനുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും ഇതിനും ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ അയ്യപ്പന്നും, പിന്നീട് ഗണപതിയ്ക്കും, അവസാനം ഭഗവതിയ്ക്കുമാണ് കലശം നടത്തിവരുന്നത്. === നാരായണീയദിനം === മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരി നാരായണീയസ്തോത്രം രചിച്ച് ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചത് കൊല്ലവർഷം 763 വൃശ്ചികം 28-നാണ്. അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം നാരായണീയദിനം ആചരിച്ചുവരുന്നത്. നാരായണീയദിനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഏഴുദിവസം നാരായണീയസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നു. ഭാഗവതസപ്താഹത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിലാണ് ഇതും നടത്തിവരുന്നത്. ക്ഷേത്രം അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിൽ വച്ചാണ് ഈ പരിപാടി നടത്തുന്നത്. ദേശീയതലത്തിൽ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്ന നാരായണീയ പണ്ഡിതന്മാർ ഈ ദിവസങ്ങളിൽ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരാറുണ്ട്. === പൂന്താനദിനം === ഭക്തകവിയായിരുന്ന പൂന്താനം നമ്പൂതിരിയുടെ ജന്മദിനമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പൂന്താനദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. കുംഭമാസത്തിലെ [[അശ്വതി]] നക്ഷത്രത്തിലാണ് പൂന്താനദിനം. '''കുംഭമാസത്തിലാകുന്നു നമ്മുടെ ജന്മനക്ഷത്രം അശ്വതിനാളെന്നും..''' എന്നുതുടങ്ങുന്ന ജ്ഞാനപ്പാനയിലെ വരികളാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മദിനത്തിന്റെ മൂലഹേതു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളില്ലെങ്കിലും ധാരാളം കലാപരിപാടികൾ നടത്തിവരാറുണ്ട്. ഈ ദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം ജ്ഞാനപ്പാന പുരസ്കാരം നൽകുന്നത്. ആത്മീയരംഗത്തെ പ്രമുഖ വ്യക്തികൾക്കാണ് സാധാരണയായി ഈ പുരസ്കാരം നൽകിവരാറുള്ളത്. എന്നാൽ, ഇതിന് വിപരീതമായും സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. മലപ്പുറം കീഴാറ്റൂരിലുള്ള പൂന്താനത്തിന്റെ ജന്മഗൃഹത്തിലും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് പരിപാടികൾ നടക്കാറുണ്ട്. === കൃഷ്ണഗീതിദിനം === കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ, തന്റെ മഹാകാവ്യമായ കൃഷ്ണഗീതി ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ച തുലാം 30 ആണ് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|title=ഗുരുവായൂരിൽ കൃഷ്‌ണഗീതി പാരായണം തുടങ്ങി|access-date=2021-01-03|language=en|archive-date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925180154/https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|url-status=dead}}</ref> ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ഒരാഴ്ച്ച കൃഷ്ണഗീതി പാരായണം നടത്തിവരുന്നു. == ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == === മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ഏറ്റവും അടുത്ത് ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രമാണ് ഗുരുവായൂരിനടുത്തുള്ള മമ്മിയൂരിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം. പുരാതന കേരളത്തിലെ [[നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങൾ|നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങളിലൊന്നായ]] ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഒരു കിലോമീറ്റർ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുമാറി കോഴിക്കോട്/[[പൊന്നാനി]] റൂട്ടിലാണ്. പാർവ്വതീസമേതനായ പരമശിവനാണ് ഇവിടത്തെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ. കൂടാതെ, തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ മഹാവിഷ്ണുവും ക്ഷേത്രത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ പരമശിവനാണ് ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന സ്ഥാനത്ത് കുടികൊണ്ടിരുന്നത്. ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവന്നും വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്താനായി ഭഗവാൻ തന്റെ വാസസ്ഥാനം ഒഴിഞ്ഞുകൊടുക്കുകയായിരുന്നുവെന്നും പ്രതിഷ്ഠാമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചശേഷം ഇപ്പോഴുള്ള ക്ഷേത്രത്തിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനത്തോടെ സ്വയംഭൂവായി അവതരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്നുമാണ് ബാക്കി കഥ. അതിനാൽ, ഗുരുവായൂർ ദർശനം നടത്തുന്നവരെല്ലാവരും ഈ ക്ഷേത്രത്തിലും ദർശനം നടത്തണമെന്നും എന്നാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ എന്നുമാണ് ചിട്ട. എന്നാൽ, അതിന് കഴിയാത്തവർ ഗുരുവായൂരിലെ ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുഭാഗത്തേയ്ക്ക് നോക്കിത്തൊഴുതാലും മതി എന്നും പറയാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശിവൻ, മൂന്നടിയോളം ഉയരം വരുന്ന സ്വയംഭൂലിംഗത്തിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. പാർവ്വതീദേവിയെ തന്റെ ഇടത്തേ തുടയിലിരുത്തി ദർശനം നൽകുന്ന മഹാദേവനായാണ് സങ്കല്പം. ദേവിയ്ക്ക് ഇവിടെ പ്രത്യേകം പ്രതിഷ്ഠയില്ല. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ ശ്രീകോവിലിന് പുറകിൽത്തന്നെ ചുവർച്ചിത്രരൂപത്തിൽ ദേവിയ്ക്ക് സാന്നിദ്ധ്യം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ശ്രീകോവിൽ ശിവന്റെ ശ്രീകോവിലിന്റെ വടക്കുഭാഗത്താണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി, നാഗദൈവങ്ങൾ, ബ്രഹ്മരക്ഷസ്സ് എന്നിവർക്കും ക്ഷേത്രത്തിൽ സന്നിധികളുണ്ട്. കുംഭമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശിദിവസം ആഘോഷിയ്ക്കുന്ന [[ശിവരാത്രി|ശിവരാത്രിയാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. ഈ ദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും എഴുന്നള്ളിപ്പുകളും നടക്കും. ധനുമാസത്തിൽ [[തിരുവാതിര ആഘോഷം|തിരുവാതിരയും]] പ്രാധാന്യത്തോടെ ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. വിഷ്ണുസാന്നിദ്ധ്യമുള്ളതിനാൽ അഷ്ടമിരോഹിണിയും ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷമാണ്. നിത്യേന മൂന്നുപൂജകളുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ഇപ്പോൾ [[മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. === അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം === കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നായ അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രം, [[ആലപ്പുഴ ജില്ല|ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ]] [[അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക്]], [[അമ്പലപ്പുഴ തെക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|തെക്ക്]] ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളുടെ നടുക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ''തെക്കൻ കേരളത്തിലെ ഗുരുവായൂർ'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ, ഗോശാലകൃഷ്ണനായും പാർത്ഥസാരഥിയായും സങ്കല്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഏകദേശം അറുന്നൂറിലധികം വർഷം പഴക്കം പറയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയത് വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. കേരളത്തിലെ ഏക ബ്രാഹ്മണ രാജവംശമായിരുന്ന ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ പരദേവതാക്ഷേത്രമായിരുന്ന അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, പ്രസ്തുത രാജവംശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഒരിയ്ക്കൽ, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവായിരുന്ന [[പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണൻ|പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണനും]] കൂടി ഇപ്പോൾ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലൂടെ ഒഴുകുന്ന പുഴയിലൂടെ തോണിയിൽ പോകുമ്പോൾ എവിടെനിന്നോ കർണ്ണാനന്ദകരമായ വേണുനാദം അവർക്ക് കേൾക്കാനിടയാകുകയും, അത് ഭഗവാന്റേതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇരുവരും ശബ്ദം കേട്ട ഭാഗത്തേയ്ക്ക് യാത്രചെയ്യുകയും ഒരു ആൽമരച്ചുവട്ടിൽ വച്ച് ഭഗവാനെ കാണാനിടയാകുകയും ചെയ്ത സംഭവത്തെ ആസ്പദമാക്കിയാണ് ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം നടത്തിയത്. ഈ ആൽമരം ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. അതിന് വളരെയധികം മഹത്വം കല്പിച്ചുവരുന്നു. മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരിയും [[കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാർ|കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാരുമടക്കം]] നിരവധി മഹാത്മാക്കൾ ഈ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നവരാണ്. കേരളത്തിന്റെ ക്ലാസിക് കലകളിലൊന്നായ തുള്ളലിന്റെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനം എന്ന നിലയിലും ഈ ക്ഷേത്രം പ്രസിദ്ധമാണ്. ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശം തിരുവിതാംകൂർ കീഴടക്കിയപ്പോൾ ക്ഷേത്രം തിരുവിതാംകൂറിലായി. ഗുരുവായൂരപ്പന് അഭയം നൽകിയ ക്ഷേത്രം എന്ന പ്രത്യേകതയും ഈ ക്ഷേത്രത്തിനുണ്ട്. ടിപ്പു സുൽത്താന്റെ മലബാർ ആക്രമണകാലത്ത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിഗ്രഹം ഇവിടെ കൊണ്ടുവരികയും, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിൽ പണിത് അവിടെ കുടിയിരുത്തുകയും ചെയ്തു. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാം കാണാം. [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പാൽപ്പായസം]] ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ക്ഷേത്രനിവേദ്യമായ അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം ഇവിടെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കാണ് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഒരു ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവ്, ഇപ്പോൾ ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[തലവടി]] സ്വദേശിയായ ഒരു തമിഴ് ബ്രാഹ്മണനിൽ നിന്നു കടം വാങ്ങിയ കാശ് തിരിച്ചടയ്ക്കാതെ വന്നതിനെത്തുടർന്ന് അതിനുപകരമായി തുടങ്ങിവച്ചതാണ് ഈ പാൽപ്പായസം എന്നാണ് കഥ. ആറുമണിക്കൂർ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന അതിവിദഗ്ധമായ നിർമ്മാണപ്രക്രിയയാണ് ഈ പാൽപ്പായസത്തിന്. ശുദ്ധമായ പശുവിൻപാലും മണിക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെള്ളവും കുട്ടനാടൻ പുഞ്ചനെല്ലിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന അരിയും പഞ്ചസാരയും ഉപയോഗിച്ചാണ് ഇത് തയ്യാറാക്കുന്നത്. ഇതിന് പൊൻനിറമാണെന്നതും ഒരു പ്രത്യേകതയാണ്. പാൽപ്പായസത്തിനായി പ്രത്യേകം തിടപ്പള്ളി ക്ഷേത്രത്തിൽ പണിതിട്ടുണ്ട്. പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് വടക്കേ നടയിൽ ഒരു കൃഷ്ണപ്പരുന്ത് വട്ടമിട്ടുപറക്കുന്ന കാഴ്ച കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രധാനമൂർത്തിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി കുടികൊള്ളുന്നു. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം ശിലാനിർമ്മിതമാണ്. ഒരുകയ്യിൽ ചാട്ടയും മറുകയ്യിൽ ശംഖും കാണാം. ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[മീനം|മീനമാസത്തിൽ]] തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊണ്ടാടുന്നത്. അതിൽ തന്നെ, ഉത്രാടം നാളിൽ നടക്കുന്ന ഒമ്പതാമുത്സവവും അന്നത്തെ നാടകശാലസദ്യയുമാണ് ഏറ്റവും വിശേഷം. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിമാർ പുതുമന, കടിയക്കോൽ നമ്പൂതിരിമാരാണ്. ഇപ്പോൾ [[തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. ===[[തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]]=== എറണാകുളം ജില്ലയിൽ [[ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിൽ]] [[ചിറ്റൂർ (എറണാകുളം ജില്ല)|ചിറ്റൂർ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം. ഐതിഹ്യമാലയിൽ പരാമർശിയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, എല്ലാ മാസവും മുടങ്ങാതെ ഗുരുവായൂരിൽ പോയിവന്നിരുന്ന, പരമഭക്തനായിരുന്ന ചേരാനല്ലൂർ രാമൻ കർത്താവിന് പ്രായാധിക്യം മൂലം ഗുരുവായൂർ ദർശനം അസാധ്യമായപ്പോൾ ഭഗവാൻ തന്നെ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം വരികയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുണ്ടായിരുന്ന ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്ത് കുടികൊള്ളുകയും ചെയ്യുകയായിരുന്നു. ''തെക്കൻ ഗുരുവായൂർ'' എന്ന അപരനാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാനപ്രതിഷ്ഠ യഥാർത്ഥത്തിൽ ചതുർബാഹുവായ മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും ശ്രീകൃഷ്ണനായാണ് സങ്കല്പം. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ അഞ്ജനശിലയിലാണ് ഇവിടെയും വിഗ്രഹം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ തനിപ്പകർപ്പായ, ഏകദേശം നാലടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം, കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. അതേ സമയം, ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെങ്കിലും കംസവധം കഴിഞ്ഞ് രൗദ്രഭാവത്തിൽ നിൽക്കുന്ന കൃഷ്ണഭഗവാനാണ് പ്രതിഷ്ഠ എന്നും സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ ഉത്സവത്തിന് ആനകളെ ഉപയോഗിയ്ക്കാറില്ല. ഗരുഡവാഹനത്തിലാണ് എഴുന്നള്ളത്ത്. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ ഇവിടെയും വടക്കുഭാഗത്ത് അതിവിശാലമായ ക്ഷേത്രക്കുളമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ശിവൻ, ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, കണ്ടങ്കുളങ്ങര ഭഗവതി, ഹനുമാൻ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. മേടമാസത്തിൽ തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലുള്ളത്. ഈ പത്തുദിവസങ്ങളും വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, മണ്ഡലകാലത്തെ കളമെഴുത്തും പാട്ടും എന്നിവയും ക്ഷേത്രത്തിലെ ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ചേരാനല്ലൂർ കർത്താക്കന്മാരുടെ കുടുംബക്ഷേത്രമായ ഈ ക്ഷേത്രം, പക്ഷേ ഇപ്പോൾ [[കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡ്|കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ്. == കേരളത്തിന് പുറത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ == ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പ ക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. ഇവയെല്ലാം പണികഴിപ്പിച്ചത് തദ്ദേശത്തെ മലയാളിസംഘടനകളാണ്. വിദേശങ്ങളിലെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജാവിധികൾ തന്നെ പിന്തുടരുന്നവയാണ്. [[ഡെൽഹി]], [[മുംബൈ]], [[ചെന്നൈ]], [[ബെംഗളൂരു]], [[ഹൈദരാബാദ്]], [[കൊൽക്കത്ത]], [[അഹമ്മദാബാദ്]], [[ലണ്ടൻ]], [[ന്യൂയോർക്ക്]] ,ഹൂസ്റ്റൺ ,ഡാലസ്‌ , [[ദുബായ്]] തുടങ്ങി നിരവധി നഗരങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. === [[ഡൽഹി മയൂർ വിഹാർ ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] === ഡൽഹി നഗരത്തിന്റെ കിഴക്കേ അതിരായ [[മയൂർ വിഹാർ|മയൂർ വിഹാറിൽ]], [[യമുന|യമുനാനദിയുടെ]] കരയിൽ നിന്ന് അല്പം കിഴക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം'''. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്തരദിക്കിൽ (വടക്കുഭാഗത്ത്) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഈ ക്ഷേത്രം ഈ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1989-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിൽ പണികഴിപ്പിച്ചതും ഗുരുവായൂരിലെ അതേ പൂജാവിധികൾ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ പിൻതുടരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ചോറ്റാനിക്കര അമ്മ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[ഇടവം|ഇടവമാസത്തിലാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിയേറ്റുത്സവം നടക്കുന്നത്. എട്ടുദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ഉത്സവം, വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ നടത്തിപ്പോരുന്നു. കൂടാതെ അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ചോറ്റാനിക്കര മകം, ശിവരാത്രി, വിനായക ചതുർത്ഥി എന്നിവയും പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. === ചെന്നൈ മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === ചെന്നൈ നഗരത്തിന്റെ തിരക്കേറിയ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[നുങ്കമ്പാക്കം|നുങ്കമ്പാക്കത്തിനടുത്ത്]] മഹാലിംഗപുരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം.''' കേരളത്തിനുപുറത്ത് ആദ്യമായി പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട കേരളീയക്ഷേത്രമാണിത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1974-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. എല്ലാ വർഷവും ശബരിമല ദർശനം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്ന ചില മലയാളികൾക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനും സൗകര്യമൊരുക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യമായിരുന്നു ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണം. [[കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തയ്യാറാക്കിയ രൂപകല്പനയനുസരിച്ചാണ് ക്ഷേത്രം പണിതത്. ആദ്യം അയ്യപ്പക്ഷേത്രം മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന ഇവിടെ 1989-ലാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്. ഇപ്പോൾ ഇരുമൂർത്തികൾക്കും തുല്യപ്രാധാന്യമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ഹനുമാൻ, [[മാളികപ്പുറത്തമ്മ]], [[നവഗ്രഹങ്ങൾ]], നാഗദൈവങ്ങൾ, ഗരുഡൻ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. ധനുമാസത്തിൽ അയ്യപ്പന്റെയും ഇടവമാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും നടകളിൽ നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആഘോഷങ്ങൾ. മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പഭക്തസഭ എന്ന സംഘടനയാണ് ക്ഷേത്രഭരണം നടത്തുന്നത്. === മുംബൈ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === മുംബൈ നഗരത്തിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[മട്ടുംഗ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് ശ്രീ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കൂടാതെ ശ്രീരാമനെയും തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. തമിഴ് ശൈലിയിൽ തീർത്ത, നിരവധി ദേവതാരൂപങ്ങളോടുകൂടിയ ഗോപുരമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ, പ്രധാന ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist-lr}} {{notelist}} == അവലംബം == {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ രൂപഭേദങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] gdutzvlwh1nepwb2dvue0uxbfiq1k7l 4668441 4668440 2026-09-22T06:07:23Z ~2026-48203-56 222590 /* നെന്മിനി ഉണ്ണി */ 4668441 wikitext text/x-wiki {{Refimprove}}{{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = Guruvayurappan.jpg | name = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | Sanskrit_transliteration = Guruvāyūrappan | script_name = [[മലയാളം]] | script = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]](മഹാവിഷ്‌ണു)/[[ശ്രീകൃഷ്ണൻ]] | god_of = [[മഹാവിഷ്ണു|ആദിനാരായണൻ]]/[[മഹാവിഷ്ണു]] | abode = [[വൈകുണ്ഠം]], [[ഗുരുവായൂർ]] | mantra = ഓം നമോ നാരായണായ <br/> ഓം നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ <br/> ഓം ശ്രീകൃഷ്ണായ പരമാത്മനേ നമഃ | weapon= [[സുദർശന ചക്രം]], [[പാഞ്ചജന്യം]], [[കൗമോദകി]] ([[ഗദ]]), [[താമര]] | consort = [[ലക്ഷ്മി]] | mount = [[ഗരുഡൻ]] | planet = [[ഭൂമി]] }} [[തെക്കേ ഇന്ത്യ|തെക്കേ ഇന്ത്യയിൽ]], പ്രധാനമായും [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] ആരാധിയ്ക്കപ്പെടുന്ന ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ഒരു രൂപഭേദമാണ് '''ഗുരുവായൂരപ്പൻ'''. [[ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠാമൂർത്തി എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ഈ രൂപത്തെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ എന്ന് വിളിച്ചുപോരുന്നത്. രൂപഭാവങ്ങൾ കൊണ്ടും പൂജാരീതികൾ കൊണ്ടും മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും, ഭക്തജനവിശ്വാസമനുസരിച്ച് ഗുരുവായൂരപ്പൻ [[ദശാവതാരം|ദശാവതാരങ്ങളിൽ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട [[ശ്രീകൃഷ്ണൻ|ശ്രീകൃഷ്ണനാണ്]]. ഐതിഹ്യപരമായും ചരിത്രപരമായും ഏറെ പ്രാധാന്യം നേടിയ ഈ ദൈവത്തിന്, ഇപ്പോൾ [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയ്ക്കകത്തും]] പുറത്തുമായി നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ഇവയിലധികവും മലയാളികളുടെ കുടിയേറ്റത്തെത്തുടർന്നാണ് രൂപം കൊള്ളുന്നത്. == പ്രതിഷ്ഠ == ശിശുരൂപിയായ ചതുർഭുജമൂർത്തിയാണ് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രതിഷ്ഠ. ''''പാതാളാഞ്ജനം'''' എന്ന അപൂർവ്വയിനം ശിലയിൽ തീർത്ത അതിമനോഹരമായ വിഗ്രഹത്തിന് ഏകദേശം നാലടി ഉയരമുണ്ട്. നാലു കൈകൾ ഉള്ള വിഗ്രഹത്തിൻ്റെ പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[സുദർശനചക്രം|സുദർശനചക്രവും]] പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[പാഞ്ചജന്യം|പാഞ്ചജന്യം]] എന്ന [[ശംഖ്|ശംഖും]] മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]]യും മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ തലകീഴായി [[കൗമോദകി]] എന്ന [[ഗദ]]യും പിടിച്ചിരിയ്ക്കുന്നു. സാധാരണ വിഷ്ണുവിഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന രൂപത്തിലുള്ളതാണ് ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹവും. കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. തന്ത്രശാസ്ത്രപ്രകാരം, വിഷ്ണുവിഗ്രഹത്തിന് 24 രൂപഭേദങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ 12 എണ്ണം അതിപ്രധാനമാണ്. കാഴ്ചയിൽ ഈ 24 പേരും ഒരേപോലെ തോന്നുമെങ്കിലും രൂപഭേദങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ശംഖചക്രഗദാപത്മങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്ന കൈകൾക്ക് വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകും. പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[ചക്രം]], പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ശംഖ്]], മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ഗദ]], മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]] എന്നിങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്ന വിഷ്ണു വിഗ്രഹരൂപത്തിന് '''ജനാർദ്ദനൻ''' എന്നാണ് പേര്. ഗുരുവായൂരടക്കം കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം വൈഷ്ണവ ദേവാലയങ്ങളിലും ഈ രൂപത്തിലാണ് വിഗ്രഹമുള്ളത്. പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത മൂലവിഗ്രഹം കൂടാതെ വേറെയും രണ്ട് വിഗ്രഹങ്ങൾ ഗുരുവായൂർ ശ്രീലകത്തുണ്ട്. അവയിൽ വലതുവശത്തുള്ളത് പഞ്ചലോഹത്തിൽ തീർത്ത ആറാട്ടുതിടമ്പും ഇടതുവശത്തുള്ളത് സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ശീവേലിത്തിടമ്പുമാണ്. ആദ്യത്തെ വിഗ്രഹം, ഇന്നത്തെ [[ആലപ്പുഴ ജില്ല]]യിൽ പെട്ട [[മാന്നാർ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട, അല്പം രൗദ്രഭാവ ത്തോടുകൂടിയ മഹാവിഷ്ണു രൂപമാണ്. ഇതിന് ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമേ ഇത് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാറുള്ളൂ. രണ്ടാമത്തെ വിഗ്രഹം, മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന തിടമ്പിന് കേടുവന്നതിനെത്തുടർന്ന് 1975-ൽ പണികഴിപ്പിച്ചതാണ്. [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ]] സ്വദേശിയായിരുന്ന വേലപ്പൻ ആചാരിയും പുത്രനായ കുട്ടൻ ആചാരിയും ചേർന്നാണ് ഈ തിടമ്പ് പണികഴിപ്പിച്ചത്. നിത്യശീവേലിയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് ഈ വിഗ്രഹമാണ്. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ഹൈന്ദവ ഭവനങ്ങളിലും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചിത്രങ്ങൾ കാണാം. അവയിലധികവും ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതെങ്കിലും അപൂർവ്വം ചിലതിൽ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപത്തിലും വരച്ചുകാട്ടാറുണ്ട്. ഈ രൂപത്തിലുള്ള ചിത്രങ്ങളിൽ ഭഗവാൻ, ചുവന്ന പട്ടുകോണകം ചാർത്തി വലതുകയ്യിൽ [[വെണ്ണ]]യും ഇടതുകയ്യിൽ ഓടക്കുഴലും പിടിച്ച രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉഷഃപൂജ സമയത്തെ ദർശനരൂപമാണിത്. ഭഗവാന് ചാർത്തിയ കോണകം, ഭക്തർക്ക് പ്രസാദമായി നൽകാറുണ്ട്. ഉഷഃപൂജയ്ക്കുള്ള ഈ രൂപം കൂടാതെ പന്തീരടിപൂജയ്ക്കും ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമായി വേറെയും രണ്ട് അലങ്കാരങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ, ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം ഓരോ ദിവസവും ഓരോ രൂപത്തിലാണ്. സാധാരണയായി ശ്രീകൃഷ്ണരൂപങ്ങളിൽ, അവയിൽത്തന്നെ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപങ്ങളിൽ തന്നെയാണ് അലങ്കാരമുണ്ടാകാറുള്ളതെങ്കിലും ചില പ്രത്യേക അവസരങ്ങളിൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ മറ്റുള്ള അവതാരങ്ങളായും അത്യപൂർവ്വമായി മറ്റുള്ള വൈഷ്ണവക്ഷേത്രങ്ങളിലെ മൂർത്തികളായും ഗുരുവായൂരപ്പനെ അലങ്കരിയ്ക്കാറുണ്ട്. കൂടാതെ, യഥാരൂപത്തിൽ തന്നെ ഭഗവാനെ അലങ്കരിച്ചുവരാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം അതിവിശേഷമാണ്. === ഉച്ചപ്പൂജ അലങ്കാരവർണ്ണന === 2020 സെപ്റ്റംബർ മാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന ഉച്ചപ്പൂജ കഴിഞ്ഞുള്ള കളഭച്ചാർത്തിന്റെ വിശദമായ ഒരു വർണ്ണന ആരംഭിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിയും ദീർഘകാലമായി ഉച്ചപ്പൂജ തൊഴുതുവരുന്ന വ്യക്തിയുമായ തിരുവാലൂർ ശ്രീകുമാരൻ നമ്പൂതിരിയാണ് ഇത് തുടങ്ങിയത്. [[അർബുദം]] ബാധിച്ച് ചികിത്സയിലായിരുന്ന സുധ എന്ന സ്ത്രീയ്ക്ക് കേൾക്കാനായി തുടങ്ങിയ ഈ ശ്രമം, പിന്നീട് സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിലൂടെ വൻ ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റുകയായിരുന്നു. [[കോവിഡ്-19 മഹാമാരി]] മൂലം ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരാൻ സാധിയ്ക്കാതിരുന്ന ഭക്തർ, തങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ച ഒരു അനുഗ്രഹമായി ഇതിനെ കാണുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് വിവിധ യൂട്യൂബ് ചാനലുകളിൽ ലഭ്യമായിരുന്ന അലങ്കാരവർണ്ണന, 2021 ഒക്ടോബർ 28-ന് പൂർണ്ണമായും ദേവസ്വത്തിന് കീഴിലായി. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഐതിഹ്യകഥകൾ == ഗുരുവായൂരപ്പനുമായും ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി ഐതിഹ്യകഥകളുണ്ട്. അവയിൽ പലതും ഇന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്. അത്തരത്തിലുള്ള ചില കഥകളാണ് ഇവിടെ ചേർക്കുന്നത്. === ക്ഷേത്രോല്പത്തിയും ജനമേജയന്റെ കുഷ്ഠരോഗവും === [[നാരദപുരാണം|ശ്രീ നാരദപുരാണത്തിലേതെന്ന്]] ചിലർ പറയുന്നതും, എന്നാൽ അതിൽ ഇല്ലാത്തതുമായ '''ഗുരുപവനപുര മാഹാത്മ്യത്തിലാണ്''' ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ വിവരിക്കുന്നത്. [[കുരുവംശം|കുരുവംശത്തിലെ]] പിന്മുറക്കാരനും, [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനന്റെ]] പൗത്രനും [[അഭിമന്യു]]വിന്റെ പുത്രനുമായ [[പരീക്ഷിത്ത്]], ശമീകൻ എന്ന മഹർഷിയുടെ ശാപം മൂലം ഉഗ്രസർപ്പമായ [[തക്ഷകൻ|തക്ഷകന്റെ]] കടിയേറ്റ് അപമൃത്യു വരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ [[ജനമേജയൻ]], തന്റെ പിതാവിന്റെ മരണത്തിന് കാരണക്കാരനായ തക്ഷകനെയും അവന്റെ വംശത്തെയും ഒന്നാകെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യാൻ '''[[സർപ്പസത്രയാഗം|സർപ്പസത്രം]]''' എന്ന ഉഗ്രയാഗം നടത്തി. നിരപരാധികളായ അസംഖ്യം സർപ്പങ്ങൾ യാഗാഗ്നിയിൽ ചത്തൊടുങ്ങി. എന്നാൽ, [[അമൃത്]] കുടിച്ചവനായതിനാൽ, തക്ഷകൻ മാത്രം ചത്തില്ല. ഇതെത്തുടർന്ന്, ജനമേജയനെ ഉഗ്രമായ സർപ്പശാപം പിടികൂടുകയും അദ്ദേഹം [[കുഷ്ഠം|കുഷ്ഠരോഗ ബാധിതനാകുകയും]] ചെയ്തു. രോഗ വിമുക്തിയ്ക്കായി ഒരുപാട് വഴികൾ നോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഇതോടെ ജീവിതാശ നശിച്ചുപോയ ജനമേജയനെ കാണാൻ ഒരു ദിവസം [[ആത്രേയൻ|ആത്രേയമഹർഷി]] വരികയും രോഗവിമുക്തിയ്ക്കായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ ഭജിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ആ പ്രതിഷ്ഠയുടെ മാഹാത്മ്യം ജനമേജയന് പറഞ്ഞുകൊടുത്തു. ആ കഥ ഇങ്ങനെ: പദ്മകല്പത്തിന്റെ ആദിയിൽ [[ബ്രഹ്മാവ്]] സൃഷ്ടികർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരി ക്കുമ്പോൾ മഹാവിഷ്ണു അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി. തനിക്കും തന്റെ സൃഷ്ടികൾക്കും കർമ്മബന്ധം കൂടാതെ മുക്തി നേടാനുള്ള മാർഗ്ഗം കാട്ടണമെന്ന് [[ബ്രഹ്മാവ്]] അഭ്യർത്ഥിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ, [[ബിസ്മത്ത്|പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ]] തൻ്റെ ഒരു വിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് സമ്മാനിച്ചു. വരാഹകല്പം വരെ വിഗ്രഹം ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ച ബ്രഹ്മാവ്, പിന്നീട് സന്താന ഭാഗ്യത്തിനായി മഹാവിഷ്ണുവിനെ ഭജിച്ചു കൊണ്ടിരുന്ന സുതപസ്സ് എന്ന പ്രജാപതിയ്ക്കും, പത്നിയായ പ്രശ്നിയ്ക്കും വിഗ്രഹം കൈമാറി. വിഗ്രഹം കിട്ടിയശേഷം പൂർവ്വാധികം ഭക്തിയോടെ ഭജനം തുടർന്ന അവർക്ക് മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഭഗവാൻ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ താൻ തന്നെ പുത്രനായി അവതരിയ്ക്കാമെന്ന് വാക്കുനൽകുകയും, ആ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിലും ഈ വിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാകുമെന്ന് അരുൾ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zy4-AAAAIAAJ&pg=PA30&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CDkQuwUwAg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=Krsna | publisher=Taylor & Francis | author=A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda | pages=30 |accessdate=24 June 2013}}</ref> അതനുസരിച്ച് [[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിലെ]] ആദ്യജന്മത്തിൽ ഭഗവാൻ, സുതപസ്സിന്റെയും പൃശ്നിയുടെയും പുത്രനായി '''പൃശ്നിഗർഭൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പൃശ്നിഗർഭൻ [[ബ്രഹ്മചര്യം|ബ്രഹ്മചര്യത്തിന്റെ]] പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിയ്ക്കുകയും ഭക്തനായ [[ധ്രുവൻ|ധ്രുവനുവേണ്ടി]] പുതിയൊരു ലോകം സൃഷ്ടിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. [[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗത്തിലെ]] അടുത്ത ജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ്, [[കശ്യപൻ|കശ്യപനായും]] പൃശ്നി [[അദിതി]]യായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ അവരുടെ പുത്രനായി '''[[വാമനൻ]]''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പിന്നീട്, [[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗത്തിലെ]] അവസാനജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ് വസുദേവരായും പൃശ്നി ദേവകിയായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ വീണ്ടും അവരുടെ എട്ടാമത്തെ പുത്രനായി ''' കൃഷ്‌ണൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. ഈ മൂന്നുജന്മങ്ങളിലും അവർക്ക് ഭഗവദ്നിർമ്മിതമായ ദിവ്യവിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടായി.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zLkrkjn1Yv0C&pg=PA238&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CEwQuwUwBg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=The Concise Śrīmad Bhāgavataṁ | publisher=SUNY Press | author=Swami Venkatesananda | year=1989 | pages=238 | isbn=1438422830 |accessdate=24 June 2013}}</ref> മാതാപിതാക്കൾ നിത്യപൂജ നടത്തിവന്നിരുന്ന ഈ വിഗ്രഹം, അവരുടെ കാലശേഷം ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ കയ്യിൽ തന്നെയെത്തി. തന്റെ വാസസ്ഥാനമായ [[ദ്വാരക|ദ്വാരകയിൽ]] ഒരു ക്ഷേത്രം പണിയുകയും വിഗ്രഹം അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, എന്നും രാവിലെ പത്നിമാരായ [[രുക്മിണി]]-[[സത്യഭാമ]] എന്നിവർക്കൊപ്പം ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി പൂജ നടത്തുമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ഭഗവാന് [[വൈകുണ്ഠം|വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക്]] മടങ്ങാൻ സമയമായി. സ്വർഗ്ഗാരോഹണത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ്, തന്റെ സുഹൃത്തും ശിഷ്യനും ഭക്തനുമായ [[ഉദ്ധവൻ|ഉദ്ധവരോട്]] ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഉദ്ധവരേ, ഇന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടാകും. ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ച ദ്വാരക അതിൽ പൂർണ്ണമായും നശിച്ചു പോകും. എന്നാൽ, മൂന്ന് ജന്മങ്ങളിൽ ഞാനും എന്റെ മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച ദിവ്യവിഗ്രഹം നശിക്കാൻ ഉള്ളതല്ല. ആ പുണ്യവിഗ്രഹം എടുത്ത് ഉചിതമായ സ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ദേവഗുരുവായ [[ബൃഹസ്പതി|ബൃഹസ്പതിയോട്]] പറയുക. ആ പുണ്യകർമ്മത്തിന് ശേഷം [[ബദരിനാഥ്|ബദരീകാശ്രമത്തിലേയ്ക്ക്]] പോയി തപസ്സനുഷ്ഠിച്ച് എന്നെ പ്രാപിക്കൂ. അധർമ്മം നിറയുന്ന [[കലിയുഗം|കലിയുഗത്തിൽ]], ഭക്തജനങ്ങളെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഞാൻ ആ വിഗ്രഹത്തിൽ കുടികൊള്ളും.}} ഭഗവാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ അന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടായി. ദേവശില്പിയായ [[വിശ്വകർമ്മാവ്]] നിർമ്മിച്ച ദ്വാരക, അതിൽ പൂർണ്ണമായും മുങ്ങി. തപസ്സിനായി പോകുന്നതിനുമുമ്പ് ഉദ്ധവർ ബൃഹസ്പതിയെ കണ്ട് കാര്യം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം എത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും ദ്വാരക സമുദ്രത്തിനടിയിലായി. മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ ഭഗവാനും മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച പരമപവിത്രമായ വിഷ്ണുവിഗ്രഹം, മഹാപ്രളയത്തെ അതിജീവിച്ച് കടലിൽ ഒഴുകിനടക്കുന്നത് അദ്ദേഹം കണ്ടു! പക്ഷേ, പ്രളയജലം കാരണം അദ്ദേഹത്തിന് വിഗ്രഹത്തിനടുത്തു വരെ പോകാനായില്ല. ബൃഹസ്പതി, തന്റെ ശിഷ്യനായ [[വായു|വായുദേവനെ]] വിളിച്ചുവരുത്തുകയും, വായുദേവൻ, സമുദ്രദേവനായ [[വരുണൻ|വരുണന്റെ]] സഹായത്തോടെ വിഗ്രഹം തന്റെ ഗുരുവിൻ്റെ അടുത്ത് എത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. വിഗ്രഹവുമായി പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോഴാണ് അടുത്ത പ്രശ്നം വന്നത്: എവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കണം? ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ആകാശ മാർഗ്ഗം സഞ്ചരിക്കവെ ഭാർഗ്ഗവ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, കടലിൽ നിന്ന് വളരെ അടുത്തായി അതിവിശാലമായ ഒരു തടാകം അവർ കണ്ടു. നിർമ്മലമായ ജലത്തോടുകൂടിയ ആ തടാകത്തിൽ, ആയിരക്കണക്കിന് താമരപ്പൂക്കൾ വിരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പക്ഷികൾ കളകൂജനം പൊഴിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. മൃഗങ്ങൾ അങ്ങിങ്ങായി സ്വൈരവിഹാരം നടത്തുന്നു. ആ പ്രദേശത്തിനാകെ ഒരു ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് അവർക്ക് തോന്നി. ലോകത്തിൻ്റെ മാതാപിതാക്കളായ [[ശിവൻ|ശിവഭഗവാനും]] [[പാർവ്വതി|പാർവ്വതീദേവിയും]] അവിടെ ആനന്ദ താണ്ഡവമാടുന്നത് കണ്ട ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും താഴെയിറങ്ങി ശിവപാർവ്വതിമാരെ വന്ദിച്ചു. താൻ ദേവഗുരുവിൻ്റെ ആഗമനം പ്രതീക്ഷിച്ച് ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്ന് ശിവഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. തുടർന്ന്, ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം അദ്ദേഹം ബൃഹസ്പതിയ്ക്ക് വിവരിച്ചു കൊടുത്തു: {{cquote|ബൃഹസ്പതേ, വിഷ്ണുഭഗവാന്റെ ഈ ദിവ്യവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ഏറ്റവും ഉചിതമായ സ്ഥലം ഈ ഭാർഗ്ഗവക്ഷേത്രം തന്നെയാണ്. [[പ്രാചീനബർഹിസ്സ്]] എന്ന രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരായ '''പ്രചേതസ്സുകൾ''' എന്ന യോഗിവര്യന്മാർ പ്രജാപതി സ്ഥാനം നേടാൻ കഠിന തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചതും അവർക്ക് ഞാൻ '''[[രുദ്രഗീതം]]''' ഉപദേശിച്ചു കൊടുത്തതും ഇവിടെവച്ചാണ്. <ref>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-07-09 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125035449/http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |url-status=dead }}</ref>{{better source|date=April 2017}}ബൃഹസ്പതേ, ഗുരുവായ അങ്ങും വായുദേവനും ചേർന്ന് വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്ന ഈ പുണ്യസ്ഥലം, ഇനി '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നറിയപ്പെടും. കലിയുഗത്തിലെ ദുരിതങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്ഷ നേടാൻ ഭക്തർ ഇവിടെ വന്ന് ഭജിയ്ക്കും.}} ഇത്രയും കേട്ടതോടെ ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവനും സന്തോഷമായി. ബൃഹസ്പതി, ഉടനെ ദേവശില്പിയായ വിശ്വകർമ്മാവിനെ വിളിച്ചുവരുത്തി. സ്ഥലമാകെ നോക്കിക്കണ്ട വിശ്വകർമ്മാവ്, അവിടെ എല്ലാ വാസ്തുശാസ്ത്ര നിബന്ധനകളുമനുസരിച്ച് മനോഹരമായ ഒരു ക്ഷേത്രം പണിതു. വിഷ്ണുഭഗവാനാൽ നിർമ്മിച്ചതും അവതാരമായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പൂജിച്ചതുമായ ആ പുണ്യവിഗ്രഹം, ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ചേർന്ന് എല്ലാ ആചാരവിധികളോടുകൂടി അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ശിവഭഗവാൻ വിഗ്രഹത്തിന് ആദ്യപൂജ നടത്തി. പാർവ്വതീദേവി നിവേദ്യമുണ്ടാക്കി സമർപ്പിച്ചു. [[ഇന്ദ്രൻ|ഇന്ദ്രാദിദേവകൾ]] പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. [[തുംബുരു]]-[[നാരദൻ|നാരദമഹർഷിമാരും]] [[യക്ഷന്മാർ|യക്ഷ]]-[[കിന്നരർ|കിന്നര]]-[[ഗന്ധർവ്വൻ|ഗന്ധർവ്വാദികളും]] സ്തുതിഗീതങ്ങൾ പാടി. ഗുരുവും വായുവും ഒരുമിച്ച് ഭഗവദ്വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ച പുണ്യഭൂമിയ്ക്ക് '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നും അവർ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഭഗവാന് 'ഗുരുവായൂരപ്പൻ' എന്നും പേരുകൾ വന്നു. ഈ മംഗളമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച പാർവ്വതീപരമേശ്വരന്മാർ, ''രുദ്രതീർത്ഥം'' എന്നുപേരുള്ള വലിയ തടാകത്തിന്റെ മറുകരയിലുള്ള മമ്മിയൂരിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനഭാവത്തിൽ സ്വയംഭൂവായി അവതരിച്ചു. അവിടെയും തൊഴുതാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ. വൈകുണ്ഠത്തിലെ പോലെ ഇവിടെയും ഭഗവാൻ പൂർണ്ണ ചൈതന്യത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നതിനാൽ ഇവിടം ''ഭൂലോക വൈകുണ്ഠം'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇത്രയും കേട്ടപ്പോൾ [[ജനമേജയൻ]] കുടുംബസമേതം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വർഷക്കാലം അദ്ദേഹം അവിടെ ഭജനമിരുന്നു. അദ്ദേഹം [[മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം|മമ്മിയൂരിലെ ശിവക്ഷേത്രത്തിലും]] ദർശനം നടത്തി. ഓരോ ദിവസം ചെല്ലുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടു വരികയും ഒരു വർഷം തികയുന്നതിന്റെ തലേന്ന് രാത്രി അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവദ് ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ രോഗം പൂർണ്ണമായും ഭേദമാകുകയും ചെയ്തു. നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയ അദ്ദേഹം, പിന്നീട് അരോഗദൃഢഗാത്രനായി ഒരുപാടുകാലം ജീവിച്ചു. === പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റെ കഥ === ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്ന മറ്റൊരു കഥയാണ് ഒരു [[പാണ്ഡ്യസാമ്രാജ്യം|പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റേത്]]. ഈ രാജാവ്, ഒരു ദിവസം തന്റെ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധനായ ജ്യോത്സ്യരെ വരുത്തുകയും അദ്ദേഹത്തിന് തന്റെ ജാതകം കാണിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. രാജാവിന്റെ ജാതകം പരിശോധിച്ച ജ്യോത്സ്യർ അദ്ദേഹം ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കകം പാമ്പുകടിയേറ്റ് മരിയ്ക്കും എന്ന് വിധിയെഴുതി. ഇതറിഞ്ഞ് കുപിതനായ രാജാവ് ജ്യോത്സ്യരെ ജയിലിലടയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചെങ്കിലും മന്ത്രിമാർ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. തുടർന്ന്, അപമൃത്യുവടയാനാണോ തന്റെ വിധി എന്നാലോചിച്ച് രാജാവ് ചിന്താധീനനായി ഇരിയ്ക്കേ സദസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ഒരു [[നമ്പൂതിരി]] പാപപരിഹാരത്തിന് ഗുരുവായൂരിൽ പോകണമെന്നും അവിടെ വച്ച് മരിച്ചാൽത്തന്നെയും മോക്ഷം കിട്ടുമെന്നും നിർദ്ദേശിച്ചു. അതനുസരിച്ച് രാജാവും കുടുംബാംഗങ്ങളും നമ്പൂതിരിയും ജ്യോത്സ്യരും ഒരുമിച്ച് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ രാജാവ്, തന്റെ മരണം പ്രവചിച്ച ദിവസം വരെയും ഭജനമിരിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതനുസരിച്ചുള്ള എല്ലാ ചിട്ടകളും അദ്ദേഹം പാലിച്ചുപോന്നു. ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. നാളെയാണ്, തൻ്റെ മരണമെത്തുന്ന ദിവസം! മനസ്സിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെ ധ്യാനിച്ച് അദ്ദേഹം ഉറങ്ങാൻ കിടന്നു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ഉണർന്നുനോക്കിയ രാജാവ്, താൻ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നതായി കണ്ട് അമ്പരന്നു. ഒരേസമയം സന്തോഷവും കോപവും തോന്നിയ രാജാവ്, ജ്യോത്സ്യരുടെ അടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തെ ശാസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തലേന്നുരാത്രി താൻ ഒരു പാമ്പിനെ കണ്ടതുപോലുമില്ല എന്നായിരുന്നു രാജാവിന്റെ വാദം. അപ്പോൾ ജ്യോത്സ്യർ രാജാവിന്റെ കാലിലേയ്ക്ക് നോക്കുകയും അവിടെയുള്ള ഒരു പാട് കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. അത് പാമ്പുകടിച്ച പാടായിരുന്നു! ഭഗവദ്കാരുണ്യം കൊണ്ടുമാത്രമാണ് താൻ രക്ഷപ്പെട്ടതെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാജാവ്, അപ്പോൾ ജീർണ്ണാവസ്ഥയിലായിരുന്ന ക്ഷേത്രം പുനരുദ്ധരിയ്ക്കുന്നതിന് നിർദ്ദേശം നൽകി. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ക്ഷേത്രം, സ്വർണ്ണം കൊണ്ടും വെള്ളി കൊണ്ടും രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടും പുതുക്കിപ്പണിയുകയും ശ്രീകോവിലിന്റെ ചുമരുകളിൽ മനോഹര ചിത്രങ്ങൾ വരച്ചുചേർക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ സമ്പത്ത് മുഴുവൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദാനം ചെയ്ത അദ്ദേഹം, ശിഷ്ടകാലം തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായി ജീവിച്ചുപോന്നു.<ref name='G3'>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-06-22 |archive-date=2009-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090628214507/http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |url-status=dead }}</ref> === ശങ്കരാചാര്യരുടെ വീഴ്ച === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ സവിശേഷ പ്രാധാന്യത്തോടെ പറഞ്ഞു കേൾക്കാറുള്ളതാണ് [[അദ്വൈത സിദ്ധാന്തം|അദ്വൈത സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ]] മുഖ്യപ്രയോക്താവായ [[ശങ്കരാചാര്യർ]]ക്ക് സംഭവിച്ച വീഴ്ച. ഒരു [[ഏകാദശി]]നാളിലാണ് ആ സംഭവം നടന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ആ കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരുപാട് യോഗസിദ്ധികൾ സ്വന്തമായി ഉണ്ടായിരുന്ന ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ആകാശമാർഗ്ഗം സഞ്ചരിയ്ക്കാനുള്ള കഴിവുമുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം അത്തരത്തിൽ [[കാലടി]]യിൽ നിന്ന് [[ശൃംഗേരി]]യിലേയ്ക്ക് പോയിക്കൊണ്ടിരുന്ന സമയത്താണ് അത് സംഭവിച്ചത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് മുകളിലൂടെയായിരുന്നു യാത്ര. ആകാശത്തുനിന്ന് ശങ്കരാചാര്യർ ക്ഷേത്രം കണ്ടെങ്കിലും അവിടെയിറങ്ങാനോ ഭഗവാനെ തൊഴാനോ അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചില്ല. ശ്രീകോവിലിന്റെ മുകളിലുള്ള ഭാഗം പിന്നിട്ട ഉടനെ ശങ്കരാചാര്യർ ഒറ്റ വീഴ്ച! അദ്ദേഹം നേരെ ചെന്നുവീണത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയിലാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ അപ്പോൾ ശീവേലി നടക്കുകയായിരുന്നു. ശീവേലി വടക്കേ നടയിലെത്തിയപ്പോൾ എഴുന്നള്ളിപ്പിന്റെ നേരെ മുന്നിൽ വച്ചാണ് ശങ്കരാചാര്യർ ചെന്നുവീണത്. ആളുകൾ പരിഭ്രാന്തരായി ഓടിക്കൂടി. ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ബോധമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, ശരീരത്തിലെവിടെയും പരുക്കുകളും കണ്ടില്ല. ശാന്തിക്കാർ വന്ന് പുണ്യതീർത്ഥം മുഖത്ത് തെളിച്ചതും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ശങ്കരാചാര്യർ, ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നടയിൽ പോയി സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിയ്ക്കുകയും സമസ്താപരാധം ഏറ്റുപറയുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുദിവസം കൂടി ക്ഷേത്രത്തിൽ തങ്ങിയ അദ്ദേഹം, ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജകളും ചടങ്ങുകളും പുനഃക്രമീകരിയ്ക്കുകയും, ഗുരുവായൂരപ്പനെ സ്തുതിച്ച് ''ഗോവിന്ദാഷ്ടകം'' എന്ന കൃതി രചിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള [[ഗുരുവായൂർ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം|പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയതും അദ്ദേഹമാണ്. === നെന്മിനി ഉണ്ണി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് നെന്മിനി മന. ഈ കുടുംബത്തിൽ പെട്ടവർ ഇന്നും ഗുരുവായൂരിലുണ്ട്. ഈ കുടുംബത്തിന്റെ വകയായി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ ഒരു ലോഡ്ജും ഹോട്ടലുമടക്കമുള്ള സൗകര്യങ്ങളുണ്ട്. എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിലെ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി]]യോടനുബന്ധിച്ചുള്ള [[സപ്തമി]] വിളക്ക് സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്നത് ഈ കുടുംബമാണ്. ഇവിടത്തെ പൂർവ്വികനായിരുന്ന ഒരു ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ കാണിയ്ക്കുന്നത്. നെന്മിനി മനയിലെ അച്ഛൻ നമ്പൂതിരി ആയിരുന്നു ഒരിയ്ക്കൽ ഗുരുവായൂരിലെ മേൽശാന്തി. ഒരു ദിവസം, അദ്ദേഹത്തിന് അത്യാവശ്യമായി ഒരു സ്ഥലം വരെ പോകേണ്ടിവന്നു. സഹായിയായ കീഴ്ശാന്തിയും അന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഭഗവാന്റെ പൂജ മുടങ്ങുമല്ലോ എന്നാലോചിച്ച് വിഷമിച്ച മേൽശാന്തി, ഒടുവിൽ തന്റെ മകനായ ഉണ്ണിയെ പൂജയേല്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. പോകും മുമ്പ് മേൽശാന്തി, ഉണ്ണിയ്ക്ക് പൂജാവിധികളെല്ലാം പറഞ്ഞു കൊടുത്തു. ശ്രീകോവിലിനകത്ത് കയറിയ ഉണ്ണി, മലരുനിവേദ്യവും ഉഷഃപൂജയുമെല്ലാം വിധിപോലെ ചെയ്തു. അപ്പോഴാണ് ഉണ്ണി അത് ശ്രദ്ധിച്ചത്: നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ അതുപോലെത്തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! ഉണ്ണി ആശങ്കാകുലനായി. തന്റെ പൂജ പിഴച്ചോ? ഭഗവാൻ നിവേദ്യം നേരിട്ടുണ്ണും എന്നായിരുന്നു അവന്റെ വിചാരം. പിന്നീട് അടുത്തുള്ള ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് ഉപ്പുമാങ്ങയും തൈരും കൊണ്ടുവരികയും അവ ചോറിന്റെ കൂടെ കൂട്ടിക്കുഴച്ചു വയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. {{cquote|ഉപ്പുമാങ്ങയുമുറതൈരുമുണ്ടിനി കൈപ്പയ്ക്കാക്കൊണ്ടാട്ടം വേണോ-കൃഷ്‌ണാ പപ്പടവും മറ്റും വല്ലതും വേണെങ്കിൽ കൽപിച്ചുകൊൾക ഞാൻ കേട്ടു-കൊള്ളാം ഊണുകഴിക്കാഞ്ഞാലയ്യോ വിശന്നുപോം ക്ഷീണിച്ചുപോയിടും ദേഹമേറ്റം അച്ഛൻ വന്നാലെന്നെത്തല്ലു മറിഞ്ഞാലും അച്യുതനൂണുകഴിച്ചില്ലെങ്കിൽ.}} പക്ഷേ, യാതൊരു ഫലവും കണ്ടില്ല. ഉണ്ണി പൊട്ടിക്കരയാൻ തുടങ്ങി. ആ കണ്ണീരുകണ്ട് ഉണ്ണിക്കണ്ണൻ, അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ഉണ്ണിയുടെ കയ്യിൽ നിന്ന് ചോറ് മുഴുവൻ വാങ്ങിക്കഴിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. സന്തോഷത്താൽ മതിമറന്ന ഉണ്ണി, സമയം പോയതറിഞ്ഞില്ല. സമയം കഴിഞ്ഞിട്ടും നടതുറക്കാത്തതിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരായ [[വാര്യർ|വാര്യരും]] [[മാരാർ|മാരാരും]] ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഉണ്ണിയ്ക്ക് വല്ലതും സംഭവിച്ചോ എന്നായിരുന്നു അവരുടെ ചിന്ത. എന്നാൽ, തൊട്ടുപിന്നാലെ ഒഴിഞ്ഞ പൂജാപാത്രങ്ങളുമായി ഉണ്ണി പുറത്തെത്തി. പാത്രങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞിരിയ്ക്കുന്നത് കണ്ട വാര്യർ തനിയ്ക്ക് അവകാശപ്പെട്ട നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ ഉണ്ണി ഉണ്ടുതീർത്തു എന്ന് വിചാരിച്ചു. അയാൾ അവനെ വിളിച്ചുകൊണ്ടു പോകുകയും കയ്യിലുണ്ടായിരുന്ന വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. താനല്ല, ഭഗവാനാണ് എല്ലാം കഴിച്ചതെന്ന് ഉണ്ണി ഒരുപാടു തവണ പറഞ്ഞെങ്കിലും വാര്യർ അത് അംഗീകരിച്ചില്ല. ഒരുപാട് തവണ അയാൾ ഉണ്ണിയെ തല്ലി. ഇതിനിടയിൽ മേൽശാന്തി മടങ്ങിയെത്തി. വാര്യരിൽ നിന്ന് വിവരമറിഞ്ഞ അദ്ദേഹവും ഉണ്ണിയെ ഒരുപാട് തല്ലി. അപ്പോഴാണ് ശ്രീകോവിലിൽ നിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങിയത്. ഉണ്ണി പറഞ്ഞതെല്ലാം ശരിയാണെന്നും അതിനാൽ തല്ലേണ്ടത് തന്നെയാണെന്നുമായിരുന്നു ആ അശരീരി. കുറ്റബോധം താങ്ങാനാകാതെ മേൽശാന്തിയും വാര്യരും ശ്രീകോവിലിനു മുന്നിൽ സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. ഇതിൻ്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന തൈര് നിവേദ്യവും നിറപുത്തരി ദിവസം ഉപ്പുമാങ്ങയും നിവേദിക്കുന്നത്. === നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === [[ശ്രീമദ്ഭാഗവതം|ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തെ]] ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച പ്രസിദ്ധമായൊരു [[സംസ്കൃതസാഹിത്യം|സംസ്കൃതകാവ്യമാണ്]] '''[[നാരായണീയം]]'''. പണ്ഡിതശ്രേഷ്ഠനായ [[മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരി|മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരിയാണ്]] ഈ മഹാകാവ്യം രചിച്ചത്. പന്ത്രണ്ട് സ്കന്ധങ്ങളും പതിനായിരം ശ്ലോകങ്ങളുമടങ്ങിയ ഭാഗവതകാവ്യത്തെ, വെറും നൂറു ദശകങ്ങളിലും ആയിരം ശ്ലോകങ്ങളിലും ഒതുക്കിയ നാരായണീയം, ഭാഗവതത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കവി ഭഗവാനോട് സംവദിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി അടുത്ത് ബന്ധമുള്ള ഈ കാവ്യം ഉദ്ഭവിയ്ക്കാൻ കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: 1560-ൽ ഇന്നത്തെ [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ]] [[തിരുനാവായ|തിരുനാവായയ്ക്കടുത്തുള്ള]] [[ചന്ദനക്കാവ് (മലപ്പുറം ജില്ല)|ചന്ദനക്കാവിലെ]] പണ്ഡിതകുടുംബമായ മേല്പുത്തൂർ ഇല്ലത്ത് ജനിച്ച നാരായണഭട്ടതിരി, മഹാപണ്ഡിതനായിരുന്ന അച്ഛൻ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[മീമാംസ|മീമാംസയും]] മാധവൻ എന്ന ഗുരുവിൽ നിന്ന് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദവും]] ജ്യേഷ്ഠൻ ദാമോദരഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[തർക്കശാസ്ത്രം|തർക്കശാസ്ത്രവും]] പഠിച്ചെടുത്തശേഷം, [[തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടി|തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടിയുടെ]] കീഴിൽ ഉപരിപഠനം നടക്കുന്ന കാലത്താണ് നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ച സംഭവങ്ങൾ നടന്നത്. ഗുരുതരമായ [[വാതരോഗം]] ബാധിച്ച അച്യുതപ്പിഷാരടിയെ മേല്പുത്തൂർ നല്ല രീതിയിൽ ശുശ്രൂഷിച്ചുപോന്നു. ഒടുവിൽ ഗുരുനാഥന്റെ അസുഖം മാറുകയും, അതേസമയം മേല്പുത്തൂരിന് അസുഖസൂചനകൾ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവിൽ നിന്ന് മേല്പുത്തൂർ അസുഖം ഇരന്നുവാങ്ങി എന്നാണ് കഥ. വാതരോഗം മാറാൻ നിരവധി ചികിത്സാരീതികൾ ചെയ്തുനോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ, സാക്ഷാൽ [[ധന്വന്തരി|ധന്വന്തരിമൂർത്തിയായ]] ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെ ശരണം എന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, 1587 ഓഗസ്റ്റ് 27-ന് (കൊല്ലവർഷം 763 ചിങ്ങം 16), [[ചിങ്ങം|ചിങ്ങമാസത്തിലെ]] [[തിരുവോണം (നക്ഷത്രം)|തിരുവോണം]] നാളിൽ, മാതാപിതാക്കൾക്കും അനുജനും കവിയുമായ ചെറിയ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയ്ക്കും ചില സഹായികൾക്കുമൊപ്പം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അമ്മാത്തായ പയ്യൂരില്ലമടക്കം പല സ്ഥലങ്ങളിലും തങ്ങിയ ശേഷം മൂന്നാം നാൾ അവർ ഗുരുവായൂരിലെത്തി. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും ഭഗവാനെ സ്തുതിച്ച് ഒരു കവിതയെഴുതണമെന്ന് മേല്പുത്തൂരിന് തോന്നി. പക്ഷേ, എവിടെനിന്ന് തുടങ്ങണം, എങ്ങനെ തുടങ്ങണം എന്നൊന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടിയില്ല. ഉറ്റ സുഹൃത്തും, [[മലയാളം|മലയാളഭാഷയുടെ]] പിതാവുമായ [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ|തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛനെത്തന്നെ]] സമീപിയ്ക്കാമെന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, തന്റെ സഹായികളെ [[തൃക്കണ്ടിയൂർ|തൃക്കണ്ടിയൂരിലേയ്ക്ക്]] വിട്ടു. സഹായികൾ തൃക്കണ്ടിയൂരിലെ എഴുത്തച്ഛന്റെ വീട്ടിലെത്തുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം തന്റെ [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ട്|അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ടിലെ]] വരികൾ ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് ചാരുകസേരയിൽ ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. സഹായികൾ എഴുത്തച്ഛനോട് ആഗമനോദ്ദേശ്യം പറഞ്ഞപ്പോൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് 'മത്സ്യം തൊട്ടുകൂട്ടാൻ പറയൂ' എന്നാണ് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത്. ഗുരുവായൂർ മടങ്ങിയെത്തിയ സഹായികൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് വിവരം പറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം സന്തോഷിച്ചു. ഇത് കണ്ട് സഹായികൾ സ്തബ്ധരായിപ്പോയി. [[മത്സ്യം (അവതാരം)|മത്സ്യം]] തൊട്ടുള്ള വൈഷ്ണവാവതാരങ്ങളെ സ്തുതിച്ച് കീർത്തനമെഴുതുക എന്നാണ് എഴുത്തച്ഛൻ പറഞ്ഞതിന്റെ അന്തരാർത്ഥം എന്ന് മേല്പുത്തൂർ അവരോട് പറഞ്ഞു. ''സാന്ദ്രാനന്ദാവബോധാത്മകമനുപമിതം...'' എന്ന് തുടങ്ങുന്ന നാരായണീയത്തിന്റെ ആദ്യദശകം പിറന്നത് അങ്ങനെയാണ്. തുടർന്ന്, ഓരോ ദിവസവും ഓരോ ദശകം എന്ന കണക്കിൽ നൂറുദിവസം കൊണ്ട് നൂറുദശകം പൂർത്തിയാക്കി. ഓരോ ദിവസം കഴിയുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടുവന്നു. ഒടുവിൽ, നൂറാം ദിവസം അദ്ദേഹം നാരായണീയരചന പൂർത്തിയാക്കുകയും അദ്ദേഹത്തിന് വേണുഗോപാലരൂപത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ അദ്ദേഹം രോഗവിമുക്തനാകുകയും ചെയ്തു. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കേ വാതിൽമാടത്തിലെ കിഴക്കേ അറ്റത്തെ തൂണിലിരുന്നാണ് മേല്പുത്തൂർ നാരായണീയം രചിച്ചത്. വാതരോഗം വന്ന് ശരീരം മുഴുവൻ തളർന്നുപോയ മേല്പുത്തൂർ ചൊല്ലുന്ന ശ്ലോകങ്ങളെല്ലാം അനുജൻ പകർത്തി എടുക്കുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ്റെ നരസിംഹാവതാരത്തെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാതെ വിഷമിച്ച മേൽപ്പത്തൂരിന് മുമ്പിൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ നരസിംഹരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവത്രെ. നാരായണീയം രചിച്ചതോടുകൂടി ആരോഗ്യം വീണ്ടെടുത്ത അദ്ദേഹം, പിന്നീട് കുറഞ്ഞത് 86 വയസ്സ് വരെയെങ്കിലും ജീവിച്ചിരുന്നു. ഈ കാലഘട്ടത്തിനിടയിൽ അദ്ദേഹം [[കൊച്ചി]], [[അമ്പലപ്പുഴ]], [[കോഴിക്കോട്]], [[മൂക്കുതല]] തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിലായി ജീവിച്ചുപോരുകയും, അവിടങ്ങളിലെല്ലാം പ്രശസ്തനാകുകയും ചെയ്തു. [[പ്രക്രിയാ സർവ്വസ്വം]], [[ശ്രീപാദ സപ്തതി]], ഒരുപാട് [[ചമ്പു|ചമ്പുക്കൾ]], [[പ്രശസ്തി (ചരിത്രം)|പ്രശസ്തികൾ]] തുടങ്ങി വേറെയും ചില കൃതികൾ ഇക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. മൂക്കുതലയിൽ വച്ചാണ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചത്. അനായാസ മരണമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്. === ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവം === മേല്പുത്തൂരിന്റെ സമകാലികനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മറ്റൊരു കവിയായിരുന്നു [[പൂന്താനം നമ്പൂതിരി]]. ഇന്നത്തെ മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[പെരിന്തൽമണ്ണ]]യ്ക്കടുത്ത് [[കിഴാറ്റൂർ|കീഴാറ്റൂരിലായിരുന്നു]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇല്ലം. മേല്പുത്തൂരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിൽ]] വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നുമില്ലായിരുന്ന പൂന്താനം, മലയാളത്തിലാണ് കവിതകൾ രചിച്ചിരുന്നത്. തന്മൂലം സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ ഒരുപാട് പരിഹസിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''മലയാളത്തിലെ [[ഭഗവദ്ഗീത]]'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ' ''[[ജ്ഞാനപ്പാന]]''യാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ കൃതി. ഈ കൃതി എഴുതാൻ കാരണമായ ഒരു സംഭവമുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെക്കാലം സന്താനഭാഗ്യമില്ലാതെ വിഷമിച്ചിരുന്ന പൂന്താനം, അതിനായി 'സന്താനഗോപാലം പാന' എന്ന കൃതി രചിച്ചു. അതിനെത്തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മകനുണ്ടായി. എന്നാൽ, [[ചോറൂണ്|ചോറൂണിന്റെ]] ദിവസം അവൻ അഴിച്ചിട്ട വസ്ത്രങ്ങൾക്കിടയിൽ ശ്വാസം മുട്ടി മരിച്ചു. ഇതിലുണ്ടായ വിഷമമാണ് ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ചത്. നാമജപത്തിന്റെയും ഭക്തിയുടെയും പ്രാധാന്യം അറിയിയ്ക്കുന്നതിനോടൊപ്പം കടുത്ത സാമൂഹ്യവിമർശനവും ഉൾക്കൊണ്ട ഈ കൃതിയ്ക്ക്, കേരളീയസമൂഹത്തിൽ ലഭിച്ച സ്വാധീനം വലുതാണ്. {{cquote|കണ്ടുകണ്ടെന്നിരിയ്ക്കും ജനങ്ങളെ കണ്ടില്ലെന്ന് വരുത്തുന്നതും ഭവാൻ<br>രണ്ടുനാലുദിനം കൊണ്ടൊരുത്തനെ തണ്ടിലേറ്റി നടത്തുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|മാളികമുകളേറിയ മന്നന്റെ തോളിൽ മാറാപ്പ് കേറ്റുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|ഉണ്ണിയുണ്ടായി വേൾപ്പിപ്പതിലൊരു ഉണ്ണിയുണ്ടായിക്കണ്ടാവൂ ഞാനെന്നും<br>ഇത്ഥമോരോന്ന് ചിന്തിച്ചിരിയ്ക്കുമ്പോൾ ചത്തുപോകുന്നു പാവം ശിവ!ശിവ!}} {{cquote|അമ്മയ്ക്കും പുനരച്ഛന്നും ഭാര്യയ്ക്കും ഉണ്മാൻ പോലും കൊടുക്കുന്നില്ല ചിലർ.}} തുടങ്ങിയ വരികൾ വേദാന്തചിന്തയുടെയും സാമൂഹ്യവിമർശനത്തിന്റെയും ഉദാഹരണങ്ങളാകുമ്പോൾ ആദ്യഭാഗവും അവസാനഭാഗവും തികഞ്ഞ ഭക്തിയുടെ പ്രതീകങ്ങളായി മാറുകയാണ്. കലികാലത്ത് ഭക്തർക്ക് മോക്ഷത്തിനുള്ള ഏക ഉപാധി നാമപജമാണെന്ന് പൂന്താനം ഇതിലൂടെ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നു. {{cquote|ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ മനസ്സിൽ കളിയ്ക്കുമ്പോൾ<br>ഉണ്ണികൾ പിന്നെ വേണമോ മക്കളായ്?}} എന്ന വാക്യം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭഗവദ്ഭക്തിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണ്.<ref>{{cite news|title=Rendered with devotion|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article657658.ece|date=March 13, 2009}}</ref> വാർദ്ധക്യത്തിൽ [[വസൂരി]]രോഗം വന്ന് തളർന്നുപോയ പൂന്താനം അത് ഭേദമാകാൻ തന്റെ നാട്ടിലുള്ള [[അങ്ങാടിപ്പുറം തിരുമാന്ധാംകുന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|തിരുമാന്ധാംകുന്നിലമ്മ]]യെ സ്തുതിച്ച് രചിച്ച ''ഘനസംഘം'' എന്ന സ്തോത്രവും വളരെ പ്രസിദ്ധമാണ്. 1964-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഓമനക്കുട്ടൻ (ചലച്ചിത്രം|ഓമനക്കുട്ടൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലുപയോഗിച്ച ''കണികാണും നേരം'' രചിച്ചതും അദ്ദേഹമാണ്. [[നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ|''നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ'']] എന്ന അതിപ്രസിദ്ധമായ ശിവസ്തുതിയും അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ്. ഇവ കൂടാതെ വേറെയും കൃതികൾ രചിച്ച അദ്ദേഹം, ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യകഥകളിലെ സ്ഥിരം സാന്നിദ്ധ്യമാണ്. 93-ആം വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. === ഭക്തിയും വിഭക്തിയും === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കിടക്കുന്ന മറ്റൊരു ഐതിഹ്യകഥയാണ് ''ഭക്തിയും വിഭക്തിയും''. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവുമാണ് ഈ കഥയിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ. സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർക്ക് അക്കാലത്ത് മലയാളകവികളോടും മലയാളകൃതികളോടുണ്ടായിരുന്ന പുച്ഛവും അവയിലെ ഭഗവാന്റെ നിലപാടുമാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രമേയം. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: വാതരോഗം ബാധിച്ച് ഗുരുവായൂരിൽ മേല്പുത്തൂർ ഭജനമിരിയ്ക്കുന്ന കാലത്തുതന്നെ പൂന്താനവും ഭജനമിരിയ്ക്കാനുണ്ടായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം, പൂന്താനം താൻ രചിച്ച സന്താനഗോപാലം പാന മേല്പുത്തൂരിന് കാണിച്ചുകൊടുക്കാൻ ചെന്നു. എന്നാൽ, സംസ്കൃതപണ്ഡിതനായിരുന്ന മേല്പുത്തൂർ, ആ ആവശ്യം നിരസിച്ചു. ഇത് പൂന്താനത്തെ അത്യധികം ദുഃഖിതനാക്കി. അന്നുരാത്രി, മേല്പുത്തൂരിന് വാതരോഗം വീണ്ടും മൂർച്ഛിച്ചു. അല്പസമയം അദ്ദേഹത്തിന് ബോധക്ഷയമുണ്ടായി. ബോധം വന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവാന്റെ ഒരു ദർശനമുണ്ടായി. ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഹേ മേല്പത്തൂരേ! പണ്ഡിത ശ്രേഷ്ഠനായ അങ്ങയുടെ വിഭക്തിയെക്കാൾ എനിയ്ക്ക് ഇഷ്ടം പാണ്ഡിത്യമില്ലാത്ത പൂന്താനത്തിന്റെ ഭക്തിയാണ്. അങ്ങ് നാളെത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് മാപ്പ് പറയുകയും ജ്ഞാനപ്പാന പരിശോധിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും വേണം.}} ഇതനുസരിച്ച് പിറ്റേന്ന് രാവിലെ മേല്പുത്തൂർ, ക്ഷേത്രദർശനം കഴിഞ്ഞ് തെക്കേ നാലമ്പലത്തിലിരുന്ന് അന്നത്തെ ദശകവും പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം പൂന്താനത്തിനടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തോട് മാപ്പുപറഞ്ഞ് ജ്ഞാനപ്പാന വായിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും പൂന്താനത്തെ മുഗ്ദകണ്ഠം പ്രശംസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name="thehindu">{{cite news|title=To lovers of Krishna, in Tamil|url=http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|newspaper=The Hindu|date=July 19, 2012|access-date=2019-12-06|archive-date=2012-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723041304/http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|url-status=dead}}</ref> === 'പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു' === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. സംസ്കൃതത്തിൽ പൂന്താനത്തിനുണ്ടായിരുന്ന പ്രാവീണ്യക്കുറവും അതുമൂലം അദ്ദേഹം നേരിട്ട അപമാനങ്ങളും അവയിലുള്ള ഭഗവാന്റെ പ്രതികരണവും അടങ്ങിയതാണ് ഈ കഥ. അതിങ്ങനെ: സംസ്കൃതത്തിൽ വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെങ്കിലും പൂന്താനം നിത്യേന ക്ഷേത്രനടയിൽ വന്ന് [[വിഷ്ണു സഹസ്രനാമം]] വ്യാഖ്യാനം ചെയ്യുമായിരുന്നു. അപ്പപ്പോൾ വായയിൽ വരുന്ന രീതിയിലാണ് അദ്ദേഹം വ്യാഖ്യാനം കൊടുത്തിരുന്നത്. ഒരിയ്ക്കൽ, അത്തരത്തിൽ അദ്ദേഹം വിഷ്ണു സഹസ്രനാമത്തിലെ '''പദ്മനാഭോऽമരപ്രഭു''' എന്ന ഭാഗം '''പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു''' എന്ന് തെറ്റായി ഉച്ചരിച്ച് അതിന് വ്യാഖ്യാനം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന [[വേദം|വേദപണ്ഡിതന്മാരായ]] ചില ബ്രാഹ്മണർ പൂന്താനത്തെ അപഹസിച്ചു. ഈ സമയത്ത് അദ്ദേഹം മരപ്രഭു ആരാണെന്ന് വിചാരിച്ച് ചിന്താധീനനായി. അപ്പോൾ, മരപ്രഭുവും താൻ തന്നെയാണെന്ന് അറിയിച്ചുകൊണ്ട് ശ്രീലകത്തുനിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങി. ഇത് കേട്ടതും പണ്ഡിതസമൂഹം ലജ്ജിച്ച് തലതാഴ്ത്തി. <ref>{{cite web|url=https://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BE%E0%B4%A8%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%81_%E0%B4%A8%E0%B4%AE%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%B0%E0%B4%BF |title=ഐതിഹ്യമാല/പൂന്താനത്തു നമ്പൂരി - വിക്കിഗ്രന്ഥശാല |language=ml|publisher=Ml.wikisource.org |date=2016-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഈ സംഭവത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഗുരുവായൂർ തെക്കേ നടയിലെ ശ്രീവത്സം വി.ഐ.പി. റസ്റ്റ് ഹൗസ് വളപ്പിൽ മരപ്രഭുവിന്റെ അതിഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. കളിമണ്ണിൽ തീർത്ത ഇത്, അത്തരത്തിലുള്ള ഏറ്റവും വലിയ ശില്പമാണ്. 1995-ലാണ് ഈ ശില്പം സ്ഥാപിച്ചത്. പ്രശസ്ത ശില്പി [[ആലുവ]] പി.വി. രാമചന്ദ്രന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ 1200 പേർ ചേർന്ന് മൂന്നുമാസം കഠിനവ്രതം എടുത്താണ് ഈ ശില്പം നിർമ്മിച്ചെടുത്തത്.<ref>{{cite web|author=Ramachandran P.V. |url=http://guruvayoormaraprabhu.blogspot.in/ |title=Guruvayoor Maraprabhu |publisher=Guruvayoormaraprabhu.blogspot.in |date=2009-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനും മുൻ [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|കേരള മുഖ്യമന്ത്രിയും]] അന്നത്തെ കേന്ദ്ര വ്യവസായ മന്ത്രിയുമായിരുന്ന [[കെ. കരുണാകരൻ|കെ. കരുണാകരനാണ്]] ഇത് ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തത്. കളിമണ്ണിനോടൊപ്പം പല ഔഷധകൂട്ടുകളും ഇതിൽ ചേർത്തിട്ടുണ്ട്. വൃക്ഷസങ്കല്പത്തിൽ ശരീരവും ധ്യാനഭാവത്തിലുള്ള ഭഗവാന്റെ ശിരസ്സും ഒത്തുച്ചേർന്ന ഈ ശില്പത്തിന് ജാപ്പനീസ് നിർമ്മാണശൈലിയാണ് അവലംബിച്ചത്. 2008-ൽ ഇതിനോട് ചേർന്ന് ഏതാനും ദിവ്യാത്മാക്കളുടെ രൂപങ്ങളും, 2011-ൽ പ്രഭാമണ്ഡലവും ചാർത്തുകയുണ്ടായി. ചുരുങ്ങിയ കാലം കൊണ്ടാണ് മരപ്രഭു ശില്പം ഗുരുവായൂരിലെ ഭക്തരുടെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റിയത്. ഇതിന്റെ ചെറുപതിപ്പുകളും ഇപ്പോൾ നിർമ്മാണത്തിലുണ്ട്.<ref>{{cite web |url=http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |title=ഗുരുവായൂർ മരപ്രഭു ചെറുപതിപ്പുകളുടെ നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ചു &#124; mangalam.com |publisher=Origin.mangalam.com |date=2015-04-17 |accessdate=2016-12-20 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220161718/http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |url-status=dead }}</ref> ഇവയുടെ ശില്പിയും പി.വി. രാമചന്ദ്രനാണ്. === ഭാഗവതപ്രിയനായ കൊട്ടിയൂരപ്പൻ === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. ഗുരുവായൂരുമായി നേരിട്ട് ബന്ധമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ ധാരാളമായി അനുഗ്രഹിച്ചതായി കഥകളുള്ളതിനാൽ ഇതും ആ ഗണത്തിൽ പെടുത്താം. [[ഉത്തരകേരളം|ഉത്തരകേരളത്തിലെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[കൊട്ടിയൂർ ശിവക്ഷേത്രം|കൊട്ടിയൂർ ക്ഷേത്രവുമായും]] അവിടത്തെ ദേവനായ പരമശിവനുമായാണ് ഈ കഥയ്ക്ക് നേരിട്ട് ബന്ധമുള്ളത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവത പാരായണം എങ്ങനെ കൊട്ടിയൂരപ്പനെ പ്രസന്നനാക്കി എന്ന് ഈ കഥയിൽ കാണാം. ഒരിക്കൽ, ഒരു [[വൈശാഖം|വൈശാഖകാലത്ത്]] പൂന്താനം കൊട്ടിയൂരിൽ ദർശനത്തിനെത്തി. [[ബാവലിപ്പുഴ]]യിൽ കുളിച്ച് അക്കരെയും ഇക്കരെയുമുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ദർശനം നടത്തിയ ശേഷം അദ്ദേഹം, വലിയൊരു സദസ്സിനെ സാക്ഷിയാക്കി തന്റെ ഭാഗവതപാരായണം തുടങ്ങി. ഭാഗവതത്തിലെ അതിപ്രധാനമായ ദശമസ്കന്ധത്തിലെ അറുപതാം അദ്ധ്യായമായ 'കർഹിചിദദ്ധ്യായ'മാണ് അദ്ദേഹത്തിന് അന്ന് വായിക്കാനുണ്ടായിരുന്നത്. പ്രസ്തുത അദ്ധ്യായത്തിലെ 'കർഹി ചിത് സുഖമാസീനം' എന്നു തുടങ്ങുന്ന ശ്ലോകം കാരണമാണ് അദ്ധ്യായത്തിന് ഇങ്ങനെയൊരു പേരുതന്നെ വന്നത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവതപാരായണം കേട്ട സദസ്യർ, അദ്ദേഹത്തെ വാനോളം പുകഴ്ത്തി. തുടർന്ന്, താൻ വായിച്ചുതീർന്ന ഭാഗം അദ്ദേഹം മയിൽപ്പീലി വച്ച് അടച്ചു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ എണീറ്റ് ദിനകൃത്യങ്ങളെല്ലാം കഴിച്ച് പൂന്താനം ഗ്രന്ഥം തുറന്നുനോക്കുമ്പോൾ മയിൽപ്പീലി കർഹിചിദദ്ധ്യായത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! തന്റെ ഓർമ്മക്കുറവായിരിയ്ക്കാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച അദ്ദേഹം, അന്നും അതേ അദ്ധ്യായം തന്നെ വായിച്ചു. രണ്ടു മൂന്നു ദിവസങ്ങളിൽ ഇത് ആവർത്തിച്ചപ്പോൾ ഇത് ഭഗവാന്റെ ലീലയാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. അന്നും ഭാഗവതം വായിച്ച ശേഷം സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹം കൊട്ടിയൂർ വിട്ടു. അപ്പോഴാണ് തന്റെ ഭാഗവതഗ്രന്ഥം എടുക്കാൻ മറന്നുപോയ കാര്യം അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞത്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ച് കൊട്ടിയൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടെങ്കിലും അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. അദ്ദേഹം വാതിൽപ്പഴുതിലൂടെ നോക്കിയപ്പോൾ കണ്ട കാഴ്ച അതിശയകരമായിരുന്നു: ശിവഭഗവാൻ പാർവ്വതീദേവിയ്ക്ക് ഭാഗവതത്തിലെ കർഹിചിദദ്ധ്യായം വായിച്ചുകൊടുക്കുന്നു! അത് സശ്രദ്ധം കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ദേവി, ഭഗവാന്റെ വായന നന്നായെങ്കിലും പൂന്താനം വായിച്ചുകേൾക്കാനാണ് കൂടുതൽ രസകരമെന്ന് പറയുകയുണ്ടായി! പൂന്താനം പുറത്തുണ്ടെന്ന വിവരമറിഞ്ഞ ഭഗവാനും ദേവിയും, അദ്ദേഹത്തിന് ദർശനം നൽകുകയും, ഭാഗവതഗ്രന്ഥം തങ്ങളുടെ മറ്റൊരു വാസകേന്ദ്രമായ [[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥക്ഷേത്രത്തിലെ]] മണ്ഡപത്തിന്റെ ഉത്തരത്തിലുണ്ടെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അതനുസരിച്ച് പൂന്താനം, ഒരുപാട് ദൂരം സഞ്ചരിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലെത്തുകയും]] വടക്കുന്നാഥനെയും ഉപദേവതകളെയും തൊഴുതശേഷം മണ്ഡപത്തിലെത്തി അതിന്റെ ഉത്തരത്തിൽ നിന്ന് ഗ്രന്ഥം തിരികെ എടുക്കുകയും ചെയ്തു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ മങ്ങാട്ടച്ചനായി === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. [[സാമൂതിരി]]യുടെ സൈന്യാധിപനായ [[മങ്ങാട്ടച്ചൻ|മങ്ങാട്ടച്ചന്റെ]] രൂപത്തിൽ വന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ രക്ഷിച്ചതാണ് ഈ കഥയിലെ ഉള്ളടക്കം. തന്റെ ഭക്തരെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഭഗവാൻ ഏതു രൂപത്തിലും വരും എന്ന വിശ്വാസത്തിന്റെ തെളിവായി ഭക്തർ ഇതിന്റെ കണ്ടുവരുന്നു. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരിയ്ക്കൽ പൂന്താനം, കീഴാറ്റൂരിലുള്ള ഇല്ലത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് യാത്ര ചെയ്യുകയായിരുന്നു. നേരം അർദ്ധരാത്രിയായിരുന്നു. ചുറ്റും കൂരിരുട്ട്. എങ്ങും കനത്ത നിശ്ശബ്ദത. തീർത്തും വിജനമായ പ്രദേശത്തുകൂടിയാണ് അദ്ദേഹം കടന്നുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നത്. പെട്ടെന്ന് അദ്ദേഹത്തെ ഒരു സംഘം അക്രമികൾ തടഞ്ഞുനിർത്തി ആക്രമിച്ചു. അവർ പൂന്താനത്തോട് വൻ തുക ആവശ്യപ്പെട്ടു. തന്റെ കയ്യിൽ ഒരു ഭാഗവതഗ്രന്ഥം മാത്രമാണുള്ളതെന്നും അത് തരാൻ തനിയ്ക്കാകില്ലെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞപ്പോൾ അക്രമികളിലൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തോളിലെ ഭാണ്ഡം പിടിച്ചുവലിയ്ക്കുകയും, മറ്റൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തെ വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. വേദന താങ്ങാനാകത്തെ പൂന്താനം, ഇഷ്ടദേവനെ ഉറക്കെ വിളിച്ചു. അപ്പോൾ ദൂരെനിന്ന് ഒരു [[കുതിര]]യുടെ കുളമ്പടിശബ്ദം കേൾക്കാൻ തുടങ്ങി. ഓരോ നിമിഷം കഴിയുംതോറും അത് അടുത്തെത്താൻ തുടങ്ങി. സാമൂതിരിയുടെ സൈന്യാധിപനായ മങ്ങാട്ടച്ചനായിരുന്നു കുതിരപ്പുറത്ത്. മങ്ങാട്ടച്ചൻ, തന്റെ കയ്യിലെ വാളെടുത്ത് അക്രമികൾക്കുനേരെ ആഞ്ഞുവീശുകയും അവർ പേടിച്ചോടുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചന് പൂന്താനം തന്റെ കയ്യിലെ മോതിരം ഊരി സമ്മാനിയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങാൻ തയ്യാറായില്ല. ഒടുവിൽ പൂന്താനത്തിന്റെ നിർബന്ധത്തിന് വഴങ്ങി അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങുകയായിരുന്നു. മോതിരവും വാങ്ങിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചൻ, ഉടനെ സ്ഥലം വിട്ടു. മനസ്സുനിറയെ സന്തോഷത്തോടെ പൂന്താനം യാത്ര തുടർന്നു. നേരം ഏഴരവെളുപ്പായി. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറക്കാനുള്ള സമയമായി. മേല്പുത്തൂരടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ, ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം കണ്ടുതൊഴാൻ പുറത്ത് വരിയായി നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. മേൽശാന്തി എഴുന്നേറ്റ് കുളികഴിഞ്ഞുവന്ന് ശ്രീകോവിലിന്റെ വാതിൽ തുറക്കാൻ കഠിനപ്രയത്നം തുടങ്ങി. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും വാതിൽ തുറക്കുന്നില്ല! അപ്പോഴാണ്, '''കൃഷ്ണാ! ഗുരുവായൂരപ്പാ! ഭഗവാനേ!''' എന്ന വിളിയോടെ പൂന്താനം ക്ഷേത്രനടയിലെത്തിയത്. തൊട്ടുപിന്നാലെ, മേൽശാന്തിയ്ക്ക് നടതുറക്കാൻ സാധിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു! ക്ഷേത്രക്കുളത്തിൽ കുളിച്ച് ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണം വച്ച് ശ്രീകോവിലിനടുത്തെത്തിയ പൂന്താനത്തെ മേൽശാന്തി വിളിയ്ക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മോതിരം സമ്മാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പൂന്താനം മോതിരം പരിശോധിച്ചു നോക്കിയപ്പോൾ ഞെട്ടിപ്പോയി. അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തന്നെ മോതിരമായിരുന്നു! ഇതിനെക്കുറിച്ച് പൂന്താനം മേൽശാന്തിയോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ തനിയ്ക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വപ്നദർശനമുണ്ടായെന്നും, ഭക്തനായ പൂന്താനത്തിന് മോതിരം തിരിച്ചു കൊടുക്കണമെന്ന് അതിൽ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞുവെന്നും അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ പൂന്താനം, ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. === വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും കുറൂരമ്മയും === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയാത്ത സാന്നിദ്ധ്യങ്ങളാണ് ഭക്തസന്ന്യാസിയായിരുന്ന [[വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ|വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും]] [[കുറൂരമ്മ]]യും. മേല്പുത്തൂരിന്റെയും പൂന്താനത്തിന്റെയും സമകാലികരായിരുന്നു ഇവരെന്നാണ് കേൾവി. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനായിരുന്ന വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, പക്ഷേ എല്ലാ ദേവതകളെയും ഭജിച്ചിരുന്നു. കേരളത്തിലെ ഒരുപാട് മഹാക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പിറവിയുടെ കാരണക്കാരനും അദ്ദേഹമാണ്. ഏത് ക്ഷേത്രത്തിൽ പോയാലും അവിടത്തെ മൂർത്തിയെ നേരിട്ടുകാണാനുള്ള കഴിവ് അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. കുറൂരമ്മയാകട്ടെ, അക്ഷരാഭ്യാസം പോലുമില്ലാത്ത ഒരു അന്തർജനമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂർ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല]]യിൽ തന്നെയുള്ള [[അടാട്ട്]] എന്ന സ്ഥലത്തെ കുറൂരില്ലത്തെ അമ്മയായിരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവരെ ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന് വിളിച്ചുപോയിരുന്നത്. അവരുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രധാനമായും പറയാനുള്ളത്. പുറയന്നൂർ ഇല്ലത്തെ ഗൗരി അന്തർജനമാണ് പിൽക്കാലത്ത് ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായത്. അക്കാലത്ത് നമ്പൂതിരി സമുദായത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ആചാരമനുസരിച്ച് വളരെ ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ ഇവരെ വേളി കഴിപ്പിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. കുറൂരില്ലത്തെ വലിയ നമ്പൂതിരിയാണ് അന്തർജനത്തെ വേളി കഴിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് ഇല്ലത്ത് കുടിയിരുത്തിയത്. നിർഭാഗ്യവശാൽ അധികകാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. തികഞ്ഞ കൃഷ്ണഭക്തയായിരുന്ന അന്തർജനം, തന്റെ ദുഃഖങ്ങളെല്ലാം കൃഷ്ണപാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ച് ദിനങ്ങൾ കഴിച്ചുകൂട്ടി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ, ഒരു ദിവസം ഇല്ലത്ത് പണിക്കാരനായി ഒരു ഉണ്ണി കടന്നുവന്നു. കുറൂരമ്മ അവനെ പൂർണ്ണമനസ്സോടെ സ്വീകരിയ്ക്കുകയും തന്റെ കൂടെത്തന്നെ താമസിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അമ്മയ്ക്കുവേണ്ട എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഉണ്ണി തന്നെ ചെയ്തുവച്ചു. എന്നാൽ, ചില സമയങ്ങളിൽ അവൻ വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയും കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു ദിവസം, ഇല്ലത്ത് കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുന്നതിനിടയിൽ ഉണ്ണി ചില വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. അപ്പോൾ കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും കരി നിറച്ച ഒരു കലത്തിൽ വച്ച് അടയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതേ സമയം, തന്റെ മഠത്തിൽ സ്വാമിയാരും കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ വരാൻ വൈകുന്നതായി ശ്രദ്ധിച്ച സ്വാമിയാർ ഇതെന്ത് മറിമായമെന്നറിയാതെ ചിന്തിച്ചിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ദേഹമാസകലം കരിയുമായി ഭഗവാൻ സ്വാമിയാർക്കുമുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. വികൃതി കാണിച്ചതിന് കുറൂരമ്മ തന്നെ കലത്തിലടച്ചതാണ് താൻ വരാൻ വൈകിയതിന് കാരണമെന്ന് ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. കുറൂരമ്മ നിസ്സാരക്കാരിയല്ലെന്ന് സ്വാമിയാർക്ക് തോന്നി. താൻ ഉടനെ കുറൂരില്ലത്ത് പൂജയ്ക്ക് വരുന്നുണ്ടെന്ന് കുറൂരമ്മയോട് പറയാൻ അദ്ദേഹം ഭഗവാനോട് അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ഇതിനിടയിൽ, അടുത്തുതന്നെയുള്ള മറ്റൊരു ഇല്ലമായ ചെമ്മങ്ങാട്ട് ഇല്ലത്തെ നമ്പൂതിരിയും ഇക്കാര്യമറിയുകയുണ്ടായി. അദ്ദേഹവും സ്വാമിയാരെ തന്റെ ഇല്ലത്തെ പൂജയ്ക്ക് വിളിച്ചു. ഇത് കുറൂരമ്മയോടുണ്ടായിരുന്ന അസൂയ കൊണ്ടാണെന്ന് ചിലർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. കാരണം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ ഒരു ഇല്ലത്ത് പൂജ നടത്താൻ വരുന്നത് അക്കാലത്ത് വലിയൊരു അംഗീകാരമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നിർഭാഗ്യവശാൽ രണ്ട് പൂജകളും പറഞ്ഞുവച്ചിരുന്നത് ഒരേ ദിവസമാണ്. എന്തു ചെയ്യണമെന്നറിയാതെ സ്വാമിയാർ വിഷമിച്ചു. അവസാനം, ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്കുതന്നെ പോകാം എന്നായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനം. അതനുസരിച്ച് അന്നേദിവസം പ്രഭാതകൃത്യങ്ങളെല്ലാം വേഗം കഴിച്ച് സ്വാമിയാർ ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, ശങ്കരാചാര്യ പരമ്പരയിൽ പെട്ട സന്ന്യാസിയായതിനാൽ യാത്ര പുറപ്പെടും മുമ്പ് ശംഖനാദം മുഴക്കണമെന്ന് ചിട്ടയുണ്ട്. അതനുസരിച്ച് മഠത്തിലെ പരിചാരകർ ശംഖൂതാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും ശംഖിൽ നിന്ന് ശബ്ദം വന്നില്ല. ഇതെന്ത് മറിമായം എന്നറിയാതെ പരിചാരകർ അമ്പരന്നുനിന്നപ്പോൾ താൻ കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് പോകണമെന്നാണ് ഭഗവാന്റെ ആഗ്രഹമെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. അതനുസരിച്ച് യാത്ര കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് മാറ്റാൻ സ്വാമിയാർ തീരുമാനിച്ചു. ഈ സമയം, കുറൂരമ്മ സ്വാമിയാരുടെ പൂജയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ നടത്തിക്കൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ഉണ്ണിയും ഇല്ലത്തെ പരിചാരികയും അവരെ സഹായിച്ചു. പൂജാപുഷ്പങ്ങളും നിവേദ്യങ്ങളും [[ആവണപ്പലക]]യുമെല്ലാം തയ്യാറാക്കിവച്ചു. സ്വാമിയാർ ഇല്ലത്തെത്തിയതും കുറൂരമ്മ അദ്ദേഹത്തെ കാലുകഴുകി സ്വീകരിയ്ക്കുകയും പൂജാമുറിയിലേയ്ക്ക് ആനയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഇഷ്ടദേവന്റെ വിഗ്രഹം കണ്ട സ്വാമിയാർ ധ്യാനനിമഗ്നനായി. അദ്ദേഹം അടുത്തുണ്ടായിരുന്ന പൂക്കളിലോരോന്നായി ഭഗവദ്പാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽ, അവ വിഗ്രഹത്തിനുപകരം ചെന്നുവീണത് ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങളിലാണ്! സ്തബ്ധനായ സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ് നമസ്കരിച്ചു. താൻ പൂജയും ധ്യാനവും കൊണ്ട് നേടിയ ഭാഗ്യം കുറൂരമ്മ വെറും നിഷ്കളങ്കഭക്തി കൊണ്ട് നേടി എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായം. ഉണ്ണിയായി തന്റെ കൂടെക്കൂടിയത് തന്റെ ഇഷ്ടദേവനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ കുറൂരമ്മ, ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങൾ തൊട്ട് നമസ്കരിച്ചു. പിന്നീടും തികഞ്ഞ ഭക്തയായിത്തന്നെ ജീവിച്ച അവർ, 93-ആം വയസ്സിൽ ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് വിശ്വാസം. === മഞ്ജുള === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരിയായിരുന്ന ഒരു വാരസ്യാരായിരുന്നു മഞ്ജുള. നിത്യവും അവൾ ഭഗവാന് ചാർത്താൻ മാലകൾ കെട്ടിക്കൊടുക്കുമായിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം, പതിവിലധികം പണിയുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ വളരെ വൈകി മാത്രമാണ് അവൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെത്താനായത്. അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. നിരാശയായ മഞ്ജുള, കിഴക്കേ നടയിലുള്ള തന്റെ വാര്യത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുനടന്നു. പോകുന്ന വഴിയിൽ, ഒരു [[ആൽമരം|ആൽമരത്തിന്റെ]] തറയിൽ അവൾ വിശ്രമിയ്ക്കാനിരുന്നു. അപ്പോൾ, ഭക്തോത്തമനായ പൂന്താനം നമ്പൂതിരി, ദർശനം കഴിഞ്ഞ് മടങ്ങിവരികയായിരുന്നു. മഞ്ജുളയെ മുൻപരിചയമുണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹം, ദുഃഖിതയായി ഇരിയ്ക്കുന്ന അവളോട് കാര്യം തിരക്കിയപ്പോൾ അവൾ നടന്ന കാര്യങ്ങളെല്ലാം പറഞ്ഞു. മഞ്ജുളയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച പൂന്താനം, ആൽച്ചുവട്ടിലുള്ള കല്ലിൽ ഭഗവാനെ സങ്കല്പിച്ച് മാലചാർത്താൻ അവളോട് നിർദ്ദേശിച്ചു. ആദ്യം മഞ്ജുള ഒന്ന് ഞെട്ടിയെങ്കിലും അവൾ പൂന്താനത്തെ അനുസരിയ്ക്കുക തന്നെ ചെയ്തു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ നടതുറന്ന് നിർമ്മാല്യദർശനം നടത്തിയശേഷം മേൽശാന്തി, പതിവുപോലെ വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് ചന്ദനമുഴുക്കാപ്പും ആഭരണങ്ങളും മാലകളും നീക്കം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ, എത്ര മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും ഒരു മാല മാത്രം വിഗ്രഹത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതായി അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവും വില്വമംഗലവുമടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ പുറത്തുനിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പരിഭ്രാന്തനായ മേൽശാന്തി പുറത്തുവന്ന് ഭഗവാന്റെ വാകച്ചാർത്തും അഭിഷേകവും മുടങ്ങിയതായി അറിയിച്ചു. ഈ സമയത്ത് പൂന്താനം, തലേദിവസം രാത്രി നടന്ന സംഭവങ്ങൾ മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു. ഈ സമയം, വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് മാല ഊരിപ്പോകുകയും ചെയ്തു! തന്റെ ഭക്തയുടെ ഭക്തിയിൽ ഭഗവാൻ പ്രസാദിച്ചു എന്നായിരുന്നു പൂന്താനത്തിന്റെ വിശദീകരണം. പോകുന്ന വഴിയിൽ മഞ്ജുള വിശ്രമിച്ചതും, അവൾ മാലചാർത്തിയ കല്ല് സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നതുമായ ആൽമരം, ഇപ്പോൾ 'മഞ്ജുളാൽ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അര കിലോമീറ്റർ നേരെ കിഴക്കുമാറി, സ്വകാര്യ ബസ് സ്റ്റാൻഡിന്റെയും [[ഗുരുവായൂർ നഗരസഭ|നഗരസഭാ കാര്യാലയത്തിന്റെയും]] ഇടയിലാണ് ഈ ആൽമരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഇതിന്റെ ചുവട്ടിൽ, ഭഗവദ്വാഹനമായ [[ഗരുഡൻ|ഗരുഡന്റെ]] ഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പമുണ്ട്. 1975-ൽ ഒരു ഭക്തൻ സമർപ്പിച്ച ഈ ശില്പം, ഇന്ന് ഗുരുവായൂർ പട്ടണത്തിന്റെ മുഖമുദ്രകളിലൊന്നാണ്. കിഴക്കുഭാഗത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വരുന്ന ഭക്തരെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നത് ഈ ശില്പമാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ കൊടിമരങ്ങളിലും മണ്ഡപങ്ങളിലും കാണുന്ന രൂപത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ശരിയ്ക്കും ഒരു [[പരുന്ത്|പരുന്തിന്റെ]] രൂപം തന്നെയാണ് ഈ ശില്പത്തിന്. സർപ്പപീഠത്തിൽ, അതീവരൗദ്രഭാവത്തോടെ നിൽക്കുന്ന ഈ ഗരുഡനെ വാഹനത്തിലിരിയ്ക്കുന്നവരടക്കം എല്ലാ ഭക്തരും കൈകൂപ്പിത്തൊഴുന്നു. ഇതിന്റെ മറുവശത്ത് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പൂന്താനത്തിന്റെ പളുങ്കുശില്പവുമുണ്ട്. === കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ [[കൃഷ്ണനാട്ടം|കൃഷ്ണനാട്ടത്തെക്കുറിച്ച്]] പരാമർശിയ്ക്കാതെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കഥകൾ പൂർത്തിയാക്കാൻ സാധിയ്ക്കില്ല. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന [[മാനവേദൻ|മാനവേദൻ രാജ]], ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച '''[[കൃഷ്ണഗീതി]]''' എന്ന സംസ്കൃതകാവ്യത്തിൽ നിന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം ഉദ്ഭവിച്ചത്. കേരളത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായ [[കഥകളി]]യുടെ ആദ്യരൂപങ്ങളിലൊന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം. ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടായ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: കോഴിക്കോട് സ്വദേശിയായിരുന്നെങ്കിലും മാനവേദൻ രാജ കൂടുതൽ കാലവും ചെലവഴിച്ചത് ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയാണ്. അക്കാലത്തൊരിയ്ക്കൽ അദ്ദേഹം വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരെ കാണുകയുണ്ടായി. ദിവ്യദൃഷ്ടി കൊണ്ട് ഭഗവാനെ നിത്യവും കാണാൻ കഴിവുണ്ടായിരുന്ന സ്വാമിയാരോട്, തനിയ്ക്കും അതിനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാക്കണമെന്ന് മാനവേദൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ അനുവാദമില്ലാതെ അത് സാധിയ്ക്കില്ലെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ വീണ്ടും മാനവേദനെ കണ്ടപ്പോൾ ഭഗവാൻ അതിനുള്ള അനുവാദം നൽകിയെന്നും, എന്നാൽ ഒരിയ്ക്കലേ സാധിയ്ക്കൂ എന്നും സ്വാമിയാർ പറഞ്ഞു. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ [[കൂത്തമ്പലം|കൂത്തമ്പലമുണ്ടായിരുന്നില്ല]]. തദ്സ്ഥാനത്ത് ഒരു [[ഇലഞ്ഞി]]മരമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്. സ്വാമിയാർ ഒന്ന് കാണിച്ചുകൊടുത്തതും അവിടെ ഓടക്കുഴലൂതിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ മാനവേദന് കാണാനിടയായി. തന്റെ ജന്മം സഫലമായതായി മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ഓടിച്ചെന്ന് ഭഗവാനെ ആലിംഗനം ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും ഭഗവാൻ അപ്പോഴേയ്ക്കും അപ്രത്യക്ഷനായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. എന്നാൽ, തന്റെ ഭക്തന് ദർശനത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഒരു മയിൽപ്പീലി സമ്മാനിച്ചാണ് ഭഗവാൻ സ്ഥലം വിട്ടത്! അങ്ങനെ കിട്ടിയ മയിൽപ്പീലി ഉപയോഗിച്ചാണ് മാനവേദൻ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. തനിയ്ക്ക് ദർശനം കിട്ടിയ ഇലഞ്ഞിമരത്തിന്റെ തടികൊണ്ട് ഒരു കൃഷ്ണവിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച അദ്ദേഹം, അതിന്റെ അഭിസംബോധന ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് കൃഷ്ണഗീതി രചിച്ചത്. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങളും ആ ഇലഞ്ഞിമരം കൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. [[ജയദേവർ|ജയദേവരുടെ]] [[ഗീതഗോവിന്ദം|ഗീതഗോവിന്ദത്തെ]]യാണ് കൃഷ്ണഗീതിയ്ക്ക് അദ്ദേഹം മാതൃകയാക്കിയത്. തുടർന്ന്, ഒരു തുലാം 30-ന് അദ്ദേഹം തന്റെ കൃതി ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചു. ആ ദിവസം ഇന്ന് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. === ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ കഥ === ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തിൽ പറയുന്ന പ്രസിദ്ധമായ ഒരു കഥയാണ് അജാമിളമോക്ഷം. ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും എല്ലാവിധ ദുഷ്ടതകളോടും ജീവിച്ച [[അജാമിളൻ]] എന്നയാൾ, ജീവിതാവസാനത്തിലെ ഒരു നിമിഷം തന്റെ പുത്രനായ നാരായണനെ വിളിച്ചപ്പോൾ സാക്ഷാൽ നാരായണൻ തന്നെ വിളികേട്ടതും അയാളെ വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയതുമാണ് ഈ കഥയിലെ സാരം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടും സമാനമായ ഒരു കഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. ചേലേപ്പറമ്പ് എന്ന് ഇല്ലപ്പേരുണ്ടായിരുന്ന ഒരു നമ്പൂതിരിയാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രധാന കഥാപാത്രം. ഒരു കവിയും, പ്രാസംഗികനുമൊക്കെയായിരുന്നിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും പലതരം ഹീനപ്രവൃത്തികളിലും ഏർപ്പെട്ട ചേലേപ്പറമ്പ്, വാർദ്ധക്യത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും തുടർന്നുള്ള സംഭവവികാസങ്ങളുമാണ് ഈ കഥയുടെ ആകെത്തുക. കഥ ഇങ്ങനെ: ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചെങ്കിലും, ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ വേദപുരാണാദികളിൽ പ്രാവീണ്യം നേടിയെങ്കിലും, വളരെ കുത്തഴിഞ്ഞ ഒരു ജീവിതമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് നയിച്ചിരുന്നത്. സ്ത്രീസേവയിലും മദ്യപാനത്തിലും താത്പര്യം കിട്ടിയ അദ്ദേഹം സകലമാന തിന്മകളിലും വ്യാപരിച്ചു. ഒരുപാട് സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്ന് വിവാഹം കഴിച്ചു, അവയിലെല്ലാം സന്തതികളുണ്ടായി. പലരും അച്ഛനെ അറിയാതെ കാലം കഴിച്ചുകൂട്ടി. കാലം അങ്ങനെ കുറേ കടന്നുപോയി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരിൽ താമസമാക്കിയ ശേഷവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. പരസ്ത്രീഗമനവും മോഷണവും മദ്യപാനവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യവൃത്തിയായിരുന്നു. ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന ഭാഗത്തേയ്ക്ക് അദ്ദേഹം തിരിഞ്ഞുനോക്കിയതുപോലുമില്ല. പരദൂഷണം മാത്രമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നിരുന്നത്. അങ്ങനെ നാട്ടുകാരുടെ മൊത്തം സ്വൈരം കെടുത്തുന്ന ഒരാളായി അദ്ദേഹം മാറി. കാലം പിന്നെയും കടന്നുപോയി. ചേലേപ്പറമ്പിന് തൊണ്ണൂറു വയസ്സ് കഴിഞ്ഞു. എങ്കിലും സ്വഭാവത്തിൽ വലിയ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ആ സംഭവം നടക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് കഴിഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൈ കഴുകുന്ന തിരക്കിലിരിയ്ക്കേ ചേലേപ്പറമ്പ് സമൃദ്ധമായി എണ്ണയും ഇഞ്ചയും തേച്ച് കുളത്തിൽ കുളിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ കണ്ട് കുപിതനായ ബ്രാഹ്മണരിലൊരാൾ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞ കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരുന്നു: {{quote|ഹേ ചേലേപ്പറമ്പേ, ഇതെന്താണ് അങ്ങ് കാണിയ്ക്കുന്നത്? എത്രയോ കോടി ജന്മങ്ങളിൽ അങ്ങു ചെയ്ത മഹാപുണ്യത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഇപ്പോഴത്തെ ഈ ബ്രാഹ്മണജന്മം. അതും പോരാതെ ഇപ്പോൾ ഭൂലോകവൈകുണ്ഠത്തിലും എത്തിച്ചേർന്നിരിയ്ക്കുന്നു. എന്നിട്ടും എന്തേ മനസ്സുമാറുന്നില്ല? ദുഷ്ചിന്തകൾ പോകുന്നില്ല? കലികാലത്ത് മോക്ഷത്തിന് നാമജപം മാത്രമേ ഫലം ചെയ്യൂ എന്ന കാര്യം അങ്ങ് മറന്നുപോയോ? ഇനിയെങ്കിലും ഈ ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ മതിയാക്കൂ. ഭഗവദ്പാദങ്ങളെ ആശ്രയിയ്ക്കൂ. അങ്ങേയ്ക്ക് മോക്ഷം ലഭിയ്ക്കും.}} ഈ വാക്കുകൾ ചേലേപ്പറമ്പിനെ ഇരുത്തിച്ചിന്തിപ്പിച്ചു. അതുവരെയുള്ള തന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിലൂടെ കടന്നുപോയി. താൻ എത്രമാത്രം അധഃപതിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. കുളി കഴിഞ്ഞ് ഈറനോടെത്തന്നെ ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് നടന്നു. ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിനകത്ത് കയറുന്നത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഭക്തർ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കിനിന്നു. നാലമ്പലത്തിനകത്ത് കയറി ഭഗവാനെ തൊഴുത ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ മണ്ഡപത്തിൽ കയറി ഈ ശ്ലോകം ജപിച്ചു: {{quote|അബ്ദാർധേന ഹരിം പ്രസന്നമകരോദൗത്താനപാദിശ്ശിശുഃ സപ്താഹേന നൃപഃ പരീക്ഷിദബലാ യാമാർദ്ധതഃ പിംഗലാ ഖട്വാംഗോ ഘടികാദ്വയേന നവതിപ്രായോഽപി തന്ന വ്യഥേ, തം കാരുണ്യനിധിം പ്രപദ്യ ശരണം ശേഷായുഷാ തോഷയേ. <br> അർത്ഥം: ഉത്താനപാദപുത്രനായ [[ധ്രുവൻ]] അരവർഷം കൊണ്ട് (ആറുമാസംകൊണ്ട്) അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. [[പരീക്ഷിത്ത്]] മഹാരാജാവ് സപ്താഹം (ഒരാഴ്ച) കൊണ്ടും [[പിംഗള]] അരയാമം കൊണ്ടും [[ഖട്വാംഗൻ]] രണ്ടുമണിക്കൂർകൊണ്ടും അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. എന്നാൽ തൊണ്ണൂറുവയസ്സായിട്ടും എനിയ്ക്ക് അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിയ്ക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. അല്ലയോ ഗുരുവായൂരപ്പാ, അര നാഴിക (24 മിനിറ്റ്) മാത്രം ബാക്കിയുള്ള ഈ ആയുസ്സിനാലിതാ ഞാൻ അങ്ങയെ സന്തോഷിപ്പിയ്ക്കുന്നു.}} ഇത്രയും ചൊല്ലിയ ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് മണ്ഡപത്തിൽ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിച്ചു. ഏറെ നേരം കഴിഞ്ഞിട്ടും ചേലേപ്പറമ്പ് അങ്ങനെത്തന്നെ കിടക്കുന്നത് ശ്രദ്ധിച്ച ഭക്തർ അദ്ദേഹത്തിനടുത്തേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തി. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം നോക്കിയ അവർ, അദ്ദേഹം മരിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. അവസാനനിമിഷം സദ്ബുദ്ധി തോന്നിയ ചേലേപ്പറമ്പ്, ഭഗവാനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. . . === കിട്ടയുടെ ഇളനീർ === കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് ഉത്സവവിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീരഭിഷേകം നടത്തുന്നത് ഒരു ആചാരമാണ്. ആറാട്ടുകടവിൽ വിഗ്രഹമെത്തിച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ തീർത്ഥാവാഹനം നടത്തിയശേഷം വിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീർ കൊണ്ട് അഭിഷേകം നടത്തുന്നു. അതിനുശേഷമാണ് ആറാട്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഇളനീർ കൊണ്ടുവരുന്നത് ഗുരുവായൂരിനടുത്ത് [[ഇരിങ്ങപ്പുറം|ഇരിങ്ങപ്പുറത്തുള്ള]] തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാരാണ്. [[ഈഴവർ|ഈഴവ]]സമുദായത്തിൽ പെട്ട ഇവർക്ക് ഈ അവകാശം ലഭിച്ചതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെ വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് നടന്ന കഥയാണിത്. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഈഴവരടക്കമുള്ള 'താഴ്ന്ന' ജാതിക്കാർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രപരിസരത്തുകൂടെ നടക്കാൻ പോലും അവർക്ക് അധികാരമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽ വരെയേ അവർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. അവിടെയുള്ള ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനത്തിന് 'തീയരമ്പലം' എന്ന പേരിട്ടുവന്നിരുന്നു. എല്ലാ ഹിന്ദുക്കൾക്കും ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിനുള്ള അനുമതി ലഭിച്ചശേഷം അത് പൊളിച്ചുമാറ്റി. എങ്കിലും ഇന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായി ഒരു കൽവിളക്ക് അവിടെ കാണാം. 2022-ൽ ഈ വിളക്ക് പൂർണ്ണമായും സ്വർണ്ണം പൂശുകയുണ്ടായി. [[ചാവക്കാട് താലൂക്ക്]] [[എസ്.എൻ.ഡി.പി.|എസ്.എൻ.ഡി.പി.]] യൂണിയൻ വകയാണ് ഇത് നവീകരിച്ചത്. ഈ കഥ നടക്കുന്ന കാലത്ത് മേല്പറഞ്ഞ കുടുംബത്തിലെ കാരണവർ കിട്ടയെന്ന് പേരുള്ള ഒരു കള്ളുചെത്തുകാരനായിരുന്നു. ഭാര്യയും മക്കളുമടക്കമുള്ള വലിയൊരു കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമയായിരുന്ന കിട്ട, കള്ളുചെത്തിക്കിട്ടുന്ന വരുമാനം കൊണ്ടാണ് കുടുംബം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്നത്. ദിവസവും ഒരു നൂറു തെങ്ങിൽ കയറി അയാൾ ചെത്തുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന കിട്ട, തനിയ്ക്ക് ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിന് അർഹതയില്ലാത്തതിൽ അഗാധമായി ദുഃഖിച്ചിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക്, ആറടിയിലധികം ഉയരത്തോടും കറുത്ത് സുന്ദരമായ ശരീരത്തോടുംകൂടി ഒരു യുവാവ് കിട്ടയുടെ വീട്ടിലേയ്ക്ക് കടന്നുവന്നു. ദാഹിച്ചവശനായ ആ യുവാവ് കിട്ടയെ കാണുകയും തനിയ്ക്ക് ഇളനീർ വേണമെന്നും താൻ അല്പം ധൃതിയിലാണെന്നും ഉടനെ ആറാട്ടുകടവിൽ എത്തിയ്ക്കണമെന്നും താൻ അവിടെയുണ്ടാകുമെന്നും അറിയിച്ചു. ആ യുവാവ് സാക്ഷാൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയായിരുന്നു! തുടർന്ന് കിട്ട, അടുത്തുള്ള തെങ്ങിൽ കയറി അല്പം ഇളനീർ വെട്ടിക്കൊണ്ടുവരികയും, വിവരങ്ങളെല്ലാം തന്റെ ജന്മിയോട് പറഞ്ഞശേഷം അദ്ദേഹത്തെ ഏല്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ആറാട്ടുദിവസമായിരുന്നു അന്ന്. കിട്ടയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ജന്മി, ഉടനെത്തന്നെ ഇളനീരുമായി രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെ ആറാട്ടുകടവിലേയ്ക്ക് തിരിച്ചു. കിട്ട മഞ്ജുളാൽത്തറ വരെ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ഈ സമയത്ത് തന്ത്രിയ്ക്കും മേൽശാന്തിയ്ക്കും ഒരു അരുളപ്പാടുണ്ടായി. കിട്ട ഇളനീരുമായി മഞ്ജുളാൽത്തറയിലുണ്ടെന്നും ഉടനെ അവിടെ വന്ന് സ്വീകരിയ്ക്കണമെന്നുമായിരുന്നു അത്. തുടർന്ന് ഇരുവരും മഞ്ജുളാൽത്തറയിലെത്തുകയും കിട്ടയിൽ നിന്ന് ഇളനീർ വാങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആ ഇളനീർ കൊണ്ടാണ് ഭഗവാന് അഭിഷേകം നടത്തിയത്. തുടർന്ന് എല്ലാ വർഷവും കിട്ടയുടെ കുടുംബത്തിനായിരിയ്ക്കും ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാൻ അവകാശമെന്ന് തന്ത്രി പ്രഖ്യാപിച്ചു. അങ്ങനെയാണ് തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാർക്ക് ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാനുള്ള അവകാശം ലഭിച്ചത്. ഇപ്പോൾ കുടുംബം അതിസമ്പന്നമാണ്. എങ്കിലും പരമ്പരാഗതമായ അവകാശം കുടുംബാംഗങ്ങൾ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റിപ്പോരുന്നു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ ചോദിച്ചുവാങ്ങിയ ഓണക്കോടി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് മല്ലിശ്ശേരി മന. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഊരാളന്മാരാണ് ഈ കുടുംബത്തിലുള്ളവർ. ഒരുകാലത്ത് നാടുവാഴിസ്ഥാനം അലങ്കരിച്ചിരുന്ന ഈ കുടുംബത്തിന് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പിതൃസ്ഥാനമാണ് കല്പിച്ചുപോരുന്നത്. തന്മൂലം, ഇവർ ശ്രീലകത്ത് കയറി പൂജകൾ നടത്താറില്ല. ഈ കുടുംബത്തിലെ ഒരു കാരണവർക്ക് ഭഗവാൻ ദർശനം നൽകിയ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രതിപാദിയ്ക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: മല്ലിശ്ശേരി മനയിലെ കാരണവരായിരുന്ന കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയ്ക്ക് പ്രായമേറെച്ചെന്നിട്ടും സന്താനസൗഭാഗ്യമുണ്ടായില്ല. ഇതിൽ ഏറെ ദുഃഖിച്ച അദ്ദേഹം സുഹൃത്തായ ഒരു ജ്യോത്സ്യരെ കാണാനിടയായി. അതിസമ്പന്നാണെങ്കിലും നമ്പൂതിരി ദാനധർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താത്തതാണ് സന്താനങ്ങളില്ലാത്തതിന് കാരണമെന്ന് ജ്യോത്സ്യർ കണ്ടെത്തി. ഇതെത്തുടർന്ന് നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞുനടക്കുന്ന കുട്ടികൾക്കും മറ്റും ധാരാളം ദാനധർമ്മങ്ങൾ നടത്താൻ തുടങ്ങി. അധികം കാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹധർമ്മിണിയായ അന്തർജനം ഗർഭിണിയായി. ഈ വിവരമറിഞ്ഞ് സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂരപ്പന് വിശേഷാൽ വഴിപാടുകൾ കഴിച്ചു. തന്റെ വംശം നിലനിൽക്കുന്നതിനായി ഒരു പുത്രൻ തന്നെ ജനിയ്ക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച നമ്പൂതിരി, അവന് തന്റെയും ഭഗവാന്റെയും പേര് (കൃഷ്ണൻ) തന്നെ ഇടാമെന്നും ഇനിയുള്ള ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യത്തെ പുരുഷസന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിടണമെന്നും തീരുമാനിച്ചു. മാസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നാളിൽ അന്തർജനം ഒരു ആൺകുട്ടിയ്ക്ക് ജന്മം നൽകി. സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, അവന് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടു. ചെറിയ കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയുടെ കളിചിരികളും തമാശകളും മല്ലിശ്ശേരി മനയെ സന്തോഷത്തിലാറാടിച്ചു. മാതാപിതാക്കൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ട സന്തതിയായിത്തന്നെ അവൻ വളർന്നുവന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ അവന് ബ്രാഹ്മണാചാരപ്രകാരം [[ഉപനയനം|ഉപനയനത്തിനുള്ള]] സമയമായി. ചിങ്ങമാസത്തിൽ അവന്റെ പിറന്നാളിനോടടുത്താണ് ഉപനയനത്തിനുള്ള സമയം നിശ്ചയിച്ചത്. ആ സമയത്ത് നമ്പൂതിരി, അവിടെയുള്ള എല്ലാ കുട്ടികൾക്കുമായി ഓണക്കോടി വാങ്ങിച്ചുകൂട്ടിയതിനൊപ്പം തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കും ഒരെണ്ണം വാങ്ങിയ്ക്കുകയും മറ്റുള്ള മുണ്ടുകൾ അതാത് കുട്ടികൾക്ക് കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇല്ലത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുവരുന്നതിനിടയിൽ കാഴ്ചയിൽ അതീവസുന്ദരനായ ഒരു ബാലനെ അദ്ദേഹം കാണാനിടയായി. ഏകദേശം ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ അതേ പ്രായം തന്നെ തോന്നിയ്ക്കുന്ന അവൻ തനിയ്ക്കും ഒരു മുണ്ടുവേണമെന്ന് നമ്പൂതിരിയോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. മുണ്ടെല്ലാം താൻ കൊടുത്തുകഴിഞ്ഞെന്നും ഇനിയുള്ളത് തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കാണെന്നും നമ്പൂതിരി മറുപടി പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ മുണ്ട് തനിയ്ക്കുതന്നെ വേണമെന്ന ബാലന്റെ ആവശ്യം സഹിയ്ക്കാൻ കഴിയാതായപ്പോൾ അവന് മുണ്ടു കൊടുക്കാൻ തന്നെ നമ്പൂതിരി തീരുമാനിച്ചു. പിറ്റേദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറന്നപ്പോൾ നമ്പൂതിരി അടക്കമുള്ള നിരവധി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തി. മേൽശാന്തി നടതുറന്ന് പൂജ തുടങ്ങിയപ്പോൾ ഭഗവാന്റെ കയ്യിലൊരു മുണ്ട്! ഈ സംഭവം കണ്ടെത്തിയ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി സ്തബ്ധനായി. തന്റെ മുന്നിൽ വന്ന് ഓണക്കോടി ചോദിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. പിന്നീട് അധികകാലം അദ്ദേഹം ജീവിച്ചിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, അദ്ദേഹം നിശ്ചയിച്ചുവച്ചതുപ്രകാരം ഇന്നും മല്ലിശ്ശേരിയിലെ ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യ സന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടുവരുന്നു. === തേങ്ങയ്ക്ക് മുളച്ച കൊമ്പ് === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ അത്ഭുതകഥകളിലെ മറ്റൊരു സാന്നിദ്ധ്യമാണ് കൊമ്പുമുളച്ച ഒരു തേങ്ങ. തന്റെ ഭക്തനും നാളികേരകർഷകനുമായ ഒരു ഗൃഹനാഥന്റെ വാക്കുകൾ ഭഗവാൻ സഫലമാക്കിയതാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്നതും ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക മ്യൂസിയത്തിൽ പ്രദർശനത്തിന് വച്ചിരിയ്ക്കുന്നതുമായ ഈ തേങ്ങയുടെ വരവിന് പിന്നിലും രസകരമായ ഒരു ഐതിഹ്യകഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഒരിയ്ക്കൽ, മമ്മിയൂർ ദേശത്തെ ഒരു ഗൃഹനാഥൻ തന്റെ വീട്ടിൽ ഒരുപാട് തെങ്ങിൻതൈകൾ നട്ടു. കാലപ്രവാഹത്തിൽ അവ വളർന്ന് വലിയ തെങ്ങുകളാകുകയും അവയിൽ തേങ്ങകളുണ്ടാകുകയും ചെയ്തു. ആദ്യമായുണ്ടായ തേങ്ങാക്കുല ഗൃഹനാഥൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഈ തേങ്ങാക്കുല സ്ഥലത്തെ ഒരു ജന്മിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ പെട്ടുപോയി. ആ കുലയിലെ തേങ്ങ മുഴുവൻ തനിയ്ക്ക് വേണമെന്ന് അയാൾ ഗൃഹനാഥനോട് പറഞ്ഞു. അത് സാദ്ധ്യമല്ലെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ തിരിച്ചും. അപ്പോൾ തേങ്ങയ്ക്കെന്താ കൊമ്പുണ്ടോ എന്ന് ജന്മി ചോദിയ്ക്കുകയും അതിന് മറുപടിയായി ഭഗവാൻ വിചാരിച്ചാൽ അതും അതിനപ്പുറവും സംഭവിയ്ക്കുമെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ പറയുകയും ചെയ്തു. അത്യദ്ഭുതം! ആ കുലയിലെ ഓരോ തേങ്ങയ്ക്കും കൊമ്പുമുളച്ചുതുടങ്ങി! തുടർന്ന് ജന്മിയും ഗൃഹനാഥനും ചേർന്ന് ആ തേങ്ങാക്കുല ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിച്ചു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിന് വരുന്ന ഭക്തരുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആകർഷണമായിരുനു ഈ തേങ്ങ. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്ന ഈ തേങ്ങ ഐശ്വര്യചിഹ്നമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടുവന്നിരുന്നു. പിൽക്കാലത്ത്, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന നവീകരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി അത് അവിടെനിന്ന് മാറ്റുകയായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം മ്യൂസിയത്തിലാണ് ഈ തേങ്ങയുള്ളത്. നിരവധി ആളുകളാണ് ഇത് കേട്ടറിഞ്ഞ് ഇവിടേയ്ക്ക് വരുന്നത്. === ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണനും === [[മൈസൂരു കടുവ|''മൈസൂരു കടുവ'']] എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[ടിപ്പു സുൽത്താൻ]] മലബാറിൽ നടത്തിയ പടയോട്ടത്തിന്റെ സമയത്ത് ഗുരുവായൂരിന് വടക്ക് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരുപാട് പ്രസിദ്ധ ക്ഷേത്രങ്ങൾ (ഉദാ: [[തളിപ്പറമ്പ് രാജരാജേശ്വരക്ഷേത്രം]], [[കടലായി ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രം]], [[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[കോഴിക്കോട് തളി മഹാദേവക്ഷേത്രം|കോഴിക്കോട് തളി മഹാക്ഷേത്രം]]) തകർക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. അവയിൽ പലതും പിൽക്കാലത്ത് പുനർനിർമ്മിയ്ക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും ചിലതിൽ ഇന്നും പടയോട്ടത്തിന്റെ പാടുകൾ കാണാം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവും ടിപ്പുവിന്റെ പടയാളികൾ തകർത്തുകളയുമോ എന്ന ആശങ്ക നാട്ടുകാരായ ഭക്തരിൽ ഉണർന്നുവന്നു. ക്ഷേത്രം തകർക്കപ്പെട്ടാലും കുഴപ്പമില്ല, പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹം തകർക്കപ്പെട്ടാൽ അതുപോലൊരു വിഗ്രഹം പിന്നീടുണ്ടാക്കിയെടുക്കാൻ പാടാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഭക്തർ, ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരിപ്പാടിനെയും തന്ത്രി, ഓതിയ്ക്കന്മാർ, ശാന്തിക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവരെയും വിവരമറിയിച്ചു. അപകടം മനസ്സിലാക്കിയ അവർ സുരക്ഷിതമായ ഒരു സ്ഥാനം അന്വേഷിച്ചുനടന്നപ്പോൾ കണ്ടെത്തിയത്, കേരളത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രസിദ്ധ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രമായ [[അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രമാണ്]]. [[അമ്പലപ്പുഴ]] അന്ന് [[തിരുവിതാംകൂർ|തിരുവിതാംകൂറിന്റെ]] ഭാഗമായിരുന്നു. അതിനാൽ, അങ്ങോട്ട് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുപോകുന്നതിന് തിരുവിതാംകൂർ രാജാവിന്റെ അനുമതി വേണമായിരുന്നു. ''[[ധർമ്മരാജ]]'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[കാർത്തിക തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]]യായിരുന്നു അപ്പോഴത്തെ തിരുവിതാംകൂർ രാജാവ്. അമ്പലപ്പുഴയിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവരുന്നതിന് അദ്ദേഹം തന്ത്രിയ്ക്കും ഊരാളന്മാർക്കും പൂർണ്ണ അനുമതി നൽകി. തുടർന്ന് ഘോഷയാത്രയായി വിഗ്രഹം അമ്പലപ്പുഴയിലെത്തിച്ചു. അവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തുള്ള പഴയ [[ചെമ്പകശ്ശേരി രാജ്യം|ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ]] കൊട്ടാരമായിരുന്ന തെക്കേ മഠത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറും പണിത് ഗുരുവായൂരപ്പനെ അവിടെ താത്കാലികമായി കുടിയിരുത്തി. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാമുണ്ട്. പിന്നീട് കുറച്ചുകാലം മാവേലിക്കരയിലെ എണ്ണയ്ക്കാട്ട് കൊട്ടാരത്തിലും ഗുരുവായൂരപ്പനെ കുടിയിരുത്തി. അതിനുശേഷമാണ് വീണ്ടും ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവന്നത്. ഇതിനിടയിൽ സമീപത്തുള്ള പല ക്ഷേത്രങ്ങളും തകർത്തശേഷം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം ആക്രമിയ്ക്കാൻ വന്ന ടിപ്പുവിന്, ചില ദുർനിമിത്തങ്ങൾ മൂലം ആ പദ്ധതി ഉപേക്ഷിയ്ക്കേണ്ടി വരികയും, പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഗുരുവായൂരപ്പന് ചില സമർപ്പണങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുകയുണ്ടായി. ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ടിരുന്ന കാലത്തുണ്ടായ രസകരമായ ചില സംഭവങ്ങൾ [[കൊട്ടാരത്തിൽ ശങ്കുണ്ണി]] തന്റെ പ്രസിദ്ധകൃതിയായ [[ഐതിഹ്യമാല|ഐതിഹ്യമാലയിൽ]] കുറിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''ചില ഈശ്വരന്മാരുടെ പിണക്കം'' എന്ന പേരിലുള്ള ലേഖനത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ഒരേ ഈശ്വരന്റെ രൂപഭാവങ്ങളായ ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണനും തമ്മിൽ നടന്നതായി പറയപ്പെടുന്ന വഴക്കിന്റെ കഥ വിവരിയ്ക്കുന്നത്. ആ കഥ ഇങ്ങനെ പോകുന്നു: ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നമസ്കാരസദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്ന വിഭവങ്ങൾ മറ്റുള്ള പാത്രങ്ങളിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്ന പതിവില്ല. എന്നാലും സാധാരണയായി അവയ്ക്ക് ക്ലാവുചുവ പിടിയ്ക്കാറുമില്ല. എന്നാൽ, അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഭഗവാൻ കുടികൊണ്ട സമയത്ത് സദ്യയ്ക്കുണ്ടാക്കുന്ന [[കാളൻ]] മുതലായ കറികളിൽ ക്ലാവുചുവ ഉണ്ടാകുക പതിവായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പനോടുള്ള സ്പർദ്ധ നിമിത്തം അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണൻ ചെയ്തതാണെന്ന് ഭക്തർ പറഞ്ഞുപരത്തി. കുറച്ചുദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|പാൽപ്പായസനിവേദ്യത്തിൽ]] അട്ടയും പാറ്റയും കൊതുകും മറ്റും ചത്തുവീഴുന്ന സ്ഥിതിയും കാണാനിടയായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതികാരമായും വ്യഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരപ്പനെ മാവേലിക്കരയിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്നതുവരെ ഇത്തരം പ്രശ്നങ്ങൾ തുടർന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. എങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ട കാലം ഇരുക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ പ്രശസ്തിയുണ്ടാക്കി. പുതിയ ചില സങ്കല്പങ്ങൾ ഇരുക്ഷേത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പിറവിയെടുക്കുന്നതിന് ഇത് വഴിതെളിച്ചു. അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയ്ക്കുമുകളിൽ ഒരു [[കൃഷ്ണപ്പരുന്ത്]] വട്ടമിട്ട് പറക്കുന്നത് കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. തന്മൂലം ഗുരുവായൂരിൽ ഉച്ചപ്പൂജ അമ്പലപ്പുഴയിലെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് മുമ്പ് അവസാനിപ്പിയ്ക്കുകയും അതുകഴിഞ്ഞ ഉടനെ നടയടയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗുരുവായൂരിലെ ഉച്ചശീവേലി വൈകീട്ട് നടതുറന്ന ശേഷമാണ് നടത്തുന്നത്. മറ്റൊരു ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ പ്രത്യേകതയില്ല. === ചെമ്പൈയുടെ കഥ === [[കർണ്ണാടകസംഗീതം|കർണ്ണാടകസംഗീതചക്രവർത്തിയായിരുന്ന]] [[ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ|ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരുമായും]] ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, സംഗീതലോകത്ത് തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച സംഭാവനകളെല്ലാം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കുകയും തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച പൈസ കൊണ്ട് ഭഗവാന് നിരവധി തവണ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായാണ് എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിൽ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിക്കാലത്ത്]] [[ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം]] നടത്തിവരുന്നത്. അദ്ദേഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി കഥകളുണ്ടെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോഴുള്ള കഥയാണ് കൂടുതൽ പ്രസിദ്ധം. അതിങ്ങനെ: 1952-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ പതിവിനുവിപരീതമായി കോഴിക്കോട്ടെ സാമൂതിരി കോവിലകത്തായിരുന്നു ചെമ്പൈയ്ക്ക് കച്ചേരി. പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം കച്ചേരിയ്ക്കായി കോവിലകത്തെത്തിയെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാവിൽ നിന്ന് ശബ്ദം പുറത്തുവന്നില്ല. ഇതിൽ ദുഃഖിതനായ അദ്ദേഹം പിന്നീട് ഗുരുവായൂരിലെത്തുകയും ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത്, വൈദ്യകുലപതി [[വൈദ്യമഠം വലിയ നാരായണൻ നമ്പൂതിരി]] ക്ഷേത്രദർശനം നടത്തുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ചെമ്പൈയുടെ വിഷമാവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം, ചെമ്പൈയെ പൂമുള്ളി മനയിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും അവിടെ വച്ച് പത്തുദിവസം വിശദമായി ചികിത്സിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു പ്രത്യേകതരം പൊടി പാലിൽ കലക്കി നൽകിയാണ് വൈദ്യമഠം ചെമ്പൈയെ ചികിത്സിച്ചത്. തദ്ഫലമായി ചെമ്പൈയ്ക്ക് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടുകയും, അദ്ദേഹം വൈദ്യമഠത്തിൽ ഒരു കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് മരണം വരെ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരിയ്ക്കലും ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടേണ്ട സാഹചര്യമുണ്ടായില്ല. 1896 ഓഗസ്റ്റ് 28-ന് [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കോട്ടായി]]യ്ക്കടുത്ത് ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ, സംഗീതജ്ഞനായിരുന്ന അനന്തരാമഭാഗവതരുടെയും പാർവ്വതിയമ്മാളുടെയും മൂത്ത മകനായി ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[ഭരണി]] നക്ഷത്രത്തിൽ ജനിച്ച വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ, ചെറുപ്പത്തിലേ പിതാവിൽ നിന്ന് സംഗീതം അഭ്യസിച്ചു. എട്ടാമത്തെ വയസ്സിൽ, [[വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രത്തിൽ]] വച്ച് അരങ്ങേറ്റം കുറിച്ച അദ്ദേഹം, ചെറുപ്പത്തിലേ [[വൈക്കം]], ഗുരുവായൂർ, [[തൃപ്പൂണിത്തുറ]], [[കൊല്ലൂർ]] തുടങ്ങി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. പിൽക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം [[വയലിൻ]] വായിയ്ക്കാനും പഠിച്ചു. ഇക്കാലത്തുതന്നെ അദ്ദേഹം നാട്ടിൽ വച്ച് കുട്ടികളെ സംഗീതം അഭ്യസിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആദ്യകാലത്ത് അനുജനായിരുന്ന സുബ്രഹ്മണ്യഭാഗവതർക്കൊപ്പമാണ് ചെമ്പൈ കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുവന്നത്. വയലിൻ വിദ്വാൻ കൂടിയായിരുന്ന അച്ഛൻ അനന്തരാമഭാഗവതർ വയലിനിലും തദ്ദേശീയരായ സംഗീതജ്ഞർ [[മൃദംഗം|മൃദംഗത്തിലും]] അകമ്പടി സേവിച്ചാണ് ഈ കച്ചേരികൾ നടന്നുപോയിരുന്നത്. പിന്നീട് അദ്ദേഹം [[ചെന്നൈ|ചെന്നൈയിൽ]] സ്ഥിരതാമസമാക്കുകയും ഒറ്റയ്ക്ക് കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കർണാടകസംഗീതത്തിലെ അതികായനാകാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അധികകാലം വേണ്ടിവന്നില്ല. [[അരിയക്കുടി രാമാനുജ അയ്യങ്കാർ]], [[മഹാരാജപുരം വിശ്വനാഥ അയ്യർ]] തുടങ്ങിയ അക്കാലത്തെ മഹാരഥന്മാരുടെ നിരയിലേയ്ക്ക് പതുക്കെ ചെമ്പൈയും ഉയർന്നുവന്നു. നിരവധി പ്രശസ്ത വാദ്യകലാകാരന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി സേവിച്ചുതുടങ്ങി. വയലിനിലും പ്രാവീണ്യം നേടിയ അദ്ദേഹം, ചില സംഗീതജ്ഞർക്ക് വയലിനിലും അകമ്പടി സേവിച്ചു. 1913 മുതൽ 1927 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ കേരളത്തിലും തമിഴ്നാട്ടിലുമായി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. 1913-ൽ തമിഴ്നാട്ടിലെ [[കരൂർ|കരൂരിൽ]] പെത്താച്ചി ചെട്ടിയാർ എന്ന പ്രമാണി നടത്തിയ സംഗീതോത്സവത്തിലെ കച്ചേരി, 1915-ൽ [[പുതുച്ചേരി]]യിൽ ഒരു വിവാഹത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി, 1916-ൽ [[പാലക്കാട്|പാലക്കാട്ടു വച്ച്]] നടത്തിയ [[രാമനവമി]] സംഗീതോത്സവം, 1927-ൽ [[മദ്രാസ് സംഗീത അക്കാദമി]]യുടെ ഉദ്ഘാടനത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി തുടങ്ങിയവ അതിൽ പ്രധാനമാണ്. സ്വന്തമായി കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും നിരവധി പ്രശസ്ത വാഗ്ഗേയകാരന്മാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിയ്ക്കുന്നതിൽ ചെമ്പൈ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധിച്ചു. ''ലളിതാദാസൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന തൃപ്പൂണിത്തുറ സ്വദേശിയായിരുന്ന ടി.ജി. കൃഷ്ണയ്യർ, ''മീനാക്ഷീസുതൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന [[ബെംഗളൂരു]] നാഗരാജൻ എന്നിവർ അവരിൽ പ്രധാനികളാണ്. ലളിതാദാസൻ [[ഹംസാനന്ദി]] രാഗത്തിലും [[രൂപകതാളം|രൂപകതാളത്തിലും]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''പാവന ഗുരുപവനപുരാധീശമാശ്രയേ'' എന്ന കൃതി, കർണാടകസംഗീതത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ച് രചിയ്ക്കപ്പെട്ട അപൂർവ്വം കൃതികളിൽ പ്രഥമസ്ഥാനം വഹിയ്ക്കുന്നു. ഈ കൃതി ചെമ്പൈ സ്ഥിരമായി കച്ചേരികളിൽ പാടുന്നത് വഴി പ്രസിദ്ധി നേടുകയും, അതുവഴി നിരവധി ഭക്തരെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് ആകർഷിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. മീനാക്ഷീസുതൻ [[നാട്ട]] രാഗത്തിലും [[ആദിതാളം|ആദിതാളത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''രക്ഷമാം ശരണാഗതം'' എന്ന കൃതി, അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടിയ ശേഷം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമ്മാനമായി സമർപ്പിച്ചു. ആദ്യകാലത്ത് മലയാളകൃതികൾ പാടുന്നതിൽ ഉപേക്ഷ കാണിച്ചിരുന്ന ചെമ്പൈ, പിന്നീട് ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ ആവശ്യമനുസരിച്ച് [[ഇരയിമ്മൻ തമ്പി]]യുടെ ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കീർത്തനം പാടാൻ തുടങ്ങുകയും, പതുക്കെ ആ കൃതിയ്ക്കും പ്രചാരം ലഭിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. [[ശ്രീരാഗം|ശ്രീരാഗത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ഈ കൃതി, അദ്ദേഹം [[യദുകുല കാംബോജി]] രാഗത്തിൽ പുതുതായി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയാണ് അവതരിപ്പിച്ചത്. ഇത് പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായി മാറി. വാതാപി ഗണപതിം ഭജേഹം, ശിവ ശിവ ശിവ എനരാദ, ക്ഷീരസാഗര തുടങ്ങിയ കൃതികളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആലാപനശൈലിയിൽ ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ ജീവിതത്തിലെ സർവ്വ ഐശ്വര്യങ്ങൾക്കും കാരണക്കാരൻ ഗുരുവായൂരപ്പനാണെന്ന് അന്ത്യം വരെ വിശ്വസിച്ചുവന്നു. 1907-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിലാണ് അദ്ദേഹം ആദ്യമായി ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അന്ന് അനുജന്നും അച്ഛന്നുമൊപ്പം നടത്തിയ കച്ചേരിയ്ക്കുശേഷം മടങ്ങിപ്പോകാനൊരുങ്ങുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ഏതാനും പോലീസുകാർ അദ്ദേഹത്തിന് മുന്നിലെത്തി. ഒരുനിമിഷം സ്തബ്ധരായിപ്പോയ ചെമ്പൈയോട് അവർ അടുത്ത കച്ചേരിയ്ക്ക് ക്ഷണിയ്ക്കുകയാണുണ്ടായത്. ഈ സംഭവത്തിനുശേഷം എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ വന്ന് കച്ചേരി നടത്തിപ്പോകുന്നത് അദ്ദേഹം പതിവാക്കി. ഒരിയ്ക്കലും പണം കൂട്ടിവയ്ക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടാതിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ സമ്പാദ്യത്തിന്റെ നല്ലൊരു ഭാഗവും ഗുരുവായൂരപ്പന് ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്താൻ ഉപയോഗിച്ചു. ബാക്കി വന്ന പണം കൊണ്ട് നിരവധി ജനക്ഷേമപ്രവർത്തനങ്ങളും അദ്ദേഹം നടത്തി. ജാതീയവും മതപരവുമായ പല വിലക്കുകളെയും മറികടന്ന് പ്രശസ്തരും അപ്രശസ്തരുമായ നിരവധി സംഗീതജ്ഞർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യത്വം സ്വീകരിച്ചു. [[കെ. ജെ. യേശുദാസ്]], [[ടി. വി. ഗോപാലകൃഷ്ണൻ]], [[പി. ലീല]], [[ജയവിജയന്മാർ (സംഗീതജ്ഞർ)|ജയവിജയന്മാർ]], [[മണ്ണൂർ രാജകുമാരനുണ്ണി]], [[ഒളപ്പമണ്ണ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]], [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തുടങ്ങിയവർ അവരിൽ പ്രമുഖരാണ്. നിരവധി പ്രശസ്തർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി വായിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും വയലിനിൽ [[മൈസൂർ ചൗഡയ്യ]]യും മൃദംഗത്തിൽ [[പാലക്കാട് മണി അയ്യർ|പാലക്കാട് മണി അയ്യരുമാണ്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അകമ്പടി സേവിച്ചത്. മൂവരുമൊന്നിച്ചുള്ള കച്ചേരികൾ വളരെയധികം ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റി. നിരവധി പുരസ്കാരങ്ങൾ ചെമ്പൈയെ തേടിയെത്തിയിട്ടുണ്ട്. മദ്രാസ് മ്യൂസിക്ക് അക്കാദമിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീത കലാനിധി'' (1951), [[കേന്ദ്ര സംഗീത നാടക അക്കാദമി]] പുരസ്കാരം (1958), മദ്രാസ് ഫൈൻ ആർട്സ് സൊസൈറ്റിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീതകലാ ശിഖാമണി'' (1964), [[കേരള കലാമണ്ഡലം]] വക സുവർണമുദ്ര (1965), [[ഭാരത സർക്കാർ]] വക [[പദ്മഭൂഷൺ]] (1973) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഇവ കൂടാതെ, 1935-ൽ അക്കാലത്തെ പ്രസിദ്ധ ആത്മീയാചാര്യനായിരുന്ന [[സ്വാമി ശിവാനന്ദ]]യിൽ നിന്ന് ''സംഗീത സമ്രാട്ട്'', 1937-ൽ [[മൈസൂർ രാജ്യം|മൈസൂർ മഹാരാജാവിൽ]] നിന്ന് വിശേഷാൽ അംഗീകാരം, 1940-ൽ പ്രസിദ്ധ സംഗീതജ്ഞനും വാഗ്ഗേയകാരനുമായിരുന്ന [[ഹരികേശനല്ലൂർ മുത്തയ്യാ ഭാഗവതർ|മുത്തയ്യാ ഭാഗവതരിൽ]] നിന്ന് ''ഗായനഗന്ധർവ്വൻ'', [[കൊച്ചി രാജ്യം|കൊച്ചി]], [[ബറോഡ രാജ്യം|ബറോഡ]], [[വിജയനഗര സാമ്രാജ്യം|വിജയനഗരം]], [[ബൊബ്ബിലി രാജ്യം|ബൊബ്ബിലി]], [[ജയ്പൂർ രാജ്യം|ജയ്പൂർ]] എന്നീ നാട്ടുരാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിശേഷാൽ ബഹുമതികൾ തുടങ്ങിയവയും അദ്ദേഹം കരസ്ഥമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ കൂടാതെ ജന്മനാട്ടിലെ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം, [[ഒറ്റപ്പാലം|ഒറ്റപ്പാലത്തെ]] [[പൂഴിക്കുന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ചെമ്പൈ നിത്യേന കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുപോന്നിരുന്നു. എത്ര തിരക്കുണ്ടായാലും ചെമ്പൈ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശി ആഘോഷം കൂടാൻ അദ്ദേഹം സ്ഥിരമായി വരുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യകാല വേദികളിലൊന്നായിരുന്ന പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ [[നവരാത്രി]]യുടെ ആദ്യദിവസം നടക്കുന്ന കച്ചേരിയും അദ്ദേഹം ആജീവനാന്തം മുടക്കം കൂടാതെ നടത്തിപ്പോന്നു. അത്തരത്തിലൊരു ദിവസം തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ഈ ലോകത്തോട് വിടപറഞ്ഞതും. 1974 ഒക്ടോബർ 16-ന് നവരാത്രിയുടെ ആദ്യദിവസം പതിവുപോലെ അദ്ദേഹം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരുകയും ഏകദേശം മൂന്ന് മണിക്കൂർ നേരം തുടർച്ചയായി കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട കൃതികളെല്ലാം അന്ന് അദ്ദേഹം പാടി. അവയിൽ അവസാനം പാടിയത് ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കൃതിയാണ്. കച്ചേരി അവസാനിപ്പിച്ചശേഷം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ തൊഴുത അദ്ദേഹം, നടയിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും 78 വയസ്സുള്ള തന്നെ തിരിച്ചെടുത്തുകൂടേ എന്ന് ഭഗവാനോട് ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഒരു മാരാർ, ചെമ്പൈ 120 വയസ്സുവരെ ജീവിയ്ക്കണമെന്നാണ് തന്റെ ആഗ്രഹമെന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ അത്രയൊന്നും തനിയ്ക്ക് വേണ്ടെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി. തുടർന്ന്, ശിഷ്യനായ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാടിന്റെ വീട്ടിലെത്തിച്ചേർന്ന അദ്ദേഹം, അവിടെവച്ച് അല്പസമയം ശിഷ്യനോട് സംസാരിയ്ക്കുകയും തുടർന്ന് സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ കുഴഞ്ഞുവീഴുകയും ചെയ്തു. വിവരമറിഞ്ഞ് ഓടിയെത്തിയ ശിഷ്യനായ [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം പരിശോധിച്ചുനോക്കി മരണം സ്ഥിരീകരിച്ചു. അങ്ങനെ ആ മഹാസംഗീതജ്ഞൻ ഗുരുവായൂരപ്പനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു. ജന്മനാടായ ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭൗതികശരീരം സംസ്കരിച്ചു. === [[ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]] === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ പറ്റാത്ത കഥാപാത്രമാണ് ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവന്റേത്. നീണ്ട 55 വർഷം ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വത്തെ സേവിച്ച ഈ ഗജവീരൻ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തരിൽ തന്നെ പ്രമുഖസ്ഥാനം അലങ്കരിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. ഒരു ആന ചരിഞ്ഞ ശേഷം അതിന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി ഒരു ചിത്രം നിർമ്മിച്ചത് മറ്റൊരിടത്തും നടന്നതായി അറിയില്ല. ഒരു ആനയുടെ ചരമവാർഷികം എല്ലാ വർഷവും ആചരിച്ചുവരുന്നതും അങ്ങനെത്തന്നെ. ഇങ്ങനെ ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്തും ചരിഞ്ഞശേഷവും അത്ഭുതകഥാപാത്രമായി നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന കേശവൻ ഗുരുവായൂരിൽ എത്തിച്ചേരാനുണ്ടായ കാരണം ഇങ്ങനെയാണ്: [[ഏഷ്യ]]യിലെത്തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ തേക്കുമരക്കാടുകൾ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന [[നിലമ്പൂർ|നിലമ്പൂരിലാണ്]] കേശവൻ പിറന്നുവീണത്. എട്ടാം വയസ്സിൽ വാരിക്കുഴിയിൽ വീണ കേശവനെ സാമൂതിരി കുടുംബത്തിന്റെ ശാഖകളിലൊന്നായ [[നിലമ്പൂർ കോവിലകം]] ഏറ്റെടുക്കുകയായിരുന്നു. നിലമ്പൂർ കോവിലകത്തെ രണ്ടാമത്തെ കുട്ടിക്കൊമ്പനായിരുന്നു കേശവൻ. കോവിലകത്തെത്തിയ കേശവൻ അവിടെ കൂട്ടാനയ്ക്കൊപ്പം സുഖമായി കളിച്ചുവളർന്നു. അവന്റെ കളിചിരികളും തമാശകളും കോവിലകത്തുള്ളവരെയെല്ലാം സന്തോഷിപ്പിച്ചു. കോവിലകത്തെ കുട്ടികൾ കേശവനോടൊപ്പം കളിയ്ക്കുന്നതും പതിവായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ പോലും ആരെയും ദ്രോഹിയ്ക്കാതെ നിന്ന അവൻ നാട്ടുകാർക്കും വളരെ പ്രിയങ്കരനായി മാറി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേയാണ് [[മലബാർ കലാപം]] പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടത്. അതിന്റെ ഭാഗമായി നിരവധി ആപത്തുകൾ കോവിലകത്തുള്ളവർക്ക് നേരിടേണ്ടിവന്നു. ഇതിനെത്തുടർന്ന് കോവിലകത്തെ വലിയ തമ്പുരാനും തമ്പുരാട്ടിയും കുടുംബവും സ്വത്തുക്കളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം മുഴുവൻ കാര്യസ്ഥനായ പണിയ്ക്കരെ ഏല്പിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലേയ്ക്ക്]] താമസം മാറി. എന്നാൽ കലാപകാരികൾ പണിയ്ക്കരെ വധിച്ചതോടെ പ്രശ്നങ്ങൾ ആകെ ഗുരുതരമായി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾ നഷ്ടപ്പെടുമല്ലോ എന്നോർത്ത് ഭയപ്പെട്ട തമ്പുരാൻ, പൂജാമുറിയിൽ കയറി ഗുരുവായൂരപ്പനെ വിളിച്ചുപ്രാർത്ഥിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റാതെ കാത്താൽ തന്റെ ആനകളിലൊരെണ്ണത്തിന്റെ താൻ നടയ്ക്കുവയ്ക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം നേർച്ച നേർന്നു. അങ്ങനെ കുറച്ചുമാസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റിയില്ലെന്ന വിവരം തമ്പുരാൻ അറിയാനിടവരികയും തുടർന്ന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്താൻ തീരുമാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ 1922 ജനുവരി നാലിന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്തി. കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്ന കാലത്ത് ഗുരുവായൂരിൽ ആനകളുടെ എണ്ണം വളരെക്കുറവായിരുന്നു. അവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനിയായിരുന്നത് [[ഗുരുവായൂർ പഴയ പത്മനാഭൻ|പദ്മനാഭൻ]] എന്ന ഗജവീരനാണ്. അക്കാലത്ത് കേരളത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ഗജവീരന്മാരിൽ തലയെടുപ്പുകൊണ്ടും ആകാരഭംഗി കൊണ്ടുമെല്ലാം മുൻപന്തിയിലുണ്ടായിരുന്നത് പദ്മനാഭനായിരുന്നു. [[തൃശ്ശൂർ പൂരം|തൃശ്ശൂർ പൂരമടക്കം]] കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം ഉത്സവങ്ങളിലും അവനായിരുന്നു താരം. തിരുവിതാംകൂർ രാജാവായിരുന്ന [[മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ|ശ്രീ മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]] അവന് ചാർത്തിയ വീരശൃംഖല ഇന്നും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തിൽ ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. നിത്യവും രണ്ടുശീവേലികൾക്ക്{{efn|അക്കാലത്ത് വൈകീട്ടത്തെ ശീവേലിയ്ക്ക് ആനയെഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടായിരുന്നില്ല.}} ഭഗവാനെ എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നതും പദ്മനാഭന്റെ പുറത്താണ്. കേശവൻ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ ശേഷം പലപ്പോഴായി അവന് പദ്മനാഭന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് കാണാനിടവരികയും അതിന്റെ സ്വഭാവസവിശേഷകൾ മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. പതുക്കെ അവൻ പദ്മനാഭൻ്റെ നിലയിലേയ്ക്ക് ഉയരുകയും ഒടുവിൽ പദ്മനാഭനെ കടത്തിവെട്ടുകയും ചെതു. 1934-ൽ [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കണ്ണമ്പ്ര വേല]]യ്ക്കിടയിലുണ്ടായ ഒരു അപകടത്തിൽ പദ്മനാഭൻ ചരിഞ്ഞതോടെ കേശവയുഗം ആരംഭിച്ചു. കേശവന്റെ പല സ്വഭാവസവിശേഷതകളും അവനെ പതുക്കെ ജനപ്രിയനാക്കി മാറ്റി. കേരളത്തിലെ പലയിടത്തെ ഉത്സവങ്ങളിലും അവൻ പങ്കെടുക്കാൻ തുടങ്ങി. എന്നാൽ എവിടെപ്പോയാലും തിടമ്പ് തന്റെ തലയിൽ തന്നെ വേണമെന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ, [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിനടുത്ത്]] [[തിരുവഞ്ചിക്കുളം ശിവക്ഷേത്രം|തിരുവഞ്ചിക്കുളം ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[ശിവരാത്രി]] ഉത്സവത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് പറ്റാനയ്ക്ക് കേശവനെക്കാൾ ഒരല്പം ഉയരം കൂടിയ സാഹചര്യം വന്നപ്പോൾ തിടമ്പു വച്ച് അളന്നുനോക്കാൻ അധികാരികൾ തീരുമാനിച്ചു. തിടമ്പുവച്ചപ്പോൾ കേശവന്റെ തലയെടുപ്പ് അപാരമായിരുന്നു. തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിനും കേശവൻ പങ്കെടുക്കുന്നത് പതിവായി. [[തൃശ്ശൂർ പാറമേക്കാവ് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|പാറമേക്കാവ്]], [[തൃശ്ശൂർ തിരുവമ്പാടി ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|തിരുവമ്പാടി]] എന്നീ ഇരുവിഭാഗങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയും അവൻ തിടമ്പേറ്റിയിട്ടുണ്ട്. കേശവന് രണ്ട് പാപ്പാന്മാരാണുണ്ടായിരുന്നത് - അച്യുതൻ നായരും മാണി നായരും. മാണിനായർ അസാമാന്യമായ ഉയരവും വണ്ണവുമുള്ള ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ മെലിഞ്ഞ് ശുഷ്കിച്ച ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നു. ഇവരുടെ സ്വഭാവത്തിലും വ്യത്യാസമുണ്ടായിരുന്നു. മാണി നായർ കേശവനെ ഭയപ്പെടുത്തി അനുസരിപ്പിയ്ക്കുന്ന പ്രകൃതക്കാരനായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ അവനെ ഒരു മകനെപ്പോലെയാണ് കണ്ടത്. സ്നേഹസമ്പന്നനായിരുന്ന അച്യുതൻ നായർ, ചിലപ്പോൾ കുറുമ്പുകാണിച്ചതിന് അടിച്ചാലും അതൊന്നും സാരമില്ല മകനേ എന്നുപറഞ്ഞ് അവനെ ആശ്വസിപ്പിയ്ക്കുമായിരുന്നു. ജീവിതാന്ത്യം വരെ അദ്ദേഹം കേശവനെ നോക്കിനടന്നു. ആദ്യകാലത്ത് മദപ്പാടുകാലത്ത് കാട്ടുന്ന ചില വിക്രിയകൾ കാരണം കേശവന് ''ഭ്രാന്തൻ കേശവൻ'' എന്നൊരു അപരനാമമുണ്ടായിരുന്നു. അക്കാലത്ത് ഈ രണ്ടുപാപ്പാന്മാരും ചേർന്ന് കേശവനെ നല്ലപോലെ നോക്കി. കേശവന്റെ ഭ്രാന്ത് മാറുന്നതായി വിധിപ്രകാരം അവനെ 41 ദിവസം ഭജനമിരുത്തുകയും ഭഗവാന് നേദിച്ച വെണ്ണ ജപിച്ചുനൽകുകയും ചെയ്തതോടെ കേശവന്റെ മനസ്സുമാറി. പിന്നീട് അവൻ കേരളീയ ഗജപ്രേമികളുടെ ഇഷ്ടതാരമായി മാറി. ഗജലക്ഷണശാസ്ത്രപ്രകാരമുള്ള പല യോഗ്യതകളും കേശവന്നുണ്ടായിരുന്നു. പതിനൊന്നരയടിയായിരുന്നു അവന്റെ ഉയരം. കൊമ്പിന്റെ കടവായിൽ നിന്നു പുറത്തേയ്ക്കുള്ള ദൂരം നാലരയടി. അപൂർവങ്ങളിൽ അപൂർവമായി കാണുന്ന ലക്ഷണമൊത്ത, നിരയൊത്ത 20 വെള്ള നഖങ്ങൾ. ഇതിനെല്ലാം പുറമേ അപൂർവ്വതയുള്ള അനേകം സ്വഭാവസവിശേഷതകളും. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ ചടങ്ങുകളെക്കുറിച്ചെല്ലാം വ്യക്തമായ അറിവുണ്ടായിരുന്ന കേശവൻ, തന്നെ ആവശ്യമുള്ള ചടങ്ങിന് മുമ്പ് ഒരുങ്ങിനിൽക്കുമായിരുന്നു. മദപ്പാടുകാലത്ത് ചില വേലത്തരങ്ങൾ കാണിയ്ക്കുന്ന കേശവൻ ഇടഞ്ഞോടിയാൽ പിന്നെ എത്ര ദൂരെയുള്ള സ്ഥലത്തായാലും ഗുരുവായൂരിൽ ചെന്നേ നിൽക്കുമായിരുന്നുള്ളൂ. ഒരിയ്ക്കൽ തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് മദമിളകി [[തേക്കിൻകാട് മൈതാനം]] ചുറ്റി വടക്കുന്നാഥനെ പ്രദക്ഷിണം വച്ചശേഷമാണ് കേശവൻ സ്ഥലം വിട്ടത്. ജില്ലാ കളക്ടറും ഡി.എമ്മും അടക്കമുള്ള പല ഉദ്യോഗസ്ഥരും ഇടപെട്ടിട്ടും മയക്കുവെടി വയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നുണ്ടായിരുന്നില്ല. അപ്പോൾ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി]] സ്വദേശിയായ അമ്പാടിയിൽ കൃഷ്ണൻ നായർ എന്നൊരാൾ ഓടിവന്ന് കേശവനെ തളച്ചുവെന്നാണ് കഥ. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ, തൃശ്ശൂരിന് തെക്കുള്ള [[കൂർക്കഞ്ചേരി ശ്രീ മഹേശ്വര ക്ഷേത്രം|കൂർക്കഞ്ചേരി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[തൈപ്പൂയം|തൈപ്പൂയത്തിന്]] എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാൻ കൊണ്ടുപോകുന്ന വഴിയിൽ, തൃശ്ശൂരിൽ നിന്ന് ആറുകിലോമീറ്റർ മാത്രം ദൂരെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുഴയ്ക്കൽ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പെട്ടെന്ന് തിരിഞ്ഞുനടന്നതും രസകരമായ ഒരു സംഭവമാണ്. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് ഒരാളെ പോലും അവൻ കൊന്നിട്ടില്ല. ഒരിയ്ക്കൽ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ സമയത്ത് മദമിളകിയ അവൻ, വഴിയിൽ വച്ച് ഏതാനും സ്കൂൾ കുട്ടികളെ കണ്ടപ്പോൾ അവരെ ഉപദ്രവിയ്ക്കാതെ നടന്നുപോയത് അതിനൊരു ഉദാഹരണമാണ്. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ മദമിളകിയപ്പോൾ ഇടുങ്ങിയ വഴിയിലൂടെ ഓടിയ അവൻ, വഴിയിൽ കണ്ട കാലുകളില്ലാത്ത ഒരു രോഗിയെ ചവിട്ടാതെ കടന്നുപോയത് മറ്റൊരു ഉദാഹരണം. സമയത്ത് ശീവേലിയ്ക്ക് തിടമ്പെഴുന്നള്ളിയ്ക്കാനും ഇറക്കാനുമല്ലാതെ ഒരിയ്ക്കലും അവൻ മുൻകാലുകൾ താഴ്ത്തിക്കൊടുത്തിട്ടില്ല. തിടമ്പേറ്റുന്നയാൾ മാത്രമേ തന്റെ മുന്നിലൂടെ കയറാവൂ എന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. തിടമ്പേറ്റിക്കഴിഞ്ഞാൽ അത് തലയിൽ നിന്ന് മാറ്റുന്നതുവരെ അവൻ തലയുയർത്തിത്തന്നെ നിൽക്കുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷ ഉത്സവങ്ങൾക്കും കേശവന്റെ പുറത്ത് കയറ്റിയാണ് എഴുന്നള്ളത്തുകൾ നടന്നുവന്നിരുന്നത്. [[കുംഭം|കുംഭമാസത്തിലെ]] [[പൂയം]] നാൾ തൊട്ട് പത്തുദിവസം നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവം, വൃശ്ചികമാസത്തിലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരദിനമായ ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[അഷ്ടമിരോഹിണി]] എന്നീ അവസരങ്ങളിൽ കേശവന്റെ പുറത്താണ് എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ പല സുപ്രധാന സംഭവങ്ങളിലും അവന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമുണ്ടായിരുന്നു. 1952-ൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഇന്നുള്ള സ്വർണ്ണക്കൊടിമരത്തിനുള്ള തടി വെട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നത് കേശവനാണ്. ആദ്യകാലത്ത് ക്ഷേത്രം തെക്കുഭാഗത്തുണ്ടായിരുന്ന കോവിലകപ്പറമ്പിൽ (ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക പാഞ്ചജന്യം, ശ്രീവത്സം റെസ്റ്റ് ഹൗസുകൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സ്ഥലത്ത്) സ്ഥലക്കുറവ് അനുഭപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുന്നത്തൂർ കോട്ട]]യിലേയ്ക്ക് 1975 ജൂൺ 25-ന് ആനകളെ മാറ്റുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി നടത്തിയ ഗജരാജയാത്രയെ നയിച്ചതും കേശവനാണ്. പ്രായാധിക്യം വകവയ്ക്കാതെയുള്ള ആ യാത്ര പലരുടെയും മനസ്സിൽ ഇന്നും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. കേശവൻ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് നൽകിയ സേവനങ്ങൾക്കുള്ള പ്രതിഫമായി 1972-ൽ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം അവനെ ഗജരാജപട്ടം നൽകി ആദരിച്ചു. കേശവന്റെ സേവനത്തിന്റെ 50-ആം വാർഷികം പ്രമാണിച്ചാണ് അവന് ഈ വിശേഷാൽ ബഹുമതി ലഭിച്ചത്. അപ്പോൾ തന്നെയായിരുന്നു കേശവന്റെ ഷഷ്ടിപൂർത്തി ആഘോഷവും. ഇവയോടനുബന്ധിച്ച് ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകൾക്കും വിശേഷാൽ സദ്യ നൽകിയതും ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു സംഭവമാണ്. ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനകാലത്ത് കേശവൻ വിവിധ രോഗങ്ങളുമായി ബുദ്ധിമുട്ടി. 1976 നവംബർ 30-ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള നവമി വിളക്ക് നടക്കുന്ന സമയമായിരുന്നു. കേശവന്റെ പുറത്താണ് അപ്പോഴും തിടമ്പേറ്റിയിരുന്നത്. രാത്രി ഏകദേശം പതിനൊന്നുമണി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് കേശവന് ഒരു അസ്വസ്ഥത അനുഭവപ്പെട്ടു. ആനപ്പുറത്തുണ്ടായിരുന്നവർ ആശങ്കാകുലരായി താഴെയിറങ്ങി. തിടമ്പ് പറ്റാനയായിരുന്ന കുട്ടികൃഷ്ണന് നൽകിയശേഷം അവസാനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ തൊഴുതുകൊണ്ട് കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിന് തെക്കുഭാഗത്തെ പറമ്പിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിമരത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പാപ്പാന്മാർ അവനെ കെട്ടിനിർത്തി. തുടർന്നുവന്ന രണ്ടുദിവസം കടുത്ത ഉപവാസമനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടാണ് അവൻ കഴിച്ചുകൂട്ടിയത്. വിദഗ്ദ്ധരായ ആനഡോക്ടർമാർ മുഴുവൻ കേശവന്റെ രോഗവിവരമറിഞ്ഞ് അവനെ ചികിത്സിയ്ക്കാനെത്തി. എന്നാൽ എല്ലാ ചികിത്സകളും നിഷ്ഫലമാക്കിക്കൊണ്ട് കേശവന്റെ ആരോഗ്യസ്ഥിതി അനുദിനം വഷളായിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഡിസംബർ 2 വ്യാഴാഴ്ച. പുണ്യദിനമായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായിരുന്നു അന്ന്. പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയായപ്പോൾ കൊടിമരത്തിന്റെ ഭാഗത്തേയ്ക്ക് നമസ്കരിച്ചുകിടന്നുകൊണ്ട് കേശവൻ അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ വിവരമറിയിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിൽ കൂട്ടമണി മുഴങ്ങി. കേശവൻ മരിച്ചു എന്നാണ് നാട്ടുകാർ വിവരമറിയിച്ചത്. ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്ന പല പരിപാടികളും കേശവന്റെ മരണത്തെത്തുടർന്ന് റദ്ദാക്കി. അങ്ങനെ ചടങ്ങുമാത്രമാക്കി ആ ഏകാദശി കടന്നുപോയി. കേരളം മുഴുവൻ കേശവന് അന്ത്യാഞ്ജലി അർപ്പിയ്ക്കാൻ കോവിലകപ്പറമ്പിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. വൈകീട്ട് ആറുമണിയ്ക്ക് [[വടക്കാഞ്ചേരി]]യ്ക്കടുത്തുള്ള [[അകമല]]യിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയ കേശവന്റെ മൃതദേഹം അവിടെ വച്ച് ആചാരവിധികളോടെ സംസ്കരിച്ചു. പതിവിനുവിപരീതമായി അവനെ ദഹിപ്പിയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തതെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള പത്രങ്ങളിൽ അവന്റെ മരണവാർത്ത അടിച്ചുവന്നു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞശേഷം 1977-ൽ അവന്റെ ജീവിതകഥ ആസ്പദമാക്കി ''[[ഗുരുവായൂർ കേശവൻ (ചലച്ചിത്രം)|ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]]'' എന്ന പേരിൽ ഒരു ചിത്രം പുറത്തിറങ്ങി. [[ഭരതൻ (സംവിധായകൻ)|ഭരതൻ]] സംവിധാനം ചെയ്ത ഈ ചലച്ചിത്രത്തിൽ കേശവനെ അവതരിപ്പിച്ചത് [[നായരമ്പലം ശിവജി]] എന്ന ആനയാണ്. [[എം.ജി. സോമൻ]], [[ജയഭാരതി]], [[അടൂർ ഭാസി]], [[ഒടുവിൽ ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ]], [[സുകുമാരി]] തുടങ്ങിയവർ മറ്റ് പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങളെ അവതരിപ്പിച്ചു. ഈ ചിത്രം ബോക്സ് ഓഫീസിൽ അധികം ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെട്ടില്ലെങ്കിലും [[പി. ഭാസ്കരൻ]]-[[ജി. ദേവരാജൻ]] ടീം ഒരുക്കിയ ഇതിലെ ഗാനങ്ങൾ സൂപ്പർഹിറ്റുകളായി. ''നവകാഭിഷേകം കഴിഞ്ഞു'', ''ഉഷാകിരണങ്ങൾ പുൽകിപ്പുൽകി'', ''ഇന്നെനിയ്ക്ക് പൊട്ടുകുത്താൻ'', ''ധിംതതക്ക കൊടുമല ഗണപതി'', ''മാരിമുകിലിൻ കേളിക്കയ്യിൽ'' തുടങ്ങിയ ഈ ചിത്രത്തിലെ ഗാനങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ജനപ്രിയമായി തുടരുന്നു. [[കെ.ജെ. യേശുദാസ്]], [[പി. ജയചന്ദ്രൻ]], [[പി. ലീല]], [[പി. മാധുരി]] എന്നിവരാണ് ഇവ ആലപിച്ചത്. 2007-ൽ കേശവന്റെ ജീവിതം ഒരു സീരിയലുമാക്കി മാറ്റി. [[സൂര്യ ടി.വി.]]യിൽ സംപ്രേഷണം ചെയ്ത ഈ സീരിയലിൽ കേശവനായി അഭിനയിച്ചത് ഇപ്പോൾ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നവരിൽ ഏറ്റവും ഉയരം കൂടിയ ആനയായ [[തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രൻ|തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രനാണ്]]. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ സ്ഥാനത്ത് അവന്റെ ഒരു പൂർണ്ണകായ പ്രതിമ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പണികഴിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. 1982-ൽ കേശവന്റെ ആറാം ചരമവാർഷികദിനത്തിലാണ് ഈ പ്രതിമ അനാച്ഛാദനം ചെയ്തത്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ ഏകാദശിക്കാലത്തും ചരമദിനമായ ഏകാദശിയുടെ തലേന്ന് ദേവസ്വം വകയായുള്ള ആനകളെ കേശവന്റെ പ്രതിമ വരെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന ചടങ്ങ് നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്നടുത്തുള്ള [[ഗുരുവായൂർ തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രം|തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നുതുടങ്ങുന്ന ഈ യാത്ര റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രവും പിന്നിട്ടാണ് കേശവന്റെ പ്രതിമയ്ക്ക് മുന്നിലെത്തുക. അകമ്പടിയായി [[നാദസ്വരം|നാദസ്വരവുമുണ്ടാകും]]. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന കൊമ്പനാണ് കേശവന്റെ ചിത്രം ഏറ്റുന്നതും അവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നതും. മറ്റുള്ള ആനകൾ കൊമ്പുകളുയർത്തി പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കും. അങ്ങനെ ഇന്നും ഓർമ്മകളിൽ മായാതെ കേശവൻ നിൽക്കുന്നു. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ == === ഉദയാസ്തമനപൂജ === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വഴിപാടുകളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജ. പേര് സൂചിപ്പിയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഉദയം മുതൽ അസ്തമയം വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പൂജയാണിത്. കേരളത്തിലെ മിക്ക ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നിലവിലുള്ള വഴിപാടാണിത്. കേരളത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടക്കുന്ന ക്ഷേത്രം ഗുരുവായൂരാണ്. ഇരുപത്തിയൊന്ന് പൂജകളാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയുള്ള ദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. പൂജയുടെ തലേദിവസം വൈകീട്ട് ഗണപതിപൂജയോടെയാണ് ചടങ്ങുകളുടെ ആരംഭം. ഭഗവാന് നേദിച്ച അപ്പം, പായസം, കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര തുടങ്ങിയവയും മുഖത്ത് ചാർത്തിയ ചന്ദനം, കളഭം മുതലായവയും അഭിഷേകം ചെയ്ത തീർത്ഥജലവും എണ്ണയും പാദങ്ങളിലർച്ചിച്ച പൂക്കളുമെല്ലാം പൂജനടത്തുന്നവർക്ക് നൽകുന്നു. ഏറെക്കാലമായി നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന വഴിപാടാണെങ്കിലും കർണാടക സംഗീത സമ്രാട്ടായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയ്ക്ക് പ്രചാരമുണ്ടാക്കുന്നതിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്കുവഹിച്ചത്. കുറഞ്ഞത് നൂറ് ഉദയാസ്തമനപൂജകളെങ്കിലും അദ്ദേഹം ജീവിതത്തിൽ കഴിച്ചിട്ടുണ്ടാകണമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. === കൃഷ്ണനാട്ടം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ കൃഷ്ണനാട്ടം, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടുകളിലൊന്നാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ രചിച്ച 'കൃഷ്ണഗീതി' എന്ന കാവ്യത്തെ ആസ്പദമാക്കി നിർമ്മിച്ചെടുത്ത കലാരൂപമാണിത്. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജനനം മുതൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം വരെയുള്ള ജീവിതം എട്ടുകഥകളാക്കിത്തിരിച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം അവതരിപ്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നത്. അവതാരം, കാളിയമർദ്ദനം, രാസക്രീഡ, കംസവധം, സ്വയംവരം, ബാണയുദ്ധം, സ്വർഗ്ഗാരോഹണം എന്നിവയാണ് ആ എട്ടുകഥകൾ. ഇവ അതത് ക്രമത്തിൽ ആടിപ്പോരുന്നു. എന്നാൽ, ദുഃഖപര്യവസായിയായ കഥയായതിനാൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും അവതാരം കളിയ്ക്കുന്നു.<ref>[http://www.chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029034755/http://chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html|date=2018-10-29}}.</ref> കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ നിന്ന് പ്രചോദനമുൾക്കൊണ്ട [[കൊട്ടാരക്കരത്തമ്പുരാൻ]], പിൽക്കാലത്ത് ശ്രീരാമഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി [[രാമനാട്ടം]] സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തു. പിന്നീട് [[കോട്ടയത്തു തമ്പുരാൻ|കോട്ടയം കേരളവർമ്മത്തമ്പുരാൻ]] രാമനാട്ടത്തിൽ പരിഷ്കാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നപ്പോഴാണ് ഇന്നത്തെ കഥകളി പിറവിയെടുത്തത്. [[കൂടിയാട്ടം|കൂടിയാട്ടത്തിലെ]] വേഷങ്ങൾ മാതൃകയാക്കിയാണ് ഈ മൂന്ന് കലാരൂപങ്ങളിലെയും വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെങ്കിലും അവയിൽ ചെറിയ വ്യത്യാസങ്ങളും കാണാം. ഗുരുവായൂരിലെ അവതരണരീതിയ്ക്ക് കഥകളിയോടാണ് കൂടുതൽ സാദൃശ്യം. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ ചടങ്ങുകൾ പലതും കഥകളിയിലേതുപോലെയാണ്. പുറപ്പാട്, കേളി തുടങ്ങിയ ചടങ്ങുകൾ കഥകളിയിലുമുണ്ട്. [[ശുദ്ധമദ്ദളം]], [[തൊപ്പിമദ്ദളം]], [[ചേങ്ങില]], [[ഇലത്താളം]] എന്നിവയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വാദ്യങ്ങൾ. രണ്ട് പിൻപാട്ടുകാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിനുണ്ടാകുക. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടാലങ്കാരവും കഥകളി സ്വീകരിച്ചതാണ്. കഥകളി പോലെ നിലവിളക്കിനെ സാക്ഷിനിർത്തിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടവും കളിയ്ക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ധാരാളം വ്യത്യാസങ്ങളും ഈ കലാരൂപങ്ങൾ തമ്മിലുണ്ട്. കഥകളിയിൽ കഥയിലെ ആദ്യരംഗം തന്നെയാണ് പുറപ്പാടെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീവേഷങ്ങളെ വച്ച് നടത്തുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് മാത്രമാണ് പുറപ്പാട്. കഥകളിയിൽ സാധാരണയായി അഭിനേതാക്കൾ നിലവിളക്കിനുമുന്നിൽ പോകാറില്ല. എന്നാൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ വിളക്കിനെ ചുറ്റിയുള്ള നൃത്തം പതിവുണ്ട്. കൃഷ്ണനും യവനനും തമ്മിലും കൃഷ്ണനും മല്ലന്മാരും തമ്മിലുമുള്ള യുദ്ധരംഗങ്ങളിൽ വിളക്കിന്റെ മുന്നിൽ വന്നാണ് നൃത്തം. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പദം ആവർത്തിച്ച് പാടാറില്ല. ആവർത്തിച്ചുള്ള അഭിനയം ആവശ്യമില്ലാത്തതിനാലാണിത്. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങൾക്കും ചുട്ടിയുണ്ട്. കഥകളിയിൽ അഭിനേതാക്കളുടെ വശങ്ങളിലാണ് പാട്ടുകാരും വാദ്യക്കാരുമുണ്ടാകുകയെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പുറകിലാണ്. ഇത് അഭിനേതാക്കൾക്ക് നൃത്തത്തിന് കൂടുതൽ സൗകര്യമൊരുക്കാനാണ്. [[സാമവേദം|സാമവേദാലാപനത്തെയും]] [[ചാക്യാർ|ചാക്യാരുടെ]] സ്വരിയ്ക്കലിനെയും ആസ്പദമാക്കിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ സംഗീതം ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ, ഗുരുവായൂരിൽ കേൾക്കാൻ കഴിയുന്നത് കഥകളിസംഗീതമാണ്. ഇത് ഒരേ സമയം പ്രശംസയും വിമർശനവും ഏറ്റുവാങ്ങി. രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടച്ചശേഷം വടക്കേ നടപ്പുരയിൽ വച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ചൊവ്വാഴ്ചയും പരിശീലനകാലവുമൊഴിച്ചുള്ള എല്ലാ ദിവസവും ഇതുണ്ടാകാറുണ്ട്. എട്ട് കഥകളിൽ ഏതെങ്കിലുമൊന്നാണ് ഓരോ ദിവസം കളിയ്ക്കുന്നത്. ആദ്യകാലത്ത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും സാമൂതിരിയുടെ നാട്ടിലെ സവർണ്ണകുടുംബങ്ങളിലും മാത്രം ഒതുങ്ങിനിന്ന കൃഷ്ണനാട്ടം, ഇപ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ അതിരുകളും കടന്ന് കടലിനപ്പുറത്തുപോലും സ്ഥാനം പിടിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2010-ൽ [[ഫ്രാൻസ്|ഫ്രാൻസിന്റെ]] തലസ്ഥാനമായ [[പാരീസ്|പാരീസിൽ]] വച്ചുനടന്ന കലാരൂപങ്ങളുടെ ഒരു സെമിനാറിനോടനുബന്ധിച്ച് കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിരുന്നു. രാജ്യത്തെ പലയിടങ്ങളിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഭാഗമായി കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിട്ടുണ്ട്. === തുലാഭാരം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന വഴിപാടാണ് തുലാഭാരം. വഴിപാടുകാരന്റെ/കാരിയുടെ ഭാരത്തിന് തുല്യമായി ഏതെങ്കിലും ദ്രവ്യം സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ വഴിപാടിന്റെ രീതി. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഈ വഴിപാടുണ്ട്. ഒരുദിവസം നൂറിനടുത്ത് തുലാഭാരങ്ങൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. കേരളീയ ഹൈന്ദവർ വിവിധ ആവശ്യങ്ങളുടെ ഭാഗമായി ഗുരുവായൂരിൽ തുലാഭാരം നേരാറുണ്ട്. കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര, ശർക്കര, അരി, ഗോതമ്പ്, എള്ള്, കയർ തുടങ്ങി സ്വർണവും വെള്ളിയും വരെ നീളുന്നു തുലാഭാരത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന വസ്തുക്കളുടെ നിര. കൂടാതെ നോട്ടുകെട്ടുകൾ കൊണ്ടും താമര കൊണ്ടുമെല്ലാം തുലാഭാരം നേർന്നവരുണ്ട്. == ഉപദേവതകളും വഴിപാടുകളും == === ഗണപതി === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിൽ, നാലമ്പലത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയോട് മുട്ടിനിൽക്കുന്ന ഒരു ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് സർവ്വവിഘ്നവിനാശകനായ ഗണപതിഭഗവാന്റെ പ്രതിഷ്ഠ. ഒരടി മാത്രം ഉയരമുള്ള ഒരു ചെറുവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വലത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന ഭഗവാൻ, മൂന്നുകൈകളിൽ മഴു, കയർ, മോദകം എന്നിവ ധരിച്ച് നാലാമത്തെ കൈ കൊണ്ട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കുന്ന രൂപത്തിലാണ് ഇവിടെയുള്ള വിഗ്രഹം. ആദ്യകാലത്ത് ഇവിടെ പ്രദക്ഷിണം വയ്ക്കാനുള്ള സൗകര്യമില്ലായിരുന്നു. 1970-ലെ തീപ്പിടുത്തത്തിനു ശേഷമാണ് ഇവിടെ അതിനുള്ള സൗകര്യമുണ്ടായത്. ഗണപതിഹോമം, കറുകമാല, ഒറ്റയപ്പം എന്നിവയാണ് ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. തെക്കുപടിഞ്ഞാറേ അറ്റത്തുള്ള തൂണിലും ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ==== കാര്യാലയ ഗണപതി ==== ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, ദേവസ്വം മ്യൂസിയം വളപ്പിൽ മറ്റൊരു ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. '''കാര്യാലയ ഗണപതി''' എന്നാണ് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. മേൽക്കൂരയില്ലാത്ത ഒരു തറയിലാണ് മൂന്നടിയോളം ഉയരമുള്ള ഗണപതിവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. കിഴക്കോട്ടാണ് ഈ ഗണപതിയുടെയും ദർശനം. ഇടത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന അപൂർവ്വ ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയാണിത്. മുമ്പുകാലത്ത് ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുണ്ടായിരുന്ന [[അഗ്രഹാരം|അഗ്രഹാരത്തിൽ]] താമസിച്ചിരുന്ന തമിഴ് ബ്രാഹ്മണർ പൂജിച്ചിരുന്ന ഗണപതി, പിൽക്കാലത്ത് പഴയ ദേവസ്വം ഓഫീസും ഇപ്പോഴത്തെ മ്യൂസിയവുമായ നാലുകെട്ടിലെത്തുകയായിരുന്നു. നാലുകെട്ട് പുതുക്കിപ്പണിതപ്പോൾ അതിന്റെ കന്നിമൂലയിൽ ഈ ഗണപതിയ്ക്ക് സ്ഥാനമുണ്ടാക്കുകയായിരുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് കർക്കടകമാസത്തിൽ മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന പൂജ, ഇപ്പോൾ എല്ലാ ദിവസവും നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർ, ഈ ഗണപതിയെ തൊഴുതിട്ടാണ് ഭഗവദ്ദർശനത്തിന് ചെല്ലുന്നത്. പ്രത്യക്ഷ മഹാഗണപതിഹോമമാണ് ഈ ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. ഇത് എല്ലാ മുപ്പെട്ട് വെള്ളിയാഴ്ചയും നടത്തിവരുന്ന വഴിപാടാണ്. ഒരു ആനയെ ഗണപതിയായി സങ്കല്പിച്ച് നടത്തുന്ന ഹോമമാണിത്. കൂടാതെ, നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതും അതിവിശേഷമാണ്. [[വിനായക ചതുർത്ഥി|വിനായക ചതുർത്ഥിദിവസം]] ഇവിടെ പ്രത്യേകപൂജകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. === അയ്യപ്പൻ === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിന് പുറത്തും പ്രദക്ഷിണവഴിയ്ക്കകത്തുമായി തെക്കുകിഴക്കുഭാഗത്ത് പടിഞ്ഞാറോട്ട് ദർശനമായാണ് താരകബ്രഹ്മസ്വരൂപവും ഹരിഹരപുത്രനുമായ അയ്യപ്പസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠ. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന ശിലാവിഗ്രഹത്തിന് [[ശബരിമല|ശബരിമലയിലെ]] വിഗ്രഹവുമായി പ്രകടമായ രൂപസാദൃശ്യമുണ്ട്. നാലമ്പലത്തിനുപുറത്തുള്ള ഏക ഉപദേവതാപ്രതിഷ്ഠ അയ്യപ്പനാണ്. നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതാണ് പ്രധാന വഴിപാട്. ഇതിനായി ഒരു കല്ല് ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ചിട്ടുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ എള്ളുതിരി വഴിപാടുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും 2007-ലെ ദേവപ്രശ്നത്തിൽ ദേവന് ഹിതകരമല്ലെന്ന് കണ്ടെത്തിയതിനെത്തുടർന്ന് അത് നിർത്തിവച്ചിരുന്നു. അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനും ഇപ്പോൾ ചുറ്റുവിളക്കുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്ത് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം ഈ അയ്യപ്പന്റെ മുന്നിലാണ്. === ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതി === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമതിലകത്തുതന്നെയാണെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പന് തുല്യപ്രാധാന്യം നേടിയ സന്നിധിയാണ് ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതിയുടേത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കാവൽ ദൈവമാണ് ഭഗവതി എന്ന്‌ വിശ്വാസം. ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, അകത്തോ പുറത്തോ എന്ന് സംശയം തോന്നുന്ന സ്ഥലത്താണ് ആദിപരാശക്തിയായ ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലും മണ്ഡപവും. ഭഗവാന്റെ ഇടതുഭാഗത്തുള്ള പ്രതിഷ്ഠയായതുകൊണ്ടാണ് ''ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതി'' എന്ന് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. [[വനദുർഗ്ഗ|വനദുർഗ്ഗാചൈതന്യത്തോടുകൂടിയ]] [[ഭദ്രകാളി|ഭദ്രകാളിയായാണ്]] സങ്കല്പം. അമ്പാടിയിൽ [[യശോദ|യശോദയ്ക്ക്]] പിറന്ന കൃഷ്ണസഹോദരിയായ ഭഗവതിയാണിതെന്ന് സങ്കല്പമുണ്ട്. ഈ പരാശക്തിയാണ് കാളിയുടെ രൂപത്തിൽ [[കംസൻ|കംസനെ]] കൃഷ്ണജനനത്തെ പറ്റി അറിയിച്ചത് എന്ന്‌ ഭാഗവതം പറയുന്നു. വനദുർഗ്ഗാ സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ശ്രീകോവിലിന് മേൽക്കൂരയില്ല. പടിഞ്ഞാറോട്ടാണ് ദർശനം. സ്വയംഭൂവായ ഒരു കണ്ണാടിവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നത്. ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. ഈ ഭഗവതി ശ്രീകൃഷ്ണനുമുമ്പേ ഇവിടെ സന്നിധാനം ചെയ്തിരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലമാണ് ഭഗവതിയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചത്. കാളീഭാവത്തിലാണ് ആരാധനയെങ്കിലും ലക്ഷ്മി, [[സരസ്വതി]], പാർവതി, ദുർഗ്ഗ എന്നീ ഭാവങ്ങളിലും സങ്കല്പമുണ്ട്. ആദ്യമുണ്ടായ പ്രതിഷ്ഠ എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ, ആദ്യം ഭഗവതിയെ വന്ദിയ്ക്കണമെന്നാണ് ആചാരം. എന്നാൽ, ക്യൂവിൽ നിൽക്കുന്നവർക്ക് ഇത് സാധിയ്ക്കില്ല. ഭഗവതിയ്ക്ക് സ്ഥിരം [[വെളിച്ചപ്പാട്|വെളിച്ചപ്പാടുണ്ട്]]. ''അഴൽ'' എന്ന് പേരുള്ള ഒരു വിശേഷവഴിപാടാണ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. പച്ചരി, വെള്ളരി, നാളികേരം എന്നിവ വെച്ച്‌ വാഴത്തണ്ടിൽ തുണി ചുറ്റി എണ്ണയിൽ നനച്ച്‌ കത്തിച്ച്‌ ദേവിയ്ക്ക് അഗ്നി നേദിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങാണിത്. പ്രധാനക്ഷേത്രത്തിന്റെ നടയടച്ചശേഷമാണ് ഈ വഴിപാട് നടത്തുന്നത്. മണ്ഡലകാലത്ത് ഭഗവതിയ്ക്ക് [[കളമെഴുത്തും പാട്ടും]] പതിവുണ്ട്. കാളീസങ്കല്പമായതിനാൽ ഇവിടെ [[ദാരികവധം]] പാട്ടാണ് പാടുന്നത്. [[ധനു|ധനുമാസത്തിൽ]] ''പിള്ളേർ താലപ്പൊലി'' എന്ന പേരിൽ നാട്ടുകാരുടെ വകയായും [[മകരം|മകരമാസത്തിൽ]] ദേവസ്വം വകയായും രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ ഭഗവതിയ്ക്ക് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഈയവസരങ്ങളിൽ പ്രധാന ക്ഷേത്രം നേരത്തേ അടയ്ക്കുന്നു. സഹോദരിയുടെ വിശേഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ പുറപ്പെടുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടത്തുന്നതും ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. [[നവരാത്രി|നവരാത്രിയും]] തൃക്കാർത്തികയും ദേവിയ്ക്ക് വിശേഷമാണ്. == മറ്റുള്ള സങ്കല്പങ്ങൾ == മേൽപ്പറഞ്ഞ മൂന്ന് ഉപപ്രതിഷ്ഠകൾ കൂടാതെ ചിലയിടങ്ങിൽ വിശേഷാൽ ആരാധന നടക്കുന്നുമുണ്ട്. അവയിൽ ചിലത് സ്വയമേവ ശ്രദ്ധേയമാണ്. === സരസ്വതി അറ === ഗണപതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് നേരെമുന്നിലുള്ള ഒരു ചെറിയ മുറിയിൽ സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം സങ്കല്പിച്ച് ആരാധിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. തന്മൂലം ഈ മുറി ''സരസ്വതി അറ'' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. നവരാത്രിക്കാലത്ത് പൂജവയ്പ്പ് നടത്തിയിരുന്നത് ഈ മുറിയിലാണ്. ഇപ്പോൾ അസൗകര്യം നിമിത്തം ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റി. ഗണപതിശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ സ്ഥലം വളരെക്കുറവാണ് എന്നതിനാൽ ഭക്തർ തിക്കിത്തിരക്കുന്നത് പതിവാണ്. എന്നാൽ, 2017-ൽ നടന്ന ദേവപ്രശ്നത്തിൽ സരസ്വതി അറയ്ക്ക് ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് തെളിഞ്ഞതിനെത്തുടർന്ന് ഇത് പൊളിയ്ക്കരുതെന്ന് വിധി വന്നു. തന്മൂലം, സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം ഇവിടെ സ്ഥിരമായി. സരസ്വതീദേവിയുടെ ഒരു ഛായാചിത്രമാണ് നിലവിൽ ഈ അറയിലുള്ളത്. സരസ്വതി അറയിൽ വന്ദിയ്ക്കുന്നത് വിദ്യാഭിവൃദ്ധിയ്ക്കും ബുദ്ധിവർദ്ധനയ്ക്കും ഉത്തമാമാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. === [[അനന്തപദ്മനാഭൻ]] === നാലമ്പലത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, ശ്രീകോവിലിന്റെ തൊട്ടുപുറകിലായി ഭീമാകാരമായ ഒരു കരിങ്കൽശില്പം കാണാം. അനന്തശയനരൂപത്തിലുള്ള മഹാവിഷ്ണുവിന്റേതാണ് ഈ ശില്പം. [[തിരുവനന്തപുരം|തിരുവനന്തപുരത്തെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[തിരുവനന്തപുരം ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം|ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠയാണ് പരിവാരസമേതം ആവിഷ്കരിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. അനന്തനുമേൽ ശയിയ്ക്കുന്ന മഹാവിഷ്ണുഭഗവാൻ, ഭഗവദ്പാദങ്ങൾ തഴുകുന്ന ലക്ഷ്മീദേവി, നാഭീകമലത്തിലെ ബ്രഹ്മാവ്, വലതുകൈയ്ക്ക് താഴെയുള്ള [[ശിവലിംഗം]], ഭഗവാനെ തൊഴുന്ന ഭക്തോത്തമന്മാരും മഹർഷിമാരും - ഇങ്ങനെ പലരും ഉൾപ്പെട്ടതാണ് ഈ ശില്പം. നിത്യവും ഈ ശില്പത്തിന് വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ ഒരു ചിത്രമാണുണ്ടായിരുന്നത്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പുലാക്കാട്ട് രാമൻ നായർ എന്ന ചുവർച്ചിത്രകാരൻ വരച്ചതായിരുന്നു ചിത്രം. '''ഗുരുവായൂർ ശ്രീവൈകുണ്ഠം''' എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ ചിത്രം, 1970-ൽ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടായ തീപ്പിടുത്തത്തിൽ പൂർണ്ണമായും കത്തിനശിച്ചുപോയി. തുടർന്നുണ്ടായ പുനരുദ്ധാരണത്തെത്തുടർന്നാണ് ഇന്നത്തെ ശില്പം പണിതത്. [[കന്യാകുമാരി]]യിലെ [[വിവേകാനന്ദ സ്മാരകം]] നിർമ്മിച്ച് ശ്രദ്ധേയനായിരുന്ന സ്വാമിനാഥൻ കറുപ്പയ്യ ആചാരിയാണ് അനന്തശയനവിഗ്രഹം നിർമ്മിയ്ക്കുന്നതിന് നേതൃത്വം നൽകിയത്. ഇന്ന് ഇതിന് നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന് നൽകുന്ന അതേ പ്രാധാന്യമാണ് ഭക്തർ ഈ രൂപത്തിനും നൽകുന്നത്. === [[സുബ്രഹ്മണ്യൻ|സുബ്രഹ്മണ്യനും]] [[ഹനുമാൻ|ഹനുമാനും]] === നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിലെ കരിങ്കൽത്തൂണിൽ സുബ്രഹ്മണ്യസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ചതുർബാഹുവായ സുബ്രഹ്മണ്യനാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വിഗ്രഹം ഭസ്മം വിതറിയ നിലയിലാണ് കാണപ്പെടുന്നതെങ്കിലും മുഖവും കൈകളും വ്യക്തമാണ്. വലതുചുമലിൽ ഭഗവാന്റെ ആയുധമായ [[വേൽ]] കാണാം. പൂജയില്ലെങ്കിലും ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തെത്തുന്ന ഭക്തർ ഈ സുബ്രഹ്മണ്യനെയും വന്ദിയ്ക്കാറുണ്ട്. വടക്കുഭാഗത്തെ വാതിലിൽ നിന്ന് അല്പം മാറി [[ഹനുമാൻ]] സ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുമുണ്ട്. വീരഹനുമാന്റെ രൂപത്തിലാണ് ഈ വിഗ്രഹം. വലതുകയ്യിൽ [[മൃതസഞ്ജീവനി|മരുത്വാമലയും]] ഇടതുകയ്യിൽ ഗദയും ധരിച്ചുനിൽക്കുന്ന ഹനുമാന്റെ വിഗ്രഹം സിന്ദൂരം വിതറിയ രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. വിഗ്രഹത്തിൽ വെറ്റിലമാലയും രാമനാമം രചിച്ച കടലാസുകൾ കൊണ്ടുള്ള മാലയും ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ ഹനുമാനെ വന്ദിച്ച് അഭീഷ്ടസിദ്ധി നേടിയ അനുഭവങ്ങൾ നിരവധിയാണ്. ഇതുകൂടാതെ ദശാവതാരരൂപങ്ങളും ശ്രീകൃഷ്ണലീലകളും ശിവനും ദേവിമാരുമടക്കമുള്ള മൂർത്തികളുമെല്ലാം തൂണുകളിൽ നിറയുന്നു. === ശിവസാന്നിദ്ധ്യം === ക്ഷേത്രത്തിൽ ശിവന് പ്രതിഷ്ഠയില്ലെങ്കിലും ഭഗവാൻ അദൃശ്യസാന്നിദ്ധ്യമായി കുടികൊള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും കൊണ്ടുവന്ന വിഷ്ണുവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കാൻ അനുവാദം നൽകിയ ശിവൻ പാർവ്വതീഗണപതിസുബ്രഹ്മണ്യസമേതനായി സ്വയംഭൂവായി മമ്മിയൂരിൽ അവതരിച്ചു എന്ന വിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഭഗവതിയെ തൊഴുത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലെത്തുമ്പോൾ ഭക്തർ മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദിശയിലേയ്ക്ക് (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്) നോക്കി ശിവനെ വന്ദിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രക്കുളമായ രുദ്രതീർത്ഥവും ക്ഷേത്രത്തിലെ മണിക്കിണറും ശിവനുമായി ഐതിഹ്യപരമായിത്തന്നെ ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. രുദ്രതീർത്ഥം പണ്ട് വലിയൊരു തടാകമായിരുന്നെന്നും ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന താമരയൂർ വരെ അത് നീണ്ടുകിടന്നിരുന്നെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഈ തടാകത്തിൽ നിറയെ താമരകൾ വിരിഞ്ഞിരുന്നെന്നും അവയിലെ ഒരു താമരയിലിരുന്നാണ് ശ്രീരുദ്രനായ ശിവൻ, പ്രചേതസ്സുകൾക്ക് രുദ്രഗീതം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തതെന്നും ഐതിഹ്യകഥ പറയുന്നു. അങ്ങനെ രുദ്രൻ വസിച്ച തീർത്ഥം, രുദ്രതീർത്ഥം എന്നറിയപ്പെട്ടു. ഇന്നും ഈ കുളത്തിൽ ശിവസാന്നിധ്യമുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഇതിലെ സ്നാനം സർവ്വപാപഹരമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ശാന്തിക്കാരും ഭക്തരും ഈ കുളത്തിൽ കുളിച്ചാണ് ദർശനത്തിനെത്തുന്നത്. ഈ കുളത്തിലാണ് ഉത്സവാവസാനം ഭഗവാൻ ആറാടുന്നതും. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള മണിക്കിണറിന്, രുദ്രകൂപം എന്നും പേരുണ്ട്. ഇതിലെ ജലം ഉപയോഗിച്ചാണത്രേ പ്രതിഷ്ഠാസമയത്ത് ശിവഭഗവാൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് കലശമാടിയത്! അതാണ് ''രുദ്രകൂപം'' എന്ന പേരിനുപിന്നിലെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ പരിസരത്തെവിടെയും ഇത്രയും ശുദ്ധമായ ജലമില്ലെന്നും ഇത് കുടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ എല്ലാ അസുഖങ്ങളും മാറുമെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. സാളഗ്രാമം അടക്കമുള്ള നിരവധി വിശേഷവസ്തുക്കൾ ഈ കിണറ്റിലുണ്ടെന്ന് കാലാകാലമായി വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 1985-ൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന മോഷണത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ ആഭരണങ്ങൾ 2014 ഏപ്രിൽ 25-ന് തിരിച്ചുകിട്ടിയത് ഈ കിണറ്റിൽ നിന്നാണ്. കൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ഒരു പറമ്പിൽ ഒരു [[കൂവളം|കൂവളവൃക്ഷം]] കാണാം. ഇതും ശൈവസാന്നിദ്ധ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഓതിയ്ക്കൻ കുടുംബമായ മുന്നൂലത്ത് മനയുടെ മുന്നിൽ നിന്നിരുന്ന ഈ കൂവളവൃക്ഷം, 2007-ലാണ് ഇങ്ങോട്ട് പറിച്ചുനട്ടത്. ഇവിടെ നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. === നാഗദൈവങ്ങളും [[കൊടുംകാളി]]യും [[രക്ഷസ്സ്|രക്ഷസ്സും]] === ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ മുമ്പ് ദേവസ്വം വക സത്രം സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്ന പറമ്പിൽ നാഗദൈവങ്ങളുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. നാഗരാജാവായി [[അനന്തൻ]] കുടികൊള്ളുന്ന ഈ കാവിൽ, കൂടെ നാഗയക്ഷിയും ചിത്രകൂടവുമുണ്ട്. നിരവധി വൃക്ഷങ്ങൾ തഴച്ചുവളരുന്ന കാവ് വൃത്തിയായി സൂക്ഷിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. നൂറും പാലും, മഞ്ഞൾപ്പൊടി അഭിഷേകം, സർപ്പം പാട്ട് തുടങ്ങിയവയാണ് നാഗദൈവങ്ങൾക്കുള്ള പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. എല്ലാ മാസവും [[ആയില്യം]] നാളിൽ ആയില്യപൂജയും കന്നിമാസത്തിലെ ആയില്യം നാളിൽ [[സർപ്പബലി|സർപ്പബലിയും]] പതിവുണ്ട്. സർപ്പപ്രീതിയ്ക്ക് പ്രസിദ്ധമായ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി|ചെർപ്പുളശ്ശേരിയിലെ]] പാതിരിക്കുന്നത്ത് മനയിലെ നമ്പൂതിരിയാണ് സർപ്പബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ധാരാളം കലാപരിപാടികളുമുണ്ടാകും. നാഗപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കടുത്തുതന്നെ [[രക്ഷസ്സ്]], [[കൊടുംകാളി]] സങ്കല്പങ്ങളുമുണ്ട്. ഇവർക്കും വിശേഷാൽ പൂജകളുണ്ടാകും. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷദിവസങ്ങൾ == === കൊടിയേറ്റുത്സവവും സഹസ്രകലശവും === {{main|ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉത്സവം}} കുംഭമാസത്തിലെ പൂയം നക്ഷത്രദിവസം കൊടിയേറി പത്താം നാളിൽ ആറാട്ടോടുകൂടി സമാപിയ്ക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. പൂയം നക്ഷത്രം രാത്രി വരുന്ന ദിവസമാണ് കൊടിയേറ്റം. അങ്കുരാദി, ധ്വജാദി, പടഹാദി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുതരത്തിൽ ഉത്സവങ്ങൾ കേരളീയക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പതിവാണ്. ഇവയിൽ ആദ്യത്തേത് മുളയിടലോടെയും രണ്ടാമത്തേത് കൊടിയേറ്റത്തോടെയും മൂന്നാമത്തേത് വാദ്യമേളങ്ങളോടെയും തുടങ്ങുന്നു. ഗുരുവായൂരിലേത് അങ്കുരാദി ഉത്സവമാണ്. ഉത്സവത്തിൽ കൊടിയേറ്റത്തിന് മുന്നോടിയായി മുളയിടലും ശുദ്ധിക്രിയകളും നടക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഗുരുവായൂരിലെ ഉത്സവം അങ്കുരാദിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. എങ്കിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഔദ്യോഗികമായ ആരംഭം കൊടിയേറ്റത്തോടെയാണ്. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളും പ്രഭാഷണങ്ങളുമെല്ലാമുണ്ടാകും. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിൽ തന്നെ ഉത്സവപ്രതീതിയുണ്ടാകുന്ന ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ, വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കാണ് ഈ ദിവസങ്ങളിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ==== സഹസ്രകലശം ==== കൊടിയേറ്റത്തിന് ഒരാഴ്ച മുമ്പാണ് ഉത്സവത്തിന് ആരംഭം കുറിച്ചുകൊണ്ടുള്ള കലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നത്. ആദ്യദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തുള്ള വടക്കേ വാതിൽമാടത്തിൽ വച്ച് ആചാര്യവരണം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി, തന്ത്രി പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടിന് ഉത്സവത്തിനുള്ള കൊടിക്കൂറയും പവിത്രവും കൈമാറുന്ന ചടങ്ങാണ് ആചാര്യവരണം.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ശുദ്ധമായ പട്ടിൽ നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന, ഏഴുനിറങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്ത കൊടിക്കൂറയുടെ നീളം പത്തേമുക്കാൽ അടിയും വീതി പതിനഞ്ച് ഇഞ്ചുമാണ്; ഇത് കെട്ടാനുള്ള കയറിന്റെ നീളം 165 അടിയും. [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം ജില്ലയിലെ]] [[വൈപ്പിൻ|വൈപ്പിൻ കരയിൽ]] സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രം|വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നാണ് ഇത് കൊണ്ടുവരുന്നത്. ഇതിന്റെ ഒരുഭാഗത്ത് ഭഗവദ്വാഹനായ ഗരുഡന്റെയും മറുവശത്ത് ആയുധമായ സുദർശനചക്രത്തിന്റെയും രൂപങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്തിട്ടുണ്ടാകും. തുടർന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള മുളയറ എന്നറിയപ്പെടുന്ന മുറിയിൽ വച്ച് മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്ന മുറിയായതുകൊണ്ടാണ് ഈ സ്ഥലത്തിന് മുളയറ എന്ന പേരുവന്നതുതന്നെ. മുറി ശുദ്ധിയാക്കി അലങ്കരിച്ചശേഷം അവിടെ പത്മമിട്ട് നവരനെല്ല്, യവം, തിന, വൻപയർ, ഉഴുന്ന്, എള്ള്, തുവര, കടുക്, ചാമ, മുതിര, ചെറുപയർ, അമര എന്നിവയുടെ വിത്തുകൾ നനച്ച് 16 പാലികകളിളാക്കി പൂജിച്ചശേഷം സോമനെ ആവാഹിച്ച് മുളയറയിൽ വയ്ക്കുന്നതാണ് മുളയിടൽ. തുടർന്നുള്ള എല്ലാദിവസവും മുളപൂജയുണ്ടാകും. ആറാട്ടുസമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും മേല്പറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങളുടെ വിത്തുകൾ മുളച്ചുകഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> കലശത്തിന്റെ രണ്ടാം ദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം പ്രാസാദശുദ്ധി നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിലും പരിസരത്തും അറിഞ്ഞോ അറിയാതെയോ എല്ലാ അശുദ്ധികളും നീക്കം ചെയ്യുന്ന സങ്കല്പത്തിലുള്ള ചടങ്ങാണിത്.<ref name=" vns21">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ഇതുകൂടാതെ അസ്ത്രകലശപൂജ, വാസ്തുഹോമം, വാസ്തുകലശപൂജ, രക്ഷോഘ്നഹോമം, വാസ്തുബലി, വാസ്തുകലശാഭിഷേകം എന്നിവയും നടത്തപ്പെടുന്നു. മൂന്നാം ദിവസം ബിംബശുദ്ധിയും ചതുഃശുദ്ധിയും ധാരയും പഞ്ചഗവ്യ - പഞ്ചക കലശാഭിഷേകങ്ങളും മഹാകുംഭകലശാധിവാസവും നാലാം ദിവസം മഹാകുംഭകലശാഭിഷേകവും പ്രായശ്ചിത്തഹോമവും അതിനോട് അനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകവും അഞ്ചാം ദിവസം ശാന്തിഹോമവും അത്ഭുതശാന്തിഹോമവും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും ആറാം ദിവസം ന്യായശാന്തി - ചോരശാന്തി ഹോമങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും നടത്തുന്നു. ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ വച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിലാണ് മേല്പറഞ്ഞ ഹോമങ്ങളും പൂജകളുമെല്ലാം നടക്കുന്നത്. ഓതിയ്ക്കന്മാർ സഹകാർമ്മികരാകും. ഏഴാം ദിവസം നടത്തുന്ന തത്ത്വകലശാഭിഷേകവും എട്ടാം ദിവസം നടത്തുന്ന ബ്രഹ്മകലശത്തോടുകൂടിയ സഹസ്രകലശാഭിഷേകവും അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രചൈതന്യവർദ്ധനവിന് നടത്തപ്പെടുന്ന അതിബൃഹത്തായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് രണ്ടും. സാധാരണ മഹാക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പോലും പന്ത്രണ്ടുവർഷം കൂടുമ്പോഴോ നടത്തപ്പെടുന്ന സഹസ്രകലശം 1971 മുതൽ എല്ലാ വർഷവും ഗുരുവായൂർ ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നുണ്ടെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ 25 തത്ത്വങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിയ്ക്കുന്ന 25 കലശങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് നടത്തുന്ന അഭിഷേകച്ചടങ്ങാണ് '''തത്ത്വകലശം''' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. തത്ത്വകലശാഭിഷേകത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് തത്ത്വഹോമം നടത്തുന്നു. ഇതും ഈ സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്നതാണ്. അതിനുശേഷം മരപ്പാണി കൊട്ടി എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന കലശങ്ങൾ തന്ത്രി ഓരോന്നായി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം സഹസ്രകലശപൂജ. തലേദിവസം കൂത്തമ്പലത്തിൽ പത്മമിട്ട് നിരത്തിവച്ച 975 വെള്ളിക്കുടങ്ങളും 26 സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളും വാദ്യമേളങ്ങളോടെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നശേഷമാണ് പൂജ നടത്തുന്നത്. 1001 കുടങ്ങളും പ്രത്യേകമായ രീതിയിൽ നിരത്തിവച്ചശേഷം ഇവയിൽ ഓരോന്നിലും സ്വർണ്ണക്കുടം നടുക്കുവരുന്ന രീതിയിലാണ് പൂജ. തുടർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെയും രുദ്രകൂപത്തിലെയും വിശുദ്ധജലം കൊണ്ട് ഇവ നിറച്ചുവയ്ക്കും. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ സഹസ്രകലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നിറച്ചുവച്ച ഓരോ കലശവും ക്രമത്തിൽ തന്ത്രി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ഏറ്റവും അവസാനം അതിവിശേഷമായ ബ്രഹ്മകലശം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം ഉച്ചപ്പൂജയും കഴിഞ്ഞ് നടയടയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഇതോടെ കലശച്ചടങ്ങുകൾ പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== ഉത്സവച്ചടങ്ങുകൾ ==== കൊടിയേറ്റദിവസമായ പൂയം നാളിൽ രാവിലെ ആനയില്ലാതെ ശീവേലി നടത്തുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്വന്തമായി ആനയില്ലാതിരുന്ന കാലത്തിന്റെ ഓർമ്മ പുതുക്കുന്ന ചടങ്ങാണ് ആനയില്ലാശീവേലി. അന്ന് ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ് പ്രസിദ്ധമായ '''ആനയോട്ടം'''. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്ഥിരമായി ആനകളെ അയച്ചിരുന്ന [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിലെ]] [[തൃക്കണാമതിലകം ശിവക്ഷേത്രം]] ഒരു വർഷത്തിലെ ഉത്സവത്തിന് അയയ്ക്കില്ലെന്ന് പറയുകയും അന്നേദിവസം ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് ആനകൾ കൂട്ടമായി ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തുകയും ചെയ്തതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള മഞ്ജുളാലിൽ നിന്ന് ക്ഷേത്രഗോപുരം വരെയാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ഇതിനായി ചില ആനകളെ പ്രത്യേകമായി തിരഞ്ഞെടുത്തുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിലെ നാഴികമണി മൂന്നടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ആനയോട്ടം തുടങ്ങും. ആനകളോടൊപ്പം പാപ്പാന്മാരും ഓടും. ഏറ്റവും ആദ്യം ഓടിയെത്തി കൊടിമരത്തിൽ തൊടുന്ന ആനയെയാണ് വിജയിയായി പ്രഖ്യാപിയ്ക്കുക. ഈ ആന പിന്നീട് ഉത്സവം കഴിയും വരെ ക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നെ കഴിയും. ഉത്സവത്തിന് തിടമ്പേറ്റാനുള്ള അർഹതയും ഈ ആനയ്ക്കാണ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം രണ്ടാമത്തെ ആചാര്യവരണം നടക്കും. ക്ഷേത്രത്തിൽ വയ്ക്കാനുള്ള ദിക്കുകൊടികളാണ് ഈയവസരത്തിൽ വാങ്ങുന്നത്. ഇതിനുശേഷം സപ്തവർണ്ണക്കൊടി ഭക്തിപുരസ്സരം എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് പൂജിയ്ക്കുകയും വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകൾക്കൊടുവിൽ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ഭക്തകണ്ഠങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന നാരായണനാമജപത്തിന്റെയും അകമ്പടിയോടെ കൊടിക്കയറിൽ കെട്ടി കൊടിമരത്തിൽ കൊടിയേറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. കൊടിയേറ്റം കഴിഞ്ഞുനടക്കുന്ന വിളക്കിന് '''കൊടിപ്പുറത്ത് വിളക്ക്''' എന്നാണ് പേര്. തുടർന്നുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലി, മൂന്നുനേരം കാഴ്ചശീവേലികൾ, സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലുള്ള ദീപാരാധന, തുടങ്ങിയ വിശേഷങ്ങളുണ്ടാകും. ഈ ദിവസങ്ങളിലെ എഴുന്നള്ളത്തുകൾക്ക് കൊടി, തഴ, സൂര്യമറ, മുത്തുക്കുട, പട്ടുക്കുട, കുത്തുവിളക്കുകൾ, വെൺചാമരം, ആലവട്ടം തുടങ്ങിയ വിശേഷാൽ അലങ്കാരങ്ങളുമുണ്ടാകും. അങ്ങനെ ഗുരുവായൂരും കേരളം മുഴുവനും ആഘോഷലഹരിയിലമരും. രണ്ടാം ദിവസം രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലിയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ പത്തുദിക്കുകളിലായി ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കും. ഉത്സവം നടത്തിപ്പിന്റെ ജോലി ഭഗവാൻ പാർഷദന്മാരെ ഏല്പിയ്ക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നത്. ഭഗവാന്റെ പാർഷദന്മാരായ കുമുദൻ (കിഴക്ക്), കുമുദാക്ഷൻ (തെക്കുകിഴക്ക്), പുണ്ഡരീകൻ (തെക്ക്), വാമനൻ (തെക്കുപടിഞ്ഞാറ്), ശംഖുകർണ്ണൻ (പടിഞ്ഞാറ്), സർവ്വനേത്രൻ (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്), സുമുഖൻ (വടക്ക്), സുപ്രതിഷ്ഠൻ (വടക്കുകിഴക്ക്) എന്നിവരെ അതത് ദിക്കുകളിൽ കുടിയിരുത്തന്നതുകൂടാതെ അയ്യപ്പക്ഷേത്രത്തിനുമുന്നിൽ അയ്യപ്പനെയും തെക്കുഭാഗത്ത് ഭദ്രകാളിയെയും പ്രതിനിധീകരിച്ചും കൊടികൾ നാട്ടുന്നുണ്ട്. പ്രധാന കൊടിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി സാധാരണ തുണിയിൽ നിർമ്മിച്ചവയാണ് ദിക്കുകൊടികൾ. ഇവയ്ക്ക് 65 ഇഞ്ച് നീളവും 13 ഇഞ്ച് വീതിയുമാണുള്ളത്. കറുപ്പ്, വെളുപ്പ്, ചുവപ്പ് എന്നീ നിറങ്ങളാണ് ഇവയിൽ ഉപയോഗിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. ദിക്കുകൊടികളുടെ സ്ഥാപനവും കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഉത്സവം പൂർണ്ണതോതിലാകും. [[പഞ്ചാരിമേളം|പഞ്ചാരി]]- [[പാണ്ടിമേളം|പാണ്ടി]] മേളങ്ങളും [[തായമ്പക]]യും നാദസ്വരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും മതിലകത്ത് തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള കൂത്തമ്പലത്തിൽ നടക്കുന്ന [[ചാക്യാർകൂത്ത്|ചാക്യാർകൂത്തും]] പ്രദക്ഷിണവഴിയിലെ [[പാഠകം|പാഠകവും]] ക്ഷേത്രത്തിന് പുറത്തുള്ള മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയത്തിലെ സംഗീത-നൃത്ത പരിപാടികളും ഈ ദിവസങ്ങളെ മുഖരിതമാക്കും. പ്രഗദ്ഭരായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും ഈയവസരത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തി പരിപാടികൾ നടത്താറുണ്ട്. ഇവകൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് ഉത്സവക്കഞ്ഞിയും പുഴുക്കും വിതരണം ചെയ്യുന്നതും പതിവാണ്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും ഇതിനായി വൻ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്. ==== ഉത്സവബലി ==== ഉത്സവത്തിന്റെ എട്ടാം ദിവസമാണ് ഉത്സവത്തിനിടയിലെ പ്രധാന ചടങ്ങുകളിലൊന്നായ ഉത്സവബലി ദർശനം. നിത്യേന ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന ശീവേലിയുടെയും ഉത്സവക്കാലത്ത് മറ്റുദിവസങ്ങളിലുള്ള ശ്രീഭൂതബലിയുടെയും വിശദമായ രൂപമാണ് ഉത്സവബലി. ഈയവസരത്തിൽ സാധാരണയായി ബലിതൂകാത്ത സ്ഥലങ്ങളിലും ബലിതൂകാറുണ്ട്. രാവിലെ പന്തീരടിപൂജ കഴിഞ്ഞാണ് ബലിതൂകൽ നടക്കാറുള്ളത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് തന്ത്രി, ശാന്തിക്കാർ, വാദ്യക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് പതിവാണ്. ഇതിനുശേഷം ബലി തൂകുന്നതിലുള്ള ചോറ്‌ (ഹവിസ്സ്‌) തൂശനിലയിൽ നിരത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് ഇത്‌ മൂന്നായി പകുത്ത്‌, ഓരോന്നിലും ഉണക്കലരി, എള്ള്‌, മഞ്ഞൾ എന്നിവയുടെ പൊടിവിതറും. മൂന്നുനിറത്തിലുള്ള ഹവിസ്സ് സത്വരജസ്തമോഗുണങ്ങളുടെ സൂചകങ്ങളാണ്‌. പിന്നീട്‌ ഹവിസ്സ്‌ പൂജ നടത്തുന്നു, അതിന് മരം എന്ന വാദ്യവും ശംഖ്‌, ചേങ്ങില എന്നിവയും ചേർത്തുള്ള മരപ്പാണികൊട്ടി ബലി ദേവതകളെ ഉണർത്തും. ഇവയ്ക്കെല്ലാം ശേഷമാണ് ബലിതൂകുന്നത്. മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളായിട്ടാണ് ബലിതൂകൽ. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ശ്രീകോവിലിലെ ദ്വാരപാലകർ, ദേവവാഹനം (ഇവിടെ ഗരുഡൻ), അഷ്ടദിക്പാലകർ, ബ്രഹ്മാവ്, സപ്തമാതൃക്കൾ, ഗണപതി, വീരഭദ്രൻ, ശാസ്താവ്, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ദുർഗ്ഗാദേവി, അനന്തൻ, നിർമ്മാല്യധാരി (ഇവിടെ വിഷ്വക്സേനൻ) എന്നിവർക്ക് ഓരോരുത്തർക്കായി ബലിതൂകുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടത്തിൽ സപ്തമാതൃക്കൾക്കും ഗണപതിയ്ക്കും വീരഭദ്രന്നും വിശേഷാൽ ബലിതൂകുന്നു. ഈ സമയത്താണ് ഭക്തർക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമനുവദിയ്ക്കുന്നത്. അപ്പോഴത്തെ ദർശനം അതിവിശേഷമാണ്. വളരെ സമയമെടുത്താണ് സപ്തമാതൃക്കളുടെ ബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനുശേഷം നാലമ്പലത്തിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ച് അവിടെ ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഈ സമയം ഭഗവാനെ പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിൽ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നിരുത്തുന്നു. ഇതിനുശേഷം പുറത്തുള്ള ഓരോ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. എഴുന്നള്ളിപ്പ് വടക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ അവിടെ ഒരു ബലിക്കല്ലായി വാഴുന്ന ക്ഷേത്രപാലന് പാത്രത്തോടുകൂടി ബലിതൂകുന്ന ചടങ്ങുമുണ്ടാകും. ഇതിനെല്ലാം ശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊടിമരത്തിന് മുന്നിലുള്ള വലിയ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകുന്നതോടെ ഉത്സവബലി സമാപിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഉത്സവബലി നാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഒരു ജീവി പോലും പട്ടിണി കിടക്കരുതെന്നാണ് വിശ്വാസം. അതിനാൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ വരുന്ന പക്ഷിമൃഗാദികൾക്കുപോലും ഭക്ഷണം കൊടുക്കുന്ന പതിവുണ്ട്. ==== പള്ളിവേട്ട ==== ഒമ്പതാം ദിവസം രാത്രിയിലാണ് ഭഗവാന്റെ മറ്റൊരു വിശേഷമായ പള്ളിവേട്ട. തന്റെ അതിർത്തിയിലുള്ള സകല തിന്മകളെയും ഭഗവാൻ കീഴടക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ട. പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് മുന്നോടിയായി ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നുണ്ട്. ഭഗവാൻ ഉത്സവത്തിനിടയ്ക്ക് ആദ്യമായി മതിൽക്കെട്ടിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളുന്നത് നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിനാണ്. ഉത്സവക്കാലത്ത് എല്ലാ കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നടന്നുവരുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ടയെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലെ പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് സവിശേഷതയുണ്ട്. മറ്റുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പുറത്തുള്ള പറമ്പിലോ അതുപോലുള്ള ഏതെങ്കിലും സ്ഥലത്തോ പോയി അവിടെ അലങ്കരിച്ചുവച്ചിരിയ്ക്കുന്ന ഏതെങ്കിലും വന്യമൃഗത്തിന്റെ (പ്രധാനമായും [[പന്നി]]യുടെ) രൂപത്തിൽ അമ്പെയ്യുന്നതാണ് ചടങ്ങെങ്കിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഭക്തർ തന്നെ വന്യമൃഗങ്ങളുടെ വേഷം കെട്ടിവരുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലെ ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാണ് ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നത്. ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാൽ ഉത്സവത്തിടമ്പ് സ്വർണ്ണക്കോലത്തോട് കെട്ടിവച്ചശേഷം ആനപ്പുറത്ത് കയറ്റുന്നു. പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും കാണിച്ച് സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് സ്വർണ്ണക്കോലമേന്തി നഗരപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നു. വാളും പരിചയുമണിഞ്ഞ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ വിശേഷാൽ ചുവടുകളോടെ എഴുന്നള്ളത്തിന് അകമ്പടി സേവിയ്ക്കും. ഈ സമയത്ത് പാണ്ടിമേളമാണ് കൊട്ടുന്നത്. ഒപ്പം നാദസ്വരവും ഭക്തരുടെ ഭജനകളും കൂടിയാകുമ്പോൾ നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർണ്ണമാകും. ഗുരുവായൂർ പരിസരം മുഴുവൻ ചുറ്റി, അടുത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിലെയും വീടുകളിലെയും വരവേല്പുകളെല്ലാം കഴിഞ്ഞ് തിരിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും രാത്രി ഒമ്പതുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുകൂടിയുള്ള പ്രദക്ഷിണം കഴിഞ്ഞ് നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർത്തിയാക്കുന്നതോടുകൂടി പള്ളിവേട്ടയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരനായ പുതിയേടത്ത് [[പിഷാരടി]] ''പന്നിമാനുഷങ്ങളുണ്ടോ?......'' എന്ന് മൂന്നുപ്രാവശ്യം ഉറക്കെ ചോദിയ്ക്കും. ഉണ്ടെന്ന് അറിയിപ്പ് കിട്ടിക്കഴിഞ്ഞാലുടനെ മൃഗവേഷധാരികളായ ഭക്തരെല്ലാവരും കൂടി ആർപ്പുവിളിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിനകത്തേയ്ക്ക് പ്രവേശിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളി അവരെ പിൻതുടരും. ഒമ്പത് പ്രദക്ഷിണമാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് ഉണ്ടാകാറുള്ളത്. വാദ്യമേളങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെയാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് പുറത്ത്. അവസാന പ്രദക്ഷിണത്തിൽ ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായ കീഴ്ശാന്തി 'പന്നി'യെ അമ്പെയ്ത് വീഴ്ത്തുന്നു. 'ചത്ത' 'പന്നി'യെ കമ്പിൽ കെട്ടി കൊണ്ടുപോകുന്നതോടെ പള്ളിവേട്ട സമാപിയ്ക്കുന്നു. ഇതിനുശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളോടുകൂടി എഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ പ്രത്യേകം തയ്യാറാക്കിയ ശയ്യയിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് കിടത്തുന്നു. ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണവും പള്ളിവേട്ടയും കഴിഞ്ഞ് അവശനായ ഭഗവാൻ മണ്ഡപത്തിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം ക്ഷേത്രപരിസരത്തുള്ള എല്ലാ ബഹളങ്ങളും താത്കാലികമായി അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ഭഗവാന്റെ ഉറക്കത്തിന് ഒരുതരത്തിലും ഭംഗമുണ്ടാകരുതെന്നാണ് ഭക്തവിശ്വാസം. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന അടിയ്ക്കുന്ന നാഴികമണി പോലും ഈ സമയം കെട്ടിവയ്ക്കും. അബദ്ധത്തിൽ പോലും അത് ശബ്ദിയ്ക്കാൻ പാടില്ലത്രേ! ഈ സമയം തന്നെ ക്ഷേത്രം ശാന്തിക്കാർ, പിറ്റേന്ന് ഭഗവാന് കണികാണുന്നതിനുള്ള വസ്തുക്കൾ ഒരുക്കുന്ന തിരക്കിലായിരിയ്ക്കും. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടയ്ക്കിരുത്തിയ ഒരു [[പശു]]വുമുണ്ടാകും. ==== ആറാട്ട് ==== പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ആറുമണിയ്ക്കാണ് ഭഗവാന്റെ പള്ളിയുണർത്തൽ. നടയ്ക്കിരുത്തിയ പശുവിന്റെ കരച്ചിൽ കേട്ടുകൊണ് ഭഗവാൻ പള്ളിയുണരുന്നത്. തുടർന്ന് കണിക്കോപ്പുകൾ കൂടി കണികണ്ട ശേഷം ക്ഷേത്രച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. അന്ന് രാത്രിയാണ് ഉത്സവസമാപനമായ ആറാട്ട് നടക്കുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്തുള്ള രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിൽ തന്നെയാണ് ആറാട്ട്. ഉഷഃപൂജയും എതിരേറ്റുപൂജയുമൊഴികെയുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും അന്നേദിവസമുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹമാണ് അന്ന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമാണ് പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹം പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ഉച്ചവരെ സാധാരണ പോലുള്ള ചടങ്ങുകൾ നടക്കുന്നു. വൈകീട്ട് ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞ് ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിന് ഇറങ്ങുന്നു. തലേന്നത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഇത്തവണ ധാരാളം നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളും ഇവയോടൊപ്പം അകമ്പടി സേവിയ്ക്കാറുണ്ട്. പുരാണങ്ങളിലെ വിവിധ സംഭവങ്ങൾ ഇവിടെ നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളായി പുനർജനിയ്ക്കുന്നു. [[പഞ്ചവാദ്യം|പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ]] അകമ്പടിയോടെയാണ് ആറാട്ടുനാളിലെ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നത്. ഉത്സവക്കാലത്ത് പഞ്ചവാദ്യം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളും വീടുകളും മുഴുവൻ കയറിയിറങ്ങി സ്വീകരണം മുഴുവൻ ഏറ്റുവാങ്ങിയശേഷം പ്രദക്ഷിണം രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിലെ അത്താണിക്കല്ലിനടുത്തെത്തുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് വാദ്യമേളങ്ങൾ നിർത്തും. പണ്ടൊരു ആറാട്ടുനാളിൽ അത്താണിക്കല്ല് നിൽക്കുന്ന ഭാഗത്തുവച്ച് അതിക്രൂരമായി കൊലചെയ്യപ്പെട്ട, തന്റെ വിശ്വസ്തഭക്തനും കഴകക്കാരനുമായിരുന്ന കണ്ടിയൂർ പട്ടത്തെ നമ്പീശന്റെ സ്മരണ ഭഗവാൻ പുതുക്കുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം നമ്പീശന്റെ അനന്തരാവകാശികളിൽ ചിലർ അവിടെയെത്തുകയും തങ്ങൾക്ക് സങ്കടമില്ലെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനുശേഷം പാണ്ടിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ എഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടരും. തുടർന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള വാതിലിലൂടെ വിഗ്രഹം ആറാട്ടുകടവിലെത്തിയ്ക്കുന്നു. ഈ സമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും നിരവധി ഭക്തർ ആറാട്ടുമുങ്ങാനായി കടവുകളിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകും. ആറാട്ടുകടവിൽ പ്രത്യേകം ഒരുക്കിവച്ച പീഠത്തിൽ വിഗ്രഹം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന തന്ത്രി, തുടർന്ന് [[ഗംഗ]], [[യമുന]], [[സരസ്വതി (നദി)|സരസ്വതി]] തുടങ്ങിയ സകല തീർത്ഥങ്ങളെയും രുദ്രതീർത്ഥത്തിലേയ്ക്ക് ആവാഹിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് തമ്പ്രാൻപടിയ്ക്കൽ കിട്ടയുടെ പിന്മുറക്കാർ കൊണ്ടുവന്ന ഇളനീരും മഞ്ഞൾപ്പൊടിയും കൊണ്ട് വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തശേഷം വിഗ്രഹവുമായി തന്ത്രിയും ഓതിയ്ക്കന്മാരും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും മൂന്നുവട്ടം മുങ്ങുന്നു. ഭഗവദ്സാന്നിദ്ധ്യം കൊണ്ട് പവിത്രമായ ജലത്തിൽ ഭക്തരും മുങ്ങിനിവർന്ന് പുണ്യം നേടുന്നു. തുടർന്ന് എല്ലാവരും വസ്ത്രം മാറി തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്നു. തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും നൽകി സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. അതിനുശേഷം ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിലെ മണ്ഡപത്തിൽ ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ തന്റെ സഹോദരിയായ ഇടത്തരികത്തുകാവിലമ്മയെ കാണാമെന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ വാക്കുകൊടുത്തിട്ടുണ്ടെന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിൽ ഭഗവാന് പൂജ നടത്തുന്നതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ശ്രീലകത്തിന് പുറത്ത് ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ നടത്തുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. അതിനുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിനുചുറ്റും പതിനൊന്ന് പ്രാവശ്യം ഓട്ടപ്രദക്ഷിണം. അവസാനം കൊടിമരത്തിൽ നിന്ന് കൊടിയിറക്കുന്നതോടെ ഉത്സവം പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== നിയന്ത്രണങ്ങൾ ==== കലശം തുടങ്ങിക്കഴിഞ്ഞാൽ ആറാട്ട് കഴിയുന്നതുവരെയുള്ള പതിനെട്ടുദിവസം അഞ്ചുവയസ്സിൽ താഴെയുള്ള കുട്ടികൾക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമില്ല. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് വലിയ താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളുമെല്ലാമുണ്ടാകാറുണ്ടെങ്കിലും വെടിക്കെട്ടുണ്ടാകാറില്ല എന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ വസ്തുതയാണ്. ഒരു കതിനവെടി പോലും ക്ഷേത്രപരിസരത്തെങ്ങും കാണാനാകില്ല. കുട്ടികളെ ഏറെ സ്നേഹിയ്ക്കുന്ന, സ്വയം കുട്ടിയായ ഗുരുവായൂരപ്പന് അവരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നും ക്ഷേത്രപരിസരത്തുണ്ടാകരുതെന്നാണ് പഴമക്കാരുടെ വിശ്വാസം. എന്നാൽ കൊടിയേറ്റം, കാഴ്ചശീവേലി, ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം, പള്ളിവേട്ട, ആറാട്ട് തുടങ്ങിയ അവസരങ്ങളിൽ ചില്ലറ കരിമരുന്നുപ്രയോഗങ്ങളുണ്ടാകാറുമുണ്ട്. ഇവയാണെങ്കിൽ യാതൊരു കുറവും കൂടാതെയാണ് ഉത്സവത്തിന് നടത്തിപ്പോരുന്നതും. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലാപരിപാടികളിൽ [[ശാസ്ത്രീയ സംഗീതം]], [[ശാസ്ത്രീയ നൃത്തം]], [[ഗാനമേള]], കഥകളി, [[തുള്ളൽ]] തുടങ്ങിയവയ്ക്കാണ് പ്രാധാന്യം. സിനിമാറ്റിക് ഡാൻസോ അടിപൊളി ഗാനങ്ങളോ ഉത്സവത്തിന് പാടില്ലെന്ന് വിലക്കുണ്ട്. മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയം കൂടാതെ സത്രം വളപ്പിലെ പൂന്താനം ഓഡിറ്റോറിയത്തിലും കലാപരിപാടികൾ നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. === ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി/ഗീതാദിനം === {{main|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി}} വൃശ്ചികമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ഏകാദശിദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതിഷ്ഠാദിനമാണ് ഈ ദിവസമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ [[കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം|കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തിൽ]] പ്രിയപ്പെട്ടവരെ ശത്രുപക്ഷത്ത് കണ്ടു തളർന്നുപോയ [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനനെ]] സമാധാനിപ്പിയ്ക്കാൻ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ [[ഭഗവദ് ഗീത|ഗീതോപദേശം]] നടത്തിയ ദിവസമാണെന്നും വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അതിനാൽ ഈ ദിവസം '''ഗീതാദിനം''' എന്ന പേരിലും ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ വേറെയും നിരവധി പ്രത്യേകതകൾ ഈ ദിവസത്തിനുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഗോകുലത്തിൽ വച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന് ഗോവിന്ദപട്ടാഭിഷേകം നടത്തിയ ദിവസം, ആദിശങ്കരാചാര്യർ, മേല്പുത്തൂർ, പൂന്താനം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മ തുടങ്ങി നിരവധി ഭക്തർക്ക് ഭഗവദ്ദർശനം ലഭിച്ച ദിവസം, ഇവയെല്ലാം കൂടാതെ നാലുമാസത്തെ യോഗനിദ്രയിൽ നിന്ന് വിഷ്ണുഭഗവാൻ ഉണരുന്ന ദിവസം (ഉത്ഥാന ഏകാദശി) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചൈതന്യം പൂർണ്ണമായി അനുഭവപ്പെടുന്ന ദിവസമായി ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിലെ വിഗ്രഹം യഥാരൂപത്തിൽ (മഹാവിഷ്ണുസ്വരൂപത്തിൽ) അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തരെല്ലാവരും വിഷ്ണുസ്വരൂപങ്ങളായി മാറുന്നുവെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രപ്രവേശനവിളംബരത്തിനുമുമ്പും എല്ലാവർക്കും ജാതിഭേദമെന്യേ ദർശനം അനുവദിച്ചിരുന്ന ദിവസമായിരുന്നു ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി. ==== ചുറ്റുവിളക്ക് ആരംഭം ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരുമാസം മുമ്പ് (തുലാമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശിനാളിൽ) ക്ഷേത്രത്തിൽ ചുറ്റുവിളക്കുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് നടത്തുന്നത് പാലക്കാട് ജില്ലയിലെ [[അലനല്ലൂർ|അലനല്ലൂരിലുള്ള]] പറമ്പോട്ട് അമ്മിണിയമ്മയുടെ പേരിലാണ്. ഇവരെക്കൂടാതെ വിവിധ വ്യക്തികളും സംഘടനകളും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിളക്കുകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. അവയ്ക്ക് ഓരോന്നിന്നും നടത്തിപ്പുക്കാരുടെ പേരനുസരിച്ച് വിശേഷാൽ പേരുകളും പറയപ്പെടുന്നു. [[കേരള ഹൈക്കോടതി]]യിലെ അഭിഭാഷകർ നടത്തുന്ന കോടതി വിളക്ക്, [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ]]യിലെ ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് എസ്.ബി.ഐ. വിളക്ക്{{efn-lr|2017-ലെ ബാങ്ക് ലയനത്തിനുമുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിയിരുന്നത് [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂർ|സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂറിലെ]] ഉദ്യോഗസ്ഥരാണ്. അന്ന് ഇതിന്റെ പേര് എസ്.ബി.ടി. വിളക്ക് എന്നായിരുന്നു.}}, [[കേരള പോലീസ്]] ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് പോലീസ് വിളക്ക്, [[അയ്യപ്പസേവാസംഘം]] നടത്തുന്ന വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര്, ക്ഷേത്രം പാരമ്പര്യാവകാശികളായ പത്തുകാരുടെ വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര് - അങ്ങനെ നീണ്ടുപോകുന്നു പേരുകളുടെ നിര. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ ധാരാളമായി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തുന്നു. ഈ സമയം ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായതിനാൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് പതിന്മടങ്ങാകും. ==== പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരാഴ്ച മുമ്പുവരുന്ന [[പഞ്ചമി]] മുതൽ [[നവമി]] വരെയുള്ള വിളക്കുകൾ ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. മറ്റുള്ള വിളക്കുകൾ നടത്തുന്നത് പ്രത്യേകം ദിവസങ്ങളിലാണെങ്കിൽ ഈ വിളക്കുകൾ കൃത്യം ഒരേ ദിവസം തന്നെയാണ് നടത്തുന്നത്. ഇവ നടത്തുന്നത് ഓരോ കുടുംബക്കാരായതുകൊണ്ടാണ് ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന പേര് ഈ വിളക്കുകൾക്ക് വന്നത്. പഞ്ചമിവിളക്ക് നടത്തുന്നത് കാപ്രാട്ട് കുടുംബക്കാരാണ്; [[ഷഷ്ഠി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് മാണിക്കത്ത് കുടുംബക്കാരും. മാണിക്കത്ത് കുടുംബത്തിലെ കാരണവരായിരുന്ന ചന്ദ്രശേഖരമേനോന്റെ പേരിലാണ് ഷഷ്ഠിവിളക്ക് നടത്തുന്നത്. [[സപ്തമി]]നാളിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രസിദ്ധ ബ്രാഹ്മണകുടുംബമായ നെന്മിനി മനക്കാരാണ്. ഈ വിളക്കിന് സവിശേഷപ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാധാരണ വിളക്കുകൾക്ക് നെയ്യോ നല്ലെണ്ണയോ ആണ് ഉപയോഗിയ്ക്കാറുള്ളതെങ്കിൽ ഇതിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നത് വെളിച്ചെണ്ണയാണ്. നെന്മിനി മനപ്പറമ്പിലെ തെങ്ങിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെളിച്ചെണ്ണകൊണ്ടാണ് വിളക്കുകൾ തെളിയിയ്ക്കുന്നത്. വെളിച്ചെണ്ണ കൊണ്ട് വിളക്കുകൾ കത്തിയ്ക്കുന്നത് കൂടുതൽ ശോഭയുണ്ടാക്കുമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അങ്ങനെ ക്ഷേത്രം മുഴുവൻ ദീപപ്രഭയിൽ കുളിച്ചുനിൽക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. [[അഷ്ടമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് പുലിക്കീഴ് വാര്യക്കാരും [[നവമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് കൊളാടി വീട്ടുകാരുമാണ്. [[ദശമി]]ദിനത്തിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ''ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ സങ്കീർത്തന ട്രസ്റ്റ്'' എന്ന സംഘടനയാണ്. ഭാഗവതാചാര്യനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന [[ആഞ്ഞം മാധവൻ നമ്പൂതിരി]] തുടങ്ങിവച്ച ഈ സംഘടന 1970-ലാണ് ദശമിവിളക്കിന്റെ ചുമതലയേറ്റെടുത്തത്. മുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിവന്നിരുന്ന കുടുംബം അന്യം നിന്നുപോയതിനെത്തുടർന്നായിരുന്നു ഇത്. അഷ്ടമി മുതലുള്ള വിളക്കുകൾക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കും. ഈ വിളക്കുകൾക്കെല്ലാം അകമ്പടിയായി പഞ്ചവാദ്യം, പഞ്ചാരിമേളം, നാദസ്വരം എന്നിവയോടുകൂടിയ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുമുണ്ടാകും. ദശമിനാളിൽ രാവിലെ നടതുറന്നുകഴിഞ്ഞാൽ ഏകാദശി കഴിഞ്ഞുവരുന്ന [[ദ്വാദശി]]നാളിൽ രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പൂജകൾക്കും ദീപാരാധനയ്ക്കുമല്ലാതെ നടയടയ്ക്കില്ല. ==== ഏകാദശിനാളിലെ പരിപാടികൾ ==== ഏകാദശിനാളിലെ നിർമ്മാല്യദർശനം അതിവിശേഷകരമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസത്തെ ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും ദേവസ്വം വകയാണ്. മുമ്പ് [[കുന്നംകുളം|കുന്നംകുളത്തിനടുത്തുള്ള]] [[ചിറളയം കോവിലകം]] വകയായിരുന്നു ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും. 1972-ലാണ് ഇവ ദേവസ്വം ഏറ്റെടുത്തത്. രാവിലെ ഏഴുമണിമുതൽ ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ ഗീതാപാരായണമുണ്ടാകും. ഏകാദശീവ്രതം നോൽക്കുന്ന ഭക്തർ ആഹാരമേ കഴിയ്ക്കരുതെന്നാണ് ചിട്ടയെങ്കിലും ശാരീരികസ്ഥിതി അനുകൂലമല്ലാത്തവർ അരിയാഹാരം മാത്രമേ ഒഴിവാക്കാറുള്ളൂ. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് അന്നും നിവേദ്യങ്ങൾ സാധാരണപോലെത്തന്നെയാണ്. ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്കായി വിശേഷാൽ പ്രസാദ ഊട്ടുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗോതമ്പുചോറ്, കാളൻ, ഗോതമ്പുപായസം എന്നിവയാണ് ഏകാദശി ഊട്ടിനുള്ള വിഭവങ്ങൾ. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലി കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി എഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടാകും. മൂന്ന് ആനകളാണ് ഈ എഴുന്നള്ളിപ്പിന് മുന്നിലുണ്ടാകുന്നത്. വലിയ ആഘോഷത്തോടുകൂടിയ എഴുന്നള്ളിപ്പ് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലെത്താൻ ഒരുപാട് സമയമെടുക്കും. വൈകീട്ട് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. [[തമിഴ്നാട്]], [[കർണാടക]], [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്]], [[തെലങ്കാന]] തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിലുള്ളതുപോലെ ഭീമാകാരമായ രഥമല്ല പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നെഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. താരതമ്യേന വളരെ ചെറിയൊരു രഥമാണ്. സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ഈ രഥം സ്റ്റിയർറിങ് കൊണ്ടാണ് ഓടിയ്ക്കുന്നത്. രഥത്തിന്റെ മുന്നിൽ ചമ്മട്ടിയേന്തിയ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെയും പുറകിൽ തൊഴുതുനിൽക്കുന്ന അർജ്ജുനന്റെയും രൂപങ്ങൾ പണിതുവച്ചിട്ടുണ്ട്. 1977-ൽ നടന്ന പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം പുനഃപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കുശേഷമാണ് ഈ ചടങ്ങ് ആരംഭിച്ചത്. രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പിന് അകമ്പടിയായി ഭക്തരുടെ നാമജപമുണ്ടാകും. എഴുന്നള്ളിപ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരാൻ ഏറെ സമയമെടുക്കും. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തെ കുളമടക്കം വലംവച്ചാണ് എഴുന്നള്ളിപ്പ് അവസാനിയ്ക്കുന്നത്. ==== ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പണവും ത്രയോദശി ഊട്ടും ==== ഏകാദശിദിവസം അർദ്ധരാത്രി (ദ്വാദശിദിവസം പുലർച്ചെ) '''ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ''' എന്ന വിശേഷാൽ ചടങ്ങ് ആരംഭിയ്ക്കും. ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ വച്ചാണ് ഈ ചടങ്ങ് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ശുകപുരം, പെരുവനം, [[ഇരിഞ്ഞാലക്കുട]] ഗ്രാമക്കാരായ, അഗ്നിഹോത്രികളായ നമ്പൂതിരിമാർക്ക് ഭക്തർ ദക്ഷിണ നൽകുന്ന ചടങ്ങാണിത്. ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠരായ അഗ്നിഹോത്രിമാർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് അതീവപുണ്യകരമായ കാര്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ആദ്യത്തെ ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്നാണ് വിശ്വാസം. ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായി മേൽശാന്തിയാണ് ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തരും സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ അനുസ്യൂതം തുടരുന്നു. ദ്വാദശിനാളിൽ രാവിലെ ഏഴുമണിയ്ക്ക് ദ്വാദശി ഊട്ട് നടത്തുന്നു. ഇടിച്ചുപിഴിഞ്ഞ പായസത്തോടെ നടത്തുന്ന സദ്യയാണിത്. അന്നേദിവസം രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ പിന്നെ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നരയ്ക്കേ തുറക്കൂ. ആ സമയം വിവാഹം, ചോറൂൺ, തുലാഭാരം തുടങ്ങിയ കർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താറില്ല. ദ്വാദശിയുടെ പിറ്റേ ദിവസം ([[ത്രയോദശി]] നാളിൽ) നടത്തുന്ന ത്രയോദശി ഊട്ട്, തന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന ഒരു പരദേശി ബ്രാഹ്മണന്റെ ശ്രാദ്ധം ഭഗവാൻ തന്നെ ഊട്ടുന്ന ചടങ്ങായി വ്യാഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. മത്തനും നേന്ത്രപ്പഴവും ചേർന്നുള്ള പച്ചടി, മത്തൻ പൊടിത്തൂവൽ, എളവൻ-ചേന-പയർ കൂട്ടുകറി, രസം, പിണ്ടിപ്പായസം എന്നിവയോടുകൂടിയ ത്രയോദശി ഊട്ടോടെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിച്ചടങ്ങുകൾ അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ==== ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം ==== കർണാടക സംഗീതചക്രവർത്തിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥഭാഗവതരുടെ പേരിൽ എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന ഒരു വിശേഷാൽ സംഗീതോത്സവമാണ് ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് എല്ലാവർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ കച്ചേരി നടത്തിവന്നിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്ത്യത്തെത്തുടർന്ന് 1974-ലെ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചാണ് ഈ പരിപാടി ആരംഭിച്ചത്. ആദ്യം ഒരുദിവസം മാത്രമായിരുന്ന ഈ പരിപാടി, പിന്നീട് മൂന്നും അതിനുശേഷം അഞ്ചും ഏഴും പത്തും പതിമൂന്നും ഒടുവിൽ പതിനഞ്ചും ദിവസങ്ങളായി ഉയർത്തി. പ്രഗല്ഭരും അപ്രഗല്ഭരുമായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരികളും ഈയവസരത്തിൽ തങ്ങളുടെ സിദ്ധികൾ പ്രകടിപ്പിയ്ക്കാനായി ഗുരുവായൂരിൽ വരാറുണ്ട്. ഹിന്ദുക്കൾക്ക് മാത്രമേ ഈ പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ അവകാശമുള്ളൂ. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ രാത്രിയാണ് പ്രഗല്ഭരുടെ സംഗീതപരിപാടികൾ നടത്തിവരുന്നതെങ്കിൽ അവസാനമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും ദിവസം മുഴുവൻ പ്രഗല്ഭരുടെ പരിപാടികളാകും. ദശമിനാളിൽ നടത്തപ്പെടുന്ന പഞ്ചരത്നകീർത്തനാലാപനമാണ് സംഗീതോത്സവത്തിലെ പ്രധാന പരിപാടി. കർണാടക സംഗീതത്തിലെ ത്രിമൂർത്തികളിലൊരാളായ [[ത്യാഗരാജ സ്വാമികൾ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ പഞ്ചരത്നകീർത്തനങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ഗണപതിസ്തുതിയും പ്രശസ്തരായ കർണാടക സംഗീതജ്ഞർ ഒന്നിച്ച് ആലപിയ്ക്കുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. അകമ്പടിയായി വയലിൻ, [[വീണ]], പുല്ലാങ്കുഴൽ, മൃദംഗം, [[ഘടം]], [[ഗഞ്ചിറ]], [[മുഖർശംഖ്]] തുടങ്ങിയ വാദ്യങ്ങളുമുണ്ടാകും. ഏകാദശിനാളിൽ രാത്രി ചെമ്പൈയുടെ ശിഷ്യരും ഉപശിഷ്യരുമായ ഗായകർ ഒരുമിച്ച് ചെമ്പൈയുടെ ഇഷ്ടകീർത്തനങ്ങൾ ആലപിച്ച് [[മധ്യമാവതി]] രാഗത്തിൽ മംഗളം പാടി അവസാനിപ്പിയ്ക്കുന്നതോടെ സംഗീതോത്സവം സമാപിയ്ക്കുന്നു. ==== ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ അനുസ്മരണം ==== കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ഗജവീരന്മാരിലൊരാളായിരുന്ന ഗുരുവായൂർ കേശവൻ ചരിഞ്ഞത് 1976-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ (ഡിസംബർ 2) പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയുടെ തലേദിവസമായ ദശമിനാളിൽ, ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകളും ചേർന്ന് കേശവന് പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. മറ്റൊരിടത്തും കാണാത്ത ഈ വിശേഷച്ചടങ്ങ് തുടങ്ങുന്നത് ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ്. നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ നടത്തുന്ന ഈ യാത്രയിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെയും രണ്ടാമത്തെ മുതിർന്ന ആന ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും ചിത്രങ്ങൾ വഹിയ്ക്കും. റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ സ്വീകരണവും പിന്നിട്ടാണ് ആനകൾ തെക്കേ നടയിൽ ശ്രീവത്സം റസ്റ്റ് ഹൗസിനുമുന്നിലുള്ള കേശവന്റെ പൂർണ്ണകായ പ്രതിമയ്ക്കുമുന്നിലെത്തുന്നത്. തുടർന്ന് മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നു. മറ്റുള്ള ആനകൾ അതിനനുസരിച്ചുള്ള പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. വളരെ വികാരനിർഭരമായ ഈ ചടങ്ങ് കാണാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. === അഷ്ടമിരോഹിണി === {{main|അഷ്ടമിരോഹിണി}} ചിങ്ങമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ അഷ്ടമിദിവസമാണ് ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരസുദിനമായ അഷ്ടമിരോഹിണിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഈ ദിവസം അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. അവതാരകൃഷ്ണസങ്കല്പത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠയുള്ള ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും അഷ്ടമിരോഹിണി വിശേഷമാണ്. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും കാഴ്ചശീവേലിയും അവതാരസമയമായ അർദ്ധരാത്രിയിൽ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് ഭഗവാന്റെ പിറന്നാൾ സദ്യയായി അറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന അപ്പം വഴിപാട് വളരെ വിശേഷമാണ്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് ക്ഷേത്രനട തുറക്കുന്നതോടെയാണ് ചടങ്ങുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ദീപക്കാഴ്ച നടത്തുന്നു. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഓടക്കുഴലൂതുന്ന ഉണ്ണിക്കണ്ണനായും പിന്നീട് ഇരുകൈകളിലും വെണ്ണ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന വെണ്ണക്കണ്ണനായും ഭഗവാനെ അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഏഴുമണിയോടെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി എഴുന്നള്ളിപ്പ് നടത്തുന്നു. ഉത്സവക്കാലവും ഏകാദശിയുമല്ലാതെ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് അഷ്ടമിരോഹിണിയ്ക്ക് മാത്രമാണ്. പഞ്ചാരിമേളത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി അതിവിശേഷാൽ ചടങ്ങാണ്. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയോടെ ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും പിറന്നാൾ സദ്യ തുടങ്ങും. വിഭവസമൃദ്ധമായ പിറന്നാൾ സദ്യ കഴിയ്ക്കാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് രണ്ടുമണി വരെ സദ്യ തുടരും. മൂന്നുമണിയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ രണ്ടാമത്തെ കാഴ്ചശീവേലി. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലിയ്ക്കുള്ള അതേ ചടങ്ങുകൾ തന്നെയാണ് ഇതിനും. വൈകീട്ട് അടുത്തുള്ള നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് [[ബലരാമൻ|ബലരാമന്റെ]] എഴുന്നള്ളത്തുമുണ്ട്. തന്റെ അനുജനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ജന്മദിനത്തിൽ പങ്കെടുക്കാനാണ് ബലരാമന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് എന്നാണ് സങ്കല്പം. അത്താഴപ്പൂജയ്ക്ക് വിശേഷാൽ അപ്പം വഴിപാട് നടത്തും. ഒരു ലക്ഷത്തിനടുത്ത് അപ്പങ്ങളാണ് അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഭഗവാന് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഇവ കൂടാതെ ഏകദേശം അഞ്ഞൂറുലിറ്റർ പാൽപ്പായസവും നേദിയ്ക്കുന്നുണ്ടാകും. രാത്രി പത്തുമണിയോടെ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടങ്ങും. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ അവതാരത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്നതാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ്. അഞ്ചു പ്രദക്ഷിണങ്ങളാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പിനുണ്ടാകുക. ആദ്യത്തെ രണ്ടിനും സാധാരണ വാദ്യോപകരണങ്ങളും മൂന്നാമത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിന് പഞ്ചവാദ്യവും നാലാമത്തേതിന് ഇടയ്ക്കയും നാദസ്വരവും അഞ്ചാമത്തേതിന് പഞ്ചാരിമേളവുമാണ് അകമ്പടിയുണ്ടാകുക. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടയ്ക്കില്ല. പകരം, ആ സമയത്ത് അവതാരവിളംബര ഘോഷയാത്രയുണ്ടാകും. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതുകാണാൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടുന്നത്. ==== ഭാഗവതസപ്താഹം, അവതാരം കളി, ശോഭായാത്ര ==== അഷ്ടമിരോഹിണിയോടനുബന്ധിച്ച് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വിശേഷാൽ ഭാഗവതസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഭാഗവതത്തിലെ കൃഷ്ണാവതരഭാഗം അഷ്ടമിരോഹിണിദിവസം വരുന്ന രീതിയിലാണ് ഇത് നടത്തിവരുന്നത്. സപ്താഹത്തിന്റെ മൂന്നാം ദിവസമാണ് അഷ്ടമിരോഹിണി വരുന്നത്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാവിലെ എട്ടുമണിയോടെയാണ് കൃഷ്ണാവതാരപാരായണം നടത്തുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ എല്ലാ ഭാഗവതാചാര്യന്മാരും ഈ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. രാത്രി പതിനൊന്നുമണിയ്ക്ക് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ അവതാരം കളിയുമുണ്ടാകും. പുതിയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും പരിശീലനത്തിലായതിനാൽ പഴയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരുമാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിവിധ സംഘടനകളും ഈ ദിവസം പരിപാടികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ നായർ സമാജം നടത്തുന്ന ഉറിയടിയും ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്രയുമാണ് അവയിൽ വിശേഷം. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ് നായർ സമാജം നടത്തുന്ന കലാപരിപാടികൾ തുടങ്ങുന്നത്. വിവിധ നൃത്തകലാകാരിമാർ പങ്കെടുക്കുന്ന ഗോപികാനൃത്തവും താലപ്പൊലിയോടെയുള്ള ജീവത എഴുന്നള്ളിപ്പുമെല്ലാം ഇതിന് അകമ്പടിയായി ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം കിഴക്കേ നടയിൽ വച്ചാണ് ഉറിയടി മത്സരം നടക്കുന്നത്. വൈകീട്ട് ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്ര മമ്മിയൂർ, തിരുവെങ്കടം, പെരുന്തട്ട ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്നായി വീതിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണനായും [[രാധ|രാധയായും]] [[കുചേലൻ|കുചേലനായും]] വേഷം കെട്ടിയ നിരവധി കുട്ടികൾ ഒത്തുചേർന്ന് ഗുരുവായൂരിനെ അമ്പാടിയാക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിവിധ പുരാണദൃശ്യങ്ങൾ കോർത്തിണക്കിക്കൊണ്ടുള്ള ഫ്ലോട്ടുകളും ശ്രീകൃഷ്ണരഥവും പഞ്ചവാദ്യവുമെല്ലാമുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിന് കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽത്തറയിൽ വച്ച് ഇവ മൂന്നും കൂടിച്ചേർന്ന ശേഷമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നത്. തുടർന്നുനടത്തുന്ന ഘോഷയാത്ര ഏറ്റവും മനോഹരമായ കാഴ്ചയാണ്. രാത്രി ഏറെ വൈകുവോളം ഇത്തരം പരിപാടികൾ തുടരും. ഇതുകാണാൻ നിരവധി പേർ ഉറക്കമൊഴിച്ച് എത്താറുണ്ട്. === വിഷു === മേടമാസം ഒന്നാം തീയതിയാണ് കേരളത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പുതുവർഷദിനമായ വിഷു. പണ്ടുകാലത്ത് മലയാളികളുടെ വിളവിറക്കൽ ഉത്സവമായിരുന്ന വിഷു, ഇപ്പോൾ കാലമേറെ കഴിഞ്ഞിട്ടും വലിയൊരു ആഘോഷമായിത്തുടരുന്നു. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള മലയാളികൾ കണി കണ്ടും പടക്കം പൊട്ടിച്ചും വിഷുദിനം ആഘോഷമാക്കുന്നു. പകലും രാത്രിയും തുല്യമായി വരുന്ന ദിവസമായ ഈ ദിനത്തിൽ സൂര്യൻ നേരെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ഉദിയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉദിച്ചുവരുന്ന സൂര്യന്റെ ആദ്യകിരണങ്ങൾ ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ പതിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതുതന്നെ. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ വിഷു വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ആഘോഷമാണ്. അന്നേ ദിവസം ഭഗവാനെ കണികാണുന്നത് അതിവിശേഷമായ ചടങ്ങായി കണക്കാക്കിവരുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതിനായി ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകുക. എല്ലാദിവസവും പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് തുറക്കുന്ന നട, ഈ ദിവസം രണ്ടരയ്ക്കുതന്നെ തുറക്കും. അതിനുമുന്നോടിയായി തന്ത്രിയും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിക്കാരും ഉണർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിൽ കുളിച്ചുവന്ന് കണിയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. <ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ ഭദ്രദീപത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തായാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. സ്വർണ്ണസിംഹാസനത്തിൽ ആനത്തലേക്കെട്ടുവച്ച് അതിന്മേൽ ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണത്തിടമ്പ് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നുവയ്ക്കുന്നു. അതിനുമുന്നിലായി ഓട്ടുരുളിയിലാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. ഉരുളിയിൽ അക്ഷതം (ഉണങ്ങലരിയും നെല്ലും ചേർന്നുള്ള ഒരു മിശ്രിതം) വിതറി, അതിനുമുന്നിൽ അലക്കിയ മുണ്ട് (കോടിവസ്ത്രം), ഗ്രന്ഥം, വാൽക്കണ്ണാടി, കണ്ണിവെള്ളരി, കണിക്കൊന്ന, ചക്ക, മാങ്ങ, നാളികേരം, ഉടച്ച രണ്ടുമുറി നാളികേരത്തിൽ നെയ്യ് ചേർത്തത് എന്നിവ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുശേഷം മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും ശ്രീലകത്ത് പ്രവേശിച്ച് നെയ്വിളക്കുകൾ കൊളുത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് രണ്ടര മണിയോടെ നടതുറന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യം ഭഗവാനെ കണികാണിയ്ക്കും. തുടർന്നാണ് ഭക്തർക്ക് കണിദർശനം. കണ്ണടച്ചും കണ്ണുകെട്ടിയുമിരിയ്ക്കുന്ന ഭക്തർ ശ്രീകോവിലിനകത്തേയ്ക്ക് ചെല്ലുകയും ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ച് കണ്ണുതുറന്ന് കണികാണുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് കുളിച്ചുവന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് തിരിച്ചുകടന്ന് ഗണപതിയെയും സുബ്രഹ്മണ്യനെയും ഹനുമാനെയും തൊഴുത് ആദ്യം ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വിഷുക്കൈനീട്ടം കിട്ടും. അതിനുശേഷം പുറത്തുകടന്ന് ഭഗവതിയെയും ശിവനെയും അയ്യപ്പനെയും തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണമായി പുറത്തുകടക്കുന്നതോടെ കണിദർശനം പൂർത്തിയാകും.<ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> മറ്റുദിവസങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഗുരുവായൂരിൽ വിഷുത്തലേന്ന് ഭക്തർക്ക് ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വിരിവയ്ക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. പിറ്റേന്ന് കണികാണേണ്ടതുകൊണ്ടാണ് ഈ സൗകര്യം ഒരുക്കുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഷുക്കണി ദർശനവും മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വാങ്ങുന്ന വിഷുക്കൈനീട്ടവും ഭക്തർ അതിവിശേഷമായി കരുതുന്നു. വിഷുദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിൽ വിഭവസമൃദ്ധമായ വിഷുസദ്യയുമുണ്ട്. === ഓണം === കേരളത്തിന്റെ ദേശീയോത്സവമാണ് ചിങ്ങമാസത്തിലെ ഓണം. കൃഷി നിറഞ്ഞുനിന്നിരുന്ന കാലത്ത് കേരളത്തിലെ വിളവെടുപ്പുത്സവമായിരുന്നു ഓണം. ഇന്നും മലയാളിമനസ്സുകളിൽ ഗൃഹാതുരത നിറയുന്ന ഒരു അവസരമാണ് ഓണം. വിവിധ കലാപരിപാടികളോടുകൂടി ഓണം ഇന്നും ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ അഞ്ചാം അവതാരമായ വാമനനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഓണത്തിനുള്ള ഐതിഹ്യം അതിപ്രസിദ്ധമാണ്. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നക്ഷത്രവും ദ്വാദശിതിഥിയും കൂടിയ ദിവസമാണ് വാമനാവതാരം നടന്നതെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യപ്രകാരം അസുരചക്രവർത്തിയായ [[മഹാബലി]]യുടെ ദുർമ്മദമടക്കാൻ അവതരിച്ച വാമനൻ, ആദ്യത്തെ അടികൊണ്ട് ആകാശവും രണ്ടാമത്തെ അടികൊണ്ട് ഭൂമിയും അളക്കുകയും മൂന്നാമത്തെ അടി വയ്ക്കാൻ സ്ഥലമില്ലാതെ വന്നപ്പോൾ മഹാബലി സ്വന്തം ശിരസ്സ് കാട്ടിക്കൊടുക്കുകയും വാമനൻ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗ്രഹിച്ച് സുതലം എന്ന ലോകത്തേയ്ക്ക് അയയ്ക്കുകയും ചെയ്തശേഷം എല്ലാ വർഷവും ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണത്തിന് തന്റെ പ്രജകളെ കാണാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അനുവാദം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. എറണാകുളം ജില്ലയിലെ [[തൃക്കാക്കര]] എന്ന സ്ഥലത്തായിരുന്നു മഹാബലിയുടെ രാജധാനിയെന്നും വാമനമൂർത്തിയായ ഭഗവാന്റെ കാൽ വന്നുപതിച്ച സ്ഥലം എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ആ പേരു വന്നതെന്നും കഥയുണ്ട്. തൃക്കാക്കരയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[തൃക്കാക്കര വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രം|വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രത്തിൽ]] ഓണാഘോഷം ഭംഗിയായി നടന്നുവരുന്നു. അത്രയൊന്നുമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലും ഓണം പ്രധാനമാണ്. ഓണാഘോഷങ്ങളുടെ ആരംഭദിനമായ [[അത്തം]] മുതൽ പത്തുദിവസവും ക്ഷേത്രനടയിൽ പൂക്കളങ്ങളിടും. ഓരോ ദിവസവും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിലാണ് പൂക്കളം. ഇവയിൽ വിവിധ ദേവതാരൂപങ്ങൾ വരച്ചുണ്ടാക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുള്ള പൂക്കളെല്ലാം ക്ഷേത്രപരിസരത്തെ പൂക്കടകളിൽ നിന്നാണ് ലഭിയ്ക്കുന്നത്. ഓണത്തിന്റെ അവസാനദിവസങ്ങളായ ഉത്രാടം, തിരുവോണം ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നവർക്ക് വിഭവസമൃദ്ധമായ ഓണസദ്യയുണ്ടാകും. ഇതിനായി നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. എന്നാൽ ഉത്രാടദിനത്തിലെ പ്രധാന ചടങ്ങ് കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പണമാണ്. മേൽശാന്തിയും ദേവസ്വം പ്രതിനിധികളും ഭക്തരും മൂത്തുവിളഞ്ഞ പഴക്കുലകൾ ഭഗവാന് സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ആദ്യകാലത്ത് ദേവസ്വം ഭൂമി പാട്ടത്തിനെടുത്തവർ മാത്രം നടത്തിയിരുന്ന ഈ ചടങ്ങ് പാട്ടവക നിർത്തിയതോടെയാണ് ഭക്തരുടെ വകയായത്. കൊടിമരച്ചവട്ടിലാണ് കാഴ്ചക്കുലകൾ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. സമർപ്പണത്തിനു മുന്നോടിയായി കൊടിമരച്ചുവട്ടിലെ തറയിൽ അരിമാവുകൊണ്ട് കോലം വരച്ചശേഷം അതിനുമുകളിൽ നാക്കില വച്ചശേഷം സമീപത്ത് നിലവിളക്ക് കൊളുത്തി ഗണപതിയ്ക്ക് വയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യത്തെ കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. പിന്നീട് ദേവസ്വം ചെയർമാൻ, അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റർ, അംഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയവർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നു. അവസാനമാണ് ഭക്തരുടെ സമർപ്പണം. ഭക്തർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുവരുമ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രാത്രിയാകും. അത്രയധികം കുലകളാണ് സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നത്. തിരുവോണം നാളിൽ ഭഗവാനെ വാമനമൂർത്തിയായി അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. മഹാബലിയുടെ ശിരസ്സിൽ പാദം വയ്ക്കുന്ന ത്രിവിക്രമന്റെ രൂപത്തിലാണ് വാമനാലങ്കാരം. അന്നത്തെ പ്രധാന ചടങ്ങുകൾ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണവും നമസ്കാരസദ്യയുമാണ്. പുലർച്ചെ നടതുറക്കുമ്പോൾ തന്നെ ഭഗവാന് ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കാൻ ഭക്തജനങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട നിരതന്നെ വന്നിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി തന്നെ ആദ്യത്തെ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തർ ഓരോരുത്തരുമായി സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാത്രിയാകുവോളം ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണം നടന്നുവരും. ഉച്ചയ്ക്കാണ് ദേവസ്വം വക ഓണസദ്യ വിളമ്പുന്നത്. ഇതിൽ പങ്കെടുക്കാനും നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നു. ചോറ്, സാമ്പാർ, അവിയൽ, കാളൻ, ഓലൻ, പപ്പടം, നാലുതരം പായസങ്ങൾ തുടങ്ങിവയാണ് സദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്നത്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും തെക്കേ നടയിലെ പ്രത്യേകം പന്തലിലും പടിഞ്ഞാറേ നടയിലെ അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലുമായാണ് സദ്യ നടത്തപ്പെടുന്നത്. അന്ന് മൂന്നുനേരവും ഭഗവാന് പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുണ്ടാകും. അന്നത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് '''തിരുവോണവിളക്ക്''' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ചുള്ള എഴുന്നള്ളത്തിന് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം തൊഴാൻ വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കുണ്ടായിരിയ്ക്കും. === [[വൈശാഖം|വൈശാഖമാസം]] === [[മേടം|മേടമാസത്തിലെ]] [[അമാവാസി]] മുതലുള്ള ഒരുമാസക്കാലമാണ് ''വൈശാഖമാസം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. രാജ്യമൊട്ടുക്കും ആചരിച്ചുവരുന്ന ചാന്ദ്രകലണ്ടറിലെ രണ്ടാമത്തെ മാസമാണിത്. മഹാവിഷ്ണുഭജനത്തിനും ഭാഗവതപാരായണത്തിനും ഉത്തമമായി ഈ മാസം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ ''മാധവമാസം'' എന്നും ഈ മാസം അറിയപ്പെടുന്നു. കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഭാഗവതസപ്താഹങ്ങളും മറ്റും നടക്കുന്ന സമയമാണിത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ സമയം അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന സമയങ്ങളിലൊന്നാണ് വൈശാഖപുണ്യകാലം. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മുഴുവൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭാഗവതപാരായണമുണ്ടാകും. 29 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന വൈശാഖമാസക്കാലത്തെ നാല് സപ്താഹങ്ങളാക്കി തിരിച്ചാണ് ഭാഗവതപാരായണം നടക്കുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ നിരവധി ഭാഗവതാചാര്യന്മാർ ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം വക അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിലാണ് സപ്താഹം മുഴുവൻ നടക്കുന്നത്. ==== അക്ഷയതൃതീയ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ [[തൃതീയ]] ദിവസമാണ് [[അക്ഷയതൃതീയ]] എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ഹൈന്ദവവിശ്വാസപ്രകാരം ഏറ്റവും പുണ്യം നിറഞ്ഞ ദിവസങ്ങളിലൊന്നാണിത്. ഈ ദിലസം ചെയ്യുന്ന സത്കർമ്മങ്ങളുടെ ഫലം ക്ഷയിയ്ക്കില്ലെന്നാണ് വിശ്വാസം.'അക്ഷയതൃതീയ' എന്ന പേരുതന്നെ ഈ വിശ്വാസത്തിന് ഉപോദ്ബലകമാണ്. ചതുർയുഗങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതായ സത്യയുഗം (കൃതയുഗം) തുടങ്ങിയത് അക്ഷയതൃതീയനാളിലാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ [[യുധിഷ്ഠിരൻ|യുധിഷ്ഠിരന്ന്]] സൂര്യഭഗവാൻ അക്ഷയപാത്രം നൽകിയ ദിവസമായും [[ഭഗീരഥൻ|ഭഗീരഥന്റെ]] തപസ്സിൽ സംപ്രീതയായി [[ഗംഗാനദി]] ഭൂമിയിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിവന്ന ദിവസമായും ഉപനയനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഒരു ദരിദ്ര ബ്രാഹ്മണകുടുംബത്തിൽ ഭിക്ഷ യാചിയ്ക്കാൻ ചെന്ന ശങ്കരാചാര്യർ അവിടത്തെ അന്തർജനത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കായി [[കനകധാരാ സ്തോത്രം]] ചൊല്ലിയ ദിവസമായുമെല്ലാം ഈ ദിവസം അറിയപ്പെടുന്നു. സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ ജ്യോതിഷപ്രകാരം ഉച്ചത്തിലെത്തുന്ന ഈ ദിവസം തന്നെയാണ് ബലരാമജയന്തിയായും ആചരിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ അക്ഷയതൃതീയ വൻ പ്രാധാന്യത്തോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അക്ഷയതൃതീയയോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ രാവിലെ പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കാഴ്ചശീവേലിയും രാത്രി കഴക്കാരുടെ വക വിശേഷാൽ ചുറ്റുവിളക്കുമുണ്ടാകും. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ പൂജിച്ച സ്വർണ്ണം, വെള്ളി ലോക്കറ്റുകളുടെ വിതരണമുണ്ടാകും. ഇവ വാങ്ങാൻ ആയിരങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ദേവസ്വം കീഴേടമായ നെന്മിനി ബലരാമക്ഷേത്രത്തിലും ഈ ദിവസം വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ബലരാമജയന്തി എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് അവിടെയും ആഘോഷം. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന അതേ ചടങ്ങുകളാണ് അക്ഷയതൃതീയനാളിൽ നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിലും നടക്കുന്നത്. അന്നത്തെ പ്രസാദ ഊട്ടിന് പിറനാൾ സദ്യയാണ് വിളമ്പുന്നത്. അന്നേദിവസം വൈകീട്ട് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ എഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. ജ്യേഷ്ഠനായ ബലരാമന്റെ പിറന്നാളാഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. അന്ന് രാത്രി വരെ വിശേഷാൽ പൂജകൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകും. ==== മറ്റുള്ള വിശേഷങ്ങൾ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശി നരസിംഹജയന്തിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ അന്ന് വിശേഷാൽ പൂജകളൊന്നുമുണ്ടാകാറില്ലെങ്കിലും ഭാഗവതത്തിലെ നരസിംഹാവതാരഭാഗം വായിയ്ക്കുന്നത് വിശേഷമാണ്. വൈശാഖപുണ്യകാലത്തുതന്നെയാണ് ശങ്കരാചാര്യജയന്തിയും [[ബുദ്ധപൂർണ്ണിമ]]യുമെല്ലാം വരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ ശങ്കരാചാര്യജയന്തി വിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇടവമാസത്തിലെ [[അമാവാസി]]നാളിലാണ് വൈശാഖമാസം സമാപിയ്ക്കുന്നത്. === മണ്ഡലകാലം === വൃശ്ചികമാസം ഒന്നാം തീയതി തുടങ്ങി ധനുമാസം പതിനൊന്നാം തീയതി വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന 41 ദിവസങ്ങളാണ് ''മണ്ഡലകാലം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായ ഈ കാലത്ത് കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കായിരിയ്ക്കും. ഭദ്രകാളിക്ഷേത്രങ്ങളിൽ കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതും ഈ കാലത്താണ്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലകാലത്ത് വിപുലമായ ചടങ്ങുകളാണ് നടത്തിവരുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടകരുടെ പ്രധാന ഇടത്താവളങ്ങളിലൊന്നാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം. നിരവധി ശബരിമല തീർത്ഥാടകരാണ് മണ്ഡലകാലത്ത് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അവർക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനുമെല്ലാം വിപുലമായ സൗകര്യങ്ങൾ ദേവസ്വം ഒരുക്കുന്നുണ്ട്. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുള്ള അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലാണ് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം. ഗുരുവായൂരപ്പസന്നിധിയിലെ കെട്ടുനിറ അതിവിശേഷമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മണ്ഡലകാലം തുടങ്ങുന്നതിനുമുന്നോടിയായി തുലാം 29, 30 ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലശുദ്ധി പതിവുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ശുദ്ധിക്രിയയാണിത്. ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളിലൊന്നായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി വരുന്നതും മണ്ഡലകാലത്താണ്. മണ്ഡലകാലത്ത് മൂന്നുനേരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും ചുറ്റുവിളക്കുകളും പതിവാണ്. അഞ്ച് ആനകളാണ് ഇത്തരം അവസരങ്ങളിൽ എഴുന്നള്ളുന്നത്. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുള്ള വാദ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം [[ഇടുതുടി]], [[വീരാണം]] തുടങ്ങിയ വിശേഷവാദ്യങ്ങളും ഈ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുണ്ടാകും. ഇവയിൽ ഇടുതുടി കാഴ്ചയിൽ [[തബല|തബലയോടും]] വീരാണം മൃദംഗത്തോടും സാമ്യമുള്ള വാദ്യങ്ങളാണ്. മണ്ഡലകാലം ഗുരുവായൂരപ്പന്നും വിശേഷപ്പെട്ടതാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിലാണ് ഭഗവാന് വേദമന്ത്രധാരയും പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകവും നടത്തുന്നത്. ഉഷഃശീവേലിയ്ക്കും പന്തീരടിപൂജയ്ക്കുമിടയിലാണ് ഋഗ്വേദമന്ത്രധാര നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന ജലം കൊണ്ടാണ് അഭിഷേകം. ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിൽ [[ശിവലിംഗം|ശിവലിംഗത്തിൽ]] ധാര നടത്തുമ്പോൾ ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നതുപോലൊരു വെള്ളിപ്പാത്രത്തിൽ ദർഭപ്പുല്ല് സൂക്ഷിച്ചശേഷം അതിൽ വെള്ളം നിറച്ച് വിഗ്രഹത്തിൽ വെള്ളം തുള്ളിയായി വീഴ്ത്തുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ഈ സമയത്ത് ക്ഷേത്രം ഓതിയ്ക്കന്മാർ കൂട്ടംകൂടിയിരുന്ന് വേദമന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലും. മണ്ഡലകാലത്ത് ഇതിനുശേഷമേ നവകാഭിഷേകം പതിവുള്ളൂ. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. പാൽ, നെയ്യ്, തൈര്, ചാണകം, ഗോമൂത്രം എന്നിവ നിശ്ചിത അളവിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്തുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു മിശ്രിതമാണ് പഞ്ചഗവ്യം. ഗോവിൽ (പശു) നിന്നെടുക്കുന്ന അഞ്ച് വസ്തുക്കൾ എന്നാണ് പഞ്ചഗവ്യം എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. ഔഷധവീര്യം കൂടിയ ശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹത്തിൽ ഔഷധവീര്യമുള്ള ദർഭപ്പുല്ലിലൂടെ ഒഴുകിയെത്തുന്ന തീർത്ഥജലവും പഞ്ചഗവ്യവും സർവ്വരോഗനിവാരകമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 40 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകത്തിനൊടുവിൽ മണ്ഡലകാലാവസാനദിവസമായ ധനു പതിനൊന്നിന് ഉച്ചപ്പൂജയോടനുബന്ധിച്ച് ഭഗവാന് വിശേഷാൽ കളഭാഭിഷേകം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന ഭഗവാന് കളഭം ചാർത്താറുണ്ടെങ്കിലും കളഭം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നത് ധനു പതിന്നൊന്നിന് മാത്രമാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയുടെ വകയാണ് കളഭാഭിഷേകം. മറ്റുദിവസങ്ങളിലെ കളഭച്ചാർത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന കശ്മീർ കുങ്കുമപ്പൂവ്, മൈസൂർ ചന്ദനം, പച്ചക്കർപ്പൂരം എന്നിവ സാധാരണയിലും ഇരട്ടി അളവിൽ ചേർത്താണ് അഭിഷേകത്തിനുള്ള കളഭം തയ്യാറാക്കുന്നത്. കീഴ്ശാന്തിമാർ തയ്യാറാക്കുന്ന കളഭം, തുടർന്ന് ഒരു സ്വർണ്ണക്കലശത്തിലേയ്ക്ക് പകർന്നശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരികയും തന്ത്രി ഏറ്റുവാങ്ങുകയും അതിൽ വിശേഷാൽ പൂജകൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് തന്ത്രി കലശം ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും മന്ത്രപുരഃസരം വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ തൊഴുത് ഭക്തർ മുക്തിയടയുന്നു. എന്തെങ്കിലും അശുദ്ധി സംഭവിച്ചില്ലെങ്കിൽ പിറ്റേന്നുള്ള നിർമ്മാല്യദർശനം വരെ ഭഗവാൻ കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കും. === ഇടത്തരികത്തുകാവ് താലപ്പൊലികൾ === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷമാണ് ധനു, മകരം എന്നീ മാസങ്ങളിൽ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്ന രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ. അവയിൽ ആദ്യത്തേത് ''പിള്ളേര് താലപ്പൊലി'' എന്നും രണ്ടാമത്തേത് ''ദേവസ്വം താലപ്പൊലി'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവ യഥാക്രമം ഗുരുവായൂർ ദേശത്തെ ഭക്തരും ദേവസ്വവും നടത്തിപ്പോരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവയ്ക്ക് ഈ പേരുകൾ വന്നുചേർന്നത്. ഗുരുവായൂർ ദേശം സാമൂതിരിയുടെ അധീനതയിലായിരുന്ന കാലത്തുതന്നെ ഇവ നടന്നുവന്നിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടക്കുന്നത് ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും ഉച്ചയ്ക്ക് പറയെടുപ്പും നടക്കുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നത്. പറയെടുപ്പുസമയത്ത് വെളിച്ചപ്പാട് പുറത്തുവന്ന് മഞ്ഞളിൽ ആറാടി പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കുന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു കാഴ്ചയാണ്. രാവിലെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലിയും ഉച്ചയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടിയ പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളിപ്പും ഭഗവതിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്കൊപ്പം ഭഗവാനും പങ്കെടുക്കും. തന്റെ സഹോദരിയായ ഭഗവതിയുടെ ആഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാനും കൂടെ വരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലം ക്ഷേത്രനട പതിവിലും ഒരു മണിക്കൂർ നേരത്തേ (പതിനൊന്നരയ്ക്ക്) അടയ്ക്കുന്നു. പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവതി തിരിച്ചെഴുന്നുള്ളുന്നത് ചെണ്ടമേളത്തോടെയാണ്. പുറപ്പെടുന്ന സമയത്തെല്ലാം നിർത്താതെ കതിനവെടിയുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങിനുശേഷമാണ് പറവെപ്പ് തുടങ്ങുന്നത്. നെല്ല്, അരി, അവിൽ, മലർ, ശർക്കര, പഴം, പൂക്കൾ, മഞ്ഞൾ, കുങ്കുമം തുടങ്ങിയ ദ്രവ്യങ്ങൾ ഭക്തരുടെ വഴിപാടായി 1001 പറകളിലായി നിറച്ചുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ഈ പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കാനായി വെളിച്ചപ്പാട് വാളും ചിലമ്പുമേന്തി പുറത്തുവരും. തുടർന്ന് അവയിലുള്ള ദ്രവ്യങ്ങൾ മുഴുവൻ വാരിവിതറി പൂക്കൾ മുഴുവൻ ദേഹത്തണിഞ്ഞുവന്ന് വെളിച്ചപ്പാട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കും. അതിനുശേഷം നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കുളപ്രദക്ഷിണവും അർദ്ധരാത്രി കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതോടെ താലപ്പൊലി പൂർത്തിയാകും. === നവരാത്രി === ഭഗവതിയുടെ തന്നെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് നവരാത്രി. [[കന്നി|കന്നിമാസത്തിലെ]] വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ പ്രഥമ ([[അമാവാസി|അമാവാസിയുടെ]] പിറ്റേദിവസം) മുതലുള്ള ഒമ്പതുദിവസമാണ് നവരാത്രിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള എല്ലാ ദേവീസന്നിധികളിലും ഈ ദിവസങ്ങൾ അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നവരാത്രിനാളുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും വഴിപാടുകളും നടക്കാറുണ്ട്. ഒമ്പതുദിവസങ്ങളിലും വിശേഷാൽ അലങ്കാരം ദേവിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഓരോന്നും ഭക്തരുടെ വഴിപാടായാണ് നടത്തിപ്പോരുന്നത്. ദുർഗ്ഗാഷ്ടമിദിവസം സന്ധ്യയ്ക്ക് പൂജവെപ്പ്. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൂത്തമ്പലത്തിൽ നെറ്റിപ്പട്ടം, ആലവട്ടം, വെൺചാമരം തുടങ്ങിയവയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും സരസ്വതിയുടെയും ഗണപതിയുടെയും ചിത്രങ്ങളും പീഠത്തിൽ ഒരുക്കിവച്ചശേഷം അവയ്ക്കുമുമ്പിൽ പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും മറ്റും പൂജയ്ക്കുവയ്ക്കുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് ഗണപതിനടയ്ക്കുമുമ്പിലെ സരസ്വതി അറയിലാണ് പൂജവെപ്പ് നടത്തിയിരുന്നത്. പിന്നീട് സ്ഥലപരിമിതി കാരണം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റുകയായിരുന്നു. മഹാനവമിദിവസം മുഴുവൻ അടച്ചുപൂജ. വിജയദശമിദിവസം രാവിലെ പൂജകഴിഞ്ഞ് പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും തിരിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. അന്നേദിവസം ആയിരക്കണക്കിന് കുരുന്നുകൾ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആദ്യാക്ഷരം കുറിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിമാരാണ് വിദ്യാരംഭത്തിന് കാർമ്മികത്വം വഹിയ്ക്കുന്നത്. വർഷങ്ങൾ നീണ്ട പരിശീലനത്തിനുശേഷം പുതിയ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ അരങ്ങേറ്റം കുറിയ്ക്കുന്നതും അന്നേദിവസം തന്നെയാണ്. === ഉപദേവതകളുടെ കലശം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് [[മിഥുനം|മിഥുനമാസത്തിൽ]] നടത്തിവരുന്ന ഉപദേവതകളുടെ കലശം. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉപദേവതകളായ ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, ഭഗവതി എന്നിവർക്ക് ഉത്സവക്കാലത്ത് കലശം നടത്താറില്ല. അതിനുപകരമാണ് മിഥുനമാസത്തിലെ കലശം. ഉത്സവക്കാലത്ത് സാധാരണയായി നടത്തിവരുന്ന കലശത്തിനുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും ഇതിനും ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ അയ്യപ്പന്നും, പിന്നീട് ഗണപതിയ്ക്കും, അവസാനം ഭഗവതിയ്ക്കുമാണ് കലശം നടത്തിവരുന്നത്. === നാരായണീയദിനം === മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരി നാരായണീയസ്തോത്രം രചിച്ച് ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചത് കൊല്ലവർഷം 763 വൃശ്ചികം 28-നാണ്. അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം നാരായണീയദിനം ആചരിച്ചുവരുന്നത്. നാരായണീയദിനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഏഴുദിവസം നാരായണീയസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നു. ഭാഗവതസപ്താഹത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിലാണ് ഇതും നടത്തിവരുന്നത്. ക്ഷേത്രം അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിൽ വച്ചാണ് ഈ പരിപാടി നടത്തുന്നത്. ദേശീയതലത്തിൽ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്ന നാരായണീയ പണ്ഡിതന്മാർ ഈ ദിവസങ്ങളിൽ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരാറുണ്ട്. === പൂന്താനദിനം === ഭക്തകവിയായിരുന്ന പൂന്താനം നമ്പൂതിരിയുടെ ജന്മദിനമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പൂന്താനദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. കുംഭമാസത്തിലെ [[അശ്വതി]] നക്ഷത്രത്തിലാണ് പൂന്താനദിനം. '''കുംഭമാസത്തിലാകുന്നു നമ്മുടെ ജന്മനക്ഷത്രം അശ്വതിനാളെന്നും..''' എന്നുതുടങ്ങുന്ന ജ്ഞാനപ്പാനയിലെ വരികളാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മദിനത്തിന്റെ മൂലഹേതു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളില്ലെങ്കിലും ധാരാളം കലാപരിപാടികൾ നടത്തിവരാറുണ്ട്. ഈ ദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം ജ്ഞാനപ്പാന പുരസ്കാരം നൽകുന്നത്. ആത്മീയരംഗത്തെ പ്രമുഖ വ്യക്തികൾക്കാണ് സാധാരണയായി ഈ പുരസ്കാരം നൽകിവരാറുള്ളത്. എന്നാൽ, ഇതിന് വിപരീതമായും സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. മലപ്പുറം കീഴാറ്റൂരിലുള്ള പൂന്താനത്തിന്റെ ജന്മഗൃഹത്തിലും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് പരിപാടികൾ നടക്കാറുണ്ട്. === കൃഷ്ണഗീതിദിനം === കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ, തന്റെ മഹാകാവ്യമായ കൃഷ്ണഗീതി ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ച തുലാം 30 ആണ് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|title=ഗുരുവായൂരിൽ കൃഷ്‌ണഗീതി പാരായണം തുടങ്ങി|access-date=2021-01-03|language=en|archive-date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925180154/https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|url-status=dead}}</ref> ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ഒരാഴ്ച്ച കൃഷ്ണഗീതി പാരായണം നടത്തിവരുന്നു. == ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == === മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ഏറ്റവും അടുത്ത് ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രമാണ് ഗുരുവായൂരിനടുത്തുള്ള മമ്മിയൂരിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം. പുരാതന കേരളത്തിലെ [[നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങൾ|നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങളിലൊന്നായ]] ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഒരു കിലോമീറ്റർ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുമാറി കോഴിക്കോട്/[[പൊന്നാനി]] റൂട്ടിലാണ്. പാർവ്വതീസമേതനായ പരമശിവനാണ് ഇവിടത്തെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ. കൂടാതെ, തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ മഹാവിഷ്ണുവും ക്ഷേത്രത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ പരമശിവനാണ് ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന സ്ഥാനത്ത് കുടികൊണ്ടിരുന്നത്. ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവന്നും വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്താനായി ഭഗവാൻ തന്റെ വാസസ്ഥാനം ഒഴിഞ്ഞുകൊടുക്കുകയായിരുന്നുവെന്നും പ്രതിഷ്ഠാമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചശേഷം ഇപ്പോഴുള്ള ക്ഷേത്രത്തിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനത്തോടെ സ്വയംഭൂവായി അവതരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്നുമാണ് ബാക്കി കഥ. അതിനാൽ, ഗുരുവായൂർ ദർശനം നടത്തുന്നവരെല്ലാവരും ഈ ക്ഷേത്രത്തിലും ദർശനം നടത്തണമെന്നും എന്നാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ എന്നുമാണ് ചിട്ട. എന്നാൽ, അതിന് കഴിയാത്തവർ ഗുരുവായൂരിലെ ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുഭാഗത്തേയ്ക്ക് നോക്കിത്തൊഴുതാലും മതി എന്നും പറയാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശിവൻ, മൂന്നടിയോളം ഉയരം വരുന്ന സ്വയംഭൂലിംഗത്തിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. പാർവ്വതീദേവിയെ തന്റെ ഇടത്തേ തുടയിലിരുത്തി ദർശനം നൽകുന്ന മഹാദേവനായാണ് സങ്കല്പം. ദേവിയ്ക്ക് ഇവിടെ പ്രത്യേകം പ്രതിഷ്ഠയില്ല. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ ശ്രീകോവിലിന് പുറകിൽത്തന്നെ ചുവർച്ചിത്രരൂപത്തിൽ ദേവിയ്ക്ക് സാന്നിദ്ധ്യം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ശ്രീകോവിൽ ശിവന്റെ ശ്രീകോവിലിന്റെ വടക്കുഭാഗത്താണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി, നാഗദൈവങ്ങൾ, ബ്രഹ്മരക്ഷസ്സ് എന്നിവർക്കും ക്ഷേത്രത്തിൽ സന്നിധികളുണ്ട്. കുംഭമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശിദിവസം ആഘോഷിയ്ക്കുന്ന [[ശിവരാത്രി|ശിവരാത്രിയാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. ഈ ദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും എഴുന്നള്ളിപ്പുകളും നടക്കും. ധനുമാസത്തിൽ [[തിരുവാതിര ആഘോഷം|തിരുവാതിരയും]] പ്രാധാന്യത്തോടെ ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. വിഷ്ണുസാന്നിദ്ധ്യമുള്ളതിനാൽ അഷ്ടമിരോഹിണിയും ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷമാണ്. നിത്യേന മൂന്നുപൂജകളുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ഇപ്പോൾ [[മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. === അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം === കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നായ അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രം, [[ആലപ്പുഴ ജില്ല|ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ]] [[അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക്]], [[അമ്പലപ്പുഴ തെക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|തെക്ക്]] ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളുടെ നടുക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ''തെക്കൻ കേരളത്തിലെ ഗുരുവായൂർ'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ, ഗോശാലകൃഷ്ണനായും പാർത്ഥസാരഥിയായും സങ്കല്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഏകദേശം അറുന്നൂറിലധികം വർഷം പഴക്കം പറയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയത് വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. കേരളത്തിലെ ഏക ബ്രാഹ്മണ രാജവംശമായിരുന്ന ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ പരദേവതാക്ഷേത്രമായിരുന്ന അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, പ്രസ്തുത രാജവംശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഒരിയ്ക്കൽ, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവായിരുന്ന [[പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണൻ|പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണനും]] കൂടി ഇപ്പോൾ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലൂടെ ഒഴുകുന്ന പുഴയിലൂടെ തോണിയിൽ പോകുമ്പോൾ എവിടെനിന്നോ കർണ്ണാനന്ദകരമായ വേണുനാദം അവർക്ക് കേൾക്കാനിടയാകുകയും, അത് ഭഗവാന്റേതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇരുവരും ശബ്ദം കേട്ട ഭാഗത്തേയ്ക്ക് യാത്രചെയ്യുകയും ഒരു ആൽമരച്ചുവട്ടിൽ വച്ച് ഭഗവാനെ കാണാനിടയാകുകയും ചെയ്ത സംഭവത്തെ ആസ്പദമാക്കിയാണ് ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം നടത്തിയത്. ഈ ആൽമരം ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. അതിന് വളരെയധികം മഹത്വം കല്പിച്ചുവരുന്നു. മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരിയും [[കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാർ|കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാരുമടക്കം]] നിരവധി മഹാത്മാക്കൾ ഈ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നവരാണ്. കേരളത്തിന്റെ ക്ലാസിക് കലകളിലൊന്നായ തുള്ളലിന്റെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനം എന്ന നിലയിലും ഈ ക്ഷേത്രം പ്രസിദ്ധമാണ്. ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശം തിരുവിതാംകൂർ കീഴടക്കിയപ്പോൾ ക്ഷേത്രം തിരുവിതാംകൂറിലായി. ഗുരുവായൂരപ്പന് അഭയം നൽകിയ ക്ഷേത്രം എന്ന പ്രത്യേകതയും ഈ ക്ഷേത്രത്തിനുണ്ട്. ടിപ്പു സുൽത്താന്റെ മലബാർ ആക്രമണകാലത്ത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിഗ്രഹം ഇവിടെ കൊണ്ടുവരികയും, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിൽ പണിത് അവിടെ കുടിയിരുത്തുകയും ചെയ്തു. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാം കാണാം. [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പാൽപ്പായസം]] ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ക്ഷേത്രനിവേദ്യമായ അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം ഇവിടെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കാണ് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഒരു ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവ്, ഇപ്പോൾ ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[തലവടി]] സ്വദേശിയായ ഒരു തമിഴ് ബ്രാഹ്മണനിൽ നിന്നു കടം വാങ്ങിയ കാശ് തിരിച്ചടയ്ക്കാതെ വന്നതിനെത്തുടർന്ന് അതിനുപകരമായി തുടങ്ങിവച്ചതാണ് ഈ പാൽപ്പായസം എന്നാണ് കഥ. ആറുമണിക്കൂർ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന അതിവിദഗ്ധമായ നിർമ്മാണപ്രക്രിയയാണ് ഈ പാൽപ്പായസത്തിന്. ശുദ്ധമായ പശുവിൻപാലും മണിക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെള്ളവും കുട്ടനാടൻ പുഞ്ചനെല്ലിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന അരിയും പഞ്ചസാരയും ഉപയോഗിച്ചാണ് ഇത് തയ്യാറാക്കുന്നത്. ഇതിന് പൊൻനിറമാണെന്നതും ഒരു പ്രത്യേകതയാണ്. പാൽപ്പായസത്തിനായി പ്രത്യേകം തിടപ്പള്ളി ക്ഷേത്രത്തിൽ പണിതിട്ടുണ്ട്. പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് വടക്കേ നടയിൽ ഒരു കൃഷ്ണപ്പരുന്ത് വട്ടമിട്ടുപറക്കുന്ന കാഴ്ച കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രധാനമൂർത്തിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി കുടികൊള്ളുന്നു. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം ശിലാനിർമ്മിതമാണ്. ഒരുകയ്യിൽ ചാട്ടയും മറുകയ്യിൽ ശംഖും കാണാം. ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[മീനം|മീനമാസത്തിൽ]] തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊണ്ടാടുന്നത്. അതിൽ തന്നെ, ഉത്രാടം നാളിൽ നടക്കുന്ന ഒമ്പതാമുത്സവവും അന്നത്തെ നാടകശാലസദ്യയുമാണ് ഏറ്റവും വിശേഷം. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിമാർ പുതുമന, കടിയക്കോൽ നമ്പൂതിരിമാരാണ്. ഇപ്പോൾ [[തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. ===[[തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]]=== എറണാകുളം ജില്ലയിൽ [[ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിൽ]] [[ചിറ്റൂർ (എറണാകുളം ജില്ല)|ചിറ്റൂർ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം. ഐതിഹ്യമാലയിൽ പരാമർശിയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, എല്ലാ മാസവും മുടങ്ങാതെ ഗുരുവായൂരിൽ പോയിവന്നിരുന്ന, പരമഭക്തനായിരുന്ന ചേരാനല്ലൂർ രാമൻ കർത്താവിന് പ്രായാധിക്യം മൂലം ഗുരുവായൂർ ദർശനം അസാധ്യമായപ്പോൾ ഭഗവാൻ തന്നെ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം വരികയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുണ്ടായിരുന്ന ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്ത് കുടികൊള്ളുകയും ചെയ്യുകയായിരുന്നു. ''തെക്കൻ ഗുരുവായൂർ'' എന്ന അപരനാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാനപ്രതിഷ്ഠ യഥാർത്ഥത്തിൽ ചതുർബാഹുവായ മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും ശ്രീകൃഷ്ണനായാണ് സങ്കല്പം. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ അഞ്ജനശിലയിലാണ് ഇവിടെയും വിഗ്രഹം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ തനിപ്പകർപ്പായ, ഏകദേശം നാലടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം, കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. അതേ സമയം, ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെങ്കിലും കംസവധം കഴിഞ്ഞ് രൗദ്രഭാവത്തിൽ നിൽക്കുന്ന കൃഷ്ണഭഗവാനാണ് പ്രതിഷ്ഠ എന്നും സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ ഉത്സവത്തിന് ആനകളെ ഉപയോഗിയ്ക്കാറില്ല. ഗരുഡവാഹനത്തിലാണ് എഴുന്നള്ളത്ത്. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ ഇവിടെയും വടക്കുഭാഗത്ത് അതിവിശാലമായ ക്ഷേത്രക്കുളമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ശിവൻ, ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, കണ്ടങ്കുളങ്ങര ഭഗവതി, ഹനുമാൻ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. മേടമാസത്തിൽ തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലുള്ളത്. ഈ പത്തുദിവസങ്ങളും വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, മണ്ഡലകാലത്തെ കളമെഴുത്തും പാട്ടും എന്നിവയും ക്ഷേത്രത്തിലെ ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ചേരാനല്ലൂർ കർത്താക്കന്മാരുടെ കുടുംബക്ഷേത്രമായ ഈ ക്ഷേത്രം, പക്ഷേ ഇപ്പോൾ [[കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡ്|കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ്. == കേരളത്തിന് പുറത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ == ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പ ക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. ഇവയെല്ലാം പണികഴിപ്പിച്ചത് തദ്ദേശത്തെ മലയാളിസംഘടനകളാണ്. വിദേശങ്ങളിലെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജാവിധികൾ തന്നെ പിന്തുടരുന്നവയാണ്. [[ഡെൽഹി]], [[മുംബൈ]], [[ചെന്നൈ]], [[ബെംഗളൂരു]], [[ഹൈദരാബാദ്]], [[കൊൽക്കത്ത]], [[അഹമ്മദാബാദ്]], [[ലണ്ടൻ]], [[ന്യൂയോർക്ക്]] ,ഹൂസ്റ്റൺ ,ഡാലസ്‌ , [[ദുബായ്]] തുടങ്ങി നിരവധി നഗരങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. === [[ഡൽഹി മയൂർ വിഹാർ ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] === ഡൽഹി നഗരത്തിന്റെ കിഴക്കേ അതിരായ [[മയൂർ വിഹാർ|മയൂർ വിഹാറിൽ]], [[യമുന|യമുനാനദിയുടെ]] കരയിൽ നിന്ന് അല്പം കിഴക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം'''. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്തരദിക്കിൽ (വടക്കുഭാഗത്ത്) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഈ ക്ഷേത്രം ഈ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1989-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിൽ പണികഴിപ്പിച്ചതും ഗുരുവായൂരിലെ അതേ പൂജാവിധികൾ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ പിൻതുടരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ചോറ്റാനിക്കര അമ്മ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[ഇടവം|ഇടവമാസത്തിലാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിയേറ്റുത്സവം നടക്കുന്നത്. എട്ടുദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ഉത്സവം, വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ നടത്തിപ്പോരുന്നു. കൂടാതെ അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ചോറ്റാനിക്കര മകം, ശിവരാത്രി, വിനായക ചതുർത്ഥി എന്നിവയും പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. === ചെന്നൈ മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === ചെന്നൈ നഗരത്തിന്റെ തിരക്കേറിയ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[നുങ്കമ്പാക്കം|നുങ്കമ്പാക്കത്തിനടുത്ത്]] മഹാലിംഗപുരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം.''' കേരളത്തിനുപുറത്ത് ആദ്യമായി പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട കേരളീയക്ഷേത്രമാണിത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1974-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. എല്ലാ വർഷവും ശബരിമല ദർശനം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്ന ചില മലയാളികൾക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനും സൗകര്യമൊരുക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യമായിരുന്നു ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണം. [[കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തയ്യാറാക്കിയ രൂപകല്പനയനുസരിച്ചാണ് ക്ഷേത്രം പണിതത്. ആദ്യം അയ്യപ്പക്ഷേത്രം മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന ഇവിടെ 1989-ലാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്. ഇപ്പോൾ ഇരുമൂർത്തികൾക്കും തുല്യപ്രാധാന്യമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ഹനുമാൻ, [[മാളികപ്പുറത്തമ്മ]], [[നവഗ്രഹങ്ങൾ]], നാഗദൈവങ്ങൾ, ഗരുഡൻ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. ധനുമാസത്തിൽ അയ്യപ്പന്റെയും ഇടവമാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും നടകളിൽ നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആഘോഷങ്ങൾ. മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പഭക്തസഭ എന്ന സംഘടനയാണ് ക്ഷേത്രഭരണം നടത്തുന്നത്. === മുംബൈ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === മുംബൈ നഗരത്തിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[മട്ടുംഗ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് ശ്രീ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കൂടാതെ ശ്രീരാമനെയും തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. തമിഴ് ശൈലിയിൽ തീർത്ത, നിരവധി ദേവതാരൂപങ്ങളോടുകൂടിയ ഗോപുരമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ, പ്രധാന ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist-lr}} {{notelist}} == അവലംബം == {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ രൂപഭേദങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] nmnqfu8lh898qf5wxnjmcpk2unldt88 4668442 4668441 2026-09-22T06:08:39Z ~2026-48203-56 222590 /* നെന്മിനി ഉണ്ണി */ 4668442 wikitext text/x-wiki {{Refimprove}}{{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = Guruvayurappan.jpg | name = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | Sanskrit_transliteration = Guruvāyūrappan | script_name = [[മലയാളം]] | script = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]](മഹാവിഷ്‌ണു)/[[ശ്രീകൃഷ്ണൻ]] | god_of = [[മഹാവിഷ്ണു|ആദിനാരായണൻ]]/[[മഹാവിഷ്ണു]] | abode = [[വൈകുണ്ഠം]], [[ഗുരുവായൂർ]] | mantra = ഓം നമോ നാരായണായ <br/> ഓം നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ <br/> ഓം ശ്രീകൃഷ്ണായ പരമാത്മനേ നമഃ | weapon= [[സുദർശന ചക്രം]], [[പാഞ്ചജന്യം]], [[കൗമോദകി]] ([[ഗദ]]), [[താമര]] | consort = [[ലക്ഷ്മി]] | mount = [[ഗരുഡൻ]] | planet = [[ഭൂമി]] }} [[തെക്കേ ഇന്ത്യ|തെക്കേ ഇന്ത്യയിൽ]], പ്രധാനമായും [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] ആരാധിയ്ക്കപ്പെടുന്ന ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ഒരു രൂപഭേദമാണ് '''ഗുരുവായൂരപ്പൻ'''. [[ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠാമൂർത്തി എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ഈ രൂപത്തെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ എന്ന് വിളിച്ചുപോരുന്നത്. രൂപഭാവങ്ങൾ കൊണ്ടും പൂജാരീതികൾ കൊണ്ടും മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും, ഭക്തജനവിശ്വാസമനുസരിച്ച് ഗുരുവായൂരപ്പൻ [[ദശാവതാരം|ദശാവതാരങ്ങളിൽ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട [[ശ്രീകൃഷ്ണൻ|ശ്രീകൃഷ്ണനാണ്]]. ഐതിഹ്യപരമായും ചരിത്രപരമായും ഏറെ പ്രാധാന്യം നേടിയ ഈ ദൈവത്തിന്, ഇപ്പോൾ [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയ്ക്കകത്തും]] പുറത്തുമായി നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ഇവയിലധികവും മലയാളികളുടെ കുടിയേറ്റത്തെത്തുടർന്നാണ് രൂപം കൊള്ളുന്നത്. == പ്രതിഷ്ഠ == ശിശുരൂപിയായ ചതുർഭുജമൂർത്തിയാണ് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രതിഷ്ഠ. ''''പാതാളാഞ്ജനം'''' എന്ന അപൂർവ്വയിനം ശിലയിൽ തീർത്ത അതിമനോഹരമായ വിഗ്രഹത്തിന് ഏകദേശം നാലടി ഉയരമുണ്ട്. നാലു കൈകൾ ഉള്ള വിഗ്രഹത്തിൻ്റെ പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[സുദർശനചക്രം|സുദർശനചക്രവും]] പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[പാഞ്ചജന്യം|പാഞ്ചജന്യം]] എന്ന [[ശംഖ്|ശംഖും]] മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]]യും മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ തലകീഴായി [[കൗമോദകി]] എന്ന [[ഗദ]]യും പിടിച്ചിരിയ്ക്കുന്നു. സാധാരണ വിഷ്ണുവിഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന രൂപത്തിലുള്ളതാണ് ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹവും. കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. തന്ത്രശാസ്ത്രപ്രകാരം, വിഷ്ണുവിഗ്രഹത്തിന് 24 രൂപഭേദങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ 12 എണ്ണം അതിപ്രധാനമാണ്. കാഴ്ചയിൽ ഈ 24 പേരും ഒരേപോലെ തോന്നുമെങ്കിലും രൂപഭേദങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ശംഖചക്രഗദാപത്മങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്ന കൈകൾക്ക് വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകും. പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[ചക്രം]], പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ശംഖ്]], മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ഗദ]], മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]] എന്നിങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്ന വിഷ്ണു വിഗ്രഹരൂപത്തിന് '''ജനാർദ്ദനൻ''' എന്നാണ് പേര്. ഗുരുവായൂരടക്കം കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം വൈഷ്ണവ ദേവാലയങ്ങളിലും ഈ രൂപത്തിലാണ് വിഗ്രഹമുള്ളത്. പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത മൂലവിഗ്രഹം കൂടാതെ വേറെയും രണ്ട് വിഗ്രഹങ്ങൾ ഗുരുവായൂർ ശ്രീലകത്തുണ്ട്. അവയിൽ വലതുവശത്തുള്ളത് പഞ്ചലോഹത്തിൽ തീർത്ത ആറാട്ടുതിടമ്പും ഇടതുവശത്തുള്ളത് സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ശീവേലിത്തിടമ്പുമാണ്. ആദ്യത്തെ വിഗ്രഹം, ഇന്നത്തെ [[ആലപ്പുഴ ജില്ല]]യിൽ പെട്ട [[മാന്നാർ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട, അല്പം രൗദ്രഭാവ ത്തോടുകൂടിയ മഹാവിഷ്ണു രൂപമാണ്. ഇതിന് ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമേ ഇത് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാറുള്ളൂ. രണ്ടാമത്തെ വിഗ്രഹം, മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന തിടമ്പിന് കേടുവന്നതിനെത്തുടർന്ന് 1975-ൽ പണികഴിപ്പിച്ചതാണ്. [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ]] സ്വദേശിയായിരുന്ന വേലപ്പൻ ആചാരിയും പുത്രനായ കുട്ടൻ ആചാരിയും ചേർന്നാണ് ഈ തിടമ്പ് പണികഴിപ്പിച്ചത്. നിത്യശീവേലിയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് ഈ വിഗ്രഹമാണ്. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ഹൈന്ദവ ഭവനങ്ങളിലും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചിത്രങ്ങൾ കാണാം. അവയിലധികവും ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതെങ്കിലും അപൂർവ്വം ചിലതിൽ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപത്തിലും വരച്ചുകാട്ടാറുണ്ട്. ഈ രൂപത്തിലുള്ള ചിത്രങ്ങളിൽ ഭഗവാൻ, ചുവന്ന പട്ടുകോണകം ചാർത്തി വലതുകയ്യിൽ [[വെണ്ണ]]യും ഇടതുകയ്യിൽ ഓടക്കുഴലും പിടിച്ച രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉഷഃപൂജ സമയത്തെ ദർശനരൂപമാണിത്. ഭഗവാന് ചാർത്തിയ കോണകം, ഭക്തർക്ക് പ്രസാദമായി നൽകാറുണ്ട്. ഉഷഃപൂജയ്ക്കുള്ള ഈ രൂപം കൂടാതെ പന്തീരടിപൂജയ്ക്കും ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമായി വേറെയും രണ്ട് അലങ്കാരങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ, ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം ഓരോ ദിവസവും ഓരോ രൂപത്തിലാണ്. സാധാരണയായി ശ്രീകൃഷ്ണരൂപങ്ങളിൽ, അവയിൽത്തന്നെ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപങ്ങളിൽ തന്നെയാണ് അലങ്കാരമുണ്ടാകാറുള്ളതെങ്കിലും ചില പ്രത്യേക അവസരങ്ങളിൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ മറ്റുള്ള അവതാരങ്ങളായും അത്യപൂർവ്വമായി മറ്റുള്ള വൈഷ്ണവക്ഷേത്രങ്ങളിലെ മൂർത്തികളായും ഗുരുവായൂരപ്പനെ അലങ്കരിയ്ക്കാറുണ്ട്. കൂടാതെ, യഥാരൂപത്തിൽ തന്നെ ഭഗവാനെ അലങ്കരിച്ചുവരാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം അതിവിശേഷമാണ്. === ഉച്ചപ്പൂജ അലങ്കാരവർണ്ണന === 2020 സെപ്റ്റംബർ മാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന ഉച്ചപ്പൂജ കഴിഞ്ഞുള്ള കളഭച്ചാർത്തിന്റെ വിശദമായ ഒരു വർണ്ണന ആരംഭിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിയും ദീർഘകാലമായി ഉച്ചപ്പൂജ തൊഴുതുവരുന്ന വ്യക്തിയുമായ തിരുവാലൂർ ശ്രീകുമാരൻ നമ്പൂതിരിയാണ് ഇത് തുടങ്ങിയത്. [[അർബുദം]] ബാധിച്ച് ചികിത്സയിലായിരുന്ന സുധ എന്ന സ്ത്രീയ്ക്ക് കേൾക്കാനായി തുടങ്ങിയ ഈ ശ്രമം, പിന്നീട് സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിലൂടെ വൻ ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റുകയായിരുന്നു. [[കോവിഡ്-19 മഹാമാരി]] മൂലം ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരാൻ സാധിയ്ക്കാതിരുന്ന ഭക്തർ, തങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ച ഒരു അനുഗ്രഹമായി ഇതിനെ കാണുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് വിവിധ യൂട്യൂബ് ചാനലുകളിൽ ലഭ്യമായിരുന്ന അലങ്കാരവർണ്ണന, 2021 ഒക്ടോബർ 28-ന് പൂർണ്ണമായും ദേവസ്വത്തിന് കീഴിലായി. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഐതിഹ്യകഥകൾ == ഗുരുവായൂരപ്പനുമായും ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി ഐതിഹ്യകഥകളുണ്ട്. അവയിൽ പലതും ഇന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്. അത്തരത്തിലുള്ള ചില കഥകളാണ് ഇവിടെ ചേർക്കുന്നത്. === ക്ഷേത്രോല്പത്തിയും ജനമേജയന്റെ കുഷ്ഠരോഗവും === [[നാരദപുരാണം|ശ്രീ നാരദപുരാണത്തിലേതെന്ന്]] ചിലർ പറയുന്നതും, എന്നാൽ അതിൽ ഇല്ലാത്തതുമായ '''ഗുരുപവനപുര മാഹാത്മ്യത്തിലാണ്''' ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ വിവരിക്കുന്നത്. [[കുരുവംശം|കുരുവംശത്തിലെ]] പിന്മുറക്കാരനും, [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനന്റെ]] പൗത്രനും [[അഭിമന്യു]]വിന്റെ പുത്രനുമായ [[പരീക്ഷിത്ത്]], ശമീകൻ എന്ന മഹർഷിയുടെ ശാപം മൂലം ഉഗ്രസർപ്പമായ [[തക്ഷകൻ|തക്ഷകന്റെ]] കടിയേറ്റ് അപമൃത്യു വരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ [[ജനമേജയൻ]], തന്റെ പിതാവിന്റെ മരണത്തിന് കാരണക്കാരനായ തക്ഷകനെയും അവന്റെ വംശത്തെയും ഒന്നാകെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യാൻ '''[[സർപ്പസത്രയാഗം|സർപ്പസത്രം]]''' എന്ന ഉഗ്രയാഗം നടത്തി. നിരപരാധികളായ അസംഖ്യം സർപ്പങ്ങൾ യാഗാഗ്നിയിൽ ചത്തൊടുങ്ങി. എന്നാൽ, [[അമൃത്]] കുടിച്ചവനായതിനാൽ, തക്ഷകൻ മാത്രം ചത്തില്ല. ഇതെത്തുടർന്ന്, ജനമേജയനെ ഉഗ്രമായ സർപ്പശാപം പിടികൂടുകയും അദ്ദേഹം [[കുഷ്ഠം|കുഷ്ഠരോഗ ബാധിതനാകുകയും]] ചെയ്തു. രോഗ വിമുക്തിയ്ക്കായി ഒരുപാട് വഴികൾ നോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഇതോടെ ജീവിതാശ നശിച്ചുപോയ ജനമേജയനെ കാണാൻ ഒരു ദിവസം [[ആത്രേയൻ|ആത്രേയമഹർഷി]] വരികയും രോഗവിമുക്തിയ്ക്കായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ ഭജിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ആ പ്രതിഷ്ഠയുടെ മാഹാത്മ്യം ജനമേജയന് പറഞ്ഞുകൊടുത്തു. ആ കഥ ഇങ്ങനെ: പദ്മകല്പത്തിന്റെ ആദിയിൽ [[ബ്രഹ്മാവ്]] സൃഷ്ടികർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരി ക്കുമ്പോൾ മഹാവിഷ്ണു അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി. തനിക്കും തന്റെ സൃഷ്ടികൾക്കും കർമ്മബന്ധം കൂടാതെ മുക്തി നേടാനുള്ള മാർഗ്ഗം കാട്ടണമെന്ന് [[ബ്രഹ്മാവ്]] അഭ്യർത്ഥിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ, [[ബിസ്മത്ത്|പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ]] തൻ്റെ ഒരു വിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് സമ്മാനിച്ചു. വരാഹകല്പം വരെ വിഗ്രഹം ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ച ബ്രഹ്മാവ്, പിന്നീട് സന്താന ഭാഗ്യത്തിനായി മഹാവിഷ്ണുവിനെ ഭജിച്ചു കൊണ്ടിരുന്ന സുതപസ്സ് എന്ന പ്രജാപതിയ്ക്കും, പത്നിയായ പ്രശ്നിയ്ക്കും വിഗ്രഹം കൈമാറി. വിഗ്രഹം കിട്ടിയശേഷം പൂർവ്വാധികം ഭക്തിയോടെ ഭജനം തുടർന്ന അവർക്ക് മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഭഗവാൻ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ താൻ തന്നെ പുത്രനായി അവതരിയ്ക്കാമെന്ന് വാക്കുനൽകുകയും, ആ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിലും ഈ വിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാകുമെന്ന് അരുൾ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zy4-AAAAIAAJ&pg=PA30&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CDkQuwUwAg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=Krsna | publisher=Taylor & Francis | author=A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda | pages=30 |accessdate=24 June 2013}}</ref> അതനുസരിച്ച് [[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിലെ]] ആദ്യജന്മത്തിൽ ഭഗവാൻ, സുതപസ്സിന്റെയും പൃശ്നിയുടെയും പുത്രനായി '''പൃശ്നിഗർഭൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പൃശ്നിഗർഭൻ [[ബ്രഹ്മചര്യം|ബ്രഹ്മചര്യത്തിന്റെ]] പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിയ്ക്കുകയും ഭക്തനായ [[ധ്രുവൻ|ധ്രുവനുവേണ്ടി]] പുതിയൊരു ലോകം സൃഷ്ടിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. [[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗത്തിലെ]] അടുത്ത ജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ്, [[കശ്യപൻ|കശ്യപനായും]] പൃശ്നി [[അദിതി]]യായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ അവരുടെ പുത്രനായി '''[[വാമനൻ]]''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പിന്നീട്, [[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗത്തിലെ]] അവസാനജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ് വസുദേവരായും പൃശ്നി ദേവകിയായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ വീണ്ടും അവരുടെ എട്ടാമത്തെ പുത്രനായി ''' കൃഷ്‌ണൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. ഈ മൂന്നുജന്മങ്ങളിലും അവർക്ക് ഭഗവദ്നിർമ്മിതമായ ദിവ്യവിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടായി.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zLkrkjn1Yv0C&pg=PA238&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CEwQuwUwBg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=The Concise Śrīmad Bhāgavataṁ | publisher=SUNY Press | author=Swami Venkatesananda | year=1989 | pages=238 | isbn=1438422830 |accessdate=24 June 2013}}</ref> മാതാപിതാക്കൾ നിത്യപൂജ നടത്തിവന്നിരുന്ന ഈ വിഗ്രഹം, അവരുടെ കാലശേഷം ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ കയ്യിൽ തന്നെയെത്തി. തന്റെ വാസസ്ഥാനമായ [[ദ്വാരക|ദ്വാരകയിൽ]] ഒരു ക്ഷേത്രം പണിയുകയും വിഗ്രഹം അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, എന്നും രാവിലെ പത്നിമാരായ [[രുക്മിണി]]-[[സത്യഭാമ]] എന്നിവർക്കൊപ്പം ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി പൂജ നടത്തുമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ഭഗവാന് [[വൈകുണ്ഠം|വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക്]] മടങ്ങാൻ സമയമായി. സ്വർഗ്ഗാരോഹണത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ്, തന്റെ സുഹൃത്തും ശിഷ്യനും ഭക്തനുമായ [[ഉദ്ധവൻ|ഉദ്ധവരോട്]] ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഉദ്ധവരേ, ഇന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടാകും. ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ച ദ്വാരക അതിൽ പൂർണ്ണമായും നശിച്ചു പോകും. എന്നാൽ, മൂന്ന് ജന്മങ്ങളിൽ ഞാനും എന്റെ മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച ദിവ്യവിഗ്രഹം നശിക്കാൻ ഉള്ളതല്ല. ആ പുണ്യവിഗ്രഹം എടുത്ത് ഉചിതമായ സ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ദേവഗുരുവായ [[ബൃഹസ്പതി|ബൃഹസ്പതിയോട്]] പറയുക. ആ പുണ്യകർമ്മത്തിന് ശേഷം [[ബദരിനാഥ്|ബദരീകാശ്രമത്തിലേയ്ക്ക്]] പോയി തപസ്സനുഷ്ഠിച്ച് എന്നെ പ്രാപിക്കൂ. അധർമ്മം നിറയുന്ന [[കലിയുഗം|കലിയുഗത്തിൽ]], ഭക്തജനങ്ങളെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഞാൻ ആ വിഗ്രഹത്തിൽ കുടികൊള്ളും.}} ഭഗവാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ അന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടായി. ദേവശില്പിയായ [[വിശ്വകർമ്മാവ്]] നിർമ്മിച്ച ദ്വാരക, അതിൽ പൂർണ്ണമായും മുങ്ങി. തപസ്സിനായി പോകുന്നതിനുമുമ്പ് ഉദ്ധവർ ബൃഹസ്പതിയെ കണ്ട് കാര്യം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം എത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും ദ്വാരക സമുദ്രത്തിനടിയിലായി. മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ ഭഗവാനും മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച പരമപവിത്രമായ വിഷ്ണുവിഗ്രഹം, മഹാപ്രളയത്തെ അതിജീവിച്ച് കടലിൽ ഒഴുകിനടക്കുന്നത് അദ്ദേഹം കണ്ടു! പക്ഷേ, പ്രളയജലം കാരണം അദ്ദേഹത്തിന് വിഗ്രഹത്തിനടുത്തു വരെ പോകാനായില്ല. ബൃഹസ്പതി, തന്റെ ശിഷ്യനായ [[വായു|വായുദേവനെ]] വിളിച്ചുവരുത്തുകയും, വായുദേവൻ, സമുദ്രദേവനായ [[വരുണൻ|വരുണന്റെ]] സഹായത്തോടെ വിഗ്രഹം തന്റെ ഗുരുവിൻ്റെ അടുത്ത് എത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. വിഗ്രഹവുമായി പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോഴാണ് അടുത്ത പ്രശ്നം വന്നത്: എവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കണം? ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ആകാശ മാർഗ്ഗം സഞ്ചരിക്കവെ ഭാർഗ്ഗവ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, കടലിൽ നിന്ന് വളരെ അടുത്തായി അതിവിശാലമായ ഒരു തടാകം അവർ കണ്ടു. നിർമ്മലമായ ജലത്തോടുകൂടിയ ആ തടാകത്തിൽ, ആയിരക്കണക്കിന് താമരപ്പൂക്കൾ വിരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പക്ഷികൾ കളകൂജനം പൊഴിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. മൃഗങ്ങൾ അങ്ങിങ്ങായി സ്വൈരവിഹാരം നടത്തുന്നു. ആ പ്രദേശത്തിനാകെ ഒരു ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് അവർക്ക് തോന്നി. ലോകത്തിൻ്റെ മാതാപിതാക്കളായ [[ശിവൻ|ശിവഭഗവാനും]] [[പാർവ്വതി|പാർവ്വതീദേവിയും]] അവിടെ ആനന്ദ താണ്ഡവമാടുന്നത് കണ്ട ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും താഴെയിറങ്ങി ശിവപാർവ്വതിമാരെ വന്ദിച്ചു. താൻ ദേവഗുരുവിൻ്റെ ആഗമനം പ്രതീക്ഷിച്ച് ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്ന് ശിവഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. തുടർന്ന്, ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം അദ്ദേഹം ബൃഹസ്പതിയ്ക്ക് വിവരിച്ചു കൊടുത്തു: {{cquote|ബൃഹസ്പതേ, വിഷ്ണുഭഗവാന്റെ ഈ ദിവ്യവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ഏറ്റവും ഉചിതമായ സ്ഥലം ഈ ഭാർഗ്ഗവക്ഷേത്രം തന്നെയാണ്. [[പ്രാചീനബർഹിസ്സ്]] എന്ന രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരായ '''പ്രചേതസ്സുകൾ''' എന്ന യോഗിവര്യന്മാർ പ്രജാപതി സ്ഥാനം നേടാൻ കഠിന തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചതും അവർക്ക് ഞാൻ '''[[രുദ്രഗീതം]]''' ഉപദേശിച്ചു കൊടുത്തതും ഇവിടെവച്ചാണ്. <ref>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-07-09 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125035449/http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |url-status=dead }}</ref>{{better source|date=April 2017}}ബൃഹസ്പതേ, ഗുരുവായ അങ്ങും വായുദേവനും ചേർന്ന് വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്ന ഈ പുണ്യസ്ഥലം, ഇനി '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നറിയപ്പെടും. കലിയുഗത്തിലെ ദുരിതങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്ഷ നേടാൻ ഭക്തർ ഇവിടെ വന്ന് ഭജിയ്ക്കും.}} ഇത്രയും കേട്ടതോടെ ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവനും സന്തോഷമായി. ബൃഹസ്പതി, ഉടനെ ദേവശില്പിയായ വിശ്വകർമ്മാവിനെ വിളിച്ചുവരുത്തി. സ്ഥലമാകെ നോക്കിക്കണ്ട വിശ്വകർമ്മാവ്, അവിടെ എല്ലാ വാസ്തുശാസ്ത്ര നിബന്ധനകളുമനുസരിച്ച് മനോഹരമായ ഒരു ക്ഷേത്രം പണിതു. വിഷ്ണുഭഗവാനാൽ നിർമ്മിച്ചതും അവതാരമായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പൂജിച്ചതുമായ ആ പുണ്യവിഗ്രഹം, ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ചേർന്ന് എല്ലാ ആചാരവിധികളോടുകൂടി അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ശിവഭഗവാൻ വിഗ്രഹത്തിന് ആദ്യപൂജ നടത്തി. പാർവ്വതീദേവി നിവേദ്യമുണ്ടാക്കി സമർപ്പിച്ചു. [[ഇന്ദ്രൻ|ഇന്ദ്രാദിദേവകൾ]] പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. [[തുംബുരു]]-[[നാരദൻ|നാരദമഹർഷിമാരും]] [[യക്ഷന്മാർ|യക്ഷ]]-[[കിന്നരർ|കിന്നര]]-[[ഗന്ധർവ്വൻ|ഗന്ധർവ്വാദികളും]] സ്തുതിഗീതങ്ങൾ പാടി. ഗുരുവും വായുവും ഒരുമിച്ച് ഭഗവദ്വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ച പുണ്യഭൂമിയ്ക്ക് '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നും അവർ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഭഗവാന് 'ഗുരുവായൂരപ്പൻ' എന്നും പേരുകൾ വന്നു. ഈ മംഗളമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച പാർവ്വതീപരമേശ്വരന്മാർ, ''രുദ്രതീർത്ഥം'' എന്നുപേരുള്ള വലിയ തടാകത്തിന്റെ മറുകരയിലുള്ള മമ്മിയൂരിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനഭാവത്തിൽ സ്വയംഭൂവായി അവതരിച്ചു. അവിടെയും തൊഴുതാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ. വൈകുണ്ഠത്തിലെ പോലെ ഇവിടെയും ഭഗവാൻ പൂർണ്ണ ചൈതന്യത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നതിനാൽ ഇവിടം ''ഭൂലോക വൈകുണ്ഠം'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇത്രയും കേട്ടപ്പോൾ [[ജനമേജയൻ]] കുടുംബസമേതം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വർഷക്കാലം അദ്ദേഹം അവിടെ ഭജനമിരുന്നു. അദ്ദേഹം [[മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം|മമ്മിയൂരിലെ ശിവക്ഷേത്രത്തിലും]] ദർശനം നടത്തി. ഓരോ ദിവസം ചെല്ലുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടു വരികയും ഒരു വർഷം തികയുന്നതിന്റെ തലേന്ന് രാത്രി അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവദ് ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ രോഗം പൂർണ്ണമായും ഭേദമാകുകയും ചെയ്തു. നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയ അദ്ദേഹം, പിന്നീട് അരോഗദൃഢഗാത്രനായി ഒരുപാടുകാലം ജീവിച്ചു. === പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റെ കഥ === ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്ന മറ്റൊരു കഥയാണ് ഒരു [[പാണ്ഡ്യസാമ്രാജ്യം|പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റേത്]]. ഈ രാജാവ്, ഒരു ദിവസം തന്റെ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധനായ ജ്യോത്സ്യരെ വരുത്തുകയും അദ്ദേഹത്തിന് തന്റെ ജാതകം കാണിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. രാജാവിന്റെ ജാതകം പരിശോധിച്ച ജ്യോത്സ്യർ അദ്ദേഹം ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കകം പാമ്പുകടിയേറ്റ് മരിയ്ക്കും എന്ന് വിധിയെഴുതി. ഇതറിഞ്ഞ് കുപിതനായ രാജാവ് ജ്യോത്സ്യരെ ജയിലിലടയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചെങ്കിലും മന്ത്രിമാർ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. തുടർന്ന്, അപമൃത്യുവടയാനാണോ തന്റെ വിധി എന്നാലോചിച്ച് രാജാവ് ചിന്താധീനനായി ഇരിയ്ക്കേ സദസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ഒരു [[നമ്പൂതിരി]] പാപപരിഹാരത്തിന് ഗുരുവായൂരിൽ പോകണമെന്നും അവിടെ വച്ച് മരിച്ചാൽത്തന്നെയും മോക്ഷം കിട്ടുമെന്നും നിർദ്ദേശിച്ചു. അതനുസരിച്ച് രാജാവും കുടുംബാംഗങ്ങളും നമ്പൂതിരിയും ജ്യോത്സ്യരും ഒരുമിച്ച് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ രാജാവ്, തന്റെ മരണം പ്രവചിച്ച ദിവസം വരെയും ഭജനമിരിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതനുസരിച്ചുള്ള എല്ലാ ചിട്ടകളും അദ്ദേഹം പാലിച്ചുപോന്നു. ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. നാളെയാണ്, തൻ്റെ മരണമെത്തുന്ന ദിവസം! മനസ്സിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെ ധ്യാനിച്ച് അദ്ദേഹം ഉറങ്ങാൻ കിടന്നു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ഉണർന്നുനോക്കിയ രാജാവ്, താൻ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നതായി കണ്ട് അമ്പരന്നു. ഒരേസമയം സന്തോഷവും കോപവും തോന്നിയ രാജാവ്, ജ്യോത്സ്യരുടെ അടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തെ ശാസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തലേന്നുരാത്രി താൻ ഒരു പാമ്പിനെ കണ്ടതുപോലുമില്ല എന്നായിരുന്നു രാജാവിന്റെ വാദം. അപ്പോൾ ജ്യോത്സ്യർ രാജാവിന്റെ കാലിലേയ്ക്ക് നോക്കുകയും അവിടെയുള്ള ഒരു പാട് കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. അത് പാമ്പുകടിച്ച പാടായിരുന്നു! ഭഗവദ്കാരുണ്യം കൊണ്ടുമാത്രമാണ് താൻ രക്ഷപ്പെട്ടതെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാജാവ്, അപ്പോൾ ജീർണ്ണാവസ്ഥയിലായിരുന്ന ക്ഷേത്രം പുനരുദ്ധരിയ്ക്കുന്നതിന് നിർദ്ദേശം നൽകി. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ക്ഷേത്രം, സ്വർണ്ണം കൊണ്ടും വെള്ളി കൊണ്ടും രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടും പുതുക്കിപ്പണിയുകയും ശ്രീകോവിലിന്റെ ചുമരുകളിൽ മനോഹര ചിത്രങ്ങൾ വരച്ചുചേർക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ സമ്പത്ത് മുഴുവൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദാനം ചെയ്ത അദ്ദേഹം, ശിഷ്ടകാലം തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായി ജീവിച്ചുപോന്നു.<ref name='G3'>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-06-22 |archive-date=2009-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090628214507/http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |url-status=dead }}</ref> === ശങ്കരാചാര്യരുടെ വീഴ്ച === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ സവിശേഷ പ്രാധാന്യത്തോടെ പറഞ്ഞു കേൾക്കാറുള്ളതാണ് [[അദ്വൈത സിദ്ധാന്തം|അദ്വൈത സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ]] മുഖ്യപ്രയോക്താവായ [[ശങ്കരാചാര്യർ]]ക്ക് സംഭവിച്ച വീഴ്ച. ഒരു [[ഏകാദശി]]നാളിലാണ് ആ സംഭവം നടന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ആ കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരുപാട് യോഗസിദ്ധികൾ സ്വന്തമായി ഉണ്ടായിരുന്ന ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ആകാശമാർഗ്ഗം സഞ്ചരിയ്ക്കാനുള്ള കഴിവുമുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം അത്തരത്തിൽ [[കാലടി]]യിൽ നിന്ന് [[ശൃംഗേരി]]യിലേയ്ക്ക് പോയിക്കൊണ്ടിരുന്ന സമയത്താണ് അത് സംഭവിച്ചത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് മുകളിലൂടെയായിരുന്നു യാത്ര. ആകാശത്തുനിന്ന് ശങ്കരാചാര്യർ ക്ഷേത്രം കണ്ടെങ്കിലും അവിടെയിറങ്ങാനോ ഭഗവാനെ തൊഴാനോ അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചില്ല. ശ്രീകോവിലിന്റെ മുകളിലുള്ള ഭാഗം പിന്നിട്ട ഉടനെ ശങ്കരാചാര്യർ ഒറ്റ വീഴ്ച! അദ്ദേഹം നേരെ ചെന്നുവീണത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയിലാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ അപ്പോൾ ശീവേലി നടക്കുകയായിരുന്നു. ശീവേലി വടക്കേ നടയിലെത്തിയപ്പോൾ എഴുന്നള്ളിപ്പിന്റെ നേരെ മുന്നിൽ വച്ചാണ് ശങ്കരാചാര്യർ ചെന്നുവീണത്. ആളുകൾ പരിഭ്രാന്തരായി ഓടിക്കൂടി. ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ബോധമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, ശരീരത്തിലെവിടെയും പരുക്കുകളും കണ്ടില്ല. ശാന്തിക്കാർ വന്ന് പുണ്യതീർത്ഥം മുഖത്ത് തെളിച്ചതും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ശങ്കരാചാര്യർ, ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നടയിൽ പോയി സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിയ്ക്കുകയും സമസ്താപരാധം ഏറ്റുപറയുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുദിവസം കൂടി ക്ഷേത്രത്തിൽ തങ്ങിയ അദ്ദേഹം, ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജകളും ചടങ്ങുകളും പുനഃക്രമീകരിയ്ക്കുകയും, ഗുരുവായൂരപ്പനെ സ്തുതിച്ച് ''ഗോവിന്ദാഷ്ടകം'' എന്ന കൃതി രചിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള [[ഗുരുവായൂർ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം|പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയതും അദ്ദേഹമാണ്. === നെന്മിനി ഉണ്ണി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് നെന്മിനി മന. ഈ കുടുംബത്തിൽ പെട്ടവർ ഇന്നും ഗുരുവായൂരിലുണ്ട്. ഈ കുടുംബത്തിന്റെ വകയായി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ ഒരു ലോഡ്ജും ഹോട്ടലുമടക്കമുള്ള സൗകര്യങ്ങളുണ്ട്. എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിലെ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി]]യോടനുബന്ധിച്ചുള്ള [[സപ്തമി]] വിളക്ക് സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്നത് ഈ കുടുംബമാണ്. ഇവിടത്തെ പൂർവ്വികനായിരുന്ന ഒരു ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ കാണിയ്ക്കുന്നത്. നെന്മിനി മനയിലെ അച്ഛൻ നമ്പൂതിരി ആയിരുന്നു ഒരിയ്ക്കൽ ഗുരുവായൂരിലെ മേൽശാന്തി. ഒരു ദിവസം, അദ്ദേഹത്തിന് അത്യാവശ്യമായി ഒരു സ്ഥലം വരെ പോകേണ്ടിവന്നു. സഹായിയായ കീഴ്ശാന്തിയും അന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഭഗവാന്റെ പൂജ മുടങ്ങുമല്ലോ എന്നാലോചിച്ച് വിഷമിച്ച മേൽശാന്തി, ഒടുവിൽ തന്റെ മകനായ ഉണ്ണിയെ പൂജയേല്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. പോകും മുമ്പ് മേൽശാന്തി, ഉണ്ണിയ്ക്ക് പൂജാവിധികളെല്ലാം പറഞ്ഞു കൊടുത്തു. ശ്രീകോവിലിനകത്ത് കയറിയ ഉണ്ണി, മലരുനിവേദ്യവും ഉഷഃപൂജയുമെല്ലാം വിധിപോലെ ചെയ്തു. അപ്പോഴാണ് ഉണ്ണി അത് ശ്രദ്ധിച്ചത്: നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ അതുപോലെത്തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! ഉണ്ണി ആശങ്കാകുലനായി. തന്റെ പൂജ പിഴച്ചോ? ഭഗവാൻ നിവേദ്യം നേരിട്ടുണ്ണും എന്നായിരുന്നു അവന്റെ വിചാരം. പിന്നീട് അടുത്തുള്ള ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് ഉപ്പുമാങ്ങയും തൈരും കൊണ്ടുവരികയും അവ ചോറിന്റെ കൂടെ കൂട്ടിക്കുഴച്ചു വയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. {{cquote|ഉപ്പുമാങ്ങയുമുറതൈരുമുണ്ടിനി കൈപ്പയ്ക്കാക്കൊണ്ടാട്ടം വേണോ-കൃഷ്‌ണാ പപ്പടവും മറ്റും വല്ലതും വേണെങ്കിൽ കൽപിച്ചുകൊൾക ഞാൻ കേട്ടു-കൊള്ളാം ഊണുകഴിക്കാഞ്ഞാലയ്യോ വിശന്നുപോം ക്ഷീണിച്ചുപോയിടും ദേഹമേറ്റം അച്ഛൻ വന്നാലെന്നെത്തല്ലു മറിഞ്ഞാലും അച്യുതനൂണുകഴിച്ചില്ലെങ്കിൽ.}} പക്ഷേ, യാതൊരു ഫലവും കണ്ടില്ല. ഉണ്ണി പൊട്ടിക്കരയാൻ തുടങ്ങി. ആ കണ്ണീരുകണ്ട് ഉണ്ണിക്കണ്ണൻ, അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ഉണ്ണിയുടെ കയ്യിൽ നിന്ന് ചോറ് മുഴുവൻ വാങ്ങിക്കഴിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. സന്തോഷത്താൽ മതിമറന്ന ഉണ്ണി, സമയം പോയതറിഞ്ഞില്ല. സമയം കഴിഞ്ഞിട്ടും നടതുറക്കാത്തതിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരായ [[വാര്യർ|വാര്യരും]] [[മാരാർ|മാരാരും]] ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഉണ്ണിയ്ക്ക് വല്ലതും സംഭവിച്ചോ എന്നായിരുന്നു അവരുടെ ചിന്ത. എന്നാൽ, തൊട്ടുപിന്നാലെ ഒഴിഞ്ഞ പൂജാപാത്രങ്ങളുമായി ഉണ്ണി പുറത്തെത്തി. പാത്രങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞിരിയ്ക്കുന്നത് കണ്ട വാര്യർ തനിയ്ക്ക് അവകാശപ്പെട്ട നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ ഉണ്ണി ഉണ്ടുതീർത്തു എന്ന് വിചാരിച്ചു. അയാൾ അവനെ വിളിച്ചുകൊണ്ടു പോകുകയും കയ്യിലുണ്ടായിരുന്ന വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. താനല്ല, ഭഗവാനാണ് എല്ലാം കഴിച്ചതെന്ന് ഉണ്ണി ഒരുപാടു തവണ പറഞ്ഞെങ്കിലും വാര്യർ അത് അംഗീകരിച്ചില്ല. ഒരുപാട് തവണ അയാൾ ഉണ്ണിയെ തല്ലി. ഇതിനിടയിൽ മേൽശാന്തി മടങ്ങിയെത്തി. വാര്യരിൽ നിന്ന് വിവരമറിഞ്ഞ അദ്ദേഹവും ഉണ്ണിയെ ഒരുപാട് തല്ലി. അപ്പോഴാണ് ശ്രീകോവിലിൽ നിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങിയത്. ഉണ്ണി പറഞ്ഞതെല്ലാം ശരിയാണെന്നും അതിനാൽ തല്ലേണ്ടത് തന്നെയാണെന്നുമായിരുന്നു ആ അശരീരി. കുറ്റബോധം താങ്ങാനാകാതെ മേൽശാന്തിയും വാര്യരും ശ്രീകോവിലിനു മുന്നിൽ സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. ഇതിൻ്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന തൈര് നിവേദ്യവും നിറപുത്തരി ദിവസം ഉപ്പുമാങ്ങയും നിവേദിക്കുന്നത്. === നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === [[ശ്രീമദ്ഭാഗവതം|ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തെ]] ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച പ്രസിദ്ധമായൊരു [[സംസ്കൃതസാഹിത്യം|സംസ്കൃതകാവ്യമാണ്]] '''[[നാരായണീയം]]'''. പണ്ഡിതശ്രേഷ്ഠനായ [[മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരി|മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരിയാണ്]] ഈ മഹാകാവ്യം രചിച്ചത്. പന്ത്രണ്ട് സ്കന്ധങ്ങളും പതിനായിരം ശ്ലോകങ്ങളുമടങ്ങിയ ഭാഗവതകാവ്യത്തെ, വെറും നൂറു ദശകങ്ങളിലും ആയിരം ശ്ലോകങ്ങളിലും ഒതുക്കിയ നാരായണീയം, ഭാഗവതത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കവി ഭഗവാനോട് സംവദിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി അടുത്ത് ബന്ധമുള്ള ഈ കാവ്യം ഉദ്ഭവിയ്ക്കാൻ കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: 1560-ൽ ഇന്നത്തെ [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ]] [[തിരുനാവായ|തിരുനാവായയ്ക്കടുത്തുള്ള]] [[ചന്ദനക്കാവ് (മലപ്പുറം ജില്ല)|ചന്ദനക്കാവിലെ]] പണ്ഡിതകുടുംബമായ മേല്പുത്തൂർ ഇല്ലത്ത് ജനിച്ച നാരായണഭട്ടതിരി, മഹാപണ്ഡിതനായിരുന്ന അച്ഛൻ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[മീമാംസ|മീമാംസയും]] മാധവൻ എന്ന ഗുരുവിൽ നിന്ന് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദവും]] ജ്യേഷ്ഠൻ ദാമോദരഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[തർക്കശാസ്ത്രം|തർക്കശാസ്ത്രവും]] പഠിച്ചെടുത്തശേഷം, [[തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടി|തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടിയുടെ]] കീഴിൽ ഉപരിപഠനം നടക്കുന്ന കാലത്താണ് നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ച സംഭവങ്ങൾ നടന്നത്. ഗുരുതരമായ [[വാതരോഗം]] ബാധിച്ച അച്യുതപ്പിഷാരടിയെ മേല്പുത്തൂർ നല്ല രീതിയിൽ ശുശ്രൂഷിച്ചുപോന്നു. ഒടുവിൽ ഗുരുനാഥന്റെ അസുഖം മാറുകയും, അതേസമയം മേല്പുത്തൂരിന് അസുഖസൂചനകൾ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവിൽ നിന്ന് മേല്പുത്തൂർ അസുഖം ഇരന്നുവാങ്ങി എന്നാണ് കഥ. വാതരോഗം മാറാൻ നിരവധി ചികിത്സാരീതികൾ ചെയ്തുനോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ, സാക്ഷാൽ [[ധന്വന്തരി|ധന്വന്തരിമൂർത്തിയായ]] ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെ ശരണം എന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, 1587 ഓഗസ്റ്റ് 27-ന് (കൊല്ലവർഷം 763 ചിങ്ങം 16), [[ചിങ്ങം|ചിങ്ങമാസത്തിലെ]] [[തിരുവോണം (നക്ഷത്രം)|തിരുവോണം]] നാളിൽ, മാതാപിതാക്കൾക്കും അനുജനും കവിയുമായ ചെറിയ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയ്ക്കും ചില സഹായികൾക്കുമൊപ്പം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അമ്മാത്തായ പയ്യൂരില്ലമടക്കം പല സ്ഥലങ്ങളിലും തങ്ങിയ ശേഷം മൂന്നാം നാൾ അവർ ഗുരുവായൂരിലെത്തി. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും ഭഗവാനെ സ്തുതിച്ച് ഒരു കവിതയെഴുതണമെന്ന് മേല്പുത്തൂരിന് തോന്നി. പക്ഷേ, എവിടെനിന്ന് തുടങ്ങണം, എങ്ങനെ തുടങ്ങണം എന്നൊന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടിയില്ല. ഉറ്റ സുഹൃത്തും, [[മലയാളം|മലയാളഭാഷയുടെ]] പിതാവുമായ [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ|തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛനെത്തന്നെ]] സമീപിയ്ക്കാമെന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, തന്റെ സഹായികളെ [[തൃക്കണ്ടിയൂർ|തൃക്കണ്ടിയൂരിലേയ്ക്ക്]] വിട്ടു. സഹായികൾ തൃക്കണ്ടിയൂരിലെ എഴുത്തച്ഛന്റെ വീട്ടിലെത്തുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം തന്റെ [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ട്|അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ടിലെ]] വരികൾ ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് ചാരുകസേരയിൽ ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. സഹായികൾ എഴുത്തച്ഛനോട് ആഗമനോദ്ദേശ്യം പറഞ്ഞപ്പോൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് 'മത്സ്യം തൊട്ടുകൂട്ടാൻ പറയൂ' എന്നാണ് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത്. ഗുരുവായൂർ മടങ്ങിയെത്തിയ സഹായികൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് വിവരം പറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം സന്തോഷിച്ചു. ഇത് കണ്ട് സഹായികൾ സ്തബ്ധരായിപ്പോയി. [[മത്സ്യം (അവതാരം)|മത്സ്യം]] തൊട്ടുള്ള വൈഷ്ണവാവതാരങ്ങളെ സ്തുതിച്ച് കീർത്തനമെഴുതുക എന്നാണ് എഴുത്തച്ഛൻ പറഞ്ഞതിന്റെ അന്തരാർത്ഥം എന്ന് മേല്പുത്തൂർ അവരോട് പറഞ്ഞു. ''സാന്ദ്രാനന്ദാവബോധാത്മകമനുപമിതം...'' എന്ന് തുടങ്ങുന്ന നാരായണീയത്തിന്റെ ആദ്യദശകം പിറന്നത് അങ്ങനെയാണ്. തുടർന്ന്, ഓരോ ദിവസവും ഓരോ ദശകം എന്ന കണക്കിൽ നൂറുദിവസം കൊണ്ട് നൂറുദശകം പൂർത്തിയാക്കി. ഓരോ ദിവസം കഴിയുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടുവന്നു. ഒടുവിൽ, നൂറാം ദിവസം അദ്ദേഹം നാരായണീയരചന പൂർത്തിയാക്കുകയും അദ്ദേഹത്തിന് വേണുഗോപാലരൂപത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ അദ്ദേഹം രോഗവിമുക്തനാകുകയും ചെയ്തു. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കേ വാതിൽമാടത്തിലെ കിഴക്കേ അറ്റത്തെ തൂണിലിരുന്നാണ് മേല്പുത്തൂർ നാരായണീയം രചിച്ചത്. വാതരോഗം വന്ന് ശരീരം മുഴുവൻ തളർന്നുപോയ മേല്പുത്തൂർ ചൊല്ലുന്ന ശ്ലോകങ്ങളെല്ലാം അനുജൻ പകർത്തി എടുക്കുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ്റെ നരസിംഹാവതാരത്തെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാതെ വിഷമിച്ച മേൽപ്പത്തൂരിന് മുമ്പിൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ നരസിംഹരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവത്രെ. നാരായണീയം രചിച്ചതോടുകൂടി ആരോഗ്യം വീണ്ടെടുത്ത അദ്ദേഹം, പിന്നീട് കുറഞ്ഞത് 86 വയസ്സ് വരെയെങ്കിലും ജീവിച്ചിരുന്നു. ഈ കാലഘട്ടത്തിനിടയിൽ അദ്ദേഹം [[കൊച്ചി]], [[അമ്പലപ്പുഴ]], [[കോഴിക്കോട്]], [[മൂക്കുതല]] തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിലായി ജീവിച്ചുപോരുകയും, അവിടങ്ങളിലെല്ലാം പ്രശസ്തനാകുകയും ചെയ്തു. [[പ്രക്രിയാ സർവ്വസ്വം]], [[ശ്രീപാദ സപ്തതി]], ഒരുപാട് [[ചമ്പു|ചമ്പുക്കൾ]], [[പ്രശസ്തി (ചരിത്രം)|പ്രശസ്തികൾ]] തുടങ്ങി വേറെയും ചില കൃതികൾ ഇക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. മൂക്കുതലയിൽ വച്ചാണ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചത്. അനായാസ മരണമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്. === ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവം === മേല്പുത്തൂരിന്റെ സമകാലികനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മറ്റൊരു കവിയായിരുന്നു [[പൂന്താനം നമ്പൂതിരി]]. ഇന്നത്തെ മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[പെരിന്തൽമണ്ണ]]യ്ക്കടുത്ത് [[കിഴാറ്റൂർ|കീഴാറ്റൂരിലായിരുന്നു]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇല്ലം. മേല്പുത്തൂരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിൽ]] വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നുമില്ലായിരുന്ന പൂന്താനം, മലയാളത്തിലാണ് കവിതകൾ രചിച്ചിരുന്നത്. തന്മൂലം സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ ഒരുപാട് പരിഹസിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''മലയാളത്തിലെ [[ഭഗവദ്ഗീത]]'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ' ''[[ജ്ഞാനപ്പാന]]''യാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ കൃതി. ഈ കൃതി എഴുതാൻ കാരണമായ ഒരു സംഭവമുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെക്കാലം സന്താനഭാഗ്യമില്ലാതെ വിഷമിച്ചിരുന്ന പൂന്താനം, അതിനായി 'സന്താനഗോപാലം പാന' എന്ന കൃതി രചിച്ചു. അതിനെത്തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മകനുണ്ടായി. എന്നാൽ, [[ചോറൂണ്|ചോറൂണിന്റെ]] ദിവസം അവൻ അഴിച്ചിട്ട വസ്ത്രങ്ങൾക്കിടയിൽ ശ്വാസം മുട്ടി മരിച്ചു. ഇതിലുണ്ടായ വിഷമമാണ് ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ചത്. നാമജപത്തിന്റെയും ഭക്തിയുടെയും പ്രാധാന്യം അറിയിയ്ക്കുന്നതിനോടൊപ്പം കടുത്ത സാമൂഹ്യവിമർശനവും ഉൾക്കൊണ്ട ഈ കൃതിയ്ക്ക്, കേരളീയസമൂഹത്തിൽ ലഭിച്ച സ്വാധീനം വലുതാണ്. {{cquote|കണ്ടുകണ്ടെന്നിരിയ്ക്കും ജനങ്ങളെ കണ്ടില്ലെന്ന് വരുത്തുന്നതും ഭവാൻ<br>രണ്ടുനാലുദിനം കൊണ്ടൊരുത്തനെ തണ്ടിലേറ്റി നടത്തുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|മാളികമുകളേറിയ മന്നന്റെ തോളിൽ മാറാപ്പ് കേറ്റുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|ഉണ്ണിയുണ്ടായി വേൾപ്പിപ്പതിലൊരു ഉണ്ണിയുണ്ടായിക്കണ്ടാവൂ ഞാനെന്നും<br>ഇത്ഥമോരോന്ന് ചിന്തിച്ചിരിയ്ക്കുമ്പോൾ ചത്തുപോകുന്നു പാവം ശിവ!ശിവ!}} {{cquote|അമ്മയ്ക്കും പുനരച്ഛന്നും ഭാര്യയ്ക്കും ഉണ്മാൻ പോലും കൊടുക്കുന്നില്ല ചിലർ.}} തുടങ്ങിയ വരികൾ വേദാന്തചിന്തയുടെയും സാമൂഹ്യവിമർശനത്തിന്റെയും ഉദാഹരണങ്ങളാകുമ്പോൾ ആദ്യഭാഗവും അവസാനഭാഗവും തികഞ്ഞ ഭക്തിയുടെ പ്രതീകങ്ങളായി മാറുകയാണ്. കലികാലത്ത് ഭക്തർക്ക് മോക്ഷത്തിനുള്ള ഏക ഉപാധി നാമപജമാണെന്ന് പൂന്താനം ഇതിലൂടെ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നു. {{cquote|ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ മനസ്സിൽ കളിയ്ക്കുമ്പോൾ<br>ഉണ്ണികൾ പിന്നെ വേണമോ മക്കളായ്?}} എന്ന വാക്യം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭഗവദ്ഭക്തിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണ്.<ref>{{cite news|title=Rendered with devotion|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article657658.ece|date=March 13, 2009}}</ref> വാർദ്ധക്യത്തിൽ [[വസൂരി]]രോഗം വന്ന് തളർന്നുപോയ പൂന്താനം അത് ഭേദമാകാൻ തന്റെ നാട്ടിലുള്ള [[അങ്ങാടിപ്പുറം തിരുമാന്ധാംകുന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|തിരുമാന്ധാംകുന്നിലമ്മ]]യെ സ്തുതിച്ച് രചിച്ച ''ഘനസംഘം'' എന്ന സ്തോത്രവും വളരെ പ്രസിദ്ധമാണ്. 1964-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഓമനക്കുട്ടൻ (ചലച്ചിത്രം|ഓമനക്കുട്ടൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലുപയോഗിച്ച ''കണികാണും നേരം'' രചിച്ചതും അദ്ദേഹമാണ്. [[നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ|''നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ'']] എന്ന അതിപ്രസിദ്ധമായ ശിവസ്തുതിയും അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ്. ഇവ കൂടാതെ വേറെയും കൃതികൾ രചിച്ച അദ്ദേഹം, ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യകഥകളിലെ സ്ഥിരം സാന്നിദ്ധ്യമാണ്. 93-ആം വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. === ഭക്തിയും വിഭക്തിയും === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കിടക്കുന്ന മറ്റൊരു ഐതിഹ്യകഥയാണ് ''ഭക്തിയും വിഭക്തിയും''. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവുമാണ് ഈ കഥയിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ. സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർക്ക് അക്കാലത്ത് മലയാളകവികളോടും മലയാളകൃതികളോടുണ്ടായിരുന്ന പുച്ഛവും അവയിലെ ഭഗവാന്റെ നിലപാടുമാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രമേയം. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: വാതരോഗം ബാധിച്ച് ഗുരുവായൂരിൽ മേല്പുത്തൂർ ഭജനമിരിയ്ക്കുന്ന കാലത്തുതന്നെ പൂന്താനവും ഭജനമിരിയ്ക്കാനുണ്ടായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം, പൂന്താനം താൻ രചിച്ച സന്താനഗോപാലം പാന മേല്പുത്തൂരിന് കാണിച്ചുകൊടുക്കാൻ ചെന്നു. എന്നാൽ, സംസ്കൃതപണ്ഡിതനായിരുന്ന മേല്പുത്തൂർ, ആ ആവശ്യം നിരസിച്ചു. ഇത് പൂന്താനത്തെ അത്യധികം ദുഃഖിതനാക്കി. അന്നുരാത്രി, മേല്പുത്തൂരിന് വാതരോഗം വീണ്ടും മൂർച്ഛിച്ചു. അല്പസമയം അദ്ദേഹത്തിന് ബോധക്ഷയമുണ്ടായി. ബോധം വന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവാന്റെ ഒരു ദർശനമുണ്ടായി. ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഹേ മേല്പത്തൂരേ! പണ്ഡിത ശ്രേഷ്ഠനായ അങ്ങയുടെ വിഭക്തിയെക്കാൾ എനിയ്ക്ക് ഇഷ്ടം പാണ്ഡിത്യമില്ലാത്ത പൂന്താനത്തിന്റെ ഭക്തിയാണ്. അങ്ങ് നാളെത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് മാപ്പ് പറയുകയും ജ്ഞാനപ്പാന പരിശോധിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും വേണം.}} ഇതനുസരിച്ച് പിറ്റേന്ന് രാവിലെ മേല്പുത്തൂർ, ക്ഷേത്രദർശനം കഴിഞ്ഞ് തെക്കേ നാലമ്പലത്തിലിരുന്ന് അന്നത്തെ ദശകവും പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം പൂന്താനത്തിനടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തോട് മാപ്പുപറഞ്ഞ് ജ്ഞാനപ്പാന വായിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും പൂന്താനത്തെ മുഗ്ദകണ്ഠം പ്രശംസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name="thehindu">{{cite news|title=To lovers of Krishna, in Tamil|url=http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|newspaper=The Hindu|date=July 19, 2012|access-date=2019-12-06|archive-date=2012-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723041304/http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|url-status=dead}}</ref> === 'പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു' === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. സംസ്കൃതത്തിൽ പൂന്താനത്തിനുണ്ടായിരുന്ന പ്രാവീണ്യക്കുറവും അതുമൂലം അദ്ദേഹം നേരിട്ട അപമാനങ്ങളും അവയിലുള്ള ഭഗവാന്റെ പ്രതികരണവും അടങ്ങിയതാണ് ഈ കഥ. അതിങ്ങനെ: സംസ്കൃതത്തിൽ വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെങ്കിലും പൂന്താനം നിത്യേന ക്ഷേത്രനടയിൽ വന്ന് [[വിഷ്ണു സഹസ്രനാമം]] വ്യാഖ്യാനം ചെയ്യുമായിരുന്നു. അപ്പപ്പോൾ വായയിൽ വരുന്ന രീതിയിലാണ് അദ്ദേഹം വ്യാഖ്യാനം കൊടുത്തിരുന്നത്. ഒരിയ്ക്കൽ, അത്തരത്തിൽ അദ്ദേഹം വിഷ്ണു സഹസ്രനാമത്തിലെ '''പദ്മനാഭോऽമരപ്രഭു''' എന്ന ഭാഗം '''പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു''' എന്ന് തെറ്റായി ഉച്ചരിച്ച് അതിന് വ്യാഖ്യാനം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന [[വേദം|വേദപണ്ഡിതന്മാരായ]] ചില ബ്രാഹ്മണർ പൂന്താനത്തെ അപഹസിച്ചു. ഈ സമയത്ത് അദ്ദേഹം മരപ്രഭു ആരാണെന്ന് വിചാരിച്ച് ചിന്താധീനനായി. അപ്പോൾ, മരപ്രഭുവും താൻ തന്നെയാണെന്ന് അറിയിച്ചുകൊണ്ട് ശ്രീലകത്തുനിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങി. ഇത് കേട്ടതും പണ്ഡിതസമൂഹം ലജ്ജിച്ച് തലതാഴ്ത്തി. <ref>{{cite web|url=https://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BE%E0%B4%A8%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%81_%E0%B4%A8%E0%B4%AE%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%B0%E0%B4%BF |title=ഐതിഹ്യമാല/പൂന്താനത്തു നമ്പൂരി - വിക്കിഗ്രന്ഥശാല |language=ml|publisher=Ml.wikisource.org |date=2016-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഈ സംഭവത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഗുരുവായൂർ തെക്കേ നടയിലെ ശ്രീവത്സം വി.ഐ.പി. റസ്റ്റ് ഹൗസ് വളപ്പിൽ മരപ്രഭുവിന്റെ അതിഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. കളിമണ്ണിൽ തീർത്ത ഇത്, അത്തരത്തിലുള്ള ഏറ്റവും വലിയ ശില്പമാണ്. 1995-ലാണ് ഈ ശില്പം സ്ഥാപിച്ചത്. പ്രശസ്ത ശില്പി [[ആലുവ]] പി.വി. രാമചന്ദ്രന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ 1200 പേർ ചേർന്ന് മൂന്നുമാസം കഠിനവ്രതം എടുത്താണ് ഈ ശില്പം നിർമ്മിച്ചെടുത്തത്.<ref>{{cite web|author=Ramachandran P.V. |url=http://guruvayoormaraprabhu.blogspot.in/ |title=Guruvayoor Maraprabhu |publisher=Guruvayoormaraprabhu.blogspot.in |date=2009-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനും മുൻ [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|കേരള മുഖ്യമന്ത്രിയും]] അന്നത്തെ കേന്ദ്ര വ്യവസായ മന്ത്രിയുമായിരുന്ന [[കെ. കരുണാകരൻ|കെ. കരുണാകരനാണ്]] ഇത് ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തത്. കളിമണ്ണിനോടൊപ്പം പല ഔഷധകൂട്ടുകളും ഇതിൽ ചേർത്തിട്ടുണ്ട്. വൃക്ഷസങ്കല്പത്തിൽ ശരീരവും ധ്യാനഭാവത്തിലുള്ള ഭഗവാന്റെ ശിരസ്സും ഒത്തുച്ചേർന്ന ഈ ശില്പത്തിന് ജാപ്പനീസ് നിർമ്മാണശൈലിയാണ് അവലംബിച്ചത്. 2008-ൽ ഇതിനോട് ചേർന്ന് ഏതാനും ദിവ്യാത്മാക്കളുടെ രൂപങ്ങളും, 2011-ൽ പ്രഭാമണ്ഡലവും ചാർത്തുകയുണ്ടായി. ചുരുങ്ങിയ കാലം കൊണ്ടാണ് മരപ്രഭു ശില്പം ഗുരുവായൂരിലെ ഭക്തരുടെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റിയത്. ഇതിന്റെ ചെറുപതിപ്പുകളും ഇപ്പോൾ നിർമ്മാണത്തിലുണ്ട്.<ref>{{cite web |url=http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |title=ഗുരുവായൂർ മരപ്രഭു ചെറുപതിപ്പുകളുടെ നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ചു &#124; mangalam.com |publisher=Origin.mangalam.com |date=2015-04-17 |accessdate=2016-12-20 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220161718/http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |url-status=dead }}</ref> ഇവയുടെ ശില്പിയും പി.വി. രാമചന്ദ്രനാണ്. === ഭാഗവതപ്രിയനായ കൊട്ടിയൂരപ്പൻ === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. ഗുരുവായൂരുമായി നേരിട്ട് ബന്ധമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ ധാരാളമായി അനുഗ്രഹിച്ചതായി കഥകളുള്ളതിനാൽ ഇതും ആ ഗണത്തിൽ പെടുത്താം. [[ഉത്തരകേരളം|ഉത്തരകേരളത്തിലെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[കൊട്ടിയൂർ ശിവക്ഷേത്രം|കൊട്ടിയൂർ ക്ഷേത്രവുമായും]] അവിടത്തെ ദേവനായ പരമശിവനുമായാണ് ഈ കഥയ്ക്ക് നേരിട്ട് ബന്ധമുള്ളത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവത പാരായണം എങ്ങനെ കൊട്ടിയൂരപ്പനെ പ്രസന്നനാക്കി എന്ന് ഈ കഥയിൽ കാണാം. ഒരിക്കൽ, ഒരു [[വൈശാഖം|വൈശാഖകാലത്ത്]] പൂന്താനം കൊട്ടിയൂരിൽ ദർശനത്തിനെത്തി. [[ബാവലിപ്പുഴ]]യിൽ കുളിച്ച് അക്കരെയും ഇക്കരെയുമുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ദർശനം നടത്തിയ ശേഷം അദ്ദേഹം, വലിയൊരു സദസ്സിനെ സാക്ഷിയാക്കി തന്റെ ഭാഗവതപാരായണം തുടങ്ങി. ഭാഗവതത്തിലെ അതിപ്രധാനമായ ദശമസ്കന്ധത്തിലെ അറുപതാം അദ്ധ്യായമായ 'കർഹിചിദദ്ധ്യായ'മാണ് അദ്ദേഹത്തിന് അന്ന് വായിക്കാനുണ്ടായിരുന്നത്. പ്രസ്തുത അദ്ധ്യായത്തിലെ 'കർഹി ചിത് സുഖമാസീനം' എന്നു തുടങ്ങുന്ന ശ്ലോകം കാരണമാണ് അദ്ധ്യായത്തിന് ഇങ്ങനെയൊരു പേരുതന്നെ വന്നത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവതപാരായണം കേട്ട സദസ്യർ, അദ്ദേഹത്തെ വാനോളം പുകഴ്ത്തി. തുടർന്ന്, താൻ വായിച്ചുതീർന്ന ഭാഗം അദ്ദേഹം മയിൽപ്പീലി വച്ച് അടച്ചു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ എണീറ്റ് ദിനകൃത്യങ്ങളെല്ലാം കഴിച്ച് പൂന്താനം ഗ്രന്ഥം തുറന്നുനോക്കുമ്പോൾ മയിൽപ്പീലി കർഹിചിദദ്ധ്യായത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! തന്റെ ഓർമ്മക്കുറവായിരിയ്ക്കാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച അദ്ദേഹം, അന്നും അതേ അദ്ധ്യായം തന്നെ വായിച്ചു. രണ്ടു മൂന്നു ദിവസങ്ങളിൽ ഇത് ആവർത്തിച്ചപ്പോൾ ഇത് ഭഗവാന്റെ ലീലയാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. അന്നും ഭാഗവതം വായിച്ച ശേഷം സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹം കൊട്ടിയൂർ വിട്ടു. അപ്പോഴാണ് തന്റെ ഭാഗവതഗ്രന്ഥം എടുക്കാൻ മറന്നുപോയ കാര്യം അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞത്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ച് കൊട്ടിയൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടെങ്കിലും അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. അദ്ദേഹം വാതിൽപ്പഴുതിലൂടെ നോക്കിയപ്പോൾ കണ്ട കാഴ്ച അതിശയകരമായിരുന്നു: ശിവഭഗവാൻ പാർവ്വതീദേവിയ്ക്ക് ഭാഗവതത്തിലെ കർഹിചിദദ്ധ്യായം വായിച്ചുകൊടുക്കുന്നു! അത് സശ്രദ്ധം കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ദേവി, ഭഗവാന്റെ വായന നന്നായെങ്കിലും പൂന്താനം വായിച്ചുകേൾക്കാനാണ് കൂടുതൽ രസകരമെന്ന് പറയുകയുണ്ടായി! പൂന്താനം പുറത്തുണ്ടെന്ന വിവരമറിഞ്ഞ ഭഗവാനും ദേവിയും, അദ്ദേഹത്തിന് ദർശനം നൽകുകയും, ഭാഗവതഗ്രന്ഥം തങ്ങളുടെ മറ്റൊരു വാസകേന്ദ്രമായ [[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥക്ഷേത്രത്തിലെ]] മണ്ഡപത്തിന്റെ ഉത്തരത്തിലുണ്ടെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അതനുസരിച്ച് പൂന്താനം, ഒരുപാട് ദൂരം സഞ്ചരിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലെത്തുകയും]] വടക്കുന്നാഥനെയും ഉപദേവതകളെയും തൊഴുതശേഷം മണ്ഡപത്തിലെത്തി അതിന്റെ ഉത്തരത്തിൽ നിന്ന് ഗ്രന്ഥം തിരികെ എടുക്കുകയും ചെയ്തു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ മങ്ങാട്ടച്ചനായി === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. [[സാമൂതിരി]]യുടെ സൈന്യാധിപനായ [[മങ്ങാട്ടച്ചൻ|മങ്ങാട്ടച്ചന്റെ]] രൂപത്തിൽ വന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ രക്ഷിച്ചതാണ് ഈ കഥയിലെ ഉള്ളടക്കം. തന്റെ ഭക്തരെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഭഗവാൻ ഏതു രൂപത്തിലും വരും എന്ന വിശ്വാസത്തിന്റെ തെളിവായി ഭക്തർ ഇതിന്റെ കണ്ടുവരുന്നു. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരിയ്ക്കൽ പൂന്താനം, കീഴാറ്റൂരിലുള്ള ഇല്ലത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് യാത്ര ചെയ്യുകയായിരുന്നു. നേരം അർദ്ധരാത്രിയായിരുന്നു. ചുറ്റും കൂരിരുട്ട്. എങ്ങും കനത്ത നിശ്ശബ്ദത. തീർത്തും വിജനമായ പ്രദേശത്തുകൂടിയാണ് അദ്ദേഹം കടന്നുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നത്. പെട്ടെന്ന് അദ്ദേഹത്തെ ഒരു സംഘം അക്രമികൾ തടഞ്ഞുനിർത്തി ആക്രമിച്ചു. അവർ പൂന്താനത്തോട് വൻ തുക ആവശ്യപ്പെട്ടു. തന്റെ കയ്യിൽ ഒരു ഭാഗവതഗ്രന്ഥം മാത്രമാണുള്ളതെന്നും അത് തരാൻ തനിയ്ക്കാകില്ലെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞപ്പോൾ അക്രമികളിലൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തോളിലെ ഭാണ്ഡം പിടിച്ചുവലിയ്ക്കുകയും, മറ്റൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തെ വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. വേദന താങ്ങാനാകത്തെ പൂന്താനം, ഇഷ്ടദേവനെ ഉറക്കെ വിളിച്ചു. അപ്പോൾ ദൂരെനിന്ന് ഒരു [[കുതിര]]യുടെ കുളമ്പടിശബ്ദം കേൾക്കാൻ തുടങ്ങി. ഓരോ നിമിഷം കഴിയുംതോറും അത് അടുത്തെത്താൻ തുടങ്ങി. സാമൂതിരിയുടെ സൈന്യാധിപനായ മങ്ങാട്ടച്ചനായിരുന്നു കുതിരപ്പുറത്ത്. മങ്ങാട്ടച്ചൻ, തന്റെ കയ്യിലെ വാളെടുത്ത് അക്രമികൾക്കുനേരെ ആഞ്ഞുവീശുകയും അവർ പേടിച്ചോടുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചന് പൂന്താനം തന്റെ കയ്യിലെ മോതിരം ഊരി സമ്മാനിയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങാൻ തയ്യാറായില്ല. ഒടുവിൽ പൂന്താനത്തിന്റെ നിർബന്ധത്തിന് വഴങ്ങി അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങുകയായിരുന്നു. മോതിരവും വാങ്ങിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചൻ, ഉടനെ സ്ഥലം വിട്ടു. മനസ്സുനിറയെ സന്തോഷത്തോടെ പൂന്താനം യാത്ര തുടർന്നു. നേരം ഏഴരവെളുപ്പായി. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറക്കാനുള്ള സമയമായി. മേല്പുത്തൂരടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ, ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം കണ്ടുതൊഴാൻ പുറത്ത് വരിയായി നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. മേൽശാന്തി എഴുന്നേറ്റ് കുളികഴിഞ്ഞുവന്ന് ശ്രീകോവിലിന്റെ വാതിൽ തുറക്കാൻ കഠിനപ്രയത്നം തുടങ്ങി. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും വാതിൽ തുറക്കുന്നില്ല! അപ്പോഴാണ്, '''കൃഷ്ണാ! ഗുരുവായൂരപ്പാ! ഭഗവാനേ!''' എന്ന വിളിയോടെ പൂന്താനം ക്ഷേത്രനടയിലെത്തിയത്. തൊട്ടുപിന്നാലെ, മേൽശാന്തിയ്ക്ക് നടതുറക്കാൻ സാധിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു! ക്ഷേത്രക്കുളത്തിൽ കുളിച്ച് ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണം വച്ച് ശ്രീകോവിലിനടുത്തെത്തിയ പൂന്താനത്തെ മേൽശാന്തി വിളിയ്ക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മോതിരം സമ്മാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പൂന്താനം മോതിരം പരിശോധിച്ചു നോക്കിയപ്പോൾ ഞെട്ടിപ്പോയി. അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തന്നെ മോതിരമായിരുന്നു! ഇതിനെക്കുറിച്ച് പൂന്താനം മേൽശാന്തിയോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ തനിയ്ക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വപ്നദർശനമുണ്ടായെന്നും, ഭക്തനായ പൂന്താനത്തിന് മോതിരം തിരിച്ചു കൊടുക്കണമെന്ന് അതിൽ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞുവെന്നും അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ പൂന്താനം, ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. === വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും കുറൂരമ്മയും === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയാത്ത സാന്നിദ്ധ്യങ്ങളാണ് ഭക്തസന്ന്യാസിയായിരുന്ന [[വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ|വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും]] [[കുറൂരമ്മ]]യും. മേല്പുത്തൂരിന്റെയും പൂന്താനത്തിന്റെയും സമകാലികരായിരുന്നു ഇവരെന്നാണ് കേൾവി. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനായിരുന്ന വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, പക്ഷേ എല്ലാ ദേവതകളെയും ഭജിച്ചിരുന്നു. കേരളത്തിലെ ഒരുപാട് മഹാക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പിറവിയുടെ കാരണക്കാരനും അദ്ദേഹമാണ്. ഏത് ക്ഷേത്രത്തിൽ പോയാലും അവിടത്തെ മൂർത്തിയെ നേരിട്ടുകാണാനുള്ള കഴിവ് അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. കുറൂരമ്മയാകട്ടെ, അക്ഷരാഭ്യാസം പോലുമില്ലാത്ത ഒരു അന്തർജനമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂർ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല]]യിൽ തന്നെയുള്ള [[അടാട്ട്]] എന്ന സ്ഥലത്തെ കുറൂരില്ലത്തെ അമ്മയായിരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവരെ ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന് വിളിച്ചുപോയിരുന്നത്. അവരുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രധാനമായും പറയാനുള്ളത്. പുറയന്നൂർ ഇല്ലത്തെ ഗൗരി അന്തർജനമാണ് പിൽക്കാലത്ത് ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായത്. അക്കാലത്ത് നമ്പൂതിരി സമുദായത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ആചാരമനുസരിച്ച് വളരെ ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ ഇവരെ വേളി കഴിപ്പിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. കുറൂരില്ലത്തെ വലിയ നമ്പൂതിരിയാണ് അന്തർജനത്തെ വേളി കഴിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് ഇല്ലത്ത് കുടിയിരുത്തിയത്. നിർഭാഗ്യവശാൽ അധികകാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. തികഞ്ഞ കൃഷ്ണഭക്തയായിരുന്ന അന്തർജനം, തന്റെ ദുഃഖങ്ങളെല്ലാം കൃഷ്ണപാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ച് ദിനങ്ങൾ കഴിച്ചുകൂട്ടി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ, ഒരു ദിവസം ഇല്ലത്ത് പണിക്കാരനായി ഒരു ഉണ്ണി കടന്നുവന്നു. കുറൂരമ്മ അവനെ പൂർണ്ണമനസ്സോടെ സ്വീകരിയ്ക്കുകയും തന്റെ കൂടെത്തന്നെ താമസിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അമ്മയ്ക്കുവേണ്ട എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഉണ്ണി തന്നെ ചെയ്തുവച്ചു. എന്നാൽ, ചില സമയങ്ങളിൽ അവൻ വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയും കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു ദിവസം, ഇല്ലത്ത് കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുന്നതിനിടയിൽ ഉണ്ണി ചില വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. അപ്പോൾ കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും കരി നിറച്ച ഒരു കലത്തിൽ വച്ച് അടയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതേ സമയം, തന്റെ മഠത്തിൽ സ്വാമിയാരും കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ വരാൻ വൈകുന്നതായി ശ്രദ്ധിച്ച സ്വാമിയാർ ഇതെന്ത് മറിമായമെന്നറിയാതെ ചിന്തിച്ചിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ദേഹമാസകലം കരിയുമായി ഭഗവാൻ സ്വാമിയാർക്കുമുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. വികൃതി കാണിച്ചതിന് കുറൂരമ്മ തന്നെ കലത്തിലടച്ചതാണ് താൻ വരാൻ വൈകിയതിന് കാരണമെന്ന് ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. കുറൂരമ്മ നിസ്സാരക്കാരിയല്ലെന്ന് സ്വാമിയാർക്ക് തോന്നി. താൻ ഉടനെ കുറൂരില്ലത്ത് പൂജയ്ക്ക് വരുന്നുണ്ടെന്ന് കുറൂരമ്മയോട് പറയാൻ അദ്ദേഹം ഭഗവാനോട് അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ഇതിനിടയിൽ, അടുത്തുതന്നെയുള്ള മറ്റൊരു ഇല്ലമായ ചെമ്മങ്ങാട്ട് ഇല്ലത്തെ നമ്പൂതിരിയും ഇക്കാര്യമറിയുകയുണ്ടായി. അദ്ദേഹവും സ്വാമിയാരെ തന്റെ ഇല്ലത്തെ പൂജയ്ക്ക് വിളിച്ചു. ഇത് കുറൂരമ്മയോടുണ്ടായിരുന്ന അസൂയ കൊണ്ടാണെന്ന് ചിലർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. കാരണം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ ഒരു ഇല്ലത്ത് പൂജ നടത്താൻ വരുന്നത് അക്കാലത്ത് വലിയൊരു അംഗീകാരമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നിർഭാഗ്യവശാൽ രണ്ട് പൂജകളും പറഞ്ഞുവച്ചിരുന്നത് ഒരേ ദിവസമാണ്. എന്തു ചെയ്യണമെന്നറിയാതെ സ്വാമിയാർ വിഷമിച്ചു. അവസാനം, ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്കുതന്നെ പോകാം എന്നായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനം. അതനുസരിച്ച് അന്നേദിവസം പ്രഭാതകൃത്യങ്ങളെല്ലാം വേഗം കഴിച്ച് സ്വാമിയാർ ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, ശങ്കരാചാര്യ പരമ്പരയിൽ പെട്ട സന്ന്യാസിയായതിനാൽ യാത്ര പുറപ്പെടും മുമ്പ് ശംഖനാദം മുഴക്കണമെന്ന് ചിട്ടയുണ്ട്. അതനുസരിച്ച് മഠത്തിലെ പരിചാരകർ ശംഖൂതാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും ശംഖിൽ നിന്ന് ശബ്ദം വന്നില്ല. ഇതെന്ത് മറിമായം എന്നറിയാതെ പരിചാരകർ അമ്പരന്നുനിന്നപ്പോൾ താൻ കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് പോകണമെന്നാണ് ഭഗവാന്റെ ആഗ്രഹമെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. അതനുസരിച്ച് യാത്ര കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് മാറ്റാൻ സ്വാമിയാർ തീരുമാനിച്ചു. ഈ സമയം, കുറൂരമ്മ സ്വാമിയാരുടെ പൂജയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ നടത്തിക്കൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ഉണ്ണിയും ഇല്ലത്തെ പരിചാരികയും അവരെ സഹായിച്ചു. പൂജാപുഷ്പങ്ങളും നിവേദ്യങ്ങളും [[ആവണപ്പലക]]യുമെല്ലാം തയ്യാറാക്കിവച്ചു. സ്വാമിയാർ ഇല്ലത്തെത്തിയതും കുറൂരമ്മ അദ്ദേഹത്തെ കാലുകഴുകി സ്വീകരിയ്ക്കുകയും പൂജാമുറിയിലേയ്ക്ക് ആനയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഇഷ്ടദേവന്റെ വിഗ്രഹം കണ്ട സ്വാമിയാർ ധ്യാനനിമഗ്നനായി. അദ്ദേഹം അടുത്തുണ്ടായിരുന്ന പൂക്കളിലോരോന്നായി ഭഗവദ്പാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽ, അവ വിഗ്രഹത്തിനുപകരം ചെന്നുവീണത് ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങളിലാണ്! സ്തബ്ധനായ സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ് നമസ്കരിച്ചു. താൻ പൂജയും ധ്യാനവും കൊണ്ട് നേടിയ ഭാഗ്യം കുറൂരമ്മ വെറും നിഷ്കളങ്കഭക്തി കൊണ്ട് നേടി എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായം. ഉണ്ണിയായി തന്റെ കൂടെക്കൂടിയത് തന്റെ ഇഷ്ടദേവനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ കുറൂരമ്മ, ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങൾ തൊട്ട് നമസ്കരിച്ചു. പിന്നീടും തികഞ്ഞ ഭക്തയായിത്തന്നെ ജീവിച്ച അവർ, 93-ആം വയസ്സിൽ ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് വിശ്വാസം. === മഞ്ജുള === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരിയായിരുന്ന ഒരു വാരസ്യാരായിരുന്നു മഞ്ജുള. നിത്യവും അവൾ ഭഗവാന് ചാർത്താൻ മാലകൾ കെട്ടിക്കൊടുക്കുമായിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം, പതിവിലധികം പണിയുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ വളരെ വൈകി മാത്രമാണ് അവൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെത്താനായത്. അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. നിരാശയായ മഞ്ജുള, കിഴക്കേ നടയിലുള്ള തന്റെ വാര്യത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുനടന്നു. പോകുന്ന വഴിയിൽ, ഒരു [[ആൽമരം|ആൽമരത്തിന്റെ]] തറയിൽ അവൾ വിശ്രമിയ്ക്കാനിരുന്നു. അപ്പോൾ, ഭക്തോത്തമനായ പൂന്താനം നമ്പൂതിരി, ദർശനം കഴിഞ്ഞ് മടങ്ങിവരികയായിരുന്നു. മഞ്ജുളയെ മുൻപരിചയമുണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹം, ദുഃഖിതയായി ഇരിയ്ക്കുന്ന അവളോട് കാര്യം തിരക്കിയപ്പോൾ അവൾ നടന്ന കാര്യങ്ങളെല്ലാം പറഞ്ഞു. മഞ്ജുളയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച പൂന്താനം, ആൽച്ചുവട്ടിലുള്ള കല്ലിൽ ഭഗവാനെ സങ്കല്പിച്ച് മാലചാർത്താൻ അവളോട് നിർദ്ദേശിച്ചു. ആദ്യം മഞ്ജുള ഒന്ന് ഞെട്ടിയെങ്കിലും അവൾ പൂന്താനത്തെ അനുസരിയ്ക്കുക തന്നെ ചെയ്തു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ നടതുറന്ന് നിർമ്മാല്യദർശനം നടത്തിയശേഷം മേൽശാന്തി, പതിവുപോലെ വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് ചന്ദനമുഴുക്കാപ്പും ആഭരണങ്ങളും മാലകളും നീക്കം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ, എത്ര മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും ഒരു മാല മാത്രം വിഗ്രഹത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതായി അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവും വില്വമംഗലവുമടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ പുറത്തുനിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പരിഭ്രാന്തനായ മേൽശാന്തി പുറത്തുവന്ന് ഭഗവാന്റെ വാകച്ചാർത്തും അഭിഷേകവും മുടങ്ങിയതായി അറിയിച്ചു. ഈ സമയത്ത് പൂന്താനം, തലേദിവസം രാത്രി നടന്ന സംഭവങ്ങൾ മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു. ഈ സമയം, വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് മാല ഊരിപ്പോകുകയും ചെയ്തു! തന്റെ ഭക്തയുടെ ഭക്തിയിൽ ഭഗവാൻ പ്രസാദിച്ചു എന്നായിരുന്നു പൂന്താനത്തിന്റെ വിശദീകരണം. പോകുന്ന വഴിയിൽ മഞ്ജുള വിശ്രമിച്ചതും, അവൾ മാലചാർത്തിയ കല്ല് സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നതുമായ ആൽമരം, ഇപ്പോൾ 'മഞ്ജുളാൽ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അര കിലോമീറ്റർ നേരെ കിഴക്കുമാറി, സ്വകാര്യ ബസ് സ്റ്റാൻഡിന്റെയും [[ഗുരുവായൂർ നഗരസഭ|നഗരസഭാ കാര്യാലയത്തിന്റെയും]] ഇടയിലാണ് ഈ ആൽമരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഇതിന്റെ ചുവട്ടിൽ, ഭഗവദ്വാഹനമായ [[ഗരുഡൻ|ഗരുഡന്റെ]] ഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പമുണ്ട്. 1975-ൽ ഒരു ഭക്തൻ സമർപ്പിച്ച ഈ ശില്പം, ഇന്ന് ഗുരുവായൂർ പട്ടണത്തിന്റെ മുഖമുദ്രകളിലൊന്നാണ്. കിഴക്കുഭാഗത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വരുന്ന ഭക്തരെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നത് ഈ ശില്പമാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ കൊടിമരങ്ങളിലും മണ്ഡപങ്ങളിലും കാണുന്ന രൂപത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ശരിയ്ക്കും ഒരു [[പരുന്ത്|പരുന്തിന്റെ]] രൂപം തന്നെയാണ് ഈ ശില്പത്തിന്. സർപ്പപീഠത്തിൽ, അതീവരൗദ്രഭാവത്തോടെ നിൽക്കുന്ന ഈ ഗരുഡനെ വാഹനത്തിലിരിയ്ക്കുന്നവരടക്കം എല്ലാ ഭക്തരും കൈകൂപ്പിത്തൊഴുന്നു. ഇതിന്റെ മറുവശത്ത് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പൂന്താനത്തിന്റെ പളുങ്കുശില്പവുമുണ്ട്. === കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ [[കൃഷ്ണനാട്ടം|കൃഷ്ണനാട്ടത്തെക്കുറിച്ച്]] പരാമർശിയ്ക്കാതെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കഥകൾ പൂർത്തിയാക്കാൻ സാധിയ്ക്കില്ല. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന [[മാനവേദൻ|മാനവേദൻ രാജ]], ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച '''[[കൃഷ്ണഗീതി]]''' എന്ന സംസ്കൃതകാവ്യത്തിൽ നിന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം ഉദ്ഭവിച്ചത്. കേരളത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായ [[കഥകളി]]യുടെ ആദ്യരൂപങ്ങളിലൊന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം. ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടായ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: കോഴിക്കോട് സ്വദേശിയായിരുന്നെങ്കിലും മാനവേദൻ രാജ കൂടുതൽ കാലവും ചെലവഴിച്ചത് ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയാണ്. അക്കാലത്തൊരിയ്ക്കൽ അദ്ദേഹം വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരെ കാണുകയുണ്ടായി. ദിവ്യദൃഷ്ടി കൊണ്ട് ഭഗവാനെ നിത്യവും കാണാൻ കഴിവുണ്ടായിരുന്ന സ്വാമിയാരോട്, തനിയ്ക്കും അതിനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാക്കണമെന്ന് മാനവേദൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ അനുവാദമില്ലാതെ അത് സാധിയ്ക്കില്ലെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ വീണ്ടും മാനവേദനെ കണ്ടപ്പോൾ ഭഗവാൻ അതിനുള്ള അനുവാദം നൽകിയെന്നും, എന്നാൽ ഒരിയ്ക്കലേ സാധിയ്ക്കൂ എന്നും സ്വാമിയാർ പറഞ്ഞു. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ [[കൂത്തമ്പലം|കൂത്തമ്പലമുണ്ടായിരുന്നില്ല]]. തദ്സ്ഥാനത്ത് ഒരു [[ഇലഞ്ഞി]]മരമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്. സ്വാമിയാർ ഒന്ന് കാണിച്ചുകൊടുത്തതും അവിടെ ഓടക്കുഴലൂതിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ മാനവേദന് കാണാനിടയായി. തന്റെ ജന്മം സഫലമായതായി മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ഓടിച്ചെന്ന് ഭഗവാനെ ആലിംഗനം ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും ഭഗവാൻ അപ്പോഴേയ്ക്കും അപ്രത്യക്ഷനായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. എന്നാൽ, തന്റെ ഭക്തന് ദർശനത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഒരു മയിൽപ്പീലി സമ്മാനിച്ചാണ് ഭഗവാൻ സ്ഥലം വിട്ടത്! അങ്ങനെ കിട്ടിയ മയിൽപ്പീലി ഉപയോഗിച്ചാണ് മാനവേദൻ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. തനിയ്ക്ക് ദർശനം കിട്ടിയ ഇലഞ്ഞിമരത്തിന്റെ തടികൊണ്ട് ഒരു കൃഷ്ണവിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച അദ്ദേഹം, അതിന്റെ അഭിസംബോധന ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് കൃഷ്ണഗീതി രചിച്ചത്. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങളും ആ ഇലഞ്ഞിമരം കൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. [[ജയദേവർ|ജയദേവരുടെ]] [[ഗീതഗോവിന്ദം|ഗീതഗോവിന്ദത്തെ]]യാണ് കൃഷ്ണഗീതിയ്ക്ക് അദ്ദേഹം മാതൃകയാക്കിയത്. തുടർന്ന്, ഒരു തുലാം 30-ന് അദ്ദേഹം തന്റെ കൃതി ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചു. ആ ദിവസം ഇന്ന് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. === ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ കഥ === ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തിൽ പറയുന്ന പ്രസിദ്ധമായ ഒരു കഥയാണ് അജാമിളമോക്ഷം. ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും എല്ലാവിധ ദുഷ്ടതകളോടും ജീവിച്ച [[അജാമിളൻ]] എന്നയാൾ, ജീവിതാവസാനത്തിലെ ഒരു നിമിഷം തന്റെ പുത്രനായ നാരായണനെ വിളിച്ചപ്പോൾ സാക്ഷാൽ നാരായണൻ തന്നെ വിളികേട്ടതും അയാളെ വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയതുമാണ് ഈ കഥയിലെ സാരം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടും സമാനമായ ഒരു കഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. ചേലേപ്പറമ്പ് എന്ന് ഇല്ലപ്പേരുണ്ടായിരുന്ന ഒരു നമ്പൂതിരിയാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രധാന കഥാപാത്രം. ഒരു കവിയും, പ്രാസംഗികനുമൊക്കെയായിരുന്നിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും പലതരം ഹീനപ്രവൃത്തികളിലും ഏർപ്പെട്ട ചേലേപ്പറമ്പ്, വാർദ്ധക്യത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും തുടർന്നുള്ള സംഭവവികാസങ്ങളുമാണ് ഈ കഥയുടെ ആകെത്തുക. കഥ ഇങ്ങനെ: ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചെങ്കിലും, ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ വേദപുരാണാദികളിൽ പ്രാവീണ്യം നേടിയെങ്കിലും, വളരെ കുത്തഴിഞ്ഞ ഒരു ജീവിതമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് നയിച്ചിരുന്നത്. സ്ത്രീസേവയിലും മദ്യപാനത്തിലും താത്പര്യം കിട്ടിയ അദ്ദേഹം സകലമാന തിന്മകളിലും വ്യാപരിച്ചു. ഒരുപാട് സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്ന് വിവാഹം കഴിച്ചു, അവയിലെല്ലാം സന്തതികളുണ്ടായി. പലരും അച്ഛനെ അറിയാതെ കാലം കഴിച്ചുകൂട്ടി. കാലം അങ്ങനെ കുറേ കടന്നുപോയി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരിൽ താമസമാക്കിയ ശേഷവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. പരസ്ത്രീഗമനവും മോഷണവും മദ്യപാനവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യവൃത്തിയായിരുന്നു. ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന ഭാഗത്തേയ്ക്ക് അദ്ദേഹം തിരിഞ്ഞുനോക്കിയതുപോലുമില്ല. പരദൂഷണം മാത്രമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നിരുന്നത്. അങ്ങനെ നാട്ടുകാരുടെ മൊത്തം സ്വൈരം കെടുത്തുന്ന ഒരാളായി അദ്ദേഹം മാറി. കാലം പിന്നെയും കടന്നുപോയി. ചേലേപ്പറമ്പിന് തൊണ്ണൂറു വയസ്സ് കഴിഞ്ഞു. എങ്കിലും സ്വഭാവത്തിൽ വലിയ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ആ സംഭവം നടക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് കഴിഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൈ കഴുകുന്ന തിരക്കിലിരിയ്ക്കേ ചേലേപ്പറമ്പ് സമൃദ്ധമായി എണ്ണയും ഇഞ്ചയും തേച്ച് കുളത്തിൽ കുളിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ കണ്ട് കുപിതനായ ബ്രാഹ്മണരിലൊരാൾ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞ കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരുന്നു: {{quote|ഹേ ചേലേപ്പറമ്പേ, ഇതെന്താണ് അങ്ങ് കാണിയ്ക്കുന്നത്? എത്രയോ കോടി ജന്മങ്ങളിൽ അങ്ങു ചെയ്ത മഹാപുണ്യത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഇപ്പോഴത്തെ ഈ ബ്രാഹ്മണജന്മം. അതും പോരാതെ ഇപ്പോൾ ഭൂലോകവൈകുണ്ഠത്തിലും എത്തിച്ചേർന്നിരിയ്ക്കുന്നു. എന്നിട്ടും എന്തേ മനസ്സുമാറുന്നില്ല? ദുഷ്ചിന്തകൾ പോകുന്നില്ല? കലികാലത്ത് മോക്ഷത്തിന് നാമജപം മാത്രമേ ഫലം ചെയ്യൂ എന്ന കാര്യം അങ്ങ് മറന്നുപോയോ? ഇനിയെങ്കിലും ഈ ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ മതിയാക്കൂ. ഭഗവദ്പാദങ്ങളെ ആശ്രയിയ്ക്കൂ. അങ്ങേയ്ക്ക് മോക്ഷം ലഭിയ്ക്കും.}} ഈ വാക്കുകൾ ചേലേപ്പറമ്പിനെ ഇരുത്തിച്ചിന്തിപ്പിച്ചു. അതുവരെയുള്ള തന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിലൂടെ കടന്നുപോയി. താൻ എത്രമാത്രം അധഃപതിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. കുളി കഴിഞ്ഞ് ഈറനോടെത്തന്നെ ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് നടന്നു. ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിനകത്ത് കയറുന്നത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഭക്തർ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കിനിന്നു. നാലമ്പലത്തിനകത്ത് കയറി ഭഗവാനെ തൊഴുത ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ മണ്ഡപത്തിൽ കയറി ഈ ശ്ലോകം ജപിച്ചു: {{quote|അബ്ദാർധേന ഹരിം പ്രസന്നമകരോദൗത്താനപാദിശ്ശിശുഃ സപ്താഹേന നൃപഃ പരീക്ഷിദബലാ യാമാർദ്ധതഃ പിംഗലാ ഖട്വാംഗോ ഘടികാദ്വയേന നവതിപ്രായോഽപി തന്ന വ്യഥേ, തം കാരുണ്യനിധിം പ്രപദ്യ ശരണം ശേഷായുഷാ തോഷയേ. <br> അർത്ഥം: ഉത്താനപാദപുത്രനായ [[ധ്രുവൻ]] അരവർഷം കൊണ്ട് (ആറുമാസംകൊണ്ട്) അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. [[പരീക്ഷിത്ത്]] മഹാരാജാവ് സപ്താഹം (ഒരാഴ്ച) കൊണ്ടും [[പിംഗള]] അരയാമം കൊണ്ടും [[ഖട്വാംഗൻ]] രണ്ടുമണിക്കൂർകൊണ്ടും അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. എന്നാൽ തൊണ്ണൂറുവയസ്സായിട്ടും എനിയ്ക്ക് അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിയ്ക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. അല്ലയോ ഗുരുവായൂരപ്പാ, അര നാഴിക (24 മിനിറ്റ്) മാത്രം ബാക്കിയുള്ള ഈ ആയുസ്സിനാലിതാ ഞാൻ അങ്ങയെ സന്തോഷിപ്പിയ്ക്കുന്നു.}} ഇത്രയും ചൊല്ലിയ ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് മണ്ഡപത്തിൽ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിച്ചു. ഏറെ നേരം കഴിഞ്ഞിട്ടും ചേലേപ്പറമ്പ് അങ്ങനെത്തന്നെ കിടക്കുന്നത് ശ്രദ്ധിച്ച ഭക്തർ അദ്ദേഹത്തിനടുത്തേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തി. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം നോക്കിയ അവർ, അദ്ദേഹം മരിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. അവസാനനിമിഷം സദ്ബുദ്ധി തോന്നിയ ചേലേപ്പറമ്പ്, ഭഗവാനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. . . === കിട്ടയുടെ ഇളനീർ === കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് ഉത്സവവിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീരഭിഷേകം നടത്തുന്നത് ഒരു ആചാരമാണ്. ആറാട്ടുകടവിൽ വിഗ്രഹമെത്തിച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ തീർത്ഥാവാഹനം നടത്തിയശേഷം വിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീർ കൊണ്ട് അഭിഷേകം നടത്തുന്നു. അതിനുശേഷമാണ് ആറാട്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഇളനീർ കൊണ്ടുവരുന്നത് ഗുരുവായൂരിനടുത്ത് [[ഇരിങ്ങപ്പുറം|ഇരിങ്ങപ്പുറത്തുള്ള]] തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാരാണ്. [[ഈഴവർ|ഈഴവ]]സമുദായത്തിൽ പെട്ട ഇവർക്ക് ഈ അവകാശം ലഭിച്ചതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെ വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് നടന്ന കഥയാണിത്. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഈഴവരടക്കമുള്ള 'താഴ്ന്ന' ജാതിക്കാർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രപരിസരത്തുകൂടെ നടക്കാൻ പോലും അവർക്ക് അധികാരമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽ വരെയേ അവർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. അവിടെയുള്ള ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനത്തിന് 'തീയരമ്പലം' എന്ന പേരിട്ടുവന്നിരുന്നു. എല്ലാ ഹിന്ദുക്കൾക്കും ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിനുള്ള അനുമതി ലഭിച്ചശേഷം അത് പൊളിച്ചുമാറ്റി. എങ്കിലും ഇന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായി ഒരു കൽവിളക്ക് അവിടെ കാണാം. 2022-ൽ ഈ വിളക്ക് പൂർണ്ണമായും സ്വർണ്ണം പൂശുകയുണ്ടായി. [[ചാവക്കാട് താലൂക്ക്]] [[എസ്.എൻ.ഡി.പി.|എസ്.എൻ.ഡി.പി.]] യൂണിയൻ വകയാണ് ഇത് നവീകരിച്ചത്. ഈ കഥ നടക്കുന്ന കാലത്ത് മേല്പറഞ്ഞ കുടുംബത്തിലെ കാരണവർ കിട്ടയെന്ന് പേരുള്ള ഒരു കള്ളുചെത്തുകാരനായിരുന്നു. ഭാര്യയും മക്കളുമടക്കമുള്ള വലിയൊരു കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമയായിരുന്ന കിട്ട, കള്ളുചെത്തിക്കിട്ടുന്ന വരുമാനം കൊണ്ടാണ് കുടുംബം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്നത്. ദിവസവും ഒരു നൂറു തെങ്ങിൽ കയറി അയാൾ ചെത്തുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന കിട്ട, തനിയ്ക്ക് ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിന് അർഹതയില്ലാത്തതിൽ അഗാധമായി ദുഃഖിച്ചിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക്, ആറടിയിലധികം ഉയരത്തോടും കറുത്ത് സുന്ദരമായ ശരീരത്തോടുംകൂടി ഒരു യുവാവ് കിട്ടയുടെ വീട്ടിലേയ്ക്ക് കടന്നുവന്നു. ദാഹിച്ചവശനായ ആ യുവാവ് കിട്ടയെ കാണുകയും തനിയ്ക്ക് ഇളനീർ വേണമെന്നും താൻ അല്പം ധൃതിയിലാണെന്നും ഉടനെ ആറാട്ടുകടവിൽ എത്തിയ്ക്കണമെന്നും താൻ അവിടെയുണ്ടാകുമെന്നും അറിയിച്ചു. ആ യുവാവ് സാക്ഷാൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയായിരുന്നു! തുടർന്ന് കിട്ട, അടുത്തുള്ള തെങ്ങിൽ കയറി അല്പം ഇളനീർ വെട്ടിക്കൊണ്ടുവരികയും, വിവരങ്ങളെല്ലാം തന്റെ ജന്മിയോട് പറഞ്ഞശേഷം അദ്ദേഹത്തെ ഏല്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ആറാട്ടുദിവസമായിരുന്നു അന്ന്. കിട്ടയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ജന്മി, ഉടനെത്തന്നെ ഇളനീരുമായി രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെ ആറാട്ടുകടവിലേയ്ക്ക് തിരിച്ചു. കിട്ട മഞ്ജുളാൽത്തറ വരെ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ഈ സമയത്ത് തന്ത്രിയ്ക്കും മേൽശാന്തിയ്ക്കും ഒരു അരുളപ്പാടുണ്ടായി. കിട്ട ഇളനീരുമായി മഞ്ജുളാൽത്തറയിലുണ്ടെന്നും ഉടനെ അവിടെ വന്ന് സ്വീകരിയ്ക്കണമെന്നുമായിരുന്നു അത്. തുടർന്ന് ഇരുവരും മഞ്ജുളാൽത്തറയിലെത്തുകയും കിട്ടയിൽ നിന്ന് ഇളനീർ വാങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആ ഇളനീർ കൊണ്ടാണ് ഭഗവാന് അഭിഷേകം നടത്തിയത്. തുടർന്ന് എല്ലാ വർഷവും കിട്ടയുടെ കുടുംബത്തിനായിരിയ്ക്കും ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാൻ അവകാശമെന്ന് തന്ത്രി പ്രഖ്യാപിച്ചു. അങ്ങനെയാണ് തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാർക്ക് ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാനുള്ള അവകാശം ലഭിച്ചത്. ഇപ്പോൾ കുടുംബം അതിസമ്പന്നമാണ്. എങ്കിലും പരമ്പരാഗതമായ അവകാശം കുടുംബാംഗങ്ങൾ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റിപ്പോരുന്നു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ ചോദിച്ചുവാങ്ങിയ ഓണക്കോടി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് മല്ലിശ്ശേരി മന. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഊരാളന്മാരാണ് ഈ കുടുംബത്തിലുള്ളവർ. ഒരുകാലത്ത് നാടുവാഴിസ്ഥാനം അലങ്കരിച്ചിരുന്ന ഈ കുടുംബത്തിന് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പിതൃസ്ഥാനമാണ് കല്പിച്ചുപോരുന്നത്. തന്മൂലം, ഇവർ ശ്രീലകത്ത് കയറി പൂജകൾ നടത്താറില്ല. ഈ കുടുംബത്തിലെ ഒരു കാരണവർക്ക് ഭഗവാൻ ദർശനം നൽകിയ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രതിപാദിയ്ക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: മല്ലിശ്ശേരി മനയിലെ കാരണവരായിരുന്ന കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയ്ക്ക് പ്രായമേറെച്ചെന്നിട്ടും സന്താനസൗഭാഗ്യമുണ്ടായില്ല. ഇതിൽ ഏറെ ദുഃഖിച്ച അദ്ദേഹം സുഹൃത്തായ ഒരു ജ്യോത്സ്യരെ കാണാനിടയായി. അതിസമ്പന്നാണെങ്കിലും നമ്പൂതിരി ദാനധർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താത്തതാണ് സന്താനങ്ങളില്ലാത്തതിന് കാരണമെന്ന് ജ്യോത്സ്യർ കണ്ടെത്തി. ഇതെത്തുടർന്ന് നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞുനടക്കുന്ന കുട്ടികൾക്കും മറ്റും ധാരാളം ദാനധർമ്മങ്ങൾ നടത്താൻ തുടങ്ങി. അധികം കാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹധർമ്മിണിയായ അന്തർജനം ഗർഭിണിയായി. ഈ വിവരമറിഞ്ഞ് സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂരപ്പന് വിശേഷാൽ വഴിപാടുകൾ കഴിച്ചു. തന്റെ വംശം നിലനിൽക്കുന്നതിനായി ഒരു പുത്രൻ തന്നെ ജനിയ്ക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച നമ്പൂതിരി, അവന് തന്റെയും ഭഗവാന്റെയും പേര് (കൃഷ്ണൻ) തന്നെ ഇടാമെന്നും ഇനിയുള്ള ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യത്തെ പുരുഷസന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിടണമെന്നും തീരുമാനിച്ചു. മാസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നാളിൽ അന്തർജനം ഒരു ആൺകുട്ടിയ്ക്ക് ജന്മം നൽകി. സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, അവന് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടു. ചെറിയ കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയുടെ കളിചിരികളും തമാശകളും മല്ലിശ്ശേരി മനയെ സന്തോഷത്തിലാറാടിച്ചു. മാതാപിതാക്കൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ട സന്തതിയായിത്തന്നെ അവൻ വളർന്നുവന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ അവന് ബ്രാഹ്മണാചാരപ്രകാരം [[ഉപനയനം|ഉപനയനത്തിനുള്ള]] സമയമായി. ചിങ്ങമാസത്തിൽ അവന്റെ പിറന്നാളിനോടടുത്താണ് ഉപനയനത്തിനുള്ള സമയം നിശ്ചയിച്ചത്. ആ സമയത്ത് നമ്പൂതിരി, അവിടെയുള്ള എല്ലാ കുട്ടികൾക്കുമായി ഓണക്കോടി വാങ്ങിച്ചുകൂട്ടിയതിനൊപ്പം തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കും ഒരെണ്ണം വാങ്ങിയ്ക്കുകയും മറ്റുള്ള മുണ്ടുകൾ അതാത് കുട്ടികൾക്ക് കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇല്ലത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുവരുന്നതിനിടയിൽ കാഴ്ചയിൽ അതീവസുന്ദരനായ ഒരു ബാലനെ അദ്ദേഹം കാണാനിടയായി. ഏകദേശം ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ അതേ പ്രായം തന്നെ തോന്നിയ്ക്കുന്ന അവൻ തനിയ്ക്കും ഒരു മുണ്ടുവേണമെന്ന് നമ്പൂതിരിയോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. മുണ്ടെല്ലാം താൻ കൊടുത്തുകഴിഞ്ഞെന്നും ഇനിയുള്ളത് തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കാണെന്നും നമ്പൂതിരി മറുപടി പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ മുണ്ട് തനിയ്ക്കുതന്നെ വേണമെന്ന ബാലന്റെ ആവശ്യം സഹിയ്ക്കാൻ കഴിയാതായപ്പോൾ അവന് മുണ്ടു കൊടുക്കാൻ തന്നെ നമ്പൂതിരി തീരുമാനിച്ചു. പിറ്റേദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറന്നപ്പോൾ നമ്പൂതിരി അടക്കമുള്ള നിരവധി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തി. മേൽശാന്തി നടതുറന്ന് പൂജ തുടങ്ങിയപ്പോൾ ഭഗവാന്റെ കയ്യിലൊരു മുണ്ട്! ഈ സംഭവം കണ്ടെത്തിയ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി സ്തബ്ധനായി. തന്റെ മുന്നിൽ വന്ന് ഓണക്കോടി ചോദിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. പിന്നീട് അധികകാലം അദ്ദേഹം ജീവിച്ചിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, അദ്ദേഹം നിശ്ചയിച്ചുവച്ചതുപ്രകാരം ഇന്നും മല്ലിശ്ശേരിയിലെ ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യ സന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടുവരുന്നു. === തേങ്ങയ്ക്ക് മുളച്ച കൊമ്പ് === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ അത്ഭുതകഥകളിലെ മറ്റൊരു സാന്നിദ്ധ്യമാണ് കൊമ്പുമുളച്ച ഒരു തേങ്ങ. തന്റെ ഭക്തനും നാളികേരകർഷകനുമായ ഒരു ഗൃഹനാഥന്റെ വാക്കുകൾ ഭഗവാൻ സഫലമാക്കിയതാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്നതും ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക മ്യൂസിയത്തിൽ പ്രദർശനത്തിന് വച്ചിരിയ്ക്കുന്നതുമായ ഈ തേങ്ങയുടെ വരവിന് പിന്നിലും രസകരമായ ഒരു ഐതിഹ്യകഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഒരിയ്ക്കൽ, മമ്മിയൂർ ദേശത്തെ ഒരു ഗൃഹനാഥൻ തന്റെ വീട്ടിൽ ഒരുപാട് തെങ്ങിൻതൈകൾ നട്ടു. കാലപ്രവാഹത്തിൽ അവ വളർന്ന് വലിയ തെങ്ങുകളാകുകയും അവയിൽ തേങ്ങകളുണ്ടാകുകയും ചെയ്തു. ആദ്യമായുണ്ടായ തേങ്ങാക്കുല ഗൃഹനാഥൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഈ തേങ്ങാക്കുല സ്ഥലത്തെ ഒരു ജന്മിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ പെട്ടുപോയി. ആ കുലയിലെ തേങ്ങ മുഴുവൻ തനിയ്ക്ക് വേണമെന്ന് അയാൾ ഗൃഹനാഥനോട് പറഞ്ഞു. അത് സാദ്ധ്യമല്ലെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ തിരിച്ചും. അപ്പോൾ തേങ്ങയ്ക്കെന്താ കൊമ്പുണ്ടോ എന്ന് ജന്മി ചോദിയ്ക്കുകയും അതിന് മറുപടിയായി ഭഗവാൻ വിചാരിച്ചാൽ അതും അതിനപ്പുറവും സംഭവിയ്ക്കുമെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ പറയുകയും ചെയ്തു. അത്യദ്ഭുതം! ആ കുലയിലെ ഓരോ തേങ്ങയ്ക്കും കൊമ്പുമുളച്ചുതുടങ്ങി! തുടർന്ന് ജന്മിയും ഗൃഹനാഥനും ചേർന്ന് ആ തേങ്ങാക്കുല ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിച്ചു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിന് വരുന്ന ഭക്തരുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആകർഷണമായിരുനു ഈ തേങ്ങ. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്ന ഈ തേങ്ങ ഐശ്വര്യചിഹ്നമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടുവന്നിരുന്നു. പിൽക്കാലത്ത്, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന നവീകരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി അത് അവിടെനിന്ന് മാറ്റുകയായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം മ്യൂസിയത്തിലാണ് ഈ തേങ്ങയുള്ളത്. നിരവധി ആളുകളാണ് ഇത് കേട്ടറിഞ്ഞ് ഇവിടേയ്ക്ക് വരുന്നത്. === ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണനും === [[മൈസൂരു കടുവ|''മൈസൂരു കടുവ'']] എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[ടിപ്പു സുൽത്താൻ]] മലബാറിൽ നടത്തിയ പടയോട്ടത്തിന്റെ സമയത്ത് ഗുരുവായൂരിന് വടക്ക് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരുപാട് പ്രസിദ്ധ ക്ഷേത്രങ്ങൾ (ഉദാ: [[തളിപ്പറമ്പ് രാജരാജേശ്വരക്ഷേത്രം]], [[കടലായി ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രം]], [[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[കോഴിക്കോട് തളി മഹാദേവക്ഷേത്രം|കോഴിക്കോട് തളി മഹാക്ഷേത്രം]]) തകർക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. അവയിൽ പലതും പിൽക്കാലത്ത് പുനർനിർമ്മിയ്ക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും ചിലതിൽ ഇന്നും പടയോട്ടത്തിന്റെ പാടുകൾ കാണാം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവും ടിപ്പുവിന്റെ പടയാളികൾ തകർത്തുകളയുമോ എന്ന ആശങ്ക നാട്ടുകാരായ ഭക്തരിൽ ഉണർന്നുവന്നു. ക്ഷേത്രം തകർക്കപ്പെട്ടാലും കുഴപ്പമില്ല, പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹം തകർക്കപ്പെട്ടാൽ അതുപോലൊരു വിഗ്രഹം പിന്നീടുണ്ടാക്കിയെടുക്കാൻ പാടാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഭക്തർ, ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരിപ്പാടിനെയും തന്ത്രി, ഓതിയ്ക്കന്മാർ, ശാന്തിക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവരെയും വിവരമറിയിച്ചു. അപകടം മനസ്സിലാക്കിയ അവർ സുരക്ഷിതമായ ഒരു സ്ഥാനം അന്വേഷിച്ചുനടന്നപ്പോൾ കണ്ടെത്തിയത്, കേരളത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രസിദ്ധ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രമായ [[അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രമാണ്]]. [[അമ്പലപ്പുഴ]] അന്ന് [[തിരുവിതാംകൂർ|തിരുവിതാംകൂറിന്റെ]] ഭാഗമായിരുന്നു. അതിനാൽ, അങ്ങോട്ട് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുപോകുന്നതിന് തിരുവിതാംകൂർ രാജാവിന്റെ അനുമതി വേണമായിരുന്നു. ''[[ധർമ്മരാജ]]'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[കാർത്തിക തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]]യായിരുന്നു അപ്പോഴത്തെ തിരുവിതാംകൂർ രാജാവ്. അമ്പലപ്പുഴയിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവരുന്നതിന് അദ്ദേഹം തന്ത്രിയ്ക്കും ഊരാളന്മാർക്കും പൂർണ്ണ അനുമതി നൽകി. തുടർന്ന് ഘോഷയാത്രയായി വിഗ്രഹം അമ്പലപ്പുഴയിലെത്തിച്ചു. അവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തുള്ള പഴയ [[ചെമ്പകശ്ശേരി രാജ്യം|ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ]] കൊട്ടാരമായിരുന്ന തെക്കേ മഠത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറും പണിത് ഗുരുവായൂരപ്പനെ അവിടെ താത്കാലികമായി കുടിയിരുത്തി. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാമുണ്ട്. പിന്നീട് കുറച്ചുകാലം മാവേലിക്കരയിലെ എണ്ണയ്ക്കാട്ട് കൊട്ടാരത്തിലും ഗുരുവായൂരപ്പനെ കുടിയിരുത്തി. അതിനുശേഷമാണ് വീണ്ടും ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവന്നത്. ഇതിനിടയിൽ സമീപത്തുള്ള പല ക്ഷേത്രങ്ങളും തകർത്തശേഷം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം ആക്രമിയ്ക്കാൻ വന്ന ടിപ്പുവിന്, ചില ദുർനിമിത്തങ്ങൾ മൂലം ആ പദ്ധതി ഉപേക്ഷിയ്ക്കേണ്ടി വരികയും, പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഗുരുവായൂരപ്പന് ചില സമർപ്പണങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുകയുണ്ടായി. ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ടിരുന്ന കാലത്തുണ്ടായ രസകരമായ ചില സംഭവങ്ങൾ [[കൊട്ടാരത്തിൽ ശങ്കുണ്ണി]] തന്റെ പ്രസിദ്ധകൃതിയായ [[ഐതിഹ്യമാല|ഐതിഹ്യമാലയിൽ]] കുറിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''ചില ഈശ്വരന്മാരുടെ പിണക്കം'' എന്ന പേരിലുള്ള ലേഖനത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ഒരേ ഈശ്വരന്റെ രൂപഭാവങ്ങളായ ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണനും തമ്മിൽ നടന്നതായി പറയപ്പെടുന്ന വഴക്കിന്റെ കഥ വിവരിയ്ക്കുന്നത്. ആ കഥ ഇങ്ങനെ പോകുന്നു: ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നമസ്കാരസദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്ന വിഭവങ്ങൾ മറ്റുള്ള പാത്രങ്ങളിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്ന പതിവില്ല. എന്നാലും സാധാരണയായി അവയ്ക്ക് ക്ലാവുചുവ പിടിയ്ക്കാറുമില്ല. എന്നാൽ, അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഭഗവാൻ കുടികൊണ്ട സമയത്ത് സദ്യയ്ക്കുണ്ടാക്കുന്ന [[കാളൻ]] മുതലായ കറികളിൽ ക്ലാവുചുവ ഉണ്ടാകുക പതിവായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പനോടുള്ള സ്പർദ്ധ നിമിത്തം അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണൻ ചെയ്തതാണെന്ന് ഭക്തർ പറഞ്ഞുപരത്തി. കുറച്ചുദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|പാൽപ്പായസനിവേദ്യത്തിൽ]] അട്ടയും പാറ്റയും കൊതുകും മറ്റും ചത്തുവീഴുന്ന സ്ഥിതിയും കാണാനിടയായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതികാരമായും വ്യഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരപ്പനെ മാവേലിക്കരയിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്നതുവരെ ഇത്തരം പ്രശ്നങ്ങൾ തുടർന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. എങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ട കാലം ഇരുക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ പ്രശസ്തിയുണ്ടാക്കി. പുതിയ ചില സങ്കല്പങ്ങൾ ഇരുക്ഷേത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പിറവിയെടുക്കുന്നതിന് ഇത് വഴിതെളിച്ചു. അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയ്ക്കുമുകളിൽ ഒരു [[കൃഷ്ണപ്പരുന്ത്]] വട്ടമിട്ട് പറക്കുന്നത് കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. തന്മൂലം ഗുരുവായൂരിൽ ഉച്ചപ്പൂജ അമ്പലപ്പുഴയിലെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് മുമ്പ് അവസാനിപ്പിയ്ക്കുകയും അതുകഴിഞ്ഞ ഉടനെ നടയടയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗുരുവായൂരിലെ ഉച്ചശീവേലി വൈകീട്ട് നടതുറന്ന ശേഷമാണ് നടത്തുന്നത്. മറ്റൊരു ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ പ്രത്യേകതയില്ല. === ചെമ്പൈയുടെ കഥ === [[കർണ്ണാടകസംഗീതം|കർണ്ണാടകസംഗീതചക്രവർത്തിയായിരുന്ന]] [[ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ|ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരുമായും]] ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, സംഗീതലോകത്ത് തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച സംഭാവനകളെല്ലാം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കുകയും തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച പൈസ കൊണ്ട് ഭഗവാന് നിരവധി തവണ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായാണ് എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിൽ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിക്കാലത്ത്]] [[ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം]] നടത്തിവരുന്നത്. അദ്ദേഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി കഥകളുണ്ടെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോഴുള്ള കഥയാണ് കൂടുതൽ പ്രസിദ്ധം. അതിങ്ങനെ: 1952-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ പതിവിനുവിപരീതമായി കോഴിക്കോട്ടെ സാമൂതിരി കോവിലകത്തായിരുന്നു ചെമ്പൈയ്ക്ക് കച്ചേരി. പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം കച്ചേരിയ്ക്കായി കോവിലകത്തെത്തിയെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാവിൽ നിന്ന് ശബ്ദം പുറത്തുവന്നില്ല. ഇതിൽ ദുഃഖിതനായ അദ്ദേഹം പിന്നീട് ഗുരുവായൂരിലെത്തുകയും ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത്, വൈദ്യകുലപതി [[വൈദ്യമഠം വലിയ നാരായണൻ നമ്പൂതിരി]] ക്ഷേത്രദർശനം നടത്തുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ചെമ്പൈയുടെ വിഷമാവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം, ചെമ്പൈയെ പൂമുള്ളി മനയിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും അവിടെ വച്ച് പത്തുദിവസം വിശദമായി ചികിത്സിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു പ്രത്യേകതരം പൊടി പാലിൽ കലക്കി നൽകിയാണ് വൈദ്യമഠം ചെമ്പൈയെ ചികിത്സിച്ചത്. തദ്ഫലമായി ചെമ്പൈയ്ക്ക് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടുകയും, അദ്ദേഹം വൈദ്യമഠത്തിൽ ഒരു കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് മരണം വരെ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരിയ്ക്കലും ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടേണ്ട സാഹചര്യമുണ്ടായില്ല. 1896 ഓഗസ്റ്റ് 28-ന് [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കോട്ടായി]]യ്ക്കടുത്ത് ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ, സംഗീതജ്ഞനായിരുന്ന അനന്തരാമഭാഗവതരുടെയും പാർവ്വതിയമ്മാളുടെയും മൂത്ത മകനായി ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[ഭരണി]] നക്ഷത്രത്തിൽ ജനിച്ച വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ, ചെറുപ്പത്തിലേ പിതാവിൽ നിന്ന് സംഗീതം അഭ്യസിച്ചു. എട്ടാമത്തെ വയസ്സിൽ, [[വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രത്തിൽ]] വച്ച് അരങ്ങേറ്റം കുറിച്ച അദ്ദേഹം, ചെറുപ്പത്തിലേ [[വൈക്കം]], ഗുരുവായൂർ, [[തൃപ്പൂണിത്തുറ]], [[കൊല്ലൂർ]] തുടങ്ങി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. പിൽക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം [[വയലിൻ]] വായിയ്ക്കാനും പഠിച്ചു. ഇക്കാലത്തുതന്നെ അദ്ദേഹം നാട്ടിൽ വച്ച് കുട്ടികളെ സംഗീതം അഭ്യസിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആദ്യകാലത്ത് അനുജനായിരുന്ന സുബ്രഹ്മണ്യഭാഗവതർക്കൊപ്പമാണ് ചെമ്പൈ കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുവന്നത്. വയലിൻ വിദ്വാൻ കൂടിയായിരുന്ന അച്ഛൻ അനന്തരാമഭാഗവതർ വയലിനിലും തദ്ദേശീയരായ സംഗീതജ്ഞർ [[മൃദംഗം|മൃദംഗത്തിലും]] അകമ്പടി സേവിച്ചാണ് ഈ കച്ചേരികൾ നടന്നുപോയിരുന്നത്. പിന്നീട് അദ്ദേഹം [[ചെന്നൈ|ചെന്നൈയിൽ]] സ്ഥിരതാമസമാക്കുകയും ഒറ്റയ്ക്ക് കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കർണാടകസംഗീതത്തിലെ അതികായനാകാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അധികകാലം വേണ്ടിവന്നില്ല. [[അരിയക്കുടി രാമാനുജ അയ്യങ്കാർ]], [[മഹാരാജപുരം വിശ്വനാഥ അയ്യർ]] തുടങ്ങിയ അക്കാലത്തെ മഹാരഥന്മാരുടെ നിരയിലേയ്ക്ക് പതുക്കെ ചെമ്പൈയും ഉയർന്നുവന്നു. നിരവധി പ്രശസ്ത വാദ്യകലാകാരന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി സേവിച്ചുതുടങ്ങി. വയലിനിലും പ്രാവീണ്യം നേടിയ അദ്ദേഹം, ചില സംഗീതജ്ഞർക്ക് വയലിനിലും അകമ്പടി സേവിച്ചു. 1913 മുതൽ 1927 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ കേരളത്തിലും തമിഴ്നാട്ടിലുമായി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. 1913-ൽ തമിഴ്നാട്ടിലെ [[കരൂർ|കരൂരിൽ]] പെത്താച്ചി ചെട്ടിയാർ എന്ന പ്രമാണി നടത്തിയ സംഗീതോത്സവത്തിലെ കച്ചേരി, 1915-ൽ [[പുതുച്ചേരി]]യിൽ ഒരു വിവാഹത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി, 1916-ൽ [[പാലക്കാട്|പാലക്കാട്ടു വച്ച്]] നടത്തിയ [[രാമനവമി]] സംഗീതോത്സവം, 1927-ൽ [[മദ്രാസ് സംഗീത അക്കാദമി]]യുടെ ഉദ്ഘാടനത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി തുടങ്ങിയവ അതിൽ പ്രധാനമാണ്. സ്വന്തമായി കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും നിരവധി പ്രശസ്ത വാഗ്ഗേയകാരന്മാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിയ്ക്കുന്നതിൽ ചെമ്പൈ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധിച്ചു. ''ലളിതാദാസൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന തൃപ്പൂണിത്തുറ സ്വദേശിയായിരുന്ന ടി.ജി. കൃഷ്ണയ്യർ, ''മീനാക്ഷീസുതൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന [[ബെംഗളൂരു]] നാഗരാജൻ എന്നിവർ അവരിൽ പ്രധാനികളാണ്. ലളിതാദാസൻ [[ഹംസാനന്ദി]] രാഗത്തിലും [[രൂപകതാളം|രൂപകതാളത്തിലും]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''പാവന ഗുരുപവനപുരാധീശമാശ്രയേ'' എന്ന കൃതി, കർണാടകസംഗീതത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ച് രചിയ്ക്കപ്പെട്ട അപൂർവ്വം കൃതികളിൽ പ്രഥമസ്ഥാനം വഹിയ്ക്കുന്നു. ഈ കൃതി ചെമ്പൈ സ്ഥിരമായി കച്ചേരികളിൽ പാടുന്നത് വഴി പ്രസിദ്ധി നേടുകയും, അതുവഴി നിരവധി ഭക്തരെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് ആകർഷിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. മീനാക്ഷീസുതൻ [[നാട്ട]] രാഗത്തിലും [[ആദിതാളം|ആദിതാളത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''രക്ഷമാം ശരണാഗതം'' എന്ന കൃതി, അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടിയ ശേഷം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമ്മാനമായി സമർപ്പിച്ചു. ആദ്യകാലത്ത് മലയാളകൃതികൾ പാടുന്നതിൽ ഉപേക്ഷ കാണിച്ചിരുന്ന ചെമ്പൈ, പിന്നീട് ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ ആവശ്യമനുസരിച്ച് [[ഇരയിമ്മൻ തമ്പി]]യുടെ ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കീർത്തനം പാടാൻ തുടങ്ങുകയും, പതുക്കെ ആ കൃതിയ്ക്കും പ്രചാരം ലഭിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. [[ശ്രീരാഗം|ശ്രീരാഗത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ഈ കൃതി, അദ്ദേഹം [[യദുകുല കാംബോജി]] രാഗത്തിൽ പുതുതായി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയാണ് അവതരിപ്പിച്ചത്. ഇത് പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായി മാറി. വാതാപി ഗണപതിം ഭജേഹം, ശിവ ശിവ ശിവ എനരാദ, ക്ഷീരസാഗര തുടങ്ങിയ കൃതികളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആലാപനശൈലിയിൽ ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ ജീവിതത്തിലെ സർവ്വ ഐശ്വര്യങ്ങൾക്കും കാരണക്കാരൻ ഗുരുവായൂരപ്പനാണെന്ന് അന്ത്യം വരെ വിശ്വസിച്ചുവന്നു. 1907-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിലാണ് അദ്ദേഹം ആദ്യമായി ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അന്ന് അനുജന്നും അച്ഛന്നുമൊപ്പം നടത്തിയ കച്ചേരിയ്ക്കുശേഷം മടങ്ങിപ്പോകാനൊരുങ്ങുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ഏതാനും പോലീസുകാർ അദ്ദേഹത്തിന് മുന്നിലെത്തി. ഒരുനിമിഷം സ്തബ്ധരായിപ്പോയ ചെമ്പൈയോട് അവർ അടുത്ത കച്ചേരിയ്ക്ക് ക്ഷണിയ്ക്കുകയാണുണ്ടായത്. ഈ സംഭവത്തിനുശേഷം എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ വന്ന് കച്ചേരി നടത്തിപ്പോകുന്നത് അദ്ദേഹം പതിവാക്കി. ഒരിയ്ക്കലും പണം കൂട്ടിവയ്ക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടാതിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ സമ്പാദ്യത്തിന്റെ നല്ലൊരു ഭാഗവും ഗുരുവായൂരപ്പന് ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്താൻ ഉപയോഗിച്ചു. ബാക്കി വന്ന പണം കൊണ്ട് നിരവധി ജനക്ഷേമപ്രവർത്തനങ്ങളും അദ്ദേഹം നടത്തി. ജാതീയവും മതപരവുമായ പല വിലക്കുകളെയും മറികടന്ന് പ്രശസ്തരും അപ്രശസ്തരുമായ നിരവധി സംഗീതജ്ഞർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യത്വം സ്വീകരിച്ചു. [[കെ. ജെ. യേശുദാസ്]], [[ടി. വി. ഗോപാലകൃഷ്ണൻ]], [[പി. ലീല]], [[ജയവിജയന്മാർ (സംഗീതജ്ഞർ)|ജയവിജയന്മാർ]], [[മണ്ണൂർ രാജകുമാരനുണ്ണി]], [[ഒളപ്പമണ്ണ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]], [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തുടങ്ങിയവർ അവരിൽ പ്രമുഖരാണ്. നിരവധി പ്രശസ്തർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി വായിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും വയലിനിൽ [[മൈസൂർ ചൗഡയ്യ]]യും മൃദംഗത്തിൽ [[പാലക്കാട് മണി അയ്യർ|പാലക്കാട് മണി അയ്യരുമാണ്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അകമ്പടി സേവിച്ചത്. മൂവരുമൊന്നിച്ചുള്ള കച്ചേരികൾ വളരെയധികം ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റി. നിരവധി പുരസ്കാരങ്ങൾ ചെമ്പൈയെ തേടിയെത്തിയിട്ടുണ്ട്. മദ്രാസ് മ്യൂസിക്ക് അക്കാദമിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീത കലാനിധി'' (1951), [[കേന്ദ്ര സംഗീത നാടക അക്കാദമി]] പുരസ്കാരം (1958), മദ്രാസ് ഫൈൻ ആർട്സ് സൊസൈറ്റിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീതകലാ ശിഖാമണി'' (1964), [[കേരള കലാമണ്ഡലം]] വക സുവർണമുദ്ര (1965), [[ഭാരത സർക്കാർ]] വക [[പദ്മഭൂഷൺ]] (1973) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഇവ കൂടാതെ, 1935-ൽ അക്കാലത്തെ പ്രസിദ്ധ ആത്മീയാചാര്യനായിരുന്ന [[സ്വാമി ശിവാനന്ദ]]യിൽ നിന്ന് ''സംഗീത സമ്രാട്ട്'', 1937-ൽ [[മൈസൂർ രാജ്യം|മൈസൂർ മഹാരാജാവിൽ]] നിന്ന് വിശേഷാൽ അംഗീകാരം, 1940-ൽ പ്രസിദ്ധ സംഗീതജ്ഞനും വാഗ്ഗേയകാരനുമായിരുന്ന [[ഹരികേശനല്ലൂർ മുത്തയ്യാ ഭാഗവതർ|മുത്തയ്യാ ഭാഗവതരിൽ]] നിന്ന് ''ഗായനഗന്ധർവ്വൻ'', [[കൊച്ചി രാജ്യം|കൊച്ചി]], [[ബറോഡ രാജ്യം|ബറോഡ]], [[വിജയനഗര സാമ്രാജ്യം|വിജയനഗരം]], [[ബൊബ്ബിലി രാജ്യം|ബൊബ്ബിലി]], [[ജയ്പൂർ രാജ്യം|ജയ്പൂർ]] എന്നീ നാട്ടുരാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിശേഷാൽ ബഹുമതികൾ തുടങ്ങിയവയും അദ്ദേഹം കരസ്ഥമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ കൂടാതെ ജന്മനാട്ടിലെ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം, [[ഒറ്റപ്പാലം|ഒറ്റപ്പാലത്തെ]] [[പൂഴിക്കുന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ചെമ്പൈ നിത്യേന കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുപോന്നിരുന്നു. എത്ര തിരക്കുണ്ടായാലും ചെമ്പൈ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശി ആഘോഷം കൂടാൻ അദ്ദേഹം സ്ഥിരമായി വരുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യകാല വേദികളിലൊന്നായിരുന്ന പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ [[നവരാത്രി]]യുടെ ആദ്യദിവസം നടക്കുന്ന കച്ചേരിയും അദ്ദേഹം ആജീവനാന്തം മുടക്കം കൂടാതെ നടത്തിപ്പോന്നു. അത്തരത്തിലൊരു ദിവസം തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ഈ ലോകത്തോട് വിടപറഞ്ഞതും. 1974 ഒക്ടോബർ 16-ന് നവരാത്രിയുടെ ആദ്യദിവസം പതിവുപോലെ അദ്ദേഹം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരുകയും ഏകദേശം മൂന്ന് മണിക്കൂർ നേരം തുടർച്ചയായി കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട കൃതികളെല്ലാം അന്ന് അദ്ദേഹം പാടി. അവയിൽ അവസാനം പാടിയത് ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കൃതിയാണ്. കച്ചേരി അവസാനിപ്പിച്ചശേഷം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ തൊഴുത അദ്ദേഹം, നടയിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും 78 വയസ്സുള്ള തന്നെ തിരിച്ചെടുത്തുകൂടേ എന്ന് ഭഗവാനോട് ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഒരു മാരാർ, ചെമ്പൈ 120 വയസ്സുവരെ ജീവിയ്ക്കണമെന്നാണ് തന്റെ ആഗ്രഹമെന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ അത്രയൊന്നും തനിയ്ക്ക് വേണ്ടെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി. തുടർന്ന്, ശിഷ്യനായ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാടിന്റെ വീട്ടിലെത്തിച്ചേർന്ന അദ്ദേഹം, അവിടെവച്ച് അല്പസമയം ശിഷ്യനോട് സംസാരിയ്ക്കുകയും തുടർന്ന് സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ കുഴഞ്ഞുവീഴുകയും ചെയ്തു. വിവരമറിഞ്ഞ് ഓടിയെത്തിയ ശിഷ്യനായ [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം പരിശോധിച്ചുനോക്കി മരണം സ്ഥിരീകരിച്ചു. അങ്ങനെ ആ മഹാസംഗീതജ്ഞൻ ഗുരുവായൂരപ്പനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു. ജന്മനാടായ ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭൗതികശരീരം സംസ്കരിച്ചു. === [[ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]] === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ പറ്റാത്ത കഥാപാത്രമാണ് ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവന്റേത്. നീണ്ട 55 വർഷം ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വത്തെ സേവിച്ച ഈ ഗജവീരൻ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തരിൽ തന്നെ പ്രമുഖസ്ഥാനം അലങ്കരിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. ഒരു ആന ചരിഞ്ഞ ശേഷം അതിന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി ഒരു ചിത്രം നിർമ്മിച്ചത് മറ്റൊരിടത്തും നടന്നതായി അറിയില്ല. ഒരു ആനയുടെ ചരമവാർഷികം എല്ലാ വർഷവും ആചരിച്ചുവരുന്നതും അങ്ങനെത്തന്നെ. ഇങ്ങനെ ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്തും ചരിഞ്ഞശേഷവും അത്ഭുതകഥാപാത്രമായി നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന കേശവൻ ഗുരുവായൂരിൽ എത്തിച്ചേരാനുണ്ടായ കാരണം ഇങ്ങനെയാണ്: [[ഏഷ്യ]]യിലെത്തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ തേക്കുമരക്കാടുകൾ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന [[നിലമ്പൂർ|നിലമ്പൂരിലാണ്]] കേശവൻ പിറന്നുവീണത്. എട്ടാം വയസ്സിൽ വാരിക്കുഴിയിൽ വീണ കേശവനെ സാമൂതിരി കുടുംബത്തിന്റെ ശാഖകളിലൊന്നായ [[നിലമ്പൂർ കോവിലകം]] ഏറ്റെടുക്കുകയായിരുന്നു. നിലമ്പൂർ കോവിലകത്തെ രണ്ടാമത്തെ കുട്ടിക്കൊമ്പനായിരുന്നു കേശവൻ. കോവിലകത്തെത്തിയ കേശവൻ അവിടെ കൂട്ടാനയ്ക്കൊപ്പം സുഖമായി കളിച്ചുവളർന്നു. അവന്റെ കളിചിരികളും തമാശകളും കോവിലകത്തുള്ളവരെയെല്ലാം സന്തോഷിപ്പിച്ചു. കോവിലകത്തെ കുട്ടികൾ കേശവനോടൊപ്പം കളിയ്ക്കുന്നതും പതിവായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ പോലും ആരെയും ദ്രോഹിയ്ക്കാതെ നിന്ന അവൻ നാട്ടുകാർക്കും വളരെ പ്രിയങ്കരനായി മാറി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേയാണ് [[മലബാർ കലാപം]] പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടത്. അതിന്റെ ഭാഗമായി നിരവധി ആപത്തുകൾ കോവിലകത്തുള്ളവർക്ക് നേരിടേണ്ടിവന്നു. ഇതിനെത്തുടർന്ന് കോവിലകത്തെ വലിയ തമ്പുരാനും തമ്പുരാട്ടിയും കുടുംബവും സ്വത്തുക്കളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം മുഴുവൻ കാര്യസ്ഥനായ പണിയ്ക്കരെ ഏല്പിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലേയ്ക്ക്]] താമസം മാറി. എന്നാൽ കലാപകാരികൾ പണിയ്ക്കരെ വധിച്ചതോടെ പ്രശ്നങ്ങൾ ആകെ ഗുരുതരമായി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾ നഷ്ടപ്പെടുമല്ലോ എന്നോർത്ത് ഭയപ്പെട്ട തമ്പുരാൻ, പൂജാമുറിയിൽ കയറി ഗുരുവായൂരപ്പനെ വിളിച്ചുപ്രാർത്ഥിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റാതെ കാത്താൽ തന്റെ ആനകളിലൊരെണ്ണത്തിന്റെ താൻ നടയ്ക്കുവയ്ക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം നേർച്ച നേർന്നു. അങ്ങനെ കുറച്ചുമാസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റിയില്ലെന്ന വിവരം തമ്പുരാൻ അറിയാനിടവരികയും തുടർന്ന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്താൻ തീരുമാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ 1922 ജനുവരി നാലിന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്തി. കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്ന കാലത്ത് ഗുരുവായൂരിൽ ആനകളുടെ എണ്ണം വളരെക്കുറവായിരുന്നു. അവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനിയായിരുന്നത് [[ഗുരുവായൂർ പഴയ പത്മനാഭൻ|പദ്മനാഭൻ]] എന്ന ഗജവീരനാണ്. അക്കാലത്ത് കേരളത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ഗജവീരന്മാരിൽ തലയെടുപ്പുകൊണ്ടും ആകാരഭംഗി കൊണ്ടുമെല്ലാം മുൻപന്തിയിലുണ്ടായിരുന്നത് പദ്മനാഭനായിരുന്നു. [[തൃശ്ശൂർ പൂരം|തൃശ്ശൂർ പൂരമടക്കം]] കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം ഉത്സവങ്ങളിലും അവനായിരുന്നു താരം. തിരുവിതാംകൂർ രാജാവായിരുന്ന [[മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ|ശ്രീ മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]] അവന് ചാർത്തിയ വീരശൃംഖല ഇന്നും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തിൽ ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. നിത്യവും രണ്ടുശീവേലികൾക്ക്{{efn|അക്കാലത്ത് വൈകീട്ടത്തെ ശീവേലിയ്ക്ക് ആനയെഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടായിരുന്നില്ല.}} ഭഗവാനെ എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നതും പദ്മനാഭന്റെ പുറത്താണ്. കേശവൻ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ ശേഷം പലപ്പോഴായി അവന് പദ്മനാഭന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് കാണാനിടവരികയും അതിന്റെ സ്വഭാവസവിശേഷകൾ മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. പതുക്കെ അവൻ പദ്മനാഭൻ്റെ നിലയിലേയ്ക്ക് ഉയരുകയും ഒടുവിൽ പദ്മനാഭനെ കടത്തിവെട്ടുകയും ചെതു. 1934-ൽ [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കണ്ണമ്പ്ര വേല]]യ്ക്കിടയിലുണ്ടായ ഒരു അപകടത്തിൽ പദ്മനാഭൻ ചരിഞ്ഞതോടെ കേശവയുഗം ആരംഭിച്ചു. കേശവന്റെ പല സ്വഭാവസവിശേഷതകളും അവനെ പതുക്കെ ജനപ്രിയനാക്കി മാറ്റി. കേരളത്തിലെ പലയിടത്തെ ഉത്സവങ്ങളിലും അവൻ പങ്കെടുക്കാൻ തുടങ്ങി. എന്നാൽ എവിടെപ്പോയാലും തിടമ്പ് തന്റെ തലയിൽ തന്നെ വേണമെന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ, [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിനടുത്ത്]] [[തിരുവഞ്ചിക്കുളം ശിവക്ഷേത്രം|തിരുവഞ്ചിക്കുളം ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[ശിവരാത്രി]] ഉത്സവത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് പറ്റാനയ്ക്ക് കേശവനെക്കാൾ ഒരല്പം ഉയരം കൂടിയ സാഹചര്യം വന്നപ്പോൾ തിടമ്പു വച്ച് അളന്നുനോക്കാൻ അധികാരികൾ തീരുമാനിച്ചു. തിടമ്പുവച്ചപ്പോൾ കേശവന്റെ തലയെടുപ്പ് അപാരമായിരുന്നു. തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിനും കേശവൻ പങ്കെടുക്കുന്നത് പതിവായി. [[തൃശ്ശൂർ പാറമേക്കാവ് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|പാറമേക്കാവ്]], [[തൃശ്ശൂർ തിരുവമ്പാടി ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|തിരുവമ്പാടി]] എന്നീ ഇരുവിഭാഗങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയും അവൻ തിടമ്പേറ്റിയിട്ടുണ്ട്. കേശവന് രണ്ട് പാപ്പാന്മാരാണുണ്ടായിരുന്നത് - അച്യുതൻ നായരും മാണി നായരും. മാണിനായർ അസാമാന്യമായ ഉയരവും വണ്ണവുമുള്ള ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ മെലിഞ്ഞ് ശുഷ്കിച്ച ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നു. ഇവരുടെ സ്വഭാവത്തിലും വ്യത്യാസമുണ്ടായിരുന്നു. മാണി നായർ കേശവനെ ഭയപ്പെടുത്തി അനുസരിപ്പിയ്ക്കുന്ന പ്രകൃതക്കാരനായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ അവനെ ഒരു മകനെപ്പോലെയാണ് കണ്ടത്. സ്നേഹസമ്പന്നനായിരുന്ന അച്യുതൻ നായർ, ചിലപ്പോൾ കുറുമ്പുകാണിച്ചതിന് അടിച്ചാലും അതൊന്നും സാരമില്ല മകനേ എന്നുപറഞ്ഞ് അവനെ ആശ്വസിപ്പിയ്ക്കുമായിരുന്നു. ജീവിതാന്ത്യം വരെ അദ്ദേഹം കേശവനെ നോക്കിനടന്നു. ആദ്യകാലത്ത് മദപ്പാടുകാലത്ത് കാട്ടുന്ന ചില വിക്രിയകൾ കാരണം കേശവന് ''ഭ്രാന്തൻ കേശവൻ'' എന്നൊരു അപരനാമമുണ്ടായിരുന്നു. അക്കാലത്ത് ഈ രണ്ടുപാപ്പാന്മാരും ചേർന്ന് കേശവനെ നല്ലപോലെ നോക്കി. കേശവന്റെ ഭ്രാന്ത് മാറുന്നതായി വിധിപ്രകാരം അവനെ 41 ദിവസം ഭജനമിരുത്തുകയും ഭഗവാന് നേദിച്ച വെണ്ണ ജപിച്ചുനൽകുകയും ചെയ്തതോടെ കേശവന്റെ മനസ്സുമാറി. പിന്നീട് അവൻ കേരളീയ ഗജപ്രേമികളുടെ ഇഷ്ടതാരമായി മാറി. ഗജലക്ഷണശാസ്ത്രപ്രകാരമുള്ള പല യോഗ്യതകളും കേശവന്നുണ്ടായിരുന്നു. പതിനൊന്നരയടിയായിരുന്നു അവന്റെ ഉയരം. കൊമ്പിന്റെ കടവായിൽ നിന്നു പുറത്തേയ്ക്കുള്ള ദൂരം നാലരയടി. അപൂർവങ്ങളിൽ അപൂർവമായി കാണുന്ന ലക്ഷണമൊത്ത, നിരയൊത്ത 20 വെള്ള നഖങ്ങൾ. ഇതിനെല്ലാം പുറമേ അപൂർവ്വതയുള്ള അനേകം സ്വഭാവസവിശേഷതകളും. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ ചടങ്ങുകളെക്കുറിച്ചെല്ലാം വ്യക്തമായ അറിവുണ്ടായിരുന്ന കേശവൻ, തന്നെ ആവശ്യമുള്ള ചടങ്ങിന് മുമ്പ് ഒരുങ്ങിനിൽക്കുമായിരുന്നു. മദപ്പാടുകാലത്ത് ചില വേലത്തരങ്ങൾ കാണിയ്ക്കുന്ന കേശവൻ ഇടഞ്ഞോടിയാൽ പിന്നെ എത്ര ദൂരെയുള്ള സ്ഥലത്തായാലും ഗുരുവായൂരിൽ ചെന്നേ നിൽക്കുമായിരുന്നുള്ളൂ. ഒരിയ്ക്കൽ തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് മദമിളകി [[തേക്കിൻകാട് മൈതാനം]] ചുറ്റി വടക്കുന്നാഥനെ പ്രദക്ഷിണം വച്ചശേഷമാണ് കേശവൻ സ്ഥലം വിട്ടത്. ജില്ലാ കളക്ടറും ഡി.എമ്മും അടക്കമുള്ള പല ഉദ്യോഗസ്ഥരും ഇടപെട്ടിട്ടും മയക്കുവെടി വയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നുണ്ടായിരുന്നില്ല. അപ്പോൾ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി]] സ്വദേശിയായ അമ്പാടിയിൽ കൃഷ്ണൻ നായർ എന്നൊരാൾ ഓടിവന്ന് കേശവനെ തളച്ചുവെന്നാണ് കഥ. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ, തൃശ്ശൂരിന് തെക്കുള്ള [[കൂർക്കഞ്ചേരി ശ്രീ മഹേശ്വര ക്ഷേത്രം|കൂർക്കഞ്ചേരി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[തൈപ്പൂയം|തൈപ്പൂയത്തിന്]] എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാൻ കൊണ്ടുപോകുന്ന വഴിയിൽ, തൃശ്ശൂരിൽ നിന്ന് ആറുകിലോമീറ്റർ മാത്രം ദൂരെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുഴയ്ക്കൽ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പെട്ടെന്ന് തിരിഞ്ഞുനടന്നതും രസകരമായ ഒരു സംഭവമാണ്. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് ഒരാളെ പോലും അവൻ കൊന്നിട്ടില്ല. ഒരിയ്ക്കൽ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ സമയത്ത് മദമിളകിയ അവൻ, വഴിയിൽ വച്ച് ഏതാനും സ്കൂൾ കുട്ടികളെ കണ്ടപ്പോൾ അവരെ ഉപദ്രവിയ്ക്കാതെ നടന്നുപോയത് അതിനൊരു ഉദാഹരണമാണ്. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ മദമിളകിയപ്പോൾ ഇടുങ്ങിയ വഴിയിലൂടെ ഓടിയ അവൻ, വഴിയിൽ കണ്ട കാലുകളില്ലാത്ത ഒരു രോഗിയെ ചവിട്ടാതെ കടന്നുപോയത് മറ്റൊരു ഉദാഹരണം. സമയത്ത് ശീവേലിയ്ക്ക് തിടമ്പെഴുന്നള്ളിയ്ക്കാനും ഇറക്കാനുമല്ലാതെ ഒരിയ്ക്കലും അവൻ മുൻകാലുകൾ താഴ്ത്തിക്കൊടുത്തിട്ടില്ല. തിടമ്പേറ്റുന്നയാൾ മാത്രമേ തന്റെ മുന്നിലൂടെ കയറാവൂ എന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. തിടമ്പേറ്റിക്കഴിഞ്ഞാൽ അത് തലയിൽ നിന്ന് മാറ്റുന്നതുവരെ അവൻ തലയുയർത്തിത്തന്നെ നിൽക്കുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷ ഉത്സവങ്ങൾക്കും കേശവന്റെ പുറത്ത് കയറ്റിയാണ് എഴുന്നള്ളത്തുകൾ നടന്നുവന്നിരുന്നത്. [[കുംഭം|കുംഭമാസത്തിലെ]] [[പൂയം]] നാൾ തൊട്ട് പത്തുദിവസം നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവം, വൃശ്ചികമാസത്തിലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരദിനമായ ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[അഷ്ടമിരോഹിണി]] എന്നീ അവസരങ്ങളിൽ കേശവന്റെ പുറത്താണ് എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ പല സുപ്രധാന സംഭവങ്ങളിലും അവന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമുണ്ടായിരുന്നു. 1952-ൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഇന്നുള്ള സ്വർണ്ണക്കൊടിമരത്തിനുള്ള തടി വെട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നത് കേശവനാണ്. ആദ്യകാലത്ത് ക്ഷേത്രം തെക്കുഭാഗത്തുണ്ടായിരുന്ന കോവിലകപ്പറമ്പിൽ (ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക പാഞ്ചജന്യം, ശ്രീവത്സം റെസ്റ്റ് ഹൗസുകൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സ്ഥലത്ത്) സ്ഥലക്കുറവ് അനുഭപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുന്നത്തൂർ കോട്ട]]യിലേയ്ക്ക് 1975 ജൂൺ 25-ന് ആനകളെ മാറ്റുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി നടത്തിയ ഗജരാജയാത്രയെ നയിച്ചതും കേശവനാണ്. പ്രായാധിക്യം വകവയ്ക്കാതെയുള്ള ആ യാത്ര പലരുടെയും മനസ്സിൽ ഇന്നും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. കേശവൻ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് നൽകിയ സേവനങ്ങൾക്കുള്ള പ്രതിഫമായി 1972-ൽ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം അവനെ ഗജരാജപട്ടം നൽകി ആദരിച്ചു. കേശവന്റെ സേവനത്തിന്റെ 50-ആം വാർഷികം പ്രമാണിച്ചാണ് അവന് ഈ വിശേഷാൽ ബഹുമതി ലഭിച്ചത്. അപ്പോൾ തന്നെയായിരുന്നു കേശവന്റെ ഷഷ്ടിപൂർത്തി ആഘോഷവും. ഇവയോടനുബന്ധിച്ച് ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകൾക്കും വിശേഷാൽ സദ്യ നൽകിയതും ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു സംഭവമാണ്. ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനകാലത്ത് കേശവൻ വിവിധ രോഗങ്ങളുമായി ബുദ്ധിമുട്ടി. 1976 നവംബർ 30-ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള നവമി വിളക്ക് നടക്കുന്ന സമയമായിരുന്നു. കേശവന്റെ പുറത്താണ് അപ്പോഴും തിടമ്പേറ്റിയിരുന്നത്. രാത്രി ഏകദേശം പതിനൊന്നുമണി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് കേശവന് ഒരു അസ്വസ്ഥത അനുഭവപ്പെട്ടു. ആനപ്പുറത്തുണ്ടായിരുന്നവർ ആശങ്കാകുലരായി താഴെയിറങ്ങി. തിടമ്പ് പറ്റാനയായിരുന്ന കുട്ടികൃഷ്ണന് നൽകിയശേഷം അവസാനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ തൊഴുതുകൊണ്ട് കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിന് തെക്കുഭാഗത്തെ പറമ്പിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിമരത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പാപ്പാന്മാർ അവനെ കെട്ടിനിർത്തി. തുടർന്നുവന്ന രണ്ടുദിവസം കടുത്ത ഉപവാസമനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടാണ് അവൻ കഴിച്ചുകൂട്ടിയത്. വിദഗ്ദ്ധരായ ആനഡോക്ടർമാർ മുഴുവൻ കേശവന്റെ രോഗവിവരമറിഞ്ഞ് അവനെ ചികിത്സിയ്ക്കാനെത്തി. എന്നാൽ എല്ലാ ചികിത്സകളും നിഷ്ഫലമാക്കിക്കൊണ്ട് കേശവന്റെ ആരോഗ്യസ്ഥിതി അനുദിനം വഷളായിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഡിസംബർ 2 വ്യാഴാഴ്ച. പുണ്യദിനമായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായിരുന്നു അന്ന്. പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയായപ്പോൾ കൊടിമരത്തിന്റെ ഭാഗത്തേയ്ക്ക് നമസ്കരിച്ചുകിടന്നുകൊണ്ട് കേശവൻ അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ വിവരമറിയിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിൽ കൂട്ടമണി മുഴങ്ങി. കേശവൻ മരിച്ചു എന്നാണ് നാട്ടുകാർ വിവരമറിയിച്ചത്. ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്ന പല പരിപാടികളും കേശവന്റെ മരണത്തെത്തുടർന്ന് റദ്ദാക്കി. അങ്ങനെ ചടങ്ങുമാത്രമാക്കി ആ ഏകാദശി കടന്നുപോയി. കേരളം മുഴുവൻ കേശവന് അന്ത്യാഞ്ജലി അർപ്പിയ്ക്കാൻ കോവിലകപ്പറമ്പിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. വൈകീട്ട് ആറുമണിയ്ക്ക് [[വടക്കാഞ്ചേരി]]യ്ക്കടുത്തുള്ള [[അകമല]]യിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയ കേശവന്റെ മൃതദേഹം അവിടെ വച്ച് ആചാരവിധികളോടെ സംസ്കരിച്ചു. പതിവിനുവിപരീതമായി അവനെ ദഹിപ്പിയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തതെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള പത്രങ്ങളിൽ അവന്റെ മരണവാർത്ത അടിച്ചുവന്നു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞശേഷം 1977-ൽ അവന്റെ ജീവിതകഥ ആസ്പദമാക്കി ''[[ഗുരുവായൂർ കേശവൻ (ചലച്ചിത്രം)|ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]]'' എന്ന പേരിൽ ഒരു ചിത്രം പുറത്തിറങ്ങി. [[ഭരതൻ (സംവിധായകൻ)|ഭരതൻ]] സംവിധാനം ചെയ്ത ഈ ചലച്ചിത്രത്തിൽ കേശവനെ അവതരിപ്പിച്ചത് [[നായരമ്പലം ശിവജി]] എന്ന ആനയാണ്. [[എം.ജി. സോമൻ]], [[ജയഭാരതി]], [[അടൂർ ഭാസി]], [[ഒടുവിൽ ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ]], [[സുകുമാരി]] തുടങ്ങിയവർ മറ്റ് പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങളെ അവതരിപ്പിച്ചു. ഈ ചിത്രം ബോക്സ് ഓഫീസിൽ അധികം ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെട്ടില്ലെങ്കിലും [[പി. ഭാസ്കരൻ]]-[[ജി. ദേവരാജൻ]] ടീം ഒരുക്കിയ ഇതിലെ ഗാനങ്ങൾ സൂപ്പർഹിറ്റുകളായി. ''നവകാഭിഷേകം കഴിഞ്ഞു'', ''ഉഷാകിരണങ്ങൾ പുൽകിപ്പുൽകി'', ''ഇന്നെനിയ്ക്ക് പൊട്ടുകുത്താൻ'', ''ധിംതതക്ക കൊടുമല ഗണപതി'', ''മാരിമുകിലിൻ കേളിക്കയ്യിൽ'' തുടങ്ങിയ ഈ ചിത്രത്തിലെ ഗാനങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ജനപ്രിയമായി തുടരുന്നു. [[കെ.ജെ. യേശുദാസ്]], [[പി. ജയചന്ദ്രൻ]], [[പി. ലീല]], [[പി. മാധുരി]] എന്നിവരാണ് ഇവ ആലപിച്ചത്. 2007-ൽ കേശവന്റെ ജീവിതം ഒരു സീരിയലുമാക്കി മാറ്റി. [[സൂര്യ ടി.വി.]]യിൽ സംപ്രേഷണം ചെയ്ത ഈ സീരിയലിൽ കേശവനായി അഭിനയിച്ചത് ഇപ്പോൾ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നവരിൽ ഏറ്റവും ഉയരം കൂടിയ ആനയായ [[തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രൻ|തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രനാണ്]]. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ സ്ഥാനത്ത് അവന്റെ ഒരു പൂർണ്ണകായ പ്രതിമ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പണികഴിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. 1982-ൽ കേശവന്റെ ആറാം ചരമവാർഷികദിനത്തിലാണ് ഈ പ്രതിമ അനാച്ഛാദനം ചെയ്തത്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ ഏകാദശിക്കാലത്തും ചരമദിനമായ ഏകാദശിയുടെ തലേന്ന് ദേവസ്വം വകയായുള്ള ആനകളെ കേശവന്റെ പ്രതിമ വരെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന ചടങ്ങ് നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്നടുത്തുള്ള [[ഗുരുവായൂർ തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രം|തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നുതുടങ്ങുന്ന ഈ യാത്ര റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രവും പിന്നിട്ടാണ് കേശവന്റെ പ്രതിമയ്ക്ക് മുന്നിലെത്തുക. അകമ്പടിയായി [[നാദസ്വരം|നാദസ്വരവുമുണ്ടാകും]]. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന കൊമ്പനാണ് കേശവന്റെ ചിത്രം ഏറ്റുന്നതും അവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നതും. മറ്റുള്ള ആനകൾ കൊമ്പുകളുയർത്തി പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കും. അങ്ങനെ ഇന്നും ഓർമ്മകളിൽ മായാതെ കേശവൻ നിൽക്കുന്നു. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ == === ഉദയാസ്തമനപൂജ === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വഴിപാടുകളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജ. പേര് സൂചിപ്പിയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഉദയം മുതൽ അസ്തമയം വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പൂജയാണിത്. കേരളത്തിലെ മിക്ക ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നിലവിലുള്ള വഴിപാടാണിത്. കേരളത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടക്കുന്ന ക്ഷേത്രം ഗുരുവായൂരാണ്. ഇരുപത്തിയൊന്ന് പൂജകളാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയുള്ള ദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. പൂജയുടെ തലേദിവസം വൈകീട്ട് ഗണപതിപൂജയോടെയാണ് ചടങ്ങുകളുടെ ആരംഭം. ഭഗവാന് നേദിച്ച അപ്പം, പായസം, കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര തുടങ്ങിയവയും മുഖത്ത് ചാർത്തിയ ചന്ദനം, കളഭം മുതലായവയും അഭിഷേകം ചെയ്ത തീർത്ഥജലവും എണ്ണയും പാദങ്ങളിലർച്ചിച്ച പൂക്കളുമെല്ലാം പൂജനടത്തുന്നവർക്ക് നൽകുന്നു. ഏറെക്കാലമായി നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന വഴിപാടാണെങ്കിലും കർണാടക സംഗീത സമ്രാട്ടായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയ്ക്ക് പ്രചാരമുണ്ടാക്കുന്നതിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്കുവഹിച്ചത്. കുറഞ്ഞത് നൂറ് ഉദയാസ്തമനപൂജകളെങ്കിലും അദ്ദേഹം ജീവിതത്തിൽ കഴിച്ചിട്ടുണ്ടാകണമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. === കൃഷ്ണനാട്ടം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ കൃഷ്ണനാട്ടം, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടുകളിലൊന്നാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ രചിച്ച 'കൃഷ്ണഗീതി' എന്ന കാവ്യത്തെ ആസ്പദമാക്കി നിർമ്മിച്ചെടുത്ത കലാരൂപമാണിത്. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജനനം മുതൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം വരെയുള്ള ജീവിതം എട്ടുകഥകളാക്കിത്തിരിച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം അവതരിപ്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നത്. അവതാരം, കാളിയമർദ്ദനം, രാസക്രീഡ, കംസവധം, സ്വയംവരം, ബാണയുദ്ധം, സ്വർഗ്ഗാരോഹണം എന്നിവയാണ് ആ എട്ടുകഥകൾ. ഇവ അതത് ക്രമത്തിൽ ആടിപ്പോരുന്നു. എന്നാൽ, ദുഃഖപര്യവസായിയായ കഥയായതിനാൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും അവതാരം കളിയ്ക്കുന്നു.<ref>[http://www.chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029034755/http://chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html|date=2018-10-29}}.</ref> കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ നിന്ന് പ്രചോദനമുൾക്കൊണ്ട [[കൊട്ടാരക്കരത്തമ്പുരാൻ]], പിൽക്കാലത്ത് ശ്രീരാമഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി [[രാമനാട്ടം]] സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തു. പിന്നീട് [[കോട്ടയത്തു തമ്പുരാൻ|കോട്ടയം കേരളവർമ്മത്തമ്പുരാൻ]] രാമനാട്ടത്തിൽ പരിഷ്കാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നപ്പോഴാണ് ഇന്നത്തെ കഥകളി പിറവിയെടുത്തത്. [[കൂടിയാട്ടം|കൂടിയാട്ടത്തിലെ]] വേഷങ്ങൾ മാതൃകയാക്കിയാണ് ഈ മൂന്ന് കലാരൂപങ്ങളിലെയും വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെങ്കിലും അവയിൽ ചെറിയ വ്യത്യാസങ്ങളും കാണാം. ഗുരുവായൂരിലെ അവതരണരീതിയ്ക്ക് കഥകളിയോടാണ് കൂടുതൽ സാദൃശ്യം. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ ചടങ്ങുകൾ പലതും കഥകളിയിലേതുപോലെയാണ്. പുറപ്പാട്, കേളി തുടങ്ങിയ ചടങ്ങുകൾ കഥകളിയിലുമുണ്ട്. [[ശുദ്ധമദ്ദളം]], [[തൊപ്പിമദ്ദളം]], [[ചേങ്ങില]], [[ഇലത്താളം]] എന്നിവയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വാദ്യങ്ങൾ. രണ്ട് പിൻപാട്ടുകാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിനുണ്ടാകുക. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടാലങ്കാരവും കഥകളി സ്വീകരിച്ചതാണ്. കഥകളി പോലെ നിലവിളക്കിനെ സാക്ഷിനിർത്തിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടവും കളിയ്ക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ധാരാളം വ്യത്യാസങ്ങളും ഈ കലാരൂപങ്ങൾ തമ്മിലുണ്ട്. കഥകളിയിൽ കഥയിലെ ആദ്യരംഗം തന്നെയാണ് പുറപ്പാടെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീവേഷങ്ങളെ വച്ച് നടത്തുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് മാത്രമാണ് പുറപ്പാട്. കഥകളിയിൽ സാധാരണയായി അഭിനേതാക്കൾ നിലവിളക്കിനുമുന്നിൽ പോകാറില്ല. എന്നാൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ വിളക്കിനെ ചുറ്റിയുള്ള നൃത്തം പതിവുണ്ട്. കൃഷ്ണനും യവനനും തമ്മിലും കൃഷ്ണനും മല്ലന്മാരും തമ്മിലുമുള്ള യുദ്ധരംഗങ്ങളിൽ വിളക്കിന്റെ മുന്നിൽ വന്നാണ് നൃത്തം. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പദം ആവർത്തിച്ച് പാടാറില്ല. ആവർത്തിച്ചുള്ള അഭിനയം ആവശ്യമില്ലാത്തതിനാലാണിത്. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങൾക്കും ചുട്ടിയുണ്ട്. കഥകളിയിൽ അഭിനേതാക്കളുടെ വശങ്ങളിലാണ് പാട്ടുകാരും വാദ്യക്കാരുമുണ്ടാകുകയെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പുറകിലാണ്. ഇത് അഭിനേതാക്കൾക്ക് നൃത്തത്തിന് കൂടുതൽ സൗകര്യമൊരുക്കാനാണ്. [[സാമവേദം|സാമവേദാലാപനത്തെയും]] [[ചാക്യാർ|ചാക്യാരുടെ]] സ്വരിയ്ക്കലിനെയും ആസ്പദമാക്കിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ സംഗീതം ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ, ഗുരുവായൂരിൽ കേൾക്കാൻ കഴിയുന്നത് കഥകളിസംഗീതമാണ്. ഇത് ഒരേ സമയം പ്രശംസയും വിമർശനവും ഏറ്റുവാങ്ങി. രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടച്ചശേഷം വടക്കേ നടപ്പുരയിൽ വച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ചൊവ്വാഴ്ചയും പരിശീലനകാലവുമൊഴിച്ചുള്ള എല്ലാ ദിവസവും ഇതുണ്ടാകാറുണ്ട്. എട്ട് കഥകളിൽ ഏതെങ്കിലുമൊന്നാണ് ഓരോ ദിവസം കളിയ്ക്കുന്നത്. ആദ്യകാലത്ത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും സാമൂതിരിയുടെ നാട്ടിലെ സവർണ്ണകുടുംബങ്ങളിലും മാത്രം ഒതുങ്ങിനിന്ന കൃഷ്ണനാട്ടം, ഇപ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ അതിരുകളും കടന്ന് കടലിനപ്പുറത്തുപോലും സ്ഥാനം പിടിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2010-ൽ [[ഫ്രാൻസ്|ഫ്രാൻസിന്റെ]] തലസ്ഥാനമായ [[പാരീസ്|പാരീസിൽ]] വച്ചുനടന്ന കലാരൂപങ്ങളുടെ ഒരു സെമിനാറിനോടനുബന്ധിച്ച് കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിരുന്നു. രാജ്യത്തെ പലയിടങ്ങളിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഭാഗമായി കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിട്ടുണ്ട്. === തുലാഭാരം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന വഴിപാടാണ് തുലാഭാരം. വഴിപാടുകാരന്റെ/കാരിയുടെ ഭാരത്തിന് തുല്യമായി ഏതെങ്കിലും ദ്രവ്യം സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ വഴിപാടിന്റെ രീതി. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഈ വഴിപാടുണ്ട്. ഒരുദിവസം നൂറിനടുത്ത് തുലാഭാരങ്ങൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. കേരളീയ ഹൈന്ദവർ വിവിധ ആവശ്യങ്ങളുടെ ഭാഗമായി ഗുരുവായൂരിൽ തുലാഭാരം നേരാറുണ്ട്. കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര, ശർക്കര, അരി, ഗോതമ്പ്, എള്ള്, കയർ തുടങ്ങി സ്വർണവും വെള്ളിയും വരെ നീളുന്നു തുലാഭാരത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന വസ്തുക്കളുടെ നിര. കൂടാതെ നോട്ടുകെട്ടുകൾ കൊണ്ടും താമര കൊണ്ടുമെല്ലാം തുലാഭാരം നേർന്നവരുണ്ട്. == ഉപദേവതകളും വഴിപാടുകളും == === ഗണപതി === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിൽ, നാലമ്പലത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയോട് മുട്ടിനിൽക്കുന്ന ഒരു ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് സർവ്വവിഘ്നവിനാശകനായ ഗണപതിഭഗവാന്റെ പ്രതിഷ്ഠ. ഒരടി മാത്രം ഉയരമുള്ള ഒരു ചെറുവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വലത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന ഭഗവാൻ, മൂന്നുകൈകളിൽ മഴു, കയർ, മോദകം എന്നിവ ധരിച്ച് നാലാമത്തെ കൈ കൊണ്ട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കുന്ന രൂപത്തിലാണ് ഇവിടെയുള്ള വിഗ്രഹം. ആദ്യകാലത്ത് ഇവിടെ പ്രദക്ഷിണം വയ്ക്കാനുള്ള സൗകര്യമില്ലായിരുന്നു. 1970-ലെ തീപ്പിടുത്തത്തിനു ശേഷമാണ് ഇവിടെ അതിനുള്ള സൗകര്യമുണ്ടായത്. ഗണപതിഹോമം, കറുകമാല, ഒറ്റയപ്പം എന്നിവയാണ് ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. തെക്കുപടിഞ്ഞാറേ അറ്റത്തുള്ള തൂണിലും ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ==== കാര്യാലയ ഗണപതി ==== ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, ദേവസ്വം മ്യൂസിയം വളപ്പിൽ മറ്റൊരു ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. '''കാര്യാലയ ഗണപതി''' എന്നാണ് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. മേൽക്കൂരയില്ലാത്ത ഒരു തറയിലാണ് മൂന്നടിയോളം ഉയരമുള്ള ഗണപതിവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. കിഴക്കോട്ടാണ് ഈ ഗണപതിയുടെയും ദർശനം. ഇടത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന അപൂർവ്വ ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയാണിത്. മുമ്പുകാലത്ത് ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുണ്ടായിരുന്ന [[അഗ്രഹാരം|അഗ്രഹാരത്തിൽ]] താമസിച്ചിരുന്ന തമിഴ് ബ്രാഹ്മണർ പൂജിച്ചിരുന്ന ഗണപതി, പിൽക്കാലത്ത് പഴയ ദേവസ്വം ഓഫീസും ഇപ്പോഴത്തെ മ്യൂസിയവുമായ നാലുകെട്ടിലെത്തുകയായിരുന്നു. നാലുകെട്ട് പുതുക്കിപ്പണിതപ്പോൾ അതിന്റെ കന്നിമൂലയിൽ ഈ ഗണപതിയ്ക്ക് സ്ഥാനമുണ്ടാക്കുകയായിരുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് കർക്കടകമാസത്തിൽ മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന പൂജ, ഇപ്പോൾ എല്ലാ ദിവസവും നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർ, ഈ ഗണപതിയെ തൊഴുതിട്ടാണ് ഭഗവദ്ദർശനത്തിന് ചെല്ലുന്നത്. പ്രത്യക്ഷ മഹാഗണപതിഹോമമാണ് ഈ ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. ഇത് എല്ലാ മുപ്പെട്ട് വെള്ളിയാഴ്ചയും നടത്തിവരുന്ന വഴിപാടാണ്. ഒരു ആനയെ ഗണപതിയായി സങ്കല്പിച്ച് നടത്തുന്ന ഹോമമാണിത്. കൂടാതെ, നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതും അതിവിശേഷമാണ്. [[വിനായക ചതുർത്ഥി|വിനായക ചതുർത്ഥിദിവസം]] ഇവിടെ പ്രത്യേകപൂജകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. === അയ്യപ്പൻ === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിന് പുറത്തും പ്രദക്ഷിണവഴിയ്ക്കകത്തുമായി തെക്കുകിഴക്കുഭാഗത്ത് പടിഞ്ഞാറോട്ട് ദർശനമായാണ് താരകബ്രഹ്മസ്വരൂപവും ഹരിഹരപുത്രനുമായ അയ്യപ്പസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠ. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന ശിലാവിഗ്രഹത്തിന് [[ശബരിമല|ശബരിമലയിലെ]] വിഗ്രഹവുമായി പ്രകടമായ രൂപസാദൃശ്യമുണ്ട്. നാലമ്പലത്തിനുപുറത്തുള്ള ഏക ഉപദേവതാപ്രതിഷ്ഠ അയ്യപ്പനാണ്. നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതാണ് പ്രധാന വഴിപാട്. ഇതിനായി ഒരു കല്ല് ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ചിട്ടുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ എള്ളുതിരി വഴിപാടുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും 2007-ലെ ദേവപ്രശ്നത്തിൽ ദേവന് ഹിതകരമല്ലെന്ന് കണ്ടെത്തിയതിനെത്തുടർന്ന് അത് നിർത്തിവച്ചിരുന്നു. അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനും ഇപ്പോൾ ചുറ്റുവിളക്കുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്ത് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം ഈ അയ്യപ്പന്റെ മുന്നിലാണ്. === ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതി === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമതിലകത്തുതന്നെയാണെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പന് തുല്യപ്രാധാന്യം നേടിയ സന്നിധിയാണ് ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതിയുടേത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കാവൽ ദൈവമാണ് ഭഗവതി എന്ന്‌ വിശ്വാസം. ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, അകത്തോ പുറത്തോ എന്ന് സംശയം തോന്നുന്ന സ്ഥലത്താണ് ആദിപരാശക്തിയായ ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലും മണ്ഡപവും. ഭഗവാന്റെ ഇടതുഭാഗത്തുള്ള പ്രതിഷ്ഠയായതുകൊണ്ടാണ് ''ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതി'' എന്ന് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. [[വനദുർഗ്ഗ|വനദുർഗ്ഗാചൈതന്യത്തോടുകൂടിയ]] [[ഭദ്രകാളി|ഭദ്രകാളിയായാണ്]] സങ്കല്പം. അമ്പാടിയിൽ [[യശോദ|യശോദയ്ക്ക്]] പിറന്ന കൃഷ്ണസഹോദരിയായ ഭഗവതിയാണിതെന്ന് സങ്കല്പമുണ്ട്. ഈ പരാശക്തിയാണ് കാളിയുടെ രൂപത്തിൽ [[കംസൻ|കംസനെ]] കൃഷ്ണജനനത്തെ പറ്റി അറിയിച്ചത് എന്ന്‌ ഭാഗവതം പറയുന്നു. വനദുർഗ്ഗാ സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ശ്രീകോവിലിന് മേൽക്കൂരയില്ല. പടിഞ്ഞാറോട്ടാണ് ദർശനം. സ്വയംഭൂവായ ഒരു കണ്ണാടിവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നത്. ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. ഈ ഭഗവതി ശ്രീകൃഷ്ണനുമുമ്പേ ഇവിടെ സന്നിധാനം ചെയ്തിരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലമാണ് ഭഗവതിയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചത്. കാളീഭാവത്തിലാണ് ആരാധനയെങ്കിലും ലക്ഷ്മി, [[സരസ്വതി]], പാർവതി, ദുർഗ്ഗ എന്നീ ഭാവങ്ങളിലും സങ്കല്പമുണ്ട്. ആദ്യമുണ്ടായ പ്രതിഷ്ഠ എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ, ആദ്യം ഭഗവതിയെ വന്ദിയ്ക്കണമെന്നാണ് ആചാരം. എന്നാൽ, ക്യൂവിൽ നിൽക്കുന്നവർക്ക് ഇത് സാധിയ്ക്കില്ല. ഭഗവതിയ്ക്ക് സ്ഥിരം [[വെളിച്ചപ്പാട്|വെളിച്ചപ്പാടുണ്ട്]]. ''അഴൽ'' എന്ന് പേരുള്ള ഒരു വിശേഷവഴിപാടാണ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. പച്ചരി, വെള്ളരി, നാളികേരം എന്നിവ വെച്ച്‌ വാഴത്തണ്ടിൽ തുണി ചുറ്റി എണ്ണയിൽ നനച്ച്‌ കത്തിച്ച്‌ ദേവിയ്ക്ക് അഗ്നി നേദിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങാണിത്. പ്രധാനക്ഷേത്രത്തിന്റെ നടയടച്ചശേഷമാണ് ഈ വഴിപാട് നടത്തുന്നത്. മണ്ഡലകാലത്ത് ഭഗവതിയ്ക്ക് [[കളമെഴുത്തും പാട്ടും]] പതിവുണ്ട്. കാളീസങ്കല്പമായതിനാൽ ഇവിടെ [[ദാരികവധം]] പാട്ടാണ് പാടുന്നത്. [[ധനു|ധനുമാസത്തിൽ]] ''പിള്ളേർ താലപ്പൊലി'' എന്ന പേരിൽ നാട്ടുകാരുടെ വകയായും [[മകരം|മകരമാസത്തിൽ]] ദേവസ്വം വകയായും രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ ഭഗവതിയ്ക്ക് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഈയവസരങ്ങളിൽ പ്രധാന ക്ഷേത്രം നേരത്തേ അടയ്ക്കുന്നു. സഹോദരിയുടെ വിശേഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ പുറപ്പെടുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടത്തുന്നതും ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. [[നവരാത്രി|നവരാത്രിയും]] തൃക്കാർത്തികയും ദേവിയ്ക്ക് വിശേഷമാണ്. == മറ്റുള്ള സങ്കല്പങ്ങൾ == മേൽപ്പറഞ്ഞ മൂന്ന് ഉപപ്രതിഷ്ഠകൾ കൂടാതെ ചിലയിടങ്ങിൽ വിശേഷാൽ ആരാധന നടക്കുന്നുമുണ്ട്. അവയിൽ ചിലത് സ്വയമേവ ശ്രദ്ധേയമാണ്. === സരസ്വതി അറ === ഗണപതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് നേരെമുന്നിലുള്ള ഒരു ചെറിയ മുറിയിൽ സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം സങ്കല്പിച്ച് ആരാധിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. തന്മൂലം ഈ മുറി ''സരസ്വതി അറ'' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. നവരാത്രിക്കാലത്ത് പൂജവയ്പ്പ് നടത്തിയിരുന്നത് ഈ മുറിയിലാണ്. ഇപ്പോൾ അസൗകര്യം നിമിത്തം ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റി. ഗണപതിശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ സ്ഥലം വളരെക്കുറവാണ് എന്നതിനാൽ ഭക്തർ തിക്കിത്തിരക്കുന്നത് പതിവാണ്. എന്നാൽ, 2017-ൽ നടന്ന ദേവപ്രശ്നത്തിൽ സരസ്വതി അറയ്ക്ക് ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് തെളിഞ്ഞതിനെത്തുടർന്ന് ഇത് പൊളിയ്ക്കരുതെന്ന് വിധി വന്നു. തന്മൂലം, സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം ഇവിടെ സ്ഥിരമായി. സരസ്വതീദേവിയുടെ ഒരു ഛായാചിത്രമാണ് നിലവിൽ ഈ അറയിലുള്ളത്. സരസ്വതി അറയിൽ വന്ദിയ്ക്കുന്നത് വിദ്യാഭിവൃദ്ധിയ്ക്കും ബുദ്ധിവർദ്ധനയ്ക്കും ഉത്തമാമാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. === [[അനന്തപദ്മനാഭൻ]] === നാലമ്പലത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, ശ്രീകോവിലിന്റെ തൊട്ടുപുറകിലായി ഭീമാകാരമായ ഒരു കരിങ്കൽശില്പം കാണാം. അനന്തശയനരൂപത്തിലുള്ള മഹാവിഷ്ണുവിന്റേതാണ് ഈ ശില്പം. [[തിരുവനന്തപുരം|തിരുവനന്തപുരത്തെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[തിരുവനന്തപുരം ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം|ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠയാണ് പരിവാരസമേതം ആവിഷ്കരിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. അനന്തനുമേൽ ശയിയ്ക്കുന്ന മഹാവിഷ്ണുഭഗവാൻ, ഭഗവദ്പാദങ്ങൾ തഴുകുന്ന ലക്ഷ്മീദേവി, നാഭീകമലത്തിലെ ബ്രഹ്മാവ്, വലതുകൈയ്ക്ക് താഴെയുള്ള [[ശിവലിംഗം]], ഭഗവാനെ തൊഴുന്ന ഭക്തോത്തമന്മാരും മഹർഷിമാരും - ഇങ്ങനെ പലരും ഉൾപ്പെട്ടതാണ് ഈ ശില്പം. നിത്യവും ഈ ശില്പത്തിന് വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ ഒരു ചിത്രമാണുണ്ടായിരുന്നത്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പുലാക്കാട്ട് രാമൻ നായർ എന്ന ചുവർച്ചിത്രകാരൻ വരച്ചതായിരുന്നു ചിത്രം. '''ഗുരുവായൂർ ശ്രീവൈകുണ്ഠം''' എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ ചിത്രം, 1970-ൽ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടായ തീപ്പിടുത്തത്തിൽ പൂർണ്ണമായും കത്തിനശിച്ചുപോയി. തുടർന്നുണ്ടായ പുനരുദ്ധാരണത്തെത്തുടർന്നാണ് ഇന്നത്തെ ശില്പം പണിതത്. [[കന്യാകുമാരി]]യിലെ [[വിവേകാനന്ദ സ്മാരകം]] നിർമ്മിച്ച് ശ്രദ്ധേയനായിരുന്ന സ്വാമിനാഥൻ കറുപ്പയ്യ ആചാരിയാണ് അനന്തശയനവിഗ്രഹം നിർമ്മിയ്ക്കുന്നതിന് നേതൃത്വം നൽകിയത്. ഇന്ന് ഇതിന് നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന് നൽകുന്ന അതേ പ്രാധാന്യമാണ് ഭക്തർ ഈ രൂപത്തിനും നൽകുന്നത്. === [[സുബ്രഹ്മണ്യൻ|സുബ്രഹ്മണ്യനും]] [[ഹനുമാൻ|ഹനുമാനും]] === നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിലെ കരിങ്കൽത്തൂണിൽ സുബ്രഹ്മണ്യസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ചതുർബാഹുവായ സുബ്രഹ്മണ്യനാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വിഗ്രഹം ഭസ്മം വിതറിയ നിലയിലാണ് കാണപ്പെടുന്നതെങ്കിലും മുഖവും കൈകളും വ്യക്തമാണ്. വലതുചുമലിൽ ഭഗവാന്റെ ആയുധമായ [[വേൽ]] കാണാം. പൂജയില്ലെങ്കിലും ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തെത്തുന്ന ഭക്തർ ഈ സുബ്രഹ്മണ്യനെയും വന്ദിയ്ക്കാറുണ്ട്. വടക്കുഭാഗത്തെ വാതിലിൽ നിന്ന് അല്പം മാറി [[ഹനുമാൻ]] സ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുമുണ്ട്. വീരഹനുമാന്റെ രൂപത്തിലാണ് ഈ വിഗ്രഹം. വലതുകയ്യിൽ [[മൃതസഞ്ജീവനി|മരുത്വാമലയും]] ഇടതുകയ്യിൽ ഗദയും ധരിച്ചുനിൽക്കുന്ന ഹനുമാന്റെ വിഗ്രഹം സിന്ദൂരം വിതറിയ രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. വിഗ്രഹത്തിൽ വെറ്റിലമാലയും രാമനാമം രചിച്ച കടലാസുകൾ കൊണ്ടുള്ള മാലയും ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ ഹനുമാനെ വന്ദിച്ച് അഭീഷ്ടസിദ്ധി നേടിയ അനുഭവങ്ങൾ നിരവധിയാണ്. ഇതുകൂടാതെ ദശാവതാരരൂപങ്ങളും ശ്രീകൃഷ്ണലീലകളും ശിവനും ദേവിമാരുമടക്കമുള്ള മൂർത്തികളുമെല്ലാം തൂണുകളിൽ നിറയുന്നു. === ശിവസാന്നിദ്ധ്യം === ക്ഷേത്രത്തിൽ ശിവന് പ്രതിഷ്ഠയില്ലെങ്കിലും ഭഗവാൻ അദൃശ്യസാന്നിദ്ധ്യമായി കുടികൊള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും കൊണ്ടുവന്ന വിഷ്ണുവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കാൻ അനുവാദം നൽകിയ ശിവൻ പാർവ്വതീഗണപതിസുബ്രഹ്മണ്യസമേതനായി സ്വയംഭൂവായി മമ്മിയൂരിൽ അവതരിച്ചു എന്ന വിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഭഗവതിയെ തൊഴുത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലെത്തുമ്പോൾ ഭക്തർ മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദിശയിലേയ്ക്ക് (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്) നോക്കി ശിവനെ വന്ദിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രക്കുളമായ രുദ്രതീർത്ഥവും ക്ഷേത്രത്തിലെ മണിക്കിണറും ശിവനുമായി ഐതിഹ്യപരമായിത്തന്നെ ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. രുദ്രതീർത്ഥം പണ്ട് വലിയൊരു തടാകമായിരുന്നെന്നും ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന താമരയൂർ വരെ അത് നീണ്ടുകിടന്നിരുന്നെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഈ തടാകത്തിൽ നിറയെ താമരകൾ വിരിഞ്ഞിരുന്നെന്നും അവയിലെ ഒരു താമരയിലിരുന്നാണ് ശ്രീരുദ്രനായ ശിവൻ, പ്രചേതസ്സുകൾക്ക് രുദ്രഗീതം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തതെന്നും ഐതിഹ്യകഥ പറയുന്നു. അങ്ങനെ രുദ്രൻ വസിച്ച തീർത്ഥം, രുദ്രതീർത്ഥം എന്നറിയപ്പെട്ടു. ഇന്നും ഈ കുളത്തിൽ ശിവസാന്നിധ്യമുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഇതിലെ സ്നാനം സർവ്വപാപഹരമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ശാന്തിക്കാരും ഭക്തരും ഈ കുളത്തിൽ കുളിച്ചാണ് ദർശനത്തിനെത്തുന്നത്. ഈ കുളത്തിലാണ് ഉത്സവാവസാനം ഭഗവാൻ ആറാടുന്നതും. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള മണിക്കിണറിന്, രുദ്രകൂപം എന്നും പേരുണ്ട്. ഇതിലെ ജലം ഉപയോഗിച്ചാണത്രേ പ്രതിഷ്ഠാസമയത്ത് ശിവഭഗവാൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് കലശമാടിയത്! അതാണ് ''രുദ്രകൂപം'' എന്ന പേരിനുപിന്നിലെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ പരിസരത്തെവിടെയും ഇത്രയും ശുദ്ധമായ ജലമില്ലെന്നും ഇത് കുടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ എല്ലാ അസുഖങ്ങളും മാറുമെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. സാളഗ്രാമം അടക്കമുള്ള നിരവധി വിശേഷവസ്തുക്കൾ ഈ കിണറ്റിലുണ്ടെന്ന് കാലാകാലമായി വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 1985-ൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന മോഷണത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ ആഭരണങ്ങൾ 2014 ഏപ്രിൽ 25-ന് തിരിച്ചുകിട്ടിയത് ഈ കിണറ്റിൽ നിന്നാണ്. കൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ഒരു പറമ്പിൽ ഒരു [[കൂവളം|കൂവളവൃക്ഷം]] കാണാം. ഇതും ശൈവസാന്നിദ്ധ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഓതിയ്ക്കൻ കുടുംബമായ മുന്നൂലത്ത് മനയുടെ മുന്നിൽ നിന്നിരുന്ന ഈ കൂവളവൃക്ഷം, 2007-ലാണ് ഇങ്ങോട്ട് പറിച്ചുനട്ടത്. ഇവിടെ നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. === നാഗദൈവങ്ങളും [[കൊടുംകാളി]]യും [[രക്ഷസ്സ്|രക്ഷസ്സും]] === ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ മുമ്പ് ദേവസ്വം വക സത്രം സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്ന പറമ്പിൽ നാഗദൈവങ്ങളുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. നാഗരാജാവായി [[അനന്തൻ]] കുടികൊള്ളുന്ന ഈ കാവിൽ, കൂടെ നാഗയക്ഷിയും ചിത്രകൂടവുമുണ്ട്. നിരവധി വൃക്ഷങ്ങൾ തഴച്ചുവളരുന്ന കാവ് വൃത്തിയായി സൂക്ഷിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. നൂറും പാലും, മഞ്ഞൾപ്പൊടി അഭിഷേകം, സർപ്പം പാട്ട് തുടങ്ങിയവയാണ് നാഗദൈവങ്ങൾക്കുള്ള പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. എല്ലാ മാസവും [[ആയില്യം]] നാളിൽ ആയില്യപൂജയും കന്നിമാസത്തിലെ ആയില്യം നാളിൽ [[സർപ്പബലി|സർപ്പബലിയും]] പതിവുണ്ട്. സർപ്പപ്രീതിയ്ക്ക് പ്രസിദ്ധമായ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി|ചെർപ്പുളശ്ശേരിയിലെ]] പാതിരിക്കുന്നത്ത് മനയിലെ നമ്പൂതിരിയാണ് സർപ്പബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ധാരാളം കലാപരിപാടികളുമുണ്ടാകും. നാഗപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കടുത്തുതന്നെ [[രക്ഷസ്സ്]], [[കൊടുംകാളി]] സങ്കല്പങ്ങളുമുണ്ട്. ഇവർക്കും വിശേഷാൽ പൂജകളുണ്ടാകും. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷദിവസങ്ങൾ == === കൊടിയേറ്റുത്സവവും സഹസ്രകലശവും === {{main|ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉത്സവം}} കുംഭമാസത്തിലെ പൂയം നക്ഷത്രദിവസം കൊടിയേറി പത്താം നാളിൽ ആറാട്ടോടുകൂടി സമാപിയ്ക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. പൂയം നക്ഷത്രം രാത്രി വരുന്ന ദിവസമാണ് കൊടിയേറ്റം. അങ്കുരാദി, ധ്വജാദി, പടഹാദി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുതരത്തിൽ ഉത്സവങ്ങൾ കേരളീയക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പതിവാണ്. ഇവയിൽ ആദ്യത്തേത് മുളയിടലോടെയും രണ്ടാമത്തേത് കൊടിയേറ്റത്തോടെയും മൂന്നാമത്തേത് വാദ്യമേളങ്ങളോടെയും തുടങ്ങുന്നു. ഗുരുവായൂരിലേത് അങ്കുരാദി ഉത്സവമാണ്. ഉത്സവത്തിൽ കൊടിയേറ്റത്തിന് മുന്നോടിയായി മുളയിടലും ശുദ്ധിക്രിയകളും നടക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഗുരുവായൂരിലെ ഉത്സവം അങ്കുരാദിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. എങ്കിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഔദ്യോഗികമായ ആരംഭം കൊടിയേറ്റത്തോടെയാണ്. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളും പ്രഭാഷണങ്ങളുമെല്ലാമുണ്ടാകും. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിൽ തന്നെ ഉത്സവപ്രതീതിയുണ്ടാകുന്ന ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ, വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കാണ് ഈ ദിവസങ്ങളിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ==== സഹസ്രകലശം ==== കൊടിയേറ്റത്തിന് ഒരാഴ്ച മുമ്പാണ് ഉത്സവത്തിന് ആരംഭം കുറിച്ചുകൊണ്ടുള്ള കലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നത്. ആദ്യദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തുള്ള വടക്കേ വാതിൽമാടത്തിൽ വച്ച് ആചാര്യവരണം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി, തന്ത്രി പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടിന് ഉത്സവത്തിനുള്ള കൊടിക്കൂറയും പവിത്രവും കൈമാറുന്ന ചടങ്ങാണ് ആചാര്യവരണം.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ശുദ്ധമായ പട്ടിൽ നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന, ഏഴുനിറങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്ത കൊടിക്കൂറയുടെ നീളം പത്തേമുക്കാൽ അടിയും വീതി പതിനഞ്ച് ഇഞ്ചുമാണ്; ഇത് കെട്ടാനുള്ള കയറിന്റെ നീളം 165 അടിയും. [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം ജില്ലയിലെ]] [[വൈപ്പിൻ|വൈപ്പിൻ കരയിൽ]] സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രം|വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നാണ് ഇത് കൊണ്ടുവരുന്നത്. ഇതിന്റെ ഒരുഭാഗത്ത് ഭഗവദ്വാഹനായ ഗരുഡന്റെയും മറുവശത്ത് ആയുധമായ സുദർശനചക്രത്തിന്റെയും രൂപങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്തിട്ടുണ്ടാകും. തുടർന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള മുളയറ എന്നറിയപ്പെടുന്ന മുറിയിൽ വച്ച് മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്ന മുറിയായതുകൊണ്ടാണ് ഈ സ്ഥലത്തിന് മുളയറ എന്ന പേരുവന്നതുതന്നെ. മുറി ശുദ്ധിയാക്കി അലങ്കരിച്ചശേഷം അവിടെ പത്മമിട്ട് നവരനെല്ല്, യവം, തിന, വൻപയർ, ഉഴുന്ന്, എള്ള്, തുവര, കടുക്, ചാമ, മുതിര, ചെറുപയർ, അമര എന്നിവയുടെ വിത്തുകൾ നനച്ച് 16 പാലികകളിളാക്കി പൂജിച്ചശേഷം സോമനെ ആവാഹിച്ച് മുളയറയിൽ വയ്ക്കുന്നതാണ് മുളയിടൽ. തുടർന്നുള്ള എല്ലാദിവസവും മുളപൂജയുണ്ടാകും. ആറാട്ടുസമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും മേല്പറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങളുടെ വിത്തുകൾ മുളച്ചുകഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> കലശത്തിന്റെ രണ്ടാം ദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം പ്രാസാദശുദ്ധി നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിലും പരിസരത്തും അറിഞ്ഞോ അറിയാതെയോ എല്ലാ അശുദ്ധികളും നീക്കം ചെയ്യുന്ന സങ്കല്പത്തിലുള്ള ചടങ്ങാണിത്.<ref name=" vns21">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ഇതുകൂടാതെ അസ്ത്രകലശപൂജ, വാസ്തുഹോമം, വാസ്തുകലശപൂജ, രക്ഷോഘ്നഹോമം, വാസ്തുബലി, വാസ്തുകലശാഭിഷേകം എന്നിവയും നടത്തപ്പെടുന്നു. മൂന്നാം ദിവസം ബിംബശുദ്ധിയും ചതുഃശുദ്ധിയും ധാരയും പഞ്ചഗവ്യ - പഞ്ചക കലശാഭിഷേകങ്ങളും മഹാകുംഭകലശാധിവാസവും നാലാം ദിവസം മഹാകുംഭകലശാഭിഷേകവും പ്രായശ്ചിത്തഹോമവും അതിനോട് അനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകവും അഞ്ചാം ദിവസം ശാന്തിഹോമവും അത്ഭുതശാന്തിഹോമവും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും ആറാം ദിവസം ന്യായശാന്തി - ചോരശാന്തി ഹോമങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും നടത്തുന്നു. ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ വച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിലാണ് മേല്പറഞ്ഞ ഹോമങ്ങളും പൂജകളുമെല്ലാം നടക്കുന്നത്. ഓതിയ്ക്കന്മാർ സഹകാർമ്മികരാകും. ഏഴാം ദിവസം നടത്തുന്ന തത്ത്വകലശാഭിഷേകവും എട്ടാം ദിവസം നടത്തുന്ന ബ്രഹ്മകലശത്തോടുകൂടിയ സഹസ്രകലശാഭിഷേകവും അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രചൈതന്യവർദ്ധനവിന് നടത്തപ്പെടുന്ന അതിബൃഹത്തായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് രണ്ടും. സാധാരണ മഹാക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പോലും പന്ത്രണ്ടുവർഷം കൂടുമ്പോഴോ നടത്തപ്പെടുന്ന സഹസ്രകലശം 1971 മുതൽ എല്ലാ വർഷവും ഗുരുവായൂർ ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നുണ്ടെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ 25 തത്ത്വങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിയ്ക്കുന്ന 25 കലശങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് നടത്തുന്ന അഭിഷേകച്ചടങ്ങാണ് '''തത്ത്വകലശം''' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. തത്ത്വകലശാഭിഷേകത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് തത്ത്വഹോമം നടത്തുന്നു. ഇതും ഈ സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്നതാണ്. അതിനുശേഷം മരപ്പാണി കൊട്ടി എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന കലശങ്ങൾ തന്ത്രി ഓരോന്നായി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം സഹസ്രകലശപൂജ. തലേദിവസം കൂത്തമ്പലത്തിൽ പത്മമിട്ട് നിരത്തിവച്ച 975 വെള്ളിക്കുടങ്ങളും 26 സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളും വാദ്യമേളങ്ങളോടെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നശേഷമാണ് പൂജ നടത്തുന്നത്. 1001 കുടങ്ങളും പ്രത്യേകമായ രീതിയിൽ നിരത്തിവച്ചശേഷം ഇവയിൽ ഓരോന്നിലും സ്വർണ്ണക്കുടം നടുക്കുവരുന്ന രീതിയിലാണ് പൂജ. തുടർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെയും രുദ്രകൂപത്തിലെയും വിശുദ്ധജലം കൊണ്ട് ഇവ നിറച്ചുവയ്ക്കും. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ സഹസ്രകലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നിറച്ചുവച്ച ഓരോ കലശവും ക്രമത്തിൽ തന്ത്രി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ഏറ്റവും അവസാനം അതിവിശേഷമായ ബ്രഹ്മകലശം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം ഉച്ചപ്പൂജയും കഴിഞ്ഞ് നടയടയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഇതോടെ കലശച്ചടങ്ങുകൾ പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== ഉത്സവച്ചടങ്ങുകൾ ==== കൊടിയേറ്റദിവസമായ പൂയം നാളിൽ രാവിലെ ആനയില്ലാതെ ശീവേലി നടത്തുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്വന്തമായി ആനയില്ലാതിരുന്ന കാലത്തിന്റെ ഓർമ്മ പുതുക്കുന്ന ചടങ്ങാണ് ആനയില്ലാശീവേലി. അന്ന് ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ് പ്രസിദ്ധമായ '''ആനയോട്ടം'''. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്ഥിരമായി ആനകളെ അയച്ചിരുന്ന [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിലെ]] [[തൃക്കണാമതിലകം ശിവക്ഷേത്രം]] ഒരു വർഷത്തിലെ ഉത്സവത്തിന് അയയ്ക്കില്ലെന്ന് പറയുകയും അന്നേദിവസം ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് ആനകൾ കൂട്ടമായി ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തുകയും ചെയ്തതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള മഞ്ജുളാലിൽ നിന്ന് ക്ഷേത്രഗോപുരം വരെയാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ഇതിനായി ചില ആനകളെ പ്രത്യേകമായി തിരഞ്ഞെടുത്തുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിലെ നാഴികമണി മൂന്നടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ആനയോട്ടം തുടങ്ങും. ആനകളോടൊപ്പം പാപ്പാന്മാരും ഓടും. ഏറ്റവും ആദ്യം ഓടിയെത്തി കൊടിമരത്തിൽ തൊടുന്ന ആനയെയാണ് വിജയിയായി പ്രഖ്യാപിയ്ക്കുക. ഈ ആന പിന്നീട് ഉത്സവം കഴിയും വരെ ക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നെ കഴിയും. ഉത്സവത്തിന് തിടമ്പേറ്റാനുള്ള അർഹതയും ഈ ആനയ്ക്കാണ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം രണ്ടാമത്തെ ആചാര്യവരണം നടക്കും. ക്ഷേത്രത്തിൽ വയ്ക്കാനുള്ള ദിക്കുകൊടികളാണ് ഈയവസരത്തിൽ വാങ്ങുന്നത്. ഇതിനുശേഷം സപ്തവർണ്ണക്കൊടി ഭക്തിപുരസ്സരം എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് പൂജിയ്ക്കുകയും വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകൾക്കൊടുവിൽ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ഭക്തകണ്ഠങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന നാരായണനാമജപത്തിന്റെയും അകമ്പടിയോടെ കൊടിക്കയറിൽ കെട്ടി കൊടിമരത്തിൽ കൊടിയേറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. കൊടിയേറ്റം കഴിഞ്ഞുനടക്കുന്ന വിളക്കിന് '''കൊടിപ്പുറത്ത് വിളക്ക്''' എന്നാണ് പേര്. തുടർന്നുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലി, മൂന്നുനേരം കാഴ്ചശീവേലികൾ, സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലുള്ള ദീപാരാധന, തുടങ്ങിയ വിശേഷങ്ങളുണ്ടാകും. ഈ ദിവസങ്ങളിലെ എഴുന്നള്ളത്തുകൾക്ക് കൊടി, തഴ, സൂര്യമറ, മുത്തുക്കുട, പട്ടുക്കുട, കുത്തുവിളക്കുകൾ, വെൺചാമരം, ആലവട്ടം തുടങ്ങിയ വിശേഷാൽ അലങ്കാരങ്ങളുമുണ്ടാകും. അങ്ങനെ ഗുരുവായൂരും കേരളം മുഴുവനും ആഘോഷലഹരിയിലമരും. രണ്ടാം ദിവസം രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലിയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ പത്തുദിക്കുകളിലായി ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കും. ഉത്സവം നടത്തിപ്പിന്റെ ജോലി ഭഗവാൻ പാർഷദന്മാരെ ഏല്പിയ്ക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നത്. ഭഗവാന്റെ പാർഷദന്മാരായ കുമുദൻ (കിഴക്ക്), കുമുദാക്ഷൻ (തെക്കുകിഴക്ക്), പുണ്ഡരീകൻ (തെക്ക്), വാമനൻ (തെക്കുപടിഞ്ഞാറ്), ശംഖുകർണ്ണൻ (പടിഞ്ഞാറ്), സർവ്വനേത്രൻ (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്), സുമുഖൻ (വടക്ക്), സുപ്രതിഷ്ഠൻ (വടക്കുകിഴക്ക്) എന്നിവരെ അതത് ദിക്കുകളിൽ കുടിയിരുത്തന്നതുകൂടാതെ അയ്യപ്പക്ഷേത്രത്തിനുമുന്നിൽ അയ്യപ്പനെയും തെക്കുഭാഗത്ത് ഭദ്രകാളിയെയും പ്രതിനിധീകരിച്ചും കൊടികൾ നാട്ടുന്നുണ്ട്. പ്രധാന കൊടിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി സാധാരണ തുണിയിൽ നിർമ്മിച്ചവയാണ് ദിക്കുകൊടികൾ. ഇവയ്ക്ക് 65 ഇഞ്ച് നീളവും 13 ഇഞ്ച് വീതിയുമാണുള്ളത്. കറുപ്പ്, വെളുപ്പ്, ചുവപ്പ് എന്നീ നിറങ്ങളാണ് ഇവയിൽ ഉപയോഗിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. ദിക്കുകൊടികളുടെ സ്ഥാപനവും കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഉത്സവം പൂർണ്ണതോതിലാകും. [[പഞ്ചാരിമേളം|പഞ്ചാരി]]- [[പാണ്ടിമേളം|പാണ്ടി]] മേളങ്ങളും [[തായമ്പക]]യും നാദസ്വരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും മതിലകത്ത് തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള കൂത്തമ്പലത്തിൽ നടക്കുന്ന [[ചാക്യാർകൂത്ത്|ചാക്യാർകൂത്തും]] പ്രദക്ഷിണവഴിയിലെ [[പാഠകം|പാഠകവും]] ക്ഷേത്രത്തിന് പുറത്തുള്ള മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയത്തിലെ സംഗീത-നൃത്ത പരിപാടികളും ഈ ദിവസങ്ങളെ മുഖരിതമാക്കും. പ്രഗദ്ഭരായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും ഈയവസരത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തി പരിപാടികൾ നടത്താറുണ്ട്. ഇവകൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് ഉത്സവക്കഞ്ഞിയും പുഴുക്കും വിതരണം ചെയ്യുന്നതും പതിവാണ്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും ഇതിനായി വൻ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്. ==== ഉത്സവബലി ==== ഉത്സവത്തിന്റെ എട്ടാം ദിവസമാണ് ഉത്സവത്തിനിടയിലെ പ്രധാന ചടങ്ങുകളിലൊന്നായ ഉത്സവബലി ദർശനം. നിത്യേന ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന ശീവേലിയുടെയും ഉത്സവക്കാലത്ത് മറ്റുദിവസങ്ങളിലുള്ള ശ്രീഭൂതബലിയുടെയും വിശദമായ രൂപമാണ് ഉത്സവബലി. ഈയവസരത്തിൽ സാധാരണയായി ബലിതൂകാത്ത സ്ഥലങ്ങളിലും ബലിതൂകാറുണ്ട്. രാവിലെ പന്തീരടിപൂജ കഴിഞ്ഞാണ് ബലിതൂകൽ നടക്കാറുള്ളത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് തന്ത്രി, ശാന്തിക്കാർ, വാദ്യക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് പതിവാണ്. ഇതിനുശേഷം ബലി തൂകുന്നതിലുള്ള ചോറ്‌ (ഹവിസ്സ്‌) തൂശനിലയിൽ നിരത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് ഇത്‌ മൂന്നായി പകുത്ത്‌, ഓരോന്നിലും ഉണക്കലരി, എള്ള്‌, മഞ്ഞൾ എന്നിവയുടെ പൊടിവിതറും. മൂന്നുനിറത്തിലുള്ള ഹവിസ്സ് സത്വരജസ്തമോഗുണങ്ങളുടെ സൂചകങ്ങളാണ്‌. പിന്നീട്‌ ഹവിസ്സ്‌ പൂജ നടത്തുന്നു, അതിന് മരം എന്ന വാദ്യവും ശംഖ്‌, ചേങ്ങില എന്നിവയും ചേർത്തുള്ള മരപ്പാണികൊട്ടി ബലി ദേവതകളെ ഉണർത്തും. ഇവയ്ക്കെല്ലാം ശേഷമാണ് ബലിതൂകുന്നത്. മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളായിട്ടാണ് ബലിതൂകൽ. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ശ്രീകോവിലിലെ ദ്വാരപാലകർ, ദേവവാഹനം (ഇവിടെ ഗരുഡൻ), അഷ്ടദിക്പാലകർ, ബ്രഹ്മാവ്, സപ്തമാതൃക്കൾ, ഗണപതി, വീരഭദ്രൻ, ശാസ്താവ്, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ദുർഗ്ഗാദേവി, അനന്തൻ, നിർമ്മാല്യധാരി (ഇവിടെ വിഷ്വക്സേനൻ) എന്നിവർക്ക് ഓരോരുത്തർക്കായി ബലിതൂകുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടത്തിൽ സപ്തമാതൃക്കൾക്കും ഗണപതിയ്ക്കും വീരഭദ്രന്നും വിശേഷാൽ ബലിതൂകുന്നു. ഈ സമയത്താണ് ഭക്തർക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമനുവദിയ്ക്കുന്നത്. അപ്പോഴത്തെ ദർശനം അതിവിശേഷമാണ്. വളരെ സമയമെടുത്താണ് സപ്തമാതൃക്കളുടെ ബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനുശേഷം നാലമ്പലത്തിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ച് അവിടെ ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഈ സമയം ഭഗവാനെ പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിൽ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നിരുത്തുന്നു. ഇതിനുശേഷം പുറത്തുള്ള ഓരോ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. എഴുന്നള്ളിപ്പ് വടക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ അവിടെ ഒരു ബലിക്കല്ലായി വാഴുന്ന ക്ഷേത്രപാലന് പാത്രത്തോടുകൂടി ബലിതൂകുന്ന ചടങ്ങുമുണ്ടാകും. ഇതിനെല്ലാം ശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊടിമരത്തിന് മുന്നിലുള്ള വലിയ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകുന്നതോടെ ഉത്സവബലി സമാപിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഉത്സവബലി നാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഒരു ജീവി പോലും പട്ടിണി കിടക്കരുതെന്നാണ് വിശ്വാസം. അതിനാൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ വരുന്ന പക്ഷിമൃഗാദികൾക്കുപോലും ഭക്ഷണം കൊടുക്കുന്ന പതിവുണ്ട്. ==== പള്ളിവേട്ട ==== ഒമ്പതാം ദിവസം രാത്രിയിലാണ് ഭഗവാന്റെ മറ്റൊരു വിശേഷമായ പള്ളിവേട്ട. തന്റെ അതിർത്തിയിലുള്ള സകല തിന്മകളെയും ഭഗവാൻ കീഴടക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ട. പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് മുന്നോടിയായി ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നുണ്ട്. ഭഗവാൻ ഉത്സവത്തിനിടയ്ക്ക് ആദ്യമായി മതിൽക്കെട്ടിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളുന്നത് നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിനാണ്. ഉത്സവക്കാലത്ത് എല്ലാ കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നടന്നുവരുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ടയെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലെ പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് സവിശേഷതയുണ്ട്. മറ്റുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പുറത്തുള്ള പറമ്പിലോ അതുപോലുള്ള ഏതെങ്കിലും സ്ഥലത്തോ പോയി അവിടെ അലങ്കരിച്ചുവച്ചിരിയ്ക്കുന്ന ഏതെങ്കിലും വന്യമൃഗത്തിന്റെ (പ്രധാനമായും [[പന്നി]]യുടെ) രൂപത്തിൽ അമ്പെയ്യുന്നതാണ് ചടങ്ങെങ്കിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഭക്തർ തന്നെ വന്യമൃഗങ്ങളുടെ വേഷം കെട്ടിവരുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലെ ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാണ് ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നത്. ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാൽ ഉത്സവത്തിടമ്പ് സ്വർണ്ണക്കോലത്തോട് കെട്ടിവച്ചശേഷം ആനപ്പുറത്ത് കയറ്റുന്നു. പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും കാണിച്ച് സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് സ്വർണ്ണക്കോലമേന്തി നഗരപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നു. വാളും പരിചയുമണിഞ്ഞ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ വിശേഷാൽ ചുവടുകളോടെ എഴുന്നള്ളത്തിന് അകമ്പടി സേവിയ്ക്കും. ഈ സമയത്ത് പാണ്ടിമേളമാണ് കൊട്ടുന്നത്. ഒപ്പം നാദസ്വരവും ഭക്തരുടെ ഭജനകളും കൂടിയാകുമ്പോൾ നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർണ്ണമാകും. ഗുരുവായൂർ പരിസരം മുഴുവൻ ചുറ്റി, അടുത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിലെയും വീടുകളിലെയും വരവേല്പുകളെല്ലാം കഴിഞ്ഞ് തിരിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും രാത്രി ഒമ്പതുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുകൂടിയുള്ള പ്രദക്ഷിണം കഴിഞ്ഞ് നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർത്തിയാക്കുന്നതോടുകൂടി പള്ളിവേട്ടയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരനായ പുതിയേടത്ത് [[പിഷാരടി]] ''പന്നിമാനുഷങ്ങളുണ്ടോ?......'' എന്ന് മൂന്നുപ്രാവശ്യം ഉറക്കെ ചോദിയ്ക്കും. ഉണ്ടെന്ന് അറിയിപ്പ് കിട്ടിക്കഴിഞ്ഞാലുടനെ മൃഗവേഷധാരികളായ ഭക്തരെല്ലാവരും കൂടി ആർപ്പുവിളിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിനകത്തേയ്ക്ക് പ്രവേശിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളി അവരെ പിൻതുടരും. ഒമ്പത് പ്രദക്ഷിണമാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് ഉണ്ടാകാറുള്ളത്. വാദ്യമേളങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെയാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് പുറത്ത്. അവസാന പ്രദക്ഷിണത്തിൽ ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായ കീഴ്ശാന്തി 'പന്നി'യെ അമ്പെയ്ത് വീഴ്ത്തുന്നു. 'ചത്ത' 'പന്നി'യെ കമ്പിൽ കെട്ടി കൊണ്ടുപോകുന്നതോടെ പള്ളിവേട്ട സമാപിയ്ക്കുന്നു. ഇതിനുശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളോടുകൂടി എഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ പ്രത്യേകം തയ്യാറാക്കിയ ശയ്യയിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് കിടത്തുന്നു. ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണവും പള്ളിവേട്ടയും കഴിഞ്ഞ് അവശനായ ഭഗവാൻ മണ്ഡപത്തിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം ക്ഷേത്രപരിസരത്തുള്ള എല്ലാ ബഹളങ്ങളും താത്കാലികമായി അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ഭഗവാന്റെ ഉറക്കത്തിന് ഒരുതരത്തിലും ഭംഗമുണ്ടാകരുതെന്നാണ് ഭക്തവിശ്വാസം. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന അടിയ്ക്കുന്ന നാഴികമണി പോലും ഈ സമയം കെട്ടിവയ്ക്കും. അബദ്ധത്തിൽ പോലും അത് ശബ്ദിയ്ക്കാൻ പാടില്ലത്രേ! ഈ സമയം തന്നെ ക്ഷേത്രം ശാന്തിക്കാർ, പിറ്റേന്ന് ഭഗവാന് കണികാണുന്നതിനുള്ള വസ്തുക്കൾ ഒരുക്കുന്ന തിരക്കിലായിരിയ്ക്കും. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടയ്ക്കിരുത്തിയ ഒരു [[പശു]]വുമുണ്ടാകും. ==== ആറാട്ട് ==== പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ആറുമണിയ്ക്കാണ് ഭഗവാന്റെ പള്ളിയുണർത്തൽ. നടയ്ക്കിരുത്തിയ പശുവിന്റെ കരച്ചിൽ കേട്ടുകൊണ് ഭഗവാൻ പള്ളിയുണരുന്നത്. തുടർന്ന് കണിക്കോപ്പുകൾ കൂടി കണികണ്ട ശേഷം ക്ഷേത്രച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. അന്ന് രാത്രിയാണ് ഉത്സവസമാപനമായ ആറാട്ട് നടക്കുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്തുള്ള രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിൽ തന്നെയാണ് ആറാട്ട്. ഉഷഃപൂജയും എതിരേറ്റുപൂജയുമൊഴികെയുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും അന്നേദിവസമുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹമാണ് അന്ന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമാണ് പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹം പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ഉച്ചവരെ സാധാരണ പോലുള്ള ചടങ്ങുകൾ നടക്കുന്നു. വൈകീട്ട് ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞ് ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിന് ഇറങ്ങുന്നു. തലേന്നത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഇത്തവണ ധാരാളം നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളും ഇവയോടൊപ്പം അകമ്പടി സേവിയ്ക്കാറുണ്ട്. പുരാണങ്ങളിലെ വിവിധ സംഭവങ്ങൾ ഇവിടെ നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളായി പുനർജനിയ്ക്കുന്നു. [[പഞ്ചവാദ്യം|പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ]] അകമ്പടിയോടെയാണ് ആറാട്ടുനാളിലെ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നത്. ഉത്സവക്കാലത്ത് പഞ്ചവാദ്യം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളും വീടുകളും മുഴുവൻ കയറിയിറങ്ങി സ്വീകരണം മുഴുവൻ ഏറ്റുവാങ്ങിയശേഷം പ്രദക്ഷിണം രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിലെ അത്താണിക്കല്ലിനടുത്തെത്തുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് വാദ്യമേളങ്ങൾ നിർത്തും. പണ്ടൊരു ആറാട്ടുനാളിൽ അത്താണിക്കല്ല് നിൽക്കുന്ന ഭാഗത്തുവച്ച് അതിക്രൂരമായി കൊലചെയ്യപ്പെട്ട, തന്റെ വിശ്വസ്തഭക്തനും കഴകക്കാരനുമായിരുന്ന കണ്ടിയൂർ പട്ടത്തെ നമ്പീശന്റെ സ്മരണ ഭഗവാൻ പുതുക്കുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം നമ്പീശന്റെ അനന്തരാവകാശികളിൽ ചിലർ അവിടെയെത്തുകയും തങ്ങൾക്ക് സങ്കടമില്ലെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനുശേഷം പാണ്ടിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ എഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടരും. തുടർന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള വാതിലിലൂടെ വിഗ്രഹം ആറാട്ടുകടവിലെത്തിയ്ക്കുന്നു. ഈ സമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും നിരവധി ഭക്തർ ആറാട്ടുമുങ്ങാനായി കടവുകളിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകും. ആറാട്ടുകടവിൽ പ്രത്യേകം ഒരുക്കിവച്ച പീഠത്തിൽ വിഗ്രഹം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന തന്ത്രി, തുടർന്ന് [[ഗംഗ]], [[യമുന]], [[സരസ്വതി (നദി)|സരസ്വതി]] തുടങ്ങിയ സകല തീർത്ഥങ്ങളെയും രുദ്രതീർത്ഥത്തിലേയ്ക്ക് ആവാഹിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് തമ്പ്രാൻപടിയ്ക്കൽ കിട്ടയുടെ പിന്മുറക്കാർ കൊണ്ടുവന്ന ഇളനീരും മഞ്ഞൾപ്പൊടിയും കൊണ്ട് വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തശേഷം വിഗ്രഹവുമായി തന്ത്രിയും ഓതിയ്ക്കന്മാരും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും മൂന്നുവട്ടം മുങ്ങുന്നു. ഭഗവദ്സാന്നിദ്ധ്യം കൊണ്ട് പവിത്രമായ ജലത്തിൽ ഭക്തരും മുങ്ങിനിവർന്ന് പുണ്യം നേടുന്നു. തുടർന്ന് എല്ലാവരും വസ്ത്രം മാറി തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്നു. തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും നൽകി സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. അതിനുശേഷം ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിലെ മണ്ഡപത്തിൽ ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ തന്റെ സഹോദരിയായ ഇടത്തരികത്തുകാവിലമ്മയെ കാണാമെന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ വാക്കുകൊടുത്തിട്ടുണ്ടെന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിൽ ഭഗവാന് പൂജ നടത്തുന്നതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ശ്രീലകത്തിന് പുറത്ത് ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ നടത്തുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. അതിനുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിനുചുറ്റും പതിനൊന്ന് പ്രാവശ്യം ഓട്ടപ്രദക്ഷിണം. അവസാനം കൊടിമരത്തിൽ നിന്ന് കൊടിയിറക്കുന്നതോടെ ഉത്സവം പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== നിയന്ത്രണങ്ങൾ ==== കലശം തുടങ്ങിക്കഴിഞ്ഞാൽ ആറാട്ട് കഴിയുന്നതുവരെയുള്ള പതിനെട്ടുദിവസം അഞ്ചുവയസ്സിൽ താഴെയുള്ള കുട്ടികൾക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമില്ല. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് വലിയ താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളുമെല്ലാമുണ്ടാകാറുണ്ടെങ്കിലും വെടിക്കെട്ടുണ്ടാകാറില്ല എന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ വസ്തുതയാണ്. ഒരു കതിനവെടി പോലും ക്ഷേത്രപരിസരത്തെങ്ങും കാണാനാകില്ല. കുട്ടികളെ ഏറെ സ്നേഹിയ്ക്കുന്ന, സ്വയം കുട്ടിയായ ഗുരുവായൂരപ്പന് അവരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നും ക്ഷേത്രപരിസരത്തുണ്ടാകരുതെന്നാണ് പഴമക്കാരുടെ വിശ്വാസം. എന്നാൽ കൊടിയേറ്റം, കാഴ്ചശീവേലി, ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം, പള്ളിവേട്ട, ആറാട്ട് തുടങ്ങിയ അവസരങ്ങളിൽ ചില്ലറ കരിമരുന്നുപ്രയോഗങ്ങളുണ്ടാകാറുമുണ്ട്. ഇവയാണെങ്കിൽ യാതൊരു കുറവും കൂടാതെയാണ് ഉത്സവത്തിന് നടത്തിപ്പോരുന്നതും. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലാപരിപാടികളിൽ [[ശാസ്ത്രീയ സംഗീതം]], [[ശാസ്ത്രീയ നൃത്തം]], [[ഗാനമേള]], കഥകളി, [[തുള്ളൽ]] തുടങ്ങിയവയ്ക്കാണ് പ്രാധാന്യം. സിനിമാറ്റിക് ഡാൻസോ അടിപൊളി ഗാനങ്ങളോ ഉത്സവത്തിന് പാടില്ലെന്ന് വിലക്കുണ്ട്. മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയം കൂടാതെ സത്രം വളപ്പിലെ പൂന്താനം ഓഡിറ്റോറിയത്തിലും കലാപരിപാടികൾ നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. === ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി/ഗീതാദിനം === {{main|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി}} വൃശ്ചികമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ഏകാദശിദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതിഷ്ഠാദിനമാണ് ഈ ദിവസമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ [[കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം|കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തിൽ]] പ്രിയപ്പെട്ടവരെ ശത്രുപക്ഷത്ത് കണ്ടു തളർന്നുപോയ [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനനെ]] സമാധാനിപ്പിയ്ക്കാൻ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ [[ഭഗവദ് ഗീത|ഗീതോപദേശം]] നടത്തിയ ദിവസമാണെന്നും വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അതിനാൽ ഈ ദിവസം '''ഗീതാദിനം''' എന്ന പേരിലും ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ വേറെയും നിരവധി പ്രത്യേകതകൾ ഈ ദിവസത്തിനുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഗോകുലത്തിൽ വച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന് ഗോവിന്ദപട്ടാഭിഷേകം നടത്തിയ ദിവസം, ആദിശങ്കരാചാര്യർ, മേല്പുത്തൂർ, പൂന്താനം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മ തുടങ്ങി നിരവധി ഭക്തർക്ക് ഭഗവദ്ദർശനം ലഭിച്ച ദിവസം, ഇവയെല്ലാം കൂടാതെ നാലുമാസത്തെ യോഗനിദ്രയിൽ നിന്ന് വിഷ്ണുഭഗവാൻ ഉണരുന്ന ദിവസം (ഉത്ഥാന ഏകാദശി) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചൈതന്യം പൂർണ്ണമായി അനുഭവപ്പെടുന്ന ദിവസമായി ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിലെ വിഗ്രഹം യഥാരൂപത്തിൽ (മഹാവിഷ്ണുസ്വരൂപത്തിൽ) അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തരെല്ലാവരും വിഷ്ണുസ്വരൂപങ്ങളായി മാറുന്നുവെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രപ്രവേശനവിളംബരത്തിനുമുമ്പും എല്ലാവർക്കും ജാതിഭേദമെന്യേ ദർശനം അനുവദിച്ചിരുന്ന ദിവസമായിരുന്നു ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി. ==== ചുറ്റുവിളക്ക് ആരംഭം ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരുമാസം മുമ്പ് (തുലാമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശിനാളിൽ) ക്ഷേത്രത്തിൽ ചുറ്റുവിളക്കുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് നടത്തുന്നത് പാലക്കാട് ജില്ലയിലെ [[അലനല്ലൂർ|അലനല്ലൂരിലുള്ള]] പറമ്പോട്ട് അമ്മിണിയമ്മയുടെ പേരിലാണ്. ഇവരെക്കൂടാതെ വിവിധ വ്യക്തികളും സംഘടനകളും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിളക്കുകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. അവയ്ക്ക് ഓരോന്നിന്നും നടത്തിപ്പുക്കാരുടെ പേരനുസരിച്ച് വിശേഷാൽ പേരുകളും പറയപ്പെടുന്നു. [[കേരള ഹൈക്കോടതി]]യിലെ അഭിഭാഷകർ നടത്തുന്ന കോടതി വിളക്ക്, [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ]]യിലെ ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് എസ്.ബി.ഐ. വിളക്ക്{{efn-lr|2017-ലെ ബാങ്ക് ലയനത്തിനുമുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിയിരുന്നത് [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂർ|സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂറിലെ]] ഉദ്യോഗസ്ഥരാണ്. അന്ന് ഇതിന്റെ പേര് എസ്.ബി.ടി. വിളക്ക് എന്നായിരുന്നു.}}, [[കേരള പോലീസ്]] ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് പോലീസ് വിളക്ക്, [[അയ്യപ്പസേവാസംഘം]] നടത്തുന്ന വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര്, ക്ഷേത്രം പാരമ്പര്യാവകാശികളായ പത്തുകാരുടെ വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര് - അങ്ങനെ നീണ്ടുപോകുന്നു പേരുകളുടെ നിര. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ ധാരാളമായി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തുന്നു. ഈ സമയം ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായതിനാൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് പതിന്മടങ്ങാകും. ==== പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരാഴ്ച മുമ്പുവരുന്ന [[പഞ്ചമി]] മുതൽ [[നവമി]] വരെയുള്ള വിളക്കുകൾ ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. മറ്റുള്ള വിളക്കുകൾ നടത്തുന്നത് പ്രത്യേകം ദിവസങ്ങളിലാണെങ്കിൽ ഈ വിളക്കുകൾ കൃത്യം ഒരേ ദിവസം തന്നെയാണ് നടത്തുന്നത്. ഇവ നടത്തുന്നത് ഓരോ കുടുംബക്കാരായതുകൊണ്ടാണ് ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന പേര് ഈ വിളക്കുകൾക്ക് വന്നത്. പഞ്ചമിവിളക്ക് നടത്തുന്നത് കാപ്രാട്ട് കുടുംബക്കാരാണ്; [[ഷഷ്ഠി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് മാണിക്കത്ത് കുടുംബക്കാരും. മാണിക്കത്ത് കുടുംബത്തിലെ കാരണവരായിരുന്ന ചന്ദ്രശേഖരമേനോന്റെ പേരിലാണ് ഷഷ്ഠിവിളക്ക് നടത്തുന്നത്. [[സപ്തമി]]നാളിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രസിദ്ധ ബ്രാഹ്മണകുടുംബമായ നെന്മിനി മനക്കാരാണ്. ഈ വിളക്കിന് സവിശേഷപ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാധാരണ വിളക്കുകൾക്ക് നെയ്യോ നല്ലെണ്ണയോ ആണ് ഉപയോഗിയ്ക്കാറുള്ളതെങ്കിൽ ഇതിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നത് വെളിച്ചെണ്ണയാണ്. നെന്മിനി മനപ്പറമ്പിലെ തെങ്ങിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെളിച്ചെണ്ണകൊണ്ടാണ് വിളക്കുകൾ തെളിയിയ്ക്കുന്നത്. വെളിച്ചെണ്ണ കൊണ്ട് വിളക്കുകൾ കത്തിയ്ക്കുന്നത് കൂടുതൽ ശോഭയുണ്ടാക്കുമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അങ്ങനെ ക്ഷേത്രം മുഴുവൻ ദീപപ്രഭയിൽ കുളിച്ചുനിൽക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. [[അഷ്ടമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് പുലിക്കീഴ് വാര്യക്കാരും [[നവമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് കൊളാടി വീട്ടുകാരുമാണ്. [[ദശമി]]ദിനത്തിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ''ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ സങ്കീർത്തന ട്രസ്റ്റ്'' എന്ന സംഘടനയാണ്. ഭാഗവതാചാര്യനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന [[ആഞ്ഞം മാധവൻ നമ്പൂതിരി]] തുടങ്ങിവച്ച ഈ സംഘടന 1970-ലാണ് ദശമിവിളക്കിന്റെ ചുമതലയേറ്റെടുത്തത്. മുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിവന്നിരുന്ന കുടുംബം അന്യം നിന്നുപോയതിനെത്തുടർന്നായിരുന്നു ഇത്. അഷ്ടമി മുതലുള്ള വിളക്കുകൾക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കും. ഈ വിളക്കുകൾക്കെല്ലാം അകമ്പടിയായി പഞ്ചവാദ്യം, പഞ്ചാരിമേളം, നാദസ്വരം എന്നിവയോടുകൂടിയ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുമുണ്ടാകും. ദശമിനാളിൽ രാവിലെ നടതുറന്നുകഴിഞ്ഞാൽ ഏകാദശി കഴിഞ്ഞുവരുന്ന [[ദ്വാദശി]]നാളിൽ രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പൂജകൾക്കും ദീപാരാധനയ്ക്കുമല്ലാതെ നടയടയ്ക്കില്ല. ==== ഏകാദശിനാളിലെ പരിപാടികൾ ==== ഏകാദശിനാളിലെ നിർമ്മാല്യദർശനം അതിവിശേഷകരമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസത്തെ ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും ദേവസ്വം വകയാണ്. മുമ്പ് [[കുന്നംകുളം|കുന്നംകുളത്തിനടുത്തുള്ള]] [[ചിറളയം കോവിലകം]] വകയായിരുന്നു ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും. 1972-ലാണ് ഇവ ദേവസ്വം ഏറ്റെടുത്തത്. രാവിലെ ഏഴുമണിമുതൽ ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ ഗീതാപാരായണമുണ്ടാകും. ഏകാദശീവ്രതം നോൽക്കുന്ന ഭക്തർ ആഹാരമേ കഴിയ്ക്കരുതെന്നാണ് ചിട്ടയെങ്കിലും ശാരീരികസ്ഥിതി അനുകൂലമല്ലാത്തവർ അരിയാഹാരം മാത്രമേ ഒഴിവാക്കാറുള്ളൂ. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് അന്നും നിവേദ്യങ്ങൾ സാധാരണപോലെത്തന്നെയാണ്. ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്കായി വിശേഷാൽ പ്രസാദ ഊട്ടുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗോതമ്പുചോറ്, കാളൻ, ഗോതമ്പുപായസം എന്നിവയാണ് ഏകാദശി ഊട്ടിനുള്ള വിഭവങ്ങൾ. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലി കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി എഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടാകും. മൂന്ന് ആനകളാണ് ഈ എഴുന്നള്ളിപ്പിന് മുന്നിലുണ്ടാകുന്നത്. വലിയ ആഘോഷത്തോടുകൂടിയ എഴുന്നള്ളിപ്പ് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലെത്താൻ ഒരുപാട് സമയമെടുക്കും. വൈകീട്ട് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. [[തമിഴ്നാട്]], [[കർണാടക]], [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്]], [[തെലങ്കാന]] തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിലുള്ളതുപോലെ ഭീമാകാരമായ രഥമല്ല പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നെഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. താരതമ്യേന വളരെ ചെറിയൊരു രഥമാണ്. സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ഈ രഥം സ്റ്റിയർറിങ് കൊണ്ടാണ് ഓടിയ്ക്കുന്നത്. രഥത്തിന്റെ മുന്നിൽ ചമ്മട്ടിയേന്തിയ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെയും പുറകിൽ തൊഴുതുനിൽക്കുന്ന അർജ്ജുനന്റെയും രൂപങ്ങൾ പണിതുവച്ചിട്ടുണ്ട്. 1977-ൽ നടന്ന പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം പുനഃപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കുശേഷമാണ് ഈ ചടങ്ങ് ആരംഭിച്ചത്. രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പിന് അകമ്പടിയായി ഭക്തരുടെ നാമജപമുണ്ടാകും. എഴുന്നള്ളിപ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരാൻ ഏറെ സമയമെടുക്കും. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തെ കുളമടക്കം വലംവച്ചാണ് എഴുന്നള്ളിപ്പ് അവസാനിയ്ക്കുന്നത്. ==== ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പണവും ത്രയോദശി ഊട്ടും ==== ഏകാദശിദിവസം അർദ്ധരാത്രി (ദ്വാദശിദിവസം പുലർച്ചെ) '''ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ''' എന്ന വിശേഷാൽ ചടങ്ങ് ആരംഭിയ്ക്കും. ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ വച്ചാണ് ഈ ചടങ്ങ് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ശുകപുരം, പെരുവനം, [[ഇരിഞ്ഞാലക്കുട]] ഗ്രാമക്കാരായ, അഗ്നിഹോത്രികളായ നമ്പൂതിരിമാർക്ക് ഭക്തർ ദക്ഷിണ നൽകുന്ന ചടങ്ങാണിത്. ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠരായ അഗ്നിഹോത്രിമാർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് അതീവപുണ്യകരമായ കാര്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ആദ്യത്തെ ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്നാണ് വിശ്വാസം. ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായി മേൽശാന്തിയാണ് ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തരും സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ അനുസ്യൂതം തുടരുന്നു. ദ്വാദശിനാളിൽ രാവിലെ ഏഴുമണിയ്ക്ക് ദ്വാദശി ഊട്ട് നടത്തുന്നു. ഇടിച്ചുപിഴിഞ്ഞ പായസത്തോടെ നടത്തുന്ന സദ്യയാണിത്. അന്നേദിവസം രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ പിന്നെ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നരയ്ക്കേ തുറക്കൂ. ആ സമയം വിവാഹം, ചോറൂൺ, തുലാഭാരം തുടങ്ങിയ കർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താറില്ല. ദ്വാദശിയുടെ പിറ്റേ ദിവസം ([[ത്രയോദശി]] നാളിൽ) നടത്തുന്ന ത്രയോദശി ഊട്ട്, തന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന ഒരു പരദേശി ബ്രാഹ്മണന്റെ ശ്രാദ്ധം ഭഗവാൻ തന്നെ ഊട്ടുന്ന ചടങ്ങായി വ്യാഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. മത്തനും നേന്ത്രപ്പഴവും ചേർന്നുള്ള പച്ചടി, മത്തൻ പൊടിത്തൂവൽ, എളവൻ-ചേന-പയർ കൂട്ടുകറി, രസം, പിണ്ടിപ്പായസം എന്നിവയോടുകൂടിയ ത്രയോദശി ഊട്ടോടെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിച്ചടങ്ങുകൾ അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ==== ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം ==== കർണാടക സംഗീതചക്രവർത്തിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥഭാഗവതരുടെ പേരിൽ എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന ഒരു വിശേഷാൽ സംഗീതോത്സവമാണ് ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് എല്ലാവർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ കച്ചേരി നടത്തിവന്നിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്ത്യത്തെത്തുടർന്ന് 1974-ലെ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചാണ് ഈ പരിപാടി ആരംഭിച്ചത്. ആദ്യം ഒരുദിവസം മാത്രമായിരുന്ന ഈ പരിപാടി, പിന്നീട് മൂന്നും അതിനുശേഷം അഞ്ചും ഏഴും പത്തും പതിമൂന്നും ഒടുവിൽ പതിനഞ്ചും ദിവസങ്ങളായി ഉയർത്തി. പ്രഗല്ഭരും അപ്രഗല്ഭരുമായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരികളും ഈയവസരത്തിൽ തങ്ങളുടെ സിദ്ധികൾ പ്രകടിപ്പിയ്ക്കാനായി ഗുരുവായൂരിൽ വരാറുണ്ട്. ഹിന്ദുക്കൾക്ക് മാത്രമേ ഈ പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ അവകാശമുള്ളൂ. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ രാത്രിയാണ് പ്രഗല്ഭരുടെ സംഗീതപരിപാടികൾ നടത്തിവരുന്നതെങ്കിൽ അവസാനമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും ദിവസം മുഴുവൻ പ്രഗല്ഭരുടെ പരിപാടികളാകും. ദശമിനാളിൽ നടത്തപ്പെടുന്ന പഞ്ചരത്നകീർത്തനാലാപനമാണ് സംഗീതോത്സവത്തിലെ പ്രധാന പരിപാടി. കർണാടക സംഗീതത്തിലെ ത്രിമൂർത്തികളിലൊരാളായ [[ത്യാഗരാജ സ്വാമികൾ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ പഞ്ചരത്നകീർത്തനങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ഗണപതിസ്തുതിയും പ്രശസ്തരായ കർണാടക സംഗീതജ്ഞർ ഒന്നിച്ച് ആലപിയ്ക്കുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. അകമ്പടിയായി വയലിൻ, [[വീണ]], പുല്ലാങ്കുഴൽ, മൃദംഗം, [[ഘടം]], [[ഗഞ്ചിറ]], [[മുഖർശംഖ്]] തുടങ്ങിയ വാദ്യങ്ങളുമുണ്ടാകും. ഏകാദശിനാളിൽ രാത്രി ചെമ്പൈയുടെ ശിഷ്യരും ഉപശിഷ്യരുമായ ഗായകർ ഒരുമിച്ച് ചെമ്പൈയുടെ ഇഷ്ടകീർത്തനങ്ങൾ ആലപിച്ച് [[മധ്യമാവതി]] രാഗത്തിൽ മംഗളം പാടി അവസാനിപ്പിയ്ക്കുന്നതോടെ സംഗീതോത്സവം സമാപിയ്ക്കുന്നു. ==== ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ അനുസ്മരണം ==== കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ഗജവീരന്മാരിലൊരാളായിരുന്ന ഗുരുവായൂർ കേശവൻ ചരിഞ്ഞത് 1976-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ (ഡിസംബർ 2) പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയുടെ തലേദിവസമായ ദശമിനാളിൽ, ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകളും ചേർന്ന് കേശവന് പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. മറ്റൊരിടത്തും കാണാത്ത ഈ വിശേഷച്ചടങ്ങ് തുടങ്ങുന്നത് ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ്. നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ നടത്തുന്ന ഈ യാത്രയിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെയും രണ്ടാമത്തെ മുതിർന്ന ആന ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും ചിത്രങ്ങൾ വഹിയ്ക്കും. റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ സ്വീകരണവും പിന്നിട്ടാണ് ആനകൾ തെക്കേ നടയിൽ ശ്രീവത്സം റസ്റ്റ് ഹൗസിനുമുന്നിലുള്ള കേശവന്റെ പൂർണ്ണകായ പ്രതിമയ്ക്കുമുന്നിലെത്തുന്നത്. തുടർന്ന് മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നു. മറ്റുള്ള ആനകൾ അതിനനുസരിച്ചുള്ള പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. വളരെ വികാരനിർഭരമായ ഈ ചടങ്ങ് കാണാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. === അഷ്ടമിരോഹിണി === {{main|അഷ്ടമിരോഹിണി}} ചിങ്ങമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ അഷ്ടമിദിവസമാണ് ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരസുദിനമായ അഷ്ടമിരോഹിണിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഈ ദിവസം അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. അവതാരകൃഷ്ണസങ്കല്പത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠയുള്ള ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും അഷ്ടമിരോഹിണി വിശേഷമാണ്. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും കാഴ്ചശീവേലിയും അവതാരസമയമായ അർദ്ധരാത്രിയിൽ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് ഭഗവാന്റെ പിറന്നാൾ സദ്യയായി അറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന അപ്പം വഴിപാട് വളരെ വിശേഷമാണ്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് ക്ഷേത്രനട തുറക്കുന്നതോടെയാണ് ചടങ്ങുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ദീപക്കാഴ്ച നടത്തുന്നു. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഓടക്കുഴലൂതുന്ന ഉണ്ണിക്കണ്ണനായും പിന്നീട് ഇരുകൈകളിലും വെണ്ണ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന വെണ്ണക്കണ്ണനായും ഭഗവാനെ അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഏഴുമണിയോടെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി എഴുന്നള്ളിപ്പ് നടത്തുന്നു. ഉത്സവക്കാലവും ഏകാദശിയുമല്ലാതെ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് അഷ്ടമിരോഹിണിയ്ക്ക് മാത്രമാണ്. പഞ്ചാരിമേളത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി അതിവിശേഷാൽ ചടങ്ങാണ്. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയോടെ ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും പിറന്നാൾ സദ്യ തുടങ്ങും. വിഭവസമൃദ്ധമായ പിറന്നാൾ സദ്യ കഴിയ്ക്കാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് രണ്ടുമണി വരെ സദ്യ തുടരും. മൂന്നുമണിയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ രണ്ടാമത്തെ കാഴ്ചശീവേലി. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലിയ്ക്കുള്ള അതേ ചടങ്ങുകൾ തന്നെയാണ് ഇതിനും. വൈകീട്ട് അടുത്തുള്ള നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് [[ബലരാമൻ|ബലരാമന്റെ]] എഴുന്നള്ളത്തുമുണ്ട്. തന്റെ അനുജനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ജന്മദിനത്തിൽ പങ്കെടുക്കാനാണ് ബലരാമന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് എന്നാണ് സങ്കല്പം. അത്താഴപ്പൂജയ്ക്ക് വിശേഷാൽ അപ്പം വഴിപാട് നടത്തും. ഒരു ലക്ഷത്തിനടുത്ത് അപ്പങ്ങളാണ് അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഭഗവാന് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഇവ കൂടാതെ ഏകദേശം അഞ്ഞൂറുലിറ്റർ പാൽപ്പായസവും നേദിയ്ക്കുന്നുണ്ടാകും. രാത്രി പത്തുമണിയോടെ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടങ്ങും. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ അവതാരത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്നതാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ്. അഞ്ചു പ്രദക്ഷിണങ്ങളാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പിനുണ്ടാകുക. ആദ്യത്തെ രണ്ടിനും സാധാരണ വാദ്യോപകരണങ്ങളും മൂന്നാമത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിന് പഞ്ചവാദ്യവും നാലാമത്തേതിന് ഇടയ്ക്കയും നാദസ്വരവും അഞ്ചാമത്തേതിന് പഞ്ചാരിമേളവുമാണ് അകമ്പടിയുണ്ടാകുക. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടയ്ക്കില്ല. പകരം, ആ സമയത്ത് അവതാരവിളംബര ഘോഷയാത്രയുണ്ടാകും. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതുകാണാൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടുന്നത്. ==== ഭാഗവതസപ്താഹം, അവതാരം കളി, ശോഭായാത്ര ==== അഷ്ടമിരോഹിണിയോടനുബന്ധിച്ച് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വിശേഷാൽ ഭാഗവതസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഭാഗവതത്തിലെ കൃഷ്ണാവതരഭാഗം അഷ്ടമിരോഹിണിദിവസം വരുന്ന രീതിയിലാണ് ഇത് നടത്തിവരുന്നത്. സപ്താഹത്തിന്റെ മൂന്നാം ദിവസമാണ് അഷ്ടമിരോഹിണി വരുന്നത്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാവിലെ എട്ടുമണിയോടെയാണ് കൃഷ്ണാവതാരപാരായണം നടത്തുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ എല്ലാ ഭാഗവതാചാര്യന്മാരും ഈ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. രാത്രി പതിനൊന്നുമണിയ്ക്ക് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ അവതാരം കളിയുമുണ്ടാകും. പുതിയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും പരിശീലനത്തിലായതിനാൽ പഴയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരുമാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിവിധ സംഘടനകളും ഈ ദിവസം പരിപാടികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ നായർ സമാജം നടത്തുന്ന ഉറിയടിയും ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്രയുമാണ് അവയിൽ വിശേഷം. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ് നായർ സമാജം നടത്തുന്ന കലാപരിപാടികൾ തുടങ്ങുന്നത്. വിവിധ നൃത്തകലാകാരിമാർ പങ്കെടുക്കുന്ന ഗോപികാനൃത്തവും താലപ്പൊലിയോടെയുള്ള ജീവത എഴുന്നള്ളിപ്പുമെല്ലാം ഇതിന് അകമ്പടിയായി ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം കിഴക്കേ നടയിൽ വച്ചാണ് ഉറിയടി മത്സരം നടക്കുന്നത്. വൈകീട്ട് ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്ര മമ്മിയൂർ, തിരുവെങ്കടം, പെരുന്തട്ട ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്നായി വീതിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണനായും [[രാധ|രാധയായും]] [[കുചേലൻ|കുചേലനായും]] വേഷം കെട്ടിയ നിരവധി കുട്ടികൾ ഒത്തുചേർന്ന് ഗുരുവായൂരിനെ അമ്പാടിയാക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിവിധ പുരാണദൃശ്യങ്ങൾ കോർത്തിണക്കിക്കൊണ്ടുള്ള ഫ്ലോട്ടുകളും ശ്രീകൃഷ്ണരഥവും പഞ്ചവാദ്യവുമെല്ലാമുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിന് കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽത്തറയിൽ വച്ച് ഇവ മൂന്നും കൂടിച്ചേർന്ന ശേഷമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നത്. തുടർന്നുനടത്തുന്ന ഘോഷയാത്ര ഏറ്റവും മനോഹരമായ കാഴ്ചയാണ്. രാത്രി ഏറെ വൈകുവോളം ഇത്തരം പരിപാടികൾ തുടരും. ഇതുകാണാൻ നിരവധി പേർ ഉറക്കമൊഴിച്ച് എത്താറുണ്ട്. === വിഷു === മേടമാസം ഒന്നാം തീയതിയാണ് കേരളത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പുതുവർഷദിനമായ വിഷു. പണ്ടുകാലത്ത് മലയാളികളുടെ വിളവിറക്കൽ ഉത്സവമായിരുന്ന വിഷു, ഇപ്പോൾ കാലമേറെ കഴിഞ്ഞിട്ടും വലിയൊരു ആഘോഷമായിത്തുടരുന്നു. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള മലയാളികൾ കണി കണ്ടും പടക്കം പൊട്ടിച്ചും വിഷുദിനം ആഘോഷമാക്കുന്നു. പകലും രാത്രിയും തുല്യമായി വരുന്ന ദിവസമായ ഈ ദിനത്തിൽ സൂര്യൻ നേരെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ഉദിയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉദിച്ചുവരുന്ന സൂര്യന്റെ ആദ്യകിരണങ്ങൾ ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ പതിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതുതന്നെ. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ വിഷു വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ആഘോഷമാണ്. അന്നേ ദിവസം ഭഗവാനെ കണികാണുന്നത് അതിവിശേഷമായ ചടങ്ങായി കണക്കാക്കിവരുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതിനായി ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകുക. എല്ലാദിവസവും പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് തുറക്കുന്ന നട, ഈ ദിവസം രണ്ടരയ്ക്കുതന്നെ തുറക്കും. അതിനുമുന്നോടിയായി തന്ത്രിയും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിക്കാരും ഉണർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിൽ കുളിച്ചുവന്ന് കണിയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. <ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ ഭദ്രദീപത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തായാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. സ്വർണ്ണസിംഹാസനത്തിൽ ആനത്തലേക്കെട്ടുവച്ച് അതിന്മേൽ ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണത്തിടമ്പ് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നുവയ്ക്കുന്നു. അതിനുമുന്നിലായി ഓട്ടുരുളിയിലാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. ഉരുളിയിൽ അക്ഷതം (ഉണങ്ങലരിയും നെല്ലും ചേർന്നുള്ള ഒരു മിശ്രിതം) വിതറി, അതിനുമുന്നിൽ അലക്കിയ മുണ്ട് (കോടിവസ്ത്രം), ഗ്രന്ഥം, വാൽക്കണ്ണാടി, കണ്ണിവെള്ളരി, കണിക്കൊന്ന, ചക്ക, മാങ്ങ, നാളികേരം, ഉടച്ച രണ്ടുമുറി നാളികേരത്തിൽ നെയ്യ് ചേർത്തത് എന്നിവ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുശേഷം മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും ശ്രീലകത്ത് പ്രവേശിച്ച് നെയ്വിളക്കുകൾ കൊളുത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് രണ്ടര മണിയോടെ നടതുറന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യം ഭഗവാനെ കണികാണിയ്ക്കും. തുടർന്നാണ് ഭക്തർക്ക് കണിദർശനം. കണ്ണടച്ചും കണ്ണുകെട്ടിയുമിരിയ്ക്കുന്ന ഭക്തർ ശ്രീകോവിലിനകത്തേയ്ക്ക് ചെല്ലുകയും ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ച് കണ്ണുതുറന്ന് കണികാണുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് കുളിച്ചുവന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് തിരിച്ചുകടന്ന് ഗണപതിയെയും സുബ്രഹ്മണ്യനെയും ഹനുമാനെയും തൊഴുത് ആദ്യം ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വിഷുക്കൈനീട്ടം കിട്ടും. അതിനുശേഷം പുറത്തുകടന്ന് ഭഗവതിയെയും ശിവനെയും അയ്യപ്പനെയും തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണമായി പുറത്തുകടക്കുന്നതോടെ കണിദർശനം പൂർത്തിയാകും.<ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> മറ്റുദിവസങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഗുരുവായൂരിൽ വിഷുത്തലേന്ന് ഭക്തർക്ക് ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വിരിവയ്ക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. പിറ്റേന്ന് കണികാണേണ്ടതുകൊണ്ടാണ് ഈ സൗകര്യം ഒരുക്കുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഷുക്കണി ദർശനവും മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വാങ്ങുന്ന വിഷുക്കൈനീട്ടവും ഭക്തർ അതിവിശേഷമായി കരുതുന്നു. വിഷുദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിൽ വിഭവസമൃദ്ധമായ വിഷുസദ്യയുമുണ്ട്. === ഓണം === കേരളത്തിന്റെ ദേശീയോത്സവമാണ് ചിങ്ങമാസത്തിലെ ഓണം. കൃഷി നിറഞ്ഞുനിന്നിരുന്ന കാലത്ത് കേരളത്തിലെ വിളവെടുപ്പുത്സവമായിരുന്നു ഓണം. ഇന്നും മലയാളിമനസ്സുകളിൽ ഗൃഹാതുരത നിറയുന്ന ഒരു അവസരമാണ് ഓണം. വിവിധ കലാപരിപാടികളോടുകൂടി ഓണം ഇന്നും ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ അഞ്ചാം അവതാരമായ വാമനനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഓണത്തിനുള്ള ഐതിഹ്യം അതിപ്രസിദ്ധമാണ്. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നക്ഷത്രവും ദ്വാദശിതിഥിയും കൂടിയ ദിവസമാണ് വാമനാവതാരം നടന്നതെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യപ്രകാരം അസുരചക്രവർത്തിയായ [[മഹാബലി]]യുടെ ദുർമ്മദമടക്കാൻ അവതരിച്ച വാമനൻ, ആദ്യത്തെ അടികൊണ്ട് ആകാശവും രണ്ടാമത്തെ അടികൊണ്ട് ഭൂമിയും അളക്കുകയും മൂന്നാമത്തെ അടി വയ്ക്കാൻ സ്ഥലമില്ലാതെ വന്നപ്പോൾ മഹാബലി സ്വന്തം ശിരസ്സ് കാട്ടിക്കൊടുക്കുകയും വാമനൻ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗ്രഹിച്ച് സുതലം എന്ന ലോകത്തേയ്ക്ക് അയയ്ക്കുകയും ചെയ്തശേഷം എല്ലാ വർഷവും ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണത്തിന് തന്റെ പ്രജകളെ കാണാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അനുവാദം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. എറണാകുളം ജില്ലയിലെ [[തൃക്കാക്കര]] എന്ന സ്ഥലത്തായിരുന്നു മഹാബലിയുടെ രാജധാനിയെന്നും വാമനമൂർത്തിയായ ഭഗവാന്റെ കാൽ വന്നുപതിച്ച സ്ഥലം എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ആ പേരു വന്നതെന്നും കഥയുണ്ട്. തൃക്കാക്കരയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[തൃക്കാക്കര വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രം|വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രത്തിൽ]] ഓണാഘോഷം ഭംഗിയായി നടന്നുവരുന്നു. അത്രയൊന്നുമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലും ഓണം പ്രധാനമാണ്. ഓണാഘോഷങ്ങളുടെ ആരംഭദിനമായ [[അത്തം]] മുതൽ പത്തുദിവസവും ക്ഷേത്രനടയിൽ പൂക്കളങ്ങളിടും. ഓരോ ദിവസവും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിലാണ് പൂക്കളം. ഇവയിൽ വിവിധ ദേവതാരൂപങ്ങൾ വരച്ചുണ്ടാക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുള്ള പൂക്കളെല്ലാം ക്ഷേത്രപരിസരത്തെ പൂക്കടകളിൽ നിന്നാണ് ലഭിയ്ക്കുന്നത്. ഓണത്തിന്റെ അവസാനദിവസങ്ങളായ ഉത്രാടം, തിരുവോണം ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നവർക്ക് വിഭവസമൃദ്ധമായ ഓണസദ്യയുണ്ടാകും. ഇതിനായി നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. എന്നാൽ ഉത്രാടദിനത്തിലെ പ്രധാന ചടങ്ങ് കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പണമാണ്. മേൽശാന്തിയും ദേവസ്വം പ്രതിനിധികളും ഭക്തരും മൂത്തുവിളഞ്ഞ പഴക്കുലകൾ ഭഗവാന് സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ആദ്യകാലത്ത് ദേവസ്വം ഭൂമി പാട്ടത്തിനെടുത്തവർ മാത്രം നടത്തിയിരുന്ന ഈ ചടങ്ങ് പാട്ടവക നിർത്തിയതോടെയാണ് ഭക്തരുടെ വകയായത്. കൊടിമരച്ചവട്ടിലാണ് കാഴ്ചക്കുലകൾ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. സമർപ്പണത്തിനു മുന്നോടിയായി കൊടിമരച്ചുവട്ടിലെ തറയിൽ അരിമാവുകൊണ്ട് കോലം വരച്ചശേഷം അതിനുമുകളിൽ നാക്കില വച്ചശേഷം സമീപത്ത് നിലവിളക്ക് കൊളുത്തി ഗണപതിയ്ക്ക് വയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യത്തെ കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. പിന്നീട് ദേവസ്വം ചെയർമാൻ, അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റർ, അംഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയവർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നു. അവസാനമാണ് ഭക്തരുടെ സമർപ്പണം. ഭക്തർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുവരുമ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രാത്രിയാകും. അത്രയധികം കുലകളാണ് സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നത്. തിരുവോണം നാളിൽ ഭഗവാനെ വാമനമൂർത്തിയായി അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. മഹാബലിയുടെ ശിരസ്സിൽ പാദം വയ്ക്കുന്ന ത്രിവിക്രമന്റെ രൂപത്തിലാണ് വാമനാലങ്കാരം. അന്നത്തെ പ്രധാന ചടങ്ങുകൾ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണവും നമസ്കാരസദ്യയുമാണ്. പുലർച്ചെ നടതുറക്കുമ്പോൾ തന്നെ ഭഗവാന് ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കാൻ ഭക്തജനങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട നിരതന്നെ വന്നിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി തന്നെ ആദ്യത്തെ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തർ ഓരോരുത്തരുമായി സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാത്രിയാകുവോളം ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണം നടന്നുവരും. ഉച്ചയ്ക്കാണ് ദേവസ്വം വക ഓണസദ്യ വിളമ്പുന്നത്. ഇതിൽ പങ്കെടുക്കാനും നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നു. ചോറ്, സാമ്പാർ, അവിയൽ, കാളൻ, ഓലൻ, പപ്പടം, നാലുതരം പായസങ്ങൾ തുടങ്ങിവയാണ് സദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്നത്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും തെക്കേ നടയിലെ പ്രത്യേകം പന്തലിലും പടിഞ്ഞാറേ നടയിലെ അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലുമായാണ് സദ്യ നടത്തപ്പെടുന്നത്. അന്ന് മൂന്നുനേരവും ഭഗവാന് പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുണ്ടാകും. അന്നത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് '''തിരുവോണവിളക്ക്''' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ചുള്ള എഴുന്നള്ളത്തിന് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം തൊഴാൻ വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കുണ്ടായിരിയ്ക്കും. === [[വൈശാഖം|വൈശാഖമാസം]] === [[മേടം|മേടമാസത്തിലെ]] [[അമാവാസി]] മുതലുള്ള ഒരുമാസക്കാലമാണ് ''വൈശാഖമാസം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. രാജ്യമൊട്ടുക്കും ആചരിച്ചുവരുന്ന ചാന്ദ്രകലണ്ടറിലെ രണ്ടാമത്തെ മാസമാണിത്. മഹാവിഷ്ണുഭജനത്തിനും ഭാഗവതപാരായണത്തിനും ഉത്തമമായി ഈ മാസം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ ''മാധവമാസം'' എന്നും ഈ മാസം അറിയപ്പെടുന്നു. കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഭാഗവതസപ്താഹങ്ങളും മറ്റും നടക്കുന്ന സമയമാണിത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ സമയം അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന സമയങ്ങളിലൊന്നാണ് വൈശാഖപുണ്യകാലം. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മുഴുവൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭാഗവതപാരായണമുണ്ടാകും. 29 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന വൈശാഖമാസക്കാലത്തെ നാല് സപ്താഹങ്ങളാക്കി തിരിച്ചാണ് ഭാഗവതപാരായണം നടക്കുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ നിരവധി ഭാഗവതാചാര്യന്മാർ ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം വക അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിലാണ് സപ്താഹം മുഴുവൻ നടക്കുന്നത്. ==== അക്ഷയതൃതീയ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ [[തൃതീയ]] ദിവസമാണ് [[അക്ഷയതൃതീയ]] എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ഹൈന്ദവവിശ്വാസപ്രകാരം ഏറ്റവും പുണ്യം നിറഞ്ഞ ദിവസങ്ങളിലൊന്നാണിത്. ഈ ദിലസം ചെയ്യുന്ന സത്കർമ്മങ്ങളുടെ ഫലം ക്ഷയിയ്ക്കില്ലെന്നാണ് വിശ്വാസം.'അക്ഷയതൃതീയ' എന്ന പേരുതന്നെ ഈ വിശ്വാസത്തിന് ഉപോദ്ബലകമാണ്. ചതുർയുഗങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതായ സത്യയുഗം (കൃതയുഗം) തുടങ്ങിയത് അക്ഷയതൃതീയനാളിലാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ [[യുധിഷ്ഠിരൻ|യുധിഷ്ഠിരന്ന്]] സൂര്യഭഗവാൻ അക്ഷയപാത്രം നൽകിയ ദിവസമായും [[ഭഗീരഥൻ|ഭഗീരഥന്റെ]] തപസ്സിൽ സംപ്രീതയായി [[ഗംഗാനദി]] ഭൂമിയിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിവന്ന ദിവസമായും ഉപനയനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഒരു ദരിദ്ര ബ്രാഹ്മണകുടുംബത്തിൽ ഭിക്ഷ യാചിയ്ക്കാൻ ചെന്ന ശങ്കരാചാര്യർ അവിടത്തെ അന്തർജനത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കായി [[കനകധാരാ സ്തോത്രം]] ചൊല്ലിയ ദിവസമായുമെല്ലാം ഈ ദിവസം അറിയപ്പെടുന്നു. സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ ജ്യോതിഷപ്രകാരം ഉച്ചത്തിലെത്തുന്ന ഈ ദിവസം തന്നെയാണ് ബലരാമജയന്തിയായും ആചരിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ അക്ഷയതൃതീയ വൻ പ്രാധാന്യത്തോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അക്ഷയതൃതീയയോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ രാവിലെ പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കാഴ്ചശീവേലിയും രാത്രി കഴക്കാരുടെ വക വിശേഷാൽ ചുറ്റുവിളക്കുമുണ്ടാകും. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ പൂജിച്ച സ്വർണ്ണം, വെള്ളി ലോക്കറ്റുകളുടെ വിതരണമുണ്ടാകും. ഇവ വാങ്ങാൻ ആയിരങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ദേവസ്വം കീഴേടമായ നെന്മിനി ബലരാമക്ഷേത്രത്തിലും ഈ ദിവസം വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ബലരാമജയന്തി എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് അവിടെയും ആഘോഷം. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന അതേ ചടങ്ങുകളാണ് അക്ഷയതൃതീയനാളിൽ നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിലും നടക്കുന്നത്. അന്നത്തെ പ്രസാദ ഊട്ടിന് പിറനാൾ സദ്യയാണ് വിളമ്പുന്നത്. അന്നേദിവസം വൈകീട്ട് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ എഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. ജ്യേഷ്ഠനായ ബലരാമന്റെ പിറന്നാളാഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. അന്ന് രാത്രി വരെ വിശേഷാൽ പൂജകൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകും. ==== മറ്റുള്ള വിശേഷങ്ങൾ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശി നരസിംഹജയന്തിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ അന്ന് വിശേഷാൽ പൂജകളൊന്നുമുണ്ടാകാറില്ലെങ്കിലും ഭാഗവതത്തിലെ നരസിംഹാവതാരഭാഗം വായിയ്ക്കുന്നത് വിശേഷമാണ്. വൈശാഖപുണ്യകാലത്തുതന്നെയാണ് ശങ്കരാചാര്യജയന്തിയും [[ബുദ്ധപൂർണ്ണിമ]]യുമെല്ലാം വരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ ശങ്കരാചാര്യജയന്തി വിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇടവമാസത്തിലെ [[അമാവാസി]]നാളിലാണ് വൈശാഖമാസം സമാപിയ്ക്കുന്നത്. === മണ്ഡലകാലം === വൃശ്ചികമാസം ഒന്നാം തീയതി തുടങ്ങി ധനുമാസം പതിനൊന്നാം തീയതി വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന 41 ദിവസങ്ങളാണ് ''മണ്ഡലകാലം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായ ഈ കാലത്ത് കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കായിരിയ്ക്കും. ഭദ്രകാളിക്ഷേത്രങ്ങളിൽ കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതും ഈ കാലത്താണ്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലകാലത്ത് വിപുലമായ ചടങ്ങുകളാണ് നടത്തിവരുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടകരുടെ പ്രധാന ഇടത്താവളങ്ങളിലൊന്നാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം. നിരവധി ശബരിമല തീർത്ഥാടകരാണ് മണ്ഡലകാലത്ത് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അവർക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനുമെല്ലാം വിപുലമായ സൗകര്യങ്ങൾ ദേവസ്വം ഒരുക്കുന്നുണ്ട്. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുള്ള അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലാണ് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം. ഗുരുവായൂരപ്പസന്നിധിയിലെ കെട്ടുനിറ അതിവിശേഷമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മണ്ഡലകാലം തുടങ്ങുന്നതിനുമുന്നോടിയായി തുലാം 29, 30 ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലശുദ്ധി പതിവുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ശുദ്ധിക്രിയയാണിത്. ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളിലൊന്നായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി വരുന്നതും മണ്ഡലകാലത്താണ്. മണ്ഡലകാലത്ത് മൂന്നുനേരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും ചുറ്റുവിളക്കുകളും പതിവാണ്. അഞ്ച് ആനകളാണ് ഇത്തരം അവസരങ്ങളിൽ എഴുന്നള്ളുന്നത്. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുള്ള വാദ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം [[ഇടുതുടി]], [[വീരാണം]] തുടങ്ങിയ വിശേഷവാദ്യങ്ങളും ഈ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുണ്ടാകും. ഇവയിൽ ഇടുതുടി കാഴ്ചയിൽ [[തബല|തബലയോടും]] വീരാണം മൃദംഗത്തോടും സാമ്യമുള്ള വാദ്യങ്ങളാണ്. മണ്ഡലകാലം ഗുരുവായൂരപ്പന്നും വിശേഷപ്പെട്ടതാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിലാണ് ഭഗവാന് വേദമന്ത്രധാരയും പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകവും നടത്തുന്നത്. ഉഷഃശീവേലിയ്ക്കും പന്തീരടിപൂജയ്ക്കുമിടയിലാണ് ഋഗ്വേദമന്ത്രധാര നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന ജലം കൊണ്ടാണ് അഭിഷേകം. ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിൽ [[ശിവലിംഗം|ശിവലിംഗത്തിൽ]] ധാര നടത്തുമ്പോൾ ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നതുപോലൊരു വെള്ളിപ്പാത്രത്തിൽ ദർഭപ്പുല്ല് സൂക്ഷിച്ചശേഷം അതിൽ വെള്ളം നിറച്ച് വിഗ്രഹത്തിൽ വെള്ളം തുള്ളിയായി വീഴ്ത്തുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ഈ സമയത്ത് ക്ഷേത്രം ഓതിയ്ക്കന്മാർ കൂട്ടംകൂടിയിരുന്ന് വേദമന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലും. മണ്ഡലകാലത്ത് ഇതിനുശേഷമേ നവകാഭിഷേകം പതിവുള്ളൂ. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. പാൽ, നെയ്യ്, തൈര്, ചാണകം, ഗോമൂത്രം എന്നിവ നിശ്ചിത അളവിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്തുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു മിശ്രിതമാണ് പഞ്ചഗവ്യം. ഗോവിൽ (പശു) നിന്നെടുക്കുന്ന അഞ്ച് വസ്തുക്കൾ എന്നാണ് പഞ്ചഗവ്യം എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. ഔഷധവീര്യം കൂടിയ ശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹത്തിൽ ഔഷധവീര്യമുള്ള ദർഭപ്പുല്ലിലൂടെ ഒഴുകിയെത്തുന്ന തീർത്ഥജലവും പഞ്ചഗവ്യവും സർവ്വരോഗനിവാരകമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 40 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകത്തിനൊടുവിൽ മണ്ഡലകാലാവസാനദിവസമായ ധനു പതിനൊന്നിന് ഉച്ചപ്പൂജയോടനുബന്ധിച്ച് ഭഗവാന് വിശേഷാൽ കളഭാഭിഷേകം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന ഭഗവാന് കളഭം ചാർത്താറുണ്ടെങ്കിലും കളഭം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നത് ധനു പതിന്നൊന്നിന് മാത്രമാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയുടെ വകയാണ് കളഭാഭിഷേകം. മറ്റുദിവസങ്ങളിലെ കളഭച്ചാർത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന കശ്മീർ കുങ്കുമപ്പൂവ്, മൈസൂർ ചന്ദനം, പച്ചക്കർപ്പൂരം എന്നിവ സാധാരണയിലും ഇരട്ടി അളവിൽ ചേർത്താണ് അഭിഷേകത്തിനുള്ള കളഭം തയ്യാറാക്കുന്നത്. കീഴ്ശാന്തിമാർ തയ്യാറാക്കുന്ന കളഭം, തുടർന്ന് ഒരു സ്വർണ്ണക്കലശത്തിലേയ്ക്ക് പകർന്നശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരികയും തന്ത്രി ഏറ്റുവാങ്ങുകയും അതിൽ വിശേഷാൽ പൂജകൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് തന്ത്രി കലശം ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും മന്ത്രപുരഃസരം വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ തൊഴുത് ഭക്തർ മുക്തിയടയുന്നു. എന്തെങ്കിലും അശുദ്ധി സംഭവിച്ചില്ലെങ്കിൽ പിറ്റേന്നുള്ള നിർമ്മാല്യദർശനം വരെ ഭഗവാൻ കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കും. === ഇടത്തരികത്തുകാവ് താലപ്പൊലികൾ === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷമാണ് ധനു, മകരം എന്നീ മാസങ്ങളിൽ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്ന രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ. അവയിൽ ആദ്യത്തേത് ''പിള്ളേര് താലപ്പൊലി'' എന്നും രണ്ടാമത്തേത് ''ദേവസ്വം താലപ്പൊലി'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവ യഥാക്രമം ഗുരുവായൂർ ദേശത്തെ ഭക്തരും ദേവസ്വവും നടത്തിപ്പോരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവയ്ക്ക് ഈ പേരുകൾ വന്നുചേർന്നത്. ഗുരുവായൂർ ദേശം സാമൂതിരിയുടെ അധീനതയിലായിരുന്ന കാലത്തുതന്നെ ഇവ നടന്നുവന്നിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടക്കുന്നത് ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും ഉച്ചയ്ക്ക് പറയെടുപ്പും നടക്കുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നത്. പറയെടുപ്പുസമയത്ത് വെളിച്ചപ്പാട് പുറത്തുവന്ന് മഞ്ഞളിൽ ആറാടി പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കുന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു കാഴ്ചയാണ്. രാവിലെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലിയും ഉച്ചയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടിയ പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളിപ്പും ഭഗവതിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്കൊപ്പം ഭഗവാനും പങ്കെടുക്കും. തന്റെ സഹോദരിയായ ഭഗവതിയുടെ ആഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാനും കൂടെ വരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലം ക്ഷേത്രനട പതിവിലും ഒരു മണിക്കൂർ നേരത്തേ (പതിനൊന്നരയ്ക്ക്) അടയ്ക്കുന്നു. പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവതി തിരിച്ചെഴുന്നുള്ളുന്നത് ചെണ്ടമേളത്തോടെയാണ്. പുറപ്പെടുന്ന സമയത്തെല്ലാം നിർത്താതെ കതിനവെടിയുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങിനുശേഷമാണ് പറവെപ്പ് തുടങ്ങുന്നത്. നെല്ല്, അരി, അവിൽ, മലർ, ശർക്കര, പഴം, പൂക്കൾ, മഞ്ഞൾ, കുങ്കുമം തുടങ്ങിയ ദ്രവ്യങ്ങൾ ഭക്തരുടെ വഴിപാടായി 1001 പറകളിലായി നിറച്ചുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ഈ പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കാനായി വെളിച്ചപ്പാട് വാളും ചിലമ്പുമേന്തി പുറത്തുവരും. തുടർന്ന് അവയിലുള്ള ദ്രവ്യങ്ങൾ മുഴുവൻ വാരിവിതറി പൂക്കൾ മുഴുവൻ ദേഹത്തണിഞ്ഞുവന്ന് വെളിച്ചപ്പാട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കും. അതിനുശേഷം നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കുളപ്രദക്ഷിണവും അർദ്ധരാത്രി കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതോടെ താലപ്പൊലി പൂർത്തിയാകും. === നവരാത്രി === ഭഗവതിയുടെ തന്നെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് നവരാത്രി. [[കന്നി|കന്നിമാസത്തിലെ]] വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ പ്രഥമ ([[അമാവാസി|അമാവാസിയുടെ]] പിറ്റേദിവസം) മുതലുള്ള ഒമ്പതുദിവസമാണ് നവരാത്രിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള എല്ലാ ദേവീസന്നിധികളിലും ഈ ദിവസങ്ങൾ അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നവരാത്രിനാളുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും വഴിപാടുകളും നടക്കാറുണ്ട്. ഒമ്പതുദിവസങ്ങളിലും വിശേഷാൽ അലങ്കാരം ദേവിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഓരോന്നും ഭക്തരുടെ വഴിപാടായാണ് നടത്തിപ്പോരുന്നത്. ദുർഗ്ഗാഷ്ടമിദിവസം സന്ധ്യയ്ക്ക് പൂജവെപ്പ്. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൂത്തമ്പലത്തിൽ നെറ്റിപ്പട്ടം, ആലവട്ടം, വെൺചാമരം തുടങ്ങിയവയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും സരസ്വതിയുടെയും ഗണപതിയുടെയും ചിത്രങ്ങളും പീഠത്തിൽ ഒരുക്കിവച്ചശേഷം അവയ്ക്കുമുമ്പിൽ പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും മറ്റും പൂജയ്ക്കുവയ്ക്കുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് ഗണപതിനടയ്ക്കുമുമ്പിലെ സരസ്വതി അറയിലാണ് പൂജവെപ്പ് നടത്തിയിരുന്നത്. പിന്നീട് സ്ഥലപരിമിതി കാരണം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റുകയായിരുന്നു. മഹാനവമിദിവസം മുഴുവൻ അടച്ചുപൂജ. വിജയദശമിദിവസം രാവിലെ പൂജകഴിഞ്ഞ് പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും തിരിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. അന്നേദിവസം ആയിരക്കണക്കിന് കുരുന്നുകൾ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആദ്യാക്ഷരം കുറിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിമാരാണ് വിദ്യാരംഭത്തിന് കാർമ്മികത്വം വഹിയ്ക്കുന്നത്. വർഷങ്ങൾ നീണ്ട പരിശീലനത്തിനുശേഷം പുതിയ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ അരങ്ങേറ്റം കുറിയ്ക്കുന്നതും അന്നേദിവസം തന്നെയാണ്. === ഉപദേവതകളുടെ കലശം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് [[മിഥുനം|മിഥുനമാസത്തിൽ]] നടത്തിവരുന്ന ഉപദേവതകളുടെ കലശം. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉപദേവതകളായ ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, ഭഗവതി എന്നിവർക്ക് ഉത്സവക്കാലത്ത് കലശം നടത്താറില്ല. അതിനുപകരമാണ് മിഥുനമാസത്തിലെ കലശം. ഉത്സവക്കാലത്ത് സാധാരണയായി നടത്തിവരുന്ന കലശത്തിനുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും ഇതിനും ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ അയ്യപ്പന്നും, പിന്നീട് ഗണപതിയ്ക്കും, അവസാനം ഭഗവതിയ്ക്കുമാണ് കലശം നടത്തിവരുന്നത്. === നാരായണീയദിനം === മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരി നാരായണീയസ്തോത്രം രചിച്ച് ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചത് കൊല്ലവർഷം 763 വൃശ്ചികം 28-നാണ്. അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം നാരായണീയദിനം ആചരിച്ചുവരുന്നത്. നാരായണീയദിനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഏഴുദിവസം നാരായണീയസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നു. ഭാഗവതസപ്താഹത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിലാണ് ഇതും നടത്തിവരുന്നത്. ക്ഷേത്രം അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിൽ വച്ചാണ് ഈ പരിപാടി നടത്തുന്നത്. ദേശീയതലത്തിൽ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്ന നാരായണീയ പണ്ഡിതന്മാർ ഈ ദിവസങ്ങളിൽ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരാറുണ്ട്. === പൂന്താനദിനം === ഭക്തകവിയായിരുന്ന പൂന്താനം നമ്പൂതിരിയുടെ ജന്മദിനമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പൂന്താനദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. കുംഭമാസത്തിലെ [[അശ്വതി]] നക്ഷത്രത്തിലാണ് പൂന്താനദിനം. '''കുംഭമാസത്തിലാകുന്നു നമ്മുടെ ജന്മനക്ഷത്രം അശ്വതിനാളെന്നും..''' എന്നുതുടങ്ങുന്ന ജ്ഞാനപ്പാനയിലെ വരികളാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മദിനത്തിന്റെ മൂലഹേതു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളില്ലെങ്കിലും ധാരാളം കലാപരിപാടികൾ നടത്തിവരാറുണ്ട്. ഈ ദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം ജ്ഞാനപ്പാന പുരസ്കാരം നൽകുന്നത്. ആത്മീയരംഗത്തെ പ്രമുഖ വ്യക്തികൾക്കാണ് സാധാരണയായി ഈ പുരസ്കാരം നൽകിവരാറുള്ളത്. എന്നാൽ, ഇതിന് വിപരീതമായും സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. മലപ്പുറം കീഴാറ്റൂരിലുള്ള പൂന്താനത്തിന്റെ ജന്മഗൃഹത്തിലും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് പരിപാടികൾ നടക്കാറുണ്ട്. === കൃഷ്ണഗീതിദിനം === കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ, തന്റെ മഹാകാവ്യമായ കൃഷ്ണഗീതി ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ച തുലാം 30 ആണ് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|title=ഗുരുവായൂരിൽ കൃഷ്‌ണഗീതി പാരായണം തുടങ്ങി|access-date=2021-01-03|language=en|archive-date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925180154/https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|url-status=dead}}</ref> ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ഒരാഴ്ച്ച കൃഷ്ണഗീതി പാരായണം നടത്തിവരുന്നു. == ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == === മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ഏറ്റവും അടുത്ത് ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രമാണ് ഗുരുവായൂരിനടുത്തുള്ള മമ്മിയൂരിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം. പുരാതന കേരളത്തിലെ [[നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങൾ|നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങളിലൊന്നായ]] ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഒരു കിലോമീറ്റർ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുമാറി കോഴിക്കോട്/[[പൊന്നാനി]] റൂട്ടിലാണ്. പാർവ്വതീസമേതനായ പരമശിവനാണ് ഇവിടത്തെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ. കൂടാതെ, തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ മഹാവിഷ്ണുവും ക്ഷേത്രത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ പരമശിവനാണ് ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന സ്ഥാനത്ത് കുടികൊണ്ടിരുന്നത്. ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവന്നും വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്താനായി ഭഗവാൻ തന്റെ വാസസ്ഥാനം ഒഴിഞ്ഞുകൊടുക്കുകയായിരുന്നുവെന്നും പ്രതിഷ്ഠാമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചശേഷം ഇപ്പോഴുള്ള ക്ഷേത്രത്തിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനത്തോടെ സ്വയംഭൂവായി അവതരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്നുമാണ് ബാക്കി കഥ. അതിനാൽ, ഗുരുവായൂർ ദർശനം നടത്തുന്നവരെല്ലാവരും ഈ ക്ഷേത്രത്തിലും ദർശനം നടത്തണമെന്നും എന്നാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ എന്നുമാണ് ചിട്ട. എന്നാൽ, അതിന് കഴിയാത്തവർ ഗുരുവായൂരിലെ ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുഭാഗത്തേയ്ക്ക് നോക്കിത്തൊഴുതാലും മതി എന്നും പറയാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശിവൻ, മൂന്നടിയോളം ഉയരം വരുന്ന സ്വയംഭൂലിംഗത്തിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. പാർവ്വതീദേവിയെ തന്റെ ഇടത്തേ തുടയിലിരുത്തി ദർശനം നൽകുന്ന മഹാദേവനായാണ് സങ്കല്പം. ദേവിയ്ക്ക് ഇവിടെ പ്രത്യേകം പ്രതിഷ്ഠയില്ല. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ ശ്രീകോവിലിന് പുറകിൽത്തന്നെ ചുവർച്ചിത്രരൂപത്തിൽ ദേവിയ്ക്ക് സാന്നിദ്ധ്യം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ശ്രീകോവിൽ ശിവന്റെ ശ്രീകോവിലിന്റെ വടക്കുഭാഗത്താണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി, നാഗദൈവങ്ങൾ, ബ്രഹ്മരക്ഷസ്സ് എന്നിവർക്കും ക്ഷേത്രത്തിൽ സന്നിധികളുണ്ട്. കുംഭമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശിദിവസം ആഘോഷിയ്ക്കുന്ന [[ശിവരാത്രി|ശിവരാത്രിയാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. ഈ ദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും എഴുന്നള്ളിപ്പുകളും നടക്കും. ധനുമാസത്തിൽ [[തിരുവാതിര ആഘോഷം|തിരുവാതിരയും]] പ്രാധാന്യത്തോടെ ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. വിഷ്ണുസാന്നിദ്ധ്യമുള്ളതിനാൽ അഷ്ടമിരോഹിണിയും ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷമാണ്. നിത്യേന മൂന്നുപൂജകളുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ഇപ്പോൾ [[മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. === അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം === കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നായ അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രം, [[ആലപ്പുഴ ജില്ല|ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ]] [[അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക്]], [[അമ്പലപ്പുഴ തെക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|തെക്ക്]] ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളുടെ നടുക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ''തെക്കൻ കേരളത്തിലെ ഗുരുവായൂർ'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ, ഗോശാലകൃഷ്ണനായും പാർത്ഥസാരഥിയായും സങ്കല്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഏകദേശം അറുന്നൂറിലധികം വർഷം പഴക്കം പറയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയത് വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. കേരളത്തിലെ ഏക ബ്രാഹ്മണ രാജവംശമായിരുന്ന ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ പരദേവതാക്ഷേത്രമായിരുന്ന അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, പ്രസ്തുത രാജവംശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഒരിയ്ക്കൽ, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവായിരുന്ന [[പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണൻ|പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണനും]] കൂടി ഇപ്പോൾ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലൂടെ ഒഴുകുന്ന പുഴയിലൂടെ തോണിയിൽ പോകുമ്പോൾ എവിടെനിന്നോ കർണ്ണാനന്ദകരമായ വേണുനാദം അവർക്ക് കേൾക്കാനിടയാകുകയും, അത് ഭഗവാന്റേതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇരുവരും ശബ്ദം കേട്ട ഭാഗത്തേയ്ക്ക് യാത്രചെയ്യുകയും ഒരു ആൽമരച്ചുവട്ടിൽ വച്ച് ഭഗവാനെ കാണാനിടയാകുകയും ചെയ്ത സംഭവത്തെ ആസ്പദമാക്കിയാണ് ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം നടത്തിയത്. ഈ ആൽമരം ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. അതിന് വളരെയധികം മഹത്വം കല്പിച്ചുവരുന്നു. മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരിയും [[കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാർ|കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാരുമടക്കം]] നിരവധി മഹാത്മാക്കൾ ഈ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നവരാണ്. കേരളത്തിന്റെ ക്ലാസിക് കലകളിലൊന്നായ തുള്ളലിന്റെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനം എന്ന നിലയിലും ഈ ക്ഷേത്രം പ്രസിദ്ധമാണ്. ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശം തിരുവിതാംകൂർ കീഴടക്കിയപ്പോൾ ക്ഷേത്രം തിരുവിതാംകൂറിലായി. ഗുരുവായൂരപ്പന് അഭയം നൽകിയ ക്ഷേത്രം എന്ന പ്രത്യേകതയും ഈ ക്ഷേത്രത്തിനുണ്ട്. ടിപ്പു സുൽത്താന്റെ മലബാർ ആക്രമണകാലത്ത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിഗ്രഹം ഇവിടെ കൊണ്ടുവരികയും, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിൽ പണിത് അവിടെ കുടിയിരുത്തുകയും ചെയ്തു. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാം കാണാം. [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പാൽപ്പായസം]] ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ക്ഷേത്രനിവേദ്യമായ അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം ഇവിടെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കാണ് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഒരു ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവ്, ഇപ്പോൾ ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[തലവടി]] സ്വദേശിയായ ഒരു തമിഴ് ബ്രാഹ്മണനിൽ നിന്നു കടം വാങ്ങിയ കാശ് തിരിച്ചടയ്ക്കാതെ വന്നതിനെത്തുടർന്ന് അതിനുപകരമായി തുടങ്ങിവച്ചതാണ് ഈ പാൽപ്പായസം എന്നാണ് കഥ. ആറുമണിക്കൂർ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന അതിവിദഗ്ധമായ നിർമ്മാണപ്രക്രിയയാണ് ഈ പാൽപ്പായസത്തിന്. ശുദ്ധമായ പശുവിൻപാലും മണിക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെള്ളവും കുട്ടനാടൻ പുഞ്ചനെല്ലിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന അരിയും പഞ്ചസാരയും ഉപയോഗിച്ചാണ് ഇത് തയ്യാറാക്കുന്നത്. ഇതിന് പൊൻനിറമാണെന്നതും ഒരു പ്രത്യേകതയാണ്. പാൽപ്പായസത്തിനായി പ്രത്യേകം തിടപ്പള്ളി ക്ഷേത്രത്തിൽ പണിതിട്ടുണ്ട്. പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് വടക്കേ നടയിൽ ഒരു കൃഷ്ണപ്പരുന്ത് വട്ടമിട്ടുപറക്കുന്ന കാഴ്ച കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രധാനമൂർത്തിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി കുടികൊള്ളുന്നു. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം ശിലാനിർമ്മിതമാണ്. ഒരുകയ്യിൽ ചാട്ടയും മറുകയ്യിൽ ശംഖും കാണാം. ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[മീനം|മീനമാസത്തിൽ]] തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊണ്ടാടുന്നത്. അതിൽ തന്നെ, ഉത്രാടം നാളിൽ നടക്കുന്ന ഒമ്പതാമുത്സവവും അന്നത്തെ നാടകശാലസദ്യയുമാണ് ഏറ്റവും വിശേഷം. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിമാർ പുതുമന, കടിയക്കോൽ നമ്പൂതിരിമാരാണ്. ഇപ്പോൾ [[തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. ===[[തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]]=== എറണാകുളം ജില്ലയിൽ [[ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിൽ]] [[ചിറ്റൂർ (എറണാകുളം ജില്ല)|ചിറ്റൂർ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം. ഐതിഹ്യമാലയിൽ പരാമർശിയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, എല്ലാ മാസവും മുടങ്ങാതെ ഗുരുവായൂരിൽ പോയിവന്നിരുന്ന, പരമഭക്തനായിരുന്ന ചേരാനല്ലൂർ രാമൻ കർത്താവിന് പ്രായാധിക്യം മൂലം ഗുരുവായൂർ ദർശനം അസാധ്യമായപ്പോൾ ഭഗവാൻ തന്നെ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം വരികയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുണ്ടായിരുന്ന ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്ത് കുടികൊള്ളുകയും ചെയ്യുകയായിരുന്നു. ''തെക്കൻ ഗുരുവായൂർ'' എന്ന അപരനാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാനപ്രതിഷ്ഠ യഥാർത്ഥത്തിൽ ചതുർബാഹുവായ മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും ശ്രീകൃഷ്ണനായാണ് സങ്കല്പം. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ അഞ്ജനശിലയിലാണ് ഇവിടെയും വിഗ്രഹം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ തനിപ്പകർപ്പായ, ഏകദേശം നാലടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം, കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. അതേ സമയം, ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെങ്കിലും കംസവധം കഴിഞ്ഞ് രൗദ്രഭാവത്തിൽ നിൽക്കുന്ന കൃഷ്ണഭഗവാനാണ് പ്രതിഷ്ഠ എന്നും സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ ഉത്സവത്തിന് ആനകളെ ഉപയോഗിയ്ക്കാറില്ല. ഗരുഡവാഹനത്തിലാണ് എഴുന്നള്ളത്ത്. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ ഇവിടെയും വടക്കുഭാഗത്ത് അതിവിശാലമായ ക്ഷേത്രക്കുളമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ശിവൻ, ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, കണ്ടങ്കുളങ്ങര ഭഗവതി, ഹനുമാൻ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. മേടമാസത്തിൽ തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലുള്ളത്. ഈ പത്തുദിവസങ്ങളും വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, മണ്ഡലകാലത്തെ കളമെഴുത്തും പാട്ടും എന്നിവയും ക്ഷേത്രത്തിലെ ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ചേരാനല്ലൂർ കർത്താക്കന്മാരുടെ കുടുംബക്ഷേത്രമായ ഈ ക്ഷേത്രം, പക്ഷേ ഇപ്പോൾ [[കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡ്|കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ്. == കേരളത്തിന് പുറത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ == ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പ ക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. ഇവയെല്ലാം പണികഴിപ്പിച്ചത് തദ്ദേശത്തെ മലയാളിസംഘടനകളാണ്. വിദേശങ്ങളിലെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജാവിധികൾ തന്നെ പിന്തുടരുന്നവയാണ്. [[ഡെൽഹി]], [[മുംബൈ]], [[ചെന്നൈ]], [[ബെംഗളൂരു]], [[ഹൈദരാബാദ്]], [[കൊൽക്കത്ത]], [[അഹമ്മദാബാദ്]], [[ലണ്ടൻ]], [[ന്യൂയോർക്ക്]] ,ഹൂസ്റ്റൺ ,ഡാലസ്‌ , [[ദുബായ്]] തുടങ്ങി നിരവധി നഗരങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. === [[ഡൽഹി മയൂർ വിഹാർ ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] === ഡൽഹി നഗരത്തിന്റെ കിഴക്കേ അതിരായ [[മയൂർ വിഹാർ|മയൂർ വിഹാറിൽ]], [[യമുന|യമുനാനദിയുടെ]] കരയിൽ നിന്ന് അല്പം കിഴക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം'''. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്തരദിക്കിൽ (വടക്കുഭാഗത്ത്) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഈ ക്ഷേത്രം ഈ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1989-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിൽ പണികഴിപ്പിച്ചതും ഗുരുവായൂരിലെ അതേ പൂജാവിധികൾ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ പിൻതുടരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ചോറ്റാനിക്കര അമ്മ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[ഇടവം|ഇടവമാസത്തിലാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിയേറ്റുത്സവം നടക്കുന്നത്. എട്ടുദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ഉത്സവം, വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ നടത്തിപ്പോരുന്നു. കൂടാതെ അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ചോറ്റാനിക്കര മകം, ശിവരാത്രി, വിനായക ചതുർത്ഥി എന്നിവയും പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. === ചെന്നൈ മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === ചെന്നൈ നഗരത്തിന്റെ തിരക്കേറിയ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[നുങ്കമ്പാക്കം|നുങ്കമ്പാക്കത്തിനടുത്ത്]] മഹാലിംഗപുരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം.''' കേരളത്തിനുപുറത്ത് ആദ്യമായി പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട കേരളീയക്ഷേത്രമാണിത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1974-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. എല്ലാ വർഷവും ശബരിമല ദർശനം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്ന ചില മലയാളികൾക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനും സൗകര്യമൊരുക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യമായിരുന്നു ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണം. [[കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തയ്യാറാക്കിയ രൂപകല്പനയനുസരിച്ചാണ് ക്ഷേത്രം പണിതത്. ആദ്യം അയ്യപ്പക്ഷേത്രം മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന ഇവിടെ 1989-ലാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്. ഇപ്പോൾ ഇരുമൂർത്തികൾക്കും തുല്യപ്രാധാന്യമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ഹനുമാൻ, [[മാളികപ്പുറത്തമ്മ]], [[നവഗ്രഹങ്ങൾ]], നാഗദൈവങ്ങൾ, ഗരുഡൻ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. ധനുമാസത്തിൽ അയ്യപ്പന്റെയും ഇടവമാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും നടകളിൽ നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആഘോഷങ്ങൾ. മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പഭക്തസഭ എന്ന സംഘടനയാണ് ക്ഷേത്രഭരണം നടത്തുന്നത്. === മുംബൈ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === മുംബൈ നഗരത്തിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[മട്ടുംഗ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് ശ്രീ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കൂടാതെ ശ്രീരാമനെയും തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. തമിഴ് ശൈലിയിൽ തീർത്ത, നിരവധി ദേവതാരൂപങ്ങളോടുകൂടിയ ഗോപുരമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ, പ്രധാന ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist-lr}} {{notelist}} == അവലംബം == {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ രൂപഭേദങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] mfzn4jfpt1l1yzki9u94514y3z50x6o 4668443 4668442 2026-09-22T06:13:23Z ~2026-48203-56 222590 /* നെന്മിനി ഉണ്ണി */ 4668443 wikitext text/x-wiki {{Refimprove}}{{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = Guruvayurappan.jpg | name = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | Sanskrit_transliteration = Guruvāyūrappan | script_name = [[മലയാളം]] | script = ഗുരുവായൂരപ്പൻ | affiliation = [[മഹാവിഷ്‌ണു|ആദിനാരായണൻ]](മഹാവിഷ്‌ണു)/[[ശ്രീകൃഷ്ണൻ]] | god_of = [[മഹാവിഷ്ണു|ആദിനാരായണൻ]]/[[മഹാവിഷ്ണു]] | abode = [[വൈകുണ്ഠം]], [[ഗുരുവായൂർ]] | mantra = ഓം നമോ നാരായണായ <br/> ഓം നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ <br/> ഓം ശ്രീകൃഷ്ണായ പരമാത്മനേ നമഃ | weapon= [[സുദർശന ചക്രം]], [[പാഞ്ചജന്യം]], [[കൗമോദകി]] ([[ഗദ]]), [[താമര]] | consort = [[ലക്ഷ്മി]] | mount = [[ഗരുഡൻ]] | planet = [[ഭൂമി]] }} [[തെക്കേ ഇന്ത്യ|തെക്കേ ഇന്ത്യയിൽ]], പ്രധാനമായും [[കേരളം|കേരളത്തിൽ]] ആരാധിയ്ക്കപ്പെടുന്ന ഭഗവാൻ [[മഹാവിഷ്ണു|മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ]] ഒരു രൂപഭേദമാണ് '''ഗുരുവായൂരപ്പൻ'''. [[ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠാമൂർത്തി എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ഈ രൂപത്തെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ എന്ന് വിളിച്ചുപോരുന്നത്. രൂപഭാവങ്ങൾ കൊണ്ടും പൂജാരീതികൾ കൊണ്ടും മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും, ഭക്തജനവിശ്വാസമനുസരിച്ച് ഗുരുവായൂരപ്പൻ [[ദശാവതാരം|ദശാവതാരങ്ങളിൽ]] ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട [[ശ്രീകൃഷ്ണൻ|ശ്രീകൃഷ്ണനാണ്]]. ഐതിഹ്യപരമായും ചരിത്രപരമായും ഏറെ പ്രാധാന്യം നേടിയ ഈ ദൈവത്തിന്, ഇപ്പോൾ [[ഇന്ത്യ|ഇന്ത്യയ്ക്കകത്തും]] പുറത്തുമായി നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ഇവയിലധികവും മലയാളികളുടെ കുടിയേറ്റത്തെത്തുടർന്നാണ് രൂപം കൊള്ളുന്നത്. == പ്രതിഷ്ഠ == ശിശുരൂപിയായ ചതുർഭുജമൂർത്തിയാണ് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രതിഷ്ഠ. ''''പാതാളാഞ്ജനം'''' എന്ന അപൂർവ്വയിനം ശിലയിൽ തീർത്ത അതിമനോഹരമായ വിഗ്രഹത്തിന് ഏകദേശം നാലടി ഉയരമുണ്ട്. നാലു കൈകൾ ഉള്ള വിഗ്രഹത്തിൻ്റെ പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[സുദർശനചക്രം|സുദർശനചക്രവും]] പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[പാഞ്ചജന്യം|പാഞ്ചജന്യം]] എന്ന [[ശംഖ്|ശംഖും]] മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]]യും മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ തലകീഴായി [[കൗമോദകി]] എന്ന [[ഗദ]]യും പിടിച്ചിരിയ്ക്കുന്നു. സാധാരണ വിഷ്ണുവിഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന രൂപത്തിലുള്ളതാണ് ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹവും. കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. തന്ത്രശാസ്ത്രപ്രകാരം, വിഷ്ണുവിഗ്രഹത്തിന് 24 രൂപഭേദങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ 12 എണ്ണം അതിപ്രധാനമാണ്. കാഴ്ചയിൽ ഈ 24 പേരും ഒരേപോലെ തോന്നുമെങ്കിലും രൂപഭേദങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ശംഖചക്രഗദാപത്മങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്ന കൈകൾക്ക് വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകും. പുറകിലെ വലതുകയ്യിൽ [[ചക്രം]], പുറകിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ശംഖ്]], മുന്നിലെ ഇടതുകയ്യിൽ [[ഗദ]], മുന്നിലെ വലതുകയ്യിൽ [[താമര]] എന്നിങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്ന വിഷ്ണു വിഗ്രഹരൂപത്തിന് '''ജനാർദ്ദനൻ''' എന്നാണ് പേര്. ഗുരുവായൂരടക്കം കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം വൈഷ്ണവ ദേവാലയങ്ങളിലും ഈ രൂപത്തിലാണ് വിഗ്രഹമുള്ളത്. പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത മൂലവിഗ്രഹം കൂടാതെ വേറെയും രണ്ട് വിഗ്രഹങ്ങൾ ഗുരുവായൂർ ശ്രീലകത്തുണ്ട്. അവയിൽ വലതുവശത്തുള്ളത് പഞ്ചലോഹത്തിൽ തീർത്ത ആറാട്ടുതിടമ്പും ഇടതുവശത്തുള്ളത് സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ശീവേലിത്തിടമ്പുമാണ്. ആദ്യത്തെ വിഗ്രഹം, ഇന്നത്തെ [[ആലപ്പുഴ ജില്ല]]യിൽ പെട്ട [[മാന്നാർ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട, അല്പം രൗദ്രഭാവ ത്തോടുകൂടിയ മഹാവിഷ്ണു രൂപമാണ്. ഇതിന് ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമേ ഇത് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാറുള്ളൂ. രണ്ടാമത്തെ വിഗ്രഹം, മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന തിടമ്പിന് കേടുവന്നതിനെത്തുടർന്ന് 1975-ൽ പണികഴിപ്പിച്ചതാണ്. [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ]] സ്വദേശിയായിരുന്ന വേലപ്പൻ ആചാരിയും പുത്രനായ കുട്ടൻ ആചാരിയും ചേർന്നാണ് ഈ തിടമ്പ് പണികഴിപ്പിച്ചത്. നിത്യശീവേലിയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് ഈ വിഗ്രഹമാണ്. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ഹൈന്ദവ ഭവനങ്ങളിലും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചിത്രങ്ങൾ കാണാം. അവയിലധികവും ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതെങ്കിലും അപൂർവ്വം ചിലതിൽ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപത്തിലും വരച്ചുകാട്ടാറുണ്ട്. ഈ രൂപത്തിലുള്ള ചിത്രങ്ങളിൽ ഭഗവാൻ, ചുവന്ന പട്ടുകോണകം ചാർത്തി വലതുകയ്യിൽ [[വെണ്ണ]]യും ഇടതുകയ്യിൽ ഓടക്കുഴലും പിടിച്ച രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉഷഃപൂജ സമയത്തെ ദർശനരൂപമാണിത്. ഭഗവാന് ചാർത്തിയ കോണകം, ഭക്തർക്ക് പ്രസാദമായി നൽകാറുണ്ട്. ഉഷഃപൂജയ്ക്കുള്ള ഈ രൂപം കൂടാതെ പന്തീരടിപൂജയ്ക്കും ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമായി വേറെയും രണ്ട് അലങ്കാരങ്ങളുണ്ട്. അവയിൽ, ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം ഓരോ ദിവസവും ഓരോ രൂപത്തിലാണ്. സാധാരണയായി ശ്രീകൃഷ്ണരൂപങ്ങളിൽ, അവയിൽത്തന്നെ ഉണ്ണിക്കണ്ണന്റെ രൂപങ്ങളിൽ തന്നെയാണ് അലങ്കാരമുണ്ടാകാറുള്ളതെങ്കിലും ചില പ്രത്യേക അവസരങ്ങളിൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ മറ്റുള്ള അവതാരങ്ങളായും അത്യപൂർവ്വമായി മറ്റുള്ള വൈഷ്ണവക്ഷേത്രങ്ങളിലെ മൂർത്തികളായും ഗുരുവായൂരപ്പനെ അലങ്കരിയ്ക്കാറുണ്ട്. കൂടാതെ, യഥാരൂപത്തിൽ തന്നെ ഭഗവാനെ അലങ്കരിച്ചുവരാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുള്ള അലങ്കാരം അതിവിശേഷമാണ്. === ഉച്ചപ്പൂജ അലങ്കാരവർണ്ണന === 2020 സെപ്റ്റംബർ മാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന ഉച്ചപ്പൂജ കഴിഞ്ഞുള്ള കളഭച്ചാർത്തിന്റെ വിശദമായ ഒരു വർണ്ണന ആരംഭിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിയും ദീർഘകാലമായി ഉച്ചപ്പൂജ തൊഴുതുവരുന്ന വ്യക്തിയുമായ തിരുവാലൂർ ശ്രീകുമാരൻ നമ്പൂതിരിയാണ് ഇത് തുടങ്ങിയത്. [[അർബുദം]] ബാധിച്ച് ചികിത്സയിലായിരുന്ന സുധ എന്ന സ്ത്രീയ്ക്ക് കേൾക്കാനായി തുടങ്ങിയ ഈ ശ്രമം, പിന്നീട് സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിലൂടെ വൻ ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റുകയായിരുന്നു. [[കോവിഡ്-19 മഹാമാരി]] മൂലം ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരാൻ സാധിയ്ക്കാതിരുന്ന ഭക്തർ, തങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ച ഒരു അനുഗ്രഹമായി ഇതിനെ കാണുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് വിവിധ യൂട്യൂബ് ചാനലുകളിൽ ലഭ്യമായിരുന്ന അലങ്കാരവർണ്ണന, 2021 ഒക്ടോബർ 28-ന് പൂർണ്ണമായും ദേവസ്വത്തിന് കീഴിലായി. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഐതിഹ്യകഥകൾ == ഗുരുവായൂരപ്പനുമായും ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി ഐതിഹ്യകഥകളുണ്ട്. അവയിൽ പലതും ഇന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്. അത്തരത്തിലുള്ള ചില കഥകളാണ് ഇവിടെ ചേർക്കുന്നത്. === ക്ഷേത്രോല്പത്തിയും ജനമേജയന്റെ കുഷ്ഠരോഗവും === [[നാരദപുരാണം|ശ്രീ നാരദപുരാണത്തിലേതെന്ന്]] ചിലർ പറയുന്നതും, എന്നാൽ അതിൽ ഇല്ലാത്തതുമായ '''ഗുരുപവനപുര മാഹാത്മ്യത്തിലാണ്''' ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ വിവരിക്കുന്നത്. [[കുരുവംശം|കുരുവംശത്തിലെ]] പിന്മുറക്കാരനും, [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനന്റെ]] പൗത്രനും [[അഭിമന്യു]]വിന്റെ പുത്രനുമായ [[പരീക്ഷിത്ത്]], ശമീകൻ എന്ന മഹർഷിയുടെ ശാപം മൂലം ഉഗ്രസർപ്പമായ [[തക്ഷകൻ|തക്ഷകന്റെ]] കടിയേറ്റ് അപമൃത്യു വരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ [[ജനമേജയൻ]], തന്റെ പിതാവിന്റെ മരണത്തിന് കാരണക്കാരനായ തക്ഷകനെയും അവന്റെ വംശത്തെയും ഒന്നാകെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യാൻ '''[[സർപ്പസത്രയാഗം|സർപ്പസത്രം]]''' എന്ന ഉഗ്രയാഗം നടത്തി. നിരപരാധികളായ അസംഖ്യം സർപ്പങ്ങൾ യാഗാഗ്നിയിൽ ചത്തൊടുങ്ങി. എന്നാൽ, [[അമൃത്]] കുടിച്ചവനായതിനാൽ, തക്ഷകൻ മാത്രം ചത്തില്ല. ഇതെത്തുടർന്ന്, ജനമേജയനെ ഉഗ്രമായ സർപ്പശാപം പിടികൂടുകയും അദ്ദേഹം [[കുഷ്ഠം|കുഷ്ഠരോഗ ബാധിതനാകുകയും]] ചെയ്തു. രോഗ വിമുക്തിയ്ക്കായി ഒരുപാട് വഴികൾ നോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഇതോടെ ജീവിതാശ നശിച്ചുപോയ ജനമേജയനെ കാണാൻ ഒരു ദിവസം [[ആത്രേയൻ|ആത്രേയമഹർഷി]] വരികയും രോഗവിമുക്തിയ്ക്കായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ ഭജിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ആ പ്രതിഷ്ഠയുടെ മാഹാത്മ്യം ജനമേജയന് പറഞ്ഞുകൊടുത്തു. ആ കഥ ഇങ്ങനെ: പദ്മകല്പത്തിന്റെ ആദിയിൽ [[ബ്രഹ്മാവ്]] സൃഷ്ടികർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരി ക്കുമ്പോൾ മഹാവിഷ്ണു അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി. തനിക്കും തന്റെ സൃഷ്ടികൾക്കും കർമ്മബന്ധം കൂടാതെ മുക്തി നേടാനുള്ള മാർഗ്ഗം കാട്ടണമെന്ന് [[ബ്രഹ്മാവ്]] അഭ്യർത്ഥിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ, [[ബിസ്മത്ത്|പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ]] തൻ്റെ ഒരു വിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് സമ്മാനിച്ചു. വരാഹകല്പം വരെ വിഗ്രഹം ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ച ബ്രഹ്മാവ്, പിന്നീട് സന്താന ഭാഗ്യത്തിനായി മഹാവിഷ്ണുവിനെ ഭജിച്ചു കൊണ്ടിരുന്ന സുതപസ്സ് എന്ന പ്രജാപതിയ്ക്കും, പത്നിയായ പ്രശ്നിയ്ക്കും വിഗ്രഹം കൈമാറി. വിഗ്രഹം കിട്ടിയശേഷം പൂർവ്വാധികം ഭക്തിയോടെ ഭജനം തുടർന്ന അവർക്ക് മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഭഗവാൻ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ താൻ തന്നെ പുത്രനായി അവതരിയ്ക്കാമെന്ന് വാക്കുനൽകുകയും, ആ മൂന്നു ജന്മങ്ങളിലും ഈ വിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാകുമെന്ന് അരുൾ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zy4-AAAAIAAJ&pg=PA30&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CDkQuwUwAg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=Krsna | publisher=Taylor & Francis | author=A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda | pages=30 |accessdate=24 June 2013}}</ref> അതനുസരിച്ച് [[സത്യയുഗം|സത്യയുഗത്തിലെ]] ആദ്യജന്മത്തിൽ ഭഗവാൻ, സുതപസ്സിന്റെയും പൃശ്നിയുടെയും പുത്രനായി '''പൃശ്നിഗർഭൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പൃശ്നിഗർഭൻ [[ബ്രഹ്മചര്യം|ബ്രഹ്മചര്യത്തിന്റെ]] പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിയ്ക്കുകയും ഭക്തനായ [[ധ്രുവൻ|ധ്രുവനുവേണ്ടി]] പുതിയൊരു ലോകം സൃഷ്ടിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. [[ത്രേതായുഗം|ത്രേതായുഗത്തിലെ]] അടുത്ത ജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ്, [[കശ്യപൻ|കശ്യപനായും]] പൃശ്നി [[അദിതി]]യായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ അവരുടെ പുത്രനായി '''[[വാമനൻ]]''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. പിന്നീട്, [[ദ്വാപരയുഗം|ദ്വാപരയുഗത്തിലെ]] അവസാനജന്മത്തിൽ സുതപസ്സ് വസുദേവരായും പൃശ്നി ദേവകിയായും പുനർജനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ വീണ്ടും അവരുടെ എട്ടാമത്തെ പുത്രനായി ''' കൃഷ്‌ണൻ''' എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. ഈ മൂന്നുജന്മങ്ങളിലും അവർക്ക് ഭഗവദ്നിർമ്മിതമായ ദിവ്യവിഗ്രഹം പൂജിയ്ക്കാനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടായി.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com.sg/books?id=zLkrkjn1Yv0C&pg=PA238&dq=Prsnigarbha&hl=en&sa=X&ei=te7HUazmGsbyrQex_oGwBA&ved=0CEwQuwUwBg#v=onepage&q=Prsnigarbha&f=false | title=The Concise Śrīmad Bhāgavataṁ | publisher=SUNY Press | author=Swami Venkatesananda | year=1989 | pages=238 | isbn=1438422830 |accessdate=24 June 2013}}</ref> മാതാപിതാക്കൾ നിത്യപൂജ നടത്തിവന്നിരുന്ന ഈ വിഗ്രഹം, അവരുടെ കാലശേഷം ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ കയ്യിൽ തന്നെയെത്തി. തന്റെ വാസസ്ഥാനമായ [[ദ്വാരക|ദ്വാരകയിൽ]] ഒരു ക്ഷേത്രം പണിയുകയും വിഗ്രഹം അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, എന്നും രാവിലെ പത്നിമാരായ [[രുക്മിണി]]-[[സത്യഭാമ]] എന്നിവർക്കൊപ്പം ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി പൂജ നടത്തുമായിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ഭഗവാന് [[വൈകുണ്ഠം|വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക്]] മടങ്ങാൻ സമയമായി. സ്വർഗ്ഗാരോഹണത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ്, തന്റെ സുഹൃത്തും ശിഷ്യനും ഭക്തനുമായ [[ഉദ്ധവൻ|ഉദ്ധവരോട്]] ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഉദ്ധവരേ, ഇന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടാകും. ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ച ദ്വാരക അതിൽ പൂർണ്ണമായും നശിച്ചു പോകും. എന്നാൽ, മൂന്ന് ജന്മങ്ങളിൽ ഞാനും എന്റെ മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച ദിവ്യവിഗ്രഹം നശിക്കാൻ ഉള്ളതല്ല. ആ പുണ്യവിഗ്രഹം എടുത്ത് ഉചിതമായ സ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ദേവഗുരുവായ [[ബൃഹസ്പതി|ബൃഹസ്പതിയോട്]] പറയുക. ആ പുണ്യകർമ്മത്തിന് ശേഷം [[ബദരിനാഥ്|ബദരീകാശ്രമത്തിലേയ്ക്ക്]] പോയി തപസ്സനുഷ്ഠിച്ച് എന്നെ പ്രാപിക്കൂ. അധർമ്മം നിറയുന്ന [[കലിയുഗം|കലിയുഗത്തിൽ]], ഭക്തജനങ്ങളെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഞാൻ ആ വിഗ്രഹത്തിൽ കുടികൊള്ളും.}} ഭഗവാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ അന്നേയ്ക്ക് ഏഴാം നാൾ മഹാപ്രളയമുണ്ടായി. ദേവശില്പിയായ [[വിശ്വകർമ്മാവ്]] നിർമ്മിച്ച ദ്വാരക, അതിൽ പൂർണ്ണമായും മുങ്ങി. തപസ്സിനായി പോകുന്നതിനുമുമ്പ് ഉദ്ധവർ ബൃഹസ്പതിയെ കണ്ട് കാര്യം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം എത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും ദ്വാരക സമുദ്രത്തിനടിയിലായി. മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ ഭഗവാനും മാതാപിതാക്കളും പൂജിച്ച പരമപവിത്രമായ വിഷ്ണുവിഗ്രഹം, മഹാപ്രളയത്തെ അതിജീവിച്ച് കടലിൽ ഒഴുകിനടക്കുന്നത് അദ്ദേഹം കണ്ടു! പക്ഷേ, പ്രളയജലം കാരണം അദ്ദേഹത്തിന് വിഗ്രഹത്തിനടുത്തു വരെ പോകാനായില്ല. ബൃഹസ്പതി, തന്റെ ശിഷ്യനായ [[വായു|വായുദേവനെ]] വിളിച്ചുവരുത്തുകയും, വായുദേവൻ, സമുദ്രദേവനായ [[വരുണൻ|വരുണന്റെ]] സഹായത്തോടെ വിഗ്രഹം തന്റെ ഗുരുവിൻ്റെ അടുത്ത് എത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. വിഗ്രഹവുമായി പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോഴാണ് അടുത്ത പ്രശ്നം വന്നത്: എവിടെ പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കണം? ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ആകാശ മാർഗ്ഗം സഞ്ചരിക്കവെ ഭാർഗ്ഗവ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, കടലിൽ നിന്ന് വളരെ അടുത്തായി അതിവിശാലമായ ഒരു തടാകം അവർ കണ്ടു. നിർമ്മലമായ ജലത്തോടുകൂടിയ ആ തടാകത്തിൽ, ആയിരക്കണക്കിന് താമരപ്പൂക്കൾ വിരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പക്ഷികൾ കളകൂജനം പൊഴിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. മൃഗങ്ങൾ അങ്ങിങ്ങായി സ്വൈരവിഹാരം നടത്തുന്നു. ആ പ്രദേശത്തിനാകെ ഒരു ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് അവർക്ക് തോന്നി. ലോകത്തിൻ്റെ മാതാപിതാക്കളായ [[ശിവൻ|ശിവഭഗവാനും]] [[പാർവ്വതി|പാർവ്വതീദേവിയും]] അവിടെ ആനന്ദ താണ്ഡവമാടുന്നത് കണ്ട ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും താഴെയിറങ്ങി ശിവപാർവ്വതിമാരെ വന്ദിച്ചു. താൻ ദേവഗുരുവിൻ്റെ ആഗമനം പ്രതീക്ഷിച്ച് ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്ന് ശിവഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. തുടർന്ന്, ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം അദ്ദേഹം ബൃഹസ്പതിയ്ക്ക് വിവരിച്ചു കൊടുത്തു: {{cquote|ബൃഹസ്പതേ, വിഷ്ണുഭഗവാന്റെ ഈ ദിവ്യവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിക്കാൻ ഏറ്റവും ഉചിതമായ സ്ഥലം ഈ ഭാർഗ്ഗവക്ഷേത്രം തന്നെയാണ്. [[പ്രാചീനബർഹിസ്സ്]] എന്ന രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരായ '''പ്രചേതസ്സുകൾ''' എന്ന യോഗിവര്യന്മാർ പ്രജാപതി സ്ഥാനം നേടാൻ കഠിന തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചതും അവർക്ക് ഞാൻ '''[[രുദ്രഗീതം]]''' ഉപദേശിച്ചു കൊടുത്തതും ഇവിടെവച്ചാണ്. <ref>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-07-09 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125035449/http://www.guruvayurdevaswom.org/mlocation.shtml |url-status=dead }}</ref>{{better source|date=April 2017}}ബൃഹസ്പതേ, ഗുരുവായ അങ്ങും വായുദേവനും ചേർന്ന് വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്ന ഈ പുണ്യസ്ഥലം, ഇനി '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നറിയപ്പെടും. കലിയുഗത്തിലെ ദുരിതങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്ഷ നേടാൻ ഭക്തർ ഇവിടെ വന്ന് ഭജിയ്ക്കും.}} ഇത്രയും കേട്ടതോടെ ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവനും സന്തോഷമായി. ബൃഹസ്പതി, ഉടനെ ദേവശില്പിയായ വിശ്വകർമ്മാവിനെ വിളിച്ചുവരുത്തി. സ്ഥലമാകെ നോക്കിക്കണ്ട വിശ്വകർമ്മാവ്, അവിടെ എല്ലാ വാസ്തുശാസ്ത്ര നിബന്ധനകളുമനുസരിച്ച് മനോഹരമായ ഒരു ക്ഷേത്രം പണിതു. വിഷ്ണുഭഗവാനാൽ നിർമ്മിച്ചതും അവതാരമായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പൂജിച്ചതുമായ ആ പുണ്യവിഗ്രഹം, ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും ചേർന്ന് എല്ലാ ആചാരവിധികളോടുകൂടി അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ശിവഭഗവാൻ വിഗ്രഹത്തിന് ആദ്യപൂജ നടത്തി. പാർവ്വതീദേവി നിവേദ്യമുണ്ടാക്കി സമർപ്പിച്ചു. [[ഇന്ദ്രൻ|ഇന്ദ്രാദിദേവകൾ]] പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. [[തുംബുരു]]-[[നാരദൻ|നാരദമഹർഷിമാരും]] [[യക്ഷന്മാർ|യക്ഷ]]-[[കിന്നരർ|കിന്നര]]-[[ഗന്ധർവ്വൻ|ഗന്ധർവ്വാദികളും]] സ്തുതിഗീതങ്ങൾ പാടി. ഗുരുവും വായുവും ഒരുമിച്ച് ഭഗവദ്വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ച പുണ്യഭൂമിയ്ക്ക് '''ഗുരുവായൂർ''' എന്നും അവർ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഭഗവാന് 'ഗുരുവായൂരപ്പൻ' എന്നും പേരുകൾ വന്നു. ഈ മംഗളമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച പാർവ്വതീപരമേശ്വരന്മാർ, ''രുദ്രതീർത്ഥം'' എന്നുപേരുള്ള വലിയ തടാകത്തിന്റെ മറുകരയിലുള്ള മമ്മിയൂരിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനഭാവത്തിൽ സ്വയംഭൂവായി അവതരിച്ചു. അവിടെയും തൊഴുതാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ. വൈകുണ്ഠത്തിലെ പോലെ ഇവിടെയും ഭഗവാൻ പൂർണ്ണ ചൈതന്യത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നതിനാൽ ഇവിടം ''ഭൂലോക വൈകുണ്ഠം'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇത്രയും കേട്ടപ്പോൾ [[ജനമേജയൻ]] കുടുംബസമേതം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു വർഷക്കാലം അദ്ദേഹം അവിടെ ഭജനമിരുന്നു. അദ്ദേഹം [[മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം|മമ്മിയൂരിലെ ശിവക്ഷേത്രത്തിലും]] ദർശനം നടത്തി. ഓരോ ദിവസം ചെല്ലുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടു വരികയും ഒരു വർഷം തികയുന്നതിന്റെ തലേന്ന് രാത്രി അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവദ് ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ രോഗം പൂർണ്ണമായും ഭേദമാകുകയും ചെയ്തു. നാട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയ അദ്ദേഹം, പിന്നീട് അരോഗദൃഢഗാത്രനായി ഒരുപാടുകാലം ജീവിച്ചു. === പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റെ കഥ === ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്ന മറ്റൊരു കഥയാണ് ഒരു [[പാണ്ഡ്യസാമ്രാജ്യം|പാണ്ഡ്യരാജാവിന്റേത്]]. ഈ രാജാവ്, ഒരു ദിവസം തന്റെ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധനായ ജ്യോത്സ്യരെ വരുത്തുകയും അദ്ദേഹത്തിന് തന്റെ ജാതകം കാണിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. രാജാവിന്റെ ജാതകം പരിശോധിച്ച ജ്യോത്സ്യർ അദ്ദേഹം ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കകം പാമ്പുകടിയേറ്റ് മരിയ്ക്കും എന്ന് വിധിയെഴുതി. ഇതറിഞ്ഞ് കുപിതനായ രാജാവ് ജ്യോത്സ്യരെ ജയിലിലടയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചെങ്കിലും മന്ത്രിമാർ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു. തുടർന്ന്, അപമൃത്യുവടയാനാണോ തന്റെ വിധി എന്നാലോചിച്ച് രാജാവ് ചിന്താധീനനായി ഇരിയ്ക്കേ സദസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ഒരു [[നമ്പൂതിരി]] പാപപരിഹാരത്തിന് ഗുരുവായൂരിൽ പോകണമെന്നും അവിടെ വച്ച് മരിച്ചാൽത്തന്നെയും മോക്ഷം കിട്ടുമെന്നും നിർദ്ദേശിച്ചു. അതനുസരിച്ച് രാജാവും കുടുംബാംഗങ്ങളും നമ്പൂതിരിയും ജ്യോത്സ്യരും ഒരുമിച്ച് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ രാജാവ്, തന്റെ മരണം പ്രവചിച്ച ദിവസം വരെയും ഭജനമിരിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അതനുസരിച്ചുള്ള എല്ലാ ചിട്ടകളും അദ്ദേഹം പാലിച്ചുപോന്നു. ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. നാളെയാണ്, തൻ്റെ മരണമെത്തുന്ന ദിവസം! മനസ്സിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെ ധ്യാനിച്ച് അദ്ദേഹം ഉറങ്ങാൻ കിടന്നു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ഉണർന്നുനോക്കിയ രാജാവ്, താൻ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നതായി കണ്ട് അമ്പരന്നു. ഒരേസമയം സന്തോഷവും കോപവും തോന്നിയ രാജാവ്, ജ്യോത്സ്യരുടെ അടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തെ ശാസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തലേന്നുരാത്രി താൻ ഒരു പാമ്പിനെ കണ്ടതുപോലുമില്ല എന്നായിരുന്നു രാജാവിന്റെ വാദം. അപ്പോൾ ജ്യോത്സ്യർ രാജാവിന്റെ കാലിലേയ്ക്ക് നോക്കുകയും അവിടെയുള്ള ഒരു പാട് കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. അത് പാമ്പുകടിച്ച പാടായിരുന്നു! ഭഗവദ്കാരുണ്യം കൊണ്ടുമാത്രമാണ് താൻ രക്ഷപ്പെട്ടതെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാജാവ്, അപ്പോൾ ജീർണ്ണാവസ്ഥയിലായിരുന്ന ക്ഷേത്രം പുനരുദ്ധരിയ്ക്കുന്നതിന് നിർദ്ദേശം നൽകി. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ക്ഷേത്രം, സ്വർണ്ണം കൊണ്ടും വെള്ളി കൊണ്ടും രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടും പുതുക്കിപ്പണിയുകയും ശ്രീകോവിലിന്റെ ചുമരുകളിൽ മനോഹര ചിത്രങ്ങൾ വരച്ചുചേർക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ സമ്പത്ത് മുഴുവൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് ദാനം ചെയ്ത അദ്ദേഹം, ശിഷ്ടകാലം തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായി ജീവിച്ചുപോന്നു.<ref name='G3'>{{Cite web |url=http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2018-06-22 |archive-date=2009-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090628214507/http://www.guruvayurdevaswom.org/htemple2.shtml |url-status=dead }}</ref> === ശങ്കരാചാര്യരുടെ വീഴ്ച === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ സവിശേഷ പ്രാധാന്യത്തോടെ പറഞ്ഞു കേൾക്കാറുള്ളതാണ് [[അദ്വൈത സിദ്ധാന്തം|അദ്വൈത സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ]] മുഖ്യപ്രയോക്താവായ [[ശങ്കരാചാര്യർ]]ക്ക് സംഭവിച്ച വീഴ്ച. ഒരു [[ഏകാദശി]]നാളിലാണ് ആ സംഭവം നടന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ആ കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരുപാട് യോഗസിദ്ധികൾ സ്വന്തമായി ഉണ്ടായിരുന്ന ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ആകാശമാർഗ്ഗം സഞ്ചരിയ്ക്കാനുള്ള കഴിവുമുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം അത്തരത്തിൽ [[കാലടി]]യിൽ നിന്ന് [[ശൃംഗേരി]]യിലേയ്ക്ക് പോയിക്കൊണ്ടിരുന്ന സമയത്താണ് അത് സംഭവിച്ചത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് മുകളിലൂടെയായിരുന്നു യാത്ര. ആകാശത്തുനിന്ന് ശങ്കരാചാര്യർ ക്ഷേത്രം കണ്ടെങ്കിലും അവിടെയിറങ്ങാനോ ഭഗവാനെ തൊഴാനോ അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചില്ല. ശ്രീകോവിലിന്റെ മുകളിലുള്ള ഭാഗം പിന്നിട്ട ഉടനെ ശങ്കരാചാര്യർ ഒറ്റ വീഴ്ച! അദ്ദേഹം നേരെ ചെന്നുവീണത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയിലാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ അപ്പോൾ ശീവേലി നടക്കുകയായിരുന്നു. ശീവേലി വടക്കേ നടയിലെത്തിയപ്പോൾ എഴുന്നള്ളിപ്പിന്റെ നേരെ മുന്നിൽ വച്ചാണ് ശങ്കരാചാര്യർ ചെന്നുവീണത്. ആളുകൾ പരിഭ്രാന്തരായി ഓടിക്കൂടി. ശങ്കരാചാര്യർക്ക് ബോധമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, ശരീരത്തിലെവിടെയും പരുക്കുകളും കണ്ടില്ല. ശാന്തിക്കാർ വന്ന് പുണ്യതീർത്ഥം മുഖത്ത് തെളിച്ചതും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ശങ്കരാചാര്യർ, ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നടയിൽ പോയി സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിയ്ക്കുകയും സമസ്താപരാധം ഏറ്റുപറയുകയും ചെയ്തു. കുറച്ചുദിവസം കൂടി ക്ഷേത്രത്തിൽ തങ്ങിയ അദ്ദേഹം, ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജകളും ചടങ്ങുകളും പുനഃക്രമീകരിയ്ക്കുകയും, ഗുരുവായൂരപ്പനെ സ്തുതിച്ച് ''ഗോവിന്ദാഷ്ടകം'' എന്ന കൃതി രചിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള [[ഗുരുവായൂർ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം|പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയതും അദ്ദേഹമാണ്. === നെന്മിനി ഉണ്ണി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് നെന്മിനി മന. ഈ കുടുംബത്തിൽ പെട്ടവർ ഇന്നും ഗുരുവായൂരിലുണ്ട്. ഈ കുടുംബത്തിന്റെ വകയായി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ ഒരു ലോഡ്ജും ഹോട്ടലുമടക്കമുള്ള സൗകര്യങ്ങളുണ്ട്. എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിലെ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി]]യോടനുബന്ധിച്ചുള്ള [[സപ്തമി]] വിളക്ക് സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്നത് ഈ കുടുംബമാണ്. ഇവിടത്തെ പൂർവ്വികനായിരുന്ന ഒരു ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ കാണിയ്ക്കുന്നത്. നെന്മിനി മനയിലെ അച്ഛൻ നമ്പൂതിരി ആയിരുന്നു ഒരിയ്ക്കൽ ഗുരുവായൂരിലെ മേൽശാന്തി. ഒരു ദിവസം, അദ്ദേഹത്തിന് അത്യാവശ്യമായി ഒരു സ്ഥലം വരെ പോകേണ്ടിവന്നു. സഹായിയായ കീഴ്ശാന്തിയും അന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഭഗവാന്റെ പൂജ മുടങ്ങുമല്ലോ എന്നാലോചിച്ച് വിഷമിച്ച മേൽശാന്തി, ഒടുവിൽ തന്റെ മകനായ ഉണ്ണിയെ പൂജയേല്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. പോകും മുമ്പ് മേൽശാന്തി, ഉണ്ണിയ്ക്ക് പൂജാവിധികളെല്ലാം പറഞ്ഞു കൊടുത്തു. ശ്രീകോവിലിനകത്ത് കയറിയ ഉണ്ണി, മലരുനിവേദ്യവും ഉഷഃപൂജയുമെല്ലാം വിധിപോലെ ചെയ്തു. അപ്പോഴാണ് ഉണ്ണി അത് ശ്രദ്ധിച്ചത്: നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ അതുപോലെത്തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! ഉണ്ണി ആശങ്കാകുലനായി. തന്റെ പൂജ പിഴച്ചോ? ഭഗവാൻ നിവേദ്യം നേരിട്ടുണ്ണും എന്നായിരുന്നു അവന്റെ വിചാരം. പിന്നീട് അടുത്തുള്ള ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് ഉപ്പുമാങ്ങയും തൈരും കൊണ്ടുവരികയും അവ ചോറിന്റെ കൂടെ കൂട്ടിക്കുഴച്ചു വയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പക്ഷേ, യാതൊരു ഫലവും കണ്ടില്ല. ഉണ്ണി പൊട്ടിക്കരയാൻ തുടങ്ങി. {{cquote|ഉപ്പുമാങ്ങയുമുറതൈരുമുണ്ടിനി കൈപ്പയ്ക്കാക്കൊണ്ടാട്ടം വേണോ-കൃഷ്‌ണാ പപ്പടവും മറ്റും വല്ലതും വേണെങ്കിൽ കൽപിച്ചുകൊൾക ഞാൻ കേട്ടു-കൊള്ളാം ഊണുകഴിക്കാഞ്ഞാലയ്യോ വിശന്നുപോം ക്ഷീണിച്ചുപോയിടും ദേഹമേറ്റം അച്ഛൻ വന്നാലെന്നെത്തല്ലു മറിഞ്ഞാലും അച്യുതനൂണുകഴിച്ചില്ലെങ്കിൽ.}} ആ കണ്ണീരുകണ്ട് ഉണ്ണിക്കണ്ണൻ, അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ഉണ്ണിയുടെ കയ്യിൽ നിന്ന് ചോറ് മുഴുവൻ വാങ്ങിക്കഴിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. സന്തോഷത്താൽ മതിമറന്ന ഉണ്ണി, സമയം പോയതറിഞ്ഞില്ല. സമയം കഴിഞ്ഞിട്ടും നടതുറക്കാത്തതിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരായ [[വാര്യർ|വാര്യരും]] [[മാരാർ|മാരാരും]] ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഉണ്ണിയ്ക്ക് വല്ലതും സംഭവിച്ചോ എന്നായിരുന്നു അവരുടെ ചിന്ത. എന്നാൽ, തൊട്ടുപിന്നാലെ ഒഴിഞ്ഞ പൂജാപാത്രങ്ങളുമായി ഉണ്ണി പുറത്തെത്തി. പാത്രങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞിരിയ്ക്കുന്നത് കണ്ട വാര്യർ തനിയ്ക്ക് അവകാശപ്പെട്ട നിവേദ്യച്ചോറ് മുഴുവൻ ഉണ്ണി ഉണ്ടുതീർത്തു എന്ന് വിചാരിച്ചു. അയാൾ അവനെ വിളിച്ചുകൊണ്ടു പോകുകയും കയ്യിലുണ്ടായിരുന്ന വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. താനല്ല, ഭഗവാനാണ് എല്ലാം കഴിച്ചതെന്ന് ഉണ്ണി ഒരുപാടു തവണ പറഞ്ഞെങ്കിലും വാര്യർ അത് അംഗീകരിച്ചില്ല. ഒരുപാട് തവണ അയാൾ ഉണ്ണിയെ തല്ലി. ഇതിനിടയിൽ മേൽശാന്തി മടങ്ങിയെത്തി. വാര്യരിൽ നിന്ന് വിവരമറിഞ്ഞ അദ്ദേഹവും ഉണ്ണിയെ ഒരുപാട് തല്ലി. അപ്പോഴാണ് ശ്രീകോവിലിൽ നിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങിയത്. ഉണ്ണി പറഞ്ഞതെല്ലാം ശരിയാണെന്നും അതിനാൽ തല്ലേണ്ടത് തന്നെയാണെന്നുമായിരുന്നു ആ അശരീരി. കുറ്റബോധം താങ്ങാനാകാതെ മേൽശാന്തിയും വാര്യരും ശ്രീകോവിലിനു മുന്നിൽ സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. ഇതിൻ്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായാണ് ഗുരുവായൂരപ്പന് ദിവസേന തൈര് നിവേദ്യവും നിറപുത്തരി ദിവസം ഉപ്പുമാങ്ങയും നിവേദിക്കുന്നത്. === നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === [[ശ്രീമദ്ഭാഗവതം|ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തെ]] ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച പ്രസിദ്ധമായൊരു [[സംസ്കൃതസാഹിത്യം|സംസ്കൃതകാവ്യമാണ്]] '''[[നാരായണീയം]]'''. പണ്ഡിതശ്രേഷ്ഠനായ [[മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരി|മേല്പുത്തൂർ നാരായണ ഭട്ടതിരിയാണ്]] ഈ മഹാകാവ്യം രചിച്ചത്. പന്ത്രണ്ട് സ്കന്ധങ്ങളും പതിനായിരം ശ്ലോകങ്ങളുമടങ്ങിയ ഭാഗവതകാവ്യത്തെ, വെറും നൂറു ദശകങ്ങളിലും ആയിരം ശ്ലോകങ്ങളിലും ഒതുക്കിയ നാരായണീയം, ഭാഗവതത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കവി ഭഗവാനോട് സംവദിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി അടുത്ത് ബന്ധമുള്ള ഈ കാവ്യം ഉദ്ഭവിയ്ക്കാൻ കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: 1560-ൽ ഇന്നത്തെ [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ]] [[തിരുനാവായ|തിരുനാവായയ്ക്കടുത്തുള്ള]] [[ചന്ദനക്കാവ് (മലപ്പുറം ജില്ല)|ചന്ദനക്കാവിലെ]] പണ്ഡിതകുടുംബമായ മേല്പുത്തൂർ ഇല്ലത്ത് ജനിച്ച നാരായണഭട്ടതിരി, മഹാപണ്ഡിതനായിരുന്ന അച്ഛൻ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[മീമാംസ|മീമാംസയും]] മാധവൻ എന്ന ഗുരുവിൽ നിന്ന് [[ഋഗ്വേദം|ഋഗ്വേദവും]] ജ്യേഷ്ഠൻ ദാമോദരഭട്ടതിരിയിൽ നിന്ന് [[തർക്കശാസ്ത്രം|തർക്കശാസ്ത്രവും]] പഠിച്ചെടുത്തശേഷം, [[തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടി|തൃക്കണ്ടിയൂർ അച്യുതപ്പിഷാരടിയുടെ]] കീഴിൽ ഉപരിപഠനം നടക്കുന്ന കാലത്താണ് നാരായണീയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ച സംഭവങ്ങൾ നടന്നത്. ഗുരുതരമായ [[വാതരോഗം]] ബാധിച്ച അച്യുതപ്പിഷാരടിയെ മേല്പുത്തൂർ നല്ല രീതിയിൽ ശുശ്രൂഷിച്ചുപോന്നു. ഒടുവിൽ ഗുരുനാഥന്റെ അസുഖം മാറുകയും, അതേസമയം മേല്പുത്തൂരിന് അസുഖസൂചനകൾ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവിൽ നിന്ന് മേല്പുത്തൂർ അസുഖം ഇരന്നുവാങ്ങി എന്നാണ് കഥ. വാതരോഗം മാറാൻ നിരവധി ചികിത്സാരീതികൾ ചെയ്തുനോക്കിയെങ്കിലും ഒന്നും ഫലം കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ, സാക്ഷാൽ [[ധന്വന്തരി|ധന്വന്തരിമൂർത്തിയായ]] ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെ ശരണം എന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, 1587 ഓഗസ്റ്റ് 27-ന് (കൊല്ലവർഷം 763 ചിങ്ങം 16), [[ചിങ്ങം|ചിങ്ങമാസത്തിലെ]] [[തിരുവോണം (നക്ഷത്രം)|തിരുവോണം]] നാളിൽ, മാതാപിതാക്കൾക്കും അനുജനും കവിയുമായ ചെറിയ മാതൃദത്തഭട്ടതിരിയ്ക്കും ചില സഹായികൾക്കുമൊപ്പം ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അമ്മാത്തായ പയ്യൂരില്ലമടക്കം പല സ്ഥലങ്ങളിലും തങ്ങിയ ശേഷം മൂന്നാം നാൾ അവർ ഗുരുവായൂരിലെത്തി. ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും ഭഗവാനെ സ്തുതിച്ച് ഒരു കവിതയെഴുതണമെന്ന് മേല്പുത്തൂരിന് തോന്നി. പക്ഷേ, എവിടെനിന്ന് തുടങ്ങണം, എങ്ങനെ തുടങ്ങണം എന്നൊന്നും അദ്ദേഹത്തിന് പിടികിട്ടിയില്ല. ഉറ്റ സുഹൃത്തും, [[മലയാളം|മലയാളഭാഷയുടെ]] പിതാവുമായ [[തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛൻ|തുഞ്ചത്തെഴുത്തച്ഛനെത്തന്നെ]] സമീപിയ്ക്കാമെന്ന് വിചാരിച്ച മേല്പുത്തൂർ, തന്റെ സഹായികളെ [[തൃക്കണ്ടിയൂർ|തൃക്കണ്ടിയൂരിലേയ്ക്ക്]] വിട്ടു. സഹായികൾ തൃക്കണ്ടിയൂരിലെ എഴുത്തച്ഛന്റെ വീട്ടിലെത്തുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം തന്റെ [[അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ട്|അദ്ധ്യാത്മരാമായണം കിളിപ്പാട്ടിലെ]] വരികൾ ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് ചാരുകസേരയിൽ ഇരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. സഹായികൾ എഴുത്തച്ഛനോട് ആഗമനോദ്ദേശ്യം പറഞ്ഞപ്പോൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് 'മത്സ്യം തൊട്ടുകൂട്ടാൻ പറയൂ' എന്നാണ് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത്. ഗുരുവായൂർ മടങ്ങിയെത്തിയ സഹായികൾ മേല്പുത്തൂരിനോട് വിവരം പറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം സന്തോഷിച്ചു. ഇത് കണ്ട് സഹായികൾ സ്തബ്ധരായിപ്പോയി. [[മത്സ്യം (അവതാരം)|മത്സ്യം]] തൊട്ടുള്ള വൈഷ്ണവാവതാരങ്ങളെ സ്തുതിച്ച് കീർത്തനമെഴുതുക എന്നാണ് എഴുത്തച്ഛൻ പറഞ്ഞതിന്റെ അന്തരാർത്ഥം എന്ന് മേല്പുത്തൂർ അവരോട് പറഞ്ഞു. ''സാന്ദ്രാനന്ദാവബോധാത്മകമനുപമിതം...'' എന്ന് തുടങ്ങുന്ന നാരായണീയത്തിന്റെ ആദ്യദശകം പിറന്നത് അങ്ങനെയാണ്. തുടർന്ന്, ഓരോ ദിവസവും ഓരോ ദശകം എന്ന കണക്കിൽ നൂറുദിവസം കൊണ്ട് നൂറുദശകം പൂർത്തിയാക്കി. ഓരോ ദിവസം കഴിയുംതോറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെട്ടുവന്നു. ഒടുവിൽ, നൂറാം ദിവസം അദ്ദേഹം നാരായണീയരചന പൂർത്തിയാക്കുകയും അദ്ദേഹത്തിന് വേണുഗോപാലരൂപത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ദർശനമുണ്ടാകുകയും അതോടെ അദ്ദേഹം രോഗവിമുക്തനാകുകയും ചെയ്തു. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കേ വാതിൽമാടത്തിലെ കിഴക്കേ അറ്റത്തെ തൂണിലിരുന്നാണ് മേല്പുത്തൂർ നാരായണീയം രചിച്ചത്. വാതരോഗം വന്ന് ശരീരം മുഴുവൻ തളർന്നുപോയ മേല്പുത്തൂർ ചൊല്ലുന്ന ശ്ലോകങ്ങളെല്ലാം അനുജൻ പകർത്തി എടുക്കുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ്റെ നരസിംഹാവതാരത്തെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാതെ വിഷമിച്ച മേൽപ്പത്തൂരിന് മുമ്പിൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ നരസിംഹരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവത്രെ. നാരായണീയം രചിച്ചതോടുകൂടി ആരോഗ്യം വീണ്ടെടുത്ത അദ്ദേഹം, പിന്നീട് കുറഞ്ഞത് 86 വയസ്സ് വരെയെങ്കിലും ജീവിച്ചിരുന്നു. ഈ കാലഘട്ടത്തിനിടയിൽ അദ്ദേഹം [[കൊച്ചി]], [[അമ്പലപ്പുഴ]], [[കോഴിക്കോട്]], [[മൂക്കുതല]] തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിലായി ജീവിച്ചുപോരുകയും, അവിടങ്ങളിലെല്ലാം പ്രശസ്തനാകുകയും ചെയ്തു. [[പ്രക്രിയാ സർവ്വസ്വം]], [[ശ്രീപാദ സപ്തതി]], ഒരുപാട് [[ചമ്പു|ചമ്പുക്കൾ]], [[പ്രശസ്തി (ചരിത്രം)|പ്രശസ്തികൾ]] തുടങ്ങി വേറെയും ചില കൃതികൾ ഇക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. മൂക്കുതലയിൽ വച്ചാണ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചത്. അനായാസ മരണമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്. === ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവം === മേല്പുത്തൂരിന്റെ സമകാലികനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മറ്റൊരു കവിയായിരുന്നു [[പൂന്താനം നമ്പൂതിരി]]. ഇന്നത്തെ മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[പെരിന്തൽമണ്ണ]]യ്ക്കടുത്ത് [[കിഴാറ്റൂർ|കീഴാറ്റൂരിലായിരുന്നു]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇല്ലം. മേല്പുത്തൂരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി [[സംസ്കൃതം|സംസ്കൃതത്തിൽ]] വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നുമില്ലായിരുന്ന പൂന്താനം, മലയാളത്തിലാണ് കവിതകൾ രചിച്ചിരുന്നത്. തന്മൂലം സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ ഒരുപാട് പരിഹസിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''മലയാളത്തിലെ [[ഭഗവദ്ഗീത]]'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ' ''[[ജ്ഞാനപ്പാന]]''യാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ കൃതി. ഈ കൃതി എഴുതാൻ കാരണമായ ഒരു സംഭവമുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെക്കാലം സന്താനഭാഗ്യമില്ലാതെ വിഷമിച്ചിരുന്ന പൂന്താനം, അതിനായി 'സന്താനഗോപാലം പാന' എന്ന കൃതി രചിച്ചു. അതിനെത്തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മകനുണ്ടായി. എന്നാൽ, [[ചോറൂണ്|ചോറൂണിന്റെ]] ദിവസം അവൻ അഴിച്ചിട്ട വസ്ത്രങ്ങൾക്കിടയിൽ ശ്വാസം മുട്ടി മരിച്ചു. ഇതിലുണ്ടായ വിഷമമാണ് ജ്ഞാനപ്പാനയുടെ ഉദ്ഭവത്തിലേയ്ക്ക് നയിച്ചത്. നാമജപത്തിന്റെയും ഭക്തിയുടെയും പ്രാധാന്യം അറിയിയ്ക്കുന്നതിനോടൊപ്പം കടുത്ത സാമൂഹ്യവിമർശനവും ഉൾക്കൊണ്ട ഈ കൃതിയ്ക്ക്, കേരളീയസമൂഹത്തിൽ ലഭിച്ച സ്വാധീനം വലുതാണ്. {{cquote|കണ്ടുകണ്ടെന്നിരിയ്ക്കും ജനങ്ങളെ കണ്ടില്ലെന്ന് വരുത്തുന്നതും ഭവാൻ<br>രണ്ടുനാലുദിനം കൊണ്ടൊരുത്തനെ തണ്ടിലേറ്റി നടത്തുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|മാളികമുകളേറിയ മന്നന്റെ തോളിൽ മാറാപ്പ് കേറ്റുന്നതും ഭവാൻ.}} {{cquote|ഉണ്ണിയുണ്ടായി വേൾപ്പിപ്പതിലൊരു ഉണ്ണിയുണ്ടായിക്കണ്ടാവൂ ഞാനെന്നും<br>ഇത്ഥമോരോന്ന് ചിന്തിച്ചിരിയ്ക്കുമ്പോൾ ചത്തുപോകുന്നു പാവം ശിവ!ശിവ!}} {{cquote|അമ്മയ്ക്കും പുനരച്ഛന്നും ഭാര്യയ്ക്കും ഉണ്മാൻ പോലും കൊടുക്കുന്നില്ല ചിലർ.}} തുടങ്ങിയ വരികൾ വേദാന്തചിന്തയുടെയും സാമൂഹ്യവിമർശനത്തിന്റെയും ഉദാഹരണങ്ങളാകുമ്പോൾ ആദ്യഭാഗവും അവസാനഭാഗവും തികഞ്ഞ ഭക്തിയുടെ പ്രതീകങ്ങളായി മാറുകയാണ്. കലികാലത്ത് ഭക്തർക്ക് മോക്ഷത്തിനുള്ള ഏക ഉപാധി നാമപജമാണെന്ന് പൂന്താനം ഇതിലൂടെ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നു. {{cquote|ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ മനസ്സിൽ കളിയ്ക്കുമ്പോൾ<br>ഉണ്ണികൾ പിന്നെ വേണമോ മക്കളായ്?}} എന്ന വാക്യം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭഗവദ്ഭക്തിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണ്.<ref>{{cite news|title=Rendered with devotion|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article657658.ece|date=March 13, 2009}}</ref> വാർദ്ധക്യത്തിൽ [[വസൂരി]]രോഗം വന്ന് തളർന്നുപോയ പൂന്താനം അത് ഭേദമാകാൻ തന്റെ നാട്ടിലുള്ള [[അങ്ങാടിപ്പുറം തിരുമാന്ധാംകുന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|തിരുമാന്ധാംകുന്നിലമ്മ]]യെ സ്തുതിച്ച് രചിച്ച ''ഘനസംഘം'' എന്ന സ്തോത്രവും വളരെ പ്രസിദ്ധമാണ്. 1964-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ''[[ഓമനക്കുട്ടൻ (ചലച്ചിത്രം|ഓമനക്കുട്ടൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിലുപയോഗിച്ച ''കണികാണും നേരം'' രചിച്ചതും അദ്ദേഹമാണ്. [[നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ|''നരനായിങ്ങനെ ജനിച്ചു ഭൂമിയിൽ'']] എന്ന അതിപ്രസിദ്ധമായ ശിവസ്തുതിയും അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ്. ഇവ കൂടാതെ വേറെയും കൃതികൾ രചിച്ച അദ്ദേഹം, ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യകഥകളിലെ സ്ഥിരം സാന്നിദ്ധ്യമാണ്. 93-ആം വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. === ഭക്തിയും വിഭക്തിയും === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കിടക്കുന്ന മറ്റൊരു ഐതിഹ്യകഥയാണ് ''ഭക്തിയും വിഭക്തിയും''. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവുമാണ് ഈ കഥയിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ. സംസ്കൃതപണ്ഡിതന്മാർക്ക് അക്കാലത്ത് മലയാളകവികളോടും മലയാളകൃതികളോടുണ്ടായിരുന്ന പുച്ഛവും അവയിലെ ഭഗവാന്റെ നിലപാടുമാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രമേയം. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: വാതരോഗം ബാധിച്ച് ഗുരുവായൂരിൽ മേല്പുത്തൂർ ഭജനമിരിയ്ക്കുന്ന കാലത്തുതന്നെ പൂന്താനവും ഭജനമിരിയ്ക്കാനുണ്ടായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം, പൂന്താനം താൻ രചിച്ച സന്താനഗോപാലം പാന മേല്പുത്തൂരിന് കാണിച്ചുകൊടുക്കാൻ ചെന്നു. എന്നാൽ, സംസ്കൃതപണ്ഡിതനായിരുന്ന മേല്പുത്തൂർ, ആ ആവശ്യം നിരസിച്ചു. ഇത് പൂന്താനത്തെ അത്യധികം ദുഃഖിതനാക്കി. അന്നുരാത്രി, മേല്പുത്തൂരിന് വാതരോഗം വീണ്ടും മൂർച്ഛിച്ചു. അല്പസമയം അദ്ദേഹത്തിന് ബോധക്ഷയമുണ്ടായി. ബോധം വന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് ഭഗവാന്റെ ഒരു ദർശനമുണ്ടായി. ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: {{cquote|ഹേ മേല്പത്തൂരേ! പണ്ഡിത ശ്രേഷ്ഠനായ അങ്ങയുടെ വിഭക്തിയെക്കാൾ എനിയ്ക്ക് ഇഷ്ടം പാണ്ഡിത്യമില്ലാത്ത പൂന്താനത്തിന്റെ ഭക്തിയാണ്. അങ്ങ് നാളെത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് മാപ്പ് പറയുകയും ജ്ഞാനപ്പാന പരിശോധിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും വേണം.}} ഇതനുസരിച്ച് പിറ്റേന്ന് രാവിലെ മേല്പുത്തൂർ, ക്ഷേത്രദർശനം കഴിഞ്ഞ് തെക്കേ നാലമ്പലത്തിലിരുന്ന് അന്നത്തെ ദശകവും പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം പൂന്താനത്തിനടുത്ത് പോകുകയും അദ്ദേഹത്തോട് മാപ്പുപറഞ്ഞ് ജ്ഞാനപ്പാന വായിച്ച് വിലയിരുത്തുകയും പൂന്താനത്തെ മുഗ്ദകണ്ഠം പ്രശംസിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.<ref name="thehindu">{{cite news|title=To lovers of Krishna, in Tamil|url=http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|newspaper=The Hindu|date=July 19, 2012|access-date=2019-12-06|archive-date=2012-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723041304/http://www.thehindu.com/arts/books/article3657486.ece|url-status=dead}}</ref> === 'പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു' === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. സംസ്കൃതത്തിൽ പൂന്താനത്തിനുണ്ടായിരുന്ന പ്രാവീണ്യക്കുറവും അതുമൂലം അദ്ദേഹം നേരിട്ട അപമാനങ്ങളും അവയിലുള്ള ഭഗവാന്റെ പ്രതികരണവും അടങ്ങിയതാണ് ഈ കഥ. അതിങ്ങനെ: സംസ്കൃതത്തിൽ വലിയ പാണ്ഡിത്യമൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെങ്കിലും പൂന്താനം നിത്യേന ക്ഷേത്രനടയിൽ വന്ന് [[വിഷ്ണു സഹസ്രനാമം]] വ്യാഖ്യാനം ചെയ്യുമായിരുന്നു. അപ്പപ്പോൾ വായയിൽ വരുന്ന രീതിയിലാണ് അദ്ദേഹം വ്യാഖ്യാനം കൊടുത്തിരുന്നത്. ഒരിയ്ക്കൽ, അത്തരത്തിൽ അദ്ദേഹം വിഷ്ണു സഹസ്രനാമത്തിലെ '''പദ്മനാഭോऽമരപ്രഭു''' എന്ന ഭാഗം '''പദ്മനാഭോ മരപ്രഭു''' എന്ന് തെറ്റായി ഉച്ചരിച്ച് അതിന് വ്യാഖ്യാനം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന [[വേദം|വേദപണ്ഡിതന്മാരായ]] ചില ബ്രാഹ്മണർ പൂന്താനത്തെ അപഹസിച്ചു. ഈ സമയത്ത് അദ്ദേഹം മരപ്രഭു ആരാണെന്ന് വിചാരിച്ച് ചിന്താധീനനായി. അപ്പോൾ, മരപ്രഭുവും താൻ തന്നെയാണെന്ന് അറിയിച്ചുകൊണ്ട് ശ്രീലകത്തുനിന്ന് ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങി. ഇത് കേട്ടതും പണ്ഡിതസമൂഹം ലജ്ജിച്ച് തലതാഴ്ത്തി. <ref>{{cite web|url=https://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BE%E0%B4%A8%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%81_%E0%B4%A8%E0%B4%AE%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%82%E0%B4%B0%E0%B4%BF |title=ഐതിഹ്യമാല/പൂന്താനത്തു നമ്പൂരി - വിക്കിഗ്രന്ഥശാല |language=ml|publisher=Ml.wikisource.org |date=2016-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഈ സംഭവത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഗുരുവായൂർ തെക്കേ നടയിലെ ശ്രീവത്സം വി.ഐ.പി. റസ്റ്റ് ഹൗസ് വളപ്പിൽ മരപ്രഭുവിന്റെ അതിഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. കളിമണ്ണിൽ തീർത്ത ഇത്, അത്തരത്തിലുള്ള ഏറ്റവും വലിയ ശില്പമാണ്. 1995-ലാണ് ഈ ശില്പം സ്ഥാപിച്ചത്. പ്രശസ്ത ശില്പി [[ആലുവ]] പി.വി. രാമചന്ദ്രന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ 1200 പേർ ചേർന്ന് മൂന്നുമാസം കഠിനവ്രതം എടുത്താണ് ഈ ശില്പം നിർമ്മിച്ചെടുത്തത്.<ref>{{cite web|author=Ramachandran P.V. |url=http://guruvayoormaraprabhu.blogspot.in/ |title=Guruvayoor Maraprabhu |publisher=Guruvayoormaraprabhu.blogspot.in |date=2009-12-06 |accessdate=2016-12-20}}</ref> ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനും മുൻ [[മുഖ്യമന്ത്രി (ഇന്ത്യ)|കേരള മുഖ്യമന്ത്രിയും]] അന്നത്തെ കേന്ദ്ര വ്യവസായ മന്ത്രിയുമായിരുന്ന [[കെ. കരുണാകരൻ|കെ. കരുണാകരനാണ്]] ഇത് ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തത്. കളിമണ്ണിനോടൊപ്പം പല ഔഷധകൂട്ടുകളും ഇതിൽ ചേർത്തിട്ടുണ്ട്. വൃക്ഷസങ്കല്പത്തിൽ ശരീരവും ധ്യാനഭാവത്തിലുള്ള ഭഗവാന്റെ ശിരസ്സും ഒത്തുച്ചേർന്ന ഈ ശില്പത്തിന് ജാപ്പനീസ് നിർമ്മാണശൈലിയാണ് അവലംബിച്ചത്. 2008-ൽ ഇതിനോട് ചേർന്ന് ഏതാനും ദിവ്യാത്മാക്കളുടെ രൂപങ്ങളും, 2011-ൽ പ്രഭാമണ്ഡലവും ചാർത്തുകയുണ്ടായി. ചുരുങ്ങിയ കാലം കൊണ്ടാണ് മരപ്രഭു ശില്പം ഗുരുവായൂരിലെ ഭക്തരുടെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റിയത്. ഇതിന്റെ ചെറുപതിപ്പുകളും ഇപ്പോൾ നിർമ്മാണത്തിലുണ്ട്.<ref>{{cite web |url=http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |title=ഗുരുവായൂർ മരപ്രഭു ചെറുപതിപ്പുകളുടെ നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ചു &#124; mangalam.com |publisher=Origin.mangalam.com |date=2015-04-17 |accessdate=2016-12-20 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220161718/http://origin.mangalam.com/print-edition/keralam/305547 |url-status=dead }}</ref> ഇവയുടെ ശില്പിയും പി.വി. രാമചന്ദ്രനാണ്. === ഭാഗവതപ്രിയനായ കൊട്ടിയൂരപ്പൻ === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. ഗുരുവായൂരുമായി നേരിട്ട് ബന്ധമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ ധാരാളമായി അനുഗ്രഹിച്ചതായി കഥകളുള്ളതിനാൽ ഇതും ആ ഗണത്തിൽ പെടുത്താം. [[ഉത്തരകേരളം|ഉത്തരകേരളത്തിലെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[കൊട്ടിയൂർ ശിവക്ഷേത്രം|കൊട്ടിയൂർ ക്ഷേത്രവുമായും]] അവിടത്തെ ദേവനായ പരമശിവനുമായാണ് ഈ കഥയ്ക്ക് നേരിട്ട് ബന്ധമുള്ളത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവത പാരായണം എങ്ങനെ കൊട്ടിയൂരപ്പനെ പ്രസന്നനാക്കി എന്ന് ഈ കഥയിൽ കാണാം. ഒരിക്കൽ, ഒരു [[വൈശാഖം|വൈശാഖകാലത്ത്]] പൂന്താനം കൊട്ടിയൂരിൽ ദർശനത്തിനെത്തി. [[ബാവലിപ്പുഴ]]യിൽ കുളിച്ച് അക്കരെയും ഇക്കരെയുമുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ദർശനം നടത്തിയ ശേഷം അദ്ദേഹം, വലിയൊരു സദസ്സിനെ സാക്ഷിയാക്കി തന്റെ ഭാഗവതപാരായണം തുടങ്ങി. ഭാഗവതത്തിലെ അതിപ്രധാനമായ ദശമസ്കന്ധത്തിലെ അറുപതാം അദ്ധ്യായമായ 'കർഹിചിദദ്ധ്യായ'മാണ് അദ്ദേഹത്തിന് അന്ന് വായിക്കാനുണ്ടായിരുന്നത്. പ്രസ്തുത അദ്ധ്യായത്തിലെ 'കർഹി ചിത് സുഖമാസീനം' എന്നു തുടങ്ങുന്ന ശ്ലോകം കാരണമാണ് അദ്ധ്യായത്തിന് ഇങ്ങനെയൊരു പേരുതന്നെ വന്നത്. പൂന്താനത്തിന്റെ ഭാഗവതപാരായണം കേട്ട സദസ്യർ, അദ്ദേഹത്തെ വാനോളം പുകഴ്ത്തി. തുടർന്ന്, താൻ വായിച്ചുതീർന്ന ഭാഗം അദ്ദേഹം മയിൽപ്പീലി വച്ച് അടച്ചു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ എണീറ്റ് ദിനകൃത്യങ്ങളെല്ലാം കഴിച്ച് പൂന്താനം ഗ്രന്ഥം തുറന്നുനോക്കുമ്പോൾ മയിൽപ്പീലി കർഹിചിദദ്ധ്യായത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ ഇരിയ്ക്കുന്നു! തന്റെ ഓർമ്മക്കുറവായിരിയ്ക്കാം കാരണമെന്ന് വിചാരിച്ച അദ്ദേഹം, അന്നും അതേ അദ്ധ്യായം തന്നെ വായിച്ചു. രണ്ടു മൂന്നു ദിവസങ്ങളിൽ ഇത് ആവർത്തിച്ചപ്പോൾ ഇത് ഭഗവാന്റെ ലീലയാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. അന്നും ഭാഗവതം വായിച്ച ശേഷം സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹം കൊട്ടിയൂർ വിട്ടു. അപ്പോഴാണ് തന്റെ ഭാഗവതഗ്രന്ഥം എടുക്കാൻ മറന്നുപോയ കാര്യം അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞത്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ച് കൊട്ടിയൂരിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടെങ്കിലും അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. അദ്ദേഹം വാതിൽപ്പഴുതിലൂടെ നോക്കിയപ്പോൾ കണ്ട കാഴ്ച അതിശയകരമായിരുന്നു: ശിവഭഗവാൻ പാർവ്വതീദേവിയ്ക്ക് ഭാഗവതത്തിലെ കർഹിചിദദ്ധ്യായം വായിച്ചുകൊടുക്കുന്നു! അത് സശ്രദ്ധം കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ദേവി, ഭഗവാന്റെ വായന നന്നായെങ്കിലും പൂന്താനം വായിച്ചുകേൾക്കാനാണ് കൂടുതൽ രസകരമെന്ന് പറയുകയുണ്ടായി! പൂന്താനം പുറത്തുണ്ടെന്ന വിവരമറിഞ്ഞ ഭഗവാനും ദേവിയും, അദ്ദേഹത്തിന് ദർശനം നൽകുകയും, ഭാഗവതഗ്രന്ഥം തങ്ങളുടെ മറ്റൊരു വാസകേന്ദ്രമായ [[തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥ ക്ഷേത്രം|തൃശ്ശൂർ വടക്കുന്നാഥക്ഷേത്രത്തിലെ]] മണ്ഡപത്തിന്റെ ഉത്തരത്തിലുണ്ടെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അതനുസരിച്ച് പൂന്താനം, ഒരുപാട് ദൂരം സഞ്ചരിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലെത്തുകയും]] വടക്കുന്നാഥനെയും ഉപദേവതകളെയും തൊഴുതശേഷം മണ്ഡപത്തിലെത്തി അതിന്റെ ഉത്തരത്തിൽ നിന്ന് ഗ്രന്ഥം തിരികെ എടുക്കുകയും ചെയ്തു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ മങ്ങാട്ടച്ചനായി === ഇതും പൂന്താനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥയാണ്. [[സാമൂതിരി]]യുടെ സൈന്യാധിപനായ [[മങ്ങാട്ടച്ചൻ|മങ്ങാട്ടച്ചന്റെ]] രൂപത്തിൽ വന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ പൂന്താനത്തെ രക്ഷിച്ചതാണ് ഈ കഥയിലെ ഉള്ളടക്കം. തന്റെ ഭക്തരെ രക്ഷിയ്ക്കാൻ ഭഗവാൻ ഏതു രൂപത്തിലും വരും എന്ന വിശ്വാസത്തിന്റെ തെളിവായി ഭക്തർ ഇതിന്റെ കണ്ടുവരുന്നു. കഥ ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരിയ്ക്കൽ പൂന്താനം, കീഴാറ്റൂരിലുള്ള ഇല്ലത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് യാത്ര ചെയ്യുകയായിരുന്നു. നേരം അർദ്ധരാത്രിയായിരുന്നു. ചുറ്റും കൂരിരുട്ട്. എങ്ങും കനത്ത നിശ്ശബ്ദത. തീർത്തും വിജനമായ പ്രദേശത്തുകൂടിയാണ് അദ്ദേഹം കടന്നുപോകുന്നുണ്ടായിരുന്നത്. പെട്ടെന്ന് അദ്ദേഹത്തെ ഒരു സംഘം അക്രമികൾ തടഞ്ഞുനിർത്തി ആക്രമിച്ചു. അവർ പൂന്താനത്തോട് വൻ തുക ആവശ്യപ്പെട്ടു. തന്റെ കയ്യിൽ ഒരു ഭാഗവതഗ്രന്ഥം മാത്രമാണുള്ളതെന്നും അത് തരാൻ തനിയ്ക്കാകില്ലെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞപ്പോൾ അക്രമികളിലൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തോളിലെ ഭാണ്ഡം പിടിച്ചുവലിയ്ക്കുകയും, മറ്റൊരുത്തൻ അദ്ദേഹത്തെ വടിയെടുത്ത് അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. വേദന താങ്ങാനാകത്തെ പൂന്താനം, ഇഷ്ടദേവനെ ഉറക്കെ വിളിച്ചു. അപ്പോൾ ദൂരെനിന്ന് ഒരു [[കുതിര]]യുടെ കുളമ്പടിശബ്ദം കേൾക്കാൻ തുടങ്ങി. ഓരോ നിമിഷം കഴിയുംതോറും അത് അടുത്തെത്താൻ തുടങ്ങി. സാമൂതിരിയുടെ സൈന്യാധിപനായ മങ്ങാട്ടച്ചനായിരുന്നു കുതിരപ്പുറത്ത്. മങ്ങാട്ടച്ചൻ, തന്റെ കയ്യിലെ വാളെടുത്ത് അക്രമികൾക്കുനേരെ ആഞ്ഞുവീശുകയും അവർ പേടിച്ചോടുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചന് പൂന്താനം തന്റെ കയ്യിലെ മോതിരം ഊരി സമ്മാനിയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങാൻ തയ്യാറായില്ല. ഒടുവിൽ പൂന്താനത്തിന്റെ നിർബന്ധത്തിന് വഴങ്ങി അദ്ദേഹം അത് വാങ്ങുകയായിരുന്നു. മോതിരവും വാങ്ങിച്ച മങ്ങാട്ടച്ചൻ, ഉടനെ സ്ഥലം വിട്ടു. മനസ്സുനിറയെ സന്തോഷത്തോടെ പൂന്താനം യാത്ര തുടർന്നു. നേരം ഏഴരവെളുപ്പായി. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറക്കാനുള്ള സമയമായി. മേല്പുത്തൂരടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ, ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം കണ്ടുതൊഴാൻ പുറത്ത് വരിയായി നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. മേൽശാന്തി എഴുന്നേറ്റ് കുളികഴിഞ്ഞുവന്ന് ശ്രീകോവിലിന്റെ വാതിൽ തുറക്കാൻ കഠിനപ്രയത്നം തുടങ്ങി. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും വാതിൽ തുറക്കുന്നില്ല! അപ്പോഴാണ്, '''കൃഷ്ണാ! ഗുരുവായൂരപ്പാ! ഭഗവാനേ!''' എന്ന വിളിയോടെ പൂന്താനം ക്ഷേത്രനടയിലെത്തിയത്. തൊട്ടുപിന്നാലെ, മേൽശാന്തിയ്ക്ക് നടതുറക്കാൻ സാധിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു! ക്ഷേത്രക്കുളത്തിൽ കുളിച്ച് ഭഗവാന്റെ നിർമ്മാല്യം തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണം വച്ച് ശ്രീകോവിലിനടുത്തെത്തിയ പൂന്താനത്തെ മേൽശാന്തി വിളിയ്ക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു മോതിരം സമ്മാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പൂന്താനം മോതിരം പരിശോധിച്ചു നോക്കിയപ്പോൾ ഞെട്ടിപ്പോയി. അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തന്നെ മോതിരമായിരുന്നു! ഇതിനെക്കുറിച്ച് പൂന്താനം മേൽശാന്തിയോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ തനിയ്ക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വപ്നദർശനമുണ്ടായെന്നും, ഭക്തനായ പൂന്താനത്തിന് മോതിരം തിരിച്ചു കൊടുക്കണമെന്ന് അതിൽ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞുവെന്നും അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു. തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ പൂന്താനം, ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. === വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും കുറൂരമ്മയും === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയാത്ത സാന്നിദ്ധ്യങ്ങളാണ് ഭക്തസന്ന്യാസിയായിരുന്ന [[വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ|വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും]] [[കുറൂരമ്മ]]യും. മേല്പുത്തൂരിന്റെയും പൂന്താനത്തിന്റെയും സമകാലികരായിരുന്നു ഇവരെന്നാണ് കേൾവി. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനായിരുന്ന വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, പക്ഷേ എല്ലാ ദേവതകളെയും ഭജിച്ചിരുന്നു. കേരളത്തിലെ ഒരുപാട് മഹാക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പിറവിയുടെ കാരണക്കാരനും അദ്ദേഹമാണ്. ഏത് ക്ഷേത്രത്തിൽ പോയാലും അവിടത്തെ മൂർത്തിയെ നേരിട്ടുകാണാനുള്ള കഴിവ് അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. കുറൂരമ്മയാകട്ടെ, അക്ഷരാഭ്യാസം പോലുമില്ലാത്ത ഒരു അന്തർജനമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂർ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല]]യിൽ തന്നെയുള്ള [[അടാട്ട്]] എന്ന സ്ഥലത്തെ കുറൂരില്ലത്തെ അമ്മയായിരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവരെ ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന് വിളിച്ചുപോയിരുന്നത്. അവരുടെ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രധാനമായും പറയാനുള്ളത്. പുറയന്നൂർ ഇല്ലത്തെ ഗൗരി അന്തർജനമാണ് പിൽക്കാലത്ത് ''കുറൂരമ്മ'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായത്. അക്കാലത്ത് നമ്പൂതിരി സമുദായത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ആചാരമനുസരിച്ച് വളരെ ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ ഇവരെ വേളി കഴിപ്പിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. കുറൂരില്ലത്തെ വലിയ നമ്പൂതിരിയാണ് അന്തർജനത്തെ വേളി കഴിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് ഇല്ലത്ത് കുടിയിരുത്തിയത്. നിർഭാഗ്യവശാൽ അധികകാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. തികഞ്ഞ കൃഷ്ണഭക്തയായിരുന്ന അന്തർജനം, തന്റെ ദുഃഖങ്ങളെല്ലാം കൃഷ്ണപാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ച് ദിനങ്ങൾ കഴിച്ചുകൂട്ടി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ, ഒരു ദിവസം ഇല്ലത്ത് പണിക്കാരനായി ഒരു ഉണ്ണി കടന്നുവന്നു. കുറൂരമ്മ അവനെ പൂർണ്ണമനസ്സോടെ സ്വീകരിയ്ക്കുകയും തന്റെ കൂടെത്തന്നെ താമസിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അമ്മയ്ക്കുവേണ്ട എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഉണ്ണി തന്നെ ചെയ്തുവച്ചു. എന്നാൽ, ചില സമയങ്ങളിൽ അവൻ വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയും കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു ദിവസം, ഇല്ലത്ത് കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുന്നതിനിടയിൽ ഉണ്ണി ചില വികൃതികൾ കാണിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. അപ്പോൾ കുറൂരമ്മ അവനെ അടിയ്ക്കുകയും കരി നിറച്ച ഒരു കലത്തിൽ വച്ച് അടയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതേ സമയം, തന്റെ മഠത്തിൽ സ്വാമിയാരും കൃഷ്ണപൂജ നടത്തുകയായിരുന്നു. ഭഗവാൻ വരാൻ വൈകുന്നതായി ശ്രദ്ധിച്ച സ്വാമിയാർ ഇതെന്ത് മറിമായമെന്നറിയാതെ ചിന്തിച്ചിരുന്നു. ഒടുവിൽ, ദേഹമാസകലം കരിയുമായി ഭഗവാൻ സ്വാമിയാർക്കുമുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. വികൃതി കാണിച്ചതിന് കുറൂരമ്മ തന്നെ കലത്തിലടച്ചതാണ് താൻ വരാൻ വൈകിയതിന് കാരണമെന്ന് ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു. കുറൂരമ്മ നിസ്സാരക്കാരിയല്ലെന്ന് സ്വാമിയാർക്ക് തോന്നി. താൻ ഉടനെ കുറൂരില്ലത്ത് പൂജയ്ക്ക് വരുന്നുണ്ടെന്ന് കുറൂരമ്മയോട് പറയാൻ അദ്ദേഹം ഭഗവാനോട് അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ഇതിനിടയിൽ, അടുത്തുതന്നെയുള്ള മറ്റൊരു ഇല്ലമായ ചെമ്മങ്ങാട്ട് ഇല്ലത്തെ നമ്പൂതിരിയും ഇക്കാര്യമറിയുകയുണ്ടായി. അദ്ദേഹവും സ്വാമിയാരെ തന്റെ ഇല്ലത്തെ പൂജയ്ക്ക് വിളിച്ചു. ഇത് കുറൂരമ്മയോടുണ്ടായിരുന്ന അസൂയ കൊണ്ടാണെന്ന് ചിലർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. കാരണം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ ഒരു ഇല്ലത്ത് പൂജ നടത്താൻ വരുന്നത് അക്കാലത്ത് വലിയൊരു അംഗീകാരമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നിർഭാഗ്യവശാൽ രണ്ട് പൂജകളും പറഞ്ഞുവച്ചിരുന്നത് ഒരേ ദിവസമാണ്. എന്തു ചെയ്യണമെന്നറിയാതെ സ്വാമിയാർ വിഷമിച്ചു. അവസാനം, ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്കുതന്നെ പോകാം എന്നായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനം. അതനുസരിച്ച് അന്നേദിവസം പ്രഭാതകൃത്യങ്ങളെല്ലാം വേഗം കഴിച്ച് സ്വാമിയാർ ചെമ്മങ്ങാട്ടേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, ശങ്കരാചാര്യ പരമ്പരയിൽ പെട്ട സന്ന്യാസിയായതിനാൽ യാത്ര പുറപ്പെടും മുമ്പ് ശംഖനാദം മുഴക്കണമെന്ന് ചിട്ടയുണ്ട്. അതനുസരിച്ച് മഠത്തിലെ പരിചാരകർ ശംഖൂതാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും ശംഖിൽ നിന്ന് ശബ്ദം വന്നില്ല. ഇതെന്ത് മറിമായം എന്നറിയാതെ പരിചാരകർ അമ്പരന്നുനിന്നപ്പോൾ താൻ കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് പോകണമെന്നാണ് ഭഗവാന്റെ ആഗ്രഹമെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. അതനുസരിച്ച് യാത്ര കുറൂരില്ലത്തേയ്ക്ക് മാറ്റാൻ സ്വാമിയാർ തീരുമാനിച്ചു. ഈ സമയം, കുറൂരമ്മ സ്വാമിയാരുടെ പൂജയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ നടത്തിക്കൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ഉണ്ണിയും ഇല്ലത്തെ പരിചാരികയും അവരെ സഹായിച്ചു. പൂജാപുഷ്പങ്ങളും നിവേദ്യങ്ങളും [[ആവണപ്പലക]]യുമെല്ലാം തയ്യാറാക്കിവച്ചു. സ്വാമിയാർ ഇല്ലത്തെത്തിയതും കുറൂരമ്മ അദ്ദേഹത്തെ കാലുകഴുകി സ്വീകരിയ്ക്കുകയും പൂജാമുറിയിലേയ്ക്ക് ആനയിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തന്റെ ഇഷ്ടദേവന്റെ വിഗ്രഹം കണ്ട സ്വാമിയാർ ധ്യാനനിമഗ്നനായി. അദ്ദേഹം അടുത്തുണ്ടായിരുന്ന പൂക്കളിലോരോന്നായി ഭഗവദ്പാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽ, അവ വിഗ്രഹത്തിനുപകരം ചെന്നുവീണത് ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങളിലാണ്! സ്തബ്ധനായ സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ് നമസ്കരിച്ചു. താൻ പൂജയും ധ്യാനവും കൊണ്ട് നേടിയ ഭാഗ്യം കുറൂരമ്മ വെറും നിഷ്കളങ്കഭക്തി കൊണ്ട് നേടി എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായം. ഉണ്ണിയായി തന്റെ കൂടെക്കൂടിയത് തന്റെ ഇഷ്ടദേവനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ കുറൂരമ്മ, ഉണ്ണിയുടെ പാദങ്ങൾ തൊട്ട് നമസ്കരിച്ചു. പിന്നീടും തികഞ്ഞ ഭക്തയായിത്തന്നെ ജീവിച്ച അവർ, 93-ആം വയസ്സിൽ ഉടലോടെ വൈകുണ്ഠലോകം പൂകി എന്നാണ് വിശ്വാസം. === മഞ്ജുള === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരിയായിരുന്ന ഒരു വാരസ്യാരായിരുന്നു മഞ്ജുള. നിത്യവും അവൾ ഭഗവാന് ചാർത്താൻ മാലകൾ കെട്ടിക്കൊടുക്കുമായിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം, പതിവിലധികം പണിയുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ വളരെ വൈകി മാത്രമാണ് അവൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെത്താനായത്. അപ്പോഴേയ്ക്കും നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. നിരാശയായ മഞ്ജുള, കിഴക്കേ നടയിലുള്ള തന്റെ വാര്യത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുനടന്നു. പോകുന്ന വഴിയിൽ, ഒരു [[ആൽമരം|ആൽമരത്തിന്റെ]] തറയിൽ അവൾ വിശ്രമിയ്ക്കാനിരുന്നു. അപ്പോൾ, ഭക്തോത്തമനായ പൂന്താനം നമ്പൂതിരി, ദർശനം കഴിഞ്ഞ് മടങ്ങിവരികയായിരുന്നു. മഞ്ജുളയെ മുൻപരിചയമുണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹം, ദുഃഖിതയായി ഇരിയ്ക്കുന്ന അവളോട് കാര്യം തിരക്കിയപ്പോൾ അവൾ നടന്ന കാര്യങ്ങളെല്ലാം പറഞ്ഞു. മഞ്ജുളയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച പൂന്താനം, ആൽച്ചുവട്ടിലുള്ള കല്ലിൽ ഭഗവാനെ സങ്കല്പിച്ച് മാലചാർത്താൻ അവളോട് നിർദ്ദേശിച്ചു. ആദ്യം മഞ്ജുള ഒന്ന് ഞെട്ടിയെങ്കിലും അവൾ പൂന്താനത്തെ അനുസരിയ്ക്കുക തന്നെ ചെയ്തു. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ നടതുറന്ന് നിർമ്മാല്യദർശനം നടത്തിയശേഷം മേൽശാന്തി, പതിവുപോലെ വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് ചന്ദനമുഴുക്കാപ്പും ആഭരണങ്ങളും മാലകളും നീക്കം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ, എത്ര മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും ഒരു മാല മാത്രം വിഗ്രഹത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതായി അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. മേല്പുത്തൂരും പൂന്താനവും വില്വമംഗലവുമടക്കമുള്ള ഭക്തോത്തമന്മാർ പുറത്തുനിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. പരിഭ്രാന്തനായ മേൽശാന്തി പുറത്തുവന്ന് ഭഗവാന്റെ വാകച്ചാർത്തും അഭിഷേകവും മുടങ്ങിയതായി അറിയിച്ചു. ഈ സമയത്ത് പൂന്താനം, തലേദിവസം രാത്രി നടന്ന സംഭവങ്ങൾ മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു. ഈ സമയം, വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് മാല ഊരിപ്പോകുകയും ചെയ്തു! തന്റെ ഭക്തയുടെ ഭക്തിയിൽ ഭഗവാൻ പ്രസാദിച്ചു എന്നായിരുന്നു പൂന്താനത്തിന്റെ വിശദീകരണം. പോകുന്ന വഴിയിൽ മഞ്ജുള വിശ്രമിച്ചതും, അവൾ മാലചാർത്തിയ കല്ല് സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നതുമായ ആൽമരം, ഇപ്പോൾ 'മഞ്ജുളാൽ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അര കിലോമീറ്റർ നേരെ കിഴക്കുമാറി, സ്വകാര്യ ബസ് സ്റ്റാൻഡിന്റെയും [[ഗുരുവായൂർ നഗരസഭ|നഗരസഭാ കാര്യാലയത്തിന്റെയും]] ഇടയിലാണ് ഈ ആൽമരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഇതിന്റെ ചുവട്ടിൽ, ഭഗവദ്വാഹനമായ [[ഗരുഡൻ|ഗരുഡന്റെ]] ഭീമാകാരമായ ഒരു ശില്പമുണ്ട്. 1975-ൽ ഒരു ഭക്തൻ സമർപ്പിച്ച ഈ ശില്പം, ഇന്ന് ഗുരുവായൂർ പട്ടണത്തിന്റെ മുഖമുദ്രകളിലൊന്നാണ്. കിഴക്കുഭാഗത്തുനിന്ന് ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വരുന്ന ഭക്തരെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നത് ഈ ശില്പമാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ കൊടിമരങ്ങളിലും മണ്ഡപങ്ങളിലും കാണുന്ന രൂപത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ശരിയ്ക്കും ഒരു [[പരുന്ത്|പരുന്തിന്റെ]] രൂപം തന്നെയാണ് ഈ ശില്പത്തിന്. സർപ്പപീഠത്തിൽ, അതീവരൗദ്രഭാവത്തോടെ നിൽക്കുന്ന ഈ ഗരുഡനെ വാഹനത്തിലിരിയ്ക്കുന്നവരടക്കം എല്ലാ ഭക്തരും കൈകൂപ്പിത്തൊഴുന്നു. ഇതിന്റെ മറുവശത്ത് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പൂന്താനത്തിന്റെ പളുങ്കുശില്പവുമുണ്ട്. === കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ [[കൃഷ്ണനാട്ടം|കൃഷ്ണനാട്ടത്തെക്കുറിച്ച്]] പരാമർശിയ്ക്കാതെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കഥകൾ പൂർത്തിയാക്കാൻ സാധിയ്ക്കില്ല. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന [[മാനവേദൻ|മാനവേദൻ രാജ]], ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി രചിച്ച '''[[കൃഷ്ണഗീതി]]''' എന്ന സംസ്കൃതകാവ്യത്തിൽ നിന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം ഉദ്ഭവിച്ചത്. കേരളത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായ [[കഥകളി]]യുടെ ആദ്യരൂപങ്ങളിലൊന്നാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം. ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടായ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: കോഴിക്കോട് സ്വദേശിയായിരുന്നെങ്കിലും മാനവേദൻ രാജ കൂടുതൽ കാലവും ചെലവഴിച്ചത് ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയാണ്. അക്കാലത്തൊരിയ്ക്കൽ അദ്ദേഹം വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരെ കാണുകയുണ്ടായി. ദിവ്യദൃഷ്ടി കൊണ്ട് ഭഗവാനെ നിത്യവും കാണാൻ കഴിവുണ്ടായിരുന്ന സ്വാമിയാരോട്, തനിയ്ക്കും അതിനുള്ള ഭാഗ്യമുണ്ടാക്കണമെന്ന് മാനവേദൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ അനുവാദമില്ലാതെ അത് സാധിയ്ക്കില്ലെന്നായിരുന്നു സ്വാമിയാരുടെ മറുപടി. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ വീണ്ടും മാനവേദനെ കണ്ടപ്പോൾ ഭഗവാൻ അതിനുള്ള അനുവാദം നൽകിയെന്നും, എന്നാൽ ഒരിയ്ക്കലേ സാധിയ്ക്കൂ എന്നും സ്വാമിയാർ പറഞ്ഞു. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ [[കൂത്തമ്പലം|കൂത്തമ്പലമുണ്ടായിരുന്നില്ല]]. തദ്സ്ഥാനത്ത് ഒരു [[ഇലഞ്ഞി]]മരമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്. സ്വാമിയാർ ഒന്ന് കാണിച്ചുകൊടുത്തതും അവിടെ ഓടക്കുഴലൂതിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ മാനവേദന് കാണാനിടയായി. തന്റെ ജന്മം സഫലമായതായി മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ഓടിച്ചെന്ന് ഭഗവാനെ ആലിംഗനം ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും ഭഗവാൻ അപ്പോഴേയ്ക്കും അപ്രത്യക്ഷനായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. എന്നാൽ, തന്റെ ഭക്തന് ദർശനത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഒരു മയിൽപ്പീലി സമ്മാനിച്ചാണ് ഭഗവാൻ സ്ഥലം വിട്ടത്! അങ്ങനെ കിട്ടിയ മയിൽപ്പീലി ഉപയോഗിച്ചാണ് മാനവേദൻ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. തനിയ്ക്ക് ദർശനം കിട്ടിയ ഇലഞ്ഞിമരത്തിന്റെ തടികൊണ്ട് ഒരു കൃഷ്ണവിഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച അദ്ദേഹം, അതിന്റെ അഭിസംബോധന ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് കൃഷ്ണഗീതി രചിച്ചത്. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങളും ആ ഇലഞ്ഞിമരം കൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തത്. [[ജയദേവർ|ജയദേവരുടെ]] [[ഗീതഗോവിന്ദം|ഗീതഗോവിന്ദത്തെ]]യാണ് കൃഷ്ണഗീതിയ്ക്ക് അദ്ദേഹം മാതൃകയാക്കിയത്. തുടർന്ന്, ഒരു തുലാം 30-ന് അദ്ദേഹം തന്റെ കൃതി ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചു. ആ ദിവസം ഇന്ന് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. === ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ കഥ === ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തിൽ പറയുന്ന പ്രസിദ്ധമായ ഒരു കഥയാണ് അജാമിളമോക്ഷം. ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും എല്ലാവിധ ദുഷ്ടതകളോടും ജീവിച്ച [[അജാമിളൻ]] എന്നയാൾ, ജീവിതാവസാനത്തിലെ ഒരു നിമിഷം തന്റെ പുത്രനായ നാരായണനെ വിളിച്ചപ്പോൾ സാക്ഷാൽ നാരായണൻ തന്നെ വിളികേട്ടതും അയാളെ വൈകുണ്ഠത്തിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയതുമാണ് ഈ കഥയിലെ സാരം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടും സമാനമായ ഒരു കഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. ചേലേപ്പറമ്പ് എന്ന് ഇല്ലപ്പേരുണ്ടായിരുന്ന ഒരു നമ്പൂതിരിയാണ് ഈ കഥയിലെ പ്രധാന കഥാപാത്രം. ഒരു കവിയും, പ്രാസംഗികനുമൊക്കെയായിരുന്നിട്ടും തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും പലതരം ഹീനപ്രവൃത്തികളിലും ഏർപ്പെട്ട ചേലേപ്പറമ്പ്, വാർദ്ധക്യത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയതും തുടർന്നുള്ള സംഭവവികാസങ്ങളുമാണ് ഈ കഥയുടെ ആകെത്തുക. കഥ ഇങ്ങനെ: ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചെങ്കിലും, ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ വേദപുരാണാദികളിൽ പ്രാവീണ്യം നേടിയെങ്കിലും, വളരെ കുത്തഴിഞ്ഞ ഒരു ജീവിതമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് നയിച്ചിരുന്നത്. സ്ത്രീസേവയിലും മദ്യപാനത്തിലും താത്പര്യം കിട്ടിയ അദ്ദേഹം സകലമാന തിന്മകളിലും വ്യാപരിച്ചു. ഒരുപാട് സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്ന് വിവാഹം കഴിച്ചു, അവയിലെല്ലാം സന്തതികളുണ്ടായി. പലരും അച്ഛനെ അറിയാതെ കാലം കഴിച്ചുകൂട്ടി. കാലം അങ്ങനെ കുറേ കടന്നുപോയി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ചേലേപ്പറമ്പ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരിൽ താമസമാക്കിയ ശേഷവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. പരസ്ത്രീഗമനവും മോഷണവും മദ്യപാനവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യവൃത്തിയായിരുന്നു. ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന ഭാഗത്തേയ്ക്ക് അദ്ദേഹം തിരിഞ്ഞുനോക്കിയതുപോലുമില്ല. പരദൂഷണം മാത്രമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നിരുന്നത്. അങ്ങനെ നാട്ടുകാരുടെ മൊത്തം സ്വൈരം കെടുത്തുന്ന ഒരാളായി അദ്ദേഹം മാറി. കാലം പിന്നെയും കടന്നുപോയി. ചേലേപ്പറമ്പിന് തൊണ്ണൂറു വയസ്സ് കഴിഞ്ഞു. എങ്കിലും സ്വഭാവത്തിൽ വലിയ വ്യത്യാസമൊന്നും കണ്ടില്ല. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസമാണ് ആ സംഭവം നടക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് കഴിഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൈ കഴുകുന്ന തിരക്കിലിരിയ്ക്കേ ചേലേപ്പറമ്പ് സമൃദ്ധമായി എണ്ണയും ഇഞ്ചയും തേച്ച് കുളത്തിൽ കുളിയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ കണ്ട് കുപിതനായ ബ്രാഹ്മണരിലൊരാൾ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞ കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരുന്നു: {{quote|ഹേ ചേലേപ്പറമ്പേ, ഇതെന്താണ് അങ്ങ് കാണിയ്ക്കുന്നത്? എത്രയോ കോടി ജന്മങ്ങളിൽ അങ്ങു ചെയ്ത മഹാപുണ്യത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഇപ്പോഴത്തെ ഈ ബ്രാഹ്മണജന്മം. അതും പോരാതെ ഇപ്പോൾ ഭൂലോകവൈകുണ്ഠത്തിലും എത്തിച്ചേർന്നിരിയ്ക്കുന്നു. എന്നിട്ടും എന്തേ മനസ്സുമാറുന്നില്ല? ദുഷ്ചിന്തകൾ പോകുന്നില്ല? കലികാലത്ത് മോക്ഷത്തിന് നാമജപം മാത്രമേ ഫലം ചെയ്യൂ എന്ന കാര്യം അങ്ങ് മറന്നുപോയോ? ഇനിയെങ്കിലും ഈ ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ മതിയാക്കൂ. ഭഗവദ്പാദങ്ങളെ ആശ്രയിയ്ക്കൂ. അങ്ങേയ്ക്ക് മോക്ഷം ലഭിയ്ക്കും.}} ഈ വാക്കുകൾ ചേലേപ്പറമ്പിനെ ഇരുത്തിച്ചിന്തിപ്പിച്ചു. അതുവരെയുള്ള തന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിലൂടെ കടന്നുപോയി. താൻ എത്രമാത്രം അധഃപതിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് മനസ്സിലായി. കുളി കഴിഞ്ഞ് ഈറനോടെത്തന്നെ ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് നടന്നു. ചേലേപ്പറമ്പ് ക്ഷേത്രത്തിനകത്ത് കയറുന്നത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഭക്തർ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കിനിന്നു. നാലമ്പലത്തിനകത്ത് കയറി ഭഗവാനെ തൊഴുത ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ മണ്ഡപത്തിൽ കയറി ഈ ശ്ലോകം ജപിച്ചു: {{quote|അബ്ദാർധേന ഹരിം പ്രസന്നമകരോദൗത്താനപാദിശ്ശിശുഃ സപ്താഹേന നൃപഃ പരീക്ഷിദബലാ യാമാർദ്ധതഃ പിംഗലാ ഖട്വാംഗോ ഘടികാദ്വയേന നവതിപ്രായോഽപി തന്ന വ്യഥേ, തം കാരുണ്യനിധിം പ്രപദ്യ ശരണം ശേഷായുഷാ തോഷയേ. <br> അർത്ഥം: ഉത്താനപാദപുത്രനായ [[ധ്രുവൻ]] അരവർഷം കൊണ്ട് (ആറുമാസംകൊണ്ട്) അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. [[പരീക്ഷിത്ത്]] മഹാരാജാവ് സപ്താഹം (ഒരാഴ്ച) കൊണ്ടും [[പിംഗള]] അരയാമം കൊണ്ടും [[ഖട്വാംഗൻ]] രണ്ടുമണിക്കൂർകൊണ്ടും അങ്ങയെ പ്രസന്നനാക്കി. എന്നാൽ തൊണ്ണൂറുവയസ്സായിട്ടും എനിയ്ക്ക് അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിയ്ക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. അല്ലയോ ഗുരുവായൂരപ്പാ, അര നാഴിക (24 മിനിറ്റ്) മാത്രം ബാക്കിയുള്ള ഈ ആയുസ്സിനാലിതാ ഞാൻ അങ്ങയെ സന്തോഷിപ്പിയ്ക്കുന്നു.}} ഇത്രയും ചൊല്ലിയ ശേഷം ചേലേപ്പറമ്പ് മണ്ഡപത്തിൽ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിച്ചു. ഏറെ നേരം കഴിഞ്ഞിട്ടും ചേലേപ്പറമ്പ് അങ്ങനെത്തന്നെ കിടക്കുന്നത് ശ്രദ്ധിച്ച ഭക്തർ അദ്ദേഹത്തിനടുത്തേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തി. ചേലേപ്പറമ്പിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം നോക്കിയ അവർ, അദ്ദേഹം മരിച്ചുകഴിഞ്ഞെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. അവസാനനിമിഷം സദ്ബുദ്ധി തോന്നിയ ചേലേപ്പറമ്പ്, ഭഗവാനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. . . === കിട്ടയുടെ ഇളനീർ === കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് ഉത്സവവിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീരഭിഷേകം നടത്തുന്നത് ഒരു ആചാരമാണ്. ആറാട്ടുകടവിൽ വിഗ്രഹമെത്തിച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ തീർത്ഥാവാഹനം നടത്തിയശേഷം വിഗ്രഹത്തിൽ ഇളനീർ കൊണ്ട് അഭിഷേകം നടത്തുന്നു. അതിനുശേഷമാണ് ആറാട്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ ആറാട്ടിനോടനുബന്ധിച്ച് അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഇളനീർ കൊണ്ടുവരുന്നത് ഗുരുവായൂരിനടുത്ത് [[ഇരിങ്ങപ്പുറം|ഇരിങ്ങപ്പുറത്തുള്ള]] തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാരാണ്. [[ഈഴവർ|ഈഴവ]]സമുദായത്തിൽ പെട്ട ഇവർക്ക് ഈ അവകാശം ലഭിച്ചതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു കഥയുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഏറെ വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് നടന്ന കഥയാണിത്. അന്ന് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഈഴവരടക്കമുള്ള 'താഴ്ന്ന' ജാതിക്കാർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രപരിസരത്തുകൂടെ നടക്കാൻ പോലും അവർക്ക് അധികാരമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽ വരെയേ അവർക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. അവിടെയുള്ള ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനത്തിന് 'തീയരമ്പലം' എന്ന പേരിട്ടുവന്നിരുന്നു. എല്ലാ ഹിന്ദുക്കൾക്കും ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിനുള്ള അനുമതി ലഭിച്ചശേഷം അത് പൊളിച്ചുമാറ്റി. എങ്കിലും ഇന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായി ഒരു കൽവിളക്ക് അവിടെ കാണാം. 2022-ൽ ഈ വിളക്ക് പൂർണ്ണമായും സ്വർണ്ണം പൂശുകയുണ്ടായി. [[ചാവക്കാട് താലൂക്ക്]] [[എസ്.എൻ.ഡി.പി.|എസ്.എൻ.ഡി.പി.]] യൂണിയൻ വകയാണ് ഇത് നവീകരിച്ചത്. ഈ കഥ നടക്കുന്ന കാലത്ത് മേല്പറഞ്ഞ കുടുംബത്തിലെ കാരണവർ കിട്ടയെന്ന് പേരുള്ള ഒരു കള്ളുചെത്തുകാരനായിരുന്നു. ഭാര്യയും മക്കളുമടക്കമുള്ള വലിയൊരു കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമയായിരുന്ന കിട്ട, കള്ളുചെത്തിക്കിട്ടുന്ന വരുമാനം കൊണ്ടാണ് കുടുംബം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്നത്. ദിവസവും ഒരു നൂറു തെങ്ങിൽ കയറി അയാൾ ചെത്തുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന കിട്ട, തനിയ്ക്ക് ഗുരുവായൂർ ദർശനത്തിന് അർഹതയില്ലാത്തതിൽ അഗാധമായി ദുഃഖിച്ചിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക്, ആറടിയിലധികം ഉയരത്തോടും കറുത്ത് സുന്ദരമായ ശരീരത്തോടുംകൂടി ഒരു യുവാവ് കിട്ടയുടെ വീട്ടിലേയ്ക്ക് കടന്നുവന്നു. ദാഹിച്ചവശനായ ആ യുവാവ് കിട്ടയെ കാണുകയും തനിയ്ക്ക് ഇളനീർ വേണമെന്നും താൻ അല്പം ധൃതിയിലാണെന്നും ഉടനെ ആറാട്ടുകടവിൽ എത്തിയ്ക്കണമെന്നും താൻ അവിടെയുണ്ടാകുമെന്നും അറിയിച്ചു. ആ യുവാവ് സാക്ഷാൽ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയായിരുന്നു! തുടർന്ന് കിട്ട, അടുത്തുള്ള തെങ്ങിൽ കയറി അല്പം ഇളനീർ വെട്ടിക്കൊണ്ടുവരികയും, വിവരങ്ങളെല്ലാം തന്റെ ജന്മിയോട് പറഞ്ഞശേഷം അദ്ദേഹത്തെ ഏല്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ആറാട്ടുദിവസമായിരുന്നു അന്ന്. കിട്ടയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ജന്മി, ഉടനെത്തന്നെ ഇളനീരുമായി രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെ ആറാട്ടുകടവിലേയ്ക്ക് തിരിച്ചു. കിട്ട മഞ്ജുളാൽത്തറ വരെ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ഈ സമയത്ത് തന്ത്രിയ്ക്കും മേൽശാന്തിയ്ക്കും ഒരു അരുളപ്പാടുണ്ടായി. കിട്ട ഇളനീരുമായി മഞ്ജുളാൽത്തറയിലുണ്ടെന്നും ഉടനെ അവിടെ വന്ന് സ്വീകരിയ്ക്കണമെന്നുമായിരുന്നു അത്. തുടർന്ന് ഇരുവരും മഞ്ജുളാൽത്തറയിലെത്തുകയും കിട്ടയിൽ നിന്ന് ഇളനീർ വാങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആ ഇളനീർ കൊണ്ടാണ് ഭഗവാന് അഭിഷേകം നടത്തിയത്. തുടർന്ന് എല്ലാ വർഷവും കിട്ടയുടെ കുടുംബത്തിനായിരിയ്ക്കും ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാൻ അവകാശമെന്ന് തന്ത്രി പ്രഖ്യാപിച്ചു. അങ്ങനെയാണ് തമ്പ്രാൻപടി കുടുംബക്കാർക്ക് ഇളനീർ കൊണ്ടുവരാനുള്ള അവകാശം ലഭിച്ചത്. ഇപ്പോൾ കുടുംബം അതിസമ്പന്നമാണ്. എങ്കിലും പരമ്പരാഗതമായ അവകാശം കുടുംബാംഗങ്ങൾ ഭംഗിയായി നിറവേറ്റിപ്പോരുന്നു. === ഗുരുവായൂരപ്പൻ ചോദിച്ചുവാങ്ങിയ ഓണക്കോടി === ഗുരുവായൂരിൽ തന്നെയുള്ള പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ബ്രാഹ്മണകുടുംബമാണ് മല്ലിശ്ശേരി മന. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഊരാളന്മാരാണ് ഈ കുടുംബത്തിലുള്ളവർ. ഒരുകാലത്ത് നാടുവാഴിസ്ഥാനം അലങ്കരിച്ചിരുന്ന ഈ കുടുംബത്തിന് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പിതൃസ്ഥാനമാണ് കല്പിച്ചുപോരുന്നത്. തന്മൂലം, ഇവർ ശ്രീലകത്ത് കയറി പൂജകൾ നടത്താറില്ല. ഈ കുടുംബത്തിലെ ഒരു കാരണവർക്ക് ഭഗവാൻ ദർശനം നൽകിയ കഥയാണ് ഇവിടെ പ്രതിപാദിയ്ക്കുന്നത്. അതിങ്ങനെ: മല്ലിശ്ശേരി മനയിലെ കാരണവരായിരുന്ന കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയ്ക്ക് പ്രായമേറെച്ചെന്നിട്ടും സന്താനസൗഭാഗ്യമുണ്ടായില്ല. ഇതിൽ ഏറെ ദുഃഖിച്ച അദ്ദേഹം സുഹൃത്തായ ഒരു ജ്യോത്സ്യരെ കാണാനിടയായി. അതിസമ്പന്നാണെങ്കിലും നമ്പൂതിരി ദാനധർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താത്തതാണ് സന്താനങ്ങളില്ലാത്തതിന് കാരണമെന്ന് ജ്യോത്സ്യർ കണ്ടെത്തി. ഇതെത്തുടർന്ന് നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞുനടക്കുന്ന കുട്ടികൾക്കും മറ്റും ധാരാളം ദാനധർമ്മങ്ങൾ നടത്താൻ തുടങ്ങി. അധികം കാലം കഴിയും മുമ്പ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹധർമ്മിണിയായ അന്തർജനം ഗർഭിണിയായി. ഈ വിവരമറിഞ്ഞ് സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, ഗുരുവായൂരപ്പന് വിശേഷാൽ വഴിപാടുകൾ കഴിച്ചു. തന്റെ വംശം നിലനിൽക്കുന്നതിനായി ഒരു പുത്രൻ തന്നെ ജനിയ്ക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച നമ്പൂതിരി, അവന് തന്റെയും ഭഗവാന്റെയും പേര് (കൃഷ്ണൻ) തന്നെ ഇടാമെന്നും ഇനിയുള്ള ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യത്തെ പുരുഷസന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിടണമെന്നും തീരുമാനിച്ചു. മാസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നാളിൽ അന്തർജനം ഒരു ആൺകുട്ടിയ്ക്ക് ജന്മം നൽകി. സന്തോഷവാനായ നമ്പൂതിരി, അവന് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടു. ചെറിയ കൃഷ്ണൻ നമ്പൂതിരിയുടെ കളിചിരികളും തമാശകളും മല്ലിശ്ശേരി മനയെ സന്തോഷത്തിലാറാടിച്ചു. മാതാപിതാക്കൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ട സന്തതിയായിത്തന്നെ അവൻ വളർന്നുവന്നു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ അവന് ബ്രാഹ്മണാചാരപ്രകാരം [[ഉപനയനം|ഉപനയനത്തിനുള്ള]] സമയമായി. ചിങ്ങമാസത്തിൽ അവന്റെ പിറന്നാളിനോടടുത്താണ് ഉപനയനത്തിനുള്ള സമയം നിശ്ചയിച്ചത്. ആ സമയത്ത് നമ്പൂതിരി, അവിടെയുള്ള എല്ലാ കുട്ടികൾക്കുമായി ഓണക്കോടി വാങ്ങിച്ചുകൂട്ടിയതിനൊപ്പം തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കും ഒരെണ്ണം വാങ്ങിയ്ക്കുകയും മറ്റുള്ള മുണ്ടുകൾ അതാത് കുട്ടികൾക്ക് കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഇല്ലത്തേയ്ക്ക് തിരിച്ചുവരുന്നതിനിടയിൽ കാഴ്ചയിൽ അതീവസുന്ദരനായ ഒരു ബാലനെ അദ്ദേഹം കാണാനിടയായി. ഏകദേശം ഉണ്ണി നമ്പൂതിരിയുടെ അതേ പ്രായം തന്നെ തോന്നിയ്ക്കുന്ന അവൻ തനിയ്ക്കും ഒരു മുണ്ടുവേണമെന്ന് നമ്പൂതിരിയോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. മുണ്ടെല്ലാം താൻ കൊടുത്തുകഴിഞ്ഞെന്നും ഇനിയുള്ളത് തന്റെ ഉണ്ണിയ്ക്കാണെന്നും നമ്പൂതിരി മറുപടി പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ മുണ്ട് തനിയ്ക്കുതന്നെ വേണമെന്ന ബാലന്റെ ആവശ്യം സഹിയ്ക്കാൻ കഴിയാതായപ്പോൾ അവന് മുണ്ടു കൊടുക്കാൻ തന്നെ നമ്പൂതിരി തീരുമാനിച്ചു. പിറ്റേദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രനട തുറന്നപ്പോൾ നമ്പൂതിരി അടക്കമുള്ള നിരവധി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തി. മേൽശാന്തി നടതുറന്ന് പൂജ തുടങ്ങിയപ്പോൾ ഭഗവാന്റെ കയ്യിലൊരു മുണ്ട്! ഈ സംഭവം കണ്ടെത്തിയ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി സ്തബ്ധനായി. തന്റെ മുന്നിൽ വന്ന് ഓണക്കോടി ചോദിച്ചത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം ആ നടയിൽ വീണ് സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിച്ചു. പിന്നീട് അധികകാലം അദ്ദേഹം ജീവിച്ചിരുന്നില്ല. എന്നാൽ, അദ്ദേഹം നിശ്ചയിച്ചുവച്ചതുപ്രകാരം ഇന്നും മല്ലിശ്ശേരിയിലെ ഓരോ തലമുറയിലും ആദ്യ സന്തതിയ്ക്ക് കൃഷ്ണൻ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടുവരുന്നു. === തേങ്ങയ്ക്ക് മുളച്ച കൊമ്പ് === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ അത്ഭുതകഥകളിലെ മറ്റൊരു സാന്നിദ്ധ്യമാണ് കൊമ്പുമുളച്ച ഒരു തേങ്ങ. തന്റെ ഭക്തനും നാളികേരകർഷകനുമായ ഒരു ഗൃഹനാഥന്റെ വാക്കുകൾ ഭഗവാൻ സഫലമാക്കിയതാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്നതും ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക മ്യൂസിയത്തിൽ പ്രദർശനത്തിന് വച്ചിരിയ്ക്കുന്നതുമായ ഈ തേങ്ങയുടെ വരവിന് പിന്നിലും രസകരമായ ഒരു ഐതിഹ്യകഥ പറഞ്ഞുകേൾക്കുന്നുണ്ട്. അതിങ്ങനെ: ഒരിയ്ക്കൽ, മമ്മിയൂർ ദേശത്തെ ഒരു ഗൃഹനാഥൻ തന്റെ വീട്ടിൽ ഒരുപാട് തെങ്ങിൻതൈകൾ നട്ടു. കാലപ്രവാഹത്തിൽ അവ വളർന്ന് വലിയ തെങ്ങുകളാകുകയും അവയിൽ തേങ്ങകളുണ്ടാകുകയും ചെയ്തു. ആദ്യമായുണ്ടായ തേങ്ങാക്കുല ഗൃഹനാഥൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേ ഈ തേങ്ങാക്കുല സ്ഥലത്തെ ഒരു ജന്മിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ പെട്ടുപോയി. ആ കുലയിലെ തേങ്ങ മുഴുവൻ തനിയ്ക്ക് വേണമെന്ന് അയാൾ ഗൃഹനാഥനോട് പറഞ്ഞു. അത് സാദ്ധ്യമല്ലെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ തിരിച്ചും. അപ്പോൾ തേങ്ങയ്ക്കെന്താ കൊമ്പുണ്ടോ എന്ന് ജന്മി ചോദിയ്ക്കുകയും അതിന് മറുപടിയായി ഭഗവാൻ വിചാരിച്ചാൽ അതും അതിനപ്പുറവും സംഭവിയ്ക്കുമെന്ന് ഗൃഹനാഥൻ പറയുകയും ചെയ്തു. അത്യദ്ഭുതം! ആ കുലയിലെ ഓരോ തേങ്ങയ്ക്കും കൊമ്പുമുളച്ചുതുടങ്ങി! തുടർന്ന് ജന്മിയും ഗൃഹനാഥനും ചേർന്ന് ആ തേങ്ങാക്കുല ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിച്ചു. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിന് വരുന്ന ഭക്തരുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആകർഷണമായിരുനു ഈ തേങ്ങ. ഒരുപാടുകാലം കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിൽ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്ന ഈ തേങ്ങ ഐശ്വര്യചിഹ്നമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടുവന്നിരുന്നു. പിൽക്കാലത്ത്, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന നവീകരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി അത് അവിടെനിന്ന് മാറ്റുകയായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം മ്യൂസിയത്തിലാണ് ഈ തേങ്ങയുള്ളത്. നിരവധി ആളുകളാണ് ഇത് കേട്ടറിഞ്ഞ് ഇവിടേയ്ക്ക് വരുന്നത്. === ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണനും === [[മൈസൂരു കടുവ|''മൈസൂരു കടുവ'']] എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[ടിപ്പു സുൽത്താൻ]] മലബാറിൽ നടത്തിയ പടയോട്ടത്തിന്റെ സമയത്ത് ഗുരുവായൂരിന് വടക്ക് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരുപാട് പ്രസിദ്ധ ക്ഷേത്രങ്ങൾ (ഉദാ: [[തളിപ്പറമ്പ് രാജരാജേശ്വരക്ഷേത്രം]], [[കടലായി ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രം]], [[തിരുവങ്ങാട് ശ്രീരാമസ്വാമിക്ഷേത്രം]], [[കോഴിക്കോട് തളി മഹാദേവക്ഷേത്രം|കോഴിക്കോട് തളി മഹാക്ഷേത്രം]]) തകർക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. അവയിൽ പലതും പിൽക്കാലത്ത് പുനർനിർമ്മിയ്ക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും ചിലതിൽ ഇന്നും പടയോട്ടത്തിന്റെ പാടുകൾ കാണാം. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവും ടിപ്പുവിന്റെ പടയാളികൾ തകർത്തുകളയുമോ എന്ന ആശങ്ക നാട്ടുകാരായ ഭക്തരിൽ ഉണർന്നുവന്നു. ക്ഷേത്രം തകർക്കപ്പെട്ടാലും കുഴപ്പമില്ല, പാതാളാഞ്ജനശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹം തകർക്കപ്പെട്ടാൽ അതുപോലൊരു വിഗ്രഹം പിന്നീടുണ്ടാക്കിയെടുക്കാൻ പാടാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഭക്തർ, ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരിപ്പാടിനെയും തന്ത്രി, ഓതിയ്ക്കന്മാർ, ശാന്തിക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവരെയും വിവരമറിയിച്ചു. അപകടം മനസ്സിലാക്കിയ അവർ സുരക്ഷിതമായ ഒരു സ്ഥാനം അന്വേഷിച്ചുനടന്നപ്പോൾ കണ്ടെത്തിയത്, കേരളത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രസിദ്ധ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രമായ [[അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രമാണ്]]. [[അമ്പലപ്പുഴ]] അന്ന് [[തിരുവിതാംകൂർ|തിരുവിതാംകൂറിന്റെ]] ഭാഗമായിരുന്നു. അതിനാൽ, അങ്ങോട്ട് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുപോകുന്നതിന് തിരുവിതാംകൂർ രാജാവിന്റെ അനുമതി വേണമായിരുന്നു. ''[[ധർമ്മരാജ]]'' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ [[കാർത്തിക തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]]യായിരുന്നു അപ്പോഴത്തെ തിരുവിതാംകൂർ രാജാവ്. അമ്പലപ്പുഴയിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവരുന്നതിന് അദ്ദേഹം തന്ത്രിയ്ക്കും ഊരാളന്മാർക്കും പൂർണ്ണ അനുമതി നൽകി. തുടർന്ന് ഘോഷയാത്രയായി വിഗ്രഹം അമ്പലപ്പുഴയിലെത്തിച്ചു. അവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തുള്ള പഴയ [[ചെമ്പകശ്ശേരി രാജ്യം|ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ]] കൊട്ടാരമായിരുന്ന തെക്കേ മഠത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറും പണിത് ഗുരുവായൂരപ്പനെ അവിടെ താത്കാലികമായി കുടിയിരുത്തി. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാമുണ്ട്. പിന്നീട് കുറച്ചുകാലം മാവേലിക്കരയിലെ എണ്ണയ്ക്കാട്ട് കൊട്ടാരത്തിലും ഗുരുവായൂരപ്പനെ കുടിയിരുത്തി. അതിനുശേഷമാണ് വീണ്ടും ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് വിഗ്രഹം കൊണ്ടുവന്നത്. ഇതിനിടയിൽ സമീപത്തുള്ള പല ക്ഷേത്രങ്ങളും തകർത്തശേഷം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം ആക്രമിയ്ക്കാൻ വന്ന ടിപ്പുവിന്, ചില ദുർനിമിത്തങ്ങൾ മൂലം ആ പദ്ധതി ഉപേക്ഷിയ്ക്കേണ്ടി വരികയും, പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഗുരുവായൂരപ്പന് ചില സമർപ്പണങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുകയുണ്ടായി. ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ടിരുന്ന കാലത്തുണ്ടായ രസകരമായ ചില സംഭവങ്ങൾ [[കൊട്ടാരത്തിൽ ശങ്കുണ്ണി]] തന്റെ പ്രസിദ്ധകൃതിയായ [[ഐതിഹ്യമാല|ഐതിഹ്യമാലയിൽ]] കുറിച്ചിട്ടുണ്ട്. ''ചില ഈശ്വരന്മാരുടെ പിണക്കം'' എന്ന പേരിലുള്ള ലേഖനത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ഒരേ ഈശ്വരന്റെ രൂപഭാവങ്ങളായ ഗുരുവായൂരപ്പനും അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണനും തമ്മിൽ നടന്നതായി പറയപ്പെടുന്ന വഴക്കിന്റെ കഥ വിവരിയ്ക്കുന്നത്. ആ കഥ ഇങ്ങനെ പോകുന്നു: ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ നമസ്കാരസദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്ന വിഭവങ്ങൾ മറ്റുള്ള പാത്രങ്ങളിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്ന പതിവില്ല. എന്നാലും സാധാരണയായി അവയ്ക്ക് ക്ലാവുചുവ പിടിയ്ക്കാറുമില്ല. എന്നാൽ, അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഭഗവാൻ കുടികൊണ്ട സമയത്ത് സദ്യയ്ക്കുണ്ടാക്കുന്ന [[കാളൻ]] മുതലായ കറികളിൽ ക്ലാവുചുവ ഉണ്ടാകുക പതിവായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പനോടുള്ള സ്പർദ്ധ നിമിത്തം അമ്പലപ്പുഴ കൃഷ്ണൻ ചെയ്തതാണെന്ന് ഭക്തർ പറഞ്ഞുപരത്തി. കുറച്ചുദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|പാൽപ്പായസനിവേദ്യത്തിൽ]] അട്ടയും പാറ്റയും കൊതുകും മറ്റും ചത്തുവീഴുന്ന സ്ഥിതിയും കാണാനിടയായി. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതികാരമായും വ്യഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെട്ടു. ഗുരുവായൂരപ്പനെ മാവേലിക്കരയിലേയ്ക്ക് മാറ്റുന്നതുവരെ ഇത്തരം പ്രശ്നങ്ങൾ തുടർന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. എങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പൻ അമ്പലപ്പുഴയിൽ കുടികൊണ്ട കാലം ഇരുക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ പ്രശസ്തിയുണ്ടാക്കി. പുതിയ ചില സങ്കല്പങ്ങൾ ഇരുക്ഷേത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പിറവിയെടുക്കുന്നതിന് ഇത് വഴിതെളിച്ചു. അമ്പലപ്പുഴയിൽ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കേ നടയ്ക്കുമുകളിൽ ഒരു [[കൃഷ്ണപ്പരുന്ത്]] വട്ടമിട്ട് പറക്കുന്നത് കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. തന്മൂലം ഗുരുവായൂരിൽ ഉച്ചപ്പൂജ അമ്പലപ്പുഴയിലെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്ക് മുമ്പ് അവസാനിപ്പിയ്ക്കുകയും അതുകഴിഞ്ഞ ഉടനെ നടയടയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗുരുവായൂരിലെ ഉച്ചശീവേലി വൈകീട്ട് നടതുറന്ന ശേഷമാണ് നടത്തുന്നത്. മറ്റൊരു ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ പ്രത്യേകതയില്ല. === ചെമ്പൈയുടെ കഥ === [[കർണ്ണാടകസംഗീതം|കർണ്ണാടകസംഗീതചക്രവർത്തിയായിരുന്ന]] [[ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ|ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരുമായും]] ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, സംഗീതലോകത്ത് തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച സംഭാവനകളെല്ലാം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമർപ്പിയ്ക്കുകയും തനിയ്ക്ക് ലഭിച്ച പൈസ കൊണ്ട് ഭഗവാന് നിരവധി തവണ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായാണ് എല്ലാ വർഷവും [[വൃശ്ചികം|വൃശ്ചികമാസത്തിൽ]] [[ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിക്കാലത്ത്]] [[ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം]] നടത്തിവരുന്നത്. അദ്ദേഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി കഥകളുണ്ടെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോഴുള്ള കഥയാണ് കൂടുതൽ പ്രസിദ്ധം. അതിങ്ങനെ: 1952-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ പതിവിനുവിപരീതമായി കോഴിക്കോട്ടെ സാമൂതിരി കോവിലകത്തായിരുന്നു ചെമ്പൈയ്ക്ക് കച്ചേരി. പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം കച്ചേരിയ്ക്കായി കോവിലകത്തെത്തിയെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാവിൽ നിന്ന് ശബ്ദം പുറത്തുവന്നില്ല. ഇതിൽ ദുഃഖിതനായ അദ്ദേഹം പിന്നീട് ഗുരുവായൂരിലെത്തുകയും ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത്, വൈദ്യകുലപതി [[വൈദ്യമഠം വലിയ നാരായണൻ നമ്പൂതിരി]] ക്ഷേത്രദർശനം നടത്തുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ചെമ്പൈയുടെ വിഷമാവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം, ചെമ്പൈയെ പൂമുള്ളി മനയിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും അവിടെ വച്ച് പത്തുദിവസം വിശദമായി ചികിത്സിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു പ്രത്യേകതരം പൊടി പാലിൽ കലക്കി നൽകിയാണ് വൈദ്യമഠം ചെമ്പൈയെ ചികിത്സിച്ചത്. തദ്ഫലമായി ചെമ്പൈയ്ക്ക് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടുകയും, അദ്ദേഹം വൈദ്യമഠത്തിൽ ഒരു കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് മരണം വരെ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരിയ്ക്കലും ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടേണ്ട സാഹചര്യമുണ്ടായില്ല. 1896 ഓഗസ്റ്റ് 28-ന് [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കോട്ടായി]]യ്ക്കടുത്ത് ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ, സംഗീതജ്ഞനായിരുന്ന അനന്തരാമഭാഗവതരുടെയും പാർവ്വതിയമ്മാളുടെയും മൂത്ത മകനായി ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[ഭരണി]] നക്ഷത്രത്തിൽ ജനിച്ച വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതർ, ചെറുപ്പത്തിലേ പിതാവിൽ നിന്ന് സംഗീതം അഭ്യസിച്ചു. എട്ടാമത്തെ വയസ്സിൽ, [[വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|വെള്ളിനേഴി കാന്തള്ളൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രത്തിൽ]] വച്ച് അരങ്ങേറ്റം കുറിച്ച അദ്ദേഹം, ചെറുപ്പത്തിലേ [[വൈക്കം]], ഗുരുവായൂർ, [[തൃപ്പൂണിത്തുറ]], [[കൊല്ലൂർ]] തുടങ്ങി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. പിൽക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം [[വയലിൻ]] വായിയ്ക്കാനും പഠിച്ചു. ഇക്കാലത്തുതന്നെ അദ്ദേഹം നാട്ടിൽ വച്ച് കുട്ടികളെ സംഗീതം അഭ്യസിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആദ്യകാലത്ത് അനുജനായിരുന്ന സുബ്രഹ്മണ്യഭാഗവതർക്കൊപ്പമാണ് ചെമ്പൈ കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുവന്നത്. വയലിൻ വിദ്വാൻ കൂടിയായിരുന്ന അച്ഛൻ അനന്തരാമഭാഗവതർ വയലിനിലും തദ്ദേശീയരായ സംഗീതജ്ഞർ [[മൃദംഗം|മൃദംഗത്തിലും]] അകമ്പടി സേവിച്ചാണ് ഈ കച്ചേരികൾ നടന്നുപോയിരുന്നത്. പിന്നീട് അദ്ദേഹം [[ചെന്നൈ|ചെന്നൈയിൽ]] സ്ഥിരതാമസമാക്കുകയും ഒറ്റയ്ക്ക് കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. കർണാടകസംഗീതത്തിലെ അതികായനാകാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അധികകാലം വേണ്ടിവന്നില്ല. [[അരിയക്കുടി രാമാനുജ അയ്യങ്കാർ]], [[മഹാരാജപുരം വിശ്വനാഥ അയ്യർ]] തുടങ്ങിയ അക്കാലത്തെ മഹാരഥന്മാരുടെ നിരയിലേയ്ക്ക് പതുക്കെ ചെമ്പൈയും ഉയർന്നുവന്നു. നിരവധി പ്രശസ്ത വാദ്യകലാകാരന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി സേവിച്ചുതുടങ്ങി. വയലിനിലും പ്രാവീണ്യം നേടിയ അദ്ദേഹം, ചില സംഗീതജ്ഞർക്ക് വയലിനിലും അകമ്പടി സേവിച്ചു. 1913 മുതൽ 1927 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ കേരളത്തിലും തമിഴ്നാട്ടിലുമായി നിരവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം കച്ചേരി അവതരിപ്പിച്ചു. 1913-ൽ തമിഴ്നാട്ടിലെ [[കരൂർ|കരൂരിൽ]] പെത്താച്ചി ചെട്ടിയാർ എന്ന പ്രമാണി നടത്തിയ സംഗീതോത്സവത്തിലെ കച്ചേരി, 1915-ൽ [[പുതുച്ചേരി]]യിൽ ഒരു വിവാഹത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി, 1916-ൽ [[പാലക്കാട്|പാലക്കാട്ടു വച്ച്]] നടത്തിയ [[രാമനവമി]] സംഗീതോത്സവം, 1927-ൽ [[മദ്രാസ് സംഗീത അക്കാദമി]]യുടെ ഉദ്ഘാടനത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തിയ കച്ചേരി തുടങ്ങിയവ അതിൽ പ്രധാനമാണ്. സ്വന്തമായി കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും നിരവധി പ്രശസ്ത വാഗ്ഗേയകാരന്മാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിയ്ക്കുന്നതിൽ ചെമ്പൈ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധിച്ചു. ''ലളിതാദാസൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന തൃപ്പൂണിത്തുറ സ്വദേശിയായിരുന്ന ടി.ജി. കൃഷ്ണയ്യർ, ''മീനാക്ഷീസുതൻ'' എന്ന തൂലികാനാമത്തിൽ കൃതികൾ രചിച്ചുവന്നിരുന്ന [[ബെംഗളൂരു]] നാഗരാജൻ എന്നിവർ അവരിൽ പ്രധാനികളാണ്. ലളിതാദാസൻ [[ഹംസാനന്ദി]] രാഗത്തിലും [[രൂപകതാളം|രൂപകതാളത്തിലും]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''പാവന ഗുരുപവനപുരാധീശമാശ്രയേ'' എന്ന കൃതി, കർണാടകസംഗീതത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കുറിച്ച് രചിയ്ക്കപ്പെട്ട അപൂർവ്വം കൃതികളിൽ പ്രഥമസ്ഥാനം വഹിയ്ക്കുന്നു. ഈ കൃതി ചെമ്പൈ സ്ഥിരമായി കച്ചേരികളിൽ പാടുന്നത് വഴി പ്രസിദ്ധി നേടുകയും, അതുവഴി നിരവധി ഭക്തരെ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് ആകർഷിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. മീനാക്ഷീസുതൻ [[നാട്ട]] രാഗത്തിലും [[ആദിതാളം|ആദിതാളത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ''രക്ഷമാം ശരണാഗതം'' എന്ന കൃതി, അദ്ദേഹത്തിന് ശബ്ദം തിരിച്ചുകിട്ടിയ ശേഷം ഗുരുവായൂരപ്പന് സമ്മാനമായി സമർപ്പിച്ചു. ആദ്യകാലത്ത് മലയാളകൃതികൾ പാടുന്നതിൽ ഉപേക്ഷ കാണിച്ചിരുന്ന ചെമ്പൈ, പിന്നീട് ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ ആവശ്യമനുസരിച്ച് [[ഇരയിമ്മൻ തമ്പി]]യുടെ ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കീർത്തനം പാടാൻ തുടങ്ങുകയും, പതുക്കെ ആ കൃതിയ്ക്കും പ്രചാരം ലഭിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. [[ശ്രീരാഗം|ശ്രീരാഗത്തിൽ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ഈ കൃതി, അദ്ദേഹം [[യദുകുല കാംബോജി]] രാഗത്തിൽ പുതുതായി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയാണ് അവതരിപ്പിച്ചത്. ഇത് പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായി മാറി. വാതാപി ഗണപതിം ഭജേഹം, ശിവ ശിവ ശിവ എനരാദ, ക്ഷീരസാഗര തുടങ്ങിയ കൃതികളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആലാപനശൈലിയിൽ ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. കുട്ടിക്കാലം മുതലേ തികഞ്ഞ ഗുരുവായൂരപ്പഭക്തനായിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ ജീവിതത്തിലെ സർവ്വ ഐശ്വര്യങ്ങൾക്കും കാരണക്കാരൻ ഗുരുവായൂരപ്പനാണെന്ന് അന്ത്യം വരെ വിശ്വസിച്ചുവന്നു. 1907-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിലാണ് അദ്ദേഹം ആദ്യമായി ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അന്ന് അനുജന്നും അച്ഛന്നുമൊപ്പം നടത്തിയ കച്ചേരിയ്ക്കുശേഷം മടങ്ങിപ്പോകാനൊരുങ്ങുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ഏതാനും പോലീസുകാർ അദ്ദേഹത്തിന് മുന്നിലെത്തി. ഒരുനിമിഷം സ്തബ്ധരായിപ്പോയ ചെമ്പൈയോട് അവർ അടുത്ത കച്ചേരിയ്ക്ക് ക്ഷണിയ്ക്കുകയാണുണ്ടായത്. ഈ സംഭവത്തിനുശേഷം എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ വന്ന് കച്ചേരി നടത്തിപ്പോകുന്നത് അദ്ദേഹം പതിവാക്കി. ഒരിയ്ക്കലും പണം കൂട്ടിവയ്ക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടാതിരുന്ന ചെമ്പൈ, തന്റെ സമ്പാദ്യത്തിന്റെ നല്ലൊരു ഭാഗവും ഗുരുവായൂരപ്പന് ഉദയാസ്തമനപൂജ നടത്താൻ ഉപയോഗിച്ചു. ബാക്കി വന്ന പണം കൊണ്ട് നിരവധി ജനക്ഷേമപ്രവർത്തനങ്ങളും അദ്ദേഹം നടത്തി. ജാതീയവും മതപരവുമായ പല വിലക്കുകളെയും മറികടന്ന് പ്രശസ്തരും അപ്രശസ്തരുമായ നിരവധി സംഗീതജ്ഞർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യത്വം സ്വീകരിച്ചു. [[കെ. ജെ. യേശുദാസ്]], [[ടി. വി. ഗോപാലകൃഷ്ണൻ]], [[പി. ലീല]], [[ജയവിജയന്മാർ (സംഗീതജ്ഞർ)|ജയവിജയന്മാർ]], [[മണ്ണൂർ രാജകുമാരനുണ്ണി]], [[ഒളപ്പമണ്ണ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]], [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തുടങ്ങിയവർ അവരിൽ പ്രമുഖരാണ്. നിരവധി പ്രശസ്തർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾക്ക് അകമ്പടി വായിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും വയലിനിൽ [[മൈസൂർ ചൗഡയ്യ]]യും മൃദംഗത്തിൽ [[പാലക്കാട് മണി അയ്യർ|പാലക്കാട് മണി അയ്യരുമാണ്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അകമ്പടി സേവിച്ചത്. മൂവരുമൊന്നിച്ചുള്ള കച്ചേരികൾ വളരെയധികം ജനപ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റി. നിരവധി പുരസ്കാരങ്ങൾ ചെമ്പൈയെ തേടിയെത്തിയിട്ടുണ്ട്. മദ്രാസ് മ്യൂസിക്ക് അക്കാദമിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീത കലാനിധി'' (1951), [[കേന്ദ്ര സംഗീത നാടക അക്കാദമി]] പുരസ്കാരം (1958), മദ്രാസ് ഫൈൻ ആർട്സ് സൊസൈറ്റിയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ''സംഗീതകലാ ശിഖാമണി'' (1964), [[കേരള കലാമണ്ഡലം]] വക സുവർണമുദ്ര (1965), [[ഭാരത സർക്കാർ]] വക [[പദ്മഭൂഷൺ]] (1973) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഇവ കൂടാതെ, 1935-ൽ അക്കാലത്തെ പ്രസിദ്ധ ആത്മീയാചാര്യനായിരുന്ന [[സ്വാമി ശിവാനന്ദ]]യിൽ നിന്ന് ''സംഗീത സമ്രാട്ട്'', 1937-ൽ [[മൈസൂർ രാജ്യം|മൈസൂർ മഹാരാജാവിൽ]] നിന്ന് വിശേഷാൽ അംഗീകാരം, 1940-ൽ പ്രസിദ്ധ സംഗീതജ്ഞനും വാഗ്ഗേയകാരനുമായിരുന്ന [[ഹരികേശനല്ലൂർ മുത്തയ്യാ ഭാഗവതർ|മുത്തയ്യാ ഭാഗവതരിൽ]] നിന്ന് ''ഗായനഗന്ധർവ്വൻ'', [[കൊച്ചി രാജ്യം|കൊച്ചി]], [[ബറോഡ രാജ്യം|ബറോഡ]], [[വിജയനഗര സാമ്രാജ്യം|വിജയനഗരം]], [[ബൊബ്ബിലി രാജ്യം|ബൊബ്ബിലി]], [[ജയ്പൂർ രാജ്യം|ജയ്പൂർ]] എന്നീ നാട്ടുരാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിശേഷാൽ ബഹുമതികൾ തുടങ്ങിയവയും അദ്ദേഹം കരസ്ഥമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ കൂടാതെ ജന്മനാട്ടിലെ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം, [[ഒറ്റപ്പാലം|ഒറ്റപ്പാലത്തെ]] [[പൂഴിക്കുന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ചെമ്പൈ നിത്യേന കച്ചേരികൾ അവതരിപ്പിച്ചുപോന്നിരുന്നു. എത്ര തിരക്കുണ്ടായാലും ചെമ്പൈ പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ കുംഭമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശി ആഘോഷം കൂടാൻ അദ്ദേഹം സ്ഥിരമായി വരുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യകാല വേദികളിലൊന്നായിരുന്ന പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ [[നവരാത്രി]]യുടെ ആദ്യദിവസം നടക്കുന്ന കച്ചേരിയും അദ്ദേഹം ആജീവനാന്തം മുടക്കം കൂടാതെ നടത്തിപ്പോന്നു. അത്തരത്തിലൊരു ദിവസം തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ഈ ലോകത്തോട് വിടപറഞ്ഞതും. 1974 ഒക്ടോബർ 16-ന് നവരാത്രിയുടെ ആദ്യദിവസം പതിവുപോലെ അദ്ദേഹം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരുകയും ഏകദേശം മൂന്ന് മണിക്കൂർ നേരം തുടർച്ചയായി കച്ചേരി അവതരിപ്പിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട കൃതികളെല്ലാം അന്ന് അദ്ദേഹം പാടി. അവയിൽ അവസാനം പാടിയത് ''കരുണ ചെയ്വാനെന്തു താമസം കൃഷ്ണാ'' എന്ന കൃതിയാണ്. കച്ചേരി അവസാനിപ്പിച്ചശേഷം പൂഴിക്കുന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ തൊഴുത അദ്ദേഹം, നടയിൽ നിന്ന് പൊട്ടിക്കരയുകയും 78 വയസ്സുള്ള തന്നെ തിരിച്ചെടുത്തുകൂടേ എന്ന് ഭഗവാനോട് ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ആ സമയത്ത് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഒരു മാരാർ, ചെമ്പൈ 120 വയസ്സുവരെ ജീവിയ്ക്കണമെന്നാണ് തന്റെ ആഗ്രഹമെന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ അത്രയൊന്നും തനിയ്ക്ക് വേണ്ടെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി. തുടർന്ന്, ശിഷ്യനായ വാസുദേവൻ നമ്പൂതിരിപ്പാടിന്റെ വീട്ടിലെത്തിച്ചേർന്ന അദ്ദേഹം, അവിടെവച്ച് അല്പസമയം ശിഷ്യനോട് സംസാരിയ്ക്കുകയും തുടർന്ന് സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ കുഴഞ്ഞുവീഴുകയും ചെയ്തു. വിവരമറിഞ്ഞ് ഓടിയെത്തിയ ശിഷ്യനായ [[പൂമുള്ളി നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാഡീസ്പന്ദനം പരിശോധിച്ചുനോക്കി മരണം സ്ഥിരീകരിച്ചു. അങ്ങനെ ആ മഹാസംഗീതജ്ഞൻ ഗുരുവായൂരപ്പനിൽ ലയിച്ചുചേർന്നു. ജന്മനാടായ ചെമ്പൈ ഗ്രാമത്തിൽ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭൗതികശരീരം സംസ്കരിച്ചു. === [[ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]] === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥകളിൽ ഒരിയ്ക്കലും ഒഴിവാക്കാൻ പറ്റാത്ത കഥാപാത്രമാണ് ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവന്റേത്. നീണ്ട 55 വർഷം ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വത്തെ സേവിച്ച ഈ ഗജവീരൻ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഭക്തരിൽ തന്നെ പ്രമുഖസ്ഥാനം അലങ്കരിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. ഒരു ആന ചരിഞ്ഞ ശേഷം അതിന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി ഒരു ചിത്രം നിർമ്മിച്ചത് മറ്റൊരിടത്തും നടന്നതായി അറിയില്ല. ഒരു ആനയുടെ ചരമവാർഷികം എല്ലാ വർഷവും ആചരിച്ചുവരുന്നതും അങ്ങനെത്തന്നെ. ഇങ്ങനെ ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്തും ചരിഞ്ഞശേഷവും അത്ഭുതകഥാപാത്രമായി നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന കേശവൻ ഗുരുവായൂരിൽ എത്തിച്ചേരാനുണ്ടായ കാരണം ഇങ്ങനെയാണ്: [[ഏഷ്യ]]യിലെത്തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ തേക്കുമരക്കാടുകൾ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന [[നിലമ്പൂർ|നിലമ്പൂരിലാണ്]] കേശവൻ പിറന്നുവീണത്. എട്ടാം വയസ്സിൽ വാരിക്കുഴിയിൽ വീണ കേശവനെ സാമൂതിരി കുടുംബത്തിന്റെ ശാഖകളിലൊന്നായ [[നിലമ്പൂർ കോവിലകം]] ഏറ്റെടുക്കുകയായിരുന്നു. നിലമ്പൂർ കോവിലകത്തെ രണ്ടാമത്തെ കുട്ടിക്കൊമ്പനായിരുന്നു കേശവൻ. കോവിലകത്തെത്തിയ കേശവൻ അവിടെ കൂട്ടാനയ്ക്കൊപ്പം സുഖമായി കളിച്ചുവളർന്നു. അവന്റെ കളിചിരികളും തമാശകളും കോവിലകത്തുള്ളവരെയെല്ലാം സന്തോഷിപ്പിച്ചു. കോവിലകത്തെ കുട്ടികൾ കേശവനോടൊപ്പം കളിയ്ക്കുന്നതും പതിവായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ പോലും ആരെയും ദ്രോഹിയ്ക്കാതെ നിന്ന അവൻ നാട്ടുകാർക്കും വളരെ പ്രിയങ്കരനായി മാറി. അങ്ങനെയിരിയ്ക്കേയാണ് [[മലബാർ കലാപം]] പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടത്. അതിന്റെ ഭാഗമായി നിരവധി ആപത്തുകൾ കോവിലകത്തുള്ളവർക്ക് നേരിടേണ്ടിവന്നു. ഇതിനെത്തുടർന്ന് കോവിലകത്തെ വലിയ തമ്പുരാനും തമ്പുരാട്ടിയും കുടുംബവും സ്വത്തുക്കളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം മുഴുവൻ കാര്യസ്ഥനായ പണിയ്ക്കരെ ഏല്പിച്ച് [[തൃശ്ശൂർ|തൃശ്ശൂരിലേയ്ക്ക്]] താമസം മാറി. എന്നാൽ കലാപകാരികൾ പണിയ്ക്കരെ വധിച്ചതോടെ പ്രശ്നങ്ങൾ ആകെ ഗുരുതരമായി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾ നഷ്ടപ്പെടുമല്ലോ എന്നോർത്ത് ഭയപ്പെട്ട തമ്പുരാൻ, പൂജാമുറിയിൽ കയറി ഗുരുവായൂരപ്പനെ വിളിച്ചുപ്രാർത്ഥിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. തന്റെ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റാതെ കാത്താൽ തന്റെ ആനകളിലൊരെണ്ണത്തിന്റെ താൻ നടയ്ക്കുവയ്ക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം നേർച്ച നേർന്നു. അങ്ങനെ കുറച്ചുമാസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സ്വത്തുക്കൾക്ക് യാതൊരു കുഴപ്പവും പറ്റിയില്ലെന്ന വിവരം തമ്പുരാൻ അറിയാനിടവരികയും തുടർന്ന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്താൻ തീരുമാനിയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ 1922 ജനുവരി നാലിന് കേശവനെ ഗുരുവായൂരപ്പനുമുന്നിൽ നടയ്ക്കിരുത്തി. കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്ന കാലത്ത് ഗുരുവായൂരിൽ ആനകളുടെ എണ്ണം വളരെക്കുറവായിരുന്നു. അവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനിയായിരുന്നത് [[ഗുരുവായൂർ പഴയ പത്മനാഭൻ|പദ്മനാഭൻ]] എന്ന ഗജവീരനാണ്. അക്കാലത്ത് കേരളത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ഗജവീരന്മാരിൽ തലയെടുപ്പുകൊണ്ടും ആകാരഭംഗി കൊണ്ടുമെല്ലാം മുൻപന്തിയിലുണ്ടായിരുന്നത് പദ്മനാഭനായിരുന്നു. [[തൃശ്ശൂർ പൂരം|തൃശ്ശൂർ പൂരമടക്കം]] കേരളത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം ഉത്സവങ്ങളിലും അവനായിരുന്നു താരം. തിരുവിതാംകൂർ രാജാവായിരുന്ന [[മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ|ശ്രീ മൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ]] അവന് ചാർത്തിയ വീരശൃംഖല ഇന്നും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തിൽ ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. നിത്യവും രണ്ടുശീവേലികൾക്ക്{{efn|അക്കാലത്ത് വൈകീട്ടത്തെ ശീവേലിയ്ക്ക് ആനയെഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടായിരുന്നില്ല.}} ഭഗവാനെ എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നതും പദ്മനാഭന്റെ പുറത്താണ്. കേശവൻ ഗുരുവായൂരിലെത്തിയ ശേഷം പലപ്പോഴായി അവന് പദ്മനാഭന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് കാണാനിടവരികയും അതിന്റെ സ്വഭാവസവിശേഷകൾ മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. പതുക്കെ അവൻ പദ്മനാഭൻ്റെ നിലയിലേയ്ക്ക് ഉയരുകയും ഒടുവിൽ പദ്മനാഭനെ കടത്തിവെട്ടുകയും ചെതു. 1934-ൽ [[പാലക്കാട് ജില്ല]]യിലെ [[കണ്ണമ്പ്ര വേല]]യ്ക്കിടയിലുണ്ടായ ഒരു അപകടത്തിൽ പദ്മനാഭൻ ചരിഞ്ഞതോടെ കേശവയുഗം ആരംഭിച്ചു. കേശവന്റെ പല സ്വഭാവസവിശേഷതകളും അവനെ പതുക്കെ ജനപ്രിയനാക്കി മാറ്റി. കേരളത്തിലെ പലയിടത്തെ ഉത്സവങ്ങളിലും അവൻ പങ്കെടുക്കാൻ തുടങ്ങി. എന്നാൽ എവിടെപ്പോയാലും തിടമ്പ് തന്റെ തലയിൽ തന്നെ വേണമെന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഒരിയ്ക്കൽ, [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിനടുത്ത്]] [[തിരുവഞ്ചിക്കുളം ശിവക്ഷേത്രം|തിരുവഞ്ചിക്കുളം ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[ശിവരാത്രി]] ഉത്സവത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് പറ്റാനയ്ക്ക് കേശവനെക്കാൾ ഒരല്പം ഉയരം കൂടിയ സാഹചര്യം വന്നപ്പോൾ തിടമ്പു വച്ച് അളന്നുനോക്കാൻ അധികാരികൾ തീരുമാനിച്ചു. തിടമ്പുവച്ചപ്പോൾ കേശവന്റെ തലയെടുപ്പ് അപാരമായിരുന്നു. തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിനും കേശവൻ പങ്കെടുക്കുന്നത് പതിവായി. [[തൃശ്ശൂർ പാറമേക്കാവ് ഭഗവതിക്ഷേത്രം|പാറമേക്കാവ്]], [[തൃശ്ശൂർ തിരുവമ്പാടി ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം|തിരുവമ്പാടി]] എന്നീ ഇരുവിഭാഗങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയും അവൻ തിടമ്പേറ്റിയിട്ടുണ്ട്. കേശവന് രണ്ട് പാപ്പാന്മാരാണുണ്ടായിരുന്നത് - അച്യുതൻ നായരും മാണി നായരും. മാണിനായർ അസാമാന്യമായ ഉയരവും വണ്ണവുമുള്ള ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ മെലിഞ്ഞ് ശുഷ്കിച്ച ശരീരത്തിനുടമയായിരുന്നു. ഇവരുടെ സ്വഭാവത്തിലും വ്യത്യാസമുണ്ടായിരുന്നു. മാണി നായർ കേശവനെ ഭയപ്പെടുത്തി അനുസരിപ്പിയ്ക്കുന്ന പ്രകൃതക്കാരനായിരുന്നെങ്കിൽ അച്യുതൻ നായർ അവനെ ഒരു മകനെപ്പോലെയാണ് കണ്ടത്. സ്നേഹസമ്പന്നനായിരുന്ന അച്യുതൻ നായർ, ചിലപ്പോൾ കുറുമ്പുകാണിച്ചതിന് അടിച്ചാലും അതൊന്നും സാരമില്ല മകനേ എന്നുപറഞ്ഞ് അവനെ ആശ്വസിപ്പിയ്ക്കുമായിരുന്നു. ജീവിതാന്ത്യം വരെ അദ്ദേഹം കേശവനെ നോക്കിനടന്നു. ആദ്യകാലത്ത് മദപ്പാടുകാലത്ത് കാട്ടുന്ന ചില വിക്രിയകൾ കാരണം കേശവന് ''ഭ്രാന്തൻ കേശവൻ'' എന്നൊരു അപരനാമമുണ്ടായിരുന്നു. അക്കാലത്ത് ഈ രണ്ടുപാപ്പാന്മാരും ചേർന്ന് കേശവനെ നല്ലപോലെ നോക്കി. കേശവന്റെ ഭ്രാന്ത് മാറുന്നതായി വിധിപ്രകാരം അവനെ 41 ദിവസം ഭജനമിരുത്തുകയും ഭഗവാന് നേദിച്ച വെണ്ണ ജപിച്ചുനൽകുകയും ചെയ്തതോടെ കേശവന്റെ മനസ്സുമാറി. പിന്നീട് അവൻ കേരളീയ ഗജപ്രേമികളുടെ ഇഷ്ടതാരമായി മാറി. ഗജലക്ഷണശാസ്ത്രപ്രകാരമുള്ള പല യോഗ്യതകളും കേശവന്നുണ്ടായിരുന്നു. പതിനൊന്നരയടിയായിരുന്നു അവന്റെ ഉയരം. കൊമ്പിന്റെ കടവായിൽ നിന്നു പുറത്തേയ്ക്കുള്ള ദൂരം നാലരയടി. അപൂർവങ്ങളിൽ അപൂർവമായി കാണുന്ന ലക്ഷണമൊത്ത, നിരയൊത്ത 20 വെള്ള നഖങ്ങൾ. ഇതിനെല്ലാം പുറമേ അപൂർവ്വതയുള്ള അനേകം സ്വഭാവസവിശേഷതകളും. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ ചടങ്ങുകളെക്കുറിച്ചെല്ലാം വ്യക്തമായ അറിവുണ്ടായിരുന്ന കേശവൻ, തന്നെ ആവശ്യമുള്ള ചടങ്ങിന് മുമ്പ് ഒരുങ്ങിനിൽക്കുമായിരുന്നു. മദപ്പാടുകാലത്ത് ചില വേലത്തരങ്ങൾ കാണിയ്ക്കുന്ന കേശവൻ ഇടഞ്ഞോടിയാൽ പിന്നെ എത്ര ദൂരെയുള്ള സ്ഥലത്തായാലും ഗുരുവായൂരിൽ ചെന്നേ നിൽക്കുമായിരുന്നുള്ളൂ. ഒരിയ്ക്കൽ തൃശ്ശൂർ പൂരത്തിന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് മദമിളകി [[തേക്കിൻകാട് മൈതാനം]] ചുറ്റി വടക്കുന്നാഥനെ പ്രദക്ഷിണം വച്ചശേഷമാണ് കേശവൻ സ്ഥലം വിട്ടത്. ജില്ലാ കളക്ടറും ഡി.എമ്മും അടക്കമുള്ള പല ഉദ്യോഗസ്ഥരും ഇടപെട്ടിട്ടും മയക്കുവെടി വയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നുണ്ടായിരുന്നില്ല. അപ്പോൾ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി]] സ്വദേശിയായ അമ്പാടിയിൽ കൃഷ്ണൻ നായർ എന്നൊരാൾ ഓടിവന്ന് കേശവനെ തളച്ചുവെന്നാണ് കഥ. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ, തൃശ്ശൂരിന് തെക്കുള്ള [[കൂർക്കഞ്ചേരി ശ്രീ മഹേശ്വര ക്ഷേത്രം|കൂർക്കഞ്ചേരി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] [[തൈപ്പൂയം|തൈപ്പൂയത്തിന്]] എഴുന്നള്ളിയ്ക്കാൻ കൊണ്ടുപോകുന്ന വഴിയിൽ, തൃശ്ശൂരിൽ നിന്ന് ആറുകിലോമീറ്റർ മാത്രം ദൂരെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുഴയ്ക്കൽ]] എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച് പെട്ടെന്ന് തിരിഞ്ഞുനടന്നതും രസകരമായ ഒരു സംഭവമാണ്. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് ഒരാളെ പോലും അവൻ കൊന്നിട്ടില്ല. ഒരിയ്ക്കൽ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ സമയത്ത് മദമിളകിയ അവൻ, വഴിയിൽ വച്ച് ഏതാനും സ്കൂൾ കുട്ടികളെ കണ്ടപ്പോൾ അവരെ ഉപദ്രവിയ്ക്കാതെ നടന്നുപോയത് അതിനൊരു ഉദാഹരണമാണ്. മറ്റൊരിയ്ക്കൽ മദമിളകിയപ്പോൾ ഇടുങ്ങിയ വഴിയിലൂടെ ഓടിയ അവൻ, വഴിയിൽ കണ്ട കാലുകളില്ലാത്ത ഒരു രോഗിയെ ചവിട്ടാതെ കടന്നുപോയത് മറ്റൊരു ഉദാഹരണം. സമയത്ത് ശീവേലിയ്ക്ക് തിടമ്പെഴുന്നള്ളിയ്ക്കാനും ഇറക്കാനുമല്ലാതെ ഒരിയ്ക്കലും അവൻ മുൻകാലുകൾ താഴ്ത്തിക്കൊടുത്തിട്ടില്ല. തിടമ്പേറ്റുന്നയാൾ മാത്രമേ തന്റെ മുന്നിലൂടെ കയറാവൂ എന്ന നിർബന്ധവും അവന്നുണ്ടായിരുന്നു. തിടമ്പേറ്റിക്കഴിഞ്ഞാൽ അത് തലയിൽ നിന്ന് മാറ്റുന്നതുവരെ അവൻ തലയുയർത്തിത്തന്നെ നിൽക്കുമായിരുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷ ഉത്സവങ്ങൾക്കും കേശവന്റെ പുറത്ത് കയറ്റിയാണ് എഴുന്നള്ളത്തുകൾ നടന്നുവന്നിരുന്നത്. [[കുംഭം|കുംഭമാസത്തിലെ]] [[പൂയം]] നാൾ തൊട്ട് പത്തുദിവസം നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവം, വൃശ്ചികമാസത്തിലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരദിനമായ ചിങ്ങമാസത്തിലെ [[അഷ്ടമിരോഹിണി]] എന്നീ അവസരങ്ങളിൽ കേശവന്റെ പുറത്താണ് എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ പല സുപ്രധാന സംഭവങ്ങളിലും അവന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമുണ്ടായിരുന്നു. 1952-ൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഇന്നുള്ള സ്വർണ്ണക്കൊടിമരത്തിനുള്ള തടി വെട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നത് കേശവനാണ്. ആദ്യകാലത്ത് ക്ഷേത്രം തെക്കുഭാഗത്തുണ്ടായിരുന്ന കോവിലകപ്പറമ്പിൽ (ഇപ്പോൾ ദേവസ്വം വക പാഞ്ചജന്യം, ശ്രീവത്സം റെസ്റ്റ് ഹൗസുകൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സ്ഥലത്ത്) സ്ഥലക്കുറവ് അനുഭപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[പുന്നത്തൂർ കോട്ട]]യിലേയ്ക്ക് 1975 ജൂൺ 25-ന് ആനകളെ മാറ്റുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി നടത്തിയ ഗജരാജയാത്രയെ നയിച്ചതും കേശവനാണ്. പ്രായാധിക്യം വകവയ്ക്കാതെയുള്ള ആ യാത്ര പലരുടെയും മനസ്സിൽ ഇന്നും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. കേശവൻ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന് നൽകിയ സേവനങ്ങൾക്കുള്ള പ്രതിഫമായി 1972-ൽ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം അവനെ ഗജരാജപട്ടം നൽകി ആദരിച്ചു. കേശവന്റെ സേവനത്തിന്റെ 50-ആം വാർഷികം പ്രമാണിച്ചാണ് അവന് ഈ വിശേഷാൽ ബഹുമതി ലഭിച്ചത്. അപ്പോൾ തന്നെയായിരുന്നു കേശവന്റെ ഷഷ്ടിപൂർത്തി ആഘോഷവും. ഇവയോടനുബന്ധിച്ച് ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകൾക്കും വിശേഷാൽ സദ്യ നൽകിയതും ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു സംഭവമാണ്. ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനകാലത്ത് കേശവൻ വിവിധ രോഗങ്ങളുമായി ബുദ്ധിമുട്ടി. 1976 നവംബർ 30-ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള നവമി വിളക്ക് നടക്കുന്ന സമയമായിരുന്നു. കേശവന്റെ പുറത്താണ് അപ്പോഴും തിടമ്പേറ്റിയിരുന്നത്. രാത്രി ഏകദേശം പതിനൊന്നുമണി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് കേശവന് ഒരു അസ്വസ്ഥത അനുഭവപ്പെട്ടു. ആനപ്പുറത്തുണ്ടായിരുന്നവർ ആശങ്കാകുലരായി താഴെയിറങ്ങി. തിടമ്പ് പറ്റാനയായിരുന്ന കുട്ടികൃഷ്ണന് നൽകിയശേഷം അവസാനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ തൊഴുതുകൊണ്ട് കേശവൻ ക്ഷേത്രത്തിന് തെക്കുഭാഗത്തെ പറമ്പിലേയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിമരത്തിലേയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി പാപ്പാന്മാർ അവനെ കെട്ടിനിർത്തി. തുടർന്നുവന്ന രണ്ടുദിവസം കടുത്ത ഉപവാസമനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടാണ് അവൻ കഴിച്ചുകൂട്ടിയത്. വിദഗ്ദ്ധരായ ആനഡോക്ടർമാർ മുഴുവൻ കേശവന്റെ രോഗവിവരമറിഞ്ഞ് അവനെ ചികിത്സിയ്ക്കാനെത്തി. എന്നാൽ എല്ലാ ചികിത്സകളും നിഷ്ഫലമാക്കിക്കൊണ്ട് കേശവന്റെ ആരോഗ്യസ്ഥിതി അനുദിനം വഷളായിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഡിസംബർ 2 വ്യാഴാഴ്ച. പുണ്യദിനമായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായിരുന്നു അന്ന്. പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയായപ്പോൾ കൊടിമരത്തിന്റെ ഭാഗത്തേയ്ക്ക് നമസ്കരിച്ചുകിടന്നുകൊണ്ട് കേശവൻ അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ വിവരമറിയിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിൽ കൂട്ടമണി മുഴങ്ങി. കേശവൻ മരിച്ചു എന്നാണ് നാട്ടുകാർ വിവരമറിയിച്ചത്. ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്ന പല പരിപാടികളും കേശവന്റെ മരണത്തെത്തുടർന്ന് റദ്ദാക്കി. അങ്ങനെ ചടങ്ങുമാത്രമാക്കി ആ ഏകാദശി കടന്നുപോയി. കേരളം മുഴുവൻ കേശവന് അന്ത്യാഞ്ജലി അർപ്പിയ്ക്കാൻ കോവിലകപ്പറമ്പിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. വൈകീട്ട് ആറുമണിയ്ക്ക് [[വടക്കാഞ്ചേരി]]യ്ക്കടുത്തുള്ള [[അകമല]]യിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോയ കേശവന്റെ മൃതദേഹം അവിടെ വച്ച് ആചാരവിധികളോടെ സംസ്കരിച്ചു. പതിവിനുവിപരീതമായി അവനെ ദഹിപ്പിയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തതെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള പത്രങ്ങളിൽ അവന്റെ മരണവാർത്ത അടിച്ചുവന്നു. കേശവൻ ചരിഞ്ഞശേഷം 1977-ൽ അവന്റെ ജീവിതകഥ ആസ്പദമാക്കി ''[[ഗുരുവായൂർ കേശവൻ (ചലച്ചിത്രം)|ഗുരുവായൂർ കേശവൻ]]'' എന്ന പേരിൽ ഒരു ചിത്രം പുറത്തിറങ്ങി. [[ഭരതൻ (സംവിധായകൻ)|ഭരതൻ]] സംവിധാനം ചെയ്ത ഈ ചലച്ചിത്രത്തിൽ കേശവനെ അവതരിപ്പിച്ചത് [[നായരമ്പലം ശിവജി]] എന്ന ആനയാണ്. [[എം.ജി. സോമൻ]], [[ജയഭാരതി]], [[അടൂർ ഭാസി]], [[ഒടുവിൽ ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ]], [[സുകുമാരി]] തുടങ്ങിയവർ മറ്റ് പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങളെ അവതരിപ്പിച്ചു. ഈ ചിത്രം ബോക്സ് ഓഫീസിൽ അധികം ശ്രദ്ധിയ്ക്കപ്പെട്ടില്ലെങ്കിലും [[പി. ഭാസ്കരൻ]]-[[ജി. ദേവരാജൻ]] ടീം ഒരുക്കിയ ഇതിലെ ഗാനങ്ങൾ സൂപ്പർഹിറ്റുകളായി. ''നവകാഭിഷേകം കഴിഞ്ഞു'', ''ഉഷാകിരണങ്ങൾ പുൽകിപ്പുൽകി'', ''ഇന്നെനിയ്ക്ക് പൊട്ടുകുത്താൻ'', ''ധിംതതക്ക കൊടുമല ഗണപതി'', ''മാരിമുകിലിൻ കേളിക്കയ്യിൽ'' തുടങ്ങിയ ഈ ചിത്രത്തിലെ ഗാനങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ജനപ്രിയമായി തുടരുന്നു. [[കെ.ജെ. യേശുദാസ്]], [[പി. ജയചന്ദ്രൻ]], [[പി. ലീല]], [[പി. മാധുരി]] എന്നിവരാണ് ഇവ ആലപിച്ചത്. 2007-ൽ കേശവന്റെ ജീവിതം ഒരു സീരിയലുമാക്കി മാറ്റി. [[സൂര്യ ടി.വി.]]യിൽ സംപ്രേഷണം ചെയ്ത ഈ സീരിയലിൽ കേശവനായി അഭിനയിച്ചത് ഇപ്പോൾ ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്നവരിൽ ഏറ്റവും ഉയരം കൂടിയ ആനയായ [[തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രൻ|തെച്ചിക്കോട്ടുകാവ് രാമചന്ദ്രനാണ്]]. കേശവൻ ചരിഞ്ഞ സ്ഥാനത്ത് അവന്റെ ഒരു പൂർണ്ണകായ പ്രതിമ ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പണികഴിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. 1982-ൽ കേശവന്റെ ആറാം ചരമവാർഷികദിനത്തിലാണ് ഈ പ്രതിമ അനാച്ഛാദനം ചെയ്തത്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ ഏകാദശിക്കാലത്തും ചരമദിനമായ ഏകാദശിയുടെ തലേന്ന് ദേവസ്വം വകയായുള്ള ആനകളെ കേശവന്റെ പ്രതിമ വരെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന ചടങ്ങ് നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്നടുത്തുള്ള [[ഗുരുവായൂർ തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രം|തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നുതുടങ്ങുന്ന ഈ യാത്ര റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രവും പിന്നിട്ടാണ് കേശവന്റെ പ്രതിമയ്ക്ക് മുന്നിലെത്തുക. അകമ്പടിയായി [[നാദസ്വരം|നാദസ്വരവുമുണ്ടാകും]]. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന കൊമ്പനാണ് കേശവന്റെ ചിത്രം ഏറ്റുന്നതും അവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നതും. മറ്റുള്ള ആനകൾ കൊമ്പുകളുയർത്തി പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കും. അങ്ങനെ ഇന്നും ഓർമ്മകളിൽ മായാതെ കേശവൻ നിൽക്കുന്നു. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ == === ഉദയാസ്തമനപൂജ === ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വഴിപാടുകളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജ. പേര് സൂചിപ്പിയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഉദയം മുതൽ അസ്തമയം വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പൂജയാണിത്. കേരളത്തിലെ മിക്ക ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നിലവിലുള്ള വഴിപാടാണിത്. കേരളത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉദയാസ്തമനപൂജ നടക്കുന്ന ക്ഷേത്രം ഗുരുവായൂരാണ്. ഇരുപത്തിയൊന്ന് പൂജകളാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയുള്ള ദിവസം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. പൂജയുടെ തലേദിവസം വൈകീട്ട് ഗണപതിപൂജയോടെയാണ് ചടങ്ങുകളുടെ ആരംഭം. ഭഗവാന് നേദിച്ച അപ്പം, പായസം, കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര തുടങ്ങിയവയും മുഖത്ത് ചാർത്തിയ ചന്ദനം, കളഭം മുതലായവയും അഭിഷേകം ചെയ്ത തീർത്ഥജലവും എണ്ണയും പാദങ്ങളിലർച്ചിച്ച പൂക്കളുമെല്ലാം പൂജനടത്തുന്നവർക്ക് നൽകുന്നു. ഏറെക്കാലമായി നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന വഴിപാടാണെങ്കിലും കർണാടക സംഗീത സമ്രാട്ടായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥ ഭാഗവതരാണ് ഉദയാസ്തമനപൂജയ്ക്ക് പ്രചാരമുണ്ടാക്കുന്നതിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്കുവഹിച്ചത്. കുറഞ്ഞത് നൂറ് ഉദയാസ്തമനപൂജകളെങ്കിലും അദ്ദേഹം ജീവിതത്തിൽ കഴിച്ചിട്ടുണ്ടാകണമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. === കൃഷ്ണനാട്ടം === കേരളത്തിന്റെ തനതുകലാരൂപങ്ങളിലൊന്നായ കൃഷ്ണനാട്ടം, ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന വഴിപാടുകളിലൊന്നാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ രചിച്ച 'കൃഷ്ണഗീതി' എന്ന കാവ്യത്തെ ആസ്പദമാക്കി നിർമ്മിച്ചെടുത്ത കലാരൂപമാണിത്. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ ജനനം മുതൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം വരെയുള്ള ജീവിതം എട്ടുകഥകളാക്കിത്തിരിച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം അവതരിപ്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നത്. അവതാരം, കാളിയമർദ്ദനം, രാസക്രീഡ, കംസവധം, സ്വയംവരം, ബാണയുദ്ധം, സ്വർഗ്ഗാരോഹണം എന്നിവയാണ് ആ എട്ടുകഥകൾ. ഇവ അതത് ക്രമത്തിൽ ആടിപ്പോരുന്നു. എന്നാൽ, ദുഃഖപര്യവസായിയായ കഥയായതിനാൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും അവതാരം കളിയ്ക്കുന്നു.<ref>[http://www.chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029034755/http://chintha.com/kerala/krishnanattam-history-origin.html|date=2018-10-29}}.</ref> കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ നിന്ന് പ്രചോദനമുൾക്കൊണ്ട [[കൊട്ടാരക്കരത്തമ്പുരാൻ]], പിൽക്കാലത്ത് ശ്രീരാമഭഗവാന്റെ ജീവിതം ആസ്പദമാക്കി [[രാമനാട്ടം]] സൃഷ്ടിച്ചെടുത്തു. പിന്നീട് [[കോട്ടയത്തു തമ്പുരാൻ|കോട്ടയം കേരളവർമ്മത്തമ്പുരാൻ]] രാമനാട്ടത്തിൽ പരിഷ്കാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നപ്പോഴാണ് ഇന്നത്തെ കഥകളി പിറവിയെടുത്തത്. [[കൂടിയാട്ടം|കൂടിയാട്ടത്തിലെ]] വേഷങ്ങൾ മാതൃകയാക്കിയാണ് ഈ മൂന്ന് കലാരൂപങ്ങളിലെയും വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെങ്കിലും അവയിൽ ചെറിയ വ്യത്യാസങ്ങളും കാണാം. ഗുരുവായൂരിലെ അവതരണരീതിയ്ക്ക് കഥകളിയോടാണ് കൂടുതൽ സാദൃശ്യം. വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വേഷവിധാനങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ ചടങ്ങുകൾ പലതും കഥകളിയിലേതുപോലെയാണ്. പുറപ്പാട്, കേളി തുടങ്ങിയ ചടങ്ങുകൾ കഥകളിയിലുമുണ്ട്. [[ശുദ്ധമദ്ദളം]], [[തൊപ്പിമദ്ദളം]], [[ചേങ്ങില]], [[ഇലത്താളം]] എന്നിവയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ വാദ്യങ്ങൾ. രണ്ട് പിൻപാട്ടുകാരാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിനുണ്ടാകുക. കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ കിരീടാലങ്കാരവും കഥകളി സ്വീകരിച്ചതാണ്. കഥകളി പോലെ നിലവിളക്കിനെ സാക്ഷിനിർത്തിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടവും കളിയ്ക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ധാരാളം വ്യത്യാസങ്ങളും ഈ കലാരൂപങ്ങൾ തമ്മിലുണ്ട്. കഥകളിയിൽ കഥയിലെ ആദ്യരംഗം തന്നെയാണ് പുറപ്പാടെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീവേഷങ്ങളെ വച്ച് നടത്തുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് മാത്രമാണ് പുറപ്പാട്. കഥകളിയിൽ സാധാരണയായി അഭിനേതാക്കൾ നിലവിളക്കിനുമുന്നിൽ പോകാറില്ല. എന്നാൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ വിളക്കിനെ ചുറ്റിയുള്ള നൃത്തം പതിവുണ്ട്. കൃഷ്ണനും യവനനും തമ്മിലും കൃഷ്ണനും മല്ലന്മാരും തമ്മിലുമുള്ള യുദ്ധരംഗങ്ങളിൽ വിളക്കിന്റെ മുന്നിൽ വന്നാണ് നൃത്തം. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പദം ആവർത്തിച്ച് പാടാറില്ല. ആവർത്തിച്ചുള്ള അഭിനയം ആവശ്യമില്ലാത്തതിനാലാണിത്. കഥകളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ സ്ത്രീകഥാപാത്രങ്ങൾക്കും ചുട്ടിയുണ്ട്. കഥകളിയിൽ അഭിനേതാക്കളുടെ വശങ്ങളിലാണ് പാട്ടുകാരും വാദ്യക്കാരുമുണ്ടാകുകയെങ്കിൽ കൃഷ്ണനാട്ടത്തിൽ പുറകിലാണ്. ഇത് അഭിനേതാക്കൾക്ക് നൃത്തത്തിന് കൂടുതൽ സൗകര്യമൊരുക്കാനാണ്. [[സാമവേദം|സാമവേദാലാപനത്തെയും]] [[ചാക്യാർ|ചാക്യാരുടെ]] സ്വരിയ്ക്കലിനെയും ആസ്പദമാക്കിയാണ് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ സംഗീതം ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ, ഗുരുവായൂരിൽ കേൾക്കാൻ കഴിയുന്നത് കഥകളിസംഗീതമാണ്. ഇത് ഒരേ സമയം പ്രശംസയും വിമർശനവും ഏറ്റുവാങ്ങി. രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടച്ചശേഷം വടക്കേ നടപ്പുരയിൽ വച്ചാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ചൊവ്വാഴ്ചയും പരിശീലനകാലവുമൊഴിച്ചുള്ള എല്ലാ ദിവസവും ഇതുണ്ടാകാറുണ്ട്. എട്ട് കഥകളിൽ ഏതെങ്കിലുമൊന്നാണ് ഓരോ ദിവസം കളിയ്ക്കുന്നത്. ആദ്യകാലത്ത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും സാമൂതിരിയുടെ നാട്ടിലെ സവർണ്ണകുടുംബങ്ങളിലും മാത്രം ഒതുങ്ങിനിന്ന കൃഷ്ണനാട്ടം, ഇപ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ അതിരുകളും കടന്ന് കടലിനപ്പുറത്തുപോലും സ്ഥാനം പിടിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2010-ൽ [[ഫ്രാൻസ്|ഫ്രാൻസിന്റെ]] തലസ്ഥാനമായ [[പാരീസ്|പാരീസിൽ]] വച്ചുനടന്ന കലാരൂപങ്ങളുടെ ഒരു സെമിനാറിനോടനുബന്ധിച്ച് കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിരുന്നു. രാജ്യത്തെ പലയിടങ്ങളിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഭാഗമായി കൃഷ്ണനാട്ടം അരങ്ങേറിയിട്ടുണ്ട്. === തുലാഭാരം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന വഴിപാടാണ് തുലാഭാരം. വഴിപാടുകാരന്റെ/കാരിയുടെ ഭാരത്തിന് തുല്യമായി ഏതെങ്കിലും ദ്രവ്യം സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ വഴിപാടിന്റെ രീതി. കേരളത്തിലെ എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഈ വഴിപാടുണ്ട്. ഒരുദിവസം നൂറിനടുത്ത് തുലാഭാരങ്ങൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. കേരളീയ ഹൈന്ദവർ വിവിധ ആവശ്യങ്ങളുടെ ഭാഗമായി ഗുരുവായൂരിൽ തുലാഭാരം നേരാറുണ്ട്. കദളിപ്പഴം, പഞ്ചസാര, ശർക്കര, അരി, ഗോതമ്പ്, എള്ള്, കയർ തുടങ്ങി സ്വർണവും വെള്ളിയും വരെ നീളുന്നു തുലാഭാരത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന വസ്തുക്കളുടെ നിര. കൂടാതെ നോട്ടുകെട്ടുകൾ കൊണ്ടും താമര കൊണ്ടുമെല്ലാം തുലാഭാരം നേർന്നവരുണ്ട്. == ഉപദേവതകളും വഴിപാടുകളും == === ഗണപതി === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് തെക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിൽ, നാലമ്പലത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയോട് മുട്ടിനിൽക്കുന്ന ഒരു ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് സർവ്വവിഘ്നവിനാശകനായ ഗണപതിഭഗവാന്റെ പ്രതിഷ്ഠ. ഒരടി മാത്രം ഉയരമുള്ള ഒരു ചെറുവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വലത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന ഭഗവാൻ, മൂന്നുകൈകളിൽ മഴു, കയർ, മോദകം എന്നിവ ധരിച്ച് നാലാമത്തെ കൈ കൊണ്ട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കുന്ന രൂപത്തിലാണ് ഇവിടെയുള്ള വിഗ്രഹം. ആദ്യകാലത്ത് ഇവിടെ പ്രദക്ഷിണം വയ്ക്കാനുള്ള സൗകര്യമില്ലായിരുന്നു. 1970-ലെ തീപ്പിടുത്തത്തിനു ശേഷമാണ് ഇവിടെ അതിനുള്ള സൗകര്യമുണ്ടായത്. ഗണപതിഹോമം, കറുകമാല, ഒറ്റയപ്പം എന്നിവയാണ് ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. തെക്കുപടിഞ്ഞാറേ അറ്റത്തുള്ള തൂണിലും ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ==== കാര്യാലയ ഗണപതി ==== ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, ദേവസ്വം മ്യൂസിയം വളപ്പിൽ മറ്റൊരു ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. '''കാര്യാലയ ഗണപതി''' എന്നാണ് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. മേൽക്കൂരയില്ലാത്ത ഒരു തറയിലാണ് മൂന്നടിയോളം ഉയരമുള്ള ഗണപതിവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. കിഴക്കോട്ടാണ് ഈ ഗണപതിയുടെയും ദർശനം. ഇടത്തോട്ട് തുമ്പിക്കൈ നീട്ടുന്ന അപൂർവ്വ ഗണപതിപ്രതിഷ്ഠയാണിത്. മുമ്പുകാലത്ത് ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുണ്ടായിരുന്ന [[അഗ്രഹാരം|അഗ്രഹാരത്തിൽ]] താമസിച്ചിരുന്ന തമിഴ് ബ്രാഹ്മണർ പൂജിച്ചിരുന്ന ഗണപതി, പിൽക്കാലത്ത് പഴയ ദേവസ്വം ഓഫീസും ഇപ്പോഴത്തെ മ്യൂസിയവുമായ നാലുകെട്ടിലെത്തുകയായിരുന്നു. നാലുകെട്ട് പുതുക്കിപ്പണിതപ്പോൾ അതിന്റെ കന്നിമൂലയിൽ ഈ ഗണപതിയ്ക്ക് സ്ഥാനമുണ്ടാക്കുകയായിരുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് കർക്കടകമാസത്തിൽ മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന പൂജ, ഇപ്പോൾ എല്ലാ ദിവസവും നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർ, ഈ ഗണപതിയെ തൊഴുതിട്ടാണ് ഭഗവദ്ദർശനത്തിന് ചെല്ലുന്നത്. പ്രത്യക്ഷ മഹാഗണപതിഹോമമാണ് ഈ ഗണപതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. ഇത് എല്ലാ മുപ്പെട്ട് വെള്ളിയാഴ്ചയും നടത്തിവരുന്ന വഴിപാടാണ്. ഒരു ആനയെ ഗണപതിയായി സങ്കല്പിച്ച് നടത്തുന്ന ഹോമമാണിത്. കൂടാതെ, നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതും അതിവിശേഷമാണ്. [[വിനായക ചതുർത്ഥി|വിനായക ചതുർത്ഥിദിവസം]] ഇവിടെ പ്രത്യേകപൂജകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. === അയ്യപ്പൻ === ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിന് പുറത്തും പ്രദക്ഷിണവഴിയ്ക്കകത്തുമായി തെക്കുകിഴക്കുഭാഗത്ത് പടിഞ്ഞാറോട്ട് ദർശനമായാണ് താരകബ്രഹ്മസ്വരൂപവും ഹരിഹരപുത്രനുമായ അയ്യപ്പസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠ. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന ശിലാവിഗ്രഹത്തിന് [[ശബരിമല|ശബരിമലയിലെ]] വിഗ്രഹവുമായി പ്രകടമായ രൂപസാദൃശ്യമുണ്ട്. നാലമ്പലത്തിനുപുറത്തുള്ള ഏക ഉപദേവതാപ്രതിഷ്ഠ അയ്യപ്പനാണ്. നാളികേരമുടയ്ക്കുന്നതാണ് പ്രധാന വഴിപാട്. ഇതിനായി ഒരു കല്ല് ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ചിട്ടുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ എള്ളുതിരി വഴിപാടുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും 2007-ലെ ദേവപ്രശ്നത്തിൽ ദേവന് ഹിതകരമല്ലെന്ന് കണ്ടെത്തിയതിനെത്തുടർന്ന് അത് നിർത്തിവച്ചിരുന്നു. അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനും ഇപ്പോൾ ചുറ്റുവിളക്കുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്ത് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം ഈ അയ്യപ്പന്റെ മുന്നിലാണ്. === ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതി === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമതിലകത്തുതന്നെയാണെങ്കിലും ഗുരുവായൂരപ്പന് തുല്യപ്രാധാന്യം നേടിയ സന്നിധിയാണ് ഇടത്തരികത്തുകാവിൽ ഭഗവതിയുടേത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കാവൽ ദൈവമാണ് ഭഗവതി എന്ന്‌ വിശ്വാസം. ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിൽ, അകത്തോ പുറത്തോ എന്ന് സംശയം തോന്നുന്ന സ്ഥലത്താണ് ആദിപരാശക്തിയായ ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലും മണ്ഡപവും. ഭഗവാന്റെ ഇടതുഭാഗത്തുള്ള പ്രതിഷ്ഠയായതുകൊണ്ടാണ് ''ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതി'' എന്ന് ഈ പ്രതിഷ്ഠ അറിയപ്പെടുന്നത്. [[വനദുർഗ്ഗ|വനദുർഗ്ഗാചൈതന്യത്തോടുകൂടിയ]] [[ഭദ്രകാളി|ഭദ്രകാളിയായാണ്]] സങ്കല്പം. അമ്പാടിയിൽ [[യശോദ|യശോദയ്ക്ക്]] പിറന്ന കൃഷ്ണസഹോദരിയായ ഭഗവതിയാണിതെന്ന് സങ്കല്പമുണ്ട്. ഈ പരാശക്തിയാണ് കാളിയുടെ രൂപത്തിൽ [[കംസൻ|കംസനെ]] കൃഷ്ണജനനത്തെ പറ്റി അറിയിച്ചത് എന്ന്‌ ഭാഗവതം പറയുന്നു. വനദുർഗ്ഗാ സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ശ്രീകോവിലിന് മേൽക്കൂരയില്ല. പടിഞ്ഞാറോട്ടാണ് ദർശനം. സ്വയംഭൂവായ ഒരു കണ്ണാടിവിഗ്രഹമാണ് ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നത്. ഏകദേശം ഒരടി ഉയരം വരും. ഈ ഭഗവതി ശ്രീകൃഷ്ണനുമുമ്പേ ഇവിടെ സന്നിധാനം ചെയ്തിരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലമാണ് ഭഗവതിയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചത്. കാളീഭാവത്തിലാണ് ആരാധനയെങ്കിലും ലക്ഷ്മി, [[സരസ്വതി]], പാർവതി, ദുർഗ്ഗ എന്നീ ഭാവങ്ങളിലും സങ്കല്പമുണ്ട്. ആദ്യമുണ്ടായ പ്രതിഷ്ഠ എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ, ആദ്യം ഭഗവതിയെ വന്ദിയ്ക്കണമെന്നാണ് ആചാരം. എന്നാൽ, ക്യൂവിൽ നിൽക്കുന്നവർക്ക് ഇത് സാധിയ്ക്കില്ല. ഭഗവതിയ്ക്ക് സ്ഥിരം [[വെളിച്ചപ്പാട്|വെളിച്ചപ്പാടുണ്ട്]]. ''അഴൽ'' എന്ന് പേരുള്ള ഒരു വിശേഷവഴിപാടാണ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന വഴിപാട്. പച്ചരി, വെള്ളരി, നാളികേരം എന്നിവ വെച്ച്‌ വാഴത്തണ്ടിൽ തുണി ചുറ്റി എണ്ണയിൽ നനച്ച്‌ കത്തിച്ച്‌ ദേവിയ്ക്ക് അഗ്നി നേദിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങാണിത്. പ്രധാനക്ഷേത്രത്തിന്റെ നടയടച്ചശേഷമാണ് ഈ വഴിപാട് നടത്തുന്നത്. മണ്ഡലകാലത്ത് ഭഗവതിയ്ക്ക് [[കളമെഴുത്തും പാട്ടും]] പതിവുണ്ട്. കാളീസങ്കല്പമായതിനാൽ ഇവിടെ [[ദാരികവധം]] പാട്ടാണ് പാടുന്നത്. [[ധനു|ധനുമാസത്തിൽ]] ''പിള്ളേർ താലപ്പൊലി'' എന്ന പേരിൽ നാട്ടുകാരുടെ വകയായും [[മകരം|മകരമാസത്തിൽ]] ദേവസ്വം വകയായും രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ ഭഗവതിയ്ക്ക് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഈയവസരങ്ങളിൽ പ്രധാന ക്ഷേത്രം നേരത്തേ അടയ്ക്കുന്നു. സഹോദരിയുടെ വിശേഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ പുറപ്പെടുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടത്തുന്നതും ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. [[നവരാത്രി|നവരാത്രിയും]] തൃക്കാർത്തികയും ദേവിയ്ക്ക് വിശേഷമാണ്. == മറ്റുള്ള സങ്കല്പങ്ങൾ == മേൽപ്പറഞ്ഞ മൂന്ന് ഉപപ്രതിഷ്ഠകൾ കൂടാതെ ചിലയിടങ്ങിൽ വിശേഷാൽ ആരാധന നടക്കുന്നുമുണ്ട്. അവയിൽ ചിലത് സ്വയമേവ ശ്രദ്ധേയമാണ്. === സരസ്വതി അറ === ഗണപതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് നേരെമുന്നിലുള്ള ഒരു ചെറിയ മുറിയിൽ സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം സങ്കല്പിച്ച് ആരാധിയ്ക്കുന്നുണ്ട്. തന്മൂലം ഈ മുറി ''സരസ്വതി അറ'' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. നവരാത്രിക്കാലത്ത് പൂജവയ്പ്പ് നടത്തിയിരുന്നത് ഈ മുറിയിലാണ്. ഇപ്പോൾ അസൗകര്യം നിമിത്തം ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റി. ഗണപതിശ്രീകോവിലിനുമുന്നിൽ സ്ഥലം വളരെക്കുറവാണ് എന്നതിനാൽ ഭക്തർ തിക്കിത്തിരക്കുന്നത് പതിവാണ്. എന്നാൽ, 2017-ൽ നടന്ന ദേവപ്രശ്നത്തിൽ സരസ്വതി അറയ്ക്ക് ദിവ്യത്വമുണ്ടെന്ന് തെളിഞ്ഞതിനെത്തുടർന്ന് ഇത് പൊളിയ്ക്കരുതെന്ന് വിധി വന്നു. തന്മൂലം, സരസ്വതീസാന്നിദ്ധ്യം ഇവിടെ സ്ഥിരമായി. സരസ്വതീദേവിയുടെ ഒരു ഛായാചിത്രമാണ് നിലവിൽ ഈ അറയിലുള്ളത്. സരസ്വതി അറയിൽ വന്ദിയ്ക്കുന്നത് വിദ്യാഭിവൃദ്ധിയ്ക്കും ബുദ്ധിവർദ്ധനയ്ക്കും ഉത്തമാമാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. === [[അനന്തപദ്മനാഭൻ]] === നാലമ്പലത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത്, ശ്രീകോവിലിന്റെ തൊട്ടുപുറകിലായി ഭീമാകാരമായ ഒരു കരിങ്കൽശില്പം കാണാം. അനന്തശയനരൂപത്തിലുള്ള മഹാവിഷ്ണുവിന്റേതാണ് ഈ ശില്പം. [[തിരുവനന്തപുരം|തിരുവനന്തപുരത്തെ]] പ്രസിദ്ധമായ [[തിരുവനന്തപുരം ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം|ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ]] പ്രതിഷ്ഠയാണ് പരിവാരസമേതം ആവിഷ്കരിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. അനന്തനുമേൽ ശയിയ്ക്കുന്ന മഹാവിഷ്ണുഭഗവാൻ, ഭഗവദ്പാദങ്ങൾ തഴുകുന്ന ലക്ഷ്മീദേവി, നാഭീകമലത്തിലെ ബ്രഹ്മാവ്, വലതുകൈയ്ക്ക് താഴെയുള്ള [[ശിവലിംഗം]], ഭഗവാനെ തൊഴുന്ന ഭക്തോത്തമന്മാരും മഹർഷിമാരും - ഇങ്ങനെ പലരും ഉൾപ്പെട്ടതാണ് ഈ ശില്പം. നിത്യവും ഈ ശില്പത്തിന് വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. മുമ്പ് ഇവിടെ ഒരു ചിത്രമാണുണ്ടായിരുന്നത്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പുലാക്കാട്ട് രാമൻ നായർ എന്ന ചുവർച്ചിത്രകാരൻ വരച്ചതായിരുന്നു ചിത്രം. '''ഗുരുവായൂർ ശ്രീവൈകുണ്ഠം''' എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ ചിത്രം, 1970-ൽ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടായ തീപ്പിടുത്തത്തിൽ പൂർണ്ണമായും കത്തിനശിച്ചുപോയി. തുടർന്നുണ്ടായ പുനരുദ്ധാരണത്തെത്തുടർന്നാണ് ഇന്നത്തെ ശില്പം പണിതത്. [[കന്യാകുമാരി]]യിലെ [[വിവേകാനന്ദ സ്മാരകം]] നിർമ്മിച്ച് ശ്രദ്ധേയനായിരുന്ന സ്വാമിനാഥൻ കറുപ്പയ്യ ആചാരിയാണ് അനന്തശയനവിഗ്രഹം നിർമ്മിയ്ക്കുന്നതിന് നേതൃത്വം നൽകിയത്. ഇന്ന് ഇതിന് നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന് നൽകുന്ന അതേ പ്രാധാന്യമാണ് ഭക്തർ ഈ രൂപത്തിനും നൽകുന്നത്. === [[സുബ്രഹ്മണ്യൻ|സുബ്രഹ്മണ്യനും]] [[ഹനുമാൻ|ഹനുമാനും]] === നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിലെ കരിങ്കൽത്തൂണിൽ സുബ്രഹ്മണ്യസ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ചതുർബാഹുവായ സുബ്രഹ്മണ്യനാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. വിഗ്രഹം ഭസ്മം വിതറിയ നിലയിലാണ് കാണപ്പെടുന്നതെങ്കിലും മുഖവും കൈകളും വ്യക്തമാണ്. വലതുചുമലിൽ ഭഗവാന്റെ ആയുധമായ [[വേൽ]] കാണാം. പൂജയില്ലെങ്കിലും ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തെത്തുന്ന ഭക്തർ ഈ സുബ്രഹ്മണ്യനെയും വന്ദിയ്ക്കാറുണ്ട്. വടക്കുഭാഗത്തെ വാതിലിൽ നിന്ന് അല്പം മാറി [[ഹനുമാൻ]] സ്വാമിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയുമുണ്ട്. വീരഹനുമാന്റെ രൂപത്തിലാണ് ഈ വിഗ്രഹം. വലതുകയ്യിൽ [[മൃതസഞ്ജീവനി|മരുത്വാമലയും]] ഇടതുകയ്യിൽ ഗദയും ധരിച്ചുനിൽക്കുന്ന ഹനുമാന്റെ വിഗ്രഹം സിന്ദൂരം വിതറിയ രൂപത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. വിഗ്രഹത്തിൽ വെറ്റിലമാലയും രാമനാമം രചിച്ച കടലാസുകൾ കൊണ്ടുള്ള മാലയും ചാർത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ ഹനുമാനെ വന്ദിച്ച് അഭീഷ്ടസിദ്ധി നേടിയ അനുഭവങ്ങൾ നിരവധിയാണ്. ഇതുകൂടാതെ ദശാവതാരരൂപങ്ങളും ശ്രീകൃഷ്ണലീലകളും ശിവനും ദേവിമാരുമടക്കമുള്ള മൂർത്തികളുമെല്ലാം തൂണുകളിൽ നിറയുന്നു. === ശിവസാന്നിദ്ധ്യം === ക്ഷേത്രത്തിൽ ശിവന് പ്രതിഷ്ഠയില്ലെങ്കിലും ഭഗവാൻ അദൃശ്യസാന്നിദ്ധ്യമായി കുടികൊള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ബൃഹസ്പതിയും വായുദേവനും കൊണ്ടുവന്ന വിഷ്ണുവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കാൻ അനുവാദം നൽകിയ ശിവൻ പാർവ്വതീഗണപതിസുബ്രഹ്മണ്യസമേതനായി സ്വയംഭൂവായി മമ്മിയൂരിൽ അവതരിച്ചു എന്ന വിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഭഗവതിയെ തൊഴുത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലെത്തുമ്പോൾ ഭക്തർ മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദിശയിലേയ്ക്ക് (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്) നോക്കി ശിവനെ വന്ദിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രക്കുളമായ രുദ്രതീർത്ഥവും ക്ഷേത്രത്തിലെ മണിക്കിണറും ശിവനുമായി ഐതിഹ്യപരമായിത്തന്നെ ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. രുദ്രതീർത്ഥം പണ്ട് വലിയൊരു തടാകമായിരുന്നെന്നും ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം മൂന്ന് കിലോമീറ്റർ വടക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന താമരയൂർ വരെ അത് നീണ്ടുകിടന്നിരുന്നെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഈ തടാകത്തിൽ നിറയെ താമരകൾ വിരിഞ്ഞിരുന്നെന്നും അവയിലെ ഒരു താമരയിലിരുന്നാണ് ശ്രീരുദ്രനായ ശിവൻ, പ്രചേതസ്സുകൾക്ക് രുദ്രഗീതം ഉപദേശിച്ചുകൊടുത്തതെന്നും ഐതിഹ്യകഥ പറയുന്നു. അങ്ങനെ രുദ്രൻ വസിച്ച തീർത്ഥം, രുദ്രതീർത്ഥം എന്നറിയപ്പെട്ടു. ഇന്നും ഈ കുളത്തിൽ ശിവസാന്നിധ്യമുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഇതിലെ സ്നാനം സർവ്വപാപഹരമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ശാന്തിക്കാരും ഭക്തരും ഈ കുളത്തിൽ കുളിച്ചാണ് ദർശനത്തിനെത്തുന്നത്. ഈ കുളത്തിലാണ് ഉത്സവാവസാനം ഭഗവാൻ ആറാടുന്നതും. ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള മണിക്കിണറിന്, രുദ്രകൂപം എന്നും പേരുണ്ട്. ഇതിലെ ജലം ഉപയോഗിച്ചാണത്രേ പ്രതിഷ്ഠാസമയത്ത് ശിവഭഗവാൻ ഗുരുവായൂരപ്പന് കലശമാടിയത്! അതാണ് ''രുദ്രകൂപം'' എന്ന പേരിനുപിന്നിലെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂർ പരിസരത്തെവിടെയും ഇത്രയും ശുദ്ധമായ ജലമില്ലെന്നും ഇത് കുടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ എല്ലാ അസുഖങ്ങളും മാറുമെന്നും വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. സാളഗ്രാമം അടക്കമുള്ള നിരവധി വിശേഷവസ്തുക്കൾ ഈ കിണറ്റിലുണ്ടെന്ന് കാലാകാലമായി വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 1985-ൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടന്ന മോഷണത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ ആഭരണങ്ങൾ 2014 ഏപ്രിൽ 25-ന് തിരിച്ചുകിട്ടിയത് ഈ കിണറ്റിൽ നിന്നാണ്. കൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ഒരു പറമ്പിൽ ഒരു [[കൂവളം|കൂവളവൃക്ഷം]] കാണാം. ഇതും ശൈവസാന്നിദ്ധ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ഓതിയ്ക്കൻ കുടുംബമായ മുന്നൂലത്ത് മനയുടെ മുന്നിൽ നിന്നിരുന്ന ഈ കൂവളവൃക്ഷം, 2007-ലാണ് ഇങ്ങോട്ട് പറിച്ചുനട്ടത്. ഇവിടെ നിത്യവും വിളക്കുവയ്പുണ്ട്. === നാഗദൈവങ്ങളും [[കൊടുംകാളി]]യും [[രക്ഷസ്സ്|രക്ഷസ്സും]] === ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിൽ മുമ്പ് ദേവസ്വം വക സത്രം സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്ന പറമ്പിൽ നാഗദൈവങ്ങളുടെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. നാഗരാജാവായി [[അനന്തൻ]] കുടികൊള്ളുന്ന ഈ കാവിൽ, കൂടെ നാഗയക്ഷിയും ചിത്രകൂടവുമുണ്ട്. നിരവധി വൃക്ഷങ്ങൾ തഴച്ചുവളരുന്ന കാവ് വൃത്തിയായി സൂക്ഷിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. നൂറും പാലും, മഞ്ഞൾപ്പൊടി അഭിഷേകം, സർപ്പം പാട്ട് തുടങ്ങിയവയാണ് നാഗദൈവങ്ങൾക്കുള്ള പ്രധാന വഴിപാടുകൾ. എല്ലാ മാസവും [[ആയില്യം]] നാളിൽ ആയില്യപൂജയും കന്നിമാസത്തിലെ ആയില്യം നാളിൽ [[സർപ്പബലി|സർപ്പബലിയും]] പതിവുണ്ട്. സർപ്പപ്രീതിയ്ക്ക് പ്രസിദ്ധമായ [[ചെർപ്പുളശ്ശേരി|ചെർപ്പുളശ്ശേരിയിലെ]] പാതിരിക്കുന്നത്ത് മനയിലെ നമ്പൂതിരിയാണ് സർപ്പബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ധാരാളം കലാപരിപാടികളുമുണ്ടാകും. നാഗപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കടുത്തുതന്നെ [[രക്ഷസ്സ്]], [[കൊടുംകാളി]] സങ്കല്പങ്ങളുമുണ്ട്. ഇവർക്കും വിശേഷാൽ പൂജകളുണ്ടാകും. == ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിശേഷദിവസങ്ങൾ == === കൊടിയേറ്റുത്സവവും സഹസ്രകലശവും === {{main|ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉത്സവം}} കുംഭമാസത്തിലെ പൂയം നക്ഷത്രദിവസം കൊടിയേറി പത്താം നാളിൽ ആറാട്ടോടുകൂടി സമാപിയ്ക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. പൂയം നക്ഷത്രം രാത്രി വരുന്ന ദിവസമാണ് കൊടിയേറ്റം. അങ്കുരാദി, ധ്വജാദി, പടഹാദി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുതരത്തിൽ ഉത്സവങ്ങൾ കേരളീയക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പതിവാണ്. ഇവയിൽ ആദ്യത്തേത് മുളയിടലോടെയും രണ്ടാമത്തേത് കൊടിയേറ്റത്തോടെയും മൂന്നാമത്തേത് വാദ്യമേളങ്ങളോടെയും തുടങ്ങുന്നു. ഗുരുവായൂരിലേത് അങ്കുരാദി ഉത്സവമാണ്. ഉത്സവത്തിൽ കൊടിയേറ്റത്തിന് മുന്നോടിയായി മുളയിടലും ശുദ്ധിക്രിയകളും നടക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഗുരുവായൂരിലെ ഉത്സവം അങ്കുരാദിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. എങ്കിലും ഉത്സവത്തിന്റെ ഔദ്യോഗികമായ ആരംഭം കൊടിയേറ്റത്തോടെയാണ്. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളും പ്രഭാഷണങ്ങളുമെല്ലാമുണ്ടാകും. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിൽ തന്നെ ഉത്സവപ്രതീതിയുണ്ടാകുന്ന ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ, വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കാണ് ഈ ദിവസങ്ങളിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ==== സഹസ്രകലശം ==== കൊടിയേറ്റത്തിന് ഒരാഴ്ച മുമ്പാണ് ഉത്സവത്തിന് ആരംഭം കുറിച്ചുകൊണ്ടുള്ള കലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നത്. ആദ്യദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രനാലമ്പലത്തിനകത്തുള്ള വടക്കേ വാതിൽമാടത്തിൽ വച്ച് ആചാര്യവരണം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി, തന്ത്രി പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടിന് ഉത്സവത്തിനുള്ള കൊടിക്കൂറയും പവിത്രവും കൈമാറുന്ന ചടങ്ങാണ് ആചാര്യവരണം.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ശുദ്ധമായ പട്ടിൽ നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന, ഏഴുനിറങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്ത കൊടിക്കൂറയുടെ നീളം പത്തേമുക്കാൽ അടിയും വീതി പതിനഞ്ച് ഇഞ്ചുമാണ്; ഇത് കെട്ടാനുള്ള കയറിന്റെ നീളം 165 അടിയും. [[എറണാകുളം ജില്ല|എറണാകുളം ജില്ലയിലെ]] [[വൈപ്പിൻ|വൈപ്പിൻ കരയിൽ]] സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന [[വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രം|വെളിയത്താംപറമ്പ് മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രത്തിൽ]] നിന്നാണ് ഇത് കൊണ്ടുവരുന്നത്. ഇതിന്റെ ഒരുഭാഗത്ത് ഭഗവദ്വാഹനായ ഗരുഡന്റെയും മറുവശത്ത് ആയുധമായ സുദർശനചക്രത്തിന്റെയും രൂപങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്തിട്ടുണ്ടാകും. തുടർന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള മുളയറ എന്നറിയപ്പെടുന്ന മുറിയിൽ വച്ച് മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. മുളയിടൽ ചടങ്ങ് നടത്തുന്ന മുറിയായതുകൊണ്ടാണ് ഈ സ്ഥലത്തിന് മുളയറ എന്ന പേരുവന്നതുതന്നെ. മുറി ശുദ്ധിയാക്കി അലങ്കരിച്ചശേഷം അവിടെ പത്മമിട്ട് നവരനെല്ല്, യവം, തിന, വൻപയർ, ഉഴുന്ന്, എള്ള്, തുവര, കടുക്, ചാമ, മുതിര, ചെറുപയർ, അമര എന്നിവയുടെ വിത്തുകൾ നനച്ച് 16 പാലികകളിളാക്കി പൂജിച്ചശേഷം സോമനെ ആവാഹിച്ച് മുളയറയിൽ വയ്ക്കുന്നതാണ് മുളയിടൽ. തുടർന്നുള്ള എല്ലാദിവസവും മുളപൂജയുണ്ടാകും. ആറാട്ടുസമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും മേല്പറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങളുടെ വിത്തുകൾ മുളച്ചുകഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും.<ref name="vns1">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> കലശത്തിന്റെ രണ്ടാം ദിവസം ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം പ്രാസാദശുദ്ധി നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിലും പരിസരത്തും അറിഞ്ഞോ അറിയാതെയോ എല്ലാ അശുദ്ധികളും നീക്കം ചെയ്യുന്ന സങ്കല്പത്തിലുള്ള ചടങ്ങാണിത്.<ref name=" vns21">ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ, കുഞ്ഞുകുട്ടൻ ഇളയത് – എച്ച് ആന്റ് സി സ്റ്റോഴ്സ്</ref> ഇതുകൂടാതെ അസ്ത്രകലശപൂജ, വാസ്തുഹോമം, വാസ്തുകലശപൂജ, രക്ഷോഘ്നഹോമം, വാസ്തുബലി, വാസ്തുകലശാഭിഷേകം എന്നിവയും നടത്തപ്പെടുന്നു. മൂന്നാം ദിവസം ബിംബശുദ്ധിയും ചതുഃശുദ്ധിയും ധാരയും പഞ്ചഗവ്യ - പഞ്ചക കലശാഭിഷേകങ്ങളും മഹാകുംഭകലശാധിവാസവും നാലാം ദിവസം മഹാകുംഭകലശാഭിഷേകവും പ്രായശ്ചിത്തഹോമവും അതിനോട് അനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകവും അഞ്ചാം ദിവസം ശാന്തിഹോമവും അത്ഭുതശാന്തിഹോമവും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും ആറാം ദിവസം ന്യായശാന്തി - ചോരശാന്തി ഹോമങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലശാഭിഷേകങ്ങളും നടത്തുന്നു. ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ വച്ച് തന്ത്രിയുടെ നേതൃത്വത്തിലാണ് മേല്പറഞ്ഞ ഹോമങ്ങളും പൂജകളുമെല്ലാം നടക്കുന്നത്. ഓതിയ്ക്കന്മാർ സഹകാർമ്മികരാകും. ഏഴാം ദിവസം നടത്തുന്ന തത്ത്വകലശാഭിഷേകവും എട്ടാം ദിവസം നടത്തുന്ന ബ്രഹ്മകലശത്തോടുകൂടിയ സഹസ്രകലശാഭിഷേകവും അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രചൈതന്യവർദ്ധനവിന് നടത്തപ്പെടുന്ന അതിബൃഹത്തായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് രണ്ടും. സാധാരണ മഹാക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പോലും പന്ത്രണ്ടുവർഷം കൂടുമ്പോഴോ നടത്തപ്പെടുന്ന സഹസ്രകലശം 1971 മുതൽ എല്ലാ വർഷവും ഗുരുവായൂർ ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നുണ്ടെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ 25 തത്ത്വങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിയ്ക്കുന്ന 25 കലശങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് നടത്തുന്ന അഭിഷേകച്ചടങ്ങാണ് '''തത്ത്വകലശം''' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. തത്ത്വകലശാഭിഷേകത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് തത്ത്വഹോമം നടത്തുന്നു. ഇതും ഈ സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്നതാണ്. അതിനുശേഷം മരപ്പാണി കൊട്ടി എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന കലശങ്ങൾ തന്ത്രി ഓരോന്നായി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം സഹസ്രകലശപൂജ. തലേദിവസം കൂത്തമ്പലത്തിൽ പത്മമിട്ട് നിരത്തിവച്ച 975 വെള്ളിക്കുടങ്ങളും 26 സ്വർണ്ണക്കുടങ്ങളും വാദ്യമേളങ്ങളോടെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നശേഷമാണ് പൂജ നടത്തുന്നത്. 1001 കുടങ്ങളും പ്രത്യേകമായ രീതിയിൽ നിരത്തിവച്ചശേഷം ഇവയിൽ ഓരോന്നിലും സ്വർണ്ണക്കുടം നടുക്കുവരുന്ന രീതിയിലാണ് പൂജ. തുടർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിലെയും രുദ്രകൂപത്തിലെയും വിശുദ്ധജലം കൊണ്ട് ഇവ നിറച്ചുവയ്ക്കും. പിറ്റേന്ന് രാവിലെ സഹസ്രകലശച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നിറച്ചുവച്ച ഓരോ കലശവും ക്രമത്തിൽ തന്ത്രി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകളാണ് ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ഏറ്റവും അവസാനം അതിവിശേഷമായ ബ്രഹ്മകലശം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുശേഷം ഉച്ചപ്പൂജയും കഴിഞ്ഞ് നടയടയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഇതോടെ കലശച്ചടങ്ങുകൾ പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== ഉത്സവച്ചടങ്ങുകൾ ==== കൊടിയേറ്റദിവസമായ പൂയം നാളിൽ രാവിലെ ആനയില്ലാതെ ശീവേലി നടത്തുന്നു. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്വന്തമായി ആനയില്ലാതിരുന്ന കാലത്തിന്റെ ഓർമ്മ പുതുക്കുന്ന ചടങ്ങാണ് ആനയില്ലാശീവേലി. അന്ന് ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ് പ്രസിദ്ധമായ '''ആനയോട്ടം'''. ഗുരുവായൂരപ്പന് സ്ഥിരമായി ആനകളെ അയച്ചിരുന്ന [[കൊടുങ്ങല്ലൂർ|കൊടുങ്ങല്ലൂരിലെ]] [[തൃക്കണാമതിലകം ശിവക്ഷേത്രം]] ഒരു വർഷത്തിലെ ഉത്സവത്തിന് അയയ്ക്കില്ലെന്ന് പറയുകയും അന്നേദിവസം ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് ആനകൾ കൂട്ടമായി ഗുരുവായൂരിലേയ്ക്ക് ഓടിയെത്തുകയും ചെയ്തതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള മഞ്ജുളാലിൽ നിന്ന് ക്ഷേത്രഗോപുരം വരെയാണ് ആനയോട്ടം നടത്തുന്നത്. ഇതിനായി ചില ആനകളെ പ്രത്യേകമായി തിരഞ്ഞെടുത്തുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിലെ നാഴികമണി മൂന്നടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ആനയോട്ടം തുടങ്ങും. ആനകളോടൊപ്പം പാപ്പാന്മാരും ഓടും. ഏറ്റവും ആദ്യം ഓടിയെത്തി കൊടിമരത്തിൽ തൊടുന്ന ആനയെയാണ് വിജയിയായി പ്രഖ്യാപിയ്ക്കുക. ഈ ആന പിന്നീട് ഉത്സവം കഴിയും വരെ ക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നെ കഴിയും. ഉത്സവത്തിന് തിടമ്പേറ്റാനുള്ള അർഹതയും ഈ ആനയ്ക്കാണ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് ദീപാരാധനയ്ക്കുശേഷം രണ്ടാമത്തെ ആചാര്യവരണം നടക്കും. ക്ഷേത്രത്തിൽ വയ്ക്കാനുള്ള ദിക്കുകൊടികളാണ് ഈയവസരത്തിൽ വാങ്ങുന്നത്. ഇതിനുശേഷം സപ്തവർണ്ണക്കൊടി ഭക്തിപുരസ്സരം എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് പൂജിയ്ക്കുകയും വിശദമായ താന്ത്രികക്രിയകൾക്കൊടുവിൽ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും ഭക്തകണ്ഠങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന നാരായണനാമജപത്തിന്റെയും അകമ്പടിയോടെ കൊടിക്കയറിൽ കെട്ടി കൊടിമരത്തിൽ കൊടിയേറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. കൊടിയേറ്റം കഴിഞ്ഞുനടക്കുന്ന വിളക്കിന് '''കൊടിപ്പുറത്ത് വിളക്ക്''' എന്നാണ് പേര്. തുടർന്നുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലി, മൂന്നുനേരം കാഴ്ചശീവേലികൾ, സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലുള്ള ദീപാരാധന, തുടങ്ങിയ വിശേഷങ്ങളുണ്ടാകും. ഈ ദിവസങ്ങളിലെ എഴുന്നള്ളത്തുകൾക്ക് കൊടി, തഴ, സൂര്യമറ, മുത്തുക്കുട, പട്ടുക്കുട, കുത്തുവിളക്കുകൾ, വെൺചാമരം, ആലവട്ടം തുടങ്ങിയ വിശേഷാൽ അലങ്കാരങ്ങളുമുണ്ടാകും. അങ്ങനെ ഗുരുവായൂരും കേരളം മുഴുവനും ആഘോഷലഹരിയിലമരും. രണ്ടാം ദിവസം രാവിലെ ശ്രീഭൂതബലിയ്ക്കുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ പത്തുദിക്കുകളിലായി ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കും. ഉത്സവം നടത്തിപ്പിന്റെ ജോലി ഭഗവാൻ പാർഷദന്മാരെ ഏല്പിയ്ക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് ദിക്കുകൊടികൾ സ്ഥാപിയ്ക്കുന്നത്. ഭഗവാന്റെ പാർഷദന്മാരായ കുമുദൻ (കിഴക്ക്), കുമുദാക്ഷൻ (തെക്കുകിഴക്ക്), പുണ്ഡരീകൻ (തെക്ക്), വാമനൻ (തെക്കുപടിഞ്ഞാറ്), ശംഖുകർണ്ണൻ (പടിഞ്ഞാറ്), സർവ്വനേത്രൻ (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്), സുമുഖൻ (വടക്ക്), സുപ്രതിഷ്ഠൻ (വടക്കുകിഴക്ക്) എന്നിവരെ അതത് ദിക്കുകളിൽ കുടിയിരുത്തന്നതുകൂടാതെ അയ്യപ്പക്ഷേത്രത്തിനുമുന്നിൽ അയ്യപ്പനെയും തെക്കുഭാഗത്ത് ഭദ്രകാളിയെയും പ്രതിനിധീകരിച്ചും കൊടികൾ നാട്ടുന്നുണ്ട്. പ്രധാന കൊടിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി സാധാരണ തുണിയിൽ നിർമ്മിച്ചവയാണ് ദിക്കുകൊടികൾ. ഇവയ്ക്ക് 65 ഇഞ്ച് നീളവും 13 ഇഞ്ച് വീതിയുമാണുള്ളത്. കറുപ്പ്, വെളുപ്പ്, ചുവപ്പ് എന്നീ നിറങ്ങളാണ് ഇവയിൽ ഉപയോഗിച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. ദിക്കുകൊടികളുടെ സ്ഥാപനവും കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഉത്സവം പൂർണ്ണതോതിലാകും. [[പഞ്ചാരിമേളം|പഞ്ചാരി]]- [[പാണ്ടിമേളം|പാണ്ടി]] മേളങ്ങളും [[തായമ്പക]]യും നാദസ്വരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും മതിലകത്ത് തെക്കുകിഴക്കേമൂലയിലുള്ള കൂത്തമ്പലത്തിൽ നടക്കുന്ന [[ചാക്യാർകൂത്ത്|ചാക്യാർകൂത്തും]] പ്രദക്ഷിണവഴിയിലെ [[പാഠകം|പാഠകവും]] ക്ഷേത്രത്തിന് പുറത്തുള്ള മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയത്തിലെ സംഗീത-നൃത്ത പരിപാടികളും ഈ ദിവസങ്ങളെ മുഖരിതമാക്കും. പ്രഗദ്ഭരായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും ഈയവസരത്തിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തി പരിപാടികൾ നടത്താറുണ്ട്. ഇവകൂടാതെ, ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് ഉത്സവക്കഞ്ഞിയും പുഴുക്കും വിതരണം ചെയ്യുന്നതും പതിവാണ്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും ഇതിനായി വൻ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്. ==== ഉത്സവബലി ==== ഉത്സവത്തിന്റെ എട്ടാം ദിവസമാണ് ഉത്സവത്തിനിടയിലെ പ്രധാന ചടങ്ങുകളിലൊന്നായ ഉത്സവബലി ദർശനം. നിത്യേന ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന ശീവേലിയുടെയും ഉത്സവക്കാലത്ത് മറ്റുദിവസങ്ങളിലുള്ള ശ്രീഭൂതബലിയുടെയും വിശദമായ രൂപമാണ് ഉത്സവബലി. ഈയവസരത്തിൽ സാധാരണയായി ബലിതൂകാത്ത സ്ഥലങ്ങളിലും ബലിതൂകാറുണ്ട്. രാവിലെ പന്തീരടിപൂജ കഴിഞ്ഞാണ് ബലിതൂകൽ നടക്കാറുള്ളത്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് തന്ത്രി, ശാന്തിക്കാർ, വാദ്യക്കാർ, കഴകക്കാർ തുടങ്ങിയവർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് പതിവാണ്. ഇതിനുശേഷം ബലി തൂകുന്നതിലുള്ള ചോറ്‌ (ഹവിസ്സ്‌) തൂശനിലയിൽ നിരത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് ഇത്‌ മൂന്നായി പകുത്ത്‌, ഓരോന്നിലും ഉണക്കലരി, എള്ള്‌, മഞ്ഞൾ എന്നിവയുടെ പൊടിവിതറും. മൂന്നുനിറത്തിലുള്ള ഹവിസ്സ് സത്വരജസ്തമോഗുണങ്ങളുടെ സൂചകങ്ങളാണ്‌. പിന്നീട്‌ ഹവിസ്സ്‌ പൂജ നടത്തുന്നു, അതിന് മരം എന്ന വാദ്യവും ശംഖ്‌, ചേങ്ങില എന്നിവയും ചേർത്തുള്ള മരപ്പാണികൊട്ടി ബലി ദേവതകളെ ഉണർത്തും. ഇവയ്ക്കെല്ലാം ശേഷമാണ് ബലിതൂകുന്നത്. മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളായിട്ടാണ് ബലിതൂകൽ. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ശ്രീകോവിലിലെ ദ്വാരപാലകർ, ദേവവാഹനം (ഇവിടെ ഗരുഡൻ), അഷ്ടദിക്പാലകർ, ബ്രഹ്മാവ്, സപ്തമാതൃക്കൾ, ഗണപതി, വീരഭദ്രൻ, ശാസ്താവ്, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ദുർഗ്ഗാദേവി, അനന്തൻ, നിർമ്മാല്യധാരി (ഇവിടെ വിഷ്വക്സേനൻ) എന്നിവർക്ക് ഓരോരുത്തർക്കായി ബലിതൂകുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടത്തിൽ സപ്തമാതൃക്കൾക്കും ഗണപതിയ്ക്കും വീരഭദ്രന്നും വിശേഷാൽ ബലിതൂകുന്നു. ഈ സമയത്താണ് ഭക്തർക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമനുവദിയ്ക്കുന്നത്. അപ്പോഴത്തെ ദർശനം അതിവിശേഷമാണ്. വളരെ സമയമെടുത്താണ് സപ്തമാതൃക്കളുടെ ബലി നടത്തുന്നത്. ഇതിനുശേഷം നാലമ്പലത്തിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ച് അവിടെ ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഈ സമയം ഭഗവാനെ പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിൽ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നിരുത്തുന്നു. ഇതിനുശേഷം പുറത്തുള്ള ഓരോ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകാൻ തുടങ്ങുന്നു. എഴുന്നള്ളിപ്പ് വടക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ അവിടെ ഒരു ബലിക്കല്ലായി വാഴുന്ന ക്ഷേത്രപാലന് പാത്രത്തോടുകൂടി ബലിതൂകുന്ന ചടങ്ങുമുണ്ടാകും. ഇതിനെല്ലാം ശേഷം ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊടിമരത്തിന് മുന്നിലുള്ള വലിയ ബലിക്കല്ലിലും ബലിതൂകുന്നതോടെ ഉത്സവബലി സമാപിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രണ്ടുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ഉത്സവബലി നാളിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഒരു ജീവി പോലും പട്ടിണി കിടക്കരുതെന്നാണ് വിശ്വാസം. അതിനാൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ വരുന്ന പക്ഷിമൃഗാദികൾക്കുപോലും ഭക്ഷണം കൊടുക്കുന്ന പതിവുണ്ട്. ==== പള്ളിവേട്ട ==== ഒമ്പതാം ദിവസം രാത്രിയിലാണ് ഭഗവാന്റെ മറ്റൊരു വിശേഷമായ പള്ളിവേട്ട. തന്റെ അതിർത്തിയിലുള്ള സകല തിന്മകളെയും ഭഗവാൻ കീഴടക്കുന്നു എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ നടത്തുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ട. പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് മുന്നോടിയായി ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നുണ്ട്. ഭഗവാൻ ഉത്സവത്തിനിടയ്ക്ക് ആദ്യമായി മതിൽക്കെട്ടിന് പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളുന്നത് നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിനാണ്. ഉത്സവക്കാലത്ത് എല്ലാ കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും നടന്നുവരുന്ന ചടങ്ങാണ് പള്ളിവേട്ടയെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലെ പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് സവിശേഷതയുണ്ട്. മറ്റുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പുറത്തുള്ള പറമ്പിലോ അതുപോലുള്ള ഏതെങ്കിലും സ്ഥലത്തോ പോയി അവിടെ അലങ്കരിച്ചുവച്ചിരിയ്ക്കുന്ന ഏതെങ്കിലും വന്യമൃഗത്തിന്റെ (പ്രധാനമായും [[പന്നി]]യുടെ) രൂപത്തിൽ അമ്പെയ്യുന്നതാണ് ചടങ്ങെങ്കിൽ ഗുരുവായൂരിൽ ഭക്തർ തന്നെ വന്യമൃഗങ്ങളുടെ വേഷം കെട്ടിവരുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. സന്ധ്യയ്ക്ക് പഴുക്കാമണ്ഡപത്തിലെ ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാണ് ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നത്. ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞാൽ ഉത്സവത്തിടമ്പ് സ്വർണ്ണക്കോലത്തോട് കെട്ടിവച്ചശേഷം ആനപ്പുറത്ത് കയറ്റുന്നു. പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും കാണിച്ച് സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് സ്വർണ്ണക്കോലമേന്തി നഗരപ്രദക്ഷിണം തുടങ്ങുന്നു. വാളും പരിചയുമണിഞ്ഞ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ വിശേഷാൽ ചുവടുകളോടെ എഴുന്നള്ളത്തിന് അകമ്പടി സേവിയ്ക്കും. ഈ സമയത്ത് പാണ്ടിമേളമാണ് കൊട്ടുന്നത്. ഒപ്പം നാദസ്വരവും ഭക്തരുടെ ഭജനകളും കൂടിയാകുമ്പോൾ നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർണ്ണമാകും. ഗുരുവായൂർ പരിസരം മുഴുവൻ ചുറ്റി, അടുത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിലെയും വീടുകളിലെയും വരവേല്പുകളെല്ലാം കഴിഞ്ഞ് തിരിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുമ്പോഴേയ്ക്കും രാത്രി ഒമ്പതുമണി കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുകൂടിയുള്ള പ്രദക്ഷിണം കഴിഞ്ഞ് നഗരപ്രദക്ഷിണം പൂർത്തിയാക്കുന്നതോടുകൂടി പള്ളിവേട്ടയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. ക്ഷേത്രത്തിലെ കഴകക്കാരനായ പുതിയേടത്ത് [[പിഷാരടി]] ''പന്നിമാനുഷങ്ങളുണ്ടോ?......'' എന്ന് മൂന്നുപ്രാവശ്യം ഉറക്കെ ചോദിയ്ക്കും. ഉണ്ടെന്ന് അറിയിപ്പ് കിട്ടിക്കഴിഞ്ഞാലുടനെ മൃഗവേഷധാരികളായ ഭക്തരെല്ലാവരും കൂടി ആർപ്പുവിളിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിനകത്തേയ്ക്ക് പ്രവേശിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ആനപ്പുറത്ത് ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളി അവരെ പിൻതുടരും. ഒമ്പത് പ്രദക്ഷിണമാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് ഉണ്ടാകാറുള്ളത്. വാദ്യമേളങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെയാണ് പള്ളിവേട്ടയ്ക്ക് പുറത്ത്. അവസാന പ്രദക്ഷിണത്തിൽ ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായ കീഴ്ശാന്തി 'പന്നി'യെ അമ്പെയ്ത് വീഴ്ത്തുന്നു. 'ചത്ത' 'പന്നി'യെ കമ്പിൽ കെട്ടി കൊണ്ടുപോകുന്നതോടെ പള്ളിവേട്ട സമാപിയ്ക്കുന്നു. ഇതിനുശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളോടുകൂടി എഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ പ്രത്യേകം തയ്യാറാക്കിയ ശയ്യയിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് കിടത്തുന്നു. ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണവും പള്ളിവേട്ടയും കഴിഞ്ഞ് അവശനായ ഭഗവാൻ മണ്ഡപത്തിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം ക്ഷേത്രപരിസരത്തുള്ള എല്ലാ ബഹളങ്ങളും താത്കാലികമായി അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ഭഗവാന്റെ ഉറക്കത്തിന് ഒരുതരത്തിലും ഭംഗമുണ്ടാകരുതെന്നാണ് ഭക്തവിശ്വാസം. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന അടിയ്ക്കുന്ന നാഴികമണി പോലും ഈ സമയം കെട്ടിവയ്ക്കും. അബദ്ധത്തിൽ പോലും അത് ശബ്ദിയ്ക്കാൻ പാടില്ലത്രേ! ഈ സമയം തന്നെ ക്ഷേത്രം ശാന്തിക്കാർ, പിറ്റേന്ന് ഭഗവാന് കണികാണുന്നതിനുള്ള വസ്തുക്കൾ ഒരുക്കുന്ന തിരക്കിലായിരിയ്ക്കും. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടയ്ക്കിരുത്തിയ ഒരു [[പശു]]വുമുണ്ടാകും. ==== ആറാട്ട് ==== പിറ്റേന്ന് രാവിലെ ആറുമണിയ്ക്കാണ് ഭഗവാന്റെ പള്ളിയുണർത്തൽ. നടയ്ക്കിരുത്തിയ പശുവിന്റെ കരച്ചിൽ കേട്ടുകൊണ് ഭഗവാൻ പള്ളിയുണരുന്നത്. തുടർന്ന് കണിക്കോപ്പുകൾ കൂടി കണികണ്ട ശേഷം ക്ഷേത്രച്ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങുന്നു. അന്ന് രാത്രിയാണ് ഉത്സവസമാപനമായ ആറാട്ട് നടക്കുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്തുള്ള രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിൽ തന്നെയാണ് ആറാട്ട്. ഉഷഃപൂജയും എതിരേറ്റുപൂജയുമൊഴികെയുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും അന്നേദിവസമുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹമാണ് അന്ന് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ആറാട്ടുദിവസം മാത്രമാണ് പഞ്ചലോഹവിഗ്രഹം പുറത്തേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. ഉച്ചവരെ സാധാരണ പോലുള്ള ചടങ്ങുകൾ നടക്കുന്നു. വൈകീട്ട് ദീപാരാധന കഴിഞ്ഞ് ഭഗവാൻ നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിന് ഇറങ്ങുന്നു. തലേന്നത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഇത്തവണ ധാരാളം നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളും ഇവയോടൊപ്പം അകമ്പടി സേവിയ്ക്കാറുണ്ട്. പുരാണങ്ങളിലെ വിവിധ സംഭവങ്ങൾ ഇവിടെ നിശ്ചലദൃശ്യങ്ങളായി പുനർജനിയ്ക്കുന്നു. [[പഞ്ചവാദ്യം|പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ]] അകമ്പടിയോടെയാണ് ആറാട്ടുനാളിലെ നഗരപ്രദക്ഷിണം നടത്തുന്നത്. ഉത്സവക്കാലത്ത് പഞ്ചവാദ്യം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. ക്ഷേത്രങ്ങളും വീടുകളും മുഴുവൻ കയറിയിറങ്ങി സ്വീകരണം മുഴുവൻ ഏറ്റുവാങ്ങിയശേഷം പ്രദക്ഷിണം രുദ്രതീർത്ഥക്കുളത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിലെ അത്താണിക്കല്ലിനടുത്തെത്തുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് വാദ്യമേളങ്ങൾ നിർത്തും. പണ്ടൊരു ആറാട്ടുനാളിൽ അത്താണിക്കല്ല് നിൽക്കുന്ന ഭാഗത്തുവച്ച് അതിക്രൂരമായി കൊലചെയ്യപ്പെട്ട, തന്റെ വിശ്വസ്തഭക്തനും കഴകക്കാരനുമായിരുന്ന കണ്ടിയൂർ പട്ടത്തെ നമ്പീശന്റെ സ്മരണ ഭഗവാൻ പുതുക്കുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഈ സമയം നമ്പീശന്റെ അനന്തരാവകാശികളിൽ ചിലർ അവിടെയെത്തുകയും തങ്ങൾക്ക് സങ്കടമില്ലെന്ന് അറിയിയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനുശേഷം പാണ്ടിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ എഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടരും. തുടർന്ന് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള വാതിലിലൂടെ വിഗ്രഹം ആറാട്ടുകടവിലെത്തിയ്ക്കുന്നു. ഈ സമയമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും നിരവധി ഭക്തർ ആറാട്ടുമുങ്ങാനായി കടവുകളിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകും. ആറാട്ടുകടവിൽ പ്രത്യേകം ഒരുക്കിവച്ച പീഠത്തിൽ വിഗ്രഹം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന തന്ത്രി, തുടർന്ന് [[ഗംഗ]], [[യമുന]], [[സരസ്വതി (നദി)|സരസ്വതി]] തുടങ്ങിയ സകല തീർത്ഥങ്ങളെയും രുദ്രതീർത്ഥത്തിലേയ്ക്ക് ആവാഹിയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങ് നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് തമ്പ്രാൻപടിയ്ക്കൽ കിട്ടയുടെ പിന്മുറക്കാർ കൊണ്ടുവന്ന ഇളനീരും മഞ്ഞൾപ്പൊടിയും കൊണ്ട് വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തശേഷം വിഗ്രഹവുമായി തന്ത്രിയും ഓതിയ്ക്കന്മാരും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും മൂന്നുവട്ടം മുങ്ങുന്നു. ഭഗവദ്സാന്നിദ്ധ്യം കൊണ്ട് പവിത്രമായ ജലത്തിൽ ഭക്തരും മുങ്ങിനിവർന്ന് പുണ്യം നേടുന്നു. തുടർന്ന് എല്ലാവരും വസ്ത്രം മാറി തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്നു. തിരിച്ചെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ നിറപറയും നിലവിളക്കും നൽകി സ്വീകരിയ്ക്കുന്നു. അതിനുശേഷം ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിലെ മണ്ഡപത്തിൽ ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ. വർഷത്തിലൊരിയ്ക്കൽ തന്റെ സഹോദരിയായ ഇടത്തരികത്തുകാവിലമ്മയെ കാണാമെന്ന് ഗുരുവായൂരപ്പൻ വാക്കുകൊടുത്തിട്ടുണ്ടെന്നും അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിൽ ഭഗവാന് പൂജ നടത്തുന്നതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ശ്രീലകത്തിന് പുറത്ത് ഭഗവാന് ഉച്ചപ്പൂജ നടത്തുന്ന ഏക അവസരം ഇതാണ്. അതിനുശേഷം ക്ഷേത്രത്തിനുചുറ്റും പതിനൊന്ന് പ്രാവശ്യം ഓട്ടപ്രദക്ഷിണം. അവസാനം കൊടിമരത്തിൽ നിന്ന് കൊടിയിറക്കുന്നതോടെ ഉത്സവം പരിസമാപ്തിയിലെത്തുന്നു. ==== നിയന്ത്രണങ്ങൾ ==== കലശം തുടങ്ങിക്കഴിഞ്ഞാൽ ആറാട്ട് കഴിയുന്നതുവരെയുള്ള പതിനെട്ടുദിവസം അഞ്ചുവയസ്സിൽ താഴെയുള്ള കുട്ടികൾക്ക് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് പ്രവേശനമില്ല. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് വലിയ താന്ത്രികച്ചടങ്ങുകളും കലാപരിപാടികളുമെല്ലാമുണ്ടാകാറുണ്ടെങ്കിലും വെടിക്കെട്ടുണ്ടാകാറില്ല എന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ വസ്തുതയാണ്. ഒരു കതിനവെടി പോലും ക്ഷേത്രപരിസരത്തെങ്ങും കാണാനാകില്ല. കുട്ടികളെ ഏറെ സ്നേഹിയ്ക്കുന്ന, സ്വയം കുട്ടിയായ ഗുരുവായൂരപ്പന് അവരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നും ക്ഷേത്രപരിസരത്തുണ്ടാകരുതെന്നാണ് പഴമക്കാരുടെ വിശ്വാസം. എന്നാൽ കൊടിയേറ്റം, കാഴ്ചശീവേലി, ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം, പള്ളിവേട്ട, ആറാട്ട് തുടങ്ങിയ അവസരങ്ങളിൽ ചില്ലറ കരിമരുന്നുപ്രയോഗങ്ങളുണ്ടാകാറുമുണ്ട്. ഇവയാണെങ്കിൽ യാതൊരു കുറവും കൂടാതെയാണ് ഉത്സവത്തിന് നടത്തിപ്പോരുന്നതും. ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള കലാപരിപാടികളിൽ [[ശാസ്ത്രീയ സംഗീതം]], [[ശാസ്ത്രീയ നൃത്തം]], [[ഗാനമേള]], കഥകളി, [[തുള്ളൽ]] തുടങ്ങിയവയ്ക്കാണ് പ്രാധാന്യം. സിനിമാറ്റിക് ഡാൻസോ അടിപൊളി ഗാനങ്ങളോ ഉത്സവത്തിന് പാടില്ലെന്ന് വിലക്കുണ്ട്. മേല്പുത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയം കൂടാതെ സത്രം വളപ്പിലെ പൂന്താനം ഓഡിറ്റോറിയത്തിലും കലാപരിപാടികൾ നടന്നുവരുന്നുണ്ട്. === ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി/ഗീതാദിനം === {{main|ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി}} വൃശ്ചികമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ഏകാദശിദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പ്രതിഷ്ഠാദിനമാണ് ഈ ദിവസമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ [[കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം|കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തിൽ]] പ്രിയപ്പെട്ടവരെ ശത്രുപക്ഷത്ത് കണ്ടു തളർന്നുപോയ [[അർജ്ജുനൻ|അർജ്ജുനനെ]] സമാധാനിപ്പിയ്ക്കാൻ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ [[ഭഗവദ് ഗീത|ഗീതോപദേശം]] നടത്തിയ ദിവസമാണെന്നും വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അതിനാൽ ഈ ദിവസം '''ഗീതാദിനം''' എന്ന പേരിലും ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ വേറെയും നിരവധി പ്രത്യേകതകൾ ഈ ദിവസത്തിനുള്ളതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഗോകുലത്തിൽ വച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന് ഗോവിന്ദപട്ടാഭിഷേകം നടത്തിയ ദിവസം, ആദിശങ്കരാചാര്യർ, മേല്പുത്തൂർ, പൂന്താനം, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാർ, കുറൂരമ്മ തുടങ്ങി നിരവധി ഭക്തർക്ക് ഭഗവദ്ദർശനം ലഭിച്ച ദിവസം, ഇവയെല്ലാം കൂടാതെ നാലുമാസത്തെ യോഗനിദ്രയിൽ നിന്ന് വിഷ്ണുഭഗവാൻ ഉണരുന്ന ദിവസം (ഉത്ഥാന ഏകാദശി) തുടങ്ങിയവ അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ ചൈതന്യം പൂർണ്ണമായി അനുഭവപ്പെടുന്ന ദിവസമായി ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിലെ വിഗ്രഹം യഥാരൂപത്തിൽ (മഹാവിഷ്ണുസ്വരൂപത്തിൽ) അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദർശനത്തിനെത്തുന്ന ഭക്തരെല്ലാവരും വിഷ്ണുസ്വരൂപങ്ങളായി മാറുന്നുവെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രപ്രവേശനവിളംബരത്തിനുമുമ്പും എല്ലാവർക്കും ജാതിഭേദമെന്യേ ദർശനം അനുവദിച്ചിരുന്ന ദിവസമായിരുന്നു ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി. ==== ചുറ്റുവിളക്ക് ആരംഭം ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരുമാസം മുമ്പ് (തുലാമാസത്തിലെ വെളുത്ത ഏകാദശിനാളിൽ) ക്ഷേത്രത്തിൽ ചുറ്റുവിളക്കുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് നടത്തുന്നത് പാലക്കാട് ജില്ലയിലെ [[അലനല്ലൂർ|അലനല്ലൂരിലുള്ള]] പറമ്പോട്ട് അമ്മിണിയമ്മയുടെ പേരിലാണ്. ഇവരെക്കൂടാതെ വിവിധ വ്യക്തികളും സംഘടനകളും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിളക്കുകൾ നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. അവയ്ക്ക് ഓരോന്നിന്നും നടത്തിപ്പുക്കാരുടെ പേരനുസരിച്ച് വിശേഷാൽ പേരുകളും പറയപ്പെടുന്നു. [[കേരള ഹൈക്കോടതി]]യിലെ അഭിഭാഷകർ നടത്തുന്ന കോടതി വിളക്ക്, [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ]]യിലെ ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് എസ്.ബി.ഐ. വിളക്ക്{{efn-lr|2017-ലെ ബാങ്ക് ലയനത്തിനുമുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിയിരുന്നത് [[സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂർ|സ്റ്റേറ്റ് ബാങ്ക് ഓഫ് ട്രാവൻകൂറിലെ]] ഉദ്യോഗസ്ഥരാണ്. അന്ന് ഇതിന്റെ പേര് എസ്.ബി.ടി. വിളക്ക് എന്നായിരുന്നു.}}, [[കേരള പോലീസ്]] ഉദ്യോഗസ്ഥർ നടത്തുന്ന വിളക്കിന് പോലീസ് വിളക്ക്, [[അയ്യപ്പസേവാസംഘം]] നടത്തുന്ന വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര്, ക്ഷേത്രം പാരമ്പര്യാവകാശികളായ പത്തുകാരുടെ വിളക്കിന് അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പേര് - അങ്ങനെ നീണ്ടുപോകുന്നു പേരുകളുടെ നിര. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ ധാരാളമായി ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തുന്നു. ഈ സമയം ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായതിനാൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് പതിന്മടങ്ങാകും. ==== പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ ==== ഏകാദശിയ്ക്ക് ഒരാഴ്ച മുമ്പുവരുന്ന [[പഞ്ചമി]] മുതൽ [[നവമി]] വരെയുള്ള വിളക്കുകൾ ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. മറ്റുള്ള വിളക്കുകൾ നടത്തുന്നത് പ്രത്യേകം ദിവസങ്ങളിലാണെങ്കിൽ ഈ വിളക്കുകൾ കൃത്യം ഒരേ ദിവസം തന്നെയാണ് നടത്തുന്നത്. ഇവ നടത്തുന്നത് ഓരോ കുടുംബക്കാരായതുകൊണ്ടാണ് ''പാരമ്പര്യവിളക്കുകൾ'' എന്ന പേര് ഈ വിളക്കുകൾക്ക് വന്നത്. പഞ്ചമിവിളക്ക് നടത്തുന്നത് കാപ്രാട്ട് കുടുംബക്കാരാണ്; [[ഷഷ്ഠി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് മാണിക്കത്ത് കുടുംബക്കാരും. മാണിക്കത്ത് കുടുംബത്തിലെ കാരണവരായിരുന്ന ചന്ദ്രശേഖരമേനോന്റെ പേരിലാണ് ഷഷ്ഠിവിളക്ക് നടത്തുന്നത്. [[സപ്തമി]]നാളിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ഗുരുവായൂരിലെ പ്രസിദ്ധ ബ്രാഹ്മണകുടുംബമായ നെന്മിനി മനക്കാരാണ്. ഈ വിളക്കിന് സവിശേഷപ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാധാരണ വിളക്കുകൾക്ക് നെയ്യോ നല്ലെണ്ണയോ ആണ് ഉപയോഗിയ്ക്കാറുള്ളതെങ്കിൽ ഇതിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നത് വെളിച്ചെണ്ണയാണ്. നെന്മിനി മനപ്പറമ്പിലെ തെങ്ങിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെളിച്ചെണ്ണകൊണ്ടാണ് വിളക്കുകൾ തെളിയിയ്ക്കുന്നത്. വെളിച്ചെണ്ണ കൊണ്ട് വിളക്കുകൾ കത്തിയ്ക്കുന്നത് കൂടുതൽ ശോഭയുണ്ടാക്കുമെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അങ്ങനെ ക്ഷേത്രം മുഴുവൻ ദീപപ്രഭയിൽ കുളിച്ചുനിൽക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. [[അഷ്ടമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് പുലിക്കീഴ് വാര്യക്കാരും [[നവമി]]വിളക്ക് നടത്തുന്നത് കൊളാടി വീട്ടുകാരുമാണ്. [[ദശമി]]ദിനത്തിലെ വിളക്ക് നടത്തുന്നത് ''ശ്രീ ഗുരുവായൂരപ്പൻ സങ്കീർത്തന ട്രസ്റ്റ്'' എന്ന സംഘടനയാണ്. ഭാഗവതാചാര്യനും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന [[ആഞ്ഞം മാധവൻ നമ്പൂതിരി]] തുടങ്ങിവച്ച ഈ സംഘടന 1970-ലാണ് ദശമിവിളക്കിന്റെ ചുമതലയേറ്റെടുത്തത്. മുമ്പ് ഈ വിളക്ക് നടത്തിവന്നിരുന്ന കുടുംബം അന്യം നിന്നുപോയതിനെത്തുടർന്നായിരുന്നു ഇത്. അഷ്ടമി മുതലുള്ള വിളക്കുകൾക്ക് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കും. ഈ വിളക്കുകൾക്കെല്ലാം അകമ്പടിയായി പഞ്ചവാദ്യം, പഞ്ചാരിമേളം, നാദസ്വരം എന്നിവയോടുകൂടിയ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുമുണ്ടാകും. ദശമിനാളിൽ രാവിലെ നടതുറന്നുകഴിഞ്ഞാൽ ഏകാദശി കഴിഞ്ഞുവരുന്ന [[ദ്വാദശി]]നാളിൽ രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പൂജകൾക്കും ദീപാരാധനയ്ക്കുമല്ലാതെ നടയടയ്ക്കില്ല. ==== ഏകാദശിനാളിലെ പരിപാടികൾ ==== ഏകാദശിനാളിലെ നിർമ്മാല്യദർശനം അതിവിശേഷകരമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അന്നേദിവസത്തെ ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും ദേവസ്വം വകയാണ്. മുമ്പ് [[കുന്നംകുളം|കുന്നംകുളത്തിനടുത്തുള്ള]] [[ചിറളയം കോവിലകം]] വകയായിരുന്നു ചുറ്റുവിളക്കും ഉദയാസ്തമനപൂജയും. 1972-ലാണ് ഇവ ദേവസ്വം ഏറ്റെടുത്തത്. രാവിലെ ഏഴുമണിമുതൽ ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ ഗീതാപാരായണമുണ്ടാകും. ഏകാദശീവ്രതം നോൽക്കുന്ന ഭക്തർ ആഹാരമേ കഴിയ്ക്കരുതെന്നാണ് ചിട്ടയെങ്കിലും ശാരീരികസ്ഥിതി അനുകൂലമല്ലാത്തവർ അരിയാഹാരം മാത്രമേ ഒഴിവാക്കാറുള്ളൂ. എന്നാൽ ഗുരുവായൂരപ്പന് അന്നും നിവേദ്യങ്ങൾ സാധാരണപോലെത്തന്നെയാണ്. ഏകാദശിനാളിൽ ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്കായി വിശേഷാൽ പ്രസാദ ഊട്ടുണ്ടാകാറുണ്ട്. ഗോതമ്പുചോറ്, കാളൻ, ഗോതമ്പുപായസം എന്നിവയാണ് ഏകാദശി ഊട്ടിനുള്ള വിഭവങ്ങൾ. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലി കഴിഞ്ഞാൽ ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി എഴുന്നള്ളിപ്പുണ്ടാകും. മൂന്ന് ആനകളാണ് ഈ എഴുന്നള്ളിപ്പിന് മുന്നിലുണ്ടാകുന്നത്. വലിയ ആഘോഷത്തോടുകൂടിയ എഴുന്നള്ളിപ്പ് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലെത്താൻ ഒരുപാട് സമയമെടുക്കും. വൈകീട്ട് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. [[തമിഴ്നാട്]], [[കർണാടക]], [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്]], [[തെലങ്കാന]] തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിലുള്ളതുപോലെ ഭീമാകാരമായ രഥമല്ല പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നെഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത്. താരതമ്യേന വളരെ ചെറിയൊരു രഥമാണ്. സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ഈ രഥം സ്റ്റിയർറിങ് കൊണ്ടാണ് ഓടിയ്ക്കുന്നത്. രഥത്തിന്റെ മുന്നിൽ ചമ്മട്ടിയേന്തിയ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെയും പുറകിൽ തൊഴുതുനിൽക്കുന്ന അർജ്ജുനന്റെയും രൂപങ്ങൾ പണിതുവച്ചിട്ടുണ്ട്. 1977-ൽ നടന്ന പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രം പുനഃപ്രതിഷ്ഠയ്ക്കുശേഷമാണ് ഈ ചടങ്ങ് ആരംഭിച്ചത്. രഥമെഴുന്നള്ളിപ്പിന് അകമ്പടിയായി ഭക്തരുടെ നാമജപമുണ്ടാകും. എഴുന്നള്ളിപ്പ് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിച്ചേരാൻ ഏറെ സമയമെടുക്കും. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തെ കുളമടക്കം വലംവച്ചാണ് എഴുന്നള്ളിപ്പ് അവസാനിയ്ക്കുന്നത്. ==== ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പണവും ത്രയോദശി ഊട്ടും ==== ഏകാദശിദിവസം അർദ്ധരാത്രി (ദ്വാദശിദിവസം പുലർച്ചെ) '''ദ്വാദശിപ്പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ''' എന്ന വിശേഷാൽ ചടങ്ങ് ആരംഭിയ്ക്കും. ക്ഷേത്രം കൂത്തമ്പലത്തിൽ വച്ചാണ് ഈ ചടങ്ങ് നടത്തപ്പെടുന്നത്. ശുകപുരം, പെരുവനം, [[ഇരിഞ്ഞാലക്കുട]] ഗ്രാമക്കാരായ, അഗ്നിഹോത്രികളായ നമ്പൂതിരിമാർക്ക് ഭക്തർ ദക്ഷിണ നൽകുന്ന ചടങ്ങാണിത്. ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠരായ അഗ്നിഹോത്രിമാർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നത് അതീവപുണ്യകരമായ കാര്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. ആദ്യത്തെ ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത് ഭഗവാൻ തന്നെയാണെന്നാണ് വിശ്വാസം. ഭഗവദ്പ്രതിനിധിയായി മേൽശാന്തിയാണ് ദക്ഷിണ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തരും സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഒമ്പതുമണി വരെ പണം സമർപ്പിയ്ക്കൽ അനുസ്യൂതം തുടരുന്നു. ദ്വാദശിനാളിൽ രാവിലെ ഏഴുമണിയ്ക്ക് ദ്വാദശി ഊട്ട് നടത്തുന്നു. ഇടിച്ചുപിഴിഞ്ഞ പായസത്തോടെ നടത്തുന്ന സദ്യയാണിത്. അന്നേദിവസം രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് നടയടച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ പിന്നെ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് മൂന്നരയ്ക്കേ തുറക്കൂ. ആ സമയം വിവാഹം, ചോറൂൺ, തുലാഭാരം തുടങ്ങിയ കർമ്മങ്ങളൊന്നും നടത്താറില്ല. ദ്വാദശിയുടെ പിറ്റേ ദിവസം ([[ത്രയോദശി]] നാളിൽ) നടത്തുന്ന ത്രയോദശി ഊട്ട്, തന്റെ ഭക്തനായിരുന്ന ഒരു പരദേശി ബ്രാഹ്മണന്റെ ശ്രാദ്ധം ഭഗവാൻ തന്നെ ഊട്ടുന്ന ചടങ്ങായി വ്യാഖ്യാനിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. മത്തനും നേന്ത്രപ്പഴവും ചേർന്നുള്ള പച്ചടി, മത്തൻ പൊടിത്തൂവൽ, എളവൻ-ചേന-പയർ കൂട്ടുകറി, രസം, പിണ്ടിപ്പായസം എന്നിവയോടുകൂടിയ ത്രയോദശി ഊട്ടോടെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിച്ചടങ്ങുകൾ അവസാനിയ്ക്കുന്നു. ==== ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം ==== കർണാടക സംഗീതചക്രവർത്തിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന ചെമ്പൈ വൈദ്യനാഥഭാഗവതരുടെ പേരിൽ എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന ഒരു വിശേഷാൽ സംഗീതോത്സവമാണ് ചെമ്പൈ സംഗീതോത്സവം. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് എല്ലാവർഷവും ഏകാദശിനാളിൽ കച്ചേരി നടത്തിവന്നിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്ത്യത്തെത്തുടർന്ന് 1974-ലെ ഏകാദശിയോടനുബന്ധിച്ചാണ് ഈ പരിപാടി ആരംഭിച്ചത്. ആദ്യം ഒരുദിവസം മാത്രമായിരുന്ന ഈ പരിപാടി, പിന്നീട് മൂന്നും അതിനുശേഷം അഞ്ചും ഏഴും പത്തും പതിമൂന്നും ഒടുവിൽ പതിനഞ്ചും ദിവസങ്ങളായി ഉയർത്തി. പ്രഗല്ഭരും അപ്രഗല്ഭരുമായ നിരവധി കലാകാരന്മാരും കലാകാരികളും ഈയവസരത്തിൽ തങ്ങളുടെ സിദ്ധികൾ പ്രകടിപ്പിയ്ക്കാനായി ഗുരുവായൂരിൽ വരാറുണ്ട്. ഹിന്ദുക്കൾക്ക് മാത്രമേ ഈ പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ അവകാശമുള്ളൂ. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ രാത്രിയാണ് പ്രഗല്ഭരുടെ സംഗീതപരിപാടികൾ നടത്തിവരുന്നതെങ്കിൽ അവസാനമാകുമ്പോഴേയ്ക്കും ദിവസം മുഴുവൻ പ്രഗല്ഭരുടെ പരിപാടികളാകും. ദശമിനാളിൽ നടത്തപ്പെടുന്ന പഞ്ചരത്നകീർത്തനാലാപനമാണ് സംഗീതോത്സവത്തിലെ പ്രധാന പരിപാടി. കർണാടക സംഗീതത്തിലെ ത്രിമൂർത്തികളിലൊരാളായ [[ത്യാഗരാജ സ്വാമികൾ]] ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ പഞ്ചരത്നകീർത്തനങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ഗണപതിസ്തുതിയും പ്രശസ്തരായ കർണാടക സംഗീതജ്ഞർ ഒന്നിച്ച് ആലപിയ്ക്കുന്നതാണ് ചടങ്ങ്. അകമ്പടിയായി വയലിൻ, [[വീണ]], പുല്ലാങ്കുഴൽ, മൃദംഗം, [[ഘടം]], [[ഗഞ്ചിറ]], [[മുഖർശംഖ്]] തുടങ്ങിയ വാദ്യങ്ങളുമുണ്ടാകും. ഏകാദശിനാളിൽ രാത്രി ചെമ്പൈയുടെ ശിഷ്യരും ഉപശിഷ്യരുമായ ഗായകർ ഒരുമിച്ച് ചെമ്പൈയുടെ ഇഷ്ടകീർത്തനങ്ങൾ ആലപിച്ച് [[മധ്യമാവതി]] രാഗത്തിൽ മംഗളം പാടി അവസാനിപ്പിയ്ക്കുന്നതോടെ സംഗീതോത്സവം സമാപിയ്ക്കുന്നു. ==== ഗജരാജൻ ഗുരുവായൂർ കേശവൻ അനുസ്മരണം ==== കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ഗജവീരന്മാരിലൊരാളായിരുന്ന ഗുരുവായൂർ കേശവൻ ചരിഞ്ഞത് 1976-ലെ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശിനാളിൽ (ഡിസംബർ 2) പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്കാണ്. തുടർന്നുവന്ന എല്ലാ വർഷവും ഏകാദശിയുടെ തലേദിവസമായ ദശമിനാളിൽ, ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വകയായുള്ള എല്ലാ ആനകളും ചേർന്ന് കേശവന് പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. മറ്റൊരിടത്തും കാണാത്ത ഈ വിശേഷച്ചടങ്ങ് തുടങ്ങുന്നത് ഗുരുവായൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള തിരുവെങ്കടാചലപതിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ്. നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ നടത്തുന്ന ഈ യാത്രയിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെയും രണ്ടാമത്തെ മുതിർന്ന ആന ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും ചിത്രങ്ങൾ വഹിയ്ക്കും. റെയിൽവേ ഗേറ്റ് മുറിച്ചുകടന്ന് പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിലെ സ്വീകരണവും പിന്നിട്ടാണ് ആനകൾ തെക്കേ നടയിൽ ശ്രീവത്സം റസ്റ്റ് ഹൗസിനുമുന്നിലുള്ള കേശവന്റെ പൂർണ്ണകായ പ്രതിമയ്ക്കുമുന്നിലെത്തുന്നത്. തുടർന്ന് മുതിർന്ന ആന കേശവന്റെ പ്രതിമയിൽ ഹാരാർപ്പണം നടത്തുന്നു. മറ്റുള്ള ആനകൾ അതിനനുസരിച്ചുള്ള പ്രണാമമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. വളരെ വികാരനിർഭരമായ ഈ ചടങ്ങ് കാണാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. === അഷ്ടമിരോഹിണി === {{main|അഷ്ടമിരോഹിണി}} ചിങ്ങമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ അഷ്ടമിദിവസമാണ് ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരസുദിനമായ അഷ്ടമിരോഹിണിയായി ആഘോഷിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഈ ദിവസം അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. അവതാരകൃഷ്ണസങ്കല്പത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠയുള്ള ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും അഷ്ടമിരോഹിണി വിശേഷമാണ്. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും കാഴ്ചശീവേലിയും അവതാരസമയമായ അർദ്ധരാത്രിയിൽ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിലെ പ്രസാദ ഊട്ട് ഭഗവാന്റെ പിറന്നാൾ സദ്യയായി അറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തപ്പെടുന്ന അപ്പം വഴിപാട് വളരെ വിശേഷമാണ്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് ക്ഷേത്രനട തുറക്കുന്നതോടെയാണ് ചടങ്ങുകൾ ആരംഭിയ്ക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രത്തിൽ ദീപക്കാഴ്ച നടത്തുന്നു. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഓടക്കുഴലൂതുന്ന ഉണ്ണിക്കണ്ണനായും പിന്നീട് ഇരുകൈകളിലും വെണ്ണ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന വെണ്ണക്കണ്ണനായും ഭഗവാനെ അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. രാവിലെ ഏഴുമണിയോടെ സ്വർണ്ണക്കോലത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി എഴുന്നള്ളിപ്പ് നടത്തുന്നു. ഉത്സവക്കാലവും ഏകാദശിയുമല്ലാതെ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്നത് അഷ്ടമിരോഹിണിയ്ക്ക് മാത്രമാണ്. പഞ്ചാരിമേളത്തോടുകൂടിയ കാഴ്ചശീവേലി അതിവിശേഷാൽ ചടങ്ങാണ്. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയോടെ ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും പുറത്തുള്ള അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലും പിറന്നാൾ സദ്യ തുടങ്ങും. വിഭവസമൃദ്ധമായ പിറന്നാൾ സദ്യ കഴിയ്ക്കാൻ നിരവധി ഭക്തരാണ് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് രണ്ടുമണി വരെ സദ്യ തുടരും. മൂന്നുമണിയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ രണ്ടാമത്തെ കാഴ്ചശീവേലി. രാവിലത്തെ കാഴ്ചശീവേലിയ്ക്കുള്ള അതേ ചടങ്ങുകൾ തന്നെയാണ് ഇതിനും. വൈകീട്ട് അടുത്തുള്ള നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് [[ബലരാമൻ|ബലരാമന്റെ]] എഴുന്നള്ളത്തുമുണ്ട്. തന്റെ അനുജനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ജന്മദിനത്തിൽ പങ്കെടുക്കാനാണ് ബലരാമന്റെ എഴുന്നള്ളത്ത് എന്നാണ് സങ്കല്പം. അത്താഴപ്പൂജയ്ക്ക് വിശേഷാൽ അപ്പം വഴിപാട് നടത്തും. ഒരു ലക്ഷത്തിനടുത്ത് അപ്പങ്ങളാണ് അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഭഗവാന് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഇവ കൂടാതെ ഏകദേശം അഞ്ഞൂറുലിറ്റർ പാൽപ്പായസവും നേദിയ്ക്കുന്നുണ്ടാകും. രാത്രി പത്തുമണിയോടെ വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ് തുടങ്ങും. ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാന്റെ അവതാരത്തോടനുബന്ധിച്ച് നടത്തുന്നതാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പ്. അഞ്ചു പ്രദക്ഷിണങ്ങളാണ് വിളക്കെഴുന്നള്ളിപ്പിനുണ്ടാകുക. ആദ്യത്തെ രണ്ടിനും സാധാരണ വാദ്യോപകരണങ്ങളും മൂന്നാമത്തെ പ്രദക്ഷിണത്തിന് പഞ്ചവാദ്യവും നാലാമത്തേതിന് ഇടയ്ക്കയും നാദസ്വരവും അഞ്ചാമത്തേതിന് പഞ്ചാരിമേളവുമാണ് അകമ്പടിയുണ്ടാകുക. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാത്രി ക്ഷേത്രനട അടയ്ക്കില്ല. പകരം, ആ സമയത്ത് അവതാരവിളംബര ഘോഷയാത്രയുണ്ടാകും. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതുകാണാൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടുന്നത്. ==== ഭാഗവതസപ്താഹം, അവതാരം കളി, ശോഭായാത്ര ==== അഷ്ടമിരോഹിണിയോടനുബന്ധിച്ച് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം വിശേഷാൽ ഭാഗവതസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നുണ്ട്. ഭാഗവതത്തിലെ കൃഷ്ണാവതരഭാഗം അഷ്ടമിരോഹിണിദിവസം വരുന്ന രീതിയിലാണ് ഇത് നടത്തിവരുന്നത്. സപ്താഹത്തിന്റെ മൂന്നാം ദിവസമാണ് അഷ്ടമിരോഹിണി വരുന്നത്. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ രാവിലെ എട്ടുമണിയോടെയാണ് കൃഷ്ണാവതാരപാരായണം നടത്തുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ എല്ലാ ഭാഗവതാചാര്യന്മാരും ഈ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. രാത്രി പതിനൊന്നുമണിയ്ക്ക് കൃഷ്ണനാട്ടത്തിലെ അവതാരം കളിയുമുണ്ടാകും. പുതിയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരും പരിശീലനത്തിലായതിനാൽ പഴയ കലാകാരന്മാരും കലാകാരിമാരുമാണ് കൃഷ്ണനാട്ടം നടത്തുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിവിധ സംഘടനകളും ഈ ദിവസം പരിപാടികൾ അവതരിപ്പിയ്ക്കാറുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ നായർ സമാജം നടത്തുന്ന ഉറിയടിയും ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്രയുമാണ് അവയിൽ വിശേഷം. രാവിലെ ഒമ്പതുമണിയ്ക്ക് മമ്മിയൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നാണ് നായർ സമാജം നടത്തുന്ന കലാപരിപാടികൾ തുടങ്ങുന്നത്. വിവിധ നൃത്തകലാകാരിമാർ പങ്കെടുക്കുന്ന ഗോപികാനൃത്തവും താലപ്പൊലിയോടെയുള്ള ജീവത എഴുന്നള്ളിപ്പുമെല്ലാം ഇതിന് അകമ്പടിയായി ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം കിഴക്കേ നടയിൽ വച്ചാണ് ഉറിയടി മത്സരം നടക്കുന്നത്. വൈകീട്ട് ബാലഗോകുലം നടത്തുന്ന ശോഭായാത്ര മമ്മിയൂർ, തിരുവെങ്കടം, പെരുന്തട്ട ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്നായി വീതിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണനായും [[രാധ|രാധയായും]] [[കുചേലൻ|കുചേലനായും]] വേഷം കെട്ടിയ നിരവധി കുട്ടികൾ ഒത്തുചേർന്ന് ഗുരുവായൂരിനെ അമ്പാടിയാക്കുന്ന കാഴ്ച മനോഹരമാണ്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് വിവിധ പുരാണദൃശ്യങ്ങൾ കോർത്തിണക്കിക്കൊണ്ടുള്ള ഫ്ലോട്ടുകളും ശ്രീകൃഷ്ണരഥവും പഞ്ചവാദ്യവുമെല്ലാമുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രത്തിന് കിഴക്കുള്ള മഞ്ജുളാൽത്തറയിൽ വച്ച് ഇവ മൂന്നും കൂടിച്ചേർന്ന ശേഷമാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നത്. തുടർന്നുനടത്തുന്ന ഘോഷയാത്ര ഏറ്റവും മനോഹരമായ കാഴ്ചയാണ്. രാത്രി ഏറെ വൈകുവോളം ഇത്തരം പരിപാടികൾ തുടരും. ഇതുകാണാൻ നിരവധി പേർ ഉറക്കമൊഴിച്ച് എത്താറുണ്ട്. === വിഷു === മേടമാസം ഒന്നാം തീയതിയാണ് കേരളത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പുതുവർഷദിനമായ വിഷു. പണ്ടുകാലത്ത് മലയാളികളുടെ വിളവിറക്കൽ ഉത്സവമായിരുന്ന വിഷു, ഇപ്പോൾ കാലമേറെ കഴിഞ്ഞിട്ടും വലിയൊരു ആഘോഷമായിത്തുടരുന്നു. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള മലയാളികൾ കണി കണ്ടും പടക്കം പൊട്ടിച്ചും വിഷുദിനം ആഘോഷമാക്കുന്നു. പകലും രാത്രിയും തുല്യമായി വരുന്ന ദിവസമായ ഈ ദിനത്തിൽ സൂര്യൻ നേരെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ഉദിയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉദിച്ചുവരുന്ന സൂര്യന്റെ ആദ്യകിരണങ്ങൾ ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ പതിയ്ക്കുന്ന രീതിയിലാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളതുതന്നെ. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ വിഷു വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ആഘോഷമാണ്. അന്നേ ദിവസം ഭഗവാനെ കണികാണുന്നത് അതിവിശേഷമായ ചടങ്ങായി കണക്കാക്കിവരുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഇതിനായി ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടിയിട്ടുണ്ടാകുക. എല്ലാദിവസവും പുലർച്ചെ മൂന്നുമണിയ്ക്ക് തുറക്കുന്ന നട, ഈ ദിവസം രണ്ടരയ്ക്കുതന്നെ തുറക്കും. അതിനുമുന്നോടിയായി തന്ത്രിയും മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിക്കാരും ഉണർന്ന് രുദ്രതീർത്ഥത്തിൽ കുളിച്ചുവന്ന് കണിയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും. <ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> നമസ്കാരമണ്ഡപത്തിൽ ഭദ്രദീപത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്തായാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. സ്വർണ്ണസിംഹാസനത്തിൽ ആനത്തലേക്കെട്ടുവച്ച് അതിന്മേൽ ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണത്തിടമ്പ് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവന്നുവയ്ക്കുന്നു. അതിനുമുന്നിലായി ഓട്ടുരുളിയിലാണ് കണിയൊരുക്കുന്നത്. ഉരുളിയിൽ അക്ഷതം (ഉണങ്ങലരിയും നെല്ലും ചേർന്നുള്ള ഒരു മിശ്രിതം) വിതറി, അതിനുമുന്നിൽ അലക്കിയ മുണ്ട് (കോടിവസ്ത്രം), ഗ്രന്ഥം, വാൽക്കണ്ണാടി, കണ്ണിവെള്ളരി, കണിക്കൊന്ന, ചക്ക, മാങ്ങ, നാളികേരം, ഉടച്ച രണ്ടുമുറി നാളികേരത്തിൽ നെയ്യ് ചേർത്തത് എന്നിവ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുശേഷം മേൽശാന്തിയും കീഴ്ശാന്തിമാരും ശ്രീലകത്ത് പ്രവേശിച്ച് നെയ്വിളക്കുകൾ കൊളുത്തിവയ്ക്കും. തുടർന്ന് രണ്ടര മണിയോടെ നടതുറന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യം ഭഗവാനെ കണികാണിയ്ക്കും. തുടർന്നാണ് ഭക്തർക്ക് കണിദർശനം. കണ്ണടച്ചും കണ്ണുകെട്ടിയുമിരിയ്ക്കുന്ന ഭക്തർ ശ്രീകോവിലിനകത്തേയ്ക്ക് ചെല്ലുകയും ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ വച്ച് കണ്ണുതുറന്ന് കണികാണുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് കുളിച്ചുവന്ന് നാലമ്പലത്തിനകത്ത് തിരിച്ചുകടന്ന് ഗണപതിയെയും സുബ്രഹ്മണ്യനെയും ഹനുമാനെയും തൊഴുത് ആദ്യം ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിലെത്തുന്ന ഭക്തർക്ക് മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വിഷുക്കൈനീട്ടം കിട്ടും. അതിനുശേഷം പുറത്തുകടന്ന് ഭഗവതിയെയും ശിവനെയും അയ്യപ്പനെയും തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണമായി പുറത്തുകടക്കുന്നതോടെ കണിദർശനം പൂർത്തിയാകും.<ref name="vns5">ഗുരു, ഗുരുവായൂർ,പേജ്37, ഏപ്രിൽ2013- ഭക്തപ്രിയ മാസിക.</ref> മറ്റുദിവസങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഗുരുവായൂരിൽ വിഷുത്തലേന്ന് ഭക്തർക്ക് ക്ഷേത്രമതിലകത്ത് വിരിവയ്ക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. പിറ്റേന്ന് കണികാണേണ്ടതുകൊണ്ടാണ് ഈ സൗകര്യം ഒരുക്കുന്നത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഷുക്കണി ദർശനവും മേൽശാന്തിയിൽ നിന്ന് വാങ്ങുന്ന വിഷുക്കൈനീട്ടവും ഭക്തർ അതിവിശേഷമായി കരുതുന്നു. വിഷുദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിൽ വിഭവസമൃദ്ധമായ വിഷുസദ്യയുമുണ്ട്. === ഓണം === കേരളത്തിന്റെ ദേശീയോത്സവമാണ് ചിങ്ങമാസത്തിലെ ഓണം. കൃഷി നിറഞ്ഞുനിന്നിരുന്ന കാലത്ത് കേരളത്തിലെ വിളവെടുപ്പുത്സവമായിരുന്നു ഓണം. ഇന്നും മലയാളിമനസ്സുകളിൽ ഗൃഹാതുരത നിറയുന്ന ഒരു അവസരമാണ് ഓണം. വിവിധ കലാപരിപാടികളോടുകൂടി ഓണം ഇന്നും ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ അഞ്ചാം അവതാരമായ വാമനനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഓണത്തിനുള്ള ഐതിഹ്യം അതിപ്രസിദ്ധമാണ്. ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണം നക്ഷത്രവും ദ്വാദശിതിഥിയും കൂടിയ ദിവസമാണ് വാമനാവതാരം നടന്നതെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യപ്രകാരം അസുരചക്രവർത്തിയായ [[മഹാബലി]]യുടെ ദുർമ്മദമടക്കാൻ അവതരിച്ച വാമനൻ, ആദ്യത്തെ അടികൊണ്ട് ആകാശവും രണ്ടാമത്തെ അടികൊണ്ട് ഭൂമിയും അളക്കുകയും മൂന്നാമത്തെ അടി വയ്ക്കാൻ സ്ഥലമില്ലാതെ വന്നപ്പോൾ മഹാബലി സ്വന്തം ശിരസ്സ് കാട്ടിക്കൊടുക്കുകയും വാമനൻ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗ്രഹിച്ച് സുതലം എന്ന ലോകത്തേയ്ക്ക് അയയ്ക്കുകയും ചെയ്തശേഷം എല്ലാ വർഷവും ചിങ്ങമാസത്തിലെ തിരുവോണത്തിന് തന്റെ പ്രജകളെ കാണാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അനുവാദം കൊടുക്കുകയായിരുന്നു. എറണാകുളം ജില്ലയിലെ [[തൃക്കാക്കര]] എന്ന സ്ഥലത്തായിരുന്നു മഹാബലിയുടെ രാജധാനിയെന്നും വാമനമൂർത്തിയായ ഭഗവാന്റെ കാൽ വന്നുപതിച്ച സ്ഥലം എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ആ പേരു വന്നതെന്നും കഥയുണ്ട്. തൃക്കാക്കരയിലെ പ്രസിദ്ധമായ [[തൃക്കാക്കര വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രം|വാമനമൂർത്തിക്ഷേത്രത്തിൽ]] ഓണാഘോഷം ഭംഗിയായി നടന്നുവരുന്നു. അത്രയൊന്നുമില്ലെങ്കിലും ഗുരുവായൂരിലും ഓണം പ്രധാനമാണ്. ഓണാഘോഷങ്ങളുടെ ആരംഭദിനമായ [[അത്തം]] മുതൽ പത്തുദിവസവും ക്ഷേത്രനടയിൽ പൂക്കളങ്ങളിടും. ഓരോ ദിവസവും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിലാണ് പൂക്കളം. ഇവയിൽ വിവിധ ദേവതാരൂപങ്ങൾ വരച്ചുണ്ടാക്കിയിട്ടുണ്ടാകും. ഇതിനുള്ള പൂക്കളെല്ലാം ക്ഷേത്രപരിസരത്തെ പൂക്കടകളിൽ നിന്നാണ് ലഭിയ്ക്കുന്നത്. ഓണത്തിന്റെ അവസാനദിവസങ്ങളായ ഉത്രാടം, തിരുവോണം ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നവർക്ക് വിഭവസമൃദ്ധമായ ഓണസദ്യയുണ്ടാകും. ഇതിനായി നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുണ്ട്. എന്നാൽ ഉത്രാടദിനത്തിലെ പ്രധാന ചടങ്ങ് കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പണമാണ്. മേൽശാന്തിയും ദേവസ്വം പ്രതിനിധികളും ഭക്തരും മൂത്തുവിളഞ്ഞ പഴക്കുലകൾ ഭഗവാന് സമർപ്പിയ്ക്കുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ആദ്യകാലത്ത് ദേവസ്വം ഭൂമി പാട്ടത്തിനെടുത്തവർ മാത്രം നടത്തിയിരുന്ന ഈ ചടങ്ങ് പാട്ടവക നിർത്തിയതോടെയാണ് ഭക്തരുടെ വകയായത്. കൊടിമരച്ചവട്ടിലാണ് കാഴ്ചക്കുലകൾ സമർപ്പിയ്ക്കുന്നത്. സമർപ്പണത്തിനു മുന്നോടിയായി കൊടിമരച്ചുവട്ടിലെ തറയിൽ അരിമാവുകൊണ്ട് കോലം വരച്ചശേഷം അതിനുമുകളിൽ നാക്കില വച്ചശേഷം സമീപത്ത് നിലവിളക്ക് കൊളുത്തി ഗണപതിയ്ക്ക് വയ്ക്കുന്നു. തുടർന്ന് മേൽശാന്തി ആദ്യത്തെ കാഴ്ചക്കുല സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. പിന്നീട് ദേവസ്വം ചെയർമാൻ, അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റർ, അംഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയവർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നു. അവസാനമാണ് ഭക്തരുടെ സമർപ്പണം. ഭക്തർ ഓരോരുത്തരായി സമർപ്പിച്ചുവരുമ്പോഴേയ്ക്കും സമയം രാത്രിയാകും. അത്രയധികം കുലകളാണ് സമർപ്പിച്ചുപോരുന്നത്. തിരുവോണം നാളിൽ ഭഗവാനെ വാമനമൂർത്തിയായി അലങ്കരിയ്ക്കുന്നു. മഹാബലിയുടെ ശിരസ്സിൽ പാദം വയ്ക്കുന്ന ത്രിവിക്രമന്റെ രൂപത്തിലാണ് വാമനാലങ്കാരം. അന്നത്തെ പ്രധാന ചടങ്ങുകൾ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണവും നമസ്കാരസദ്യയുമാണ്. പുലർച്ചെ നടതുറക്കുമ്പോൾ തന്നെ ഭഗവാന് ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കാൻ ഭക്തജനങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട നിരതന്നെ വന്നിട്ടുണ്ടാകും. ക്ഷേത്രം ഊരാളനായ മല്ലിശ്ശേരി നമ്പൂതിരി തന്നെ ആദ്യത്തെ ഓണപ്പുടവ സമർപ്പിയ്ക്കും. തുടർന്ന് ദേവസ്വം അധികാരികളും അവസാനം ഭക്തർ ഓരോരുത്തരുമായി സമർപ്പിയ്ക്കുന്നു. രാത്രിയാകുവോളം ഓണപ്പുടവ സമർപ്പണം നടന്നുവരും. ഉച്ചയ്ക്കാണ് ദേവസ്വം വക ഓണസദ്യ വിളമ്പുന്നത്. ഇതിൽ പങ്കെടുക്കാനും നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നു. ചോറ്, സാമ്പാർ, അവിയൽ, കാളൻ, ഓലൻ, പപ്പടം, നാലുതരം പായസങ്ങൾ തുടങ്ങിവയാണ് സദ്യയ്ക്ക് വിളമ്പുന്നത്. ക്ഷേത്രം ഊട്ടുപുരയിലും തെക്കേ നടയിലെ പ്രത്യേകം പന്തലിലും പടിഞ്ഞാറേ നടയിലെ അന്നലക്ഷ്മി ഹാളിലുമായാണ് സദ്യ നടത്തപ്പെടുന്നത്. അന്ന് മൂന്നുനേരവും ഭഗവാന് പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളുണ്ടാകും. അന്നത്തെ ചുറ്റുവിളക്ക് '''തിരുവോണവിളക്ക്''' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ചുള്ള എഴുന്നള്ളത്തിന് ഭഗവാന്റെ സ്വർണ്ണക്കോലം ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം തൊഴാൻ വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കുണ്ടായിരിയ്ക്കും. === [[വൈശാഖം|വൈശാഖമാസം]] === [[മേടം|മേടമാസത്തിലെ]] [[അമാവാസി]] മുതലുള്ള ഒരുമാസക്കാലമാണ് ''വൈശാഖമാസം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. രാജ്യമൊട്ടുക്കും ആചരിച്ചുവരുന്ന ചാന്ദ്രകലണ്ടറിലെ രണ്ടാമത്തെ മാസമാണിത്. മഹാവിഷ്ണുഭജനത്തിനും ഭാഗവതപാരായണത്തിനും ഉത്തമമായി ഈ മാസം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ ''മാധവമാസം'' എന്നും ഈ മാസം അറിയപ്പെടുന്നു. കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഭാഗവതസപ്താഹങ്ങളും മറ്റും നടക്കുന്ന സമയമാണിത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലും ഈ സമയം അതിവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന സമയങ്ങളിലൊന്നാണ് വൈശാഖപുണ്യകാലം. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മുഴുവൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭാഗവതപാരായണമുണ്ടാകും. 29 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന വൈശാഖമാസക്കാലത്തെ നാല് സപ്താഹങ്ങളാക്കി തിരിച്ചാണ് ഭാഗവതപാരായണം നടക്കുന്നത്. പ്രഗല്ഭരായ നിരവധി ഭാഗവതാചാര്യന്മാർ ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രം വക അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിലാണ് സപ്താഹം മുഴുവൻ നടക്കുന്നത്. ==== അക്ഷയതൃതീയ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ [[തൃതീയ]] ദിവസമാണ് [[അക്ഷയതൃതീയ]] എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ഹൈന്ദവവിശ്വാസപ്രകാരം ഏറ്റവും പുണ്യം നിറഞ്ഞ ദിവസങ്ങളിലൊന്നാണിത്. ഈ ദിലസം ചെയ്യുന്ന സത്കർമ്മങ്ങളുടെ ഫലം ക്ഷയിയ്ക്കില്ലെന്നാണ് വിശ്വാസം.'അക്ഷയതൃതീയ' എന്ന പേരുതന്നെ ഈ വിശ്വാസത്തിന് ഉപോദ്ബലകമാണ്. ചതുർയുഗങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതായ സത്യയുഗം (കൃതയുഗം) തുടങ്ങിയത് അക്ഷയതൃതീയനാളിലാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ [[യുധിഷ്ഠിരൻ|യുധിഷ്ഠിരന്ന്]] സൂര്യഭഗവാൻ അക്ഷയപാത്രം നൽകിയ ദിവസമായും [[ഭഗീരഥൻ|ഭഗീരഥന്റെ]] തപസ്സിൽ സംപ്രീതയായി [[ഗംഗാനദി]] ഭൂമിയിലേയ്ക്ക് ഒഴുകിവന്ന ദിവസമായും ഉപനയനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഒരു ദരിദ്ര ബ്രാഹ്മണകുടുംബത്തിൽ ഭിക്ഷ യാചിയ്ക്കാൻ ചെന്ന ശങ്കരാചാര്യർ അവിടത്തെ അന്തർജനത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കായി [[കനകധാരാ സ്തോത്രം]] ചൊല്ലിയ ദിവസമായുമെല്ലാം ഈ ദിവസം അറിയപ്പെടുന്നു. സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ ജ്യോതിഷപ്രകാരം ഉച്ചത്തിലെത്തുന്ന ഈ ദിവസം തന്നെയാണ് ബലരാമജയന്തിയായും ആചരിച്ചുവരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ അക്ഷയതൃതീയ വൻ പ്രാധാന്യത്തോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അക്ഷയതൃതീയയോടനുബന്ധിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിൽ രാവിലെ പഞ്ചാരിമേളത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കാഴ്ചശീവേലിയും രാത്രി കഴക്കാരുടെ വക വിശേഷാൽ ചുറ്റുവിളക്കുമുണ്ടാകും. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ പൂജിച്ച സ്വർണ്ണം, വെള്ളി ലോക്കറ്റുകളുടെ വിതരണമുണ്ടാകും. ഇവ വാങ്ങാൻ ആയിരങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകാറുള്ളത്. ദേവസ്വം കീഴേടമായ നെന്മിനി ബലരാമക്ഷേത്രത്തിലും ഈ ദിവസം വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ബലരാമജയന്തി എന്ന സങ്കല്പത്തിലാണ് അവിടെയും ആഘോഷം. അഷ്ടമിരോഹിണിനാളിൽ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന അതേ ചടങ്ങുകളാണ് അക്ഷയതൃതീയനാളിൽ നെന്മിനി ക്ഷേത്രത്തിലും നടക്കുന്നത്. അന്നത്തെ പ്രസാദ ഊട്ടിന് പിറനാൾ സദ്യയാണ് വിളമ്പുന്നത്. അന്നേദിവസം വൈകീട്ട് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ എഴുന്നള്ളിപ്പുമുണ്ടാകും. ജ്യേഷ്ഠനായ ബലരാമന്റെ പിറന്നാളാഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാൻ എഴുന്നള്ളുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. അന്ന് രാത്രി വരെ വിശേഷാൽ പൂജകൾ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ടാകും. ==== മറ്റുള്ള വിശേഷങ്ങൾ ==== വൈശാഖമാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശി നരസിംഹജയന്തിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ അന്ന് വിശേഷാൽ പൂജകളൊന്നുമുണ്ടാകാറില്ലെങ്കിലും ഭാഗവതത്തിലെ നരസിംഹാവതാരഭാഗം വായിയ്ക്കുന്നത് വിശേഷമാണ്. വൈശാഖപുണ്യകാലത്തുതന്നെയാണ് ശങ്കരാചാര്യജയന്തിയും [[ബുദ്ധപൂർണ്ണിമ]]യുമെല്ലാം വരുന്നത്. ഗുരുവായൂർ കിഴക്കേ നടയിലുള്ള പാർത്ഥസാരഥിക്ഷേത്രത്തിൽ ശങ്കരാചാര്യജയന്തി വിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നു. ഇടവമാസത്തിലെ [[അമാവാസി]]നാളിലാണ് വൈശാഖമാസം സമാപിയ്ക്കുന്നത്. === മണ്ഡലകാലം === വൃശ്ചികമാസം ഒന്നാം തീയതി തുടങ്ങി ധനുമാസം പതിനൊന്നാം തീയതി വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന 41 ദിവസങ്ങളാണ് ''മണ്ഡലകാലം'' എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടനകാലം കൂടിയായ ഈ കാലത്ത് കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം വൻ ഭക്തജനത്തിരക്കായിരിയ്ക്കും. ഭദ്രകാളിക്ഷേത്രങ്ങളിൽ കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതും ഈ കാലത്താണ്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലകാലത്ത് വിപുലമായ ചടങ്ങുകളാണ് നടത്തിവരുന്നത്. ശബരിമല തീർത്ഥാടകരുടെ പ്രധാന ഇടത്താവളങ്ങളിലൊന്നാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം. നിരവധി ശബരിമല തീർത്ഥാടകരാണ് മണ്ഡലകാലത്ത് ഗുരുവായൂരിലെത്തുന്നത്. അവർക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനുമെല്ലാം വിപുലമായ സൗകര്യങ്ങൾ ദേവസ്വം ഒരുക്കുന്നുണ്ട്. ക്ഷേത്രമതിലകത്തുള്ള അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിനുമുന്നിലാണ് ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതുമെല്ലാം. ഗുരുവായൂരപ്പസന്നിധിയിലെ കെട്ടുനിറ അതിവിശേഷമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മണ്ഡലകാലം തുടങ്ങുന്നതിനുമുന്നോടിയായി തുലാം 29, 30 ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ മണ്ഡലശുദ്ധി പതിവുണ്ട്. മണ്ഡലകാലത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ശുദ്ധിക്രിയയാണിത്. ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളിലൊന്നായ ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി വരുന്നതും മണ്ഡലകാലത്താണ്. മണ്ഡലകാലത്ത് മൂന്നുനേരവും വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലികളും ചുറ്റുവിളക്കുകളും പതിവാണ്. അഞ്ച് ആനകളാണ് ഇത്തരം അവസരങ്ങളിൽ എഴുന്നള്ളുന്നത്. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുള്ള വാദ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം [[ഇടുതുടി]], [[വീരാണം]] തുടങ്ങിയ വിശേഷവാദ്യങ്ങളും ഈ ദിവസങ്ങളിലെ ശീവേലികൾക്കുണ്ടാകും. ഇവയിൽ ഇടുതുടി കാഴ്ചയിൽ [[തബല|തബലയോടും]] വീരാണം മൃദംഗത്തോടും സാമ്യമുള്ള വാദ്യങ്ങളാണ്. മണ്ഡലകാലം ഗുരുവായൂരപ്പന്നും വിശേഷപ്പെട്ടതാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിലാണ് ഭഗവാന് വേദമന്ത്രധാരയും പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകവും നടത്തുന്നത്. ഉഷഃശീവേലിയ്ക്കും പന്തീരടിപൂജയ്ക്കുമിടയിലാണ് ഋഗ്വേദമന്ത്രധാര നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന ജലം കൊണ്ടാണ് അഭിഷേകം. ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിൽ [[ശിവലിംഗം|ശിവലിംഗത്തിൽ]] ധാര നടത്തുമ്പോൾ ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നതുപോലൊരു വെള്ളിപ്പാത്രത്തിൽ ദർഭപ്പുല്ല് സൂക്ഷിച്ചശേഷം അതിൽ വെള്ളം നിറച്ച് വിഗ്രഹത്തിൽ വെള്ളം തുള്ളിയായി വീഴ്ത്തുന്നതാണ് ഈ ചടങ്ങ്. ഈ സമയത്ത് ക്ഷേത്രം ഓതിയ്ക്കന്മാർ കൂട്ടംകൂടിയിരുന്ന് വേദമന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലും. മണ്ഡലകാലത്ത് ഇതിനുശേഷമേ നവകാഭിഷേകം പതിവുള്ളൂ. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. പാൽ, നെയ്യ്, തൈര്, ചാണകം, ഗോമൂത്രം എന്നിവ നിശ്ചിത അളവിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്തുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു മിശ്രിതമാണ് പഞ്ചഗവ്യം. ഗോവിൽ (പശു) നിന്നെടുക്കുന്ന അഞ്ച് വസ്തുക്കൾ എന്നാണ് പഞ്ചഗവ്യം എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം. ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കുമുമ്പാണ് പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകം നടത്തുന്നത്. ഔഷധവീര്യം കൂടിയ ശിലയിൽ തീർത്ത വിഗ്രഹത്തിൽ ഔഷധവീര്യമുള്ള ദർഭപ്പുല്ലിലൂടെ ഒഴുകിയെത്തുന്ന തീർത്ഥജലവും പഞ്ചഗവ്യവും സർവ്വരോഗനിവാരകമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. 40 ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന പഞ്ചഗവ്യാഭിഷേകത്തിനൊടുവിൽ മണ്ഡലകാലാവസാനദിവസമായ ധനു പതിനൊന്നിന് ഉച്ചപ്പൂജയോടനുബന്ധിച്ച് ഭഗവാന് വിശേഷാൽ കളഭാഭിഷേകം നടത്തുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യേന ഭഗവാന് കളഭം ചാർത്താറുണ്ടെങ്കിലും കളഭം അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നത് ധനു പതിന്നൊന്നിന് മാത്രമാണ്. കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയുടെ വകയാണ് കളഭാഭിഷേകം. മറ്റുദിവസങ്ങളിലെ കളഭച്ചാർത്തിന് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്ന കശ്മീർ കുങ്കുമപ്പൂവ്, മൈസൂർ ചന്ദനം, പച്ചക്കർപ്പൂരം എന്നിവ സാധാരണയിലും ഇരട്ടി അളവിൽ ചേർത്താണ് അഭിഷേകത്തിനുള്ള കളഭം തയ്യാറാക്കുന്നത്. കീഴ്ശാന്തിമാർ തയ്യാറാക്കുന്ന കളഭം, തുടർന്ന് ഒരു സ്വർണ്ണക്കലശത്തിലേയ്ക്ക് പകർന്നശേഷം വാദ്യമേളങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ടുവരികയും തന്ത്രി ഏറ്റുവാങ്ങുകയും അതിൽ വിശേഷാൽ പൂജകൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് തന്ത്രി കലശം ശ്രീകോവിലിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും മന്ത്രപുരഃസരം വിഗ്രഹത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഭഗവാനെ തൊഴുത് ഭക്തർ മുക്തിയടയുന്നു. എന്തെങ്കിലും അശുദ്ധി സംഭവിച്ചില്ലെങ്കിൽ പിറ്റേന്നുള്ള നിർമ്മാല്യദർശനം വരെ ഭഗവാൻ കളഭത്തിൽ മുങ്ങിനിൽക്കും. === ഇടത്തരികത്തുകാവ് താലപ്പൊലികൾ === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷമാണ് ധനു, മകരം എന്നീ മാസങ്ങളിൽ ആഘോഷിയ്ക്കപ്പെടുന്ന രണ്ട് താലപ്പൊലികൾ. അവയിൽ ആദ്യത്തേത് ''പിള്ളേര് താലപ്പൊലി'' എന്നും രണ്ടാമത്തേത് ''ദേവസ്വം താലപ്പൊലി'' എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവ യഥാക്രമം ഗുരുവായൂർ ദേശത്തെ ഭക്തരും ദേവസ്വവും നടത്തിപ്പോരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇവയ്ക്ക് ഈ പേരുകൾ വന്നുചേർന്നത്. ഗുരുവായൂർ ദേശം സാമൂതിരിയുടെ അധീനതയിലായിരുന്ന കാലത്തുതന്നെ ഇവ നടന്നുവന്നിരുന്നു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെടിക്കെട്ട് നടക്കുന്നത് ഈ ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ്. ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും ഉച്ചയ്ക്ക് പറയെടുപ്പും നടക്കുന്നു. നിരവധി ഭക്തരാണ് ഈ ചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നത്. പറയെടുപ്പുസമയത്ത് വെളിച്ചപ്പാട് പുറത്തുവന്ന് മഞ്ഞളിൽ ആറാടി പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കുന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു കാഴ്ചയാണ്. രാവിലെ വിശേഷാൽ കാഴ്ചശീവേലിയും ഉച്ചയ്ക്ക് പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടിയ പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളിപ്പും ഭഗവതിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്കൊപ്പം ഭഗവാനും പങ്കെടുക്കും. തന്റെ സഹോദരിയായ ഭഗവതിയുടെ ആഘോഷത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഭഗവാനും കൂടെ വരുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. തന്മൂലം ക്ഷേത്രനട പതിവിലും ഒരു മണിക്കൂർ നേരത്തേ (പതിനൊന്നരയ്ക്ക്) അടയ്ക്കുന്നു. പഞ്ചവാദ്യത്തോടുകൂടി പുറത്തേയ്ക്കെഴുന്നള്ളുന്ന ഭഗവതി തിരിച്ചെഴുന്നുള്ളുന്നത് ചെണ്ടമേളത്തോടെയാണ്. പുറപ്പെടുന്ന സമയത്തെല്ലാം നിർത്താതെ കതിനവെടിയുണ്ടാകും. ഈ ചടങ്ങിനുശേഷമാണ് പറവെപ്പ് തുടങ്ങുന്നത്. നെല്ല്, അരി, അവിൽ, മലർ, ശർക്കര, പഴം, പൂക്കൾ, മഞ്ഞൾ, കുങ്കുമം തുടങ്ങിയ ദ്രവ്യങ്ങൾ ഭക്തരുടെ വഴിപാടായി 1001 പറകളിലായി നിറച്ചുവച്ചിട്ടുണ്ടാകും. ഈ പറകൾ സ്വീകരിയ്ക്കാനായി വെളിച്ചപ്പാട് വാളും ചിലമ്പുമേന്തി പുറത്തുവരും. തുടർന്ന് അവയിലുള്ള ദ്രവ്യങ്ങൾ മുഴുവൻ വാരിവിതറി പൂക്കൾ മുഴുവൻ ദേഹത്തണിഞ്ഞുവന്ന് വെളിച്ചപ്പാട് ഭക്തരെ അനുഗ്രഹിയ്ക്കും. അതിനുശേഷം നാദസ്വരത്തിന്റെ അകമ്പടിയോടെ കുളപ്രദക്ഷിണവും അർദ്ധരാത്രി കളമെഴുത്തും പാട്ടും നടക്കുന്നതോടെ താലപ്പൊലി പൂർത്തിയാകും. === നവരാത്രി === ഭഗവതിയുടെ തന്നെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് നവരാത്രി. [[കന്നി|കന്നിമാസത്തിലെ]] വെളുത്തപക്ഷത്തിലെ പ്രഥമ ([[അമാവാസി|അമാവാസിയുടെ]] പിറ്റേദിവസം) മുതലുള്ള ഒമ്പതുദിവസമാണ് നവരാത്രിയായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള എല്ലാ ദേവീസന്നിധികളിലും ഈ ദിവസങ്ങൾ അതിവിശേഷമായി ആചരിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നവരാത്രിനാളുകളിൽ ഭഗവതിയ്ക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളും വഴിപാടുകളും നടക്കാറുണ്ട്. ഒമ്പതുദിവസങ്ങളിലും വിശേഷാൽ അലങ്കാരം ദേവിയ്ക്കുണ്ടാകും. ഓരോന്നും ഭക്തരുടെ വഴിപാടായാണ് നടത്തിപ്പോരുന്നത്. ദുർഗ്ഗാഷ്ടമിദിവസം സന്ധ്യയ്ക്ക് പൂജവെപ്പ്. ക്ഷേത്രത്തിലെ കൂത്തമ്പലത്തിൽ നെറ്റിപ്പട്ടം, ആലവട്ടം, വെൺചാമരം തുടങ്ങിയവയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും സരസ്വതിയുടെയും ഗണപതിയുടെയും ചിത്രങ്ങളും പീഠത്തിൽ ഒരുക്കിവച്ചശേഷം അവയ്ക്കുമുമ്പിൽ പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും മറ്റും പൂജയ്ക്കുവയ്ക്കുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് ഗണപതിനടയ്ക്കുമുമ്പിലെ സരസ്വതി അറയിലാണ് പൂജവെപ്പ് നടത്തിയിരുന്നത്. പിന്നീട് സ്ഥലപരിമിതി കാരണം കൂത്തമ്പലത്തിലേയ്ക്ക് മാറ്റുകയായിരുന്നു. മഹാനവമിദിവസം മുഴുവൻ അടച്ചുപൂജ. വിജയദശമിദിവസം രാവിലെ പൂജകഴിഞ്ഞ് പുസ്തകങ്ങളും സംഗീതോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും തിരിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. അന്നേദിവസം ആയിരക്കണക്കിന് കുരുന്നുകൾ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആദ്യാക്ഷരം കുറിയ്ക്കുന്നു. ക്ഷേത്രം കീഴ്ശാന്തിമാരാണ് വിദ്യാരംഭത്തിന് കാർമ്മികത്വം വഹിയ്ക്കുന്നത്. വർഷങ്ങൾ നീണ്ട പരിശീലനത്തിനുശേഷം പുതിയ കൃഷ്ണനാട്ടം കലാകാരന്മാർ അരങ്ങേറ്റം കുറിയ്ക്കുന്നതും അന്നേദിവസം തന്നെയാണ്. === ഉപദേവതകളുടെ കലശം === ക്ഷേത്രത്തിലെ മറ്റൊരു ആണ്ടുവിശേഷമാണ് [[മിഥുനം|മിഥുനമാസത്തിൽ]] നടത്തിവരുന്ന ഉപദേവതകളുടെ കലശം. ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉപദേവതകളായ ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, ഭഗവതി എന്നിവർക്ക് ഉത്സവക്കാലത്ത് കലശം നടത്താറില്ല. അതിനുപകരമാണ് മിഥുനമാസത്തിലെ കലശം. ഉത്സവക്കാലത്ത് സാധാരണയായി നടത്തിവരുന്ന കലശത്തിനുള്ള എല്ലാ ചടങ്ങുകളും ഇതിനും ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ആദ്യദിവസങ്ങളിൽ അയ്യപ്പന്നും, പിന്നീട് ഗണപതിയ്ക്കും, അവസാനം ഭഗവതിയ്ക്കുമാണ് കലശം നടത്തിവരുന്നത്. === നാരായണീയദിനം === മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരി നാരായണീയസ്തോത്രം രചിച്ച് ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ചത് കൊല്ലവർഷം 763 വൃശ്ചികം 28-നാണ്. അതിന്റെ സ്മരണയ്ക്കാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം നാരായണീയദിനം ആചരിച്ചുവരുന്നത്. നാരായണീയദിനത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഏഴുദിവസം നാരായണീയസപ്താഹം നടത്തിവരുന്നു. ഭാഗവതസപ്താഹത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിലാണ് ഇതും നടത്തിവരുന്നത്. ക്ഷേത്രം അദ്ധ്യാത്മിക ഹാളിൽ വച്ചാണ് ഈ പരിപാടി നടത്തുന്നത്. ദേശീയതലത്തിൽ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്ന നാരായണീയ പണ്ഡിതന്മാർ ഈ ദിവസങ്ങളിൽ പരിപാടി അവതരിപ്പിച്ചുവരാറുണ്ട്. === പൂന്താനദിനം === ഭക്തകവിയായിരുന്ന പൂന്താനം നമ്പൂതിരിയുടെ ജന്മദിനമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം പൂന്താനദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്. കുംഭമാസത്തിലെ [[അശ്വതി]] നക്ഷത്രത്തിലാണ് പൂന്താനദിനം. '''കുംഭമാസത്തിലാകുന്നു നമ്മുടെ ജന്മനക്ഷത്രം അശ്വതിനാളെന്നും..''' എന്നുതുടങ്ങുന്ന ജ്ഞാനപ്പാനയിലെ വരികളാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മദിനത്തിന്റെ മൂലഹേതു. അന്നേദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളില്ലെങ്കിലും ധാരാളം കലാപരിപാടികൾ നടത്തിവരാറുണ്ട്. ഈ ദിവസമാണ് ഗുരുവായൂർ ദേവസ്വം ജ്ഞാനപ്പാന പുരസ്കാരം നൽകുന്നത്. ആത്മീയരംഗത്തെ പ്രമുഖ വ്യക്തികൾക്കാണ് സാധാരണയായി ഈ പുരസ്കാരം നൽകിവരാറുള്ളത്. എന്നാൽ, ഇതിന് വിപരീതമായും സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. മലപ്പുറം കീഴാറ്റൂരിലുള്ള പൂന്താനത്തിന്റെ ജന്മഗൃഹത്തിലും ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് പരിപാടികൾ നടക്കാറുണ്ട്. === കൃഷ്ണഗീതിദിനം === കോഴിക്കോട് സാമൂതിരിയും ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ പരമഭക്തനുമായിരുന്ന മാനവേദൻ രാജ, തന്റെ മഹാകാവ്യമായ കൃഷ്ണഗീതി ഭഗവാനുമുന്നിൽ സമർപ്പിച്ച തുലാം 30 ആണ് കൃഷ്ണഗീതിദിനമായി ആചരിച്ചുവരുന്നത്.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|title=ഗുരുവായൂരിൽ കൃഷ്‌ണഗീതി പാരായണം തുടങ്ങി|access-date=2021-01-03|language=en|archive-date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925180154/https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/08nov2020-1.5191993|url-status=dead}}</ref> ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് ഒരാഴ്ച്ച കൃഷ്ണഗീതി പാരായണം നടത്തിവരുന്നു. == ഗുരുവായൂരുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങൾ == === മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം === ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രവുമായി ഏറ്റവും അടുത്ത് ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന ക്ഷേത്രമാണ് ഗുരുവായൂരിനടുത്തുള്ള മമ്മിയൂരിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മമ്മിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം. പുരാതന കേരളത്തിലെ [[നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങൾ|നൂറ്റെട്ട് ശിവാലയങ്ങളിലൊന്നായ]] ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഒരു കിലോമീറ്റർ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുമാറി കോഴിക്കോട്/[[പൊന്നാനി]] റൂട്ടിലാണ്. പാർവ്വതീസമേതനായ പരമശിവനാണ് ഇവിടത്തെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ. കൂടാതെ, തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ മഹാവിഷ്ണുവും ക്ഷേത്രത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ പരമശിവനാണ് ഇപ്പോൾ ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന സ്ഥാനത്ത് കുടികൊണ്ടിരുന്നത്. ബൃഹസ്പതിയ്ക്കും വായുദേവന്നും വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠ നടത്താനായി ഭഗവാൻ തന്റെ വാസസ്ഥാനം ഒഴിഞ്ഞുകൊടുക്കുകയായിരുന്നുവെന്നും പ്രതിഷ്ഠാമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചശേഷം ഇപ്പോഴുള്ള ക്ഷേത്രത്തിൽ ശക്തിപഞ്ചാക്ഷരീധ്യാനത്തോടെ സ്വയംഭൂവായി അവതരിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവെന്നുമാണ് ബാക്കി കഥ. അതിനാൽ, ഗുരുവായൂർ ദർശനം നടത്തുന്നവരെല്ലാവരും ഈ ക്ഷേത്രത്തിലും ദർശനം നടത്തണമെന്നും എന്നാലേ ഗുരുവായൂർ ദർശനം പൂർത്തിയാകൂ എന്നുമാണ് ചിട്ട. എന്നാൽ, അതിന് കഴിയാത്തവർ ഗുരുവായൂരിലെ ഉപദേവതയായ ഇടത്തരികത്തുകാവ് ഭഗവതിയുടെ ശ്രീകോവിലിന് വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ വടക്കുപടിഞ്ഞാറുഭാഗത്തേയ്ക്ക് നോക്കിത്തൊഴുതാലും മതി എന്നും പറയാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശിവൻ, മൂന്നടിയോളം ഉയരം വരുന്ന സ്വയംഭൂലിംഗത്തിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. പാർവ്വതീദേവിയെ തന്റെ ഇടത്തേ തുടയിലിരുത്തി ദർശനം നൽകുന്ന മഹാദേവനായാണ് സങ്കല്പം. ദേവിയ്ക്ക് ഇവിടെ പ്രത്യേകം പ്രതിഷ്ഠയില്ല. എന്നാൽ, ഭഗവാന്റെ ശ്രീകോവിലിന് പുറകിൽത്തന്നെ ചുവർച്ചിത്രരൂപത്തിൽ ദേവിയ്ക്ക് സാന്നിദ്ധ്യം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ശ്രീകോവിൽ ശിവന്റെ ശ്രീകോവിലിന്റെ വടക്കുഭാഗത്താണ്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി, നാഗദൈവങ്ങൾ, ബ്രഹ്മരക്ഷസ്സ് എന്നിവർക്കും ക്ഷേത്രത്തിൽ സന്നിധികളുണ്ട്. കുംഭമാസത്തിലെ കറുത്തപക്ഷത്തിലെ ചതുർദ്ദശിദിവസം ആഘോഷിയ്ക്കുന്ന [[ശിവരാത്രി|ശിവരാത്രിയാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷം. ഈ ദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷാൽ പൂജകളും എഴുന്നള്ളിപ്പുകളും നടക്കും. ധനുമാസത്തിൽ [[തിരുവാതിര ആഘോഷം|തിരുവാതിരയും]] പ്രാധാന്യത്തോടെ ആഘോഷിച്ചുവരുന്നു. വിഷ്ണുസാന്നിദ്ധ്യമുള്ളതിനാൽ അഷ്ടമിരോഹിണിയും ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷമാണ്. നിത്യേന മൂന്നുപൂജകളുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ഇപ്പോൾ [[മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|മലബാർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. === അമ്പലപ്പുഴ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം === കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ശ്രീകൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നായ അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രം, [[ആലപ്പുഴ ജില്ല|ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ]] [[അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|അമ്പലപ്പുഴ വടക്ക്]], [[അമ്പലപ്പുഴ തെക്ക് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|തെക്ക്]] ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളുടെ നടുക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ''തെക്കൻ കേരളത്തിലെ ഗുരുവായൂർ'' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠയായ ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ, ഗോശാലകൃഷ്ണനായും പാർത്ഥസാരഥിയായും സങ്കല്പിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഏകദേശം അറുന്നൂറിലധികം വർഷം പഴക്കം പറയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയത് വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. കേരളത്തിലെ ഏക ബ്രാഹ്മണ രാജവംശമായിരുന്ന ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശത്തിന്റെ പരദേവതാക്ഷേത്രമായിരുന്ന അമ്പലപ്പുഴ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, പ്രസ്തുത രാജവംശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഒരിയ്ക്കൽ, വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരും ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവായിരുന്ന [[പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണൻ|പൂരാടം തിരുനാൾ ദേവനാരായണനും]] കൂടി ഇപ്പോൾ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലൂടെ ഒഴുകുന്ന പുഴയിലൂടെ തോണിയിൽ പോകുമ്പോൾ എവിടെനിന്നോ കർണ്ണാനന്ദകരമായ വേണുനാദം അവർക്ക് കേൾക്കാനിടയാകുകയും, അത് ഭഗവാന്റേതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഇരുവരും ശബ്ദം കേട്ട ഭാഗത്തേയ്ക്ക് യാത്രചെയ്യുകയും ഒരു ആൽമരച്ചുവട്ടിൽ വച്ച് ഭഗവാനെ കാണാനിടയാകുകയും ചെയ്ത സംഭവത്തെ ആസ്പദമാക്കിയാണ് ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം നടത്തിയത്. ഈ ആൽമരം ഇപ്പോഴുമുണ്ട്. അതിന് വളരെയധികം മഹത്വം കല്പിച്ചുവരുന്നു. മേല്പുത്തൂർ നാരായണഭട്ടതിരിയും [[കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാർ|കുഞ്ചൻ നമ്പ്യാരുമടക്കം]] നിരവധി മഹാത്മാക്കൾ ഈ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നവരാണ്. കേരളത്തിന്റെ ക്ലാസിക് കലകളിലൊന്നായ തുള്ളലിന്റെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനം എന്ന നിലയിലും ഈ ക്ഷേത്രം പ്രസിദ്ധമാണ്. ചെമ്പകശ്ശേരി രാജവംശം തിരുവിതാംകൂർ കീഴടക്കിയപ്പോൾ ക്ഷേത്രം തിരുവിതാംകൂറിലായി. ഗുരുവായൂരപ്പന് അഭയം നൽകിയ ക്ഷേത്രം എന്ന പ്രത്യേകതയും ഈ ക്ഷേത്രത്തിനുണ്ട്. ടിപ്പു സുൽത്താന്റെ മലബാർ ആക്രമണകാലത്ത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ വിഗ്രഹം ഇവിടെ കൊണ്ടുവരികയും, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രീകോവിൽ പണിത് അവിടെ കുടിയിരുത്തുകയും ചെയ്തു. ഇന്നും അമ്പലപ്പുഴയിൽ ആ ശ്രീകോവിലും തിടപ്പള്ളിയും കിണറുമെല്ലാം കാണാം. [[അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം|ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പാൽപ്പായസം]] ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പേരുകേട്ട ക്ഷേത്രനിവേദ്യമായ അമ്പലപ്പുഴ പാൽപ്പായസം ഇവിടെ ഉച്ചപ്പൂജയ്ക്കാണ് നേദിയ്ക്കുന്നത്. ഒരു ചെമ്പകശ്ശേരി രാജാവ്, ഇപ്പോൾ ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ തന്നെയുള്ള [[തലവടി]] സ്വദേശിയായ ഒരു തമിഴ് ബ്രാഹ്മണനിൽ നിന്നു കടം വാങ്ങിയ കാശ് തിരിച്ചടയ്ക്കാതെ വന്നതിനെത്തുടർന്ന് അതിനുപകരമായി തുടങ്ങിവച്ചതാണ് ഈ പാൽപ്പായസം എന്നാണ് കഥ. ആറുമണിക്കൂർ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന അതിവിദഗ്ധമായ നിർമ്മാണപ്രക്രിയയാണ് ഈ പാൽപ്പായസത്തിന്. ശുദ്ധമായ പശുവിൻപാലും മണിക്കിണറ്റിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെള്ളവും കുട്ടനാടൻ പുഞ്ചനെല്ലിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന അരിയും പഞ്ചസാരയും ഉപയോഗിച്ചാണ് ഇത് തയ്യാറാക്കുന്നത്. ഇതിന് പൊൻനിറമാണെന്നതും ഒരു പ്രത്യേകതയാണ്. പാൽപ്പായസത്തിനായി പ്രത്യേകം തിടപ്പള്ളി ക്ഷേത്രത്തിൽ പണിതിട്ടുണ്ട്. പാൽപ്പായസം എഴുന്നള്ളിയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് വടക്കേ നടയിൽ ഒരു കൃഷ്ണപ്പരുന്ത് വട്ടമിട്ടുപറക്കുന്ന കാഴ്ച കാണാം. ഇത് ഗുരുവായൂരപ്പന്റെ സാന്നിദ്ധ്യമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുവരുന്നു. അമ്പലപ്പുഴയിലെ പ്രധാനമൂർത്തിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി കുടികൊള്ളുന്നു. ഏകദേശം മൂന്നടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം ശിലാനിർമ്മിതമാണ്. ഒരുകയ്യിൽ ചാട്ടയും മറുകയ്യിൽ ശംഖും കാണാം. ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ഭദ്രകാളി എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[മീനം|മീനമാസത്തിൽ]] തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ കൊണ്ടാടുന്നത്. അതിൽ തന്നെ, ഉത്രാടം നാളിൽ നടക്കുന്ന ഒമ്പതാമുത്സവവും അന്നത്തെ നാടകശാലസദ്യയുമാണ് ഏറ്റവും വിശേഷം. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിമാർ പുതുമന, കടിയക്കോൽ നമ്പൂതിരിമാരാണ്. ഇപ്പോൾ [[തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡ്|തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. ===[[തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം]]=== എറണാകുളം ജില്ലയിൽ [[ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചേരാനല്ലൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിൽ]] [[ചിറ്റൂർ (എറണാകുളം ജില്ല)|ചിറ്റൂർ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് തെക്കൻ ചിറ്റൂർ ശ്രീകൃഷ്ണസ്വാമിക്ഷേത്രം. ഐതിഹ്യമാലയിൽ പരാമർശിയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപ്രതിഷ്ഠ ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെന്ന് വിശ്വസിയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, എല്ലാ മാസവും മുടങ്ങാതെ ഗുരുവായൂരിൽ പോയിവന്നിരുന്ന, പരമഭക്തനായിരുന്ന ചേരാനല്ലൂർ രാമൻ കർത്താവിന് പ്രായാധിക്യം മൂലം ഗുരുവായൂർ ദർശനം അസാധ്യമായപ്പോൾ ഭഗവാൻ തന്നെ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം വരികയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുണ്ടായിരുന്ന ഭഗവതിക്ഷേത്രത്തിനടുത്ത് കുടികൊള്ളുകയും ചെയ്യുകയായിരുന്നു. ''തെക്കൻ ഗുരുവായൂർ'' എന്ന അപരനാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാനപ്രതിഷ്ഠ യഥാർത്ഥത്തിൽ ചതുർബാഹുവായ മഹാവിഷ്ണുവാണെങ്കിലും ശ്രീകൃഷ്ണനായാണ് സങ്കല്പം. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ അഞ്ജനശിലയിലാണ് ഇവിടെയും വിഗ്രഹം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഗുരുവായൂരിലെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ തനിപ്പകർപ്പായ, ഏകദേശം നാലടി ഉയരം വരുന്ന വിഗ്രഹം, കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. അതേ സമയം, ഗുരുവായൂരപ്പൻ തന്നെയാണെങ്കിലും കംസവധം കഴിഞ്ഞ് രൗദ്രഭാവത്തിൽ നിൽക്കുന്ന കൃഷ്ണഭഗവാനാണ് പ്രതിഷ്ഠ എന്നും സങ്കല്പമുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ ഉത്സവത്തിന് ആനകളെ ഉപയോഗിയ്ക്കാറില്ല. ഗരുഡവാഹനത്തിലാണ് എഴുന്നള്ളത്ത്. ഗുരുവായൂരിലേതുപോലെ ഇവിടെയും വടക്കുഭാഗത്ത് അതിവിശാലമായ ക്ഷേത്രക്കുളമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ശിവൻ, ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, കണ്ടങ്കുളങ്ങര ഭഗവതി, ഹനുമാൻ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. മേടമാസത്തിൽ തിരുവോണം നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസത്തെ ഉത്സവമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലുള്ളത്. ഈ പത്തുദിവസങ്ങളും വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ ആചരിച്ചുവരുന്നു. അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, മണ്ഡലകാലത്തെ കളമെഴുത്തും പാട്ടും എന്നിവയും ക്ഷേത്രത്തിലെ ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. നിത്യേന അഞ്ചുപൂജകളും മൂന്നുശീവേലികളുമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിയും പുഴക്കര ചേന്നാസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടാണ്. ചേരാനല്ലൂർ കർത്താക്കന്മാരുടെ കുടുംബക്ഷേത്രമായ ഈ ക്ഷേത്രം, പക്ഷേ ഇപ്പോൾ [[കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡ്|കൊച്ചിൻ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ]] കീഴിലാണ്. == കേരളത്തിന് പുറത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ == ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പ ക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. ഇവയെല്ലാം പണികഴിപ്പിച്ചത് തദ്ദേശത്തെ മലയാളിസംഘടനകളാണ്. വിദേശങ്ങളിലെ ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെല്ലാം ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജാവിധികൾ തന്നെ പിന്തുടരുന്നവയാണ്. [[ഡെൽഹി]], [[മുംബൈ]], [[ചെന്നൈ]], [[ബെംഗളൂരു]], [[ഹൈദരാബാദ്]], [[കൊൽക്കത്ത]], [[അഹമ്മദാബാദ്]], [[ലണ്ടൻ]], [[ന്യൂയോർക്ക്]] ,ഹൂസ്റ്റൺ ,ഡാലസ്‌ , [[ദുബായ്]] തുടങ്ങി നിരവധി നഗരങ്ങളിൽ ഗുരുവായൂരപ്പക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാം. === [[ഡൽഹി മയൂർ വിഹാർ ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം]] === ഡൽഹി നഗരത്തിന്റെ കിഴക്കേ അതിരായ [[മയൂർ വിഹാർ|മയൂർ വിഹാറിൽ]], [[യമുന|യമുനാനദിയുടെ]] കരയിൽ നിന്ന് അല്പം കിഴക്കുമാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''ഉത്തര ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം'''. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്തരദിക്കിൽ (വടക്കുഭാഗത്ത്) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഈ ക്ഷേത്രം ഈ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1989-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അതേ മാതൃകയിൽ പണികഴിപ്പിച്ചതും ഗുരുവായൂരിലെ അതേ പൂജാവിധികൾ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ പിൻതുടരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, അയ്യപ്പൻ, ചോറ്റാനിക്കര അമ്മ, നാഗദൈവങ്ങൾ എന്നിവർക്കും സന്നിധികളുണ്ട്. [[ഇടവം|ഇടവമാസത്തിലാണ്]] ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊടിയേറ്റുത്സവം നടക്കുന്നത്. എട്ടുദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ഉത്സവം, വിശേഷാൽ ചടങ്ങുകളോടെ നടത്തിപ്പോരുന്നു. കൂടാതെ അഷ്ടമിരോഹിണി, ഗുരുവായൂർ ഏകാദശി, ചോറ്റാനിക്കര മകം, ശിവരാത്രി, വിനായക ചതുർത്ഥി എന്നിവയും പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങളാണ്. === ചെന്നൈ മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === ചെന്നൈ നഗരത്തിന്റെ തിരക്കേറിയ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[നുങ്കമ്പാക്കം|നുങ്കമ്പാക്കത്തിനടുത്ത്]] മഹാലിംഗപുരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് '''അയ്യപ്പൻ-ഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം.''' കേരളത്തിനുപുറത്ത് ആദ്യമായി പണികഴിപ്പിയ്ക്കപ്പെട്ട കേരളീയക്ഷേത്രമാണിത്. ഈ ക്ഷേത്രം 1974-ലാണ് നിലവിൽ വന്നത്. എല്ലാ വർഷവും ശബരിമല ദർശനം നടത്തിപ്പോന്നിരുന്ന ചില മലയാളികൾക്ക് മാലയിടാനും കെട്ടുനിറയ്ക്കാനും സൗകര്യമൊരുക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യമായിരുന്നു ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണം. [[കാണിപ്പയ്യൂർ ശങ്കരൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്]] തയ്യാറാക്കിയ രൂപകല്പനയനുസരിച്ചാണ് ക്ഷേത്രം പണിതത്. ആദ്യം അയ്യപ്പക്ഷേത്രം മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന ഇവിടെ 1989-ലാണ് ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്. ഇപ്പോൾ ഇരുമൂർത്തികൾക്കും തുല്യപ്രാധാന്യമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, ശിവൻ, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ഹനുമാൻ, [[മാളികപ്പുറത്തമ്മ]], [[നവഗ്രഹങ്ങൾ]], നാഗദൈവങ്ങൾ, ഗരുഡൻ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. ധനുമാസത്തിൽ അയ്യപ്പന്റെയും ഇടവമാസത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പന്റെയും നടകളിൽ നടക്കുന്ന കൊടിയേറ്റുത്സവങ്ങളാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആഘോഷങ്ങൾ. മഹാലിംഗപുരം അയ്യപ്പഭക്തസഭ എന്ന സംഘടനയാണ് ക്ഷേത്രഭരണം നടത്തുന്നത്. === മുംബൈ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം === മുംബൈ നഗരത്തിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശമായ [[മട്ടുംഗ]] ദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് ശ്രീ കൊച്ചുഗുരുവായൂരപ്പൻ ക്ഷേത്രം. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗുരുവായൂരപ്പനെക്കൂടാതെ ശ്രീരാമനെയും തുല്യപ്രാധാന്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. തമിഴ് ശൈലിയിൽ തീർത്ത, നിരവധി ദേവതാരൂപങ്ങളോടുകൂടിയ ഗോപുരമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ, പ്രധാന ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി ഗുരുവായൂരപ്പനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist-lr}} {{notelist}} == അവലംബം == {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ രൂപഭേദങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വൈഷ്ണവ മതം]] dwfao74kzo10e38ovofromlcyhvin6k 0 259371 4668457 3978409 2026-09-22T09:14:44Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668457 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Jugatram Dave}} {{Infobox person | name = Jugatram Dave | image = JugatramDavePic.jpg | alt = | caption = | birth_name = Jugatram Chimanlal Dave | birth_date = 1892 | birth_place = [[Kathiawar]] | death_date = 1985 | death_place = | nationality = | other_names = | occupation = | years_active = | known_for = | notable_works = }} ദക്ഷിണ [[ഗുജറാത്ത്|ഗുജറാത്തിലെ]] [[ആദിവാസി]] സമൂഹത്തിനിടയിൽ പ്രവർത്തിച്ച ഒരു [[ഗാന്ധിയൻ ആശയങ്ങൾ|ഗാന്ധിയൻ]] സാമൂഹ്യ പരിഷ്കർത്താവും സ്വാതന്ത്ര്യ സമരസേനാനിയും ആയിരുന്നു '''ജുഗത്റാം ചിമൻലാൽ ഡാവെ''' (1892–1985)<ref name="books.google_a">{{cite book|last=Das|first=Sisir Kumar|title=A History of Indian Literature: 1800-1910, western impact: indian Response, Volume 8|year=1991|publisher=Sahitya Akademi|location=New Delhi|page=658|url=http://books.google.com/?id=sHklK65TKQ0C&pg=PA658&dq=jugatram+dave#v=onepage&q=jugatram%20&f=false|isbn=8172010060}}</ref>. ==ജീവിതരേഖ== 1892ൽ [[ഗുജറാത്ത്|ഗുജറാത്തിലെ]] [[കത്തിയവാർ|കത്യവാറിൽ]] ജനിച്ചു. [[ബോംബെ|ബോംബയിലെ]] തന്റെ വിദ്യാഭ്യാസാനന്തരം [[ബറോഡ|ബറോഡയിൽ]] കാക്കാസാഹെബ് കേൽക്കറുടെ കീഴിൽ 1915-1917 കാലഘട്ടത്തിൽ സ്കൂൾ അധ്യാപകനായി സേവനം അനുഷ്ടിച്ചു. 1917 മുതൽ [[മഹാത്മാഗാന്ധി|ഗാന്ധിയുടെ]] കോച്ചറാബ്, [[സബർമതി ആശ്രമം|സബർമതി ആശ്രമങ്ങളിൽ]] ഒരുത്തമ അന്തേവാസി എന്ന ഖ്യാതി നേടി. ആശ്രമവളപ്പിലെ സ്കൂളിൽ അധ്യാപകനായും പിന്നീട് നവജീവൻ പ്രസ്സിലും ജോലി ചെയ്തു.<ref name="jamnalalbajajfoundation">{{cite web|title=Shri Jugutram Dave|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/media/pdf/JBA_1978_Bio_Jugatram_Dave.pdf|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation|accessdate=7 June 2013}}</ref> 1985ൽ തൊണ്ണൂറ്റി മൂന്നാം വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. ==സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം== നിസ്സഹകരണ പ്രസ്ഥാനാന്തരം 1924 മുതൽ [[ബർദോളി|ബർദോളിയിലെ]] സ്വരാജ് ആശ്രമാംഗമായി ഗ്രാമ വികസന പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു. [[ജന്മി|ജന്മികൾ]], പണമിടപാടുകാർ എന്നിവരുടെ ചൂഷണത്തിനിരയായിരുന്ന ഭൂരഹിത കർഷകത്തോഴിലാളികലായ ''ഹല്പാത്തികളുടെയും'' റാണിപരാജ് ആദിവാസികളുടെയും വിദ്യാഭ്യാസ മുന്നേറ്റത്തിനായി ആശ്രമാശാലകൾ, ബാലവാഡികൽ സ്ഥാപിക്കുകയും അവർക്കിടയിൽ [[ചർക്ക]]യുടെ ഉപയോഗം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. 1927ലെ ഗുജറാത്ത് പ്രളയത്തിനു ശേഷം പ്രളയബാധിത പ്രദേശങ്ങളിൽ ദുരിത നിവാരണ ശ്രമങ്ങളിൽ പങ്കാളിയായി.<ref>{{cite journal|last=Desai|first=J C|title="A LONGER WAY IS STILL AHEAD," Says Jugatram Dave|journal=Yojana|date=|year=1967|month=January|volume=11|series=1|page=37|url=http://yojana.gov.in/cms/(S(yif1ksmeugkn5f55ilqqhy2o))/pdf/Yojana/English/1967-68/Jan_Vol11_No1.pdf|accessdate=7 June 2013}}</ref> 1926ൽ ബർദോളിയിൽ റാണിപരാജ് ആദിവാസികൾക്കായി ഡാവെ സ്ഥാപിച്ച വിദ്യാലയം പിന്നീട് വേദ്ചിയിലേക്ക് മാറ്റി. ശിഷ്ടകാലം അദ്ദേഹം വേദ്ചി തന്റെ കർമ്മഭൂമിയാക്കി.<ref>{{cite web|last=Desai|first=I P|title=THE VEDCHHI MOVEMENT (A Sociological Essay)|url=http://www.css.ac.in/download/english/The%20Vedchhi%20Movement.pdf|publisher=Centre for Regional Development Studies, Surat|accessdate=7 June 2013}}</ref> ഗാന്ധിജിയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ബർദോളി സത്യാഗ്രഹ കാലത്ത് ഡാവെ [[സ്വാമി ആനന്ദ്|സ്വാമി ആനന്ദിനൊപ്പം]] [[സർദാർ വല്ലഭായി പട്ടേൽ|സർദാർ വല്ലഭായി പട്ടേലിനെ]] സഹായിച്ചു. ബർദോളിയിലെ പട്ടേലിന്റെ പ്രസംഗങ്ങളെ മാധ്യമമുഖാന്തരം പൊതുജനങ്ങളിൽ എത്തിക്കുന്നതിനായി [[സൂറത്ത്|സൂറത്തിൽ]] സ്വാമി ആനന്ദിനിവ എത്തിക്കുക എന്ന ദൌത്യമാണ് ഡാവെയ്ക്കുണ്ടായിരുന്നത്.<ref>{{cite book|last=Patil|first=Jayant|title=Agricultural and Rural Reconstruction: A Sustainable Approach|year=1996|publisher=Concept Publishing Company|location=New Delhi|page=147|url=http://books.google.com/?id=JW3N-JtJuaYC&pg=PA147&lpg=PA147&dq=jugatram+dave#v=onepage&q=jugatram%20dave&f=false|isbn=8170225892}}</ref> [[ഉപ്പു സത്യാഗ്രഹം]], വ്യക്തി സത്യാഗ്രഹം, [[ക്വിറ്റ് ഇന്ത്യ പ്രസ്ഥാനം]] എന്നിവയിൽ പങ്കെടുത്ത ഡാവെ പലപ്പോഴായി ജയിലിൽ അടക്കപ്പെട്ടു. തലീമി സംഘം, ചർക്ക സംഘം, അഖില ഭാരതീയ ഗ്രാമവ്യവസായ അസോസിയേഷൻ എന്നിവയുടെ ഭാഗമായും ഡാവെ പ്രവർത്തിച്ചു.<ref>{{cite book|last=Gandhi|first=Rajmohan|title=Mohandas: True Story of a Man, His People|year=2007|publisher=Penguin|location=UK|url=http://books.google.com/?id=-FDI8LkGsIAC&pg=PT435&lpg=PT435&dq=jugatram+dave#v=onepage&q&f=false|isbn=9788184753172}}</ref><ref name="jamnalalbajajfoundation" /> ==സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര പ്രവർത്തനങ്ങൾ== 1962ലെ ചൈനായുദ്ധത്തിനു ശേഷം ഉത്തര പൂർവ സീമാ ഏജൻസിയിൽ പുനർനിർമ്മാണ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കായി [[വിനോഭ ബാവെ]], [[ജയപ്രകാശ് നാരായൺ]] എന്നിവരുമായ് ചേർന്ന് ശാന്തിസേന എന്ന സംഘടന രൂപീകരിച്ചു. 1971ലെ ഇന്ത്യാ-പാകിസ്താൻ യുദ്ധത്തിനു മുൻപ് കിഴക്കൻ ബംഗാളിൽ നിന്നെത്തിയ അഭയാർഥികൾക്കിടയിലും ശാന്തിസേന സഹായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു.<ref>{{cite book|last=Patil|first=Jayant|title=Agricultural and Rural Reconstruction: A Sustainable Approach|year=1996|publisher=Concept Publishing Company|location=New Delhi|page=150|url=http://books.google.com/?id=JW3N-JtJuaYC&pg=PA150&lpg=PA150&dq=jugatram+dave+shanti+sena#v=onepage&q=jugatram%20dave%20shanti%20sena&f=false|isbn=8170225892}}</ref><ref name="books.google">{{cite book|last=Weber|first=Thomas|title=Gandhi's Peace Army: The Shanti Sena and Unarmed Peacekeeping|year=1996|publisher=Syracuse University Press|location=Syracuse|pages=87,127|url=http://books.google.com/?id=BJ2B1TY6dL8C&pg=PA85&lpg=PA85&dq=jugatram+dave#v=onepage&q=jugatram%20dave&f=false|isbn=0815626843}}</ref> വിദ്യാഭ്യാസ വിഷയങ്ങളിൽ തല്പരനായിരുന്ന ഡാവെ 1967ൽ ഗാന്ധി വിദ്യാപീഠം, ശാന്തിസേന വിദ്യാലയം എന്നീ സ്ഥാപനങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. സ്വഭാവ രൂപീകരണത്തിനും ദേശീയ ചിന്തകൾക്കും പ്രാധാന്യമുള്ളതും സമൂഹത്തിൽ വേരുകളുള്ളതുമായ ഒരു പാഠ്യപദ്ധതിയാണ് സ്വതന്ത്ര ഭാരതത്തിനാവശ്യം എന്നദ്ദേഹം വാദിച്ചു.<ref name="books.google" /><ref>{{cite book|last=Rao|first=V V|title=Education In India|year=2004|publisher=Discovery Publishing House|location=New Delhi|url=http://books.google.com/?id=aTAB-CAUrVoC&pg=PA109&lpg=PA109&dq=jugatram+dave+kothari+commission#v=onepage&q=jugatram%20dave%20kothari%20commission&f=false|isbn=8171418589}}</ref> ==പ്രധാന കൃതികൾ== സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിലെ പല പ്രമുഖ നേതാക്കളുടെയും ജീവചരിത്രം രചിച്ച ഡാവെ, [[ഗുജറാത്തി ഭാഷ|ഗുജറാത്തി ഭാഷയിലെ]] ഒരു പ്രധാന ജീവച്ചരിത്രകാരനായി കണക്കാക്കപെടുന്നു. ''പ്രഹളാദ്'', ''നമ്മുടെ ബാപ്പു'', ''ആത്മ രചന'', ''മാരി ജീവനകഥ'' എന്നിവയാണ് പ്രധാന കൃതികൾ. 1978ൽ നിർമ്മാണപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിലുള്ള തന്റെ സമഗ്ര സംഭാവനകൾക്കായി [[ജമ്നാലാൽ ബജാജ് പുരസ്കാരം]] ലഭിച്ചു.<ref>{{cite web|title=1978 : Outstanding Contribution in Constructive Work|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1978/constructive-work/jugatram-dave|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation|accessdate=7 June 2013}}</ref><ref name="books.google_a" /><ref name="jamnalalbajajfoundation" /><ref>{{cite news|title=Munnabhai & Gandhi may meet in jail|url=http://www.mumbaimirror.com/mumbai/cover-story/Munnabhai-Gandhi-may-meet-in-jail/articleshow/15728707.cms|accessdate=7 June 2013|newspaper=Mumbai Mirror|date=August 2, 2007|archive-date=2014-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819224834/http://www.mumbaimirror.com/mumbai/cover-story/Munnabhai-Gandhi-may-meet-in-jail/articleshow/15728707.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=Children's literature in Indian languages|year=Children's literature in Indian languages|publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|page=59|url=http://books.google.com/?id=g45NAQAAIAAJ&q=jugatram+dave+children's+literature&dq=jugatram+dave+children's+literature}}</ref><ref>{{cite web|title=Most widely held works by Jugatram Chimanlal Dave|url=http://www.worldcat.org/identities/np-dave,%20jugatram%20chimanlal$1888|accessdate=7 June 2013}}</ref> ==സ്മാരകങ്ങൾ== ആശ്രമ വിദ്യാലയങ്ങൾക്കും അവയിലെ വിദ്യാർത്ഥികൾക്കും ധനസഹായം നൽകുന്ന ഗുജറാത്ത് സർക്കാരിന്റെ ജുഗത്റാം ഡാവെ ആശ്രമവിദ്യാലയ പദ്ധതി ഡാവെയുടെ ബഹുമാനാർത്ഥമാണ് നാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഗാന്ധിയും ഡാവെയും തമ്മിലുള്ള സൌഹൃദത്തിന്റെ കഥ പറയുന്ന പുസ്തകമാണ് പ്രഭുദാസ് ഗാന്ധിയുടെ ''ബാപ്പു ന ജുഗത്റാം ഭായ്''.<ref>{{cite web|title=Shri Jugatram Dave Ashram Schools Scheme|url=http://www.sje.gujarat.gov.in/dscw/showpage.aspx?contentid=1481&lang=English|publisher=Director, Scheduled Caste Welfare|accessdate=7 June 2013|archive-date=2014-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140820034445/http://www.sje.gujarat.gov.in/dscw/showpage.aspx?contentid=1481&lang=English|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Written work by Prabhudas Gandhi|url=http://www.gandhiserve.org/pg.html|publisher=Gandhi Serve|accessdate=7 June 2013|archive-date=2020-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008001321/https://gandhiserve.org/pg.html|url-status=dead}}</ref> ==പുരസ്കാരങ്ങൾ== *ജമ്നാലാൽ ബജാജ് പുരസ്കാരം 1978 ==അവലംബം== {{Reflist|3}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== *[http://www.mkgandhi.org/ebks/gandhiji.pdf ഗാന്ധിജി (ജീവചരിത്രം) - ജുഗത്റാം ഡാവേയുടെ കൃതിയുടെ ആംഗലേയ പരിഭാഷ] [[വർഗ്ഗം:1892-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:1985-ൽ മരിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ഗാന്ധിസം]] [[വർഗ്ഗം:സാമൂഹ്യപ്രവർത്തകർ]] [[വർഗ്ഗം:സ്വാതന്ത്ര്യസമരസേനാനികൾ]] 9wr5ttf20a1rij7l985witq3twsp01j 0 317719 4668461 4562292 2026-09-22T10:34:10Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668461 wikitext text/x-wiki {{prettyurl/wikidata}} {{Infobox criminal | name = Jack the Ripper | image = JacktheRipper1888.jpg | caption = "With the Vigilance Committee in the East End: A Suspicious Character" from ''[[The Illustrated London News]]'', {{Nowrap|13 October}} 1888 | alt = Drawing of a man with a pulled-up collar and pulled-down hat walking alone on a street watched by a group of well-dressed men behind him | birthname = Identity unknown | alias = "The Whitechapel Murderer"<br />"Leather Apron" | victims = Unknown (5 canonical) | date = 1888–91?<br />(1888 5 canonical) | country = United Kingdom }} വളരെ ദരിദ്രമായ സ്ഥലങ്ങളിലും [[ലണ്ടൻ|ലണ്ടനിലെ]] വൈറ്റ്ചാപ്പലിനു സമീപവും കൊലകൾ ചെയ്ത,മനസ്സിലാക്കൻ സാധിക്കാത്ത സീരിയൽ കില്ലറാണ്‌ '''ജാക്ക് ദ് റിപ്പർ'''.1888ൽ സീരിയൽ കില്ലിങ്ങിൽ സജീവമായിരുന്ന വ്യക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കാനായി മാധ്യമങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് തുടങ്ങിയ വാക്കാണ്‌ ജാക്ക് ദ് റിപ്പർ.ഇത് തെറ്റിദ്ധരിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിച്ചതും പത്രപ്രവർത്തകൾ സംഭവത്തിന്‌ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ നെടുന്നതിനും പത്രത്തിന്റെ സർക്കുലേഷൻ കൂട്ടാനും ഉപയോഗിച്ചിരിക്കാം.കുറ്റപത്രത്തിനകത്തും സമകാലിക പത്രപ്രവർത്തകരും കുറ്റവാളിയെ “വൈറ്റ്ചാപ്പ്ല് കൊലയാളി”എന്നും “തുകൽ കോട്ട്ക്കാരൻ”(Leather Apron) എന്നാണ്‌ വിശേഷിപ്പിച്ചിരുന്നത്<ref>''Manchester Guardian'', {{Nowrap|6 September}} 1888, quoted in Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', </ref> . ലണ്ടനിലെ തെരുവുകളിലെ വേശ്യകളെയാണ്‌ സാധാരണയായി റിപ്പർ ആക്രമിച്ചിരുന്നത്.കഴുത്ത് മുതൽ അടിഭാഗം വരെ മുറിച്ച് ശരീരം വികൃതമാക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു<ref>Dr. Thomas Bond "notes of examination of body of woman found murdered & mutilated in Dorset Street" MEPO 3/3153 ff. 12-14, quoted in Sugden, pp. 315, 319</ref>.മൂന്നിലധികം കൊല്ലപ്പെട്ടവരിലും ആന്തര അവയവങ്ങൾ മാറ്റിയതിൽ നിന്നും കുറ്റവാളി ശരീരശാസ്ത്ര വിദ്ഗ്ദ്ധനൊ [[ശസ്ത്രക്രിയ|ശസ്ത്രക്രിയാ]] വിദ്ഗ്ദ്ധനോ ആണെന്ന് വിലയിരുത്തുന്നു.1888 സെപ്റ്റംബർ ഒക്റ്റോബർ കാലഘട്ടത്തിൽ കൊലയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഊഹാപൊഹങ്ങൾ ബലപ്പെടുത്തിൻ കൊണ്ട് മാധ്യമശാഖകൾക്കും സ്ക്കോട്ട്ലാണ്ട് യാർഡിനും കത്തുകൾ ലഭിച്ചു<ref>Evans and Skinner, ''Jack the Ripper: Letters from Hell'', pp. 32–33</ref>.“നരകത്തിൽ നിന്ന്” എന്ന കത്ത് വൈറ്റ്ചാപ്പൽ വിജിലൻസ് കമ്മറ്റിയിലെ ജോർജ്ജ് ലസ്ക്കിന്‌ ലഭിച്ചു.അതിനോടൊപ്പം ഇരയായ ഒരു വ്യക്തിയുടെ പാതി കേടാകാത്ത ഒരു വൃക്കയും<ref>{{Citation |url=http://content.met.police.uk/Article/The-Hype-and-the-Press-Speculation/1400015323758/1400015323758|title=The Hype and the Press Speculation|publisher=London Metropolitan Police|accessdate=1 October 2014}}</ref><ref>Wolf, Gunter (2008). [http://dx.doi.org/10.1093/ndt/gfn198 "A kidney from hell? A nephrological view of the Whitechapel murders in 1888"]. ''Nephrology Dialysis Transplantation'' vol. 23 pp. 3343–3349 (Subscription required)</ref>.കുറ്റവാളിയുടെ അതിഭീകരമായ കൊലപ്പെടുത്തുന്ന രീതിയും സംഭവങ്ങൾ മാധ്യമങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്ത രീതിയും ജാക്ക് ദ് റിപ്പർ എന്ന ഒരു മനുഷ്യൻ ഉണ്ടെന്ന് വിശ്വസിക്കാൻ കാരണമായി. പത്രങ്ങളുടെ സമഗ്രമായ വാർത്തകളും അതിന്റെ വ്യാപനവും ആഗോളതലത്തിൽ റിപ്പറിന്റെ കുപ്രശസ്തിക്ക്‌ കാരണമായി.1891 വരെ വൈറ്റ്ചാപ്പലിൽ നടന്ന 11 അതിദാരുണമായ മരണങ്ങൾ 1888ൽ നടന്ന മരണങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നതിൽ പോലീസ്‌ പരാജയപ്പെട്ടു.1888ൽ 31 ഓഗസ്റ്റ്‌ മുതൽ നവംബർ 9 വരെ നടന്ന 5 ഇരകൾ:മേരി അന്ന നിക്കോളസ്‌,അന്നി ചാപ്മാൻ,എലിസബത്ത്‌ സ്റ്റ്രിഡ്‌,കാതറിൻ എഡ്ഡോവെസ്‌,മേരി ജെയ്ൻ കെല്ലി എന്നിവരെ 5 പട്ടക്കാരുടെ പൂജയടയാട(canonical five) എന്നാണ്‌ അറിയപ്പെടുന്നത്‌.<ref>Cook, p. 151</ref> .അവർ തമ്മിൽ പലതിലും ബന്ധമുണ്ടായിരുന്നു.എന്നാൽ ഈ കൊലകൾ ചെയ്തതാരെന്ന്‌ കണ്ട്പിടിക്കപ്പെട്ടില്ല.അസാമാന്യ ചരിത്രപഠനവും നാടോറ്റികഥകളും കപടചരിത്രവും നിറഞ്ഞ ഒരു ജീവിതമായി അത് മാറി.റിപ്പർ കേസ്സിനെറ്റെ അവലോകനത്തിനേയും പഠനത്തിനേയും റിപ്പെറോളജി എന്ന് വിളിക്കുന്നു.ഇന്ന് ആയിരത്തിലധികം സിദ്ധാന്തങ്ങൾ റിപ്പറിന്റെ വ്യക്തിത്വമായി നിലവിലുണ്ട്.ഈ കൊലകൾ പല ഫിക്ഷൻ കഥകൾക്കും കാരണമായിട്ടുണ്ട്. ==അവലംബം== {{reflist}} ==അധിക വായനയ്ക്ക്== {{refbegin}} * Begg, Paul (2003). ''Jack the Ripper: The Definitive History''. London: Pearson Education. ISBN 0-582-50631-X * Begg, Paul (2006). ''Jack the Ripper: The Facts''. Anova Books. ISBN 1-86105-687-7 * Cook, Andrew (2009). ''Jack the Ripper''. Stroud, Gloucestershire: Amberley Publishing. ISBN 978-1-84868-327-3 * Curtis, Lewis Perry (2001). ''Jack The Ripper & The London Press''. Yale University Press. ISBN 0-300-08872-8 * Eddleston, John J. (2002). ''Jack the Ripper: An Encyclopedia''. London: Metro Books. ISBN 1-84358-046-2 * Evans, Stewart P.; [[Donald Rumbelow|Rumbelow, Donald]] (2006). ''Jack the Ripper: Scotland Yard Investigates''. Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-4228-2 * Evans, Stewart P.; [[Keith Skinner|Skinner, Keith]] (2000). ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook: An Illustrated Encyclopedia''. London: Constable and Robinson. ISBN 1-84119-225-2 * Evans, Stewart P.; Skinner, Keith (2001). ''Jack the Ripper: Letters from Hell''. Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-2549-3 * [[Martin Fido|Fido, Martin]] (1987), ''The Crimes, Detection and Death of Jack the Ripper'', London: Weidenfeld and Nicolson, ISBN 0-297-79136-2 * Marriott, Trevor (2005). ''Jack the Ripper: The 21st Century Investigation''. London: John Blake. ISBN 1-84454-103-7 * Meikle, Denis (2002). ''Jack the Ripper: The Murders and the Movies''. Richmond, Surrey: Reynolds and Hearn Ltd. ISBN 1-903111-32-3 * Rivett, Miriam; Whitehead, Mark (2006). ''Jack the Ripper''. Harpenden, Hertfordshire: Pocket Essentials. ISBN 978-1-904048-69-5 * Rumbelow, Donald (2004). ''The Complete Jack the Ripper. Fully Revised and Updated''. Penguin Books. ISBN 978-0-14-017395-6 * [[Philip Sugden (historian)|Sugden, Philip]] (2002). ''The Complete History of Jack the Ripper''. Carroll & Graf Publishers. ISBN 0-7867-0276-1 * Werner, Alex (editor, 2008). ''Jack the Ripper and the East End''. London: Chatto & Windus. ISBN 978-0-7011-8247-2 * Woods, Paul; [[Gavin Baddeley|Baddeley, Gavin]] (2009). ''Saucy Jack: The Elusive Ripper''. Hersham, Surrey: Ian Allan Publishing. ISBN 978-0-7110-3410-5 {{refend}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== * {{Commons category-inline|Jack the Ripper}} * [http://www.nationalarchives.gov.uk/museum/item.asp?item_id=39 The National Archives]: images and transcripts of letters claiming to be from Jack the Ripper. * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/298729/Jack-the-Ripper Article on Jack the Ripper] Encyclopaedia Britannica * [http://www.casebook.org Casebook: Jack the Ripper] * [http://www.JTRForums.com Jack The Ripper Forums ] * Rossmo, D. K., [http://www.txstate.edu/gii/jacktheripper.html "Jack the Ripper"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927013454/http://www.txstate.edu/gii/jacktheripper.html |date=2011-09-27 }}, Center for Geospatial Intelligence and Investigation, Texas State University. * [http://www.jack-the-ripper.org/ Jack the Ripper 1888] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903154502/http://www.jack-the-ripper.org/ |date=2011-09-03 }}: examines the history of the murders and puts them into the social context of the era. * [http://vault.fbi.gov/Jack%20the%20Ripper FBI file on Jack the Ripper] a 1988 centennial investigation of the case {{Jack the Ripper}} [[വർഗ്ഗം:കൊലയാളികൾ]] [[വർഗ്ഗം:സംഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവരുടെ ജീവചരിത്രങ്ങൾ]] 9xkmgn2mnebwanufisdtbos0jnlh3fw 0 318242 4668425 4651375 2026-09-22T00:44:30Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668425 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Al-Burda}} [[File:Burdah Alexandria.jpg|thumb|right|A verse from the Qaṣīdat al-Burda, displayed on the wall of al-Busiri's shrine in Alexandria]] ലോകപ്രശസ്ത പ്രവാചക പ്രകീർത്തന കാവ്യമാണ് '''ഖസീദത്തുൽ ബുർദ'''.അറബിയിൽ ഉള്ള ഈ കാവ്യം രചിച്ചത് ഈജിപ്തിലെ ബൂസ്വീർ എന്ന ഗ്രാമത്തിൽ 1212 (ഹിജ്‌റ 608)ൽ ജനിച്ച പ്രശസ്ത സൂഫി പണ്ഡിതനായ [[ഇമാം ബൂസ്വീരി|ഇമാം ബൂസൂരിയാണ്]]<ref>http://www.islamonweb.net/article/2011/10/2017/</ref>.<ref>"Imam al-Busiri, The Mantle Adorned", Timothy Winter (Abdal Hakim Murad), (London: Quilliam Press, 2009)</ref>.അൽകവാകിബുദ്ദുർരിയ്യ ഫീ മദ്ഹി ഖൈരിൽ ബരിയ്യ എന്നാണ് കാവ്യത്തിന്റെ ശരിക്കുള്ള നാമം.മീം എന്ന അറബി അക്ഷരത്തിൽ അവസാനിക്കുന്ന പദ്യമായതിനാൽ ഖസീദത്തുൽ മീമിയ്യ എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇന്നോളം വിരചിതമായ പ്രവാചകപ്രകീർത്തനങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായത് ബുർദയാണ്{{cn}}. പണ്ഡിതരെയും സാധാരണക്കാരെയും ബുർദ ഒരുപോലെ സ്വധീനിച്ചു. ഇംഗ്ളീഷ്, ഫ്രഞ്ച്, തുർക്കി തുടങ്ങിയ ലോകഭാഷകളിലെല്ലാം{{cn}} തന്നെ ബുർദ പരിഭാഷ ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് ==ചരിത്രം== യൗവനകാലം രാജകൊട്ടാരങ്ങളിലെ ആസ്ഥാന കവിയായി സേവനമാരംഭിച്ച ബൂസ്വീരീ രാജസ്തുതികളും തികച്ചും ഭൗതിക സ്വഭാവമുള്ള മറ്റു കാവ്യങ്ങളും രചിച്ചും കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ പകർത്തിയെഴുതിയും ജീവിച്ചു. ഒടുവിൽ പക്ഷാഘാതം പിടിപെട്ട് കിടപ്പിലായപ്പോഴാണ് രോഗശമനം കാംക്ഷിച്ചും അശ്രദ്ധമായ ഭൂതകാലത്തെയോർത്ത് പശ്ചാത്തപിച്ചും അദ്ദേഹം പ്രവാചക കീർത്ത കാവ്യമായ ബുർദ എഴുതുന്നത്. കണ്ണീരൊഴുക്കി കവിതയെഴുതിയ ബൂസ്വീരീയെ നബി(സ) സ്വപ്നത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട് അനുഗ്രഹിച്ചുവത്രെ. തളർന്നുകിടക്കുന്ന തന്റെ ശരീരത്തിൽ നബി(സ) തടവുകയും മേൽമുണ്ടെടുത്ത് പുതപ്പിക്കുകയും ചെയ്തുവെന്നും ഉണർന്നപ്പോൾ രോഗം പൂർണമായും ഭേദമായി എന്നും കവി അനുസ്മരിക്കുന്നു. ഇക്കാരണം കൊണ്ടാണ് ഈ കവിതക്ക് ബുർദ (ഉത്തരീയം) എന്ന് പേര് വന്നത്. രോഗശമനം എന്നർഥമുള്ള ബുർഉദ്ദാഅ് എന്നും ഇതിന് പേരുണ്ട്.<ref>http://www.islamonlive.in/index.php/story/2013-05-23/1369300724-2110646{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ബുർദയെ കൂടാതെ മറ്റ് പല പ്രവാചകകീർത്തനങ്ങളും ബുസൂരി യുടേതായിടുണ്ടെങ്കിലും അവയിൽ ഏറ്റവും പ്രശസ്തി ബുർദക്കാണ്. ബുർദയ്ക്ക് 300 ലധികം പരിഭാഷകളിറങ്ങിയിട്ടു് എന്ന് ഫിലിപ്പ് ഹിറ്റി പറയുന്നു. മദീനയിലെ മസ്ജിദുന്നബവിയുടെ ചുവരുകളിൽ പോലും ബുർദ മുഴുവനും ആലേഖനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരുന്നു. അതിലെ ചില വരികൾ ഇപ്പോഴും അവിടെ കാണാം. ഫ്രഞ്ച് കോളനിവാഴ്ചയിൽ നിന്ന് അൾജീരിയയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം പിടിച്ചു വാങ്ങാൻ നേതൃത്വം കൊടുത്ത അബ്ദുൽ ഖാദർ അൽ ജസാഇരി തന്റെ യുദ്ധപതാകയിൽ ആലേഖനം ചെയ്ത ബുർദയുടെ വരികൾ ഇപ്രകാരമായിരുന്നു "ദൈവദൂതരുടെ സഹായമുള്ളവരെ സിംഹങ്ങൾ വനത്തിൽ വെച്ച് കാണ്ടാൽ പോലും ഭയന്ന് നിശ്ശബ്ദമാകും". == ബുർദയുടെ ഘടന == ഈ കവിതയിൽ 160 വരികളാണുള്ളത്. വിഷയക്രമം പരിഗണിച്ച് ഇവയെ പത്ത് ഭാഗങ്ങളാക്കിത്തിരിക്കാം: *1 മുതൽ 12 വരെ : പ്രണയപരവശനായിരിക്കുന്ന കാമുകന്റെ ആത്മനൊമ്പരങ്ങൾ *13 മുതൽ 28 വരെ : ആത്മവിമർശനവും പശ്ചാത്താപവും *29 മുതൽ 58 വരെ : പ്രവാചകകീർത്തനങ്ങൾ *59 മുതൽ 71 വരെ : പ്രവാചകന്റെ ജനനസമയത്തുള്ള അത്ഭുത സംഭവങ്ങൾ *72 മുതൽ 87 വരെ : നബി(സ)യുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മുഅ്ജിസത്തുകൾ *88 മുതൽ 104 വരെ : ഖുർആനെ സംബന്ധിച്ച വിശേഷണങ്ങൾ *105 മുതൽ 117 വരെ : ഇസ്‌റാഅ്, മിഅ്‌റാജ് എന്നിവയെ കുറിച്ച വിവരണം *118 മുതൽ 139 വരെ : നബി(സ)യുടെയും സഹാബികളുടെയും ധർമസമരത്തെ കുറിച്ച വർണനകൾ *140 മുതൽ 151 വരെ : പശ്ചാത്താപം *152 മുതൽ 160 വരെ : പ്രാർഥന == വിമർശനങ്ങൾ == സൂഫീ ധാരയിലല്ലാത്ത മുസ്‌ലിംകൾ ബുർദയിൽ അനിസ്‌ലാമികമായ പല ഭാഗങ്ങളും വരുന്നുണ്ടെന്ന് വാദിക്കുന്നുണ്ട്.<ref>https://islamqa.info/ar/115502</ref> == അവലംബം == {{reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== *[http://www.nasheedbay.com/talibalhabib/songs-of-the-wayfarer/qasida-burda-the-miraj Qasida Burda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202215021/http://www.nasheedbay.com/talibalhabib/songs-of-the-wayfarer/qasida-burda-the-miraj |date=2015-02-02 }} - Qasida Burda (the nasheed) *[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/art/alburda.shtml Al-Burda on the BBC] *[http://www.iqra.net/qasaaid1/burda Iqra.net: The Prophet's Mantle] *[http://www.deenislam.co.uk/burdah/burdah.htm Translation of al-Burda and other resources] *[http://www.ishaateislam.com/Audio/qasida/hb63/hb63.html Recitation of Qasida Al Burda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627173456/http://www.ishaateislam.com/Audio/qasida/hb63/hb63.html |date=2012-06-27 }} *[http://dar.aucegypt.edu/handle/10526/1334 MA Thesis: Understanding the Poem of the Burdah in Sufi Commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204035922/http://dar.aucegypt.edu/handle/10526/1334 |date=2012-02-04 }} *[http://mantleadorned.com/ 'The Mantle Adorned' a translation by [[Timothy Winter]]] [[വർഗ്ഗം:സൂഫിമാർഗ്ഗം]] [[വർഗ്ഗം:അറബി കാവ്യങ്ങൾ]] bdkxbdfe69chvv1bjgwucrw9alzor5d 0 346992 4668372 2584128 2026-09-21T16:43:12Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668372 wikitext text/x-wiki {{Infobox company |name = കൂൾപാഡ് ഗ്രൂപ്പ് |logo = |type = പൊതുകമ്പനി |image =[[File:Coolpad logo.png|250px]] |image_caption = |traded_as = {{sehk|02369}} |foundation = {{ubl|{{start date and age|1993|4|29|df=yes}} (as&nbsp;Yulong&nbsp;Computer)|2002 {{nowrap|(as China Wireless Tech.)}} }} | former_name = ചൈന വയർലെസ് ടെക്നോളജീസ് |founder = {{ubl|ഗുയോ ഡെയിങ് (as chairman)|{{nowrap|Shenzhen University (as&nbsp;shareholder)}}|Dickman Enterprises (as&nbsp;shareholder)}} |location = {{ubl|[[Shenzhen]], China (general office)|{{nowrap|Cayman Islands (registered office)}}}} |area_served = ആഗോളം |industry = ഉപഭോക്തൃ ഇലക്ട്രോണിക്സ് |products = [[സ്മാർട്ട്ഫോൺ]] |key_people = {{aligned table|fullwidth=y|style=text-align: left; font-size: 100%;|ജിയ യൂട്ടിംഗ്|<small>([[ചെയർമാൻ]])</small>|ജിയാങ് ചാവോ|<small>(വൈസ് ചെയർമാൻ)</small>|ലിയു ജിയാംഗ്ഫെംഗ്|<small>(സിഇഒ)</small><ref>{{cite web|url=http://www.hkexnews.hk/listedco/listconews/SEHK/2017/0320/LTN20170320918.pdf|title=List of Directors and their Role and Function|date=20 March 2017|access-date=20 March 2017|work=Coolpad Group|publisher=Hong Kong Stock Exchange}}</ref>}} |revenue = |revenue_year = |operating_income = |income_year = |net_income = |net_income_year = |assets = |assets_year = |equity = |equity_year = |owner = {{aligned table|fullwidth=y|style=text-align: left; font-size: 100%;|[[Jia&nbsp;Yueting]] {{nowrap|(via Lele Holding)}}|(28.83%)|Guo Deying|({{0}}9.22%)|general public|(61.96%)<ref name=Coolpad2016hangover/>}} |subsid = Yulong Computer (100%) |num_employees = {{decrease}} 5,634<ref name=Coolpad2015AR/> |num_employees_year = Dec.2015 |homepage = [http://www.coolpad.com.hk coolpad.com.hk] }} '''കൂൾപാഡ് ഗ്രൂപ്പ് ലിമിറ്റഡ് (Coolpad Group Limited) ചൈനീസ് വാർത്താവിനിമയോപകരണ കമ്പനി. ''' ചൈനയിലെ പ്രമുഖ സ്മാർട്ഫോൺ നിർമ്മാതാക്കളാണ് കൂൾപാഡ്<ref>{{Cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2409023,00.asp|title=Coolpad: We Can Build Better Budget Phones|date=2012-08-28|publisher=[[Ziff Davis]]|author=Sascha Segan|accessdate=2012-08-30|work=[[Pcmag.com]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zdnet.com/the-one-country-apple-cant-crack-china-7000003075/|title=The one country Apple can't crack: China|date=2012-08-23|publisher=[[CBS Interactive]]|author=Andrew Nusca|accessdate=2012-08-30|work=[[zdnet.com]]}}</ref>ചൈനക്ക് പുറത്തും വിതരണം നടക്കുന്നു.<ref name="wsj">{{Cite news|url=http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304173704579261860481395236|title=In China, the Coolpad Is Hotter Than Apple's iPhone|date=2014-01-28|publisher=WSJ.com|quote=In the third quarter of last year, Coolpad, the smartphone brand of China's Yulong Computer Telecommunication Scientific (Shenzhen) Co., was the sixth-biggest smartphone vendor by units sold world-wide}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/business/2012-08/25/content_15705252.htm|title=Apple losing smartphone battle to Samsung|date=2012-08-25|publisher=China Daily Information Co|author=Shen Jingting|accessdate=2012-08-30|work=usa.chinadaily.com.cn|archive-date=2012-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120826041836/http://usa.chinadaily.com.cn/business/2012-08/25/content_15705252.htm|url-status=dead}}</ref> ചൈനീസ് സ്മാർട്ഫോൺ നിമ്മാതാക്കളായ യൂലോങ് കമ്പ്യൂട്ടർ ടെലികമ്മ്യൂണിക്കേഷൻ സൈൻറിഫിക് എന്ന് സ്ഥാപനമാണ് 2013 ൽ കൂൾപാഡ് ആയത്,<ref name="wsj"/> .<ref>{{Cite web|url=http://file.irasia.com/listco/hk/coolpad/press/p131129a.pdf|title=China Wireless officially changes its name to Coolpad Group Limited|date=2013-11-29}}</ref> == Global presence == * In 2012, Coolpad entered the US mobile phone market with its first 4G LTE smartphone, cooperating with MetroPCS. * In 2015, CES, Coolpad was awarded "Global Smart Phone Brands Top 10" and "Global Smart Connected Devices Top 10" by IDG. * In 2015, Coolpad was listed on the Forbes Asia TOP 50. * In June 2015, Coolpad launched three products in [[തെക്കുകിഴക്കേ ഏഷ്യ|Southeast Asia]] (Indonesia and Vietnam). * In September 2015, Coolpad entered 10 countries in Eastern Europe. == References == {{Reflist|colwidth=30em}} [[വർഗ്ഗം:ചൈനീസ് ബ്രാൻഡുകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ചൈനയിൽ നിന്നുള്ള ഇലക്ട്രോണിക്സ് കമ്പനികൾ]] [[വർഗ്ഗം:മൊബൈൽ നിർമ്മാണ കമ്പനികൾ]] 9ksgtb0dz89lu85pridap8ltlg6pw52 0 364721 4668419 3630027 2026-09-21T22:48:04Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668419 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Colfax, California | settlement_type = [[City (California)|City]] | image_skyline = File:Historic Stevens Trail CA.JPG | imagesize = 300px | image_caption = The historic Stevens Trail's trailhead is in Colfax | image_seal = | image_map = File:Placer County California Incorporated and Unincorporated areas Colfax Highlighted.svg | mapsize = 250x200px | map_caption = Location in [[Placer County, California|Placer County]] and the state of [[California]] | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = USA | pushpin_map_caption = Location in the United States | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|39|5|50|N|120|57|14|W|region:US-CA|display=inline,title}} | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{USA}} | subdivision_type1 = [[Political divisions of the United States|State]] | subdivision_type2 = [[List of counties in California|County]] | subdivision_name1 = {{flag|California}} | subdivision_name2 = [[Placer County, California|Placer]] | established_title = [[Municipal corporation|Incorporated]] | established_date = February 23, 1910<ref>{{Cite web |url=http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc |title=California Cities by Incorporation Date |format=Word |publisher=California Association of [[Local Agency Formation Commission]]s |accessdate=August 25, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141103002921/http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc |archivedate=November 3, 2014 |df= }}</ref> <!-- Area------------------> | government_type = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = Kim Douglass<ref>{{Cite web |url=http://www.colfax-ca.gov/government/city_council.html |title=Colfax City Council |publisher=The City of Colfax, California |accessdate=January 31, 2015 |archive-date=2017-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111214418/http://www.colfax-ca.gov/government/city_council.html |url-status=dead }}</ref> | leader_title1 = [[California's 1st State Senate district|State senator]] | leader_name1 = {{Representative|casd|1|fmt=sleader}}<ref name=swd/> | unit_pref = US | area_footnotes = <ref>{{Cite US Gazetteer|2010|places|CA}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 3.645 | area_total_sq_mi = 1.407 | area_land_km2 = 3.645 | area_land_sq_mi = 1.407 | area_water_km2 = 0 | area_water_sq_mi = 0 | area_water_percent = 0 | area_note = | elevation_footnotes = <ref name=gnis>{{Cite GNIS|1655912|Colfax|accessdate=November 4, 2014}}</ref> | elevation_m = 739 | elevation_ft = 2425 | population_total = 1963 | population_as_of = [[2010 United States Census|2010]] | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | postal_code_type = [[ZIP code]] | postal_code = 95713 | area_code = [[Area code 530|530]] | website = {{URL|www.colfax-ca.gov}} | footnotes = | leader_title2 = [[California's 1st State Assembly district|Assemblymember]] | leader_name2 = {{Representative|caad|1|fmt=sleader}}<ref name=swd>{{Cite web |url=http://statewidedatabase.org/gis/gis2011/index_2011.html |title=Statewide Database |publisher=UC Regents |accessdate=November 4, 2014}}</ref> | leader_title3 = [[California's 1st congressional district|U. S. rep.]] | leader_name3 = {{Representative|cacd|1|fmt=usleader}}<ref>{{Cite GovTrack|CA|1|accessdate=March 3, 2013}}</ref> | timezone = [[Pacific Time Zone|Pacific]] | utc_offset = -8 | timezone_DST = PDT | utc_offset_DST = -7 | blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] | blank_info = {{FIPS|06|14498}} | blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID | blank1_info = {{GNIS 4|1655912}} }}'''കോൾഫാക്സ്''' അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിലെ [[കാലിഫോർണിയ|കാലിഫോർണിയ]] സംസ്ഥാനത്തുള്ള [[പ്ലെയ്സർ കൌണ്ടി]]<nowiki/>യിലെ ഒരു പട്ടണാകുന്നു. മുമ്പ് ഈ പട്ടണം, ആൽഡൻ ഗ്രോവ്, ആൽ‌ഡർ ഗ്രോവ്, ഇല്ലിനോയിസ് ടൌൺ, അപ്പർ കരാൾ എന്നിങ്ങനെയുള്ള പേരുകളിലും അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു). ഇൻറർസ്റ്റേറ്റ് 80, സ്റ്റേറ്റ്റൂട്ട് 174 എന്നീ പാതകൾ സന്ധിക്കുന്നിടത്താണ് പട്ടണത്തിൻറെ സ്ഥാനം. ഈ പട്ടണം സാക്രെമെൻറൊ-ആർഡൻ-ആർക്കേഡ്-റോസ്‍വില്ലെ മെട്രോപോളിറ്റൻ സ്റ്റാറ്റിസ്റ്റിക്കൽ മേഖലയുടെ ഭാഗമാണ്. 2010 ലെ യു.എസ്. സെൻസസിൽ ഈ പട്ടണത്തിലെ ആകെ ജനസംഖ്യ 1,963 ആയിരുന്നു. യു.എസ് വൈസ് പ്രസിഡൻറായിരുന്ന [[ഷ്യുലെർ കോൾഫാക്‌സ്‌|ഷ്യൂയിലർ കോൾഫാക്സിനെ]] (1869–73) ആദരിക്കുന്നതിനായാണ് പട്ടണത്തിന് ഈ പേരു നൽകിയത്. റെയിൽ റോഡ് സ്ട്രീറ്റിനും ഗ്രാസ് വാലി സ്ട്രീറ്റിനും സമീപത്തായി അദ്ദേഹത്തിൻറെ വെങ്കലപ്രതിമ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.<ref>[http://cprr.org/Museum/Sierra_Grade_8-2003/Newcastle-Colfax/pictures/c1.html Statue of Schuyler Colfax, Vice President of the US (1869-73), Colfax, CA]</ref>  യു.എസിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിൻറെ ഏക പ്രതിമ ഇതു മാത്രമാകുന്നു.<ref>{{Cite web |url=http://www.sierranevadageotourism.org/content/schuyler-colfax-monument/sie3331B40E42018B4C8 |title=Sierra Nevada Geotourism MapGuide |access-date=2017-02-27 |archive-date=2015-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224104250/http://www.sierranevadageotourism.org/content/schuyler-colfax-monument/sie3331B40E42018B4C8 |url-status=dead }}</ref>       == ചരിത്രം == പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിൻറെ മദ്ധ്യകാലഘട്ടത്തിൽ ആൽഡർ ഗ്രോവ് എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ പ്രദേശത്ത് മൈഡു, മിവോക്ക് എന്നീ തദ്ദേശീയ ഇന്ത്യൻ വർഗ്ഗങ്ങൾ അധിവസിച്ചിരുന്നു. പട്ടണം അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ഇല്ലിനോയിസ്ടൌണ് എന്നറിയപ്പെട്ടു. പിന്നീട് പട്ടണം മുൻ യു.എസ് വൈസ് പ്രസിഡൻറായിരുന്ന [[ഷ്യുലെർ കോൾഫാക്‌സ്‌|ഷ്യൂയിലർ കോൾഫാക്സിന്റെ]] പേരിനെ അനുസ്മരിച്ച് പുനർനാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു.   == അവലംബം == [[വർഗ്ഗം:കാലിഫോർണിയയിലെ നഗരങ്ങൾ]] <references />{{Greater Sacramento}} n7xxtxp3177kypukuti619z84pc31s2 0 408728 4668433 3440654 2026-09-22T05:00:57Z Varjay 223199 4668433 wikitext text/x-wiki [[പ്രമാണം:MUHAMMED SHERIFF.png|ലഘുചിത്രം|എസ്.എം. മുഹമ്മദ് ഷെരീഫ്]] നാലും അഞ്ചും [[ലോക്‌സഭ|ലോക്‌സഭകളിലെ]] അംഗമായിരുന്നു '''എസ്.എം. മുഹമ്മദ് ഷെരീഫ്'''. <ref>{{Cite web|url=http://www.loksabha.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=54&lsno=5|title=Fifth Lok Sabha|access-date=4.2.2018|last=|first=|date=|website=Lok Sabha House of the People|publisher=}}</ref> തമിഴ്‌നാടിൽ നിന്നും തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ആദ്യ മുസ്ലീം ലീഗ് ലോക്സഭാംഗമായിരുന്നു. == ജീവിതരേഖ == 1924 ജൂലൈ 15 ന് മുഹമ്മദ്‌ മത്താർ രാവുത്തരുടെയും മകനായി ജനിച്ചു. അദ്ദേഹം എം. എ. ജവാഹറുന്നീസയെ വിവാഹം കഴിച്ചു.<ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/biodata_1_12/1864.htm|title=Fifth Lok Sabha Members Bioprofile MUHAMMED SHERIFF|access-date=4.2.2018|last=|first=|date=|website=|publisher=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/biodata_1_12/1864.htm}}</ref> അമേരിക്കൻ കോളേജ് (മധുര), ബീഹാർ യുനീവേഴ്സിറ്റി റാഞ്ചി, മദ്രാസ്‌ യുനീവേഴ്സിറ്റി എന്നിവടങ്ങളിലായിരുന്നു വിദ്യാഭ്യാസം. [[മധുര]] സിറ്റി മുസ്ലിം ലീഗ് പ്രസിഡന്റ്‌, മധുര ജില്ല മുസ്ലിം ലീഗ് സെക്ടറി, [[തമിഴ്‌നാട്|തമിൾ നാട്]] സംസ്ഥാന മുസ്ലിം ലീഗ് അസിസ്ടന്റ്റ് സെക്ടറി, മധുര മുൻസിപ്പൽ കൗൺസിലർ (1964 -1969) എന്നീ നിലകളിൽ പ്രവർത്തിച്ചു. നാലാം ലോകസഭ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ മദ്രാസിലെ [[രാമനാഥപുരം ജില്ല|രാമനാഥപുരം]] മണ്ഡലത്തിൽ നിന്നും കോൺഗ്രസിന്റെ എസ്. ബാലകൃഷ്ണനെ 32025 വോട്ടിനു പരാജയപ്പെടുത്തി. അഞ്ചാം ലോക്സഭയിലേക്കു മുസ്ലിം ലീഗ് സഥാനാർത്ഥി ആയി തമിഴ്‌നാട്ടിലെ പെരിയകുളം ലോക്‌സഭ മണ്ഡലത്തിൽ നിന്നും സ്വതന്ത്രപാർട്ടിയുടെ അജ്മൽ ഖാനെ 41925 വോട്ടിനു പരാജയപ്പെടുത്തി. == അവലംബം == <references /> [[വർഗ്ഗം:നാലാം ലോക്‌സഭയിലെ അംഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:അഞ്ചാം ലോക്‌സഭയിലെ അംഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ മുസ്ലിം ലീഗ് പ്രവർത്തകർ]] [[വർഗ്ഗം:തമിഴ് രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കൾ]] kdaoimn1ezuazjb3boma6ni0hy6lsqk 4668435 4668433 2026-09-22T05:05:00Z Varjay 223199 4668435 wikitext text/x-wiki [[പ്രമാണം:MUHAMMED SHERIFF.png|ലഘുചിത്രം|എസ്.എം. മുഹമ്മദ് ഷെരീഫ്]] നാലും അഞ്ചും [[ലോക്‌സഭ|ലോക്‌സഭകളിലെ]] അംഗമായിരുന്നു '''എസ്.എം. മുഹമ്മദ് ഷെരീഫ്'''. <ref>{{Cite web|url=https://sansad.in/ls/members|title=Fifth Lok Sabha|last=|first=|date=|website=Lok Sabha House of the People|publisher=}}</ref> തമിഴ്‌നാടിൽ നിന്നും തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ആദ്യ മുസ്ലീം ലീഗ് ലോക്സഭാംഗമായിരുന്നു. == ജീവിതരേഖ == 1924 ജൂലൈ 15 ന് മുഹമ്മദ്‌ മത്താർ രാവുത്തരുടെയും മകനായി ജനിച്ചു. അദ്ദേഹം എം. എ. ജവാഹറുന്നീസയെ വിവാഹം കഴിച്ചു.<ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/biodata_1_12/1864.htm|title=Fifth Lok Sabha Members Bioprofile MUHAMMED SHERIFF|access-date=4.2.2018|last=|first=|date=|website=|publisher=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/biodata_1_12/1864.htm}}</ref> അമേരിക്കൻ കോളേജ് (മധുര), ബീഹാർ യുനീവേഴ്സിറ്റി റാഞ്ചി, മദ്രാസ്‌ യുനീവേഴ്സിറ്റി എന്നിവടങ്ങളിലായിരുന്നു വിദ്യാഭ്യാസം. [[മധുര]] സിറ്റി മുസ്ലിം ലീഗ് പ്രസിഡന്റ്‌, മധുര ജില്ല മുസ്ലിം ലീഗ് സെക്ടറി, [[തമിഴ്‌നാട്|തമിൾ നാട്]] സംസ്ഥാന മുസ്ലിം ലീഗ് അസിസ്ടന്റ്റ് സെക്ടറി, മധുര മുൻസിപ്പൽ കൗൺസിലർ (1964 -1969) എന്നീ നിലകളിൽ പ്രവർത്തിച്ചു. നാലാം ലോകസഭ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ മദ്രാസിലെ [[രാമനാഥപുരം ജില്ല|രാമനാഥപുരം]] മണ്ഡലത്തിൽ നിന്നും കോൺഗ്രസിന്റെ എസ്. ബാലകൃഷ്ണനെ 32025 വോട്ടിനു പരാജയപ്പെടുത്തി. അഞ്ചാം ലോക്സഭയിലേക്കു മുസ്ലിം ലീഗ് സഥാനാർത്ഥി ആയി തമിഴ്‌നാട്ടിലെ പെരിയകുളം ലോക്‌സഭ മണ്ഡലത്തിൽ നിന്നും സ്വതന്ത്രപാർട്ടിയുടെ അജ്മൽ ഖാനെ 41925 വോട്ടിനു പരാജയപ്പെടുത്തി. == അവലംബം == <references /> [[വർഗ്ഗം:നാലാം ലോക്‌സഭയിലെ അംഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:അഞ്ചാം ലോക്‌സഭയിലെ അംഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ യൂണിയൻ മുസ്ലിം ലീഗ് പ്രവർത്തകർ]] [[വർഗ്ഗം:തമിഴ് രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കൾ]] hyfmmpkol32u374hk61fczywp6bpup0 0 417379 4668350 4544774 2026-09-21T12:04:57Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668350 wikitext text/x-wiki {{Needs Image}} {{Infobox musical artist | name = Kadriye Nurmambet | image = | image_caption = | landscape = | birth_name = Kadriye Nurmambet | native_name = Qadriye Nurmambet<br>قَادْرِیَ نُرْمٰومْبَتً<br>Ҡадрие Нурмамбет<br>Cadrie Nurmambet | alias = | birth_date = {{Birth date and age|1933|8|21|df=y}} | birth_place = Bazargic, [[Dobruja]], [[Kingdom of Romania]] (now [[Dobrich]], Bulgaria) | death_date = | known_for = | origin = [[Medgidia]], [[Constanta]], Romania | instrument = Vocals | genre = [[Traditional folk music|Traditional folk]] | occupation = Lawyer | years_active = 1950&ndash;present | label = [[Electrecord]] | associated_acts = Orchestra Barbu Lăutarul, Orchestra Florian Economu, Orchestra [[Toni Iordache]], Orchestra Gheorghe Parnica, Orchestra George Marcu, Orchestra Brâuleţul, Radio Romania Antena Satelor, Radio Romania Din folclorul popoarelor, Emil Gavriş, Ştefan Lăzărescu, Lucreția Ciobanu, Maria Lătărețu, Fănică Luca, Ionel Budişteanu, Nicu Stănescu, Dan Moisescu, Grigore Kiazim, Ensemble Karadeniz | website = }} തെക്കൂ കിഴക്കൻ യൂറോപ്പിലെ [[ഡോബ്രൂജ|ഡോബ്രൂജയിൽ]] ജനിച്ച ക്രീമിയൻ താതാർ പരമ്പരാഗത നാടോടി ഗായികയും നാടോടികഥാകാരിയുമാണ് '''കാദ്‌രിയെ നർമാമ്‌ബെറ്റ്.''' ( '''Qadriye Nurmambet''', '''قَادْرِیَ نُرْمٰومْبَتً''', '''Ҡадрие Нурмамбет''')ഡൊബ്രൂജയിലെ വാനമ്പാടി - ''The Nightingale of Dobruja''- എന്ന പേരിലാണ് ഇവർ അറിയപ്പെടുന്നത് .<ref name=Gemal>{{cite book|last1=Agi-Amet|first1=Gemal|title=Dicţionarul personalităţilor turco-tătare din România|date=1999|publisher=Metafora|location=Constanta|language=Romanian|isbn=9789739340274}}</ref><ref name=Kalgay>{{cite journal|last1=Yusuf Ismail|first1=Gülşen|title=Romanya'nın bülbül sesi: Kadriye Nurmambet|journal=Kalgay|language=Crimean Turkish|url=http://www.kalgaydergisi.org/index.php?sayfa=yazaryazidetay&yazi=946|accessdate=15 August 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819083924/http://www.kalgaydergisi.org/index.php?sayfa=yazaryazidetay&yazi=946|archivedate=19 August 2014|df=}}</ref><ref name=Cuget>{{cite news|last1=Bocai|first1=Adina|title=Kadriye Nurmambet "pledează", din nou, pentru "Melodii populare tătăreşti şi turceşti"|url=http://www.cugetliber.ro/stiri-diverse-kadriye-nurmambet-pledeaza-din-nou-pentru-melodii-populare-tataresti-si-turcesti-49792|accessdate=15 August 2014|language=Romanian|agency=Cuget Liber|publisher=Cuget Liber|date=19 October 2009}}</ref><ref name=BNR>{{cite book|last1=Bucinschi|first1=Raluca|title=Bibliografia Nationala Romana: Documente muzicale tiparite si audiovizuale, Anul XLIV/2011|date=2012|publisher=Editura Bibliotecii Nationale a Romaniei|location=Bucharest|language=Romanian|url=http://www.bibnat.ro/dyn-doc/publicatii/muzica/Muzica%20%202011.pdf|page=14|access-date=2018-03-24|archive-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714072330/http://www.bibnat.ro/dyn-doc/publicatii/muzica/Muzica%20%202011.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=ISPMN>{{cite web|last1=Romanian Institute for Research on National Minorities|title=Lansare de CD: Kadriye Nurmambet, "Melodii populare tătăreşti şi turceşti"|url=http://www.ispmn.gov.ro/node/minoritatea-ttar-2009|website=ispmn.gov.ro|publisher=ISPMN|accessdate=15 August 2014|language=Romanian|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222439/http://www.ispmn.gov.ro/node/minoritatea-ttar-2009|url-status=dead}}</ref> ==ജീവചരിത്രം== 1933 ഓഗസ്റ്റ് 21ന് റോമാനിയ രാജഭരണ പ്രദേശത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്ന ഡൊബ്രൂജയിലെ ബാസർഗികിൽ ജനിച്ചു. (ഈ പ്രദേശമിപ്പോൾ [[ബൾഗേറിയ|ബൾഗേറിയയുടെ]] ഭാഗമാണ് ) റൊമാനിയൻ സൈനിക ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരുന്ന അഹമ്മദ് നർമാമ്‌ബെറ്റ് ആണ് പിതാവ്. റൊമാനിയയിസെ ബുക്കാറെസ്റ്റ് സർവ്വകലാശാലയിൽ നിന്ന് നിയമ പഠനം പൂർത്തിയാക്കി. 1957ൽ ബിരുദം നേടി. റൊമാനിയയിലെ പ്രഥമ ക്രിമിയൻ താതാർ അഭിഭാഷകയായിരുന്നു അവർ. കോൺസ്റ്റാന്റ് ബാർ അസോസിയേഷനിൽ സേവനം അനുഷ്ടിച്ചു. ==അരങ്ങേറ്റം == റൊമാനിയൻ അതിനായിയത്തിൽ 1950ലാണ് കാദിരിയയുടെ ആദ്യ അരങ്ങേറ്റം 1960ൽ ആദ്യമായി ഗാന സിഡി (കോംപാറ്റ് ഡിസ്‌ക്) പുറത്തിറങ്ങി. പിന്നീട്, 1963, 1974, 1980,1982, 1989ലും റെക്കോഡിങ്ങുകൾ പുറത്തിറങ്ങി. സ്വന്തം മാതാവിൽ നിന്ന് നാടോടി ഗാനങ്ങൾ ആദ്യം പഠിച്ചത്. താതാർ, തുർകിഷ് പരമ്പരാഗത നാടോടി ഗാനങ്ങൾ എന്ന പേരിൽ 2009ലാണ് അവസാനമായി സ്റ്റുഡിയോ ആൽബം പുറത്തിറങ്ങിയത്. ==അവലംബം== [[വർഗ്ഗം:നാടോടി ഗായകർ]] [[വർഗ്ഗം:റൊമാനിയ]] [[വർഗ്ഗം:1933-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:2023-ൽ മരിച്ചവർ]] 9uuo8edm087w74sutwv16yjw7csvqh9 0 421063 4668460 3992857 2026-09-22T09:58:34Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668460 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Giant otter}} {{Speciesbox | name = Giant otter<ref> Wozencraft, W.C. (2005). "Order Carnivora". In Wilson, D.E.; Reeder, D.M. Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed.). Johns Hopkins University Press. p. 605. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.</ref> | image = giantotter.jpg | image_caption = ജയന്റ് ഓട്ടർ | image_upright = 1.2 | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref> Duplaix, N.; Waldemarin, H.F.; Groenedijk, J.; Munis, M.; Valesco, M. & Botello, J.C. (2008). "Pteronura brasiliensis". IUCN Red List of Threatened Species. Version 2008. International Union for Conservation of Nature. Retrieved 6 March 2009. Database entry includes justification for why this species is endangered</ref> | taxon = Mustelidae |kingdom = Animalia |Phylum = Chordata |Class = Mammalia |Order = Carnivora |Family = Mustelidae | type_genus = Pteronura | type_parent_authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1837 |species = brasiliensis | type_genus_authority = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788) | subdivision_ranks = [[Family (biology)|Subfamilies]] | subdivision = | synonyms = ''Pteronura brasiliensis'' | range_map = Giant Otter area.png | range_map_caption = Giant otter range }} ഒരു ദക്ഷിണ അമേരിക്കൻ [[സസ്തനി]] ആണ് '''ഭീമൻ നായ്''' അല്ലെങ്കിൽ '''ഭീമൻ നദി നായ്''' എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന '''ജയന്റ് ഓട്ടർ''' (''Pteronura brasiliensis'') <ref name="NGGRO">{{cite web |url=http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/giant-river-otter/ |title=Giant river otter |publisher=National Geographic Society |accessdate=6 August 2016 |archive-date=2010-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112221903/http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/giant-river-otter/ |url-status=dead }}</ref>1.7 മീറ്റർ (5.6 അടി) വരെ എത്താൻ കഴിയുന്ന ആഗോളതലത്തിൽ വേട്ടക്കാരായ ഒരു കൂട്ടം [[മസ്റ്റെലൈഡ്|മസ്റ്റെലൈഡേ]] അഥവാ വീസൽ കുടുംബത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ അംഗമാണിത്. മസ്റ്റെലൈഡുകളുടെയിടയിൽ വൈവിധ്യമാർന്ന, ഭീമൻ ഒട്ടർ ഒരു സാമൂഹിക ഇനമാണ്. കുടുംബ ഗ്രൂപ്പുകളായി കാണപ്പെടുന്ന ഇവയിൽ ഒരു കുടുംബത്തിൽ സാധാരണയായി മൂന്ന് മുതൽ എട്ട് വരെ അംഗങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. ഗ്രൂപ്പുകൾ ഒരു പ്രബലമായ പ്രജനന ജോഡിയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ളതാണ്. മാത്രമല്ല അവ വളരെ ആകർഷണീയവും സഹകരണപരവുമാണ്. സാധാരണ സമാധാനപരമായി കാണപ്പെടാറുണ്ടെങ്കിലും അധിനിവേശ പ്രദേശങ്ങൾക്കുവേണ്ടി ഇവ ഗ്രൂപ്പുകളിൽ നടത്തുന്ന ആക്രമണവും നിരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ദിവാജീവികളുടെ വിഭാഗത്തിൽ ഇവയെ ഉൾപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. ഇവ പകൽ സമയങ്ങളിൽ മാത്രം സജീവമാണ്. ഏറ്റവും ഗൗരവമുള്ള ഓർട്ടർ സ്പീഷീസായ ഇവ ആശയവിനിമയം, ആക്രമണം, വാസസ്ഥലത്തിന്റെ ഉറപ്പ് എന്നിവ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പ്രത്യേക ശബ്ദങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. വടക്ക്-മദ്ധ്യ-തെക്കൻ അമേരിക്കയിലുടനീളമുള്ള ഭീമൻ ഓർട്ടർ [[ആമസോൺ]] നദിയിലും [[പാന്റനാൽ]] ചതുപ്പുനിലങ്ങളിലും ഏറെ കാണപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും അതിന്റെ വിതരണം ഇപ്പോൾ വളരെ കുറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുകയുമാണ്. പതിറ്റാണ്ടുകൾക്കുമുമ്പ്തന്നെ ഇതിന്റെ വെൽവെറ്റുപോലുള്ള രോമചർമ്മത്തിനുവേണ്ടി ആളുകൾ വേട്ടയാടിയിരുന്നു. 1950 കളിലും 1960 കളിലും പെട്ടെന്ന് ഇവയുടെ ജനസംഖ്യ കുറഞ്ഞു. 1999-ൽ വംശനാശഭീഷണി നേരിടുന്ന ഈ ജീവിവർഗ്ഗങ്ങളുടെ പട്ടികയിൽ ഇവയുടെ എണ്ണം 5000 -ത്തിലും താഴെയാണ്. നിയോട്രോപിക്കൽ മേഖലയിൽ ഏറ്റവും വംശനാശ ഭീഷണി നേരിടുന്ന സസ്തനി ഇനമാണിത്. ആവാസവ്യവസ്ഥയിലെ തകർച്ച ഇവയ്ക്ക് ഏറ്റവും പുതിയ ഭീഷണിയാണ്. ഭീമൻ ഓർട്ടർ വളരെ അപൂർവ്വമാണ്. 2003- ൽ വെറും 60 മൃഗങ്ങൾ മാത്രമാണ് കാണാൻ കഴിഞ്ഞിട്ടുള്ളത്.<ref> Londono, G. Corredor; Munoz, N. Tigreros (2006). "Reproduction, behaviour and biology of the Giant river otter (Pteronura brasiliensis) at Cali Zoo". International Zoo Yearbook. 40: 360–371. doi:10.1111/j.1748-1090.2006.00360.x.</ref> ഭീമൻ ഓർട്ടർ ഒരു ഉഭയജീവിയുടെ ജീവിതശൈലിക്ക് അനുയോജ്യമായ അസാധാരണമായ ഇടതൂർന്ന രോമങ്ങൾ, ചിറകു പോലുള്ള വാൽ, തുഴപോലുള്ള പാദങ്ങൾ എന്നിവയുൾപ്പെടെ വൈവിധ്യമാർന്ന പൊരുത്തപ്പെടുത്തലുകൾ കാണിക്കുന്നു. ശുദ്ധജല നദികൾക്കും അരുവികൾക്കുമൊപ്പം വാസസ്ഥലം ഈ സ്പീഷിസുകൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. സാധാരണയായി കാലാകാലങ്ങളിലുണ്ടാകുന്ന വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ ശുദ്ധജല തടാകങ്ങളിലേക്കും അരുവികളിലേക്കും ഒഴുകിപോകുന്നു. വലിയ അളവിൽ സസ്യങ്ങൾ ഉള്ള തീറ്റപ്രദേശങ്ങൾക്കടുത്ത് വിപുലമായ താവളങ്ങൾ ഇവ നിർമ്മിക്കുന്നു. ഭീമൻ ഓർട്ടർ മത്സ്യങ്ങൾ, കാറ്റ്ഫിഷുകൾ, ഞണ്ടുകൾ, കടലാമകൾ, പാമ്പുകൾ, ചെറിയ കെയ്മാൻ എന്നിവ ഇവ ആഹാരമാക്കുന്നു.<ref> Groenendijk, J., Hajek, F. & Schenck, C. 2004. Pteronura brasiliensis. In: IUCN 2006. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. (http://www.iucnredlist.org/search/details.php/18711/all)</ref>മനുഷ്യർക്ക് ഇവ മറ്റ് ഗുരുതരമായ ഉപദ്രവങ്ങൾ ഒന്നും തന്നെയില്ല. എന്നിരുന്നാലും ഭക്ഷ്യവിഭവങ്ങൾക്കായി നിയോട്രോപിക്കൽ ഓട്ടറുമായും, കെയ്മാൻ എന്നീ ഇനങ്ങളുമായി മത്സരിക്കുന്നു. == നാമകരണം == ഭീമൻ ഓർട്ടറിന് മറ്റു ചില പേരുകൾകൂടി നിലവിലുണ്ട്. ബ്രസീലിൽ ഇത് അരിയൻഹ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. [[Tupi people|തുപ്പി]] വാക്കായ അരിറാണ, എന്നർത്ഥം വരുന്ന ''വാട്ടർ ജാഗാർ'' എന്നാണ് ഇത് അറിയപ്പെടുന്നത് (പോർച്ചുഗീസ്: onça d'água).<ref> Ferreira, A. B. H. (1986). Novo Dicionário da Língua Portuguesa (2nd ed.). Nova Fronteira. p. 163.</ref> സ്പാനിഷ് ഭാഷയിൽ സ്പാനിഷ് നാവികർ ''റിവർ വൂൾഫ്'' (Spanish: lobo de río), ''വാട്ടർ നായ്'' (സ്പെൻസീവ്: പെറോ ഡി അഗ്വ) എന്നീ പേരുകൾ ചിലപ്പോൾ ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. (എന്നാൽ ഈ പദം വിവിധ മൃഗങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു). പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിലും ഉള്ള പര്യവേക്ഷകരുടെ റിപ്പോർട്ടിലും ഒരു പക്ഷെ ഇതിനെക്കുറിച്ച് കാണാൻകഴിയും. <ref> See e.g., Duplaix 1980, p. 547</ref> പ്രാദേശിക വ്യതിയാനങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് മൂന്നു പേരുകൾ [[ദക്ഷിണ അമേരിക്ക]]യിൽ ഉപയോഗത്തിലുണ്ട്. "ഭീമൻ ഓർട്ടർ" അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ ന്യുട്രിയ ജിജാന്റെ (nutria gigante), ലോൻട്രസ് ജിജാന്റെ എന്നിങ്ങനെ പോർച്ചുഗീസിലും സ്പാനിഷിലും വിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. [[Achuar|അച്ചുവർ]] ആളുകൾക്കിടയിൽ ''വാങ്കനീം'' എന്നും <ref> Descola, Philippe (1994). In the Society of Nature: A Native Ecology in Amazonia. Cambridge University Press. pp. 280–282. ISBN 0-521-41103-3.</ref>സനുമന്മാരിൽ ''ഹാദമി'' എന്നും ഇവ അറിയപ്പെടുന്നു.<ref> Ramos, Alcida Rita (1995). Sanuma Memories: Yanomami Ethnography in Times of Crisis. University of Wisconsin Press. p. 219. ISBN 0-299-14654-5.</ref><ref> Antropológica. Sociedad de Ciencias Naturales La Salle (Fundación La Salle de Ciencias Naturales). 55–58: 107. 1981–1982.</ref>പുരാതന ഗ്രീക്ക് വാക്കിൽ നിന്ന് ആണ് ''ടെറോനൂറ'' എന്ന ജീനസ് നാമം രൂപം കൊണ്ടത്.<ref> Liddell, Henry George & Robert Scott (1980). A Greek-English Lexicon (Abridged Edition). United Kingdom: Oxford University Press. ISBN 0-19-910207-4.</ref> ചിറക് പോലുള്ള വാലിനെക്കുറിച്ചും വ്യക്തമായി പ്രതിപാദിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.<ref> Koepfli, K.-P; Wayne, R.K. (December 1998). "Phylogenetic relationships of otters (Carnivora: Mustelidae) based on mitochondrial cytochrome b sequences". Journal of Zoology. 246 (4): 401–416. doi:10.1111/j.1469-7998.1998.tb00172.x.</ref> == Notes == {{Reflist|30em}} == അവലംബം== {{Refbegin}} * {{cite journal |last=Carter |first=S.K. |last2=Rosas |first2=F.C.W. |year=1998 |title=Biology and conservation of Giant Otter (''Pteronura brasiliensis'') |journal=Mammal review |volume=27 |issue=1 |pages=1–26 |url=http://www.giantotterresearch.com/articles/Carter_and_Rosas_1997.pdf |format=PDF |accessdate=2007-11-06 |doi=10.1111/j.1365-2907.1997.tb00370.x |ref=harv |archive-date=2017-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625072835/http://www.giantotterresearch.com/articles/Carter_and_Rosas_1997.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Duplaix |first=Nicole |year=1980 |title=Observations on the ecology and behavior of the giant river otter ''Pteronura brasiliensis'' in Suriname |journal=Revue d'Ecologie (Terre Vie) |volume=34 |pages= 495–620 |ref=harv }} {{Refend}} == പുറം കണ്ണികൾ == {{Wikispecies|Pteronura brasiliensis}} *{{Commons-inline|Pteronura brasiliensis}} * ARKive – [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Pteronura_brasiliensis/ images and movies of the giant otter ''(Pteronura brasiliensis)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060223080552/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Pteronura_brasiliensis/ |date=2006-02-23 }} {{portalbar|Animals}} {{Carnivora|M.}} {{Taxonbar|from=Q83774}} [[വർഗ്ഗം:നീർനായകൾ]] [[വർഗ്ഗം:തെക്കേ അമേരിക്കയിലെ സസ്തനികൾ]] muq0rufm9qn5gbi8a3ygjxohowwzkk8 0 447910 4668445 4557133 2026-09-22T06:34:38Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668445 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ചിയാങ് മായി | official_name = {{lang|th|เชียงใหม่}} | settlement_type = [[Provinces of Thailand|Province]] | image_flag = Flag of Chiang Mai.svg | flag_size = | flag_alt = | image_seal = Seal Chiang Mai.png | seal_size = | seal_alt = | motto = | image_map = Thailand Chiang Mai locator map.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = <center>{{Legend inline|#B00000|outline=silver}} '''Chiang Mai''' in {{Legend inline|#FEFEE9|outline=silver}} '''[[Thailand]]'''</center> | coordinates = {{coord|18|50|14|N|98|58|14|E|region:TH_type:adm1st_dim:200000_source:dewiki|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | founder = [[Mangrai]] | seat_type = [[List of national capitals|Capital]] | seat = [[Chiang Mai]] | government_footnotes = | leader_title = [[Governors of Chiang Mai Province|Governor]] | leader_name = Pawin Chamniprasat <small>(since October 2015)</small> | area_footnotes = | area_total_km2 = 20,107 | area_water_km2 = | population_total = 1,728,242 <ref http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2559/E/048/27.PDF>{{cite web|title=Population of the Kingdom|url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/pk/pk_57.pdf|website=Department of Provincial Affairs (DOPA) Thailand|accessdate=19 Mar 2015|language=Thai|date=2014-12-31|archive-date=2015-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908070156/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/pk/pk_57.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = 2015 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_urban = 654,649 | demographics_type1 = [[Human Development Index]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = HDI (2010) | postal_code_type = [[List of postal codes in Thailand|Postal code]] | postal_code = 50xxx | area_code = 053 | area_code_type = [[Telephone numbers in Thailand|Calling code]] | registration_plate = [[Thai vehicle license plates|เชียงใหม่]] | unemployment_rate = | blank_name_sec2 = Accession into Siam (Thailand) | blank_info_sec2 = 1910 | website = http://www.chiangmai.go.th | footnotes = | demographics1_info1 = 0.792&nbsp;(<span style="color:#090;">high</span>) ([[Provinces of Thailand|rank?]]) }}[[തായ്‌ലാന്റ്|തായ്ലന്റിലെ]] രണ്ടാമത്തെ വലിയ പ്രവിശ്യയാണ് '''ജിയാങ് മായി''' അഥവാ ചിയാങ് മായി. ഇത് രാജ്യത്തിന്റെ വടക്കൻ ഭാഗത്താണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഈ പ്രവിശ്യയുടെ വടക്കുകിഴക്കായി [[ചിയാങ് റായ്]], തെക്ക് [[ലാംപാംഗ്]], [[ലാംഫൻ]], തെക്കുപടിഞ്ഞാറ് ടാക്, പടിഞ്ഞാറ് [[മായെ ഹൊങ് സോൺ]], വടക്ക് [[മ്യാൻമാർ|ബർമ്മയിലെ]] [[ഷാൻ സംസ്ഥാനം]] എന്നിവയാണ് അതിർത്തികൾ. തലസ്ഥാനമായ ചിയാങ് മായി [[ബാങ്കോക്ക്|ബാങ്കോക്കിന്]] 685 കിലോമീറ്റർ അകലെ വടക്കൻ ദിശയിലാണു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. == ഭൂമിശാസ്ത്രം == [[ബാങ്കോക്ക്|ബാങ്കോക്കിൽനിന്ന്]] ഏകദേശം 685 കിലോമീറ്റർ (426 മൈൽ) അകലെ [[മായെ പിങ് നദി|മായെ പിങ്]] നദീതടത്തിൽ സമുദ്രനിരപ്പിൽനിന്ന് ഏകദേശം 300 മീറ്റർ (1,000 അടി) ഉയരത്തിലാണ് ഈ പ്രവിശ്യ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. തായ് മലമ്പ്രദേശങ്ങളിലെ പർവ്വതനിരകളാൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ട ഈ പ്രദേശത്തിന്റെ വിസ്തീർണ്ണം ഏകദേശം 20,107 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ (8,000 ചതുരശ്ര മൈൽ) ആണ്. പ്രവിശ്യയുടെ വടക്കൻ അറ്റത്തായി [[ഡായെൻ ലാവോ]] ശ്രേണിയും (ทิวเขาแดนลาว) വടക്കു-തെക്കു ദിശകളിലേയ്ക്കു വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന [[താനോൻ തോങ് ചായി]] നിര (เทือกเขาถนนธงชัย) പ്രവിശ്യയുടെ കിഴക്കുഭാഗത്തായുള്ള ഖുൻ താൻ നിര എന്നിവയെല്ലാംതന്നെ [[മഴക്കാട്|മഴക്കാടുകളാൽ]] ആവരണം ചെയ്യപ്പെട്ടവയാണ്. [[ചാവോ ഫ്രായാ നദി|ചാവോ ഫ്രായ നദി]]<nowiki/>യുടെ ഒരു പ്രധാന പോഷകനദിയായ [[മായെ പിങ്]], ഡായെൻ ലാവോ മലകളിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. 2,565 മീറ്റർ (8,415 അടി) ഉയരമുള്ളതും തായ്ലാൻഡിലെ ഏറ്റവും ഉയരം കൂടിയ കൊടുമുടിയുമായ [[ദോയി ഇന്താനോൺ]] ചിയാങ് മായി പ്രവിശ്യയിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.<ref>{{cite web|url=http://www.tourismthailand.org/See-and-Do/Sights-and-Attractions-Detail/Doi-Inthanon-National-Park--153|title=Doi Inthanon National Park|accessdate=21 Mar 2015|website=Tourist Authority of Thailand (TAT)|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://archive.today/20150501001027/http://www.tourismthailand.org/See-and-Do/Sights-and-Attractions-Detail/Doi-Inthanon-National-Park--153|url-status=dead}}</ref> [[ദോയി സുതെപ്-പുയി]],<ref>{{cite web|url=http://www.dnp.go.th/parkreserve/asp/style2/default.asp?npid=53&lg=2|title=Doi Suthep-Pui National Park|accessdate=24 May 2015|website=Department of National Parks (DNP) Thailand|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524154620/http://www.dnp.go.th/parkreserve/asp/style2/default.asp?npid=53&lg=2|archivedate=24 May 2015|url-status=dead|df=}}</ref> [[ഒബ് ലുവാങ്]],<ref>{{cite web|url=http://www.dnp.go.th/parkreserve/asp/style1/default.asp?npid=145&lg=2|title=Ob Luang National Park|accessdate=24 May 2015|website=Department of National Parks (DNP) Thailand|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109183339/http://www.dnp.go.th/parkreserve/asp/style1/default.asp?npid=145&lg=2|url-status=dead}}</ref> [[ശ്രീ ലന്ന]],<ref>{{cite web|url=http://www.dnp.go.th/parkreserve/asp/style1/default.asp?npid=142&lg=2|title=Si Lanna National Park|accessdate=24 May 2015|website=Department of National Parks (DNP) Thailand|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524173814/http://www.dnp.go.th/parkreserve/asp/style1/default.asp?npid=142&lg=2|archivedate=24 May 2015|url-status=dead|df=}}</ref> [[ഹുവായി നാം ഡാങ് ദേശീയോദ്യാനം|ഹുവായി നാം ഡോങ്]],<ref>{{cite web|url=http://www.tourismthailand.org/See-and-Do/Sights-and-Attractions-Detail/Huai-Nam-Dang-National-Park--174|title=Huai Nam Dang National Park|accessdate=21 Mar 2015|website=Tourism Authority of Thailand (TAT)|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402221108/http://www.tourismthailand.org/See-and-Do/Sights-and-Attractions-Detail/Huai-Nam-Dang-National-Park--174|url-status=dead}}</ref> [[മായെ വാങ്]],<ref>{{cite web|url=http://www.dnp.go.th/parkreserve/asp/style1/default.asp?npid=232&lg=2|title=Mae Wang National Park|accessdate=24 May 2015|website=Department of National Parks (DNP) Thailand|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150212165502/http://www.dnp.go.th/parkreserve/asp/style1/default.asp?npid=232&lg=2|archivedate=12 February 2015|url-status=dead|df=}}</ref> [[ഫാ ഡായെങ്]]<ref>{{cite web|url=http://www.dnp.go.th/parkreserve/asp/style2/default.asp?npid=167&lg=2|title=Pha Daeng National Park|accessdate=24 May 2015|website=Department of National Parks (DNP) Thailand|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524154512/http://www.dnp.go.th/parkreserve/asp/style2/default.asp?npid=167&lg=2|archivedate=24 May 2015|url-status=dead|df=}}</ref> തുടങ്ങി നിരവധി ദേശീയോദ്യാനങ്ങൾ ഈ പ്രവിശ്യയിലുണ്ട്. == ചരിത്രം == [[File:Wat_Phrathat_Doi_Suthep_08.jpg|കണ്ണി=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wat_Phrathat_Doi_Suthep_08.jpg|ഇടത്ത്‌|ലഘുചിത്രം|300x300ബിന്ദു|[[:en:Wat_Phra_That_Doi_Suthep|വാറ്റ് ഫ്രാ താറ്റ് ഡോയി സുതെപ്]], ചിയാങ് മായി]] ചിയാങ് മായി പ്രവിശ്യയുടെ തലസ്ഥാനമായ [[ചിയാങ് മായി]] 1296 ലെ [[ലാന്ന രാജവംശം|ലാന്ന രാജവംശത്തിന്റെ]] സ്ഥാപനത്തിനുശേഷം അതിന്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്ന അതേ കാലഘട്ടത്തിലാണ് [[സുഖോതായ് സാമ്രാജ്യം|സുഖോതായി രാജവംശവും]] ആവിർഭവിച്ചത്.<ref name="TAT">{{cite web|url=http://www.tourismthailand.org/Where-to-Go/Chiang-Mai|title=Chiang Mai|accessdate=21 Mar 2015|website=Tourism Authority of Thailand (TAT)|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330210757/http://www.tourismthailand.org/Where-to-Go/Chiang-Mai|url-status=dead}}</ref> അന്നു മുതൽ ചിയാങ് മായി, ലന്നാ രാജവംശത്തിന്റെ തലസ്ഥാനവും സാംസ്കാരിക കേന്ദ്രവുമായി മാറിയെന്നതുപോലെ വടക്കൻ തായ്ലൻഡിലെ ഒരു ബുദ്ധമത കേന്ദ്രവും കൂടിയായിരുന്ന ഇവിടെ രാജാവ് മെങ് റായി അസംഖ്യം ക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നു. 1599 ൽ ഈ രാജ്യത്തിനു സ്വാതന്ത്ര്യം നഷ്ടപ്പെടുകയും [[അയുത്തായ രാജ്യം|അയുത്തായാ]] രാജ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുകയും ചെയ്തു. ഇത് 300 വർഷത്തിലധികം പഴക്കമുള്ള മെംഗ് റായി രാജാവു സ്ഥാപിച്ച രാജവംശത്തിന്റെ ഭരണം അവസാനിപ്പിച്ചു. ബർമീസ് അധിനിവേശക്കാർ നിർമ്മിച്ച സൗധങ്ങളിൽ അവരുടെ വാസ്തുശിൽപ്പവിദ്യയുടെ ശക്തമായ സ്വാധീനം നിഴലിച്ചിരുന്നത് ഇപ്പോഴും കാണുവാൻ സാധിക്കുന്നു. പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് [[ടാക്സിൻ|തസ്കിൻ]] രാജാവിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ അവസാനം ബർമയെ പരാജയപ്പെടുത്തിയത്. == ജനങ്ങൾ == ഈ പ്രവിശ്യയിലെ ജനസംഖ്യയിൽ 13.4% പേർ ഹ്മോങ്, യാവോ, ലാഹു, ലിസു, അഖ, കാരെൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ള മലയോര ഗോത്രവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ടവരാണ്. === ഭരണവിഭാഗങ്ങളും പോസ്റ്റൽ കോഡുകളും === ചിയാങ് മായി പ്രവിശ്യ 25 ജില്ലകളായി (amphoe) ഉപവിഭജനം നടത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ ജില്ലകൾ വീണ്ടും 204 ഉപജില്ലകളായും (താംബൺ), 2,066 ഗ്രാമങ്ങളായും (മുബൻ) വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. {| | * 01. മുയാങ് ചിയാങ് മായി - 50000 * 02. ചോം തോങ് - 50160 * 03. മായെ ചായെം - 50270 * 04. ചിയാങ് ദാവോ - 50170 * 05. ഡോയി സാകെറ്റ് - 50220 * 06. മായെ തായെങ് - 50150 * 07. മായെ റിം - 50180 * 08. സമോയെങ് - 50250 * 09. ഫാങ് - 50110 * 10. മായെ ആയ് - 50280 * 11. ഫ്രാവോ - 50190 * 12. സാൻ പ തോങ് - 50120 * 13. സാൻ കാംഫായെങ് - 50130 | #* 14. സാൻ സായ് - 50210 #* 15. ഹോങ് ഡോങ് - 50230 #* 16. ഹോട്ട് - 50240 #* 17. ഡോയി താവോ - 50260 #* 18. ഒംകോയി - 50310 #* 19. സരാഫി - 50140 #* 20. വിയാങ് ഹായെങ് - 50350 #* 21. ചായി പ്രകാൻ - 50320 #* 22. മായെ വാങ് - 50360 #* 23. മായെ ഓൺ - 50130 #* 24. ദോയി ലോ - 50160 #* 25. ഗാൽയാനി വധാന - 50270 <ref>The code 25 was assigned to a planned district Wiang Kham, which however wasn't created.</ref> |} == കാലാവസ്ഥ == ചിയാങ് മായി പ്രവിശ്യയിൽ ഈർപ്പമുള്ളതും വരണ്ടതുമായ ഒരു ഉഷ്ണമേഖലാ കാലാവസ്ഥയാണ് അനുഭവപ്പെടാറുള്ളത് (കൊപൻ Aw), താഴ്ന്ന അക്ഷാംശം, മിതമായ ഉയരം എന്നിവ മൂലം ഇളം ചൂടുള്ളതും ചൂടുകൂടിയതുമാ കാലാവസ്ഥ വർഷംമുഴുവനും അനുഭവപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും വരണ്ട കാലാവസ്ഥയിൽ രാത്രിയിലെ കാലാവസ്ഥ തണുത്തതെങ്കിലും പകൽ സമയത്തേക്കാൾ കുറഞ്ഞ അവസ്ഥയിലുള്ളതാണ്. 2005 മേയിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയ 42.4 ഡിഗ്രി സെൽഷ്യസാണ് ഇവിടെ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ഏറ്റവും കൂടിയ താപനില. == അവലംബം == [[വർഗ്ഗം:തായ്‌ലാൻറിലെ പ്രവിശ്യകൾ]] n11o81ww73ifctn2bsuglhyi5eezarv 0 464823 4668455 4121172 2026-09-22T08:48:29Z Dvellakat 4080 /* സ്വകാര്യജീവിതം */ 4668455 wikitext text/x-wiki {{prettyurl/wikidata}} {{Infobox person | name = രാധ | image = Radha at 60th South Filmfare Awards 2013 (cropped).jpg | caption = Radha at 60th South Filmfare Awards 2013 | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1965|06|3}} | birth_place = [[തിരുവനന്തപുരം]], [[കേരളം]], [[ഇന്ത്യ]] | awards = കലൈമാമണി, സിനിമാ എക്സ്പ്രസ്, ഫിലിം ക്രട്ടിക്സ് | children = [[കാർത്തിക നായർ]] (b.1992) <br />വിഘ്നേഷ് (b. 1995) <br />[[തുളസി നായർ]] (b.1997) | parents = കുഞ്ഞൻ നായർ, [[കല്ലറ സരസമ്മ]] | birthname = ഉദയ ചന്ദ്രിക | spouse = രാജശേഖരൻ നായർ <br/>(m.1991-present) | Family = [[Ambika (actress)|അംബിക]] (സഹോദരി) }} '''രാധ''' (ജനനം : 1965 ജൂൺ 3)<ref>{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-03/news-interviews/39713742_1_karthika-nair-actress-sivaji-ganesan |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2019-02-14 |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202102434/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-03/news-interviews/39713742_1_karthika-nair-actress-sivaji-ganesan |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Q5UqAAAAYAAJ|title=Collections|publisher=Update Video Publication|year=1991|page=394}}</ref> [[തമിഴ്]], [[തെലുഗു ഭാഷ|തെലുങ്കു]] ചിത്രങ്ങളിലൂടെ പ്രേക്ഷകർക്കു പരിചിതയായ ഒരു ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര നടിയാണ്. ഏതാനും മലയാളം, കന്നഡ, ഹിന്ദി ചിത്രങ്ങളിലും അവർ അഭിനയിച്ചിട്ടുണ്ട്. 1981 മുതൽ 1991 വരെയുള്ള കാലത്ത് [[ദക്ഷിണേന്ത്യ|തെന്നിന്ത്യൻ]] നായികമാരിൽ പ്രധാനിയായിരുന്നു അവർ. സഹോദരി [[അംബിക (നടി)|അംബികയും]] ഒരു നടിയായിരുന്നു. തങ്ങളുടെ കരിയറിൻറെ ഉച്ചസ്ഥായിയിൽ പല ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ചിത്രങ്ങളിലും അവർ ഒന്നിച്ച് അഭിനയിച്ചിരുന്നു. == സ്വകാര്യജീവിതം == കേരള സംസ്ഥാനത്തെ [[തിരുവനന്തപുരം ജില്ല|തിരുവനന്തപുരം ജില്ലയിൽ]] [[കിളിമാനൂർ|കിളിമാനൂരിനടുത്തുള്ള]] [[കല്ലറ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് (തിരുവനന്തപുരം)|കല്ലറ]] സ്വദേശിയാണ് രാധ. അവരുടെ മാതാവ് [[കല്ലറ സരസമ്മ]] 2014 കളിൽ [[മഹിളാ കോൺഗ്രസ്]] നേതാവായിരുന്നു. രാധയക്ക് [[അംബിക (നടി)|അംബിക]], മല്ലിക എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് മൂത്ത സഹോദരിമാരും അർജുൻ, സുരേഷ് എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് ഇളയ സഹോദരന്മാരുമാണുള്ളത്. 1991 സെപ്റ്റംബർ 10 ന് അവർ ചെങ്കൽ രാജശേഖര നായർ എന്ന വ്യക്തിയെ വിവാഹം കഴിച്ചു. അദ്ദേഹം തിരുവിതാംകൂറിലെ വ്യവസായിയും 2026ലെ നിയമസഭാ തെരഞ്ഞെടുപ്പിൽ നെയ്യാറ്റിങ്കര മണ്ഡലം ബിജെപി സ്ഥാനാർത്ഥിയും ആയിരുന്നു. ദമ്പതികൾക്ക് [[കാർത്തിക നായർ]], [[തുളസി നായർ|തുളസി നായർ]] എന്നി രണ്ട് പെൺമക്കളും വിഘ്‌നേഷ് നായർ എന്ന പേരിൽ ഒരു പുത്രനുമുണ്ട്. രാധയുടെ രണ്ട് പെൺമക്കളും അഭിനേതാക്കളായി അവരുടെ ഔദ്യോഗിക ജീവിതം ആരംഭിച്ചു. കഴിഞ്ഞ 25 വർഷങ്ങളായി, കേരളത്തിലെ [[കോവളം|കോവളത്തും]] [[മുംബൈ|മുംബൈയിലുമായി]] റെസ്റ്റോറന്റുകളുടെ ഒരു ശൃംഖല നടത്തുന്ന ഈ കുടുംബത്തിന്  മികച്ച തീരദേശ ബീച്ച് റിസോർട്ട് അവാർഡ് ലഭിച്ചിരുന്നു. രാധയുടെ സഹോദരി [[അംബിക (നടി)|അംബികയും]] ഒരു പ്രശസ്ത നടിയാണ്. രാധയുടെ മൂത്ത പുത്രി [[കാർത്തിക നായർ]] ജോഷ് എന്ന തെലുങ്ക് ചിത്രത്തിലൂടെ തന്റെ കരിയർ ആരംഭിച്ചപ്പോൾ മറ്റൊരു പുത്രിയായ [[തുളസി നായർ]] [[മണിരത്നം]] ചിത്രമായ കടൽ (2012) എന്ന ചിത്രത്തിലൂടെയാണ് നടിയായി അരങ്ങേറ്റം കുറിച്ചത്. == ഔദ്യോഗികജീവിതം == സംവിധായകൻ [[പി. ഭാരതിരാജ|ഭാരതിരാജയുടെ]] കണ്ടെത്തലായ രാധ എന്ന അഭിനേത്രിയെ അദ്ദേഹം 1981 ൽ തന്റെ [[അലൈഗൾ ഒയ്‍വതില്ലൈ]] എന്ന ചിത്രത്തിൽ നവാഗത നടനായ [[കാർത്തിക് ശിവകുമാർ|കാർത്തിക്കിനൊപ്പം]] അവതരിപ്പിച്ചു. === തമിഴ് സിനിമ === സംവിധായകൻ [[പി. ഭാരതിരാജ|ഭാരതിരാജയുടെ]] അലൈഗൾ ഒയ്വതില്ലൈ എന്ന ചിത്രത്തിൽ നവാഗതനായ [[കാർത്തിക് ശിവകുമാർ|കാർത്തിക്കിനൊപ്പം]] നായികയായി 1981 ൽ തന്റെ അഭിനയ ജീവിതം ആരംഭിച്ചു. കളക്ഷൻ റിക്കാർഡുകൾ ഭേദിച്ച് ഹിറ്റായ ഈ സിനിമ ഒരു കൾട്ട് ക്ലാസിക്കായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. കാർത്തിക്കുമായി അവർ പങ്കിട്ട ഓൺ-സ്ക്രീൻ രസതന്ത്രം വളരെ വിജയകരമായതോടെ പാക്കാതു വീട്ടു റോജ, വാലിബമേ വാ വാ, ഇളഞ്ചൊടികൾ തുടങ്ങി നിരവധി സിനിമകളിൽ അഭിനിയ്ക്കുന്നതിനു കാരണമായി. അതേ വർഷം തന്നെ [[കമൽ ഹാസൻ|കമൽ ഹാസനോടൊപ്പം]] ടിക് ടിക് ടിക് എന്ന സിനിമയിൽ രാധ ഒരു ചെറിയ വേഷം ചെയ്തു. ടിക് ടിക് ടിക് എന്ന സിനിമ അവളുടെ കരിയറിൽ ഒരു പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചു. പിന്നീട് കമൽ ഹാസനോടൊപ്പം [[ഒരു കൈദിയിൻ ഡയറി]], [[തൂങ്കാതെ തമ്പി തൂങ്കാതെ]], [[കാതൽ പരിശ്]], ജപ്പാനിൽ കല്യാണരാമൻ എന്നീ സിനിമകളിൽ അഭിനയിച്ചു. എങ്കയോ കെട്ട കുറൽ, കാതൽ പരിശ്, അണ്ണ നഗർ മുതൽ തെരു, ഇദയ കോവിൽ, വെള്ളൈ റോജ തുടങ്ങിയ ചിത്രങ്ങളിൽ അവരുടെ സഹോദരി അംബികയുമായി ഒരുമിച്ച് വേഷമിട്ടു. കാതൽ പരിശിൽ അഭിനയിക്കുന്ന കാലത്ത് സഹോദരിമാർ രണ്ടുപേരു അവരുടെ പ്രശസ്തിയുടെ അത്യുന്നതിയിലയാരുന്നതോടൊപ്പം അതിൽ അവർ വളരെ മാദകഭാവമുള്ളതും, വളരെ ആകർഷകത്വമുള്ളതുമായി വനിതകളുടെ വേഷങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്തു. ഈ ചിത്രത്തിന്റെ വിജയത്തിനു ശേഷം അംബികയും രാധയും തങ്ങളുടെ കരിയർ വളരെ ശ്രദ്ധാപൂർവ്വം കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും തമിഴ് സിനിമകളിൽ തെരഞ്ഞെടുത്ത വേഷങ്ങൾ മാത്രം ചെയ്യുന്നതിനു തീരുമാനിക്കുകയും മികച്ച അഭിനേതാക്കൾക്കും സംവിധായകർക്കും ഒപ്പം മാത്രം അഭിനയിക്കുകയും ചെയ്തു. തമിഴ് ചലച്ചിത്രമേഖലയിലെ ആദ്യ വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം രണ്ട് സഹോദരിമാരെയും ഒരേ സിനിമയിൽ കാണുന്നത് വളരെ അപൂർവമായിരുന്നു. === '''തെലുങ്ക് സിനിമ''' === തന്റെ ആദ്യത്തെ തെലുങ്ക് ചിത്രമായ മിസ്റ്റർ വിജയ് കുമാറിൽ [[ശോഭൻ ബാബു|ശോഭൻ ബാബുവിനൊപ്പം]] രാധ അഭിനയിച്ചു. യമുദികി മൊഗുഡു, റൌഡി, റാമുഡു ഭീമുഡു, അഗ്നി പർവതം എന്നിവയാണ് തെലുങ്കിലെ അവരുടെ ശ്രദ്ധേയമായ ചിത്രങ്ങൾ. [[ചിരഞ്ജീവി (നടൻ)|ചിരഞ്ജീവിയോടൊപ്പം]] ഏകദേശം 16 ചിത്രങ്ങളിലും ബാലകൃഷ്ണയോടൊപ്പം 6 ചിത്രങ്ങളിലും അഭിനയിച്ചതുകൂടാതെ എൻ‌ടി‌ആർ, എ‌എൻ‌ആർ, കൃഷ്ണ, ശോഭൻ ബാബു തുടങ്ങി നിരവധി പ്രധാന നായകന്മാർക്കൊപ്പം അഭിനയിച്ചിരുന്നു. കെ. രാഘവേന്ദ്ര റാവു, എ. കോദണ്ഡരാമ റെഡ്ഡി എന്നിവരാണ് അവർക്ക് ഗ്ലാമർ വേഷങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചത്. === '''കന്നഡ സിനിമ''' === രാധ ആകെ 4 കന്നഡ ചിത്രങ്ങളിലാണ് അഭിനയിച്ചത്. മാംഗ് ഭരോ സജന എന്ന ഹിന്ദി സിനിമയുടെ റിമേക്കായ സൌഭാഗ്യ ലക്ഷ്മി എന്ന ചിത്രത്തിൽ മുതിർന്ന താരങ്ങളായ വിഷ്ണുവർദ്ധൻ, ലക്ഷ്മി എന്നിവരോടൊപ്പം അഭിനയിച്ചു. ഇതിന്റെ തെലുങ്ക് പതിപ്പിലും അവർ വേഷമിട്ടു. രവിചന്ദ്രനൊപ്പവും അവർ സിനിമ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. സഹതാരങ്ങളായ ശരത് ബാബു, രമേശ് ഭട്ട്, മുഖമന്ത്രി ചന്ദ്രു, സുധീർ എന്നിവരോടൊപ്പം 1991 ൽ രണചന്ദി എന്ന സിനിമയിൽ വേഷമിട്ടു. ചിത്രത്തിൽ ശരത് ബാബു അവരുടെ ഭർത്താവായും മുഖ്യമന്ത്രി ചന്ദ്രു ചിത്രത്തിലെ വില്ലനായും അഭിനയിച്ചു. ഈ ചിത്രത്തിൽ അവർക്ക് നിരവധി  പോരാട്ട രംഗങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ടായിരുന്നു. കന്നഡയിൽ ഈ ചിത്രം ഇത് വലിയ ഓളമുണ്ടാക്കുകയും കന്നഡ സിനിമാപ്രേമികൾ ചിത്രത്തെ ഇന്നും ഓർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. === '''മലയാള സിനിമ''' === സ്വദേശം കേരളമാണെങ്കിലും തമിഴിലും മലയാളത്തിലും തുല്യമായ വിജയം നേടിയ അംബികയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി രാധയ്ക്ക് മലയാളത്തിൽ വിജയിക്കാനായില്ല. ആറ് മലയാള ചിത്രങ്ങളിൽ മാത്രമാണ് രാധ അഭിനയിച്ചത്. [[കെ.ജി. ജോർജ്ജ്|കെ. ജി. ജോർജ്ജിന്റെ]] സംസ്ഥാന അവാർഡ് നേടിയ [[ഇരകൾ|ഇരകൾ]] (1986) എന്ന ചിത്രത്തിലേതാണ് അവരുടെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ വേഷം. ഈ ചിത്രത്തിലെ നിർമ്മല എന്ന കഥാപാത്രം അവരുടെ അഭിനയജീവിതത്തലെ ഏറ്റവും മികച്ചതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. [[സത്യൻ അന്തിക്കാട്|സത്യൻ അന്തിക്കാടിന്റെ]] [[രേവതിക്കൊരു പാവക്കുട്ടി]] (1986) എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ഭരത് ഗോപി]], [[മോഹൻലാൽ]], [[മേനക]] എന്നിവരടങ്ങിയ താരനിരയോടൊപ്പം അഭിനയിച്ചു. 1987 ൽ‌ അയിത്തം എന്ന ചിത്രം നിർമ്മിക്കുകയും അതിൽ സഹോദരി [[അംബിക (നടി)|അംബിക]], [[സുകുമാരൻ]], [[മോഹൻലാൽ]] എന്നിവർക്കൊപ്പം പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങളിലൊന്ന് അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. മറ്റൊരു ഹിറ്റ് സിനിമയായ [[ഇന്നത്തെ പ്രോഗ്രാം]] (1991) ആണ് അവർ അവസാനമായി അഭിനയിച്ച മലയാള സിനിമ. == തെരഞ്ഞെടുത്ത ചിത്രങ്ങൾ == == തമിഴ് == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !Year !Film !Role |- | rowspan="3" |1991 |''ശാന്തി എനതു ശാന്തി'' | |- |''മറുപക്കം'' | |- |''സിഗരം'' |പ്രിയ |- | rowspan="4" |1990 |''ജഗതലപ്രതാപൻ'' |Guest Appearance |- |''മനൈവി ഒരു മാണിക്കം'' | |- |''മനൈവി വന്ത നേരം'' | |- |''സത്യം സിവം സുന്ദരം'' | |- | rowspan="6" |1989 |''മീനാക്ഷി തിരുവിളയാടൽ'' |ദേവി മീനാക്ഷി |- |''ഒരു പൊണ്ണു നെനച്ചാ'' | |- |''ചിന്നപ്പദാസ്'' | |- |''ന്യായ തരസു'' | |- |പിക് പോക്കറ്റ് | |- |രാജാധിരാജ |Senkamalam |- | rowspan="3" |1988 |ഉള്ളത്തിൽ നല്ല ഉള്ളം | |- |എൻ ഉയിർ കണ്ണമ്മ | |- |അണ്ണാനഗർ മുതൽ തെരു | |- | rowspan="8" |1987 |താമ്പത്യം | |- |ഉഴവൻ മഗൻ |Nirmala |- |സട്ടം ഒരു വിളയാട്ട് |Veni |- |ജല്ലിക്കട്ട് | |- |വൈരാകിയം | |- |ആനന്ദ് | |- |എങ്ക ചിന്ന രാസ | |- |കാതൽ പരിസ് |Chitra |- | rowspan="5" |1986 |''മനിതനിൻ മറുപക്കം'' | |- |''അമ്മൻ കോവിൽ കിഴക്കലേ'' |Kanmani |- |''നിനൈവേ ഒരു സംഗീതം'' | |- |''മെല്ല തിരന്തതു കതവു'' |Tulasi |- |മനക്കണക്ക് | |- | rowspan="6" |1985 |ഇദയ കോവിൽ |Suriya |- |മുതൽ മരിയാതൈ |Kuyili |- |ഒരു കൈതിയിൻ ഡയറി |Rosy |- |നല്ല തമ്പി | |- |''ജപ്പാനിൽ കല്ല്യാണരാമൻ'' |Radha |- |''നീതിയിൻ നിഴൽ'' | |- | rowspan="9" |1984 |''നാൻ മഹാൻ അല്ല'' | |- |''ധാവണി കനവുഗൾ'' | |- |''സിമ്മാ സൊപ്പനം'' | |- |''സരിതിര നായഗൻ'' | |- |''ഇരു മെധൈഗൾ'' | |- |''കൈരാസിക്കാരൻ'' | |- |നിനവുഗൾ | |- |''വെൺ‌ഗയിൻ മൈന്താൻ'' | |- |''അംബിഗൈ നേരിൽ വന്താൽ'' | |- | rowspan="12" |1983 |പായും പുലി |Revathy |- |''വൈരാഗിയം'' | |- |സിവപ്പു സൂരിയൻ |Chithra |- |ദാമ്പത്യം | |- |തുടിക്കം കരങ്കൾ | |- |തൂങ്കാതെ തമ്പി തൂങ്കാതെ |Padmini |- |''അബൂർവ്വ സഗോദരിഗൾ'' | |- |''സന്തിപ്പ്'' | |- |''[[:en:Muthu_Engal_Sothu|Muthu Engal Sothu]]'' | |- |വെള്ളൈ റോജ | |- |''നെഞ്ചമെല്ലാം നീയെ'' | |- |''Oru Kai Pappom'' | |- | rowspan="14" |1982 |''[[:en:Enkeyo_Ketta_Kural|Enkeyo Ketta Kural]]'' |Kamatchi |- |''[[:en:Kaadhal_Oviyam|Kaadhal Oviyam]]'' | |- |''[[:en:Gopurangal_Saivathillai|Gopurangal Saivathillai]]'' |Julie |- |ഇളഞ്ചൊടികൾ | |- |''കാട്രുകെന്ന വേളി'' | |- |കണ്ണേ രാധ | |- |വാലിബമേ വാ വാ | |- |പക്കത്തു വീട് റോജ | |- |നേരം വന്താച്ച് | |- |തുണൈ | |- |ആനന്ദരാഗം | |- |ആയിരം മുത്തങ്കൾ | |- |''കാതലിത്തു പാർ'' | |- |''അതിസയപ്പിറവിഗൾ'' | |- | rowspan="2" |1981 |ടിക് ടിക് ടിക് |Radha |- |അലകൾ ഒയ്വതില്ലൈ |Mary |} === തെലുങ്ക് === {| class="wikitable" !വർഷം !സിനിമ !സഹതാരങ്ങൾ !സംവിധാനം !കഥാപാത്രം |- | rowspan="2" |1991 |''[[:en:Pandirimancham|Pandirimancham]]'' |[[:en:Jagapathi_Babu|Jagapathi Babu]] |Omkaar |Madhuravani |- |''Parama Sivudu'' |Krishna |Anil Kumar | |- | rowspan="4" |1990 |''[[:en:Kodama_Simham|Kodama Simham]]'' |[[:en:Chiranjeevi|Chiranjeevi]], [[:en:Sonam_(actress)|Sonam]], [[:en:Mohan_Babu|Mohan Babu]] |K. Muralimohana Rao |Bijili |- |''[[:en:Kondaveeti_Donga|Kondaveeti Donga]]'' |Chiranjeevi, [[:en:Vijayashanti|Vijayashanti]], [[:en:Amrish_Puri|Amrish Puri]] |Kondanda Rami Reddy A. | |- |''Qaidi Dada'' |[[:en:Brahmanandam|Brahmanandam]], [[:en:Suman_(actor)|Suman]] |T.L.V. Prasad | |- |''Aayudham'' |Krishna |K. Murali Mohan Rao | |- | rowspan="11" |1989 |''[[:en:Lankeshwarudu|Lankeshwarudu]]'' |Chiranjeevi, Mohan Babu |Narayana Rao Dasari | |- |''Soggadi Kaapuram'' |Sobhan Babu |Kodi Ramakrishna | |- |''Dorikithe Dongalu'' |Sobhan Babu |K. Murali Mohan Rao | |- |''[[:en:Rudranetra|Rudranetra]]'' |Chiranjeevi, [[:en:Vijayashanti|Vijayashanti]] |K. Raghavendra Rao | |- |''[[:en:State_Rowdy|State Rowdy]]'' |Chiranjeevi, [[:en:Banupriya|Banupriya]], [[:en:Satyanarayana_Kaikala|Satyanarayana Kaikala]] |Gopal B. | |- |''[[:en:Ramudu_Bheemudu_(1988_film)|Ramudu Bheemudu]]'' |[[:en:Nandamuri_Balakrishna|Balakrishna]] | |Hamsalekha |- |''Manchi Kutumbam'' |Krishna Ghattamaneni, Sharada |G. Rammohan Rao | |- |''Ajatha Satruvu'' |Krishna |Viajya Nirmala | |- |''Sarwabhoumudu'' |Krishna |S. S. Ravichandra |Rani |- |''[[:en:Two_Town_Rowdy|Two Town Rowdy]]'' |[[:en:Daggubati_Venkatesh|Venkatesh]], Naresh |Narayana Rao Dasari |Padmini/Puppy |- |''[[:en:Vicky_Daada|Vicky Daada]]'' |[[:en:Nagarjuna|Nagarjuna]], [[:en:Juhi_Chawla|Juhi Chawla]] |A. Kodandarami Reddy |Revathi |- | rowspan="11" |1988 |''[[:en:Marana_Mrudangam|Marana Mrudangam]]'' |Chiranjeevi, Annapoorna, Brahmanandam |A. Kondandarami Reddy |Anusha |- |''[[:en:Yamudiki_Mogudu|Yamudiki Mogudu]]'' |Chiranjeevi, Vijayashanthi, Sathyanarayana Kaikala |Ravi Raja Pinisetty | |- |''[[:en:Donga_Ramudu_(1988_film)|Donga Ramudu]]'' |Balakrishna, [[:en:Mohan_Babu|Mohan Babu]], Allu Ramalingaiah |K. Raghavendra Rao | |- |''Rakthabhishekam'' |Balakrishna, [[:en:Sarath_Babu|Sarath Babu]], Somayajulu |A. Kodanda Ramireddy | |- |''Jamadagni'' |Krishna |Bharathiraja | |- |''Doragarintlo Dongudu'' |Sobhan Babu |Jodi Ramakrishna | |- |''[[:en:Bharya_Bhartalu|Bharya Bhartalu]]'' |Sobhan Babu |K. Murali Mohan Rao | |- |''Rowdy No.1'' |Krishna |S.S.Ravichandra | |- |''[[:en:Mugguru_Kodukulu|Mugguru Kodukulu]]'' |Krishna, Mahesh Babu |Krishna |Roja | |- |''Chuttalabbai'' |Krishna |Kodi Rama Krishna | |- |''Prana Snehithulu'' |Krishnam Raju |V. Madhusudan Rao | |- | rowspan="2" |1987 |''[[:en:Jebu_Donga|Jebu Donga]]'' |Chiranjeevi, Bhanupriya |A. Kondandarami Reddy | |- |''Tandri Kodukula Challenge'' |Krishna |M. Mallikarjuna Rao | |- | rowspan="8" |1986 |''[[:en:Rakshasudu|Rakshasudu]]'' |Chiranjeevi, Annapoorna, Nagendra Babu |Kondanadarama Reddy A. | |- |''[[:en:Kondaveeti_Raja|Kondaveeti Raja]]'' |Chiranjeevi, Vijayashanti, Sathyanarayana Kaikala |K. Raghavendra Rao |Padma |- |''[[:en:Adavi_Raja|Adavi Raja]]'' |Sobhan Babu | | |- |''[[:en:Muddula_Krishnaiah|Muddula Krishnaiah]]'' |Balakrishna, Vijayashanthi, Sharada |Kodi Ramakrishna |Radha |- |''[[:en:Driver_Babu|Driver Babu]]'' |Sobhan Babu |Boina Subbarao | |- |''Kaliyuga Krishnudu'' |Balakrishna, [[:en:Saradha|Saradha]], Rao Gopala Rao |Murali Mohana Rao | |- |- |''[[:en:Nippulanti_Manishi_(1986_film)|Nippulanti Manishi]]'' |Balakrishna, Sharat Babu, Nuthan Prasad |S.B. Chakravarthy |Radha, Aasha |- |''[[:en:Ravana_Brahma|Ravana Brahma]]'' |Krishnam Raju, Sathyanarayana Kaikala |K. Raghavendra Rao | |- | rowspan="7" |1985 |''[[:en:Adavi_Donga|Adavi Donga]]'' |Chiranjeevi, Sharada |K. Raghavendra Rao | |- |''[[:en:Rakta_Sindhuram|Rakta Sindhuram]]'' |Chiranjeevi, Nuthan Prasad |Kondaandarama Reddy A. | |- |''[[:en:Puli_(1985_film)|Puli]]'' |Chiranjeevi, Sathyanarayana Kaikala |Raj Bharath | |- |''Vintha Mogudu'' |[[:en:Mohan_Babu|Mohan Babu]] |T.L.V. Prasad | |- |''[[:en:Donga_(film)|Donga]]'' |Chiranjeevi, Sathyanarayana Kaikala |Kondanadarama Reddy A. | |- |''[[:en:Agni_Parvatam|Agni Parvatam]]'' |Krishna, Vijayashanti |K. Raghavendra Rao |Radha/Lulli |- |''Palnati Simham'' |Krishna, Jayasudha |Kondanadarama Reddy A. | |- | rowspan="6" |1984 |''[[:en:Naagu|Naagu]]'' |Chiranjeevi, Raogopal Rao |Prasad Thathineni |Rajani |- |''[[:en:Goonda_(film)|Goonda]]'' |Chiranjeevi, Sathyanarayana Kaikala |Kondanadarama Reddy A. | |- |''[[:en:Adarshavanthudu|Adarshavanthudu]]'' |ANR |Kodi Ramakrishna |Lakshmi |- |''[[:en:Vasantha_Geetam|Vasantha Geetam]]'' |ANR |Singeetham Srinivasa Rao |Madhavi/Mary |- |''Raktha Sambandham'' |Krishna |Vijaya Nirmala | |- |''Iddaru Dongalu'' |Krishna, Sobhan Babu, Jayasudha |K. Raghavendra Rao | |- | rowspan="2" |1983 |''[[:en:Chanda_Sasanudu|Chanda Sasanudu]]'' |N.T. Ramarao, Sharada |N.T. Ramarao | |- |''Shakthi'' |Krishna, Jayasudha |K. Raghavendra Rao | |- | rowspan="3" |1982 |''Mr. Vijay'' |Sobhan Babu | | |- |''[[:en:Gopala_Krishnudu|Gopala Krishnudu]]'' |ANR, Jayasudha |Kondanadarama Reddy A. |Radha |- |''Prema Moortulu'' |Sobhan Babu |Kondanadarama Reddy A. | |- |} === മലയാളം === {| class="wikitable" !Year !Film !Co-stars !Direction !Role |- |1991 |''ഇന്നത്തെ പ്രോഗ്രാം'' |മുകേഷ്, സിദ്ദീഖ്, സൈനുദ്ദീൻ |[[:en:P._G._Viswambaran|P. G. Viswambaran]] |ഇന്ദുമതി |- |1987 |''അയിത്തം'' |മോഹൻലാൽ, അംബിക |[[:en:Venu_Nagavally|Venu Nagavally]] | |- | rowspan="2" |1986 |''ഇരകൾ'' |ഗോപി, അശോകൻ |[[:en:K._G._George|K. G. George]] |നിർമ്മല |- |രേവതിക്കൊരു പാവക്കുട്ടി |ഗോപി, മോഹൻലാൽ, മേനക |[[:en:Sathyan_Anthikkad|Sathyan Anthikkad]] |സൂസന്ന |- |1984 |''ഉമാനിലയം'' |ഷാനവാസ്, ശങ്കർ പണിക്കർ |ജോഷി |ഉമ |- |1983 |''മോർച്ചറി'' |പ്രേംനസീർ, മധു, ശ്രീവിദ്യ |ബേബി |രാധാദേവി |- |1977 |''വിടരുന്ന മൊട്ടുകൾ'' | | |ബാലതാരം |- |} === കന്നഡ === {| class="wikitable" !Year !Film !Direction !Role |- |1991 |''[[:en:Ranachandi|Ranachandi]]'' | | |- |1986 |''[[:en:Soubhagya_Lakshmi|Soubhagya Lakshmi]]'' |[[:en:Bhargava|Bhargava]] | |- |1986 |''[[:en:Usha_(film)|Usha]]'' |G.K. Mudduraj |Durgadevi |- |1985 |''[[:en:Savira_Sullu|Savira Sullu]]'' |G.K. Mudduraj | |- |1984 |''[[:en:Digvijaya|Digvijaya]]'' |G.K. Mudduraj |Cameo appearance |} === ടെലിവിഷൻ === == അവലംബം == <references /> {{FilmfareTamilBestActress}} [[വർഗ്ഗം:1965-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ജൂൺ 3-ന് ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര നടിമാർ]] [[വർഗ്ഗം:തമിഴ്നാട് സംസ്ഥാന ചലച്ചിത്ര പുരസ്കാരം ലഭിച്ചവർ]] 5079uhxuoe5dma3xjf45yx76rjpjyf2 0 465590 4668409 4656904 2026-09-21T20:08:22Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668409 wikitext text/x-wiki == രാഷ്ട്രീയ കൊലപാതകങ്ങൾ == === 1980- 1985 === {| class="wikitable sortable" |+ !'''തിയ്യതി''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പേര്'' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പാർട്ടി: !'''ജില്ല''' !'''പ്രദേശം''' !'''പ്രതികൾക്ക് ബന്ധമുള്ള പാർട്ടി''' !'''പോലിസ് / കോടതി നടപടികൾ'' ' !'''കേസ് - വിശദ വിവരങ്ങൾ''' |- |2025-02-17 |ജിതിൻ |സിപിഐഎം/സിഐടിയു |പത്തനംതിട്ട |പെരുനാട് |ബിജെപി | |ഡിവൈഎഫ്ഐ പ്രവർത്തകർക്ക് വെട്ടേറ്റത് അറിഞ്ഞ് രക്ഷിക്കാൻ എത്തിയപ്പോൾ കൊല്ലപ്പെടുകയായിരുന്നു |- |2024-12-25 |അഭിഷേക് |ബിജെപി |തൃശൂർ |കൊടകര |സിപിഐഎം | |നാല് വർഷം മുമ്പുള്ള സംഘർഷത്തിൽ അഭിഷേകിൻ്റെ സുഹൃത്ത് വിവേകിനു കുത്തേറ്റിരുന്നു. ഇതിൻ്റെ പ്രതികാരം തീർക്കാൻ നടത്തിയ ശ്രമത്തിനിടെയാണ് അഭിഷേകും സുജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടത്. ഇരുപക്ഷത്തും ആൾനാശം ഉണ്ടായതോടെ പാർട്ടികൾ ഇരുവരെയും ഉപേക്ഷിക്കുകയും പോലീസ് വ്യക്തിവൈരാഗ്യം എന്ന നിലയിൽ കേസ് ക്ലോസ് ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. |- |2024-12-25 |സുജിത് |സിപിഐഎം |തൃശൂർ |കൊടകര |ബിജെപി | |നാല് വർഷം മുമ്പുള്ള സംഘർഷത്തിൽ അഭിഷേകിൻ്റെ സുഹൃത്ത് വിവേകിനു കുത്തേറ്റിരുന്നു. ഇതിൻ്റെ പ്രതികാരം തീർക്കാൻ നടത്തിയ ശ്രമത്തിനിടെയാണ് അഭിഷേകും സുജിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടത്. ഇരുപക്ഷത്തും ആൾനാശം ഉണ്ടായതോടെ പാർട്ടികൾ ഇരുവരെയും ഉപേക്ഷിക്കുകയും പോലീസ് വ്യക്തിവൈരാഗ്യം എന്ന നിലയിൽ കേസ് ക്ലോസ് ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. |- |2024-02-22 |പി. വി. സത്യനാഥൻ |സിപിഐഎം |കോഴിക്കോട് |കൊയിലാണ്ടി |സിപിഐഎം അനുഭാവി <ref>{{Cite web|url=https://www.asianetnews.com/kerala-news/cpm-leader-pv-sathyanathan-murder-case-in-koyilandy-police-files-2000-page-charge-sheet-murder-was-due-to-personal-enmity-sdh9b3|title=സിപിഎം നേതാവ് പിവി സത്യനാഥൻ കൊലക്കേസ്; 2000 പേജുള്ള കുറ്റപത്രം സമർപ്പിച്ചു, കൊലപാതകം വ്യക്തിവൈരാഗ്യം മൂലം|access-date=2024-10-31|last=jinu.narayanan|language=ml}}</ref> |മുൻ സിപിഐഎം ബ്രാഞ്ച് കമ്മിറ്റി അംഗം അഭിലാഷിനെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു |ലഹരിമരുന്ന് ഉപയോഗത്തിൻ്റെ പേരിൽ പാർട്ടിയിൽ നിന്ന് സസ്പെൻഡ് ചെയ്തത് പ്രകോപനം. 2 വർഷം മുൻപ് പ്രതി കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ വീട് ആക്രമിച്ചിരുന്നു. |- |2024-01-30 |അഖിൽ |ആർഎസ്എസ് |കൊല്ലം |ക്ലാപ്പന |സിപിഐഎം / ഡിവൈഎഫ്ഐ |പ്രായപൂർത്തിയാകാത്ത ഒരാൾ അടക്കം 5 പ്രതികൾ |ഉത്സവത്തിനിടെ നടന്ന വാക്കുതർക്കം സംഘർഷത്തിലേക്കും കൊലപാതകത്തിലേക്കും നയിക്കുകയായിരുന്നു |- |2023-06-03 |സുമേഷ് |ബിജെപി / ആർഎസ്എസ് |കൊല്ലം |പുനലൂർ |സിപിഐഎം / ഡിവൈഎഫ്ഐ |പഞ്ചായത്ത് മെമ്പർ അടക്കം 3 പ്രതികൾ |കക്കോട് ലൈബ്രറി വാർഷികത്തോട് അനുബന്ധിച്ച് നടന്ന തർക്കത്തിൻ്റെ പേരിൽ മെയ് 27ന് വീടുകയറി വെട്ടിപ്പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. ജൂൺ 3ന് ആശുപത്രിയിൽ വെച്ച് മരിച്ചു. |- |2023-03-19 |അമൽ കൃഷ്ണ |സിപിഐഎം |തൃശൂർ |ഏങ്ങണ്ടിയൂർ |സിപിഐഎം | | |- |2022-11-23 |ഖാലിദ് | rowspan="2" |സിപിഐഎം | rowspan="2" |കണ്ണൂർ | rowspan="2" |തലശ്ശേരി | rowspan="2" |ലഹരി ഗുണ്ടാ സംഘം <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.asianetnews.com/kerala-news/thalassery-double-murder-case-police-found-weapon-rlw2w2|title=തലശ്ശേരി ഇരട്ടക്കൊലക്കേസ്; കൊല നടത്താനുപയോഗിച്ച ആയുധം കണ്ടെത്തി, തെളിവെടുപ്പ് തുടരുന്നു|access-date=2024-10-31|last=nirmala.babu|language=ml}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/crime/news/thalassery-double-murder-police-charge-sheet-submitted-1.8318696|title=കഞ്ചാവ് വില്പന പോലീസിൽ അറിയിച്ചത് കൊലയ്ക്ക് കാരണം; തലശ്ശേരി ഇരട്ടക്കൊലയിൽ കുറ്റപത്രം|access-date=2024-10-31|date=2023-02-17|language=en}}</ref> | rowspan="2" |7 പ്രതികൾ. | rowspan="2" |ലഹരി മാഫിയയെ എതിർത്തതിനെ തുടർന്ന് നടന്ന കൊലപാതകം. ലഹരി ഗുണ്ടാ സംഘത്തിൻ്റെ മർദ്ദനമേറ്റ ഷമീറിൻ്റെ മകൻ ഷബീലിനെ ആശുപത്രിയിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കാൻ വന്നപ്പോൾ വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി. |- |2022-11-23 |ഷമീർ |- |2022-08-14 |ഷാജഹാൻ |സിപിഐഎം |പാലക്കാട് |മരുതറോഡ് |സിപിഐഎം, ആർ.എസ്.എസ്‌<ref>{{Cite web|url=https://www.thejasnews.com/big-stories/palakkad-shajahan-murderrss-workers-behind-the-murder-215154|title=പാലക്കാട് ഷാജഹാൻ വധം;അറസ്റ്റിലായവരിൽ ആർഎസ്എസ് മുഖ്യ ശിക്ഷകും|access-date=2024-10-31|last=SNSH|date=2022-08-21|language=en}}</ref> |8 പ്രതികൾ |സിപിഎം വിട്ട് ആർഎസ്എസിൽ ചേർന്നവർ സിപിഎമ്മിൽ ഉള്ള സുഹൃത്തിൻ്റെ സഹായത്തോടെ കൊലപ്പെടുത്തി. കൊല്ലപ്പെട്ടയാളും പ്രതികളിൽ പലരും 2008ൽ ബിജെപി പ്രവർത്തകൻ ആരുച്ചാമി കൊല്ലപ്പെട്ട കേസിൽ പ്രതികളായിരുന്നു. |- |2022-04-16 |ശ്രീനിവാസൻ |ആർ.എസ്.എസ്/ബിജെപി |പാലക്കാട് |മേലാമുറി |എസ്.ഡി.പി.ഐ<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/crime/news/palakkad-sreenivasan-murder-case-popular-front-leader-arrested-in-palakkad-1.7889451|title=ശ്രീനിവാസൻ വധം: പോപ്പുലർ ഫ്രണ്ട് ജില്ലാസെക്രട്ടറി അറസ്റ്റിൽ, ഇതുവരെ പിടിയിലായത് 27 പ്രതികൾ|access-date=2024-10-31|date=2022-09-20|language=en}}</ref> |27 പ്രതികൾ<ref name=":2" /> എൻഐഎ അന്വേഷണം<ref>{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/district-news/palakkad/2023/02/04/palakkad-sreenivasan-murder-case.html|title=ശ്രീനിവാസൻ വധം: എൻഐഎ അന്വേഷണം ആരംഭിച്ചു|access-date=2024-10-31|language=ml}}</ref> |സുബൈർ വധത്തിന് പ്രതികാരമായി 24 മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ നടന്ന കൊലപാതകം. കടയിൽ കയറി വെട്ടിക്കൊല്ലുകയായിരുന്നു |- |2022-04-15 |സുബൈർ |പോപ്പുലർ ഫ്രണ്ട്/എസ്.ഡി.പി.ഐ |പാലക്കാട് |എലപ്പുള്ളി |ബിജെപി/ആർ.എസ്.എസ്<ref>{{Cite web|url=https://www.malabarnews.com/subair-murder-case-defendants-remanded-in-custody-for-reporting-political-assassination/|title=സുബൈർ വധക്കേസ്; രാഷ്‌ട്രീയ കൊലപാതകമെന്ന് റിപ്പോർട്- പ്രതികൾ റിമാൻഡിൽ - Malabar News - Most Reliable & Dependable News Portal|access-date=2024-10-31|date=2024-10-31|language=en-US}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മേയ് 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |ആർഎസ്എസ് നേതാക്കൾ ഉൾപ്പെടെ 9 പ്രതികൾ <ref>{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/district-news/palakkad/2022/07/12/palakkad-zubair-murder-case.html|title=സുബൈർ വധം: ആർഎസ്എസ് നേതാക്കൾ ഉൾപ്പെടെ 9 പ്രതികൾ|access-date=2024-10-31|language=ml}}</ref> |പള്ളിയിൽ നിന്ന് പിതാവുമൊത്ത് വരുന്ന വഴി കാർ ഇടിച്ചുവീഴ്ത്തി വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി. സഞ്ജിത് വധത്തിന്റെ പ്രതികരമാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു |- |2022-03-10 |അരുൺ കുമാർ |ബിജെപി / യുവമോർച്ച |പാലക്കാട് |തരൂർ |സിപിഐഎം / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ<ref>{{Cite web|url=https://malayalam.indiatoday.in/crime-news/story/tarur-dyfi-unit-secretary-midhun-surrenders-yuva-morcha-leader-arun-kumars-murder-case-353714-2022-03-14|title=Yuva Morcha Leader Arun Kumar Murder: അരുൺ കുമാർ വധം: ഡിവൈഎഫ്‌ഐ നേതാവ് കീഴടങ്ങി|access-date=2024-10-31|language=ml}}</ref> |7 പ്രതികൾ. ആറുപേരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു |ഉത്സവത്തിനിടെ സിപിഎം - ബിജെപി പ്രവർത്തകർ തമ്മിലുണ്ടായ സംഘർഷത്തിൽ കുത്തേറ്റു ചികിത്സയിലിരിക്കെ മരിച്ചു |- |2022-02-21 |ഹരിദാസ് |സിപിഐഎം |കണ്ണൂർ |തലശ്ശേരി |ബിജെപി<ref>{{Cite web|url=https://malayalam.news18.com/news/kerala/four-including-bjp-constituency-president-arrested-in-haridas-murder-case-nj-512815.html|title=പുന്നോലിലെ ഹരിദാസ് വധം; ബിജെപി മണ്ഡലം പ്രസിഡണ്ട് അടക്കം നാല് പേർ അറസ്റ്റിൽ|access-date=2024-10-31|date=2022-02-22|language=ml}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഏപ്രിൽ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.samakalikamalayalam.com/keralam/2022/Feb/21/haridas-murder-four-in-custody-bjp-councilor-to-be-taken-into-custody-142828.html|title=ഹരിദാസിന്റെ കൊലപാതകം: ഏഴുപേർ കസ്റ്റഡിയിൽ, ബിജെപി കൗൺസിലറെ കസ്റ്റഡിയിലെടുക്കും, മുറിവ് കണക്കാക്കാൻ കഴിയാത്ത തരത്തിൽ ശരീരം വികൃതമാക്കി|access-date=2024-10-31|last=ഡെസ്ക്|first=സമകാലിക മലയാളം|date=2022-02-21|language=ml}}</ref> |ബിജെപി കൗൺസിലറടക്കം 11 പ്രതികൾ <ref>{{Cite web|url=https://www.madhyamam.com/crime/haridas-murder-bail-granted-to-one-person-application-of-10-accused-rejected-991436|title=ഹരിദാസ് വധം: ഒരാൾക്ക് ജാമ്യം, 10 പ്രതികളുടെ അപേക്ഷ തള്ളി {{!}} Madhyamam|access-date=2024-10-31|last=ഡെസ്ക്|first=വെബ്|date=2022-04-29|language=ml}}</ref> |വീട്ടുമുറ്റത്ത് വെച്ച് വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി. ഇടതുകാൽ വെട്ടിമാറ്റി. ആകെ 20 വെട്ടുകൾ |- |2022-02-18 |ദീപു സി. കെ |20-20 |എറണാകുളം |കിഴക്കമ്പലം |സിപിഐഎം<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/crime/specials/kizhakkambalam-deepu-murder-cpim-twenty-20-1.6461531|title=പാർട്ടിപ്പോരിൽ ജീവൻ പൊലിഞ്ഞ് ദീപു; തകർന്നത് നിർധന കുടുംബത്തിന്റെ സ്വപ്നം|access-date=2024-10-31|date=2022-02-19|language=en}}</ref> |4 പ്രതികൾ. എല്ലാവർക്കും ജാമ്യം ലഭിച്ചു |20-20 നടത്തിയ വിളക്കണക്കൽ സമരത്തിനിടെ മർദ്ദനമേറ്റു മരിക്കുകയായിരുന്നു. തലയ്ക്കേറ്റ ക്ഷതം ആയിരുന്നു മരണകാരണം എന്നായിരുന്നു പോസ്റ്റുമോർട്ടം റിപ്പോർട്ട്. |- |2022-01-10 |ധീരജ്‌ രാജേന്ദ്രൻ |എസ്.എഫ്.ഐ |ഇടുക്കി |പൈനാവ് |യൂത്ത് കോൺഗ്രസ്<ref>{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2022/01/10/sfi-member-dheeraj-rajendran-murder-case.html|title=ഇടുക്കി എൻജിനീയറിങ് കോളജിൽ എസ്എഫ്ഐ പ്രവർത്തകനെ കുത്തിക്കൊലപ്പെടുത്തി|access-date=2024-10-31|language=ml}}</ref> |7 പ്രതികൾക്കും ജാമ്യം ലഭിച്ചു. |കോളേജ് തിരഞ്ഞെടുപ്പിനിടെ പുറത്തു നിന്നെത്തിയ യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് പ്രവർത്തകർ നടത്തിയ ആക്രമണത്തിൽ ധീരജ് രാജേന്ദ്രൻ അടക്കം 3 എസ് എഫ് ഐ പ്രവർത്തകർക്ക് കുത്തേൽക്കുകയും ധീരജ് രാജേന്ദ്രൻ കൊല്ലപ്പെടുകയും ചെയ്തു. സംഭവത്തിൽ യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് മണ്ഡലം പ്രസിഡന്റ്‌ നിഖിൽ പൈലി ഉൾപ്പെടെയുള്ള യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് - കെ എസ് യൂ പ്രവർത്തകർ പിടിയിലായി. |- |2021-12-19 |അഡ്വ. രഞ്ജിത്ത് ശ്രീനിവാസൻ |ബിജെപി |ആലപ്പുഴ |ആലപ്പുഴ സിറ്റി |എസ്.ഡി.പി.ഐ<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/crime/news/alappuzha-bjp-leader-renjith-sreenivasan-murder-1.9255701|title=ആലപ്പുഴയിലെ ബി.ജെ.പി. നേതാവ് രഞ്ജിത് ശ്രീനിവാസന്റെ കൊലപാതകം; 15 പ്രതികളും കുറ്റക്കാർ|access-date=2024-10-31|date=2024-01-20|language=en}}</ref> |15 പ്രതികൾക്കും വിചാരണ കോടതി വധശിക്ഷ വിധിച്ചു<ref>{{Cite web|url=https://newspaper.mathrubhumi.com/news/kerala/ranjith-srinivasan-murder-case-death-sentence-for-15-accused-1.9282083|title=രഞ്ജിത്ത് ശ്രീനിവാസൻ വധക്കേസ്: കൊല്ലുന്ന ആശയത്തിന് മരണംശിക്ഷ; 15 പ്രതികൾക്ക് വധശിക്ഷ|access-date=2024-10-31|date=2024-01-30|language=en|archive-date=2025-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423214922/https://newspaper.mathrubhumi.com/news/kerala/ranjith-srinivasan-murder-case-death-sentence-for-15-accused-1.9282083|url-status=dead}}</ref> |എസ്.ഡി.പി.ഐ. നേതാവ് അഡ്വ .കെഎസ്.ഷാനിന്റെ കൊലപാതകത്തിന് പ്രതികാരമായി പുലർച്ചെ വീടുകയറി കൊലപ്പെടുത്തി. ഒബിസി മോർച്ച സംസ്ഥാന സെക്രട്ടറി ആണ്. |- |2021-12-18 |അഡ്വ. കെ.എസ്. ഷാൻ |എസ്.ഡി.പി.ഐ |ആലപ്പുഴ |മണ്ണഞ്ചേരി |ആർ.എസ്.എസ്<ref>{{Cite web|url=https://www.madhyamam.com/kerala/police-report-that-shan-murder-was-perfectly-planned-896643|title=ഷാൻ വധം തികഞ്ഞ ആസൂത്രണത്തോടെയെന്ന് പൊലീസ്​ റിപ്പോർട്ട്​ {{!}} Madhyamam|access-date=2024-10-31|last=ലേഖകൻ|first=മാധ്യമം|date=2021-12-21|language=ml}}</ref> |13 പ്രതികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു<ref>{{Cite web|url=https://veekshanam.com/adv-k-s-shan-murder-case-drags-on/|title=അഡ്വ. കെ.എസ്. ഷാൻ കൊലപാതകം: കേസ് ഇഴഞ്ഞു നീങ്ങുന്നു|access-date=2024-10-31|last=Desk|first=Online|date=2024-01-31|language=en-US|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130112103/https://veekshanam.com/adv-k-s-shan-murder-case-drags-on/|url-status=dead}}</ref> |എസ്.ഡി.പി.ഐ സംസ്ഥാന സെക്രട്ടറി ഷാനിനെ രാത്രി ബൈക്കിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ വാഹനം ഇടിച്ചു വീഴ്ത്തിയ ശേഷം വെട്ടിക്കൊല്ലുകയായിരുന്നു. |- |2021-12-02 |സന്ദീപ് |സിപിഐഎം |പത്തനംതിട്ട |പെരിങ്ങര |ബിജെപി, ആർ എസ് എസ്<ref>{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2021/12/04/sandeep-murder-case-police-fir.html|title=സന്ദീപ് വധം: 18 മണിക്കൂറിനകം 5 പ്രതികളും പിടിയിൽ|access-date=2024-10-31|language=ml}}</ref> |5 പ്രതികൾ<ref>{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2021/12/04/sandeep-murder-case-police-fir.html|title=സന്ദീപ് വധം: 18 മണിക്കൂറിനകം 5 പ്രതികളും പിടിയിൽ|access-date=2024-10-31|language=ml}}</ref> |രാഷ്ട്രീയവും വ്യക്തിപരവുമായ വിരോധത്തെ തുടർന്ന് യുവമോർച്ച നേതാവായ ഒന്നാംപ്രതി വാടക ഗുണ്ടകളുടെ സഹായത്തോടെ സിപിഎം ലോക്കൽ സെക്രട്ടറി സന്ദീപിനെ കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ് |- |2021-11-15 |സഞ്ജിത് |ആർ.എസ്.എസ് |പാലക്കാട് |എലപ്പുള്ളി |എസ്.ഡി.പി.ഐ<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/crime/news/main-accused-of-sanjith-murder-case-arrested-1.7491927|title=സഞ്ജിത്ത് വധം: മുഖ്യ ആസൂത്രകനെന്ന് കരുതുന്ന അധ്യാപകൻ ബാവ അറസ്റ്റിൽ|access-date=2024-10-31|date=2022-05-06|language=en}}</ref> |24 പ്രതികൾ<ref>{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/district-news/palakkad/2023/12/19/sanjith-case-palakkad.html|title=സഞ്ജിത് വധക്കേസ്: 15 പ്രതികൾക്കെതിരെ കുറ്റപത്രം വായിച്ചു|access-date=2024-10-31|language=ml}}</ref> |ആർ.എസ്.എസ് - എസ്.ഡി.പി.ഐ സംഘർഷത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട സഞ്ജിത് പ്രതിയായിരുന്നു |- |2021-04-14 |അഭിമന്യു |എസ്.എഫ്.ഐ |ആലപ്പുഴ |പടയണിവെട്ടം |ആർ.എസ്.എസ്<ref>{{Cite web|url=https://malayalam.samayam.com/latest-news/kerala-news/alappuzha-abhimanyu-murder-case-two-are-in-custody/articleshow/82078633.cms|title=അഭിമന്യു കൊലപാതകം; രണ്ട് പേർ കസ്റ്റഡിയിൽ|access-date=2024-10-31|language=ml}}</ref> |3 പ്രതികൾ<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/crime/specials/alappzuha-abhimanyu-murder-case-1.5598439|title=അഭിമന്യു വധം: കാരണം മുൻവൈരാഗ്യമെന്ന് ആർഎസ്എസ് പ്രവർത്തകന്റെ മൊഴി, ലക്ഷ്യമിട്ടത് സഹോദരനെ|access-date=2024-10-31|date=2021-04-17|language=en}}</ref> |പത്താം ക്‌ളാസ് വിദ്യാര്ഥിയുമായിരുന്നു.അഭിമന്യുവിന്റെ സഹോദരൻ അനന്ദുവിനെതിരായ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ പേരിൽ  ഏപ്രിൽ 14 വിഷുദിനത്തിൽ രാത്രി 9  മണിക്ക് ആർ എസ് എസ് പ്രവർത്തകനായിരുന്ന സജയ്ജിതിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള നാലംഗ സംഘം കുത്തി കൊലപ്പെടുത്തി |- |2021-04-07 |മൻസൂർ പാറാൽ |യൂത്ത് ലീഗ് അനുഭാവി |കണ്ണൂർ |പുല്ലൂക്കര |സിപിഐഎം<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2021/04/17/panoor-mansoor-murder-case1.html|title=മൻസൂർ വധക്കേസ്: കസ്റ്റഡി അപേക്ഷ നൽകി|access-date=2024-10-31|language=ml}}</ref> |8 പ്രതികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു<ref name=":3" /> |വോട്ടെടുപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുള്ള തർക്കത്തിന്റെ പേരിൽ വീട്ടിലേക്ക് ബോംബെറിഞ്ഞ ശേഷം വെട്ടിക്കൊല്ലുകയായിരുന്നു. സഹോദരനായ മുഹ്‌സിനും ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു |- |2021-03-27 |കളത്തിങ്കൽ ഡേവിസ് |സിപിഐഎം |തൃശൂർ |ചാലക്കുടി |സിപിഐ |3 പ്രതികളെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു <ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/malayalam/kerala/state/thrissur/cpm-worker-hacked-to-death-in-chalakudy/kerala20210327152632004|title=ചാലക്കുടിയിൽ സിപിഎം പ്രവർത്തകൻ വെട്ടേറ്റ് മരിച്ചു|access-date=2024-10-31|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2021-03-27|language=ml}}</ref> |സംഭവത്തിൽ രാഷ്ട്രീയമില്ലെന്ന് പൊലീസ് പറഞ്ഞു. മുൻവൈരാഗ്യമാണ് കൊലപാതകത്തിന് കാരണമെന്നാണ് പൊലീസ് വ്യക്തമാക്കുന്നത്<ref>{{Cite web|url=https://marunadanmalayalee.com/cpm-worker-hacked-to-death-in-chalakkudy-228238|title=സിപിഎം പ്രവർത്തകനെ സിപിഐ പ്രവർത്തകൻ വെട്ടിക്കൊന്നു; കൊലപാതകത്തിന് കാരണം മുൻവൈരാ​ഗ്യമെന്ന് പൊലീസ്|access-date=2024-10-31|last=മലയാളി|first=മറുനാടൻ|date=2021-03-27|language=ml}}</ref> |- |2021-02-24 |നന്ദു ആർ. കൃഷ്ണ |ആർ.എസ്.എസ് |ആലപ്പുഴ |വയലാർ |എസ്.ഡി.പി.ഐ<ref name=":4">{{Cite web|url=https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=1232886&u=local-news-alappuzha|title=നന്ദു കൃഷ്ണ വധം: കുറ്റപത്രം സമർപ്പിച്ചു, 40 പ്രതികൾ|access-date=2024-10-31|last=Daily|first=Keralakaumudi|language=ml}}</ref> |40 പ്രതികൾ<ref name=":4" /> |എസ്ഡിപിഐ സംഘടിപ്പിച്ച വാഹനജാഥയ്ക്ക് ചേർത്തലയിൽ നൽകിയ സ്വീകരണത്തിനിടയിലേക്ക് സംഘടിച്ചെത്തിയ ആർഎസ്എസ് പ്രവർത്തകർ അലങ്കോലപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിച്ചതിനേതുടർന്ന് ഇരുക്കൂട്ടരുടേയും ഇടയിൽ ഉടലെടുത്ത സംഘർഷത്തെത്തുടർന്നാണ് നന്ദു കൊല്ലപ്പെട്ടത് |- |2021-01-27 |ഷമീർ ബാബു(സമീർ) |യൂത്ത് ലീഗ് |മലപ്പുറം |പാണ്ടിക്കാട് |സിപിഐഎം, പിഡിപി |4 പ്രതികൾ |തദ്ദേശ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സമയത്തുണ്ടായ സിപിഎം - ലീഗ് തർക്കം രണ്ട് കുടുംബങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ശത്രുതയിലേക്ക് എത്തുകയായിരുന്നു. ബന്ധുവായ ലീഗ് നേതാവിനെ ആക്രമിക്കുന്നത് തടയാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോഴാണ് സമീറിന് കുത്തേറ്റത്. <ref> https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2021/01/29/probe-over-murder-of-pandikkad-iuml-worker.html </ref> |- |2020-12-23 |[[അബ്ദുറഹ്മാൻ ഔഫ് വധം|അബ്ദുറഹ്മാൻ ഔഫ്]] | ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. |കാസർക്കോട് |കാഞ്ഞങ്ങാട് |മുസ്ലിം ലീഗ് |3 പ്രതികൾ |പോലീസ് കസ്റ്റഡിയിലുള്ള ലീഗ് പ്രവർത്തകരുടെ അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തി. ഔഫിന്റെ നെഞ്ചിൽ കഠാര കുത്തിയറിക്കാൻ മുഖ്യപ്രതി ഇർഷാദിനെ സഹായിച്ച യൂത്ത് ലീഗ് പ്രവർത്തകൻ ആഷിർ, എം എസ് എഫ് പ്രവർത്തകൻ ഹസൻ എന്നിവരുടെ അറസ്റ്റാണ് രേഖപ്പെടുത്തിയത്. |- | 2020-12-07 | മണിലാൽ | സി.പി.ഐ.എം | കൊല്ലം | മൺറോത്തുരുത്ത് | ബിജെപി | 2 പ്രതികൾ | പ്രതിയായ ബിജെപി-RSS പ്രവർത്തകർ ബൂത്ത് ഓഫീസിന് മുൻപിൽ മദ്യപിച്ച്കൊണ്ട് ഇരുന്നപ്പോൾ പോലീസിനെ അറിയിച്ചതിന്റെ വൈരാഗ്യം കൊണ്ട് രാത്രിയിൽ പതുങ്ങിയിരുന്നു വെട്ടി കൊലപ്പെടുത്തി. |- | 2020-10-10 | നിധിൽ | ബി.ജെ.പി | തൃശൂർ | അന്തിക്കാട് | സിപിഐഎം | സിപിഎം - ആർ.എസ്.എസ് ബന്ധമുള്ള ഗുണ്ടാസംഘങ്ങൾ തമ്മിലെ കൊലപാതക പരമ്പരയിൽ അവസാനത്തേതായിരുന്നു നിധിൽ | കാർ തടഞ്ഞ് വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി. താന്യം ആദർശ് വധക്കേസിലെ പ്രതിയായിരുന്നു |- | 2020-10-04 | സനൂപ് | സി.പി.ഐ.എം | തൃശൂർ | കുന്നംകുളം | ബജ്രംഗ്‌ദൾ, ബി.ജെ.പി | പ്രധാന പ്രതികൾ RSS ബിജെപി പ്രവർത്തകർ . |മയക്കുമരുന്ന് വിൽപ്പന ചോദ്യം ചെയ്ത സനൂപിനെ രാത്രിയിൽ പതുങ്ങിയിരുന്ന് വെട്ടി കൊലപ്പെടുത്തി. 4 സിപിഎം പ്രവർത്തകർക്ക് കുത്തേൽക്കുകയും സനൂപ് തൽക്ഷണം കൊല്ലപ്പെടുകയും ചെയ്തു. |- | 2020-09-08 | സയ്യിദ് മുഹമ്മദ് സലാഹുദ്ദിൻ | എസ്.ഡി.പി.ഐ. | കണ്ണൂർ | കണ്ണവം | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | ശ്യാമപ്രസാദ് വധക്കേസിലെ പ്രതിയാണ്. ജാമ്യത്തിലിറങ്ങി സഹോദരിന്മാരുടെ കൂടെ കാറിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ പ്രതികൾ ബൈക്ക് കൊണ്ട് കാറിലിടിച്ചു. ആക്സിഡന്റ് ആണെന്ന് കരുതി പുറത്തിറങ്ങിയപ്പോൾ വെട്ടികൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്. <ref> https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=387311&u=sdpi </ref> |- | 2020-08-30 | മിഥിരാജ് | ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. | തിരുവനന്തപുരം | വെഞ്ഞാറമൂട് | ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോണ്ഗ്രസ് | rowspan="2" | മതപുരം ഉണ്ണി,സജീവ്, സനൽ എന്നീ കോൺഗ്രസ് പ്രവർത്തരെ പൊലീസ് അറസ്റ്റ്  ചെയ്തു | rowspan="2" | തിരുവോണദിവസം കോൺഗ്രസ്‌ പ്രവർത്തകർ രാഷ്ട്രീയ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ പേരിൽ 2 ചെറുപ്പക്കാരെ വെട്ടി കൊലപ്പെടുത്തിയത് വലിയ പ്രതിഷേധങ്ങൾക്ക് ഇടയാക്കി.കേരളത്തിൽ നിരവധി കോൺഗ്രസ്‌ ആഫിസുകൾ തകർക്കപ്പെട്ടു. അടൂർ പ്രകാശ് എംപി കൊലപാതക ഗൂഢാലോചനയിൽ പങ്കെടുത്തു എന്ന് സിപിഐഎം ആരോപിച്ചു. CCTV ദൃശ്യങ്ങളിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവർ ആയുധവുമായി കോൺഗ്രസ് പ്രവർത്തകരെ ആക്രമിക്കുന്നത് പുറത്തു വന്നതോടെ ഗൂഢാലോചന എന്ന വാദം പോലീസ് തള്ളി. സജീവ് അടക്കമുള്ളവരെ വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച സാക്ഷിപ്പട്ടികയിലെ 7 ഡിവൈഎഫ്ഐ പ്രവർത്തകരെ കോടതി ഈ കേസിൽ പ്രതിചേർത്തു |- | 2020-08-30 | ഹഖ് മുഹമ്മദ് | ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. | തിരുവനന്തപുരം | വെഞ്ഞാറമൂട് | ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോണ്ഗ്രസ് |- | 2020-07-03 | ആദർശ് കുറ്റിക്കാട്ട് | സി.പി.ഐ.എം. | തൃശ്ശൂർ | താന്ന്യം, ചേർപ്പ് | ആർ.എസ്.എസ്. | 9 പ്രതികളെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. | ഒരു വർഷം മുൻപും ആദർശിനെതിരെ ആർ.എസ്.എസ്. ആക്രമണം ഉണ്ടായിരുന്നു. ചായക്കടയിലിരിക്കുമ്പോഴാണ് കാറിൽ വന്ന ആർ.എസ്.എസ് സംഘം ആക്രമിച്ചത്. |- | 2020-06-23 | വിനോദ് | | പാലക്കാട് | പനമണ്ണ | എസ്.ഡി.പി.ഐ | 11 പ്രതികൾ. 4 പേരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു | 2015ൽ നടന്ന എസ്.ഡി.പി.ഐ - ശിവസേന സംഘർഷത്തിൽ വിനോദിന്റെ അനുജൻ രാമചന്ദ്രൻ പ്രതിയായിരുന്നു. 2020 മെയ് 31ന് രാമചന്ദ്രനെ ലക്ഷ്യമിട്ട് നടത്തിയ ആക്രമണത്തിൽ വിനോദിനും വെട്ടേറ്റു. ചികിത്സയ്ക്കിടെ മരിച്ചു |- |} === 2010 - 2019 === {| class="wikitable sortable" |+ !'''തിയ്യതി''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പേര്'' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പാർട്ടി: !'''ജില്ല''' !'''പ്രദേശം''' !'''പ്രതികൾക്ക് ബന്ധമുള്ള പാർട്ടി''' !'''പോലിസ് / കോടതി നടപടികൾ'' ' !'''കേസ് - വിശദ വിവരങ്ങൾ''' |- |2019-10-24 |ഇസ്ഹാഖ് |മുസ്ലിംലീഗ് |മലപ്പുറം |താനൂർ |സിപിഐഎം |നാലംഗ സംഘം വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി |താനൂരിലെ സിപിഎം-ലീഗ് സംഘർഷങ്ങളെ തുടർന്നുണ്ടായ കൊലപാതകം |- |2019-07-31 |നൗഷാദ് |കോൺഗ്രസ് |തൃശൂർ |പുന്ന,ചാവക്കാട് |എസ് ഡി പി ഐ |പതിനഞ്ചംഗ മുഖംമൂടി സംഘമാണ് കൊലപാതകം നടത്തിയത്. രണ്ടുപേരെ മാത്രമേ പിടിക്കാൻ സാധിച്ചിട്ടുള്ളൂ. പോലീസ് എസ് ഡി പി ഐ യിൽ നിന്ന് കൈക്കൂലി വാങ്ങിയെന്ന് നൗഷാദിന്റെ കുടുംബം ആരോപിക്കുന്നു |എസ്.ഡി.പി.ഐക്ക് സ്വാധീനമുള്ള മേഖലകളിൽ കോൺഗ്രസിനെ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ നൗഷാദ് ശ്രമിച്ചിരുന്നു. ഇത് പലപ്പോഴും സംഘർഷങ്ങൾക്ക് കാരണമായി. ഇതിന്റെ വിരോധത്താലായിരുന്നു നൗഷാദിനെ കൊലപ്പെടുത്തിയത്. |- |2019-02-22 |പ്രവീൺ രാജ് |ഐ.എൻ.ടി.യു.സി |പത്തനംതിട്ട |കോഴഞ്ചേരി |സിപിഐഎം | |പെരുന്നാൾ റാസയ്ക്കിടെ പ്രതികളും പ്രവീണിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളുമായി ഉണ്ടായ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കാൻ ശ്രമിക്കവേ കുത്തേറ്റു മരിക്കുകയായിരുന്നു. പ്രതികൾ സിപിഎം പ്രവർത്തകരും നിരവധി കേസുകളിൽ പ്രതികളും ആയതിനാൽ കോൺഗ്രസ് ഇതൊരു രാഷ്ട്രീയ കൊലപാതകമാണെന്ന് ആരോപിച്ചു. സിപിഐയും ഈ സംഭവത്തിൽ സിപിഎമ്മിനെ വിമർശിച്ചു. |- |2019-02-17 |ശരത് ലാൽ (ജോഷി) <ref name="sarath_kripesh_toi">{{cite news |title=Kerala: Two Congress men hacked to death, hartal in Kasaragod |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/two-cong-men-hacked-to-death-hartal-in-kasaragod/articleshow/68039780.cms |date=2019 ഫെബ്രുവരി 18 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=ടൈംസ് ഓഫ് ഇന്ത്യ|lang=en}}</ref> |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് |കാസർഗോഡ് |പെരിയ |സി.പി.ഐ.എം. | സി.ബി.ഐ. അന്വേഷണം |സി.പി.എം. പ്രാദേശിക നേതാവ് പിതാംബരനെ അക്രമിച്ചതിനുള്ള പ്രതികാരം എന്ന നിലയിൽ രാത്രിയിൽ ബൈക്കിൽ പോകുകയായിരുന്ന കൃപേഷിനേയും ശരത് ലാലിനേയും കാറിൽ വന്ന സംഘം കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. പെരിയ ഇരട്ടകൊലപാതകം |- |2019-02-17 |കൃപേഷ് കൃഷ്ണൻ<ref name="sarath_kripesh_toi"/> |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് |കാസർഗോഡ് |പെരിയ |സി.പി.ഐ.എം. | സി.ബി.ഐ. അന്വേഷണം |സി.പി.എം. പ്രാദേശിക നേതാവ് പിതാംബരനെ അക്രമിച്ചതിനുള്ള പ്രതികാരം എന്ന നിലയിൽ രാത്രിയിൽ ബൈക്കിൽ പോകുകയായിരുന്ന കൃപേഷിനേയും ശരത് ലാലിനേയും കാറിൽ വന്ന സംഘം കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. പെരിയ ഇരട്ടകൊലപാതകം |- |2019-01-02 |ചന്ദ്രൻ ഉണ്ണിത്താൻ |ശബരിമല കർമസമിതി |പത്തനംതിട്ട |കുരമ്പാല |[[സിപിഐഎം]] | |ശബരിമലയിൽ യുവതികളെ പ്രവേശിപ്പിച്ചതിനെതിരെ നടന്ന പ്രതിഷേധ പ്രകടനത്തിന് നേരെ നടന്ന കല്ലേറിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. കേസ് അട്ടിമറിക്കാൻ സിപിഎം-ബിജെപി ഒത്തുകളി നടക്കുന്നുവെന്ന് ഇയാളുടെ കുടുംബവും യു.ഡി.എഫും ആരോപിക്കുന്നു. കേസിലെ സാക്ഷികളിൽ പലരും കഴിഞ്ഞയിടെ സിപിഎമ്മിൽ ചേർന്നു |- |2018-08-05 |അബൂബക്കർ സിദ്ദീഖ് |ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ |കാസർഗോഡ് |സോങ്കാൽ |ബി.ജെ.പി | |വ്യാജമദ്യ വിൽപ്പന എതിർത്തതിന്റെ പേരിൽ കുത്തിക്കൊലപ്പെടുത്തി. |- |2018-07-02 |[[അഭിമന്യു വധക്കേസ്|അഭിമന്യു മനോഹരൻ]]<ref>{{cite news |last1=ജയരാജൻ |first1=ശ്രീദേവി |title='He was stabbed in the heart’: Maharaja’s students recall murder of SFI activist |url=https://www.thenewsminute.com/article/he-was-stabbed-heart-maharaja-s-students-recall-murder-sfi-activist-84066 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=ദ ന്യൂസ് മിനിറ്റ് |date=2018 ജൂലൈ 2|lang=en}}</ref> | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. |എറണാകുളം |മഹാരാജാസ് കോളേജ് |ക്യാംപസ് ഫ്രണ്ട് ഓഫ് ഇന്ത്യ |26 പ്രതികൾ, 26 പേരെയും അറസ്റ്റ് ചെയ്തു |വർഗീയത തുലയട്ടെ എന്ന് കോളേജ് മതിലിൽ എഴുതിയതിന് അഭിമന്യുവിനെ കുത്തികൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ് |- |2018-05-07 | യു.സി. ഷമേജ്<ref>{{cite news |title=Activists of CPM and RSS fatally hacked in Kerala |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/2018/may/08/activists-of-cpm-and-rss-fatally-hacked-in-kerala-1811785.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=ദ ന്യൂ ഇന്ത്യൻ എക്സ്പ്രസ് |date=2018 മേയ് 8 |lang=en |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220181533/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/2018/may/08/activists-of-cpm-and-rss-fatally-hacked-in-kerala-1811785.html |url-status=dead }}</ref> | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | മാഹി | മാഹി | സി.പി.ഐ.എം. | ഏഴ് പ്രതികൾ | കണ്ണിപൊയിൽ ബാബുവിനെ കൊന്നതിനുള്ള പ്രതികാരമെന്നോണം അര മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ ഷമോജിനെ കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ് |- | 2018-05-07 | കണ്ണിപൊയിൽ ബാബു<ref>{{cite news |title=Puducherry: CPI(M) leader, RSS worker killed in suspected political violence in Mahe |url=https://scroll.in/latest/878260/puducherry-cpi-m-leader-rss-worker-killed-in-suspected-political-violence-in-mahe |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=സ്ക്രോൾ.ഇൻ |date=2018 മേയ് 8|lang=en}}</ref> | സി.പി.ഐ.എം. | മാഹി | പള്ളൂർ | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | 6 പ്രതികൾ, നാല് പേരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു | കഴുത്തറുത്ത് കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. |- | 2018-02-25 | സഫീർ | മുസ്ലീം ലീഗ് - എം.എസ്.എഫ് | പാലക്കാട് | മണ്ണാർക്കാട് | സി.പി.ഐ. | 5 പ്രതികൾ അറസ്റ്റിൽ | മൽസ്യ മാർക്കറ്റുമായി ബദ്ധപ്പെട്ട് ലീഗ്-സി.പി.ഐ. സംഘർഷമുണ്ടായിരുന്നതിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന് കരുതുന്നു. |- | 2018-02-12 | എസ്.പി. ഷുഹൈബ്<ref>{{cite news |title=Youth Congress worker hacked to death in Kannur, fingers pointed at CPI (M) |url=https://www.thenewsminute.com/article/youth-congress-worker-hacked-death-kannur-fingers-pointed-cpi-m-76389 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=ദ ന്യൂസ് മിനിറ്റ് |date=2018 ഫെബ്രുവരി 13|lang=en}}</ref> | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് |കണ്ണൂർ |മട്ടന്നൂർ, എടയന്നൂർ |സി.പി.ഐ.എം. | | സുഹൃത്തിനൊപ്പം തട്ടുക്കടയിലിരിക്കുമ്പോഴാണ് അക്രമണം ഉണ്ടാകുന്നത്. അരക്കുതാഴെ 37 വെട്ടുകളേറ്റ്​ ചോരവാർന്ന് മരണം.<ref>{{cite news |title=ഷുഹൈബ് വധം: 37 വെട്ടിന്റെ നീറുന്ന ഓർമകൾക്ക് ഒരു മാസം |url=https://www.madhyamam.com/kerala/shuhaib-murder-case-kerala-news/446419 |accessdate=2019 മാർച്ച് 7 |publisher=മാധ്യമം |date=2018 മാർച്ച് 13}}</ref> |- | 2018-01-19 | ശ്യാമപ്രസാദ് (ശ്യാം പ്രസാദ്) <ref>{{cite news |title=BJP Silence About SDPI Workers Accused in RSS Worker’s Murder Provokes Allegations of “Selling Martyrs” |url=https://www.newsclick.in/bjp-silence-about-sdpi-workers-accused-rss-workers-murder-provokes-allegations-selling-martyrs |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=ന്യൂസ് ക്ലിക്ക് |date=2018 ജനുവരി 20|lang=en}}</ref> | ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | പേരാവൂർ | പോപ്പുലർ ഫ്രണ്ട് / എസ്.ഡി.പി.ഐ. | 4 പ്രതികൾ. | കണ്ണവത്തെ എസ് ഡി പി ഐ പ്രവർത്തകൻ അയ്യൂബിനു നേരെ രണ്ടു തവണ നടത്തിയ വധശ്രമത്തിനുള്ള പ്രതികാരം. ഇതിലെ സലാഹുദ്ദിൻ എന്ന പ്രതി 2020 ൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- | 2017-03-07 | തെക്കടത്തുവീട്ടിൽ രവീന്ദ്രനാഥ് | ബി.ജെ.പി. | കൊല്ലം | കടയ്ക്കൽ | സി.പി.ഐ.എം. | | 2017 മാർച്ച് രണ്ടിന് തലയ്ക്ക് അടിയേറ്റ് ചികിൽസയിലായിരുന്നു.<ref>{{cite news |title=കടയ്ക്കലിൽ സിപിഐ(എം) പ്രവർത്തകരുമായുണ്ടായ സംഘർഷത്തിൽ പരുക്കേറ്റ ബിജെപി പ്രവർത്തകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു; കൊല്ലം ജില്ലയിൽ നാളെ ഹർത്താൽ |url=https://www.marunadanmalayali.com/news/keralam/kollam-hartal-66577 |accessdate=2019 മാർച്ച് 7 |publisher=മറുനാടൻ മലയാളി |date=2017 ഫെബ്രുവരി 18}}</ref> |- | 2017-08-24 | ബിപിൻ | ആർ.എസ്.എസ്. | മലപ്പുറം | തിരൂർ | | | ഫൈസൽ വധക്കേസിലെ രണ്ടാം പ്രതിയാണ്.<ref>{{cite news |title=ബിപിൻ വധം: മൂന്ന് പേർ കസ്റ്റഡിയിൽ |url=https://www.madhyamam.com/kerala/bipin-murder-three-me-custody-kerala/2017/aug/25/321192 |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=മാധ്യമം |date=2017 ഓഗസ്റ്റ് 25}}</ref> |- |2017-11-26 |സതീശൻ | |തൃശൂർ |കയ്പമംഗലം |സിപിഐഎം |സിപിഎം-ബിജെപി സംഘർഷത്തിനിടെ ബന്ധുവായ ബിജെപി പ്രവർത്തകനെ രക്ഷിക്കാൻ ചെന്നപ്പോൾ മർദ്ദനമേറ്റു മരിക്കുകയായിരുന്നു. ബിജെപിയും സിപിഎമ്മും സതീശൻ തങ്ങളുടെ പ്രവർത്തകനാണെന്ന് അവകാശപ്പെട്ടു. സതീശൻ സി.പി.എം പ്രവർത്തകനാണെന്ന് ഭാര്യ സിന്ധുവും മകൻ സന്ദീപും മതിലകം പൊലീസിന് മൊഴി നൽകിയിട്ടുണ്ട്. <ref>{{Cite web|url=https://www.madhyamam.com/kerala/bjp-worker-death-thrissur-kaipamangalam-kerala-news/2017/nov/26/384420|title=കയ്പമംഗലത്ത് ബി.ജെ.പി-സി.പി.എം സംഘർഷത്തിനിടെ മർദനമേറ്റയാൾ മരിച്ചു {{!}} Madhyamam|access-date=2024-10-31|last=ഡെസ്ക്|first=വെബ്|date=2017-11-26|language=ml}}</ref> |- |2017-11-17 |ആനന്ദ് |ആർ.എസ്.എസ്. |തൃശ്ശൂർ |ഗുരുവായൂർ |സി.പി.ഐ.എം. | | 2013-ൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ഫാസിൽ കേസിൽ പ്രതിയായിരുന്നു. ജാമ്യത്തിൽ ഇറങ്ങിയപ്പോഴാണ് കൊല്ലപ്പെട്ടത്.<ref>{{cite news |title=വീണ്ടും രാഷ്ട്രീയ കൊലപാതകം; തൃശ്ശൂരിൽ ആർഎസ്എസ് പ്രവർത്തകൻ വെട്ടേറ്റു മരിച്ചു |url=https://malayalamleadnews.com/political-murder-tsr-cpm-bjp-201/ |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=മലയാളം ലീഡ് ന്യൂസ് |date=2017 നവംബർ 12 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |2017-10-5 |സിയാദ് |ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ/സി.പി.ഐ.എം |തൃശൂർ |കൊടുങ്ങല്ലൂർ |സി.പി.ഐ.എം |ലോക്കൽ സെക്രട്ടറി അടക്കം 7 പ്രതികൾ |സിപിഎം പ്രവർത്തകർ തമ്മിലുണ്ടായ പ്രശ്നങ്ങളാണ് കൊലപാതകത്തിൽ കലാശിച്ചത്. ഇതൊരു രാഷ്ട്രീയ കൊലപാതക കണക്കിൽ പെടില്ല. ഓണാഘോഷ പരിപാടിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഉള്ള വ്യക്തി വൈരാഗ്യം ആണ് കൊലപാതക കാരണം. കാറിൽ നിന്നിറക്കി കുത്തിക്കൊലപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു. |- |2017-07-29 |കെള്ളപ്പള്ളി രാജേഷ്<ref>{{cite news |title=RSS leader's brutal murder stuns Thiruvananthapuram |url=https://www.dailypioneer.com/2017/page1/rss-leaders-brutal-murder-stuns-thiruvananthapuram.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=ദ പയനിയർ |date=2017 ജൂലൈ 31 |lang=en |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220181536/https://www.dailypioneer.com/2017/page1/rss-leaders-brutal-murder-stuns-thiruvananthapuram.html |url-status=dead }}</ref> |ആർ.എസ്.എസ്. |തിരുവനന്തപുരം |ശ്രീകാര്യം |സി.പി.ഐ.എം. | 11 പ്രതികൾ | <ref name="1000days"/> |- |2017-05-12 |ചൂരക്കാടൻ ബിജു |ആർ.എസ്.എസ്. |കണ്ണൂർ |പയ്യന്നൂർ, രാമന്തളി |സി.പി.ഐ.എം. |7 പ്രതികൾ |ധൻരാജ് കൊലക്കേസിലെ 12ആം പ്രതിയാണ്. ജാമ്യത്തിലിറങ്ങിയപ്പോഴാണ് കൊല്ലപ്പെട്ടത്.<ref>{{cite news |title=പയ്യന്നൂർ ബിജു വധം!! തെളിവുകൾ ഓരോന്നും പുറത്ത്!ഞെട്ടിക്കുന്ന വിവരങ്ങളും! |url=https://malayalam.oneindia.com/news/kerala/rss-worker-biju-murder-case-more-evidence-out-172418.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=വൺ ഇന്ത്യ മലയാളം |date=2017 മേയ് 31}}</ref> |- |2017-04-05 |അനന്തു അശോകൻ |മുൻ ആർ.എസ്.എസ്, എ.ബി.വി.പി |ആലപ്പുഴ |ചേർത്തല |ആർ.എസ്.എസ് |17 പ്രതികൾ. ഭൂരിഭാഗവും പ്രായപൂർത്തിയാകാത്തവർ |മുൻപ് ആർ.എസ്.എസ് പ്രവർത്തകനായിരുന്ന അനന്തു പിന്നീട് ശാഖയിൽ വരുന്നത് നിർത്തിയതായിരുന്നു പ്രകോപനം. പ്ലസ്‌ടു വിദ്യാർത്ഥിയായിരുന്ന അനന്തുവിന്റെ സഹപാഠികൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ളവരാണ് പ്രതികൾ |- |2017-02-14 |നിർമൽ |ബിജെപി |തൃശ്ശൂർ |മുക്കാട്ടുകാര |സിപിഐഎം | | |- |2017-01-18 |സന്തോഷ് കുമാർ / മമ്മട്ടി |ബി.ജെ.പി. |കണ്ണൂർ |ധർമ്മടം |സി.പി.ഐ.എം. | 8 പേർ അറസ്റ്റിൽ |<ref name="1000days"/> |- |2017-01-16 |വിമല ദേവി |ബി.ജെ.പി. |പാലക്കാട് |കഞ്ചിക്കോട് |സി.പി.ഐ.എം. | |രാത്രിയിൽ വീടിന് മുൻപിലുണ്ടായിരുന്ന ബൈക്കിന് തീ കൊളുത്തുകയും ജനൽ വഴി തീ അടുക്കളയിലേക്കെത്തുകയും ഗ്യാസ് പൊട്ടിത്തെറിക്കുകയുമായിരുന്നു. ഭർത്താവിന്റെ ചേട്ടൻ രാധാകൃഷ്ണനനും കൊല്ലപ്പെട്ടു<ref name="palakkad_harthal_reporter"/> കഞ്ചിക്കോട് ഇരട്ടകൊലപാതകം |- |2017-01-06 |രാധാകൃഷ്ണൻ |ബി.ജെ.പി. |പാലക്കാട് |കഞ്ചിക്കോട് |സി.പി.ഐ.എം. | |രാത്രിയിൽ വീടിന് മുൻപിലുണ്ടായിരുന്ന ബൈക്കിന് തീ കൊളുത്തുകയും ജനൽ വഴി തീ അടുക്കളയിലേക്കെത്തുകയും ഗ്യാസ് പൊട്ടിത്തെറിക്കുകയുമായിരുന്നു. അനിയന്റെ ഭാര്യ വിമല ദേവിയും കൊല്ലപ്പെട്ടു<ref name="palakkad_harthal_reporter">{{cite news |title=പാലക്കാട് ജില്ലയിൽ ബിജെപി ആഹ്വാനം ചെയ്ത ഹർത്താൽ തുടങ്ങി |url=http://www.reporterlive.com/2017/01/07/343927.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=റിപ്പോർട്ടർ ലൈവ് |date=2017 ജനുവരി 7 |archive-date=2017-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811050839/http://www.reporterlive.com/2017/01/07/343927.html |url-status=dead }}</ref> കഞ്ചിക്കോട് ഇരട്ടകൊലപാതകം |- | 2016-09-03 | മാവില വിനീഷ് വാസു | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | ഇരിട്ടി, തില്ലങ്കേരി | സി.പി.ഐ.എം. | | തില്ലങ്കേരിയിലെ ഡിവൈഎഫ്ഐ പ്രവർത്തകൻ ജിജോയ്ക്ക് നേരെയുണ്ടായ ബോംബേറിനുള്ള പ്രതികാരം. ഇടവഴിയിൽ വെട്ടേറ്റ് കിടക്കുകയായിരുന്നു.<ref>{{cite news |title=ആദ്യം ഡി വൈ എഫ് ഐ പ്രവർത്തകന്റെ കാറിന് ബോംബേറ്; പിന്നാലെ ഇടവഴിയിൽ ആരുമറിയാതെ ആർഎസ്എസുകാരൻ കൊല്ലപ്പെടുന്നു… |url=https://www.marunadanmalayali.com/news/investigation/kannur-politics-53433 |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=മറുനാടൻ മലയാളി |date=2016 സെപ്റ്റംബർ 4}}</ref> |- |2016 |കെ.എം. നസീർ |സി. പി. എം വിമതൻ |കോട്ടയം |ഈരാറ്റുപേട്ട |സി.പി.ഐ.എം. | പ്രതികൾ - 6 | സി.പി.ഐ.എം. മുൻ ബ്രാഞ്ച് സെക്രട്ടറി. സിപിഎം നേതാക്കൾ നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ വോട്ട് മറിച്ചതിന്റെ രേഖകൾ ഹാജരാക്കിയതിന്റെ പേരിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. <ref> https://www.asianetnews.com/news/six-cpm-workers-under-costudy-for-murder-of-former-branch-secretary </ref> |- |2016-11-19 |[[കൊടിഞ്ഞി ഫൈസൽ വധം|കൊടിഞ്ഞി ഫൈസൽ]]<ref>{{cite news |title=കൊടിഞ്ഞി ഫൈസൽ കൊലപാതകം: എട്ടു പേർ അറസ്റ്റിൽ |url=https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/thiroorangadi-malayalam-news-1.1538081 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 27 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2016 നവംബർ 28 |archive-date=2016-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130141540/http://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/thiroorangadi-malayalam-news-1.1538081 |url-status=dead }}</ref> | |മലപ്പുറം |കൊടിഞ്ഞി, ഫാറൂഖ് നഗർ |ആർ.എസ്.എസ്. | |ഉണ്ണി എന്ന അനിൽകുമാറും കുടുംബവും മതം മാറിയതിലെ വർഗ്ഗീയമായ വൈരാഗ്യവും ദുരഭിമാനവും ആണ് കൊലപാതകത്തിനു കാരണം. രണ്ടാം പ്രതി ബിപിൻ 2017-08-24 കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- |2016-10-17 |വിഷ്ണു |ബിജെപി |തിരുവനന്തപുരം |കണ്ണമ്മൂല |സിപിഐഎം | |രാഷ്ട്രീയ വിരാധത്തോടൊപ്പം ഗുണ്ടാ കുടിപ്പകയും കൊലപാതക കാരണം |- |2016-10-12 |കെ.വി. രമിത്ത്<ref>{{cite news |title=BJP worker hacked to death in Kannur |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/BJP-worker-hacked-to-death-in-Kannur/article15490943.ece |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=ദ ഹിന്ദു |date=2016 ഒക്ടോബർ 13|lang=en}}</ref> |ബി.ജെ.പി. |കണ്ണൂർ |പിണറായി |സി.പി.ഐ.എം. | |2002-ൽ പിതാവ് ചാവശ്ശേരി ഉത്തമനും കൊല്ലപ്പെട്ടു |- |2016-10-10 |കെ. മോഹനൻ<ref name="manorama_12">{{cite news |title=രണ്ടു വർഷം; 12 രാഷ്ട്രീയ കൊലപാതകങ്ങൾ |url=https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2018/05/08/09-knr-murder-figure.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 27 |publisher=മലയാള മനോരമ |date=2018 മേയ് 9}}</ref> |സി.പി.ഐ.എം. |കണ്ണൂർ |കൂത്തുപറമ്പ്, പാതിരിയാട് |ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. |16 പേർ പ്രതികൾ | |- | 2016-08-12 | താഴെകുനിയിൽ മുഹമദ് അസ്ലം<ref>{{cite news |title=Muhammed Aslam murder case: Kerala police seize killers’ car |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/150816/muhammed-aslam-murder-case-kerala-police-seize-killers-car.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=ഡെക്കൻ ക്രോണിക്കിൾ |date=2016 ഓഗസ്റ്റ് 15|lang=en}}</ref> | മുസ്ലീം ലീഗ് / യൂത്ത് ലീഗ് | കോഴിക്കോട് | നാദാപുരം | സി.പി.ഐ.എം. | | ഷിബിൻ വധക്കേസിൽ കോടതി വെറുതെ വിട്ട പ്രതിയാണ്. |- | 2016-07-15 | നസ്‌റുദ്ദിൻ അസീസ് / പുത്തലത്ത് നസീറുദ്ദീൻ<ref>{{cite news |title=IUML worker stabbed to death in Kozhikode |url=https://m.madhyamam.com/en/kerala/2016/jul/16/iuml-worker-stabbed-death-kozhikode |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=മാധ്യമം |date=2016 ജൂലൈ 16 |lang=en |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220181409/https://m.madhyamam.com/en/kerala/2016/jul/16/iuml-worker-stabbed-death-kozhikode |url-status=dead }}</ref> | മുസ്ലീം ലീഗ് / യൂത്ത് ലീഗ് | കോഴിക്കോട് | കുറ്റ്യാടി, വേളം | പോപ്പുലർ ഫ്രണ്ട് / എസ്.ഡി.പി.ഐ. | 7 പ്രതികൾ, 5 പ്രതികളെ വെറുതെ വിട്ടു. രണ്ട് പ്രതികൾക്ക് ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ കോഴിക്കോട് അഡീഷണൽ ജില്ലാ കോടതി വിധിച്ചു. | ബന്ധുവിനോടൊപ്പം ബൈക്കിൽ സഞ്ചരിക്കവെ വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്.<ref>{{cite news |title=നസീറുദ്ദീൻ വധം: രണ്ട് എസ്.ഡി.പി.ഐ പ്രവർത്തകർ കുറ്റക്കാരെന്ന് കോടതി |url=https://www.doolnews.com/court-verdict-in-velom-puthalath-nasirudheen-murder-case-553.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 6 |publisher=ഡൂൾ ന്യൂസ് |date=2018 നവംബർ 28}}</ref> |- | 2016-07-11 | സി.വി. ധൻരാജ്<ref name="manorama_12"/> | സി.പി.ഐ.എം. / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. | കണ്ണൂർ | പയ്യന്നൂർ | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | 15 പ്രതികൾ, 9 പേർക്കെതിരെ കുറ്റപത്രം | ഈ കേസിലെ പ്രതി ചൂരക്കാടൻ ബിജു 2017-05-12 - ൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു |- | 2016-07-11 | സി.കെ. രാമചന്ദ്രൻ<ref name="manorama_12"/> | ബി.ജെ.പി. / ബി.എം.എസ്. | കണ്ണൂർ | പയ്യന്നൂർ | സി.പി.ഐ.എം. | 28 പ്രതികൾ | സി.വി. ധൻരാജ് കൊല്ലപ്പെട്ടതിന് പ്രതികാരം എന്ന നിലയിൽ ആ രാത്രിയിൽ തന്നെ രാമചന്ദ്രനെ കൊല്ലുകയായിരുന്നു. |- | 2016-05-27 | ശശികുമാർ | സിപിഐഎം | തൃശൂർ | ഏങ്ങണ്ടിയൂർ | ബിജെപി | | നിയമസഭാ തെരഞ്ഞെടുപ്പിനിടെ നടന്ന അക്രമത്തിൽ വെട്ടേറ്റ് ചികിത്സയിലിരിക്കെ മരിച്ചു |- | 2016-05-20 | പ്രമോദ് | ബിജെപി | തൃശൂർ | കൊടുങ്ങല്ലൂർ | സിപിഐഎം | | സിപിഎം വിജയാഹ്ലാദ പ്രകടനം അക്രമാസക്തമായി വഴിയരികിൽ നിന്നിരുന്ന ബിജെപി പ്രവർത്തകർക്ക് നേരെ അക്രമം ഉണ്ടാവുകയായിരുന്നു |- | 2016-05-19 | സി.വി. രവീന്ദ്രൻ | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | കുത്തുപറമ്പ്, മമ്പറം | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | 15 പ്രതികൾ. | തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയാഹ്ലാദത്തിനിടെ എൽ.ഡി.എഫുകാർ സഞ്ചരിച്ച വാഹനത്തിനു നേരെ ബോംബെറിയുകയും വാഹനത്തിൽ നിന്ന് തെറിച്ചുവീണ രവീന്ദ്രനെ വാഹനം കയറ്റി കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നുമാണ് കേസ്.<ref>{{cite news |title=സി.വി.രവീന്ദ്രൻ വധം: ഒരു ആർ.എസ്.എസ്. പ്രവർത്തകൻ കൂടി അറസ്റ്റിൽ |url=https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/mambaram-1.1238540 |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2016 ജൂലൈ 29 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804102915/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/mambaram-1.1238540 |url-status=dead }}</ref> |- |2016-03-15 |സുനിൽ കുമാർ |കോൺഗ്രസ് |ആലപ്പുഴ |ഏവൂർ, ഹരിപ്പാട് |സിപിഎം |സിപിഎം മുൻ പഞ്ചായത്ത് അംഗവും കൊട്ടേഷൻ ഗുണ്ടകളും അടക്കം പ്രതികൾ |സിപിഎം വിട്ട് കോൺഗ്രസിൽ ചേർന്നതിന്റെ പ്രതികാരം |- | 2016-02-15 | സുജിത് | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | | സിപിഎം | | |- | 2015-11-02 | കെ.വി. മുഹമ്മദ് കുഞ്ഞി | മുസ്ലീം ലീഗ് | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- |2015-08-28 |സി. നാരായണൻ<ref>{{cite news |title=കാസർകോട് നാരായണൻ വധം: ഒന്നാം പ്രതി അറസ്റ്റിൽ|url=https://www.madhyamam.com/kerala/2015/aug/31/%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%B8%E0%B4%B0%E0%B5%8D%E2%80%8D%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%BE%E0%B4%9F%E0%B5%8D-%E0%B4%A8%E0%B4%BE%E0%B4%B0%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B4%A3%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E2%80%8D-%E0%B4%B5%E0%B4%A7%E0%B4%82-%E0%B4%92%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A8%E0%B4%BE%E0%B4%82-%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%A4%E0%B4%BF-%E0%B4%85%E0%B4%B1%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E0%B4%B1%E0%B5%8D%E0%B4%B1%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B5%8D%E2%80%8D |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 27 |publisher=മാധ്യമം |date=2015 ഓഗസ്റ്റ് 31}}</ref> |സി.പി.ഐ.എം. |കാസർഗോഡ് |അമ്പലത്തറ |ബി.ജെ.പി. |കുറ്റാരോപിതർ - 2, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 0 | |- |2015-08-28 |അഭിലാഷ്<ref>{{cite news |title=അഭിലാഷ് വധം: അഞ്ചു സി.പി.എം. പ്രവർത്തകർക്ക് ജീവപര്യന്തം കഠിനതടവ് |url=https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/abhilash-murder-malayalam-news-1.1284368 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 27 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2016 ഓഗസ്റ്റ് 17 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804101043/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/abhilash-murder-malayalam-news-1.1284368 |url-status=dead }}</ref> |ബി.ജെ.പി. |തൃശ്ശൂർ |വെള്ളിക്കുളങ്ങര |സി.പി.ഐ.എം. |കുറ്റാരോപിതർ - 9, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 5 | |- |2015-08-07 |ചള്ളീൽ ഹനീഫ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) - എ. ഗ്രൂപ്പ് |തൃശ്ശൂർ |ചാവക്കാട് |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) - ഐ. ഗ്രൂപ്പ് |കുറ്റാരോപിതർ - 8, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 7 |കോൺഗ്രസ് ഗ്രൂപ്പ് വൈരത്തെ തുടർന്ന് രാത്രിയിൽ വീട്ടിൽ കയറി ഉമ്മയുടെ മുന്നിൽ വെച്ച് കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്.<ref>{{cite news |title=ചാവക്കാട് ഹനീഫ വധക്കേസ് പുനരന്വേഷിക്കും |url=https://www.deshabhimani.com/news/kerala/chavakkad-haneefa-murder/598827 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=ദേശാഭിമാനി |date=2016 ഒക്ടോബർ 28 |archive-date=2021-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725232709/https://www.deshabhimani.com/news/kerala/chavakkad-haneefa-murder/598827 |url-status=dead }}</ref> |- |2015-05-03 |വിജയൻ |സി.പി.ഐ.എം. |പാലക്കാട് |വടക്കാഞ്ചേരി |ബി.ജെ.പി. |കുറ്റാരോപിതർ - 5, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 5 | |- | 2015-04-16 | പള്ളിച്ചാൽ വിനോദൻ / @ ബോണ്ട വിനു | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | കൊളവള്ളൂർ | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 20, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 1 | ബോംബേറിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നാണ് കേസ് |- |2015-03-24 |പി.ജി. ദീപക്<ref>{{cite news |title=ദീപക് വധം: വിചാരണ തുടങ്ങി |url=https://www.mathrubhumi.com/thrissur/malayalam-news/thrissur-1.1294899 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 27 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2016 ഓഗസ്റ്റ് 21 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804103041/https://www.mathrubhumi.com/thrissur/malayalam-news/thrissur-1.1294899 |url-status=dead }}</ref> |ജനതാദൾ (യു.) |തൃശ്ശൂർ |ചേർപ്പ് |ബി.ജെ.പി. |കുറ്റാരോപിതർ - 10, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 9 | |- |2015-03-01 |ഷിഹാബ് (ഷിഹാബുദ്ദീൻ) <ref>{{cite news |title=ഷിഹാബ് വധക്കേസ്: മൂന്ന് ആർഎസ്എസ് പ്രവർത്തകർ പൊലീസ് പിടിയിൽ |url=http://www.reporterlive.com/2015/03/05/162576.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 27 |publisher=റിപ്പോർട്ടർ |date=2015 മാർച്ച് 5 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303105539/http://www.reporterlive.com/2015/03/05/162576.html |url-status=dead }}</ref> |സി.പി.ഐ.എം. |തൃശ്ശൂർ |പാവറട്ടി |ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. |കുറ്റാരോപിതർ - 11, 7 പേർക്ക് ട്രിപ്പിൾ ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ തൃശ്ശൂർ അഡീഷണൽ സെക്ഷൻസ് കോടതി - 4 വിധിച്ചു. നാല് പേരെ വെറുതെ വിട്ടു.<ref name="shihabuddin">{{cite news |title=സി.പി.എം പ്രവർത്തകൻ ഷിഹാബുദ്ദീൻ വധക്കേസ്: ഏഴ് ആർ.എസ്.എസ് പ്രവർത്തകർക്ക് ട്രിപ്പിൾ ജീവപര്യന്തം |url=https://keralakaumudi.com/news/kerala/crime/jail-59686 |accessdate=2019 മാർച്ച് 16 |publisher=കേരള കൗമുദി |date=2019 മാർച്ച് 15 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=സെപ്റ്റംബർ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ഷിഹാബിന്റെ സഹോദരൻ മുജീബ് റഹ്‌മാൻ 2006 ജനുവരി 20 ന് കൊല്ലപ്പെട്ടു. മുജീബ് വധക്കേസിലെ മുഖ്യ പ്രതിയായ വിനോദ് 2008 നവംബറിൽ 18 ന് കൊല്ലപ്പെട്ടതിലെ പ്രധാന പ്രതിയാണ് ഷിഹാബ്. |- |2015-02-25 |ഒണിയൻ പ്രേമൻ<ref>{{cite news |title=പ്രേമൻ വധക്കേസ്; പ്രതികൾ ഉപയോഗിച്ച വടിവാൾ കണ്ടെടുത്തു |url=https://www.mathrubhumi.com/kannur/news/%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B5%87%E0%B4%AE%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E2%80%8D-%E0%B4%B5%E0%B4%A7%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B8%E0%B5%8D-%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B4%B3%E0%B5%8D%E2%80%8D-%E0%B4%89%E0%B4%AA%E0%B4%AF%E0%B5%8B%E0%B4%97%E0%B4%BF%E0%B4%9A%E0%B5%8D%E0%B4%9A-%E0%B4%B5%E0%B4%9F%E0%B4%BF%E0%B4%B5%E0%B4%BE%E0%B4%B3%E0%B5%8D%E2%80%8D-%E0%B4%95%E0%B4%A3%E0%B5%8D%E0%B4%9F%E0%B5%86%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%81-1.465994 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 27 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2015 ഓഗസ്റ്റ് 13 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |സി.പി.ഐ.എം. |കണ്ണൂർ |കണ്ണവം |ബി.ജെ.പി. |കുറ്റാരോപിതർ - 12, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 0 | |- | 2015-01-22 | ഷിബിൻ<ref>{{cite news |title=നാദാപുരം ഷിബിൻ വധം:പ്രതികളെ വെറുതെവിട്ടു |url=https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-kerala-15-06-2016/568123 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 27 |publisher=ദേശാഭിമാനി |date=2016 ജൂൺ 15 |archive-date=2016-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160925154325/http://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-kerala-15-06-2016/568123 |url-status=dead }}</ref> | സി.പി.ഐ.എം. / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. | കോഴിക്കോട് | നാദാപുരം | മുസ്ലീം ലീഗ് / യൂത്ത് ലീഗ് | കുറ്റാരോപിതർ - 17, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 15, എല്ലാവരേയും മാറാട് കോടതി വെറുതെ വിട്ടു. | താഴെകുനിയിൽ മുഹമ്മ‌ദ് അസ്ലം എന്ന പ്രതി 2016-08-12 ന് കൊല്ലപ്പെട്ടു.<ref>{{cite news |title=ഷിബിൻ വധം; കോടതി വെറുതെ വിട്ട മുസ്ലീംലീഗ് പ്രവർത്തകനെ വെട്ടിക്കൊന്നു |url=https://www.asianetnews.com/news/muslim-leegue-worker-killed |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ് |date=2016 ഓഗസ്റ്റ് 12}}</ref> |- |2014-12-01 |കെ.കെ. രാജൻ |ബി.ജെ.പി. |കണ്ണൂർ |തളിപറമ്പ് |സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 2014-10-27 | പി. മുരളി | സി.പി.ഐ.എം. | കാസർഗോഡ് | കുമ്പള | ബി.ജെ.പി. | 6 പ്രതികൾ. | ബൈക്കിൽ സുഹൃത്ത് മഞ്ജുനാഥിനൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുകയായിരുന്ന മുരളിയെ രണ്ടു ബൈക്കുകളിലായെത്തിയ ഒരുസംഘമാളുകൾ തടഞ്ഞുനിർത്തി വെട്ടുകയായിരുന്നു.<ref>{{cite news |title=മുരളി വധം: ബിജെപി പ്രവർത്തകൻ അറസ്റ്റിൽ |url=http://malayalam.webdunia.com/article/kerala-news-in-malayalam/murali-murder-case-bjp-cpm-114102900009_1.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=വെബ്‌ദുനിയ |date=2014 ഒക്ടോബർ 29}}</ref> |- | 2014-09-01 | [[കതിരൂർ മനോജ്‌ വധം|കതിരൂർ മനോജ്]] ഇളംതോട്ടത്തിൽ മനോജ് <ref>{{cite news |title=RSS worker murder case in Kerala: CBI names top CPM leader P Jayaranjan |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/rss-worker-murder-case-in-kerala-cbi-names-top-cpm-leader-p-jayaranjan/articleshow/60311429.cms |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=ടൈംസ് ഓഫ് ഇന്ത്യ |date=2017 സെപ്റ്റംബർ 1|lang=en}}</ref> | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | കതിരൂർ | സി.പി.ഐ.എം. | പി. ജയരാജൻ പ്രതിയാണ്. സി.ബി.ഐ അന്വേഷിക്കുന്നു | നിരവധി കൊലപാതക കേസിൽ പ്രതി ആയിരുന്ന മനോജിനെ ബോംബെറിഞ്ഞശേഷം വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. |- |2014-08-17 |സുരേഷ് കുമാർ |ബി.ജെ.പി. |കണ്ണൂർ |കതിരൂർ |സി.പി.ഐ.എം. | | |- |2014-06-29 |അബ്ദുൾ ഷെരീഫ് |ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ |കാസർഗോഡ് |പനത്തടി പാണത്തൂർ   |ബി.ജെ.പി. | |ബിജെപി പ്രവർത്തകനായ രാജേഷ് കുത്തി കൊലപ്പെടുത്തി |- |2014-03-02 |[[പെരിഞ്ഞനം കൊല|തളിയപ്പാടത്ത് നവാസ്]] |സി.പി.ഐ.എം. |തൃശ്ശൂർ |പെരിഞ്ഞനം |സി.പി.ഐ.എം. | സി.പി.ഐ.എം. ലോക്കൽ സെക്രട്ടറിയടക്കം 10 പേർക്ക് ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ ഇരിങ്ങാലക്കുട അഡീഷണൽ സെക്ഷൻസ് കോടതി ശിക്ഷ വിധിച്ചു. <ref> https://www.doolnews.com/perinjanam-navas-murder-court-convicts-11people256.html </ref> | കെ.യു. ബിജു എന്ന ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. പ്രവർത്തകനെ കൊന്ന കേസിൽ പ്രതിയായ ബി.ജെ.പി. നേതാവ് കല്ലാടൻ ഗിരീഷിനെ കൊല്ലാൻ നൽകിയ ക്വട്ടേഷനിൽ ആള് മാറിയാണ് കാട്ടുർ നിവാസി നവാസ് കൊല്ലപ്പെട്ടത്. |- |2013-12-16 |അനൂപ് |ബി.ജെ.പി. / വി.എച്ച്.പി. |കോഴിക്കോട് |കുറ്റ്യാടി |സി.പി.ഐ.എം. |കുറ്റാരോപിതർ - 38, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 4 | |- |2013-12-01 |വിനോദ്‌ കുമാർ |ആർ.എസ്.എസ്. |കണ്ണൂർ |പയ്യന്നൂർ |സി.പി.ഐ.എം. / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. |കുറ്റാരോപിതർ - 15, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 5 | |- |2013-11-20 |ഹംസ |എ.പി. സുന്നി (എൽ.ഡി.എഫ്) |പാലക്കാട് |മണ്ണാർക്കാട് |ഇ.കെ. സുന്നി (മുസ്ലീം ലീഗ്) |കുറ്റാരോപിതർ - 27, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 23 | കുനിയിൽ ഇരട്ടകൊലപാതകം |- |2013-11-20 |നൂറുദ്ദീൻ |എ.പി. സുന്നി (എൽ.ഡി.എഫ്) |പാലക്കാട് |മണ്ണാർക്കാട് |ഇ.കെ. സുന്നി (മുസ്ലീം ലീഗ്) |കുറ്റാരോപിതർ - 27, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 23 | കുനിയിൽ ഇരട്ടകൊലപാതകം |- | 2013-11-05 | [[നാരായണൻ നായർ കൊലപാതകക്കേസ്|നാരായണൻ നായർ]] | സി.പി.ഐ.എം. | തിരുവനന്തപുരം | വെള്ളറട | ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 18, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 18 | |- |2013-11-04 |ഫാസിൽ | സി.പി.ഐ.എം. / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. |തൃശ്ശൂർ |ഗുരുവായൂർ |ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. |കുറ്റാരോപിതർ - 15, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 11 | ഈ കേസിലെ പ്രതി ആനന്ദ് 2017-11-17 ൽ ജാമ്യത്തിലിറങ്ങിയപ്പോൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- | 2013-10-04 | യു. ഷിധിൻ | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 09, തലശ്ശേരി അഡീഷണൽ കോടതി 9 പേർക്ക് ജീവപരന്ത്യം കഠിന ശിക്ഷയും ഒരു ലക്ഷം രൂപ പിഴയും വിധിച്ചു. <ref> https://www.asianetnews.com/local-news/thalassery-shidhin-murder-case-verdict-pw7wu2 </ref> | രാത്രിയിൽ ഇരുമ്പുവടി കൊണ്ട് തലക്കടിച്ച് കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. |- |2013-10-01 |സജിൻ ഷാഹുൽ | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. |തിരുവനന്തപുരം |പാറശാല | ബി.ജെ.പി. / എ.ബി.വി.പി. |കുറ്റാരോപിതർ - 13, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 11 - | |- |2013-09-16 |എം.ബി. ബാലകൃഷ്ണൻ |സി.പി.ഐ.എം. |കാസർഗോഡ് |ബേക്കൽ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) |കുറ്റാരോപിതർ - 7, അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടവർ - 5, ജില്ലാ പ്രിൻസിപ്പാൾ സെക്ഷൻസ് കോടതി പ്രതികളെ വെറുതെ വിട്ടു.<ref>{{cite news |title=എം ബി ബാലകൃഷ്ണൻ വധം: പ്രതികളെ വെറുതെ വിട്ടതിനാൽ ഉയർന്ന കോടതിയിൽ അപ്പീൽ നൽകുമെന്ന് സിപിഎം |url=https://m.dailyhunt.in/news/india/malayalam/kasargodvartha-epaper-kasargod/em+bi+balakrishnan+vadham+prathikale+veruthe+vittathinal+uyarnna+kodathiyil+appeel+nalkumenn+sipiem-newsid-96172517 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=ഡെയ്‌ലിഹണ്ട് |date=2019 സെപ്റ്റംബർ 4 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727020150/https://m.dailyhunt.in/news/india/malayalam/kasargodvartha-epaper-kasargod/em+bi+balakrishnan+vadham+prathikale+veruthe+vittathinal+uyarnna+kodathiyil+appeel+nalkumenn+sipiem-newsid-96172517 |url-status=dead }}</ref> |തിരുവോണ ദിവസം രാത്രിയിൽ സ്കൂട്ടറിൽ പോകുമ്പോൾ കൊലപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു. |- |2013-08-16 |ലാൽജി കൊള്ളന്നൂർ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) - എ. ഗ്രൂപ്പ് |തൃശ്ശൂർ |അയ്യന്തോൾ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) - ഐ. ഗ്രൂപ്പ് | |മധുവിനെ കൊലപ്പെടുത്തിയതിലുള്ള പ്രതികാരമായി അയന്തോളിൽ ബൈക്ക് തടഞ്ഞുനിർത്തി കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്.<ref name="congressgroup_mathrubhumi"/> |- |2013-06-01 |ഈച്ചരത്ത് മധു |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) - ഐ. ഗ്രൂപ്പ് |തൃശ്ശൂർ |അയ്യന്തോൾ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) - ഐ. ഗ്രൂപ്പ് | 7 പ്രതികൾ. 6 പ്രതികൾക്ക് ഇരട്ട ജീവപരന്ത്യം. 1 പ്രതിക്ക് ജീവപരന്ത്യം. തൃശൂർ ഫാസ്റ്റ് ട്രാക്ക് നാലാം അഡീഷണൽ ഡിസ്ട്രിക്ട് ആൻഡ് സെഷൻസ് കോടതിയാണ് വിധിച്ചത്. |യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് തിരഞ്ഞെടുപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് മറ്റൊരു ഐ ഗ്രൂപ്പ് നേതാവായ പ്രേംജിയെ വീട്ടിൽ കയറി മധുവും കൂട്ടരും വെട്ടിയതിന് പ്രതികാരമായി അയന്തോൾ ക്ഷേത്രത്തിന് മുൻപിൽ വെച്ച് കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്.<ref name="congressgroup_mathrubhumi">{{cite news |title=കോൺഗ്രസ് ഗ്രൂപ്പു തർക്കത്തിന്റെ മൂന്നാമത്തെ ഇര |url=https://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/-%E0%B4%95%E0%B5%8B%E0%B4%A3%E0%B5%8D%E2%80%8D%E0%B4%97%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%B8%E0%B5%8D-%E0%B4%97%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B5%82%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%81-%E0%B4%A4%E0%B4%B0%E0%B5%8D%E2%80%8D%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%B1%E0%B5%86-%E0%B4%AE%E0%B5%82%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A8%E0%B4%BE%E0%B4%AE%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%86-%E0%B4%87%E0%B4%B0-1.459336 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2015 ഓഗസ്റ്റ് 9 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഒക്‌ടോബർ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ഇതിലെ പ്രധാന പ്രതി പ്രേംജിയുടെ ജ്യേഷ്ഠനായ ലാൽജിയും കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- | 2012-09-05 | സച്ചിൻ ഗോപാലൻ | ബി.ജെ.പി. / എ.ബി.വി.പി. | കണ്ണൂർ | കണ്ണൂർ നഗർ | പോപ്പുലർ ഫ്രണ്ട് / ക്യാമ്പസ് ഫ്രണ്ട് | | 2012 ജൂലൈ 6ന്, കണ്ണൂർ പള്ളിക്കുന്ന് ഹയർ സെക്കണ്ടറി സ്കൂളിൽ മെമ്പർഷിപ്പ് പ്രവർത്തനത്തിനിടെ സച്ചിൻ ഗോപാലിനെ ആക്രമിക്കുകയും ചികിൽസയിലിരിക്കെ മരിച്ചുവെന്നാണ് കേസ്.<ref>{{cite news |title=സച്ചിൻ ഗോപാൽ വധക്കേസ് ; പ്രതിയായ പോപ്പുലർ ഫ്രണ്ട് പ്രവർത്തകൻ പിടിയിൽ |url=https://janamtv.com/80112950/ |accessdate=2019 മാർച്ച് 6 |publisher=ജനം ടി.വി. |date=2018 നവംബർ 12}}</ref> |- | 2012-07-17 | വിശാൽ | ബി.ജെ.പി. / എ.ബി.വി.പി. | ആലപ്പുഴ | ചെങ്ങന്നൂർ ക്രിസ്ത്യൻ കോളേജ് | പോപ്പുലർ ഫ്രണ്ട് / ക്യാമ്പസ് ഫ്രണ്ട് | മുഴുവൻ കുറ്റാരോപിതരേയും വിചാരണ കോടതി വെറുതേ വിട്ടു. | ക്ലാസ് തുടങ്ങുന്ന ദിവസം സരസ്വതീദേവിയുടെയും വിവേകാനന്ദന്റെയും ഛായാചിത്രങ്ങളും വിളക്കും തെളിയിച്ച്, കാമ്പസിലേക്കു വരുന്ന വിദ്യാർത്ഥികളെ കുങ്കുമവും കളഭവും അണിയിച്ചാണ് എ.ബി.വി.പി.ക്കാർ കടത്തിവിട്ടിരുന്നത്. ഇതുമായുണ്ടായ തർക്കത്തിലാണ് കൊലപാതകം ഉണ്ടായത്.<ref>{{cite news |title=വിദ്യാർത്ഥി സംഘർഷം: വെട്ടേറ്റ എ.ബി.വി.പി പ്രവർത്തകൻ മരിച്ചു |url=https://www.doolnews.com/sfi-abvp-clash-in-chengannoor-collage-malayalam-news-342.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 6 |publisher=ഡൂൾ ന്യൂസ് |date=2012 ജൂലൈ 17}}</ref> |- |2012-05-04 |ടി.പി. ചന്ദ്രശേഖരൻ |ആർ.എം.പി. |കോഴിക്കോട് |വടകര |സി.പി.ഐ.എം. |കുറ്റാരോപിതർ - 57, വിചാരണ നേരിട്ടവർ - 56, സി.എച്ച്. അശോകൻ മരിച്ചു. [[പി. മോഹനൻ]] 24 പേരെ വെറുതെ വിട്ടു. 11 പേർക്ക് ജീവപരന്ത്യം, ഒരാൾക്ക് 3 വർഷം തടവും | വാടക ഗുണ്ടകളെ ഉപയോഗിച്ച് 51 വെട്ട് വെട്ടി കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. |- |2012-04-08 |വിനീഷ് | സി.പി.ഐ.എം. / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. |പാലക്കാട് |ചെർപ്പുളശ്ശേരി |ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. |കുറ്റാരോപിതർ - 13 | |- |2012-03-18 |[[അനീഷ്‌ രാജൻ വധക്കേസ്|അനീഷ് രാജ്]] | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. |ഇടുക്കി |നെടുങ്കണ്ടം |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) |കുറ്റാരോപിതർ - 2 | |- | 2012-02-20 | [[ഷുക്കൂർ വധക്കേസ്‌|അബ്ദുൾ ഷുക്കൂർ]] | മുസ്ലീം ലീഗ് | കണ്ണൂർ | കണ്ണപുരം | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 33, സി.ബി.ഐ. അന്വേഷണം നടക്കുന്നു. | സി.പി.എം കണ്ണൂർ ജില്ലാ സെക്രട്ടറി പി. ജയരാജൻ, കല്ല്യാശ്ശേരി എം.എൽ.എ ടി.വി.രാജേഷ് എന്നിവർ സഞ്ചരിച്ച വാഹനത്തിനു നേരെ ആക്രമണം ഉണ്ടായതിനു പ്രതികാരമായിട്ടാണ് അരിയിൽ ഷുക്കൂർ വധിക്കപ്പെട്ടത് എന്നാണ് കേസ്. |- | 2012-02-12 | പയ്യോളി മനോജ് (സി.ടി. മനോജ്) | ബി.ജെ.പി. / ബി.എം.എസ്. | കോഴിക്കോട് | പയ്യോളി | സി.പി.ഐ.എം. | 9 പേരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. | വീട്ടിൽ കയറി കൊലപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു.<ref>{{cite news |title=സി ടി മനോജ് വധക്കേസ്: ഒമ്പതു പേർ അറസ്റ്റിൽ |url=https://www.thejasnews.com/%E0%B4%B8%E0%B4%BF-%E0%B4%9F%E0%B4%BF-%E0%B4%AE%E0%B4%A8%E0%B5%8B%E0%B4%9C%E0%B5%8D-%E0%B4%B5%E0%B4%A7%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B8%E0%B5%8D-%E0%B4%92%E0%B4%AE%E0%B5%8D%E0%B4%AA.html/ |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=തേജസ് |date=2017 ഡിസംബർ 29 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 2012-02-07 | കടവൂർ ജയൻ (കടവൂർ കോയിപ്പുറത്ത് രാജേഷ്) | മുൻ ആർ.എസ്.എസ്. | കൊല്ലം | കടവൂർ | ആർ.എസ്.എസ്. | 9 പേർ കുറ്റക്കാർ ആണെന്ന് കൊല്ലം നാലാം അഡീഷണൽ സെഷൻസ് കോടതി വിധിച്ചു. പിന്നീട് വിധിയെ ചോദ്യം ചെയ്ത് ഹൈക്കോടതിയെ സമീപിച്ചു. ഹൈക്കോടതി വിധിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കേസ് പരിഗണിച്ച കൊല്ലം ജില്ലാ പ്രിൻസിപ്പൽ സെഷൻസ് കോടതി ആദ്യ വിധി ശരി വെച്ചു. <ref> https://www.asianetnews.com/kerala-news/kollam-kadavur-jayan-murder-case-court-found-nine-rss-workers-guilty-qej1k6 </ref> | ആർ.എസ്.എസ്. പ്രവർത്തകനായിരുന്ന ജയൻ സംഘടനയുമായി തെറ്റിപിരിഞ്ഞതിനുള്ള വൈരാഗ്യം മൂലം കടവൂർ ക്ഷേത്രകവലയിൽ വെട്ടിയും കുത്തിയും കൊലപ്പെടുത്തി. <ref>{{Cite web |url=https://www.mathrubhumi.com/crime-beat/legal/kollam-kadavoor-jayan-murder-case-nine-rss-workers-are-convicted-by-kollam-court-1.4495169 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-02-02 |archive-date=2020-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200202101915/https://www.mathrubhumi.com/crime-beat/legal/kollam-kadavoor-jayan-murder-case-nine-rss-workers-are-convicted-by-kollam-court-1.4495169 |url-status=dead }}</ref> |- |2012-02-02 |ടി. മനോജ് |സി.പി.ഐ.എം. |കാസർഗോഡ് |ഉദുമ പള്ളിക്കര കീക്കാനം |മുസ്ലീം ലീഗ്<ref>https://www.thehindu.com/news/national/kerala/pinarayi-sees-iuml-hand-in-dyfi-activists-killing/article3728540.ece</ref> | |ആലിങ്കാലിൽ  ടി. മനോജിനെ ഹർത്താൽ ദിനത്തിൽ മുസ്ലീം ലീഗ് സംഘം മർദ്ദിച്ച് കൊലപ്പെടുത്തി |- |2012-01-19 |ഷാരോൺ |ബി.ജെ.പി. |തൃശ്ശൂർ |ഗുരുവായൂർ |സി.പി.ഐ.എം. | പ്രതികൾ - 5, ഒന്നാം പ്രതിക്ക് ജീവപരന്ത്യം, ബാക്കി 4 പ്രതികൾക്ക് 5 വർഷം 7 മാസം കഠിനതടവും തൃശൂർ പ്രിൻസിപ്പൽ സെഷൻസ്‌ കോടതി വിധിച്ചു.<ref>{{cite news |title=ഷാരോൺ വധം: ഒന്നാം പ്രതിക്ക്‌ ജീവപര്യന്തം |url=https://www.janmabhumidaily.com/news177329 |accessdate=2019 മാർച്ച് 4 |publisher=ജന്മഭൂമി |date=2014 ഫെബ്രുവരി 19 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | രാത്രിയിൽ മെഡിക്കൽ ഷോപ്പിലേക്ക് വരുന്ന വഴിയിൽ ബൈക്ക് തടഞ്ഞ് നിർത്തി കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. |- |2011-07-05 |അൻവർ |മുസ്ലീം ലീഗ് |കണ്ണൂർ |തളിപറമ്പ് |സി.പി.ഐ.എം. |കുറ്റാരോപിതർ - 22 | |- |2011-05-21 |അഷ്‌റഫ് |സി.പി.ഐ.എം. |കണ്ണൂർ |കതിരൂർ |ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. |കുറ്റാരോപിതർ - 8 | |- |2011-05-13 |രവീന്ദ്രൻ |സി.പി.ഐ.എം. |കാസർഗോഡ് |അധൂർ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) |കുറ്റാരോപിതർ - 1 | |- | 2011-01-17 | പി.വി. മനോജ് | സി.പി.ഐ.എം. / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. | കണ്ണൂർ | കണ്ണപുരം | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 8 | കോലത്തുവയലിൽ സി.പി.എം. പ്രവർത്തകർക്കു നേരെയുണ്ടായ ബോംബേറിലാണ് മനോജ് കൊല്ലപ്പെട്ടത്.<ref>{{cite news |title=കോലത്തുവയൽ മനോജ് വധം: ഒരു ആർഎസ്എസ് പ്രവർത്തകൻ കൂടി അറസ്റ്റിൽ |url=https://www.asianetnews.com/news/kolath-vayal-manoj-murder-rss |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ് |date=2017 ഡിസംബർ 29}}</ref> |- |2010-12-01 |രതീഷ് |ആർ.എസ്.എസ്. |പാലക്കാട് |കസബ |സി.പി.ഐ.എം. |കുറ്റാരോപിതർ - 5 | |- |2010-09-10 |മേലേവീട്ടിൽ റെജി |[[കോൺഗ്രസ്]] |തിരുവനന്തപുരം |പോത്തൻകോട് |ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ |10 പ്രതികൾക്ക് ജീവപര്യന്തം തടവുശിക്ഷ വിധിച്ചു |ബോംബെറിഞ്ഞ ശേഷം വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി. ഓണാഘോഷത്തിനിടെ നടന്ന തർക്കമായിരുന്നു പ്രകോപനം |- |2010-05-28 |ഷിനോജ് |ബി.ജെ.പി. |കണ്ണൂർ |തലശ്ശേരി |സി.പി.ഐ.എം. |കുറ്റാരോപിതർ - 15 | ബൈക്കിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ബോംബ് എറിഞ്ഞ് വീഴ്തിയതിന് ശേഷം വിജിതിനേയും ഷിനോജിനേയും വെട്ടികൊലപ്പെടുത്തി. ഇതാണ് ന്യൂ മാഹി ഇരട്ടകൊലപാതകം |- |2010-05-28 |വിജിത് |ബി.ജെ.പി. |കണ്ണൂർ |തലശ്ശേരി |സി.പി.ഐ.എം. |കുറ്റാരോപിതർ - 15 | ബൈക്കിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ബോംബ് എറിഞ്ഞ് വീഴ്തിയതിന് ശേഷം വിജിതിനേയും ഷിനോജിനേയും വെട്ടികൊലപ്പെടുത്തി. ഇതാണ് ന്യൂ മാഹി ഇരട്ടകൊലപാതകം |- |2010-05-28 |യേശു @ രാജേഷ് |ബി.ജെ.പി. |കണ്ണൂർ |കൊളവള്ളൂർ |സി.പി.ഐ.എം. |കുറ്റാരോപിതർ - 15 | |- |2010-05-16 |ബിജു | സി.പി.ഐ.എം. / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. |തൃശ്ശൂർ |വടക്കാഞ്ചേരി |ബി.ജെ.പി. |കുറ്റാരോപിതർ - 9 | |- |2010-05-02 |വിനിൽ |ബി.ജെ.പി. |തൃശ്ശൂർ |വാടാനപ്പള്ളി |സി.പി.ഐ.എം. |കുറ്റാരോപിതർ - 4 | |- | 2010-04-10 | രാമഭദ്രൻ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കൊല്ലം | അഞ്ചൽ, ഏരൂർ | സി.പി.ഐ.എം. | സി.ബി.ഐ. അന്വേഷണം - സി.പി.എ. ജില്ലാ നേതാക്കളടക്കം പ്രതികൾ - 19 | സി.പി.എമ്മിൽ നിന്ന് അംഗങ്ങളെ കോൺഗ്രസിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നതിന്റെ വൈരാഗ്യമാണ് കൊലയിൽ കലാശിച്ചത്. <ref> https://www.asianetnews.com/kerala-news/trivandrum-cjm-court-criticizing-cbi-in-anchal-ramabhandran-murder-case-pnmzcr </ref> |- | 2010-01-05 | ഹമീദ് കോയിപ്പാടി | മുസ്ലിം ലീഗ് | കാസർഗോഡ് | കുമ്പള | സിപിഎം | പ്രതികളെ വിചാരണ കോടതി വെറുതെ വിട്ടു | മുൻപ് സിപിഎം പ്രവർത്തകനായിരുന്ന ഹമീദ് പാർട്ടി മാറി ലീഗിൽ ചേർന്നതിന്റെ വിരോധം മൂലം കുത്തിക്കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്. |- |} === 2000 - 2009=== {| class="wikitable sortable" |+ !'''തിയ്യതി''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പേര്''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പാർട്ടി''' !'''ജില്ല''' !'''പ്രദേശം''' !'''പ്രതികൾക്ക് ബന്ധമുള്ള പാർട്ടി''' !'''പോലിസ് / കോടതി നടപടികൾ''' !'''കേസ് - വിശദ വിവരങ്ങൾ''' |- |2009-12-08 |കെ. എസ് ദിവാകരൻ |കോൺഗ്രസ് |ആലപ്പുഴ |ചേർത്തല |സിപിഐഎം |6 പ്രതികൾ. ഗൂഢാലോചന നടത്തിയ സിപിഎം ലോക്കൽ സെക്രട്ടറി ബൈജുവിനെ വധശിക്ഷയ്ക്ക് വിധിച്ചു |തടുക്ക് വിതരണത്തിൽ സിപിഎം കൗൺസിലർ ബൈജു നടത്തിയ അഴിമതി വെളിപ്പെടുത്തിയതിന്റെ പേരിലുള്ള കൊലപാതകം |- | 2009-11-03 | ജബ്ബാർ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കാസർഗോഡ് | പെർള | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 10, സി.പി.എം. ഏരിയാ സെക്രട്ടറിയും ലോക്കൽ സെക്രട്ടറിയും വാടക ഗുണ്ടകളും ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. | വാടക ഗുണ്ടകളെ ഉപയോഗിച്ച്‌ സി.പി.എം. കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്.<ref>{{cite news |title=വെട്ടിക്കൊന്നവന്റെ കല്ലറ ആക്രമിച്ച്‌ തകർക്കുക; എന്നിട്ട് അത് പുതിക്കിപ്പണിയുമ്ബോൾ സ്റ്റീൽ ബോംബ്വെച്ച്‌ കോൺക്രീറ്റ് ചെയ്യുക; കണ്ണൂരിന്റത് കേട്ടുകേൾവിയില്ലാത്ത പകയുടെ ചരിത്രം |url=https://m.dailyhunt.in/news/india/malayalam/marunadan+malayali-epaper-marunada/vettikkonnavande+kallara+aakramich+thakarkkuka+ennitt+ath+puthikkippaniyumbol+steel+bombvech+konkreet+cheyyuka+kannurindath+kettukelviyillatha+pakayude+charithram+oru+kalathe+rashdreeya+kriminalukal+inn+kvatteshanukal+aeteduth+orumich+pravarthikkunnu+kaviyum+chuvappumennum+avarkk+vyathyasamilla+kodi+suniyum+katti+sureshum+kakka+shajiyumokke+ore+thuval+pakshikal+marunadan+parambara+kolakkathikal+vazhunna+kannur+munnam+bhagam-newsid-110676891 |accessdate=2019 മാർച്ച് 25 |publisher=ഡെയ്ലിഹണ്ട് |date=2019 മാർച്ച് 9 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727015407/https://m.dailyhunt.in/news/india/malayalam/marunadan+malayali-epaper-marunada/vettikkonnavande+kallara+aakramich+thakarkkuka+ennitt+ath+puthikkippaniyumbol+steel+bombvech+konkreet+cheyyuka+kannurindath+kettukelviyillatha+pakayude+charithram+oru+kalathe+rashdreeya+kriminalukal+inn+kvatteshanukal+aeteduth+orumich+pravarthikkunnu+kaviyum+chuvappumennum+avarkk+vyathyasamilla+kodi+suniyum+katti+sureshum+kakka+shajiyumokke+ore+thuval+pakshikal+marunadan+parambara+kolakkathikal+vazhunna+kannur+munnam+bhagam-newsid-110676891 |url-status=dead }}</ref> |- | 2009-10-23 | വിജേഷ് | സി.പി.ഐ.എം. | തൃശ്ശൂർ | കുന്നംകുളം | എൻ.ഡി.എഫ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 10 | |- | 2009-05-14 | ഒ.ടി. വിനീഷ് | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | വളപ്പട്ടണം | എൻ.ഡി.എഫ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 2 | ഒന്നാം പ്രതി ഐസിൽ ചേർന്ന് കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് കരുതുന്നു. ബസ് സ്റ്റോപ്പിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ പ്രതികൾ ബൈക്കിലെത്തി വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്.<ref>{{cite news |title=സി.പി.എം. പ്രവർത്തകന്റെ കൊല: സി.പി.എം. അനുഭാവികൾ കൂറുമാറി |url=https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/thalasseri-1.3584409 |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2019 ഫെബ്രുവരി 20 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804094918/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/thalasseri-1.3584409 |url-status=dead }}</ref> |- | 2009-04-27 | സജിത് ഇ.പി. | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | മട്ടന്നൂർ | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - | |- | 2009-03-27 | ഗണപതിയാടൻ പവിത്രൻ | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | കണ്ണവം | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 6 | |- | 2009-03-13 | മേതലെ മഠത്തിൽ ചന്ദ്രൻ | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ, | പാനൂർ | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 8 | |- | 2009-03-12 | വിനയൻ | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | പാനൂർ | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 8 | |- | 2009-03-11 | അജയൻ | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | കൊളവള്ളൂർ | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 9 | |- | 2009-03-04 | കണ്ട്യൻ ഷിജു | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | മലൂർ | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 9 | |- | 2009-02-20 | അനൂപ് | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് | കൊല്ലം | ചവറ | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 6 | |- | 2008-12-31 | ലതീഷ് | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 12 | |- | 2008-12-17 | കെ.പി. സജീവൻ | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | മട്ടന്നൂർ | എൻ.ഡി.എഫ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 13 | |- | 2008-11-18 | വിനു @ അറയ്ക്കൽ വിനോദ് | ആർ.എസ്.എസ്. | തൃശ്ശൂർ | പാവറട്ടി, പാടൂർ | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 4 | 2006 ജനുവരി 20ന് കൊല്ലപ്പെട്ട മുജീബ് വധക്കേസിലെ പ്രധാന പ്രതിയാണ് വിനോദ്. വിനോദ് വധക്കേസിലെ പ്രധാന പ്രതിയായ ഷിഹാബുദ്ദീൻ 2015 മാർച് 01-ന് കൊല്ലപ്പെട്ടു. <ref name="shihabuddin"/> |- |2008-10-14 |മുഹമ്മദ്‌ റഫീഖ് |ഡിവൈഎഫ്ഐ |കാസർഗോഡ് |മൊഗ്രാൽ പുത്തൂർ |ആർഎസ്എസ് | | |- | 2008-10-01 | ഐ.കെ. ധനീഷ് | സി.പി.ഐ.എം. | തൃശ്ശൂർ | നാട്ടിക, ഏങ്ങണ്ടിയൂർ | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 11 | |- | 2008-07-23 | യു.കെ. സലീം / മുഹമ്മദ് സലീം | സി.പി.ഐ.എം. / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | എൻ.ഡി.എഫ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 8 | |- | 2008-07-22 | അരുചാമി | ബി.ജെ.പി. | പാലക്കാട് | മലമ്പുഴ | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 4, എല്ലാവർക്കും ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ | |- | 2008-06-23 | സൈനുദ്ദീൻ | എൻ.ഡി.എഫ്. | കണ്ണൂർ | ഇരിട്ടി | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 10, പത്ത് പേരും കുറ്റവാളികൾ ആണെന്ന് സി.ബി.ഐ. പ്രത്യേക കോടതി വിധിച്ചു | |- | 2008-04-24 | നരോത്ത് ദിലീപൻ | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | ഇരിട്ടി | എൻ.ഡി.എഫ്. / | പ്രതികൾ - 16, 7 പേരെ വെറുതെ വിട്ടു. എസ്.ഡി.പി.ഐ. കണ്ണൂർ ജില്ലാ പ്രസിഡന്റ് ഉൾപ്പെടെ 9 പേർക്ക് ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ തലശ്ശേരി അഡീഷണൽ ജില്ലാ സെഷൻസ് കോടതി (മൂന്ന്) വിധിച്ചു.ഹൈക്കോടതി കുറ്റാരോപിതരെ വെറുതേ വിട്ടു | തെങ്ങിൻ തോപ്പിൽ പതിയിരുന്ന് വെട്ടികൊല്ലുകയായിരുന്നു.<ref>{{cite news |title=ദിലീപൻ വധം: എസ്.ഡി.പി.ഐ. ജില്ലാ പ്രസിഡന്റ് ഉൾപ്പെടെ ഒൻപത് പ്രതികൾക്ക് ജീവപര്യന്തം കഠിനതടവ് |url=https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/cpm-worker-dileepan-murder-case-9-sdpi-activists-get-life-imprisonment--1.3576905 |accessdate=2019 മാർച്ച് 6 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2019 ഫെബ്രുവരി 17 |archive-date=2019-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217125844/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/cpm-worker-dileepan-murder-case-9-sdpi-activists-get-life-imprisonment--1.3576905 |url-status=dead }}</ref> |- | 2008-04-02 | വിഷ്ണു | സി.പി.ഐ.എം. | തിരുവനന്തപുരം | വഞ്ചിയൂർ | ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 16 | |- | 2008-03-13 | ഷാജി | സി.പി.ഐ.എം. | തൃശ്ശൂർ | വാടാനപ്പള്ളി | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 11 | |- | 2008-03-07 | സുരേഷ് ബാബു | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | ചൊക്ലി | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 5 | |- | 2008-03-07 | കെ.വി. സുരേന്ദ്രനാഥ് | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 7 | |- | 2008-03-07 | അനീഷ് | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | പാനൂർ | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 13 | |- | 2008-03-06 | മഹേഷ് | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | കണ്ണവം | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 11 | |- | 2008-03-05 | ഇല്ലിക്കുന്ന് രഞ്ജിത് കുമാർ | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 8, എട്ട് പേരേയും തലശ്ശേരി അഡീഷണൽ ജില്ലാ സെഷൻസ് കോടതി വെറുതെ വിട്ടു. | ഒട്ടോറിക്ഷ തടഞ്ഞ് നിർത്തി വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്.<ref>{{cite news |title=സി.പി.എമ്മുകാരന്റെ വധം: എട്ട്‌ ആർ.എസ്‌.എസുകാരെ വിട്ടയച്ചു |url=http://www.mangalam.com/news/detail/300960-latest-news.html |accessdate=2019 ഏപ്രിൽ 11 |publisher=മംഗളം |date=2019 ഏപ്രിൽ 11}}</ref> |- | 2008-03-05 | നിഖിൽ | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | ധർമ്മടം | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 8 | |- | 2008-03-05 | മാണിയത്ത് സത്യൻ | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | കതിരൂർ, വെണ്ടുട്ടായി | സി.പി.ഐ.എം. | പ്രതികൾ - 8, തലശ്ശേരി അഡീഷണൽ ജില്ലാ സെഷൻസ് കോടതി( ഒന്ന്) എല്ലാ പ്രതികളേയും വെറുതെ വിട്ടു.<ref>{{cite news |title=ബി.ജെ.പി പ്രവർത്തകനെ തലയറുത്ത് കൊലപ്പെടുത്തിയ കേസിലെ പ്രതികളായ എട്ട് സി.പി.എം പ്രവർത്തകരെ വെറുതെ വിട്ടു |url=https://thalassery.truevisionnews.com/bjp-pravarthakane/ |accessdate=2019 മാർച്ച് 30 |publisher=തലശ്ശേരി ന്യൂൂസ്.ഇൻ |date=2018 ഒക്ടോബർ 6}}</ref> | കൂത്തുപറമ്പ് പഴയനിരത്തിൽ ഒരുവീട്ടിൽ ജോലി ചെയ്യുകയായിരുന്ന സത്യനെ അക്രമികൾ ബലമായി ഓട്ടോറിക്ഷയിൽ കയറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി കഴുത്തറുത്ത് കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്.<ref>{{cite news |title=മാണിയത്ത് സത്യൻ വധക്കേസ് രണ്ടുസാക്ഷികൾ കൂടി കൂറുമാറി |url=https://www.mathrubhumi.com/kannur/malayalam-news/thalasseri-1.1444627 |accessdate=2019 മാർച്ച് 25 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2016 ഒക്ടോബർ 22 |archive-date=2019-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325115421/https://www.mathrubhumi.com/kannur/malayalam-news/thalasseri-1.1444627 |url-status=dead }}</ref> |- | 2008-02-07 | കെ.യു. ബിജു | സി.പി.ഐ.എം. / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. | തൃശ്ശൂർ | കൊടുങ്ങല്ലൂർ | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 14 | |- | 2008-01-27 | ജിജേഷ് | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | ചൊക്ലി | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 9 | |- | 2008-01-12 | എം. ധനേഷ് | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | അഴീക്കോട്, വളപ്പട്ടണം | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 9, രണ്ടും മൂന്നും പ്രതികൾക്ക് ജീവപരന്ത്യം കഠിന തടവിന് തലശ്ശേരി അഡീഷണൽ ജില്ലാ സെക്ഷൻസ് കോടതി വിധിചു. ഒന്നാം പ്രതിയെ 2018 ഫെബ്രുവരിയിലാണ് അറസ്റ്റ് ചെയ്തത്. | ബൈക്കിൽ സുഹൃത്തിനൊപ്പം യാത്ര ചെയ്യുമ്പോൾ വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്.<ref>{{cite news |title=ധനേഷ്‌ വധം: മുഖ്യ പ്രതി പോണ്ടിച്ചേരിയിൽ പിടിയിൽ |url=http://www.mangalam.com/news/detail/191100-crime.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 6 |publisher=മംഗളം |date=2018 ഫെബ്രുവരി 10}}</ref> |- | 2007-12-23 | വിനോദ് | ആർ.എസ്.എസ്. | ആലപ്പുഴ | വള്ളിക്കുന്നം | എൻ.ഡി.എഫ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 10, കോടതി 5 പേരെ കുറ്റവാളികളായി വിധിച്ചു.5 പേരെ വെറുതേ വിട്ടു. | |- | 2007-12-02 | ഷാജു | ബി.ജെ.പി. / ബി.എം.എസ്. | തൃശ്ശൂർ | കൊടകര | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 6 | |- | 2007-11-10 | പാറക്കണ്ടി പവിത്രൻ | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | തല്ലശ്ശേരി, കതിരൂർ | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 8, നാലാം പ്രതി മരണപ്പെട്ടു. 7 പ്രതികൾക്ക് ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ തലശ്ശേരി അഡീഷനൽ സെഷൻസ് കോടതി വിധിച്ചു.<ref>{{cite news |title=പാറക്കണ്ടി പവിത്രൻ കൊല; 7 ബിജെപി-ആർഎസ്എസ് പ്രവർത്തകർക്ക് ജീവപര്യന്തം |url=https://www.manoramanews.com/news/breaking-news/2019/05/15/rss-workers-sen-to-life-sentence.html |accessdate=2019 മേയ് 15 |publisher=മനോരമ ന്യൂസ് |date=2019 മേയ് 15 |archive-date=2019-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515110522/https://www.manoramanews.com/news/breaking-news/2019/05/15/rss-workers-sen-to-life-sentence.html |url-status=dead }}</ref> | നവംബർ ആറിന് രാവിലെ പൊന്ന്യം നാമത്ത് മുക്കിൽ വെച്ച് പാൽ വാങ്ങാൻ പോകുമ്പോൾ വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു. നവംബർ 10ന് മരണപ്പെട്ടു. |- | 2007-11-05 | സുധീർ | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 7 | കാർ ഡ്രൈവർ ആയിരുന്ന സുധീറിനെ സ്കൂൾ കുട്ടികളെ കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ തടഞ്ഞ് നിർത്തിയാണ് കൊലപ്പെടുത്തിയത്. |- | 2007-10-29 | രവീന്ദ്രൻ | സി.പി.ഐ.എം. | പാലക്കാട് | മലമ്പുഴ | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 7 | |- | 2007-10-23 | സനിൽ കുമാർ | ബി.ജെ.പി. | തൃശ്ശൂർ | കൊടുങ്ങല്ലൂർ | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 7 | |- | 2007-08-16 | കുമ്പളപ്രവൻ പ്രമോദ് | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | കൂത്തുപറമ്പ്, മൂര്യാട് | സി.പി.ഐ.എം. | 11 പ്രതികൾക്കും തലശ്ശേരി അഡീഷനൽ ജില്ലാ സെഷൻസ്​ കോടതി ജീവപരന്ത്യം വിധിച്ചു.<ref>{{cite news |title=പ്രമോദ് വധം: 11 സി.പി.എം പ്രവർത്തകർക്ക് ജീവപര്യന്തം |url=https://www.madhyamam.com/kerala/11-cpm-activists-get-life-imprisonment-murdering-kerala-news/460429 |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=മാധ്യമം |date=2018 ഏപ്രിൽ 4}}</ref> | കേസിൽ ശിക്ഷക്കപ്പെട്ടവരിൽ രണ്ട് പേർ അച്ചനും മകനും രണ്ട് പേർ സഹോദരങ്ങളുമാണ്.<ref>{{cite news |title=പ്രമോദ് വധം: ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരിൽ അച്ഛനും മകനും സഹോദരങ്ങളും |url=https://localnews.manoramaonline.com/kannur/local-news/2018/04/04/jay04-case.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=മലയാള മനോരമ |date=2018 ഏപ്രിൽ 5}}</ref> |- | 2007-07-20 | [[അജയ് പ്രസാദ്‌ വധക്കേസ്|അജയ പ്രസാദ്]]<ref>{{cite news |title=അജയപ്രസാദ് രാഷ്ട്രീയ വൈരത്തിന്റെ ഇര |url=https://www.mathrubhumi.com/kollam/news/kollam-1.2988227 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 28 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2018 ജൂലൈ 21 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804095043/https://www.mathrubhumi.com/kollam/news/kollam-1.2988227 |url-status=dead }}</ref> | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. | കൊല്ലം | ഓച്ചിറ | ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 6, കോടതി 6 പേർക്കും പത്ത് വർഷം കഠിന തടവ് വിധിച്ചു. | ക്ലാപ്പന സ്കൂളിൽ എസ്.എഫ്.ഐ. യൂണിറ്റ് രൂപവത്കരിച്ചതിനെച്ചൊല്ലിയുള്ള തർക്കങ്ങളാണ് കൊലപാതകത്തിൽ കലാശിച്ചത്. |- | 2007-05-17 | സുലൈമാൻ | മുസ്ലീം ലീഗ് | തൃശ്ശൂർ | വടക്കേക്കാട് | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 4 | |- | 2007-04-20 | ചന്ദ്രൻ പിള്ള | ആർ.എസ്.എസ്. | ആലപ്പുഴ | കുറത്തിക്കാട് | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 7 | |- | 2007-03-04 | വൽസരാജ് | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 2007-01-20<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/murder-6-pfi-men-acquitted/article22187906.ece|title=Murder: 6 PFI men acquitted|access-date=03-05-2026|first=TheHindu|website=TheHindu.com|publisher=The Hindu}}</ref> | കെ. രവീന്ദ്രൻ | ആർ.എസ്.എസ്. | മലപ്പുറം | മഞ്ചേരി | എൻ.ഡി.എഫ്. | പ്രതികൾ - 9, എല്ലാവരേയും വെറുതെ വിട്ടു.<ref name="raveendran_oneindia"/> | ഇസ്ലാം മതം സ്വീകരിച്ച യാസിർ കൊല്ലപ്പെട്ടതിലെ രണ്ടാം പ്രതിയായിരുന്നു. |- | 2006-12-16 | സുജിത് | ബി.ജെ.പി. | തൃശ്ശൂർ | വാടാനപ്പള്ളി | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 11 | |- | 2006-12-16 | മാഹിൻ | സി.പി.ഐ.എം. | തൃശ്ശൂർ | ചാലക്കുടി | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 8, 2 പേർ കുറ്റക്കാർ, ഹൈക്കോടതിയിൽ അപ്പീൽ നടക്കുന്നു. | |- | 2006-10-22 | [[ഫസൽ വധക്കേസ്|മൊഹമദ് ഫസൽ]] | എൻ.ഡി.എഫ്. | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | സി.പി.ഐ.എം. | 8 പ്രതികൾ, സി.ബി.ഐ. അന്വേഷണം | പാർട്ടി മാറിയതിലുള്ള വൈരാഗ്യമാണ് കൊലപാതകത്തിലേക്ക് നയിച്ചതെന്നാണ് കേസ് |- | 2006-09-25 | രാജു | സി.പി.ഐ.എം. | തൃശ്ശൂർ | മതിലകം | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 8, 8 പേർക്കും ജീവപരന്ത്യം | |- | 2006-06-13 | കെ.കെ. യാക്കൂബ് | സി.പി.ഐ.എം. / സി.ഐ.ടി.യു. | കണ്ണൂർ | ഇരിട്ടി | ബി.ജെ.പി. | കുറ്റാരോപിതർ - 16, തലശ്ശേരി രണ്ടാം അഡീഷണൽ കോടതി അഞ്ച് പേരെ കുറ്റക്കാരാണെന്ന് കണ്ടെത്തി. മറ്റ് പ്രതികളെ വെറുതെ വിടുകയും ചെയ്തു.<ref>{{cite news |title=യാക്കൂബ് വധക്കേസ്: അഞ്ച് പ്രതികൾക്ക്​ ജീവപര്യന്തം; വത്സൻ തില്ല​ങ്കേരി അടക്കം 11 പ്രതികളെ വെറുതെ വിട്ടു |url=https://www.madhyamam.com/kerala/yakub-murder-case-five-rss-workers-are-convicted-kerala-news/612162 |accessdate=2019 മേയ് 22 |publisher=മാധ്യമം |date=2019 മേയ് 22}}</ref> | യാക്കൂബിനെ പ്രതികൾ ബോംബും വാളും മഴുവുമായി സംഘം ചേർന്ന് ആക്രമിച്ച് കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ് |- | 2006-05-15 | രാജൻ ബാബു | സി.പി.ഐ. | കൊല്ലം | കൊട്ടാരക്കര | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 1, കൺവിക്റ്റഡ് | |- | 2006-04-16 | കെ.പി. വൽസലൻ | സി.പി.ഐ.എം. | തൃശ്ശൂർ | ഗുരുവായൂർ, വടക്കേക്കാട് | മുസ്ലീം ലീഗ് | കുറ്റാരോപിതർ - 5, ഒരാളെ കണ്ടെത്താനായിട്ടില്ല. 3 പേർക്ക് തൃശ്ശൂർ അയന്തോൾ അതിവേഗ കോടതി ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ വിധിച്ചു. | തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണത്തിനിടെ കുത്തേൽക്കുകയായിരുന്നു. അക്‌ബറിനും കുത്തേറ്റിരുന്നു.<ref>{{cite news |title=കെ പി വൽസലൻ വധക്കേസിൽ 3 മുസ്ലിം ലീഗുകാർക്കു ജീവപര്യന്തം; ഒരു ലക്ഷം രൂപ വീതം പിഴയും ശിക്ഷ |url=http://www.kairalinewsonline.com/2015/06/09/2241.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 27 |publisher=കൈരളി ന്യൂസ് |date=2015 ജൂൺ 9 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=മേയ് 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 2006-04-11 | എൻ. സുബ്രമഹ്ണ്യൻ | സി.പി.ഐ.എം. | മലപ്പുറം | പെരിന്തൽമണ്ണ | മുസ്ലീം ലീഗ് | കുറ്റാരോപിതർ - 3, ഒരാൾക്ക് ജീവപരന്ത്യം, രണ്ട് പേർക്ക് 8 വർഷം തടവ് | |- | 2006-04-05 | രാജേഷ് | സി.പി.ഐ.എം. | ആലപ്പുഴ | ആലപ്പുഴ നഗരം | ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 17 | |- | 2006-01-20 | മുജീബ് റഹ്മാൻ | സി.പി.ഐ.എം. | തൃശ്ശൂർ | പാവറട്ടി | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 5 | മുജീബ് വധക്കേസിലെ മുഖ്യ പ്രതിയായ വിനോദ് 2008 നവംബറിൽ 18 ന് കൊല്ലപ്പെട്ടു. വിനോദ് വധക്കേസിലെ പ്രധാന പ്രതിയായ മുജീബിന്റെ സഹോദരൻ ഷിഹാബ് 2015 മാർച്ച് 01-ന് കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- | 2006-01-03 | സത്യേഷ് | ബി.ജെ.പി. | തൃശ്ശൂർ | മതിലകം | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 10, ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ - 10 പേർക്കും. | |- | 2005 | റിജിത്ത്‌ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 2005-11-27 | എടച്ചോളി പ്രേമൻ | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | ചൊക്ലി | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 8 | |- | 2005-10-03 | രജിത് | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | കണ്ണപുരം | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കുറ്റാരോപിതർ - 10 | |- |2005-09-28 |സോമൻ |സി.പി.ഐ.എം. |പാലക്കാട് |വടക്കാഞ്ചേരി |ബി.ജെ.പി. |കുറ്റാരോപിതർ - 4, 4 പേരും കൺവിക്റ്റഡ് | |- | 2005-08-07 | ഇളമ്പിളയിൽ സൂരജ് | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | എടക്കാട് | സി.പി.ഐ.എം. | കുറ്റാരോപിതർ - 12 | മുഴപ്പിലങ്ങാടി ബീച്ചിലെ സൂരജിന്റെ കല്ലറ തകർക്കപ്പെട്ടതിന് ശേഷം പുതുക്കി പണിതപ്പോൾ കല്ലറയ്ക്ക് അകത്ത് ബോംബ് വെച്ച് കല്ലറ നിർമ്മിച്ചു.<ref>{{cite news |title=ബിജെപി പ്രവർത്തകന്റെ കല്ലറ വീണ്ടും പൊളിച്ചു |url=https://malayalam.oneindia.com/news/2010/04/05/kerala-bjp-activist-tomb-again-demolish.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 25 |publisher=വൺ ഇന്ത്യ മലയാളം |date=2010 ഏപ്രിൽ 5}}</ref> |- |2005-06-12 |ബിജി | ബി.ജെ.പി. / ബി.എം.എസ്. |ആലപ്പുഴ |ആലപ്പുഴ നഗരം | സി.പി.ഐ.എം. / സി.ഐ.റ്റി.യു. |കുറ്റാരോപിതർ - 11 | |- |2005-06-09 |വർഗീസ് | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / ഐ.എൻ.ടി.യു.സി. |തൃശ്ശൂർ |വിയ്യൂർ | സി.പി.ഐ.എം. / സി.ഐ.റ്റി.യു. |കുറ്റാരോപിതർ - 9 | |- |2005-05-23 |അജി കുമാർ |ശിവസേന |തിരുവനന്തപുരം |മലയിൻകീഴ് | സി.പി.ഐ.എം. / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. |കുറ്റാരോപിതർ - 9 | |- |2005-05-08 |റജി | സി.പി.ഐ.എം. / സി.ഐ.ടി.യു. |തൃശ്ശൂർ |വിയ്യൂർ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / ഐ.എൻ.റ്റി.യു.സി. |കുറ്റാരോപിതർ - 6 | |- |2005-03-10 |പുന്നാട് അശ്വിനി കുമാർ | [[ബി.ജെ.പി.]] / [[ആർ.എസ്.എസ്.]] / [[വി.എച്ച്.പി.]] |കണ്ണൂർ |പരിയാരം, തിരുവട്ടൂർ, പാറോളി |എൻ.ഡി.എഫ്. / [[പോപ്പുലർ ഫ്രണ്ട്]] | |ആർ.എസ്.എസ്. ബൗദ്ധിക് പ്രമുഖ് ആയിരുന്നു.<ref>{{cite news |title=അശ്വനികുമാർ വധം: ഒരാൾ കൂടി അറസ്റിൽ |url=https://malayalam.oneindia.com/news/2005/03/17/ker-ndf-arrest.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=വൺ ഇന്ത്യ മലയാളം |date=2005 മാർച്ച് 17}}</ref> ബസ് യാത്രയിൽ കൊല്ലപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു. |- |2005-01-18 |സഹദേവൻ |സി.പി.ഐ.എം. |പാലക്കാട് |ഹേമാംബിക നഗർ |ബി.ജെ.പി. |കുറ്റാരോപിതർ - 12 | |- |2005-01-18 |ഷമീർ |സി.പി.ഐ.എം. |തൃശ്ശൂർ |വടക്കേക്കാട് |ആർ.എസ്.എസ്. |കുറ്റാരോപിതർ - 14 | |- |2004-10-20 |ബാലസുബ്രഹ്മണ്യം(ബാലു) |കോൺഗ്രസ് |ഇടുക്കി |വണ്ടിപ്പെരിയാർ |സിപിഎം |പ്രതികളെ വിചാരണ കോടതി വെറുതേ വിട്ടു. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബം ഹൈക്കോടതിയെ സമീപിക്കുകയും പ്രതികൾക്ക് ജീവപര്യന്തം ലഭിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ സുപ്രീം കോടതി വിചാരണ കോടതി വിധി അംഗീകരിച്ചു |പട്ടുമലയിൽ യോഗത്തിൽ പ്രസംഗിക്കവേ വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്. അയ്യപ്പദാസ് വധത്തിന്റെ പ്രതികാരം |- |2004-06-07 |[[പുന്നാട് മുഹമ്മദ്‌ വധക്കേസ്|പി.വി. മുഹമ്മദ്‌ പുന്നാട്]] |എൻ.ഡി.എഫ് / പോപ്പുലർ ഫ്രണ്ട് |കണ്ണൂർ |പുന്നാട് |[[ബി.ജെ.പി.]], [[ആർ.എസ്.എസ്.]] |26 പ്രതികൾ, ഗൂഢാലോചനക്കുറ്റം തെളിയിക്കാത്തതിനാൽ 16 പ്രതികളെ വെറുതെ വിട്ടു. ഒരാൾക്ക് മാനസിക രോഗം ഉള്ളതിനാൽ വിചാരണ നടന്നില്ല. 9 പേർക്കും ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ. | 2004 ജൂൺ ഏഴിന് രാവിലെയാണു മുഹമ്മദും മകനും ആക്രമിക്കപ്പെട്ടത്.<ref>{{cite news |title=മുഹമ്മദ് വധം: ആർഎസ്എസ് പ്രവർത്തകരുടെ ജീവപര്യന്തം ശരിവച്ചു |url=https://www.manoramaonline.com/news/kerala/2018/12/13/muhammed-murder-case.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=മലയാള മനോരമ |date=2018 ഡിസംബർ 13}}</ref> |- | 2004-04-06 | കെ.പി. രവീന്ദ്രൻ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | കണ്ണൂർ സെൻട്രൽ ജയിൽ | [[ബി.ജെ.പി.]], [[ആർ.എസ്.എസ്.]] | റിമാൻഡ് തടവുകാരായ 31 പ്രതികൾ. | കോഴിക്കോട് കുന്നുമ്മലിനടുത്ത് കക്കട്ട് പ്രദേശവാസിയെ ജയിലിനകത്ത് വെച്ച് ഇരുമ്പുവടിയും മരവടിയും ഉപയോഗിച്ച് കൊന്നുവെന്നാണ് കേസ്. കേരളത്തിലെ ജയിലിനുള്ളിലെ ആദ്യത്തെ രാഷ്ട്രീയ കൊലപാതകം എന്ന കണക്കാക്കുന്നു.<ref>{{cite news |title=സംസ്ഥാനത്തെ ജയിലിൽ നടന്ന ആദ്യരാഷ്ട്രീയകൊലപാതക കേസിന്റെ വിചാരണ ആരംഭിച്ചു |url=https://www.manoramanews.com/news/kuttapathram/2018/09/01/trail-of-first-jail-murder-in-kerala-started-off.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 2 |publisher=മനോരമ ന്യൂസ് |date=2018 സെപ്റ്റംബർ 1}}</ref> |- | 2004-03-16 | സി.ജി. ഫ്രാൻസീസ് (മാരാരിക്കുളം ബെന്നി) | [[സിപിഐഎം]] | ആലപ്പുഴ | മാരാരിക്കുളം | [[ബി.ജെ.പി.]] / [[ആർ.എസ്.എസ്.]] | 13 പ്രതികൾ. ആലപ്പുഴ അഡീഷണൽ സെഷൻസ് കോടതി 3 എല്ലാ പ്രതികളേ വെറുതെ വിട്ടു. 13ആം പ്രതിക്ക് പ്രായപൂർത്തിയാകാത്തതിനാൽ ജുവൈനൽ കോടതിയിലാണ് വിചാരണ നേരിട്ടത്.<ref>{{cite news |title=ബെന്നി കൊലക്കേസ്: പ്രതികളെ വെറുതെ വിട്ടു |url=https://www.janmabhumidaily.com/news649298 |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |publisher=ജന്മഭൂമി |date=2017 ജൂൺ 15 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |- |2003-06-29 |പ്രവീൺ ദാസ് |[[സി.എം.പി]] |കൊല്ലം |കടയ്ക്കൽ |[[സിപിഐഎം]] | |സി.എം.പി ജില്ലാ കമ്മിറ്റി അംഗമായിരുന്നു |- |2002 |മുഹമ്മദ്‌ ഇസ്‌മയിൽ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |[[ബി.ജെ.പി.]] / [[ആർ.എസ്.എസ്.]] | | |- | 2002-11-17 | വട്ടപ്പാറ ഷാജി | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | സി.പി.ഐ.എം. | 15 പ്രതികളെ കീഴ്‌ക്കോടതി വെറുതെ വിടുകയും 8 പ്രതികൾക്ക് ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷയും വിധിച്ചു. ഈ ശിക്ഷ ഹൈക്കോടതിയും ശരി വെച്ചു. | ശാഖ കഴിഞ്ഞ് വരുന്ന ഷാജിയെ വെട്ടിയും കുത്തിയും കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്.<ref>{{cite news |title=വട്ടപ്പാറ ഷാജി വധം: സി.പി.എം പ്രവർത്തകരുടെ ജീവപര്യന്തം ഹൈക്കോടതി ശരിവെച്ചു |url=http://anweshanam.com/index.php/kerala/news/vattappara-shaji-murder-cpm-workers-life-sentence |accessdate=2019 മാർച്ച് 6 |publisher=അന്വേഷണം |date=2016 സെപ്റ്റംബർ 6 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |2002-09-06 |പാറക്കാട്ട് ശ്രീനിവാസൻ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) |കണ്ണൂർ | |[[സിപിഐഎം]] | |2001ൽ നടന്ന ആക്രമണത്തിൽ ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റ് ഒരു വർഷത്തിലേറെ ചികിത്സയിലായിരുന്നു. കണ്ണൂർ ഡിസിസി അംഗമായിരുന്നു. |- |2002-07-26 |വി വി അനീഷ് കൂടാളി |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) |കണ്ണൂർ | |[[സിപിഐഎം]] | |സിപിഎം വിട്ട മറ്റൊരാളെ ലക്ഷ്യമിട്ടെത്തിയ സംഘം ആളുമാറി കൊല്ലുകയായിരുന്നു. |- | 2002-05-22 | ശിഹാബ് | | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | സി.പി.ഐ.എം. | | കൊല്ലപ്പെട്ട ബി.ജെ.പി. പ്രവർത്തകൻ ചാവശ്ശേരി ഉത്തമന്റെ ശവദാഹം കഴിഞ്ഞ് വരുന്ന ജീപ്പിനു നേരെയുണ്ടായ ബോംബേറിൽ ജീപ്പ് ഡ്രൈവർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- | 2002-05-22 | ചാവശ്ശേരി ഉത്തമൻ (42) | [[ബി.ജെ.പി.]] / [[ആർ.എസ്.എസ്.]] | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | സി.പി.ഐ.എം. | 22 പ്രതികൾ, 17 പ്രതികളെ വിചാരണ വേളയിൽ വെറുതെ വിട്ടു. ബാക്കി അഞ്ച് പ്രതികളേയും കുറ്റക്കാരല്ല എന്ന് കണ്ട് കോടതി വെറുതെ വിട്ടു.<ref>{{cite news |title=ആർ.എസ്.എസ്. പ്രവർത്തകനെ കൊലപ്പെടുത്തിയ കേസിൽ സി.പി.എം. പ്രവർത്തകരായ അഞ്ചുപേരെ വെറുതെവിട്ടു |url=https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/thalasseri-1.802999 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2016 ജനുവരി 17 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804103649/https://www.mathrubhumi.com/print-edition/kerala/thalasseri-1.802999 |url-status=dead }}</ref> | തലശ്ശേരിയിൽ നിന്ന് ഇരിട്ടിയിലേക്ക് പോകുകയായിരുന്ന സ്വകാര്യബസ്സിന് ബോംബെറിഞ്ഞ് ബസ്സിൽകയറി ഡ്രൈവറായ ഉത്തമനെ വെട്ടിക്കാലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. 2016-ൽ ഉത്തമന്റെ മകൻ രമിത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- | 2002-05-22 | അമ്മുവമ്മ | | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | സി.പി.ഐ.എം. | | കൊല്ലപ്പെട്ട ബി.ജെ.പി. പ്രവർത്തകൻ ചാവശ്ശേരി ഉത്തമന്റെ ശവദാഹം കഴിഞ്ഞ് വരുന്ന ജീപ്പിനു നേരെയുണ്ടായ ബോംബേറിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- | 2002-05-04 | ലത്തീഫ് | മുസ്ലീം ലീഗ് | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 2002-03-17 | റെജി ഫ്രാൻസിസ് | rowspan="2" | തീരസംഘം | rowspan="4" | ആലപ്പുഴ | rowspan="4" | തൈക്കൽ | rowspan="2" | ബിഎംഎസ് | rowspan="4" | | rowspan="4" | തൈക്കൽ കലാപം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. 2002 മാർച്ച് 15ന് തൊഴിൽ തർക്കത്തെ തുടർന്ന് തീരസംഘം - ബിഎംഎസ് പ്രവർത്തകർ ഏറ്റുമുട്ടി. മൂന്നുപേർ അന്നേദിവസവും പരിക്കേറ്റ തീരസംഘം പ്രവർത്തകൻ റെജി പിറ്റേദിവസവും മരിച്ചു. കൊല്ലപ്പെട്ട ഒരു ബിഎംഎസ് പ്രവർത്തകൻ കടലിൽ വീണാണ് മരിച്ചത്. മൃതദേഹം ഇന്നും കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. |- | 2002-03-15 | വിൻസെന്റ് വേലിക്കകത്ത് |- | 2002-03-15 | പീതാംബരൻ | rowspan="2" | ബിഎംഎസ് | rowspan="2" | തീരസംഘം |- | 2002-03-15 | സുമേഷ് |- | 2002-03-02 | സുനിൽ | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 2002-03-02 | സുജീഷ് | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 2002-02-05 | താഴെയിൽ അഷറഫ്‌ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | പാനൂർ | [[ബി.ജെ.പി.]] / [[ആർ.എസ്.എസ്.]] | 6 പേർക്ക് ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ തലശ്ശേരി കോടതി വിധിച്ചു. | പാനൂർ ബസ് സ്റ്റാൻഡിൽ വെച്ചാണ് കൊലപ്പെടുത്തിയത്.<ref>{{cite news |title=അഷ്റഫ് വധം: ആറ് ആർഎസ്എസ് പ്രവർത്തകർക്ക് ജീവപരന്ത്യം |url=https://www.manoramanews.com/news/breaking-news/2017/11/23/rss-workers-sent-for-life-term-imprisonment.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 5 |date=2017 നവംബർ 23 |ref=മനോരമ ന്യൂസ് |archive-date=2017-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123130731/http://www.manoramanews.com/news/breaking-news/2017/11/23/rss-workers-sent-for-life-term-imprisonment.html |url-status=dead }}</ref> |- | 2002-02-02 | മോഹനൻ | ഐ.എൻ.ടി.യു.സി | എറണാകുളം | പിറവം | സി.ഐ.ടി.യു | | യൂണിയൻ തർക്കത്തിന്റെ പേരിൽ വീട്ടിൽ കയറി വെട്ടിക്കൊല്ലുകയായിരുന്നു |- |2001-04-19 |വീരേന്ദ്രൻ |[[സിപിഐഎം]] |കാസർഗോഡ് |ചാമക്കൊച്ചി |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | |- | 2001-04-10 | രാജീവൻ | [[സിപിഐഎം]] / ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ. | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |2001 |പി. കൃഷ്‌ണൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |മുസ്ലീം ലീഗ് | | |- | 2001 | ബിജു | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |2001 |എം. വിജയൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 2001-06-02 | ഇടന്തുള്ളിൽ ബിനു | [[സി.പി.ഐ.എം.]] | കോഴിക്കോട്, | കല്ലാച്ചി | [[എൻ.ഡി.എഫ്]] | 6 പ്രതികൾ | തെരുവൻ പറമ്പിൽ നബീസയെ മാനഭംഗപ്പെടുത്തിയെന്ന കേസിൽ മുഖ്യപ്രതിയായിരുന്നു ബിനു. ഈ കേസിൽ മാനഭംഗം നടന്നിട്ടില്ലെന്ന് കോടതി വിധിച്ചിരുന്നു. കല്ലാച്ചി ടൗണിൽ ടാക്സി സ്റാന്റിൽ വച്ച് ബോംബെറിഞ്ഞ് ഭീകരാന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിച്ച് കാർ ഡ്രൈവറായ ബിനുവിനെ വെട്ടിക്കൊല്ലുകയായിരുന്നു.<ref>{{cite news |title=ബിനു വധക്കേസ്: ആറ് പ്രതികൾ കുറ്റക്കാർ |url=https://malayalam.oneindia.com/news/2006/08/29/kerala-binu-murder-case.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 24 |publisher=വൺ ഇന്ത്യ മലയാളം |date=2006 ഓഗസ്റ്റ് 29}}</ref> |- |2001-05-10 |തില്ലങ്കേരി ബിജൂട്ടി |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |[[ബി.ജെ.പി.]] / [[ആർ.എസ്.എസ്.]] |6 പ്രതികൾ, ജില്ലാ സെക്ഷൻസ് കോടതി 3 പ്രതികൾക്ക് ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ, 3 പേരെ വെറുതെ വിട്ടു. |തെരഞ്ഞെടുപ്പ്‌ ദിവസം ബൂത്തിൽ ഇടതു മുന്നണി ഏജന്റായി ഇരുന്നശേഷം സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം വീട്ടിലേക്ക്‌ മടങ്ങുകയായിരുന്ന വിജയനെ വായനശാലയ്ക്കു സമീപം ബോംബെറിഞ്ഞ്‌ വീഴ്ത്തി വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ്‌ കേസ്‌.<ref>{{cite news |title=വധക്കേസ് : 3 ബിജെപിക്കാർക്ക് ജീവപര്യന്തം |url=https://malayalam.oneindia.com/news/2007/05/29/kerala-three-bjp-activists-life-term.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=വൺ ഇന്ത്യ മലയാളം |date=2007 മേയ് 29}}</ref> |- |2001-03-23 |ഹരിചരൺ |കോൺഗ്രസ് (ഐ) |കാസർഗോഡ് |ബന്തടുക്ക |സിപിഎം | |ജന്മദിനത്തിൽ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി മർദ്ദിച്ച ശേഷം വെടിവെച്ചു കൊലപ്പെടുത്തി |- |2001-01-27 |ടി. വി. ദേവദാസ് |കോൺഗ്രസ് (ഐ) |കാസർഗോഡ് |പുല്ലൂർ പെരിയ |സിപിഎം |പ്രതികൾക്ക് ജീവപര്യന്തം ലഭിച്ചു |യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് ചാലിങ്കൽ യൂണിറ്റ് പ്രസിഡന്റായിരുന്ന ദേവദാസിനെ ജോലി കഴിഞ്ഞ് വരുന്ന വഴി വെട്ടിക്കൊല്ലുകയായിരുന്നു |- |2000 |സകേഷ്‌ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 2000 | സി.കെ. ചന്ദ്രൻ | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 2000 | ചന്ദ്രഗഡൻ | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | കണ്ണൂർ | | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 2000 | പുലപ്പാടി ശ്രീജിത്ത്‌ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |2000 |ടി എം രജീഷ്‌ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 2000 | മുല്ലോളി വിജേഷ്‌ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |2000 |ഇ. ജയശീലൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 2000-12-05 | അരീക്കൽ അശോകൻ വലിയപറമ്പത്ത് | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 2000-11-30 | ഡൊമനിക് | തീരസംഘം | ആലപ്പുഴ | അർത്തുങ്കൽ | [[സിപിഐഎം]] | പ്രതികൾക്ക് ജീവപര്യന്തം ശിക്ഷ വിധിച്ചു | ലത്തീൻ സമുദായത്തിന്റെ മത്സ്യത്തൊഴിലാളി സംഘടനയായ തീരസംഘം അർത്തുങ്കൽ മേഖലയിൽ ശക്തിപ്പെട്ടതിനെ തുടർന്ന് നടന്ന കൊലപാതകം |- | 2000-10-26 | മുല്ലോളി രാജേഷ് | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |2000-04-27 |വിജയൻ |ബി.ജെ.പി. |കാസർഗോഡ് | |സി.പി.ഐ.എം. | |ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ നേതാവ് ഭാസ്ക്കര കുമ്പളയെ കൊലപ്പെടുത്തിയ കേസിലെ നാലാം പ്രതിയായിരുന്നു വിജയൻ<ref>{{cite news |title=കാസർകോട്ട് ബി.ജെ.പി പ്രവർത്തകനെ വെട്ടിക്കൊന്നു |url=https://malayalam.oneindia.com/news/2000/04/27/ker-murder.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=വൺ ഇന്ത്യ മലയാളം |date=2000 ഏപ്രിൽ 27}}</ref> |- |2000-04-08 |പി.ജി.വിജയൻ |സി.പി.ഐ.എം. |കാസർഗോഡ് |മാനടുക്കം |ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |2000-04-01 |പി.വി. കുഞ്ഞിക്കൃഷ്ണൻ |സി.പി.ഐ.എം. |കാസർഗോഡ് |ഗുരുപുരം |ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |2000-03-01 |നാരായണനായക് |സി.പി.ഐ.എം. |കാസർഗോഡ് |ചാമക്കൊച്ചി |കോൺഗ്രസ് (ഐ) | | |- | 2000-02-18 | കെ. സജീവൻ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |} {| class="wikitable sortable" |+ !'''തിയ്യതി''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പേര്''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പാർട്ടി''' !'''ജില്ല''' !'''പ്രദേശം''' !'''പ്രതികൾക്ക് ബന്ധമുള്ള പാർട്ടി''' !'''പോലിസ് / കോടതി നടപടികൾ''' !'''കേസ് - വിശദ വിവരങ്ങൾ''' |- | 1999 | പരൽ ശശി | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 1999 | വി. സരേഷ്‌ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1999 |വി പി പ്രദീപൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 1999-12-03 | കുഞ്ഞിക്കണ്ണൻ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. | | |- | 1999-12-02 | പുളിനോളി ബാലൻ | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 1999-12-02 | ചാത്തന്റവിടെ കൃഷ്‌ണൻ നായർ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | വീട്ടിൽ കയറി, അമ്മയുടേയും ഭാര്യയുടേയും മക്കളുടേയും മുന്നിലിട്ട് വെട്ടിക്കൊന്നു. |- | 1999-12-02 | പലോറത്ത് കനകരാജ്‌ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | പാനൂർ | ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 1999-12-01 | വി പി മനോജ്‌ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 1999-12-01 | പ്രകാശൻ പടിക്കലക്കണ്ടി | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 1999-12-01 | [[കെ.ടി. ജയകൃഷ്ണൻ വധം|കെ.ടി. ജയകൃഷ്ണൻ]] | ബി.ജെ.പി. - യുവമോർച്ച | കണ്ണൂർ | പാനൂർ ഈസ്റ്റ് മൊകേരി | സി.പി.ഐ.എം. | സുപ്രീം കോടതിയിൽ ഒരു പ്രതിക്ക് ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ. നാല് പേരെ വെറുതെ വിട്ടു. | ക്ലാസ് മുറിയിൽ കയറി കുട്ടികളുടെ മുന്നിലിട്ട് അദ്ധ്യാപകനായ ജയകൃഷ്ണനെ വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ് |- | 1999-08-28 | ടി.വി. ദാസൻ / കോടിയേരി ദാസൻ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി / കോടിയേരി / പാറാൽ | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | മൽസ്യ വിൽപ്പനയ്ക്കിടയിലാണ് വെട്ടികൊലപ്പെടുത്തിയത്. |- |1999-04-09 |മുരുകാനന്ദൻ |എ.ബി.വി.പി |തിരുവനന്തപുരം |പേരൂർക്കട |എസ്.എഫ്.ഐ | |ധനുവച്ചപുരം കോളേജിലെ വിദ്യാർത്ഥി സംഘർഷത്തെ തുടർന്ന് 20അംഗ സംഘം മർദ്ദിച്ചു കൊലപ്പെടുത്തി |- |1998-11-28 |സുരേന്ദ്രൻ |സി.പി.ഐ.എം. |കാസർഗോഡ് |കാഞ്ഞങ്ങാട് |ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 1998-11-02 | കുഞ്ഞിപറമ്പത്ത് കുഞ്ഞിരാമൻ | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 1998-11-01 | കേളോത്ത് പവിത്രൻ S/O ചാത്തു | സി.പി.ഐ.എം. | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 1998-11-01 | പുരുഷു | [[ബി.ജെ.പി.]] | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 1998-05-18 | ഷാജി | [[ബി.ജെ.പി.]] | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 1998-05-13 | ചെല്ലട്ടൻ ചന്ദ്രൻ | [[കോൺഗ്രസ് (ഐ.)]] | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | ബസ് യാത്രയിൽ കൊലപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു. |- |1998 |സുന്ദരൻ മാസ്റ്റർ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1998 |കേളോത്ത്‌ പവിത്രൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | | | | |- | 1997-11-09 | കെ. വി. പോൾ | ഇന്ത്യൻ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് ലീഗ് | കോട്ടയം | | സിപിഐ എം.എൽ/റെഡ് ഫ്ലാഗ് | | തീവ്ര ഇടത് സംഘടനകളിൽ കെ. വി. പോൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ളവർ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധേയനായതിനെ തുടർന്ന് ഉണ്ടായ അസൂയ മൂലം |- | 1997-10-09 | ദേവസ്യ / കുഞ്ഞൂഞ്ഞ് | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 1997 | പ്രദീപൻ | [[ബി.ജെ.പി.]] | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 1997 | എം കെ സുരേന്ദ്രൻ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1997-04-22 |ഭാസ്‌കര കുമ്പള |[[സിപിഐഎം]] |കാസർഗോഡ് | |ബി.ജെ.പി. | |ബസിൽ കയറിയാണ് വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തിയത്. |- |1997-02-25 |സുഗേഷ്‌ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | | | | |- |1997-02-25 |പി.വി സുരേന്ദ്രൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | |- |1996-11-19 |മേക്കിലേരി ഭരതൻ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) |കണ്ണൂർ | |[[സിപിഐഎം]] | | |- |1996-10-21 |ബിംബി |എ.ബി.വി.പി |കോട്ടയം |ചങ്ങനാശേരി |എസ്.എഫ്.ഐ | |എസ്.എഫ്.ഐ സമരത്തിനിടെ ബസ് സ്റ്റോപ്പിൽ നിൽക്കുകയായിരുന്ന വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് മർദ്ദനമേൽക്കുകയായിരുന്നു. |- | 1996-09-17 | പി.എസ്. അനു | ബി.ജെ.പി. / എ.ബി.വി.പി. | പത്തനംതിട്ട | പരുമല പമ്പ ദേവസ്വം ബോർഡ് കോളേജ് | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. | പ്രതികളായ 18 പേരെയും പത്തനംതിട്ട അഡീഷണൽ ജില്ലാ കോടതി വെറുതെ വിട്ടു. | കോളേജിൽ നടന്ന സംഘട്ടനത്തിൽ എസ്.എഫ്.ഐ പ്രവർത്തകരിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനായി പമ്പാ നദിയിൽ ചാടിയെന്നും നീന്തികയറി രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിച്ചവരെ കല്ലെറിഞ്ഞ് വീഴ്ത്തിയെന്നുമാണ് കേസ്. അതിനിടയിൽ അനു, സുജിത്, കരുണാകരൻ എന്നിവർ മുങ്ങി മരിക്കുകയായിരുന്നു.<ref name="പരുമല">{{cite news |title=പരുമലയിൽ വിദ്യാർഥികൾ മരിച്ച കേസിലെ പ്രതികളെ വെറുതെ വിട്ടു |url=https://malayalam.oneindia.com/news/2000/06/28/ker-parumala.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 2 |publisher=വൺ ഇന്ത്യ മലയാളം |date=2000 ജൂൺ 28}}</ref> |- | 1996-09-17 | എസ്. സുജിത് | ബി.ജെ.പി. / എ.ബി.വി.പി. | പത്തനംതിട്ട | പരുമല പമ്പ ദേവസ്വം ബോർഡ് കോളേജ് | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. | പ്രതികളായ 18 പേരെയും പത്തനംതിട്ട അഡീഷണൽ ജില്ലാ കോടതി വെറുതെ വിട്ടു. | കോളേജിൽ നടന്ന സംഘട്ടനത്തിൽ എസ്.എഫ്.ഐ പ്രവർത്തകരിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനായി പമ്പാ നദിയിൽ ചാടിയെന്നും നീന്തികയറി രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിച്ചവരെ കല്ലെറിഞ്ഞ് വീഴ്ത്തിയെന്നുമാണ് കേസ്. അതിനിടയിൽ അനു, സുജിത്, കരുണാകരൻ എന്നിവർ മുങ്ങി മരിക്കുകയായിരുന്നു.<ref name="പരുമല"/> |- | 1996-09-17 | കിം. കരുണാകരൻ | ബി.ജെ.പി. / എ.ബി.വി.പി. | പത്തനംതിട്ട | പരുമല പമ്പ ദേവസ്വം ബോർഡ് കോളേജ് | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. | പ്രതികളായ 18 പേരെയും പത്തനംതിട്ട അഡീഷണൽ ജില്ലാ കോടതി വെറുതെ വിട്ടു. | കോളേജിൽ നടന്ന സംഘട്ടനത്തിൽ എസ്.എഫ്.ഐ പ്രവർത്തകരിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനായി പമ്പാ നദിയിൽ ചാടിയെന്നും നീന്തികയറി രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിച്ചവരെ കല്ലെറിഞ്ഞ് വീഴ്ത്തിയെന്നുമാണ് കേസ്. അതിനിടയിൽ അനു, സുജിത്, കരുണാകരൻ എന്നിവർ മുങ്ങി മരിക്കുകയായിരുന്നു.<ref name="പരുമല"/> |- | 1996-08-13 | മുതലമട മണി | ബി.ജെ.പി. | പാലക്കാട് | മുതലമട | അൽഉമ്മ | രണ്ട് പ്രതികൾക്ക് ഇരട്ട ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ വിധിച്ചു. | മുതലമട ചുള്ളിയാർ ഡാമിൽ 1990 നടന്ന ഷംസുദ്ദീന്റെ കൊലപാതകത്തിന് പ്രതികാരമായും അൽ ഉമ്മ സംഘടന വളർത്തുന്നതിനുമായിരുന്നു കൊലപാതകമെന്നാണു പ്രോസിക്യൂഷൻ വാദം.<ref>{{cite news |title=ബി ജെ പി പ്രവർത്തകൻ മുതലമട മണി കൊല്ലപ്പെട്ട കേസിൽ ഒന്നും നാലും പ്രതികൾക്ക് ഇരട്ട ജീവപര്യന്തം |url=http://www.sirajlive.com/2015/03/18/171229.html |accessdate=2019 മാർച്ച് 4 |publisher=സിറാജ് |date=2015 മാർച്ച് 18}}</ref> മണി ബി.ജെ.പി. മണ്ഡലം പ്രസിഡന്റായിരുന്നു. |- | 1996-05-25 | പന്ന്യന്നൂർ ചന്ദ്രൻ | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി | [[സിപിഐഎം]] | പ്രതികളായ 4 പേർക്ക് ജില്ലാ സെഷൻസ് കോടതി വധശിക്ഷ വിധിച്ചു.<ref>{{cite news |title=പന്ന്യന്നൂർ ചന്ദ്രൻ വധം: പ്രതികൾക്ക് വധശിക്ഷ|url=https://malayalam.oneindia.com/news/2002/11/12/ker-chandran-case.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=വൺ ഇന്ത്യ മലയാളം |date=2002 നവംബർ 12}}</ref> | ചന്ദ്രൻ ബിജെപി കണ്ണൂർ ജില്ലാ സെക്രട്ടറിയായിരുന്നു. സ്കൂട്ടറിൽ ഭാര്യയോടൊത്ത് സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു. |- | 1995 | കേളു | [[ബി.ജെ.പി.]] | കണ്ണൂർ | | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 1995-12-12 | മാമൻ വാസു / പി. വാസു | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | [[ബി.ജെ.പി.]], [[ആർ.എസ്.എസ്.]] | 5 പ്രതികൾക്ക് തലശ്ശേരി അഡീഷണൽ സെഷൻസ് (4) ജില്ലാ കോടതി ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ വിധിച്ചു. അപ്പീൽ ഹർജിയിൽ ഹൈക്കോടതി എല്ലാവരേയും വെറുതെ വിട്ടു. 2018-ൽ കോടതിയിൽ കീഴടങ്ങിയ രണ്ടാം പ്രതിയുടെ വിചാരണ നടക്കുകയാണ്.<ref>{{cite news |title=മാമൻ വാസു വധം; അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥനെ 27ന് വിസ്തരിക്കും |url=http://kannurnews.in/news/details/maman-vasu-murder-case |accessdate=2019 മാർച്ച് 16 |publisher=കണ്ണൂർ വാർത്ത |date=2018 ജൂലൈ 24 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |- | 1995-10-26 | വി. ദാസൻ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | ആന്തൂർ | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 1995-06-27 | സജിത് ലാൽ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) - കെ.എസ്.യു | കണ്ണൂർ. | | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 1995-05-21 | വടക്കേക്കര എബ്രാഹം | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 1995-02-25 | ബെന്നി അബ്രഹാം | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | പയ്യന്നൂർ | [[സിപിഐഎം]] | | [[ചീമേനി കൂട്ടക്കൊല]]ക്കേസിലെ പ്രതിയായിരുന്നു. |- | 1995-01-06 | വലരിയിൽ കുട്ടച്ചൻ (മാത്യു) | ജെ.എസ്.എസ് | ഇടുക്കി | സേനാപതി | [[സി.പി.ഐ.എം]] | 6 പ്രതികളെയും വെറുതെവിട്ടു | സിപിഎം വിട്ട് ജെ.എസ്.എസിൽ ചേർന്നതിന്റെ പ്രതികാരമായി കുത്തിക്കൊലപ്പെടുത്തി |- | 1994-12-04 | തൊഴിയൂർ സുനിൽ | ആർ.എസ്.എസ്. | ത്രിശ്ശൂർ | ഗുരുവായൂർ, മണ്ണാകുളം | [[ജം ഇയത്തൂൽ ഹിസാനിയ]] | 2012-ൽ യഥാർത്ഥ പ്രതികളെ കുറിച്ച് സൂചനകൾ കിട്ടുന്നതിന് മുൻപ് 10 സി.പി.എം. പ്രവർത്തകർക്കെതിരെ കേസ് എടുക്കുകയും 1997-ൽ ത്രിശ്ശൂർ ജില്ലാ അഡീഷണൻ സെഷൻസ് കോടതി 4 പേർക്ക് ജീവപരന്ത്യം ശിക്ഷ നൽകുകയുണ്ടായി. | പുലർച്ചെ രണ്ട് മണിക്ക് വീട്ടിൽ കയറി വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു. ആ അക്രമണത്തിൽ സഹോദരന്റെ ഇടതുകൈ അക്രമികൾ വെട്ടിമാറ്റി. അച്ചൻ കുഞ്ഞിമോന്റെ കൈവിരലും അമ്മ കുഞ്ഞിമ്മുവിന്റെ ചെറിയും മുറിഞ്ഞു. മൂന്നാം പ്രതിയാക്കി ഷെമീർ ഒളിവിൽ വെച്ച് കൊല്ലപ്പെട്ടു. ആറാം പ്രതി സുബ്രമണ്യൻ വിചാരണക്കിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടു. <ref>{{Cite web |url=https://www.mathrubhumi.com/crime-beat/crime-news/rss-worker-sunil-murder-case-1.4193153 |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2019-10-13 |archive-date=2019-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191013065700/https://www.mathrubhumi.com/crime-beat/crime-news/rss-worker-sunil-murder-case-1.4193153 |url-status=dead }}</ref> |- | 1994-11-29 | കൊച്ചുപുരയ്ക്കൽ ജോസ് | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | | [[സി.പി.ഐ.എം.]] | | |- | 1994-04-19 | പള്ളിപരിയാരത്ത് മോഹനൻ | ബി.ജെ.പി. | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- |1994-03-24 |കാഞ്ഞിലേരി സത്യൻ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) |കണ്ണൂർ | |[[ബി.ജെ.പി.]] / [[ആർ.എസ്.എസ്.]] | | |- | 1994-03-21 | കൊല്ലനണ്ടി രാജൻ | [[ബി.ജെ.പി.]] | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 1994-03-03 | ആർ. കണ്ണൻ | കോൺഗ്രസ് | പാലക്കാട് | കണ്ണമ്പ്ര | [[സിപിഐഎം]] | | യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് മണ്ഡലം സെക്രട്ടറി ആയിരുന്ന കണ്ണനെ തൃശ്ശൂരിൽ ജോലിക്ക് പോയി വരുന്ന വഴി ബസ് തടഞ്ഞ് വെട്ടിക്കൊല്ലുകയായിരുന്നു |- | 1994-02-28 | സി. എ. മോഹനൻ | കോൺഗ്രസ് | തൃശൂർ | ചാവക്കാട് | [[സിപിഐഎം]] | പ്രതികൾക്ക് വിചാരണ കോടതി ജീവപര്യന്തം വിധിച്ചു. ഹൈക്കോടതി വെറുതേ വിട്ടു | സിപിഎം വിട്ട് കോൺഗ്രസിൽ ചേർന്നതിന്റെ പേരിൽ കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്. കോൺഗ്രസ് നേതാവ് ഗോപപ്രതാപൻ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുജനാണ് |- | 1994-02-19 | ഗോവിന്ദൻ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | തളിപ്പറമ്പ് | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. | | |- |1994-01-26 |[[കെ.വി. സുധീഷ്]] | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. |കണ്ണൂർ | കൂത്തുപറമ്പ് |[[ബി.ജെ.പി.]] / [[ആർ.എസ്.എസ്.]] | |വീട്ടിൽ കയറി അച്ചന്റേയും അമ്മയുടേയും മുന്നിലിട്ടാണ് വെട്ടിക്കൊന്നത്.<ref>{{cite news |last1=പരവത്ത് |first1=ബിജു |title=25 വർഷം, 104 രക്തസാക്ഷികൾ |url=https://www.mathrubhumi.com/kannur/kazhcha/-malayalam-news-1.1388606 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 26 |publisher=മാതൃഭൂമി |date=2016 സെപ്റ്റംബർ 28 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804081726/https://www.mathrubhumi.com/kannur/kazhcha/-malayalam-news-1.1388606 |url-status=dead }}</ref> |- | 1993 | അനിൽകുമാർ | [[ബി.ജെ.പി.]] | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 1993-09-29 | ശ്രീകാന്ത് | [[കോൺഗ്രസ് (ഐ.)]] | കണ്ണൂർ | മുഴപ്പിലങ്ങാട് | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 1993-06-06 | തടിക്കുളങ്ങര ജോർജ് | കോൺഗ്രസ് | പാലക്കാട് | അയിലൂർ | [[സിപിഐഎം]] | | കോൺഗ്രസ് സംസ്ഥാന നേതാവ് കൂടിയായിരുന്ന ജോർജിനെയും അനുജൻ ജേക്കബിനെയും ബസ് തടഞ്ഞ് വെട്ടിക്കൊല്ലുകയായിരുന്നു |- | 1993-06-06 | തടിക്കുളങ്ങര ജേക്കബ് | കോൺഗ്രസ് | പാലക്കാട് | അയിലൂർ | [[സിപിഐഎം]] | | കോൺഗ്രസ് സംസ്ഥാന നേതാവ് കൂടിയായിരുന്ന ജോർജിനെയും അനുജൻ ജേക്കബിനെയും ബസ് തടഞ്ഞ് വെട്ടിക്കൊല്ലുകയായിരുന്നു |- | 1993-06-01 | യോഹന്നാൻ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | വളക്കൈ | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 1993-03-04 | നാൽപ്പാടി വാസു | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | തലശ്ശേരി, പുലിയങ്ങോട്ട് | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കെ. സുധാകരൻ എംഎൽഎയെ വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ചുവെന്ന് ആരോപിച്ച് ഗൺമാൻ ജോൺ ജോസഫ് നാല്പടി വാസുവിനെ വെടിവെക്കുകയായിരുന്നു. ഗൺമാൻ ജോൺ ജോസഫ് ഉൾപ്പടെ 12 പ്രതികളെയും തലശേരി അഡീഷണൽ സെഷൻസ് കോടതി ഉത്തരവിട്ടു. കെ. സുധാകരൻ എംഎൽഎയെ വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ചുവെന്ന് ആരോപിച്ച് സിപിഎം പ്രവർത്തകരെ പ്രതികളാക്കി നല്കിയ കേസിലെ പ്രതികളെയും വെറുതെ വിട്ടു.<ref>{{cite news |title=നാല്പാടി വാസു വധം:സുധാകരനെ വെറുതെവിട്ടു |url=https://malayalam.oneindia.com/news/2000/11/22/ker-nalpadi.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 28 |publisher=വൺ ഇന്ത്യ മലയാളം |date=2000 നവംബർ 22}}</ref> | |- | 1992-07-15 | ജോബി ആൻഡ്രൂസ് | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. | കോഴിക്കോട് | താമരശ്ശേരി | മുസ്ലീം ലീഗ് / എം.എസ്.എഫ്. - കോൺഗ്രസ് (ഐ.) കെ.എസ്.യു. | | എസ്.എഫ്.ഐ. ജാഥയെ അക്രമിച്ച് കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. |- | 1992-07-07 | ചോയൻ രാജീവൻ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | | ബിജെപി / ആർ എസ് എസ് | | |- | 1992-06-13 | കെ നാണു | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | ഹോട്ടലിലേക്ക് ബോംബെറിഞ്ഞ് കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ് |- |1992-05-16 |കല്ലാടൻ ചന്ദ്രൻ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) |കണ്ണൂർ | |[[സിപിഐഎം]] | | |- | 1992-03-04 | ബാലകൃഷ്ണൻ | കോൺഗ്രസ് ഐ. | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | യുവജനോൽസവ വേദിയിൽ ബാഡ്ജ് വിതരണവുമായി ബദ്ധപ്പെട്ട തർക്കമാണ് കൊലയിലേക്ക് നയിച്ചത്. |- | 1992-02-29 | ആർ.കെ. കൊച്ചനിയൻ | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. | തൃശ്ശൂർ | തൃശ്ശൂർ നഗരം | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / കെ.എസ്.യു. | | യുവജനോൽസവ വേദിയിൽ ബാഡ്ജ് വിതരണവുമായി ബദ്ധപ്പെട്ട തർക്കമാണ് കൊലയിലേക്ക് നയിച്ചത്. |- | 1991-03-26 | കാപ്പാട് വസന്തൻ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 1991-07-20 | ജോസഫ് | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | | [[സി.പി.ഐ.എം.]] | | |- | 1991-03-01 | ജോർജ് ഡി ക്രൂസ് | കോൺഗ്രസ് | തിരുവനന്തപുരം | തുമ്പ | [[സിപിഐഎം]] | | കോൺഗ്രസ് പ്രവർത്തകർക്ക് നേരെ നടന്ന ബോംബേറിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു |- | 1990-09-28 | കെ.പി. സുരേന്ദ്രൻ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) - യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് | കാസർഗോഡ് | ചീമേനി | സി.പി.ഐ.എം. | | [[ചീമേനി കൂട്ടക്കൊല]]ക്കേസിലെ പ്രതിയായിരുന്നു. യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് മണ്ഡലം സെക്രട്ടറിയായിരുന്നു. |- | 1990-08-17 | സാദലി s/o അസൈനാർ | മുസ്ലീം ലീഗ് | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- | 1990-08-17 | ആമപ്പാറക്കൽ യാസിർ | | മലപ്പുറം | തിരൂർ | ആർ.എസ്.എസ്. | 9 പ്രതികളേയും മഞ്ചേരി കോടതി വെറുതെ വിട്ടു. പ്രതികളെ വെറുതെ വിട്ടത് സുപ്രീം കോടതിയും ശരി വെച്ചു. | അയ്യപ്പൻ മതം മാറി യാസിർ ആയതിലെ വൈരാഗ്യമാണ് കൊലയിൽ കലാശിച്ചത്. രണ്ടാം പ്രതി കെ. രവീന്ദ്രൻ 2007 ജനുവരിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. എൻ.ഡി.എഫുകാർ കൊന്നുവെന്നായിരുന്നു കേസ്<ref name="raveendran_oneindia">{{cite news |title=ആർഎസ്എസ് പ്രവർത്തകന്റെ വധം: എൻഡിഎഫ് പ്രവർത്തകരെ വെറുതെവിട്ടു, തെളിവില്ലെന്ന് കോടതി |url=https://malayalam.oneindia.com/news/kerala/raveendran-murder-case-manjeri-court-aquited-accused/articlecontent-pf205504-189316.html |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 27 |publisher=വൺ ഇന്ത്യ മലയാളം |date=2017 ഡിസംബർ 21}}</ref> |- | 1990-06-28 | എം.എം. ജോസ് | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) - ഐ.എൻ.ടി.യു.സി. | കാസർഗോഡ് | ചീമേനി | സി.പി.ഐ.എം. | | [[ചീമേനി കൂട്ടക്കൊല]]ക്കേസിലെ പ്രതിയായിരുന്നു. ചുമട്ടുതൊഴിലാളിയായിരുന്ന ജോസിനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീട്ടിൽ വെച്ച് ചുറ്റിക കൊണ്ട് തലക്കടിച്ച് കൊന്നുവെന്നാണ് കേസ്. |- | 1990-06-07 | പ്രഫസർ സഖറിയാ കാട്ടുവള്ളിൽ | കേരളാ കോൺഗ്രസ് (ബി) | കൊല്ലം | അഞ്ചൽ | സി.പി.ഐ.എം | | അഞ്ചൽ സെയിന്റ് ജോൺസ് കോളേജ് അദ്ധ്യാപകനും കെ.ടി.യു.സി(ബി) സംസ്ഥാന കമ്മിറ്റി അംഗവുമായിരുന്നു. ഒരു തൊഴിൽ തർക്കത്തെ തുടർന്ന് കൊലചെയ്യപ്പെട്ടു |- |1990-04-14 |അപ്പച്ചൻ |സി.പി.ഐ.എം |കാസർഗോഡ് |ബന്തടുക്ക |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | |- | 1990-04-12 | ഇ. എച്ച്‌ മുഹമ്മദ്, എ.എസ്.ഐ കണ്ണമാലി സ്റ്റേഷൻ | | എറണാകുളം | കുമ്പളങ്ങി | [[സിപിഐഎം]] | 3 പ്രതികൾ | കുമ്പളങ്ങിയിൽ നടന്ന സിപിഎം - കോൺഗ്രസ് സംഘർഷം തടയാൻ നടത്തിയ പട്രോളിംഗിനിടെ കുത്തേറ്റു മരിക്കുകയായിരുന്നു |- | 1990-01-18 | പുല്ലായിക്കോടി പത്ഭനാഭൻ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | പയ്യന്നൂർ | സി.പി.ഐ.എം. | | |- |} === 1980 - 1989 === {| class="wikitable sortable" |+ !'''തിയ്യതി''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പേര്''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പാർട്ടി''' !'''ജില്ല''' !'''പ്രദേശം''' !'''പ്രതികൾക്ക് ബന്ധമുള്ള പാർട്ടി''' !'''പോലിസ് / കോടതി നടപടികൾ''' !'''കേസ് - വിശദ വിവരങ്ങൾ''' |- | 1989-09-12 | കാര്യത്ത്‌ രമേശൻ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | [[മുസ്ലീം ലീഗ്]] | | |- | 1989-08-03 | ടി.കെ. വിശ്വനാഥൻ | [[ബി.ജെ.പി.]] | കണ്ണൂർ | | [[സി.പി.ഐ.എം.]] / [[ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ.]] | | |- | 1989-03-03 | സുഭാഷ് | സിപിഐ/എ.ഐ.ടി.യു.സി | എറണാകുളം | പേട്ട, തൃപ്പൂണിത്തുറ | സിപിഐഎം/സി.ഐ.ടി.യു | | യൂണിയൻ തർക്കത്തിന്റെ പേരിൽ നടന്ന കൊലപാതകം |- | 1988-11-30 | പഞ്ചമരാജൻ | കെ.എസ്.യു/യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് | ആലപ്പുഴ | പത്തിയൂർ | സിപിഐഎം/ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ | 14 പ്രതികൾ. 4 പേരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. അതിൽ 2 പേർക്ക് ജീവപര്യന്തം ലഭിച്ചു | പ്രാദേശികമായി നടന്ന കോൺഗ്രസ് - സിപിഎം തർക്കത്തിന്റെ പേരിൽ പഞ്ചമരാജനെ വീടിന് മുൻപിൽ വെച്ച് കുത്തി കൊലപ്പെടുത്തി. മകനെ രക്ഷിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിനിടെ പിതാവായ പുരുഷോത്തമനും കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- | 1988-11-30 | പുരുഷോത്തമൻ | കോൺഗ്രസ് | ആലപ്പുഴ | പത്തിയൂർ | സിപിഐഎം/ഡി.വൈ.എഫ്.ഐ | 14 പ്രതികൾ. 4 പേരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. അതിൽ 2 പേർക്ക് ജീവപര്യന്തം ലഭിച്ചു | പ്രാദേശികമായി നടന്ന കോൺഗ്രസ് - സിപിഎം തർക്കത്തിന്റെ പേരിൽ പഞ്ചമരാജനെ വീടിന് മുൻപിൽ വെച്ച് കുത്തി കൊലപ്പെടുത്തി. മകനെ രക്ഷിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിനിടെ പിതാവായ പുരുഷോത്തമനും കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- | 1988-04-27 | മൗവഞ്ചേരി രാജൻ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 1988-03-31 | പീറ്റക്കണ്ടി പ്രഭാകരൻ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കണ്ണൂർ | | [[സിപിഐഎം]] | | |- | 1987-11-18 | ദാമോദരൻ | [[ബി.ജെ.പി.]] | കണ്ണൂർ | | [[സി.പി.ഐ.എം.]] | | |- | 1987-03-23 | [[ചീമേനി കൂട്ടക്കൊല|കെ.വി. കുഞ്ഞിക്കണ്ണൻ]] | സി.പി.ഐ.എം. | കാസർഗോഡ് | ചീമേനി | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ദിവസം കോൺഗ്രസ് ബൂത്ത് ഏജന്റായിരുന്ന കൃഷ്ണനെ കൊലപ്പെടുത്തിയതിനെ തുടർന്നുണ്ടായ പ്രതിഷേധ ജാഥ അക്രമസക്തമായി സി.പി.എം. ആപ്പീസിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിശകലനം ചെയ്യുന്നവരെ തീ കൊളുത്തി കൊന്നുവെന്നാണ് കേസ്. |- | 1987-03-23 | [[ചീമേനി കൂട്ടക്കൊല|പി. കുഞ്ഞപ്പൻ]] | സി.പി.ഐ.എം. | കാസർഗോഡ് | ചീമേനി | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ദിവസം കോൺഗ്രസ് ബൂത്ത് ഏജന്റായിരുന്ന കൃഷ്ണനെ കൊലപ്പെടുത്തിയതിനെ തുടർന്നുണ്ടായ പ്രതിഷേധ ജാഥ അക്രമസക്തമായി സി.പി.എം. ആപ്പീസിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിശകലനം ചെയ്യുന്നവരെ തീ കൊളുത്തി കൊന്നുവെന്നാണ് കേസ്. |- | 1987-03-23 | [[ചീമേനി കൂട്ടക്കൊല|ആലവളപ്പിൽ അമ്പു]] | സി.പി.ഐ.എം. | കാസർഗോഡ് | ചീമേനി | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ദിവസം കോൺഗ്രസ് ബൂത്ത് ഏജന്റായിരുന്ന കൃഷ്ണനെ കൊലപ്പെടുത്തിയതിനെ തുടർന്നുണ്ടായ പ്രതിഷേധ ജാഥ അക്രമസക്തമായി സി.പി.എം. ആപ്പീസിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിശകലനം ചെയ്യുന്നവരെ തീ കൊളുത്തി കൊന്നുവെന്നാണ് കേസ്. |- | 1987-03-23 | [[ചീമേനി കൂട്ടക്കൊല|സി. കോരൻ]] | സി.പി.ഐ.എം. | കാസർഗോഡ് | ചീമേനി | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ദിവസം കോൺഗ്രസ് ബൂത്ത് ഏജന്റായിരുന്ന കൃഷ്ണനെ കൊലപ്പെടുത്തിയതിനെ തുടർന്നുണ്ടായ പ്രതിഷേധ ജാഥ അക്രമസക്തമായി സി.പി.എം. ആപ്പീസിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിശകലനം ചെയ്യുന്നവരെ തീ കൊളുത്തി കൊന്നുവെന്നാണ് കേസ്. |- | 1987-03-23 | [[ചീമേനി കൂട്ടക്കൊല|എം. കോരൻ]] | സി.പി.ഐ.എം. | കാസർഗോഡ് | ചീമേനി | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ദിവസം കോൺഗ്രസ് ബൂത്ത് ഏജന്റായിരുന്ന കൃഷ്ണനെ കൊലപ്പെടുത്തിയതിനെ തുടർന്നുണ്ടായ പ്രതിഷേധ ജാഥ അക്രമസക്തമായി സി.പി.എം. ആപ്പീസിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിശകലനം ചെയ്യുന്നവരെ തീ കൊളുത്തി കൊന്നുവെന്നാണ് കേസ്. |- | 1987-03-23 | [[ചീമേനി കൂട്ടക്കൊല|പിലാന്തോളി കൃഷ്ണൻ]] | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കാസർഗോഡ് | ചീമേനി | സി.പി.ഐ.എം. | | തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ദിവസം കോൺഗ്രസ് ബൂത്ത് ഏജന്റായിരുന്ന കൃഷ്ണനെ കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. ഇതിനെ തുടർന്നുണ്ടായ പ്രതിഷേധം അക്രമസക്തമായി സി.പി.എം. ആപ്പീസ് തീ വെച്ച് 5 പേർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- | 1986-07-22 | താഴെപുരയിൽ കനകൻ | [[ബി.ജെ.പി.]] | കണ്ണൂർ | | [[സി.പി.ഐ.എം.]] | | |- | 1986-05-26 | ദിനേശൻ | [[സി.പി.ഐ.എം.]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. [[ആർ.എസ്.എസ്.]] | | |- | 1986-05-26 | തയ്യിൽ ഹരീന്ദ്രൻ | [[സി.പി.ഐ.എം.]] | കണ്ണൂർ | | [[ആർ.എസ്.എസ്.]] | | |- | 1986-04-17 | പുതിയാണ്ടി ഭരതൻ | [[കോൺഗ്രസ് (ഐ.)]] | കണ്ണൂർ | | [[സി.പി.ഐ.എം.]] | | |- | 1985-05-23 | എൻ. വിജയകുമാർ | [[കെ.എസ്.യു]] | തിരുവനന്തപുരം | ആറ്റിങ്ങൽ | [[എ.ബി.വി.പി]] | | ആറ്റിങ്ങൽ ITIയിലെ വിദ്യാർത്ഥി സംഘട്ടനത്തെ തുടർന്ന് വിളിച്ചുചേർത്ത സർവ്വകക്ഷി യോഗത്തിനിടെ കുത്തേറ്റു മരിച്ചു |- | 1985-05-17 | കരുണൻ | [[ബി.ജെ.പി.]] | കണ്ണൂർ | | [[സി.പി.ഐ.എം.]] | | |- | 1984-10-09 | പി. കെ. ഭവദാസ് | സി.പി.ഐ | പാലക്കാട് | മരുതറോഡ് | സി.പി.ഐ.എം | | മരുതറോഡ് പഞ്ചായത്ത് വൈസ് പ്രസിഡന്റും യുക്തിവാദി നേതാവുമായിരുന്നു. ഈ കേസിലെ സാക്ഷിയും പിന്നീട് കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- | 1984-09-07 | എം.എസ്. പ്രസാദ് | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. | പത്തനംതിട്ട | ചിറ്റാർ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / കെ.എസ്.യു. | | സി.വി. ജോസ് വധക്കേസിലെ ഒന്നാം സാക്ഷിയും എസ്.എഫ്.ഐ. ജില്ലാ വൈസ് പ്രസിഡന്റുമായിരുന്നു. |- | 1984-08-06 | കെ. വി. തോമസ് | [[കോൺഗ്രസ്-ഐ]] | കണ്ണൂർ | കോളയാട് | [[സി.പി.ഐ.എം]] | | കോൺഗ്രസ് കൂത്തുപറമ്പ് ബ്ലോക്ക് സെക്രട്ടറിയായിരുന്നു |- | 1984-01-12 | കോച്ചംകണ്ടി രാഘവൻ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 1983-12-03 | തോമസ് വർഗീസ് (അനിൽ) | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. | പത്തനംതിട്ട | ചിറ്റാർ, വയ്യാറ്റുപുഴ | ആർ.എസ്.എസ്. | | വീട് വളഞ്ഞ് അക്രമിച്ചാണ് കൊലപ്പെടുത്തിയത്.<ref>{{cite web |title=കൗമാരക്കാരനെ കൊലചെയ്ത ആർഎസ്എസ് പൈശാചികത്വം |url=http://chintha.in/index.php/2013-11-15-14-31-07/2013-07-25-17-01-39/1711-2015-12-03-09-48-22 |website=ചിന്ത വാരിക |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 27 }}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഓഗസ്റ്റ് 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |1983-06-01 |അച്യുതക്കുറുപ്പ് |സിപിഐഎം |ആലപ്പുഴ |ചെന്നിത്തല |ആർ.എസ്.എസ് | |ആർ.എസ്.എസ് പ്രവർത്തകരായ മുരളി, കലാധരൻ എന്നിവരുടെ കൊലപാതകത്തിന് പ്രതികാരമായി കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ് |- |1983-05-21 |പൊന്നൻ |കോൺഗ്രസ് |എറണാകുളം |മട്ടാഞ്ചേരി |സിപിഎം | |ഫോർട്ട്‌കൊച്ചി മേഖലയിലെ കോൺഗ്രസ് - സിപിഎം സംഘർഷവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കേസിൽ മട്ടാഞ്ചേരി കോടതിയിൽ ഹാജരാകാൻ ചെന്നപ്പോൾ കോടതിക്ക് മുന്നിൽവെച്ച് വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി |- |1983-05-21 |നെൽസൺ |കോൺഗ്രസ് |എറണാകുളം |മട്ടാഞ്ചേരി |സിപിഎം | |ഫോർട്ട്‌കൊച്ചി മേഖലയിലെ കോൺഗ്രസ് - സിപിഎം സംഘർഷവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കേസിൽ മട്ടാഞ്ചേരി കോടതിയിൽ ഹാജരാകാൻ ചെന്നപ്പോൾ കോടതിക്ക് മുന്നിൽവെച്ച് വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി |- |1983-05-21 |സേവ്യർ |കോൺഗ്രസ് |എറണാകുളം |മട്ടാഞ്ചേരി |സിപിഎം | |ഫോർട്ട്‌കൊച്ചി മേഖലയിലെ കോൺഗ്രസ് - സിപിഎം സംഘർഷവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കേസിൽ മട്ടാഞ്ചേരി കോടതിയിൽ ഹാജരാകാൻ ചെന്നപ്പോൾ കോടതിക്ക് മുന്നിൽവെച്ച് വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി |- |1983-05-21 |കുഞ്ഞുകുഞ്ഞ് കുരിശിങ്കൽ |കോൺഗ്രസ് |എറണാകുളം |മട്ടാഞ്ചേരി |സിപിഎം | |ഫോർട്ട്‌കൊച്ചി മേഖലയിലെ കോൺഗ്രസ് - സിപിഎം സംഘർഷവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കേസിൽ മട്ടാഞ്ചേരി കോടതിയിൽ ഹാജരാകാൻ ചെന്നപ്പോൾ കോടതിക്ക് മുന്നിൽവെച്ച് വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി |- |1983-02-22 |പാറാലി പവിത്രൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | |- |1983-01-16 |മുള്ളൻചിറ മത്തായി |കോൺഗ്രസ് |ഇടുക്കി |ഉടുമ്പൻചോല |സിപിഎം |പ്രതികളെ വെറുതേവിട്ടു. എം.എം. മണിയുടെ മണക്കാട് പ്രസംഗത്തെത്തുടർന്ന് പുനരന്വേഷണം നടത്താൻ തീരുമാനിച്ചെങ്കിലും പുതുതായി തെളിവുകളൊന്നും ലഭിച്ചില്ല |വീട്ടിലേക്കുള്ള സാധനങ്ങൾ വാങ്ങി വരുന്നവഴി മർദ്ദിച്ചു കൊല്ലുകയായിരുന്നു |- |1982-11-13 |[[ബേബി അഞ്ചേരി വധം|അഞ്ചേരി ബേബി]] |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / ഐ.എൻ.റ്റി.യു.സി. |ഇടുക്കി |ഉടുമ്പൻചോല |സി.പി.ഐ.എം. |9 പ്രതികൾ. കോടതിയിൽ സമർപ്പിച്ച തെളിവുകളും തൊണ്ടികളും വ്യാജമായിരുന്നതിനാലും 7 ദൃക്‌സാക്ഷികളും കൂറുമാറിയതിനാലും 1985 മാർച്ചിൽ കേസ് അവസാനിപ്പിച്ചു. എം.എം. മണി (സി.പി.എം.) 2012-05-25-ന് നടത്തിയ പ്രസംഗത്തെ തുടർന്ന് പുനരന്വേഷണത്തിന് ഹൈക്കോടതി ഉത്തരവിട്ടു. |തൊഴിൽ തർക്കം പറഞ്ഞു തീർക്കാനെന്ന വിധം വിളിച്ചു വരുത്തി മണത്തോട്ടിലെ ഏലക്കാട്ടിൽ ഒളിച്ചിരുന്നാണ് എതിരാളികൾ ബേബിയെ വെടിവച്ചത്. അറുപതിലധികം വെടിയുണ്ടകൾ ദേഹത്തു തറച്ചുവെന്നാണ് കേസ്. |- | 1982-12-17 | സി.വി. ജോസ് | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. | പത്തനംതിട്ട | കാത്തോലിക്കേറ്റ് കോളേജ് | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / കെ.എസ്.യു. | | പ്രിൻസിപ്പാളിന്റെ ഓഫീസിന് മുന്നിൽ വെച്ച് കൊല്ലപ്പെട്ടു. കോളേജിലെ ആർട്സ് സെക്രട്ടറിയായിരുന്നു. |- |1982-07-29 |ചാമുണ്ണി |കോൺഗ്രസ് |പാലക്കാട് |ചിതലി |സിപിഎം | |മർദ്ദിച്ച് പാടത്തെ ചെളിയിൽ ചവിട്ടിത്താഴ്ത്തി കൊലപ്പെടുത്തി |- |1982-06-15 |മുരളി |[[ആർ.എസ്.എസ്]] |ആലപ്പുഴ |ചെന്നിത്തല |[[സിപിഐഎം]] | |ക്ഷേത്രക്കുളവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുണ്ടായ തർക്കത്തിന്റെ പേരിൽ ഇരുവരെയും ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെച്ച് വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്. ഇതിന് പ്രതികാരമായി അച്യുതക്കുറുപ്പ് എന്ന സിപിഎം നേതാവും കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- |1982-06-15 |കലാധരൻ |[[ആർ.എസ്.എസ്]] |ആലപ്പുഴ |ചെന്നിത്തല |[[സിപിഐഎം]] | |ക്ഷേത്രക്കുളവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുണ്ടായ തർക്കത്തിന്റെ പേരിൽ ഇരുവരെയും ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് വെച്ച് വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്. ഇതിന് പ്രതികാരമായി അച്യുതക്കുറുപ്പ് എന്ന സിപിഎം നേതാവും കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- |1981-11-23 |തെക്കയിൽ ജോണി |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |കേരള കോൺഗ്രസ് (മാണി) | | |- | 1981-11-19 | രാഘവൻ | ഐ.എൻ.ടി.യു.സി | തൃശൂർ | ചാലക്കുടി | സി.ഐ.ടി.യു | | ചാലക്കുടി മേലൂരിൽ ഉണ്ടായ ഐ.എൻ.ടി.യു.സി - സി.ഐ.ടി.യു തർക്കത്തിന്റെ പേരിൽ ബോംബെറിഞ്ഞു വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി എന്നതാണ് കേസ് |- | 1981-11-19 | ജോസ് | ഐ.എൻ.ടി.യു.സി | തൃശൂർ | ചാലക്കുടി | സി.ഐ.ടി.യു | | ചാലക്കുടി മേലൂരിൽ ഉണ്ടായ ഐ.എൻ.ടി.യു.സി - സി.ഐ.ടി.യു തർക്കത്തിന്റെ പേരിൽ ബോംബെറിഞ്ഞു വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി എന്നതാണ് കേസ് |- |1981-10-21 |പി. കുഞ്ഞിക്കണ്ണൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 1981-10-07 | വിൽസൺ | കോൺഗ്രസ് (ഐ) - യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് | കൊല്ലം | കുണ്ടറ | [[സിപിഐഎം]] | | യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് നേതാവ് വിൽസനെ അമ്മയുടെ മുന്നിലിട്ട് വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തയ സംഭവം അന്ന് വളരെ വിവാദമായിരുന്നു |- | 1981-06-25 | ശശീന്ദ്രൻ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) - യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് | കാസർഗോഡ് | ചീമേനി | [[സിപിഐഎം]] | | വീടിന് മുന്നിൽ വെച്ച് ഗർഭിണിയായ ഭാര്യയുടേയും മാതാപിതാക്കളുടേയും മുന്നിൽ വെച്ച് കൊലപെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. |- |1981-07-20 |[[ദുർഗാദാസ് ]] |ആർ.എസ്.എസ് |കൊല്ലം |നിലമേൽ |എസ്.എഫ്.ഐ | |നിലമേൽ കോളേജിലെ എബിവിപി - എസ്.എഫ്.ഐ സംഘർഷം അറിഞ്ഞ് അവിടെയെത്തിയപ്പോൾ കുത്തേറ്റു മരിക്കുകയായിരുന്നു |- |1981-04-28 |രാധാകൃഷ്ണ മേനോൻ (രാജൻ) | |എറണാകുളം |പനങ്ങാട് |[[സിപിഐഎം]] |പ്രതികളെ വിചാരണ കോടതി വെറുതെവിട്ടെങ്കിലും യു.ഡി.എഫ് ഭരണത്തിൽ അപ്പീൽ പോയി പ്രതികൾക്ക് ജീവപര്യന്തം ലഭിച്ചു |ട്രാക്ടർ വിരുദ്ധ സമരത്തിന്റെ ഭാഗമായി നടന്ന കൊലപാതകം. [[പനങ്ങാട് കൊലക്കേസ്]] എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ട്രാക്ടർ ഉപയോഗിച്ച് കൃഷി ചെയ്യുകയായിരുന്ന രാധാകൃഷ്ണ മേനോനെയും അമ്മാവൻ ശങ്കരൻകുട്ടി മേനോനെയും സമരക്കാർ ആക്രമിച്ചു കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്. |- |1981-04-28 |ശങ്കരൻകുട്ടി മേനോൻ (തങ്കപ്പൻ) | |എറണാകുളം |പനങ്ങാട് |[[സിപിഐഎം]] |പ്രതികളെ വിചാരണ കോടതി വെറുതെവിട്ടെങ്കിലും യു.ഡി.എഫ് ഭരണത്തിൽ അപ്പീൽ പോയി പ്രതികൾക്ക് ജീവപര്യന്തം ലഭിച്ചു |ട്രാക്ടർ വിരുദ്ധ സമരത്തിന്റെ ഭാഗമായി നടന്ന കൊലപാതകം. [[പനങ്ങാട് കൊലക്കേസ്]] എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ട്രാക്ടർ ഉപയോഗിച്ച് കൃഷി ചെയ്യുകയായിരുന്ന രാധാകൃഷ്ണ മേനോനെയും അമ്മാവൻ ശങ്കരൻകുട്ടി മേനോനെയും സമരക്കാർ ആക്രമിച്ചു കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്. |- |1981-04-02 |എൻ. മെഹമൂദ്‌ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |തലശ്ശേരി |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1981-04-01 |പാനിച്ചി മുഹമ്മദ് |മുസ്ലീം ലീഗ് |കണ്ണൂർ |തലശ്ശേരി |[[സിപിഐഎം]] |4 പ്രതികൾ |സിപിഎം - ആർഎസ്എസ് സംഘർഷങ്ങൾക്കിടെ ആളുമാറി കൊല്ലപ്പെട്ടു |- |1981-04-01 |പത്മനാഭൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |തലശ്ശേരി |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1981-02-23 |ഭരതൻ |[[സിപിഐഎം]] |വയനാട് |അട്ടമല |[[സിപിഐ]] | |സിപിഐ പ്രവർത്തകൻ മുസ്തഫയുടെ കൊലപാതകത്തിന് പ്രതികാരമായി മൂവരെയും വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്. അട്ടമല കൊലക്കേസ് എന്നറിയപ്പെടുന്നു. |- |1981-02-23 |വാസു |[[സിപിഐഎം]] |വയനാട് |അട്ടമല |[[സിപിഐ]] | |സിപിഐ പ്രവർത്തകൻ മുസ്തഫയുടെ കൊലപാതകത്തിന് പ്രതികാരമായി മൂവരെയും വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്. അട്ടമല കൊലക്കേസ് എന്നറിയപ്പെടുന്നു. |- |1981-02-23 |മണി |[[സിപിഐഎം]] |വയനാട് |അട്ടമല |[[സിപിഐ]] | |സിപിഐ പ്രവർത്തകൻ മുസ്തഫയുടെ കൊലപാതകത്തിന് പ്രതികാരമായി മൂവരെയും വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ്. അട്ടമല കൊലക്കേസ് എന്നറിയപ്പെടുന്നു. |- |1980-12-14 |മുസ്തഫ |[[സിപിഐ]] |വയനാട് |അട്ടമല |[[സിപിഐഎം]] |പ്രതികളിൽ ചിലർ പിന്നീട് കൊല്ലപ്പെട്ടു |സിപിഎം - സിപിഐ തർക്കങ്ങളുടെ ഭാഗമായി കൊലചെയ്യപ്പെട്ടു |- |1980 |ഹരീഷ്‌ബാബു |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |പൊന്ന്യം |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1980-11-27 |ചെറുവാഞ്ചേരി ചന്ദ്രൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |പാട്യം |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1980-11-25 |പറമ്പത്ത്‌ ജയരാജൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |കുട്ടിമക്കൂൽ |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1980-09-21 |കവിയൂർ രാജൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1980-06-09 |കരിപ്പായി ഫ്രാൻസിസ് |കെ.എസ്.യു |തൃശൂർ |ചാലക്കുടി |സി.പി.എം./സി.ഐ.ടി.യു | |കെ.എസ്.യു മുകുന്ദപുരം താലൂക് സെക്രട്ടറി ആയിരുന്ന ഫ്രാൻസിസിനെ കോളേജിലേക്ക് പോകുംവഴി കുത്തിക്കൊലപ്പെടുത്തി എന്നതാണ് കേസ് |- |1980-04-06 |കെ.വി. സുകുമാരൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1980-04-01 |കുറ്റിച്ചി രമേശൻ | സി.പി.ഐ.എം. / ഡി വൈ എഫ് ഐ |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1980-01-16 |പാറാൽ ബേബി |യു.ഡി.എഫ് |കോട്ടയം |ചങ്ങനാശേരി |[[സി.പി.ഐ.എം]] | |നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുണ്ടായ തർക്കങ്ങളുടെ പേരിൽ കൊലചെയ്യപ്പെട്ടു എന്നാണ് കേസ്. |- |} === 1970 - 1979 === {| class="wikitable sortable" |+ !'''തിയ്യതി''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പേര്''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പാർട്ടി''' !'''ജില്ല''' !'''പ്രദേശം''' !'''പ്രതികൾക്ക് ബന്ധമുള്ള പാർട്ടി''' !'''പോലിസ് / കോടതി നടപടികൾ''' !'''കേസ് - വിശദ വിവരങ്ങൾ''' |- |1979-07-18 |മൂർക്കോത്ത്‌ ചന്ദ്രൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1979-04-24 |യു പി ദാമു |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1979-04-13 |പി. ബാലൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1979-04-06 |തടത്തിൽ ബാലൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1979-04-06 |കെ വി ബാലൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1979-03-31 |പൂവാടൻ പ്രകാശൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1979-03-12 |ആലി രാധാകൃഷ്‌ണൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |എരുവട്ടി |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1978 |പി. പവിത്രൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- |1978-10-26 |രാജു മാസ്റ്റർ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |പാനൂർ |ആർ.എസ്.എസ്. | |സ്‌കൂളിൽനിന്ന്‌ വരുന്ന വഴി ആർ.എസ്‌.എസുകാർ അദ്ദേഹത്തെ വെട്ടിക്കൊന്നുവെന്നാണ് കേസ് |- |1977 |തങ്കച്ചൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ | |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | |- | 1977-12-02 | ജി. ഭൂവനേശ്വരൻ | സി.പി.ഐ.എം. / [[എസ്.എഫ്.ഐ.]] | പത്തനംതിട്ട | പന്തളം, എൻ.എസ്.എസ്. കോളേജ് | ഡി.എസ്.യു. | | കോളേജ് കാമ്പസിൽ വെച്ച് കുത്തിക്കൊന്നുവെന്നാണ് കേസ്. സിപിഎം മുൻ നേതാവ് ജി.സുധാകരന്റെ സഹോദരനാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/news/latest-news/2026/03/12/g-sudhakaran-cpm-betrayal-brother-bhuvaneswaran-death-sfi-ksu-clash.html|title=ഭുവനേശ്വരനെ അറിയാമോ? നിലത്തടിച്ച് കൊലപ്പെടുത്തി, കേസ് നടത്തിയത് മരം വിറ്റ്, പാർട്ടി പൈസ തന്നില്ല|access-date=2026-05-03|language=ml}}</ref> |- |1977-07-11 |കുന്നുമ്പ്രോൻ ഗോപാലൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |തോലമ്പ്ര |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | |- |1977-07-11 |മാങ്ങാടൻ മധുസൂദനൻ |[[കോൺഗ്രസ് (ഐ.)]] |കണ്ണൂർ |മാലൂർ |[[സി.പി.ഐ.എം]] | | |- |1977-07-01 |മരിയാടൻ മൊയ്തീൻ |[[കോൺഗ്രസ് (ഐ.)]] |കണ്ണൂർ |മാലൂർ |[[സി.പി.ഐ.എം]] |വെറുതേ വിട്ട പ്രതികളിൽ ഒരാളായ കട്ടൻ രാജു 2009ൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു |കൊലപാതകം നടക്കുന്ന സമയത്ത് മൊയ്തീന്റെ ഭാര്യ ഗർഭിണിയായിരുന്നു. അങ്ങനെ ജനിച്ച മകൻ ഇസ്മായിലിന് തന്റെ പിതാവിനെ ഒരുനോക്ക് കാണാനുള്ള അവസരം നിഷേധിച്ചവരോട് കഠിനമായ പകയുണ്ടായി. ഇതേത്തുടർന്നാണ് വിവാദമായ കട്ടൻ രാജു വധം അരങ്ങേറിയത് |- |1977-04-20 |പി. പി. ബാലൻ |[[കോൺഗ്രസ് (ഐ.)]] |കണ്ണൂർ |കാടാച്ചിറ |[[സി.പി.ഐ.എം]] | |അവിഭക്ത മുഴപ്പിലങ്ങാട് പഞ്ചായത്തംഗമായിരുന്നു |- |1977-04-18 |കെ. എൻ. ഭാസ്‌കരൻ |[[കോൺഗ്രസ് (ഐ.)]] |ആലപ്പുഴ |ഹരിപ്പാട് |[[സി.പി.ഐ.എം]] | | |- |1977-04-15 |പാതിരിയാട് ഗംഗാധരൻ |[[കോൺഗ്രസ് (ഐ.)]] |കണ്ണൂർ |കൂത്തുപറമ്പ് |[[സി.പി.ഐ.എം]] | | |- |1976 |ദാമോദരൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |തിരുവട്ടൂർ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | |അടിയന്തരാവസ്ഥ കാലഘട്ടത്തിൽ |- |1976 |ജോസ്‌ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |തിരുവട്ടൂർ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | |അടിയന്തരാവസ്ഥ കാലഘട്ടത്തിൽ |- |1976-12-30 |സി.എ.ജോസ്‌ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |ചപ്പാരപ്പടവ് |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | |- |1976 |നാരായണൻ |കോൺഗ്രസ് |കണ്ണൂർ |പെരളശ്ശേരി |സിപിഎം | |1976 ഒക്ടോബർ 17ലെ അക്രമത്തിൽ പരിക്കേറ്റ് ചികിത്സയിലിരിക്കെയാണ് മരിച്ചത് |- |1976-10-17 |ഭാസ്കരൻ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) |കണ്ണൂർ |പെരളശ്ശേരി |[[സിപിഐഎം]] | | |- |1976-10-08 |പി. കുഞ്ഞിരാമൻ |കോൺഗ്രസ് |കണ്ണൂർ |ആലച്ചേരി |സിപിഐ | | |- |1976-06-05 |കൊളങ്ങരേത്ത്‌ രാഘവൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |പന്തക്കപ്പാറ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | കോൺഗ്രസ് നേതാവ് മമ്പറം ദിവാകരന് ഏഴ് വർഷം തടവ് ശിക്ഷ ലഭിച്ചു. |അടിയന്തരാവസ്ഥയിൽ ദിനേശ് ബീഡി ഓഫീസ് ബോംബെറിഞ്ഞ് അക്രമിച്ച് കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്.<ref name="mamburam divakaran">{{cite news |title=പന്തക്കപ്പാറാ ദേശത്ത് ബീഡി തെറുക്കും രാഘവനെ ബോംബെറിഞ്ഞു കൊന്ന മമ്പറം ദിവാകരനെ ഭൂതകാലം വേട്ടയാടുന്നു... |url=http://www.marunadanmalayali.com/politics/elections/mambaram-divakaran-murder-case-43918 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 28 |publisher=മറുനാടൻ മലയാളി |date=2016 മേയ് 2}}</ref> |- |1975-10-17 |ജോസ് |[[കോൺഗ്രസ്]]/[[ഐ.എൻ.ടി.യു.സി]] |തൃശൂർ |കുന്നംകുളം |[[സിപിഐ]]/[[എ.ഐ.ടി.യു.സി]] | |കുന്നംകുളം മാർക്കറ്റിലെ തൊഴിൽതർക്കത്തെ തുടർന്നുണ്ടായ സംഘർഷത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു |- |1975-10-17 |ജോർജ് |[[കോൺഗ്രസ്]]/[[ഐ.എൻ.ടി.യു.സി]] |തൃശൂർ |കുന്നംകുളം |[[സിപിഐ]]/[[എ.ഐ.ടി.യു.സി]] | |കുന്നംകുളം മാർക്കറ്റിലെ തൊഴിൽതർക്കത്തെ തുടർന്നുണ്ടായ സംഘർഷത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു |- |1975-05-05 |എം വി കുഞ്ഞികൃഷ്ണൻ |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) |കണ്ണൂർ | |[[സിപിഐഎം]] | | |- |1975-02-05 |കരുണാകരൻ പിള്ള |[[കോൺഗ്രസ്]] |പത്തനംതിട്ട |ഏനാദിമംഗലം |[[സിപിഐഎം]] | | |- |1979-02-24 |പി.കെ. രാജൻ<ref name = "p k rajan">{{cite news |title=പി കെ രാജൻ രക്തസാക്ഷിദിനം ആചരിച്ചു |url=https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-thrissurkerala-28-02-2017/626788 |accessdate=2019 ഫെബ്രുവരി 28 |publisher=ദേശാഭിമാനി |date=2017 ഫെബ്രുവരി 28 |archive-date=2021-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725232140/https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-thrissurkerala-28-02-2017/626788 |url-status=dead }}</ref> |സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. |എറണാകുളം |തൃപ്പൂണ്ണിത്തറ ആയൂർവേദ കോളേജ് |കോൺഗ്രസ് (യു) / കെ.എസ്.യു. | | |- |1974-03-09 |റഷീദ് |മുസ്ലിം ലീഗ്/എം.എസ്.എഫ് |ആലപ്പുഴ |ആലപ്പുഴ സൗത്ത് |സിപിഎം/എസ്.എഫ്.ഐ | |ആലപ്പുഴ മുഹമ്മദൻസ് സ്കൂൾ വിദ്യാർത്ഥി റഷീദിനെ രാഷ്ട്രീയ വിരോധത്താൽ എസ്.എഫ്.ഐക്കാർ കൊലപ്പെടുത്തി എന്നതാണ് കേസ് |- |1974-01-12 |മാവിലാട്ട് മഹമൂദ്<ref>{{Cite web|url=http://www.mavilattmahamood.com/|title=മാവിലാട്ട് മഹമൂദ്|access-date=|last=|first=|date=|website=|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/kannur/news/article-1.3470315|title=മാവിലാട്ട് മഹമൂദ് അനുസ്മരണം|access-date=|last=|first=|date=|website=|publisher=|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528084624/https://www.mathrubhumi.com/kannur/news/article-1.3470315|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://panoor.truevisionnews.com/news/mavilat-mahamud/|title=മാവിലാട്ട് മഹമൂദ് സൗധം നവീകരിക്കുന്നു|access-date=|last=|first=|date=|website=|publisher=}}</ref> |[[മുസ്ലീം ലീഗ്]] |കണ്ണൂർ |പാനൂർ |[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്|കോൺഗ്രസ് (ഐ.)]] |വെള്ളിയാഴ്ച പകൽ പാനൂർ ടൗണിൽ വെച്ചാണ് കുത്തേറ്റതെങ്കിലും തെളിവുകൾ ശേഖരിച്ചതിലെ അപാകതകൾ കാരണത്താലും ഭരണ കക്ഷിയുടെ പ്രാദേശിക നേതാക്കളുടെ സ്വാധീനത്താലും പ്രതിയെ വെറുതെ വിട്ടു. |മുസ്ലിം ലീഗ് പ്രവർത്തകനായിരുന്ന മാവിലാട്ട് മഹമൂദിനെ രവി എന്ന കോൺഗ്രസുകാരൻ കുത്തി മുറിവേൽപ്പിച്ചു കൊന്നു എന്നാണ് കേസ്. ചില പ്രാദേശിക നേതാക്കളോടൊപ്പം പുതുതായി കോൺഗ്രസിലേക്ക് വന്ന പഴയ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പ്രവർത്തകരുടെ അക്രമങ്ങളെ മഹമൂദ് അടക്കമുള്ള ലീഗ് നേതാക്കൾ ചോദ്യം ചെയ്തതാണ് കൊലപാതകത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചത്. |- |1973 |ജോർജുകുട്ടി |കോൺഗ്രസ് (ഐ.) |കണ്ണൂർ | |[[സിപിഐഎം]] | | |- |1973-08-02 |കുടിയാന്മല സുകുമാരൻ <ref name="deshabhimani2232">{{cite web | title = MATRYRS OF KANNUR | lang = en | url = https://www.cpimkerala.org/eng/kannur-96.php?n=1 | publisher = സി.പി.ഐ.എം കേരള | accessdate = 2016-10-18 | archive-date = 2016-10-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161018055103/https://www.cpimkerala.org/eng/kannur-96.php?n=1 | url-status = bot: unknown }}</ref> |സി.പി.ഐ.എം. - കെ.എസ്.വൈ.എഫ്. |കണ്ണൂർ |കുടിയാൻമല | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് | |ബന്ദിനിടയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു |- |1973-02-14 |ശിവരാമൻ |ജോയിന്റ് കൗൺസിൽ/സിപിഐ |ആലപ്പുഴ |ചേർത്തല |[[സിപിഐഎം]]/എൻ.ജി.ഒ യൂണിയൻ | |ചേർത്തല കോടതിയിലെ ക്ലർക്ക് ആയിരുന്ന ശിവരാമൻ 1973ലെ എൻ.ജി.ഒ സമരത്തിൽ പങ്കെടുക്കാത്തത്തിന്റെ പേരിൽ കൊലചെയ്യപ്പെട്ടു |- |1972-09-23 |ഡേവിഡ് |ആര്യൻ ഗ്രൂപ്പ് |തൃശൂർ |മുള്ളൂർ കായൽ |സിപിഐഎം | |അഴീക്കോടൻ വധത്തിന് പ്രതികാരമായി ആര്യൻ ഗ്രൂപ്പ് നേതാവായിരുന്ന ഡേവിഡിനെ മർദ്ദിച്ചശേഷം മുള്ളൂർ കായലിൽ എറിഞ്ഞ് കൊലപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു. അഴീക്കോടൻ കൊല്ലപ്പെട്ട് ഏതാനും മണിക്കൂറുകൾക്ക് ഉള്ളിലായിരുന്നു ഈ കൊല |- | 1972-09-23 | [[അഴീക്കോടൻ രാഘവൻ]] | സി.പി.ഐ.എം. | തൃശ്ശൂർ | തൃശ്ശൂർ നഗരം, ചെട്ടിയങ്ങാടി | | | |- | 1974 | സെയ്താലി | സി.പി.ഐ.എം. / എസ്.എഫ്.ഐ. | പാലക്കാട് | പട്ടാമ്പി സംസ്കൃത കോളേജ് | ബി.ജെ.പി. / ആർ.എസ്.എസ്. / എ.ബി.വി.പി. | | സാഹചര്യ തെളിവുകളും,സാക്ഷിമൊഴികളും അടങ്ങുന്ന പോലീസിന്റെ FIR ഇൽ തന്നെ പല നിലയിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ കണ്ടെത്തി 6 പ്രതിയകളെയും ജില്ലാ കോടതി വെറുതെ വിട്ടു.(പോലീസും ആഭ്യന്തര വകുപ്പും RSS നെ സഹായിക്കാൻ,കേസ് അട്ടിമറിച്ചു എന്ന നിലയിലും അന്ന് വാർത്തകൾ പരന്നിരുന്നു) |- |1974-03-05 |അഷറഫ്‌ | സി.പി.ഐ.എം. / [[സ്റ്റുഡന്റ്സ് ഫെഡെറേഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യ|എസ്‌.എഫ്‌.ഐ]] |കണ്ണൂർ |തലശ്ശേരി - ബ്രണ്ണൻ കോളേജ് | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) / കെ.എസ്.യു. | യഥാർത്ഥത്തിൽ കുത്തേറ്റ പരിക്ക് മൂലമായിരുന്നില്ല മരണം. സുഖം പ്രാപിച്ചു വരുന്നതിനിടെ അപ്പന്റിസൈറ്റിസ് രോഗബാധ ഇദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായി. അതിന്റെ ശാസ്ത്രക്രിയയെ തുടർന്നുണ്ടായ അണുബാധയായിരുന്നു മരണകാരണം. അതിനാൽ കൊലക്കേസ് ചാർജ് ചെയ്തില്ല. പ്രസ്ഥാനത്തിന് വേണ്ടി ജീവൻ പണയംവെച്ച് പ്രവർത്തിച്ച ഇദ്ദേഹത്തിന് 80കളിലാണ് പാർട്ടി രക്തസാക്ഷിയെന്ന പദവി നൽകുന്നത് |കോളേജ് കാമ്പസിൽ വെച്ച് കുത്തുകയും ആഴ്‌ചകൾക്കുശേഷം ആശുപത്രിയിൽ വെച്ച് മരണപ്പെടുകയും ചെയ്തു. |- |1972-02-03 |ആന്റണി(അന്തു) |കോൺഗ്രസ് |തൃശൂർ |ചാലക്കുടി |സിപിഎം | |ബോംബെറിഞ്ഞു കൊലപ്പെടുത്തി എന്നാണ് കേസ് |- | 1972-02-21 | രാമൻ | സിപിഐ | കോഴിക്കോട് | മുക്കം | | | തൊഴിലാളി സമരത്തിന് നേരെ ജന്മിമാർ നടത്തിയ ആക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു |- | 1972-02-21 | സുകുമാരൻ | സിപിഐ | കോഴിക്കോട് | മുക്കം | | | തൊഴിലാളി സമരത്തിന് നേരെ ജന്മിമാർ നടത്തിയ ആക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു |- | 1971-12-26 | ആലി | സിഐടിയു | കോട്ടയം | നീണ്ടൂർ | കേരളാ കോൺഗ്രസ് | | ജന്മിയായിരുന്ന പ്രാദേശിക കേരളാ കോൺഗ്രസ് നേതാവ് പ്രാലേൽ മത്തായിയുടെ വയലിൽ നടന്ന തൊഴിലാളി സമരത്തെ ജന്മിയുടെ അണികൾ ആക്രമിച്ചു മൂന്നുപേരെ കൊലപ്പെടുത്തി |- | 1971-12-26 | വാവ | സിഐടിയു | കോട്ടയം | നീണ്ടൂർ | കേരളാ കോൺഗ്രസ് | | ജന്മിയായിരുന്ന പ്രാദേശിക കേരളാ കോൺഗ്രസ് നേതാവ് പ്രാലേൽ മത്തായിയുടെ വയലിൽ നടന്ന തൊഴിലാളി സമരത്തെ ജന്മിയുടെ അണികൾ ആക്രമിച്ചു മൂന്നുപേരെ കൊലപ്പെടുത്തി |- | 1971-12-26 | ഗോപി | സിഐടിയു | കോട്ടയം | നീണ്ടൂർ | കേരളാ കോൺഗ്രസ് | | ജന്മിയായിരുന്ന പ്രാദേശിക കേരളാ കോൺഗ്രസ് നേതാവ് പ്രാലേൽ മത്തായിയുടെ വയലിൽ നടന്ന തൊഴിലാളി സമരത്തെ ജന്മിയുടെ അണികൾ ആക്രമിച്ചു മൂന്നുപേരെ കൊലപ്പെടുത്തി |- | 1971-09-17 | [[പി.കെ. അബ്ദുൾ ഖാദിർ]] | [[സിപിഐഎം]] | തൃശ്ശൂർ | കൊടുങ്ങല്ലൂർ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | കോൺഗ്രസിൽ നിന്ന് രാജി വെച്ച് ഒരു മാസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ വെടിയേറ്റ് കൊല്ലപ്പെട്ടു. കോൺഗ്രസ് പ്രതിനിധിയായി ഒരു തവണ കേരള നിയമസഭാംഗമായും ഒരു തവണ തിരുകൊച്ചി നിയമസഭാംഗമായും പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. |- | 1971-09-17 | അഹമു | [[സിപിഐഎം]] | തൃശ്ശൂർ | കൊടുങ്ങല്ലൂർ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | [[പി. കെ അബ്ദുൾ ഖാദിർ]] അഹമുവും കൂടി സഞ്ചരിക്കുമ്പോഴായിരുന്നു രണ്ട് പേർക്കും വെടിയേൽക്കുന്നത്. |- |1972-01-04 |യു.കെ. കുഞ്ഞിരാമൻ |[[സിപിഐഎം]] |കണ്ണൂർ |തലശ്ശേരി |ആർ.എസ്.എസ്. | | |- | 1971-07-09 | ഇയ്യോച്ചൻ | മുട്ടാർ കർഷക സംഘം | ആലപ്പുഴ | മുട്ടാർ | [[സി.പി.ഐ.എം]] | അന്നത്തെ സിപിഎം ജില്ലാ സെക്രട്ടറിയായിരുന്ന [[വി. എസ്. അച്യുതാനന്ദൻ]] ഈ കേസിൽ പ്രതിചേർക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും കോടതി വെറുതെ വിട്ടു. | |- | 1970-12-14 | കുരുവിള | പുതുപ്പള്ളി കർഷക സംഘം | കോട്ടയം | പുതുപ്പള്ളി | [[സി.പി.ഐ.എം]] | | കർഷക തൊഴിലാളി സമരത്തെ തുടർന്നുള്ള സംഘർഷത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു |- | 1970-10-08 | പി.കെ അഹമ്മദ്(ബാപ്പുട്ടി) | മുസ്ലീം ലീഗ് | മലപ്പുറം | പാങ്ങ് | ആർ.എസ്.എസ് | ആർ.എസ്.എസ് പ്രവർത്തകനായ കൃഷ്ണൻ എന്ന വ്യക്തിയായിരുന്നു പ്രതി | തീവെപ്പ് കേസുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കോടതിയിൽ എത്തിയപ്പോൾ കോടതി മുറിയിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുകയായിരുന്ന പ്രതി ചുരിക ഉപയോഗിച്ച് കുത്തുകയായിരുന്നു. കുറുവ പഞ്ചായത്ത് പ്രസിഡന്റ് ആയിരുന്നു. |- | 1970-09-15 | മഹ്മൂദ് | മുസ്ലീം ലീഗ് | കണ്ണൂർ | മാടായി | സിപിഐഎം | ഗൂഢാലോചന കേസിൽ എം.വി.ആർ പ്രതിയായിരുന്നു | മാടായി കലാപത്തിനിടെ ഇരിണാവിൽ വെച്ച് കൊല്ലപ്പെട്ടു |- | 1970-09-14 | ഒ.കെ. കുഞ്ഞിക്കണ്ണൻ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | കുറ്റൂർ | മുസ്ലീം ലീഗ് | | ജാഥയ്ക്ക് നേരെ അക്രമിച്ച് കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. |- | 1970-09-13 | അഹമ്മദ് മുസ്ലിയാർ | | കണ്ണൂർ | മാടായി | സിപിഐഎം | | മാടായി കലാപത്തിലേക്ക് നയിച്ച സംഭവം. ജാഥയായി പൊയ്ക്കൊണ്ടിരുന്ന സിപിഎം പ്രവർത്തകർ എട്ടിക്കുളം പള്ളി ആക്രമിക്കുകയും ഇദ്ദേഹത്തെ വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തുകയുമായിരുന്നു. ഇതേതുടർന്ന് നടന്ന സംഘർഷത്തിലാണ് രാമന്തളി പഞ്ചായത്ത് പ്രസിഡന്റ് കുഞ്ഞിക്കണ്ണൻ കൊലചെയ്യപ്പെട്ടത്. |- |1970-01-21 |ചന്തുക്കുട്ടി സ്രാപ്പ് | |കണ്ണൂർ |ചാവശ്ശേരി |സിപിഎം | |[[ചാവശ്ശേരി തീവെയ്പ്പ്]], മട്ടന്നൂർ ബസ് കത്തിക്കൽ എന്നൊക്കെ അറിയപ്പെടുന്നു. അച്യുതമേനോൻ സർക്കാരിനെതിരെ നടന്ന ട്രാൻസ്‌പോർട്ട് സമരത്തിന്റെ ഭാഗമായി മട്ടന്നൂർ ചാവശ്ശേരിയിൽ വെച്ച് സമരക്കാർ കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി ബസിന് തീവെയ്ക്കുകയായിരുന്നു. 4 യാത്രക്കാർ മരിക്കുകയും നിരവധിപേർക്ക് പരിക്കേൽക്കുകയും ചെയ്തു. |- |1970-01-21 |ഏറമള്ളാൻ | |കണ്ണൂർ |ചാവശ്ശേരി |സിപിഎം | |[[ചാവശ്ശേരി തീവെയ്പ്പ്]], മട്ടന്നൂർ ബസ് കത്തിക്കൽ എന്നൊക്കെ അറിയപ്പെടുന്നു. അച്യുതമേനോൻ സർക്കാരിനെതിരെ നടന്ന ട്രാൻസ്‌പോർട്ട് സമരത്തിന്റെ ഭാഗമായി മട്ടന്നൂർ ചാവശ്ശേരിയിൽ വെച്ച് സമരക്കാർ കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി ബസിന് തീവെയ്ക്കുകയായിരുന്നു. 4 യാത്രക്കാർ മരിക്കുകയും നിരവധിപേർക്ക് പരിക്കേൽക്കുകയും ചെയ്തു. |- |1970-01-21 |ജയരാജൻ | |കണ്ണൂർ |ചാവശ്ശേരി |സിപിഎം | |[[ചാവശ്ശേരി തീവെയ്പ്പ്]], മട്ടന്നൂർ ബസ് കത്തിക്കൽ എന്നൊക്കെ അറിയപ്പെടുന്നു. അച്യുതമേനോൻ സർക്കാരിനെതിരെ നടന്ന ട്രാൻസ്‌പോർട്ട് സമരത്തിന്റെ ഭാഗമായി മട്ടന്നൂർ ചാവശ്ശേരിയിൽ വെച്ച് സമരക്കാർ കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി ബസിന് തീവെയ്ക്കുകയായിരുന്നു. 4 യാത്രക്കാർ മരിക്കുകയും നിരവധിപേർക്ക് പരിക്കേൽക്കുകയും ചെയ്തു. |- |1970-01-21 |തങ്കപ്പൻ | |കണ്ണൂർ |ചാവശ്ശേരി |സിപിഎം | |[[ചാവശ്ശേരി തീവെയ്പ്പ്]], മട്ടന്നൂർ ബസ് കത്തിക്കൽ എന്നൊക്കെ അറിയപ്പെടുന്നു. അച്യുതമേനോൻ സർക്കാരിനെതിരെ നടന്ന ട്രാൻസ്‌പോർട്ട് സമരത്തിന്റെ ഭാഗമായി മട്ടന്നൂർ ചാവശ്ശേരിയിൽ വെച്ച് സമരക്കാർ കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി ബസിന് തീവെയ്ക്കുകയായിരുന്നു. 4 യാത്രക്കാർ മരിക്കുകയും നിരവധിപേർക്ക് പരിക്കേൽക്കുകയും ചെയ്തു. |- |} === 1969 വരെ === {| class="wikitable sortable" |+ !'''തിയ്യതി''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പേര്''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പാർട്ടി''' !'''ജില്ല''' !'''പ്രദേശം''' !'''പ്രതികൾക്ക് ബന്ധമുള്ള പാർട്ടി''' !'''പോലിസ് / കോടതി നടപടികൾ''' !'''കേസ് - വിശദ വിവരങ്ങൾ''' |- | 1969-07-26 | [[കെ. കുഞ്ഞാലി]] | [[സിപിഐഎം]] | മലപ്പുറം | നിലമ്പൂർ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | [[ആര്യാടൻ മുഹമ്മദ്]] ആയിരുന്നു കേസിലെ ഒന്നാം പ്രതി. ആര്യാടന് കേസിൽ പങ്കില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ് കോടതി അദ്ദേഹത്തെ വെറുതെ വിട്ടു. | 1969 ജൂലൈ 26ന് കുഞ്ഞാലി അജ്ഞാതരുടെ വെടിയേറ്റു കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നാണ് കേസ്. |- |1969-04-21 |വേലപ്പൻ വൈദ്യർ |കോൺഗ്രസ് |തൃശൂർ |അന്തിക്കാട് |സിപിഎം | | |- | 1968-04-29 | പി.പി. സുലൈമാൻ | സി.പി.ഐ.എം. | കോഴിക്കോട് | മാവൂർ റയോൺസ് | ആർ.എസ്.എസ്. | | മാവൂർ ഗ്വാളിയോർ റയോൺസിലെ ജോലി കഴിഞ്ഞ്‌ വീട്ടിലേക്ക്‌ മടങ്ങുമ്പോൾ വെട്ടിക്കൊലപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് കേസ്. |- | 1967-09-11 | സി.പി. കരുണാകരൻ | [[സിപിഐഎം]] | കണ്ണൂർ | കുറ്റൂർ | കോൺഗ്രസ് (ഐ.) | | കേരളബന്ദിനിടെയാണ് കൊല്ലപ്പെട്ടത് |- | 1967-04-2 | [[വാടിക്കൽ രാമകൃഷ്ണൻ വധം|വാടിക്കൽ രാമകൃഷ്ണൻ]] | ജനസംഘം | കണ്ണൂർ | | സിപിഎം |പിണറായി വിജയൻ ഒന്നാം പ്രതിയെങ്കിലും കോടതി വെറുതെ വിട്ടു.<ref>{{cite news|title=കല്ലുവെട്ടുന്ന മഴു ഉപയോഗിച്ച്‌ വാടിക്കൽ രാമകൃഷ്ണനെ വെട്ടിക്കൊന്നത് പിണറായി വിജയനെന്ന് കുറ്റപത്രം…|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/malayalam/marunadan+malayali-epaper-marunada/kalluvettunna+mazhu+upayogich+vadikkal+ramakrishnane+vettikkonnath+pinarayi+vijayanenn+kutapathram+sipiemminethire+sakshi+parayan+dhairyamullavar+aarumillathe+poyappol+kolakkesil+kutavimukthanakki+varambath+nalkiya+kuliyayirunnu+athenn+pinneed+jayarajande+sthireekaranam+kannurile+aadhya+rashdreeya+kolapathakam+ippozhathe+mukhyamanthri+neritt+nadathiyathenn+thanne+vishvasich+kannurile+kongrasukarum+bijeipikkarum-newsid-82631041|accessdate=2019 ഏപ്രിൽ 11|publisher=ഡെയ്‌ലിഹണ്ട്|date=2019 ഫെബ്രുവരി 27|archive-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331135840/https://m.dailyhunt.in/news/india/malayalam/marunadan+malayali-epaper-marunada/kalluvettunna+mazhu+upayogich+vadikkal+ramakrishnane+vettikkonnath+pinarayi+vijayanenn+kutapathram+sipiemminethire+sakshi+parayan+dhairyamullavar+aarumillathe+poyappol+kolakkesil+kutavimukthanakki+varambath+nalkiya+kuliyayirunnu+athenn+pinneed+jayarajande+sthireekaranam+kannurile+aadhya+rashdreeya+kolapathakam+ippozhathe+mukhyamanthri+neritt+nadathiyathenn+thanne+vishvasich+kannurile+kongrasukarum+bijeipikkarum-newsid-82631041|url-status=dead}}</ref> |കല്ല് വെട്ടുന്ന മഴുകൊണ്ട് അടിച്ചു കൊന്നുവെന്നാണ് കേസ്. |- |1962-01-04 |വി.എം. കൃഷ്‌ണൻ <ref name="deshabhimani2232"/> |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] |കണ്ണൂർ |പാനൂർ |പി.എസ്.പി | | |- |1958-07-26 |ചാക്കോരി അന്തോണി |കോൺഗ്രസ് |തൃശൂർ |വരന്തരപ്പിള്ളി |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] | |[[വരന്തരപ്പിള്ളി കൂട്ടക്കൊല]] എന്നറിയപ്പെടുന്നു. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി നടത്തിയ ജാഥ കോൺഗ്രസ് ഓഫീസിന് സമീപം എത്തിയപ്പോൾ അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന കോൺഗ്രസ് നേതാക്കളുമായി തർക്കമുണ്ടാവുകയും കോൺഗ്രസ് ഓഫീസ് അക്രമിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഈ ആക്രമണത്തിൽ 6 കോൺഗ്രസുകാർ കുത്തേറ്റു മരിച്ചു. ഇ.എം.എസ് സർക്കാരിന് നേരെ ജനരോഷം ഉണ്ടാക്കിയ പ്രധാന സംഭവങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഇത്. ഇതിനെത്തുടർന്നാണ് കോൺഗ്രസ് വിമോചന സമരത്തിന് തയ്യാറെടുത്തത്. |- |1958-07-26 |തോമസ് പയ്യപ്പിള്ളി |കോൺഗ്രസ് |തൃശൂർ |വരന്തരപ്പിള്ളി |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] | |[[വരന്തരപ്പിള്ളി കൂട്ടക്കൊല]] എന്നറിയപ്പെടുന്നു. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി നടത്തിയ ജാഥ കോൺഗ്രസ് ഓഫീസിന് സമീപം എത്തിയപ്പോൾ അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന കോൺഗ്രസ് നേതാക്കളുമായി തർക്കമുണ്ടാവുകയും കോൺഗ്രസ് ഓഫീസ് അക്രമിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഈ ആക്രമണത്തിൽ 6 കോൺഗ്രസുകാർ കുത്തേറ്റു മരിച്ചു. ഇ.എം.എസ് സർക്കാരിന് നേരെ ജനരോഷം ഉണ്ടാക്കിയ പ്രധാന സംഭവങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഇത്. ഇതിനെത്തുടർന്നാണ് കോൺഗ്രസ് വിമോചന സമരത്തിന് തയ്യാറെടുത്തത്. |- |1958-07-26 |പിണ്ടിയാൻ തോമസ് |കോൺഗ്രസ് |തൃശൂർ |വരന്തരപ്പിള്ളി |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] | |[[വരന്തരപ്പിള്ളി കൂട്ടക്കൊല]] എന്നറിയപ്പെടുന്നു. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി നടത്തിയ ജാഥ കോൺഗ്രസ് ഓഫീസിന് സമീപം എത്തിയപ്പോൾ അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന കോൺഗ്രസ് നേതാക്കളുമായി തർക്കമുണ്ടാവുകയും കോൺഗ്രസ് ഓഫീസ് അക്രമിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഈ ആക്രമണത്തിൽ 6 കോൺഗ്രസുകാർ കുത്തേറ്റു മരിച്ചു. ഇ.എം.എസ് സർക്കാരിന് നേരെ ജനരോഷം ഉണ്ടാക്കിയ പ്രധാന സംഭവങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഇത്. ഇതിനെത്തുടർന്നാണ് കോൺഗ്രസ് വിമോചന സമരത്തിന് തയ്യാറെടുത്തത്. |- |1958-07-26 |ഇല്ലിക്കൽ അപ്പച്ചൻ |കോൺഗ്രസ് |തൃശൂർ |വരന്തരപ്പിള്ളി |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] | |[[വരന്തരപ്പിള്ളി കൂട്ടക്കൊല]] എന്നറിയപ്പെടുന്നു. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി നടത്തിയ ജാഥ കോൺഗ്രസ് ഓഫീസിന് സമീപം എത്തിയപ്പോൾ അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന കോൺഗ്രസ് നേതാക്കളുമായി തർക്കമുണ്ടാവുകയും കോൺഗ്രസ് ഓഫീസ് അക്രമിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഈ ആക്രമണത്തിൽ 6 കോൺഗ്രസുകാർ കുത്തേറ്റു മരിച്ചു. ഇ.എം.എസ് സർക്കാരിന് നേരെ ജനരോഷം ഉണ്ടാക്കിയ പ്രധാന സംഭവങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഇത്. ഇതിനെത്തുടർന്നാണ് കോൺഗ്രസ് വിമോചന സമരത്തിന് തയ്യാറെടുത്തത്. |- |1958-07-26 |സി. ടി. കൊച്ചാപ്പു |കോൺഗ്രസ് |തൃശൂർ |വരന്തരപ്പിള്ളി |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] | |[[വരന്തരപ്പിള്ളി കൂട്ടക്കൊല]] എന്നറിയപ്പെടുന്നു. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി നടത്തിയ ജാഥ കോൺഗ്രസ് ഓഫീസിന് സമീപം എത്തിയപ്പോൾ അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന കോൺഗ്രസ് നേതാക്കളുമായി തർക്കമുണ്ടാവുകയും കോൺഗ്രസ് ഓഫീസ് അക്രമിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഈ ആക്രമണത്തിൽ 6 കോൺഗ്രസുകാർ കുത്തേറ്റു മരിച്ചു. ഇ.എം.എസ് സർക്കാരിന് നേരെ ജനരോഷം ഉണ്ടാക്കിയ പ്രധാന സംഭവങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഇത്. ഇതിനെത്തുടർന്നാണ് കോൺഗ്രസ് വിമോചന സമരത്തിന് തയ്യാറെടുത്തത്. |- |1958-07-26 |കണിയാംപറമ്പിൽ കൃഷ്ണൻ |കോൺഗ്രസ് |തൃശൂർ |വരന്തരപ്പിള്ളി |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] | |[[വരന്തരപ്പിള്ളി കൂട്ടക്കൊല]] എന്നറിയപ്പെടുന്നു. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി നടത്തിയ ജാഥ കോൺഗ്രസ് ഓഫീസിന് സമീപം എത്തിയപ്പോൾ അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന കോൺഗ്രസ് നേതാക്കളുമായി തർക്കമുണ്ടാവുകയും കോൺഗ്രസ് ഓഫീസ് അക്രമിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഈ ആക്രമണത്തിൽ 6 കോൺഗ്രസുകാർ കുത്തേറ്റു മരിച്ചു. ഇ.എം.എസ് സർക്കാരിന് നേരെ ജനരോഷം ഉണ്ടാക്കിയ പ്രധാന സംഭവങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഇത്. ഇതിനെത്തുടർന്നാണ് കോൺഗ്രസ് വിമോചന സമരത്തിന് തയ്യാറെടുത്തത്. |- |1957-08-21 |തോമസ് വക്കൻ |ക്രിസ്റ്റഫർ സേന |ആലപ്പുഴ |ആലപ്പുഴ ബോട്ട് ജെട്ടി |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] | |വിദ്യാഭ്യാസമന്ത്രി ജോസഫ് മുണ്ടശ്ശേരിയെ കരിങ്കൊടി കാണിക്കുവാനുള്ള ശ്രമത്തെത്തുടർന്ന് സമരക്കാരെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിക്കാർ ആക്രമിക്കുകയും ഒരാൾ മരിക്കുകയും ചെയ്തു |- |1953 |ചവറ മധുസൂദനൻ പിള്ള |കോൺഗ്രസ് |കൊല്ലം |ചവറ |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] |പ്രതിയായിരുന്ന കെ പി എ സി യുടെ രക്ഷാധികാരിയും കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് നേതാവുമായിരുന്ന കോടാകുളങ്ങര വാസുദേവൻ പിള്ളയെ വധശിക്ഷയ്ക്ക് വിധിച്ചു. പിന്നീട് ദയാഹർജി അംഗീകരിച്ച് ജീവപര്യന്തമായി കുറച്ചു. |കോൺഗ്രസ് - കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സംഘർഷങ്ങളിൽ നടന്ന ആദ്യ കൊലപാതകം. മുൻ കെപിസിസി പ്രസിഡന്റ് കുമ്പളത്ത് ശങ്കുപ്പിള്ളയുടെ വിശ്വസ്തനായിരുന്നു മധുസൂദനൻ പിള്ള |- |1949-05-02 |വി.വി. ഗോവിന്ദൻ |[[കോൺഗ്രസ്]] |കണ്ണൂർ |കുറ്റ്യേരി |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] |കെ.പി.ആർ ഗോപാലൻ, കാന്തലോട്ട് കുഞ്ഞമ്പു അടക്കമുള്ളവർക്ക് കോടതി തടവുശിക്ഷ വിധിച്ചു |കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിക്കാരെ കോൺഗ്രസുകാർ പോലീസിന് കാട്ടിക്കൊടുക്കുന്നു എന്നാരോപിച്ച് നടത്തിയ ആക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. |- |1948-05-12 |[[മൊയാരത്ത് ശങ്കരൻ]] |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] |കണ്ണൂർ | | | | |- |1948-05-04 |പി.വി. കുഞ്ഞമ്പു |[[കോൺഗ്രസ്]] |കണ്ണൂർ |പായം |[[സി.പി.ഐ|കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി]] |കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് നേതാവായിരുന്ന കെ. കെ. കിട്ടൻ അടക്കമുള്ളവർക്ക് കോടതി തടവുശിക്ഷ വിധിച്ചു |കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിക്കാരെ കോൺഗ്രസുകാർ പോലീസിന് കാട്ടിക്കൊടുക്കുന്നു എന്നാരോപിച്ച് നടത്തിയ ആക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഗോവിന്ദൻ നായർ എന്ന മറ്റൊരു കോൺഗ്രസ് പ്രവർത്തകനും ഈ അക്രമത്തിൽ പരിക്കേറ്റു. |- |} === തിയതികൾ കൃത്യമല്ലാത്തത് === {| class="wikitable sortable" |+ !'''തിയ്യതി''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പേര്''' !'''കൊല്ലപ്പെട്ടയാളുടെ പാർട്ടി''' !'''ജില്ല''' !'''പ്രദേശം''' !'''പ്രതികൾക്ക് ബന്ധമുള്ള പാർട്ടി''' !'''പോലിസ് / കോടതി നടപടികൾ''' !'''കേസ് - വിശദ വിവരങ്ങൾ''' |- | 1999 | വിക്രം ചാലിൽ ശശി | [[ആർ.എസ്.എസ്.]] | കണ്ണൂർ | കൂത്തുപറമ്പ് | സി.പി.ഐ.എം. | | ഇ.പി. ജയരാജനെ വധിക്കാൻ ശ്രമിച്ച കേസിലെ പ്രതിയായിരുന്നു.<ref>{{Cite web|url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=1309736&u=ep-was-shot-during-train-journey|title=EP was shot during train journey|access-date=2026-04-25|last=Daily|first=Keralakaumudi|language=en}}</ref> |- | | മാണാട്ട് ബാബു | [[ബി.ജെ.പി.]] | കണ്ണൂർ | | സി.പി.ഐ.എം. | | |- |} == അവലംബം == {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:കേരളരാഷ്ട്രീയം]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ കൊലക്കേസുകൾ]] [[വർഗ്ഗം:രാഷ്ട്രീയ കൊലപാതകങ്ങൾ]] a0logqudjgw79fipvos656xojr86pj0 0 478635 4668448 4616527 2026-09-22T06:54:10Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668448 wikitext text/x-wiki {{Needs Image}} [[തിരുവനന്തപുരം ജില്ല|തിരുവനന്തപുരം ജില്ലയിൽ]] [[വിതുര]]-[[പൊന്മുടി]] സംസ്ഥാന ഹൈവേയിൽ ഒരു നൂറ്റാണ്ട് പഴക്കമുള്ള പാലമാണ് '''ചിറ്റാർപാലം'''. <ref name="ref1">മംഗളം [http://www.mangalam.com/news/district-detail/164978-thiruvananthapuram.html]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഏപ്രിൽ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ശേഖരിച്ചത് 2019 ജൂലൈ 21</ref> ==ചരിത്രം== 1905ൽ ബ്രിട്ടീഷുകാരുടെ കാലത്താണ് ചിറ്റാർ നദിക്കു കുറുകെ ആർച്ച് മാതൃകയിൽ പാലം പണിതത്. [[ബ്രിട്ടീഷ് രാജ്|ബ്രിട്ടീഷ്]] മേധാവികൾക്കും രാജാക്കൻമാർക്കും പൊൻമുടിയിൽ എത്താൻ നിർമ്മിച്ചതായിരുന്നു ഈ പാലം. <ref name="ref2">കേരള കൗമുദി [https://keralakaumudi.com/web-news/2019/01/NTVM0038740/1.html]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=സെപ്റ്റംബർ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ശേഖരിച്ചത് 2019 ജൂലൈ 21</ref> ==നിർമ്മാണം== പഞ്ചസാരയും ചുണ്ണാമ്പും ചേർന്ന [[സുർക്കി മിശ്രിതം]] ഉപയോഗിച്ചായിരുന്നു പാലം നിർമ്മാണം. <ref name="ref3">ദേശാഭിമാനി [https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-12-11-2017/685189] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721155606/https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-12-11-2017/685189 |date=2019-07-21 }} ശേഖരിച്ചത് 2019 ജൂലൈ 21</ref> ==ഇതും കാണുക== * [[ചെല്ലഞ്ചിപ്പാലം]] * [[കൂവക്കുടി പാലം]] ==അവലംബം== <references/> [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ പാലങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:തിരുവനന്തപുരം ജില്ലയിലെ പാലങ്ങൾ]] 5241xcowfhrauqgu3d8l7g0p26d4epr 0 480035 4668459 4544197 2026-09-22T09:57:38Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668459 wikitext text/x-wiki {{Needs Image}} [[ഇന്ത്യ]]ൻ സംസ്ഥാനമായ [[ജമ്മു കാശ്മീർ|ജമ്മു കശ്മീരിൽ]] സർക്കാർ സംവിധാനം രൂപീകരിക്കാൻ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള നിയമപരമായ രേഖയാണ് ''''ജമ്മു കശ്മീരിന്റെ ഭരണഘടന'''. [[1956]] നവംബർ 17 ന് അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട ഭരണഘടന [[1957]] ജനുവരി 26 മുതൽ പ്രാബല്യത്തിൽ വന്നു. [[2002]] വരെയുള്ള കണക്കനുസരിച്ച് 29 ഭേദഗതികൾ ഭരണഘടനയിൽ വരുത്തിയിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 13 ഭാഗങ്ങൾ, 7 ഷെഡ്യൂളുകൾ എന്നിവയിലായി 158 ആർട്ടിക്കിളുകൾ ഉൾക്കൊള്ളിച്ചിരിക്കുന്നു. <ref>https://www.thehindu.com/news/national/full-text-of-document-on-govts-rationale-behind-removal-of-special-status-to-jk/article28821368.ece</ref> ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ആർട്ടിക്കിൾ 370 പ്രകാരം പ്രത്യേക ഭരണഘടനയുള്ള ഇന്ത്യയിലെ ഏക സംസ്ഥാനമാണ് [[ജമ്മു കാശ്മീർ]]. ജമ്മു കശ്മീർ സംസ്ഥാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പരിമിതമായ കാര്യങ്ങളിൽ പാർലമെന്റിനും കേന്ദ്രസർക്കാരിനും അധികാരമുണ്ടെങ്കിലും ഫെഡറൽ ഗവൺമെന്റ് സംവിധാനത്തിന് പുറത്തുള്ള മറ്റെല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും നടപടി സ്വീകരിക്കുന്നതിന് സംസ്ഥാന നിയമസഭയുടെ പിൻതുണകൂടി വേണ്ടതാണ്. <ref>https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/what-are-the-features-of-the-constitution-of-jammu-and-kashmir-1510835275-1{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=സെപ്റ്റംബർ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> മറ്റ് സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, അവശിഷ്ടാധികാരങ്ങൾ സംസ്ഥാന സർക്കാരിൽ നിക്ഷിപ്തമാണ്. ഈ ഭരണഘടനാ വ്യവസ്ഥകൾ കാരണം, [[ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന]]യുടെ ഭാഗം XXI ൽ സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ ജമ്മു കശ്മീർ സംസ്ഥാനത്തിന് പ്രത്യേകവും താൽക്കാലികവുമായ പദവിയും ലഭിച്ചു. <ref>https://qz.com/india/1682124/a-timeline-of-jammu-kashmirs-modern-history-and-article-370/</ref> ==ഭരണഘടനയുടെ റദ്ദാക്കൽ== [[2019]] ഓഗസ്റ്റ് 5 ന് [[ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രപതി]] ഭരണഘടനയുടെ ആർട്ടിക്കിൾ 370 പ്രകാരം ജമ്മു കശ്മീരിന് നൽകിയിട്ടുള്ള പ്രത്യേക പദവി റദ്ദാക്കിയതോടെ ജമ്മു കാശ്മീരിന്റെ പ്രത്യേക ഭരണഘടനയും റദ്ദാക്കപ്പെട്ടു. <ref>https://www.indiatoday.in/india/story/no-special-status-no-separate-constitution-jammu-and-kashmir-before-and-after-article-370-1577601-2019-08-05</ref> ==ആമുഖം== ജമ്മു കശ്മീരിന്റെ ഭരണഘടനയുടെ ആമുഖം, [[ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ആമുഖം|ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ആമുഖത്തോട്]] സാമ്യമുള്ളതാണ്. '''"ജമ്മു കശ്മീർ സംസ്ഥാനത്തെ ജനങ്ങൾ"''' എന്ന വാക്കുകളോടെയാണ് ജമ്മു കശ്മീർ ഭരണഘടനയുടെ ആമുഖം ആരംഭിക്കുന്നത്. <ref>https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/32675/10/10_chapter%206.pdf</ref> ==ഇതും കാണുക== * [[ജമ്മു കശ്മീരിന്റെ പതാക (1952–2019)]] ==അവലംബം== {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ നിയമം]] [[വർഗ്ഗം:നിയമം]] [[വർഗ്ഗം:ഭരണസം‌വിധാനങ്ങൾ]] pvmgbli8scsjykl9k9k77y0x8ikidfn 0 492905 4668418 3688435 2026-09-21T21:51:54Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668418 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|കോട്ടുമല ടി.എം ബാപ്പു മുസ്ലിയാർ}} {{ശ്രദ്ധേയത}} {{Infobox religious biography/Mufti |honorific-prefix= |name=കോട്ടുമല ടി.എം ബാപ്പു മുസ്ലിയാർ |honorific-suffix=ഫൈസി, മലൈബാരി |native_name= കോട്ടുമല ടി.എം ബാപ്പു മുസ്ലിയാർ |native_name_lang=ml |image= |religion=[[ഇസ്‌ലാം]] |Madh'hab=[[ശാഫിഈ മദ്ഹബ്]] |lineage= |sect= |founder=[[സുപ്രഭാതം ദിനപ്പത്രം]] |subsect= |philosophy= |known_for=വിദ്യാഭ്യാസ, സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ |education= |alma_mater= |other_names= |dharma_names= |monastic_name= |pen_name= |posthumous_name= |nationality=[[ഇന്ത്യ]]ൻ |flourished= |home_town=[[കോട്ടുമല]] |ethnicity=[[മലയാളി]] |occupation=[[സമസ്ത കേരള ജംഇയ്യത്തുൽ ഉലമ]]യുടെ സെക്രട്ടറി }} മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ പെരിങ്ങോട്ടുപുലം മാരത്തോട് എന്ന സ്ഥലത്ത് അബൂബക്കർ മുസ്ലിയാർ മുരിങ്ങേക്കൽ ഫാത്തിമ ദമ്പതികളുടെ മകനായി 1952 ഫെബ്രുവരി 10 ഒരു ഞായറാഴ്ചയായിരുന്നു ജനനം. പെരിങ്ങോട്ടുപുലത്തെ ഓത്തുപള്ളി -സ്കൂളിൽ നിന്ന് പ്രാഥമിക പഠനം. ശേഷം പരപ്പനങ്ങാടി പനയത്തിൽ (ഒരു വർഷത്തിലധികം ) ,[[ജാമിഅഃ നൂരിയ്യ അറബിക് കോളേജ്]] (ഒന്നാം ഘട്ടം 2 വർഷം), [[ആലത്തൂർപടി ദർസ്]] (രണ്ട് വർഷം) ,പൊട്ടച്ചിറ അൻവരിയ്യ (3 വർഷം) ,[[ജാമിഅഃ നൂരിയ്യ അറബിക് കോളേജ്]] ( രണ്ടാം ഘട്ടം 4 വർഷം) എന്നിങ്ങനെ മതപഠനം നടത്തി. (1974-ൽ)ഫൈസി ബിരുദം നേടി. പിതാവ് ശൈഖുനാ കോട്ടുമല അബൂബകർ മുസ്ലിയാർ ,ശംസുൽഉലമാ [[ഇ.കെ. അബൂബക്കർ മുസ്‌ലിയാർ]], കെ കെ അബൂബകർ ഹസ്രത്, വല്ലപ്പുഴ ഉണ്ണീൻകുട്ടി മുസ്ലിയാർ, കോക്കൂർ കുഞ്ഞി മുഹമ്മദ് മുസ്‌ലിയാർ എന്നിവരായിരുന്നു പ്രധാന ഗുരുനാഥൻമാർ. '''പദവികൾ''' *[[സമസ്ത]] കേരള ജംഇയ്യതുൽ ഉലമ ( ഇ.കെ ) ജോയിൻറ് സെക്രട്ടറി, *[[സമസ്ത]] കേരളാ ഇസ്ലാം മത വിദ്യാഭ്യാസ ബോർഡ് ജനറൽ സെക്രട്ടറി<ref>{{Cite web|url=https://www.keralacm.gov.in/mal/?tag=%E0%B4%95%E0%B5%8B%E0%B4%9F%E0%B5%8D%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%AE%E0%B4%B2-%E0%B4%AC%E0%B4%BE%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%81-%E0%B4%AE%E0%B5%81%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E2%80%8C%E0%B4%B2%E0%B4%BF%E0%B4%AF|title=കോട്ടുമല ബാപ്പു മുസ്‌ലിയാർ – കേരള മുഖ്യമന്ത്രിയുടെ ഔദ്യോഗിക വെബ്സൈറ്റ്|access-date=2020-11-10|language=en-US|archive-date=2020-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110175029/https://www.keralacm.gov.in/mal/?tag=%E0%B4%95%E0%B5%8B%E0%B4%9F%E0%B5%8D%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%AE%E0%B4%B2-%E0%B4%AC%E0%B4%BE%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%AA%E0%B5%81-%E0%B4%AE%E0%B5%81%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E2%80%8C%E0%B4%B2%E0%B4%BF%E0%B4%AF|url-status=dead}}</ref> , *[[സമസ്ത]] ഫത്‌വ കമ്മിറ്റി കൺവീനർ, *ജംഇയ്യതുൽ മുഫത്തിശീൻ സംസ്ഥാന പ്രസിഡന്റ് , *കടമേരി റഹ്മാനിയ്യ അറബിക് കോളേജ് പ്രിൻസിപ്പാൾ, *എം.ഇ.എ എഞ്ചിനീയറിംഗ് കോളേജ് ജനറൽ കൺവീനർ, *കേരളാ ഹജ് കമ്മിറ്റി ചെയർമാൻ<ref>{{Cite web|url=https://www.chandrikadaily.com/kottumala-musliyar-passed-away.html|title=കോട്ടുമല ബാപ്പു മുസ്‌ലിയാർ അന്തരിച്ചു|publisher=ചന്ദ്രിക ദിനപത്രം, 10 ജനുവരി 2017|access-date=2020-11-10|language=en-US|archive-date=2020-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110172815/https://www.chandrikadaily.com/kottumala-musliyar-passed-away.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.malayalamnewsdaily.com/node/2781/articles|title=സുകൃതവഴിയിലൊരു യാത്രാന്ത്യം|publisher=മലയാളം ന്യൂസ്, 11 ജനുവരി 2017|access-date=2020-11-10|date=2017-01-11}}</ref>, *[[സുപ്രഭാതം ദിനപ്പത്രം]] ചെയർമാൻ, എഡിറ്റർ,പബ്ലിഷർ '''സേവനം''' രണ്ടു വർഷത്തെ അരിപ്ര വേളൂർ ജുമുഅ മസ്ജിദിൽ ദർസ് നടത്തി കൊണ്ടാണ് ജ്ഞാന മേഖലയിലെ സേവനത്തിന് അദ്ദേഹം തുടക്കം കുറിച്ചത് , തുടർന്ന് പിതാവിൻറെ നിർദ്ദേശ പ്രകാരം ഒരു വർഷം നന്തി ദാറുസ്സലാമിലും , 38 വർഷം കടമേരി റഹ്മാനിയ്യയിലുമായി സേവനം നടത്തി. ഇന്ത്യയിലെ തന്നെ മികച്ച മതഭൗതിക വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനമായി റഹ്മാനിയ്യയെ മാറ്റിയെടുക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹം വലിയ പങ്ക് വഹിച്ചു. '''പദവികൾ''' [[സമസ്ത (ഇസ്‌ലാമിക സംഘടന)]] ( ഇ.കെ ) ജോയിൻറ് സെക്രട്ടറി, [[സമസ്ത]] കേരളാ ഇസ്ലാം മത വിദ്യാഭ്യാസ ബോർഡ് ജനറൽ സെക്രട്ടറി , [[സമസ്ത]] ഫത്‌വ കമ്മിറ്റി കൺവീനർ, ജംഇയ്യതുൽ മുഫത്തിശീൻ സംസ്ഥാന പ്രസിഡന്റ് , [[കടമേരി]] റഹ്മാനിയ്യ അറബിക് കോളേജ് പ്രിൻസിപ്പാൾ, എം.ഇ.എ എഞ്ചിനീയറിംഗ് കോളേജ് ജനറൽ കൺവീനർ, [[കേരളാ ഹജ് കമ്മിറ്റി]] ചെയർമാൻ,[[സുപ്രഭാതം]] ദിനപത്രം ചെയർമാൻ, എഡിറ്റർ,പബ്ലിഷർ എന്നീ നിലകളിൽ പ്രവർത്തിച്ചു. 2017 ജനുവരി 10 ന് അന്തരിച്ചു[1] ==അവലംബം== {{RL}} i9sxx63ond4owqa1ftepbstgd4oc80j 0 498919 4668426 4616457 2026-09-22T01:07:13Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668426 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|honorific_suffix=[[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ അകാദമി|FNA]], [[ഇന്ത്യൻ അകാദമി ഓഫ് സയൻസ്|FASc]], [[ഫെല്ലോ ഓഫ് റോയൽ സൊസൈറ്റി |FRS]]|notable_students=<!--Only those with WP articles-->|thesis_title=|thesis_url=|thesis_year=|school_tradition=|doctoral_advisor=|doctoral_students=|workplaces=ക്രിസ്ത്യൻ മെഡിക്കൽ കോളെജ്, വെല്ലൂർ<br> ബേലർ കോളെജ് ഓഫ് മെഡിസിൻ|education=MBBS, MD, PhD, FRCPath|notable_works=|notable_ideas=|influences=<!--Must be referenced from a third party source-->|influenced=<!--Must be referenced from a third party source-->|awards=[[ഇൻഫോസിസ് പുരസ്കാരം]] (2016)|website={{URL|http://cmcwtrl.in}}|alma_mater=<!-- will often consist of the linked name of the last-attended higher education institution. --> ക്രിസ്ത്യൻ മെഡിക്കൽ കോളെജ്, വെല്ലൂർ|title=|native_name=|birth_date={{birth date and age|1962|11|03}}|native_name_lang=|image=|image_size=|alt=|caption=|birth_name=<!-- Use only if different from full/othernames -->|birth_place=|fields=[[പകർച്ച വ്യാധികൾ]]<br>[[വാക്സിനുകൾ]]<br>[[ഉദരത്തേയും കുടലിനേയും ബാധിക്കുന്ന പകർച്ച വ്യാധികൾ]]<br>[[ജലം]]<br>[[ശുചിത്വം]]|death_date=<!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|death_place=|death_cause=|region=|nationality=ഇന്ത്യൻ|period=|footnotes=}} '''ഗഗൻദീപ് കാംഗ്''', [[ക്രിസ്ത്യൻ മെഡിക്കൽ കോളേജ് & ഹോസ്പിറ്റൽ|വെല്ലുർ ക്രിസ്ത്യൻ മെഡിക്കൽ കോളെജിൽ]] ഉദരത്തേയും കുടലിനേയും (ഗാസ്ട്രോ ഇൻറസ്റ്റിനൽ) ബാധിക്കുന്ന രോഗങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന വിഭാഗത്തിൽ അധ്യാപികയും ഗവേഷകയുമാണ്. കുട്ടികളിൽ കണ്ടുവരുന്ന ഉദര-കുടൽസംബന്ധിയായ [[വൈറൽ ഗാസ്ട്രോഎന്ററൈറ്റിസ്|വൈറൽ ബാധ]], [[റോട്ടാ വൈറസ് പ്രതിരോധ മരുന്ന്|റോട്ടാവൈറസിനെതിരായുള്ള വാക്സിനുകളുടെ]] കാര്യക്ഷമത ഇതൊക്കെ കാംഗിൻറെ മുഖ്യ ഗവേഷണ വിഷയങ്ങളാണ്. 2019-ൽ [[റോയൽ സൊസൈറ്റി|റോയൽ സൊസൈറ്റി ഫെല്ലോ]] ആയി തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/gagandeep-kang-14102/|title=Gagandeep Kang, Royal Society|access-date=2020-02-04|last=|first=|date=|website=royalsociety.org|publisher=Royal Society}}</ref>. ഇന്ത്യയിൽ നിന്ന്, ഈ ബഹുമതിക്ക് അർഹയാവുന്ന ആദ്യത്തെ വനിതയാണ് ഗഗൻദീപ് കാംഗ്<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/gagandeep-kang-becomes-first-indian-woman-to-be-elected-royal-society-fellow/article26887069.ece|title=Gagandeep Kang becomes the first Indian woman to be elected Royal Society Fellow|access-date=2020-02-04|last=|first=|date=2019-04-19|website=thehindu.com|publisher=The Hindu}}</ref>. 2016-ൽ കാംഗിന് [[ഇൻഫോസിസ് പുരസ്കാരം]] ലഭിച്ചു<ref>{{Cite web|url=http://www.infosys-science-foundation.com/prize/laureates/2016/gagandeep-kang.asp|title=Infosys-science-foundation.com|access-date=2020-02-04|last=|first=|date=|website=Infosys Prize- Laureates 2016-Prof.Gagandeep Kang|publisher=Infosys Foundation|archive-date=2022-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630043918/https://www.infosys-science-foundation.com/prize/laureates/2016/gagandeep-kang.asp|url-status=dead}}</ref>. ഫരീദാബാദ് ആസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ട്രാൻസ്ലേഷണൽ ഹെൽത് സയൻസ് അൻഡ് ടെക്നോളജി ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിൻറെ എക്സിക്യുട്ടീവ് ഡയറക്റ്റർ എന്ന ചുമതല കൂടി വഹിക്കുന്നു<ref>{{Cite web|url=https://thsti.res.in/directors_msg.php|title=Transalational Health Science and Technology|access-date=2020-02-04|last=|first=|date=|website=thsti.res.in|publisher=}}</ref>. === ജനനം, വിദ്യാഭ്യാസം === ഗഗൻദീപിൻറെ അച്ഛൻ റെയിൽവെ ജീവനക്കാരനായിരുന്നു. അമ്മ അധ്യാപികയും. [[വടക്കേ ഇന്ത്യ|ഉത്തരേന്ത്യയിലും]] പൂർവേന്ത്യയിലുമായിരുന്നു ബാല്യകാലവും സ്കൂൾ കാലഘട്ടവും. വെല്ലൂരിലെ ക്രിസ്ത്യൻ മെഡിക്കൽ കോളെജിൽ നിന്ന് 1987-ൽ എം.ബി.ബി.എസ് ബിരുദവും 1991-ൽ എം.ഡി ബിരുദവും 1998- മൈക്രോബയോളജിയിൽ പി.എച്.ഡി ബിരുദവും നേടി. === ഗവേഷണ മേഖല === ശിശുക്കൾക്കും കുട്ടികൾക്കും ഉണ്ടാവുന്ന വയറിളക്കം, വയറിനും കുടലിനും ഉണ്ടാവുന്ന വീക്കം, പഴുപ്പ് എന്നിവക്കൊക്കെ കാരണമായ റോട്ടാവൈറസിനെക്കുറിച്ചുള്ള വിശദമായ ഗവേഷണമാണ് കാംഗിൻറെ മുഖ്യ വിഷയം. റോട്ടാവൈറസിൻറെ ജനിതകഘടന, അതിൽ അതിവേഗമുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ (മ്യൂട്ടേഷൻസ്), റോട്ടാവൈറസിനെ തടുക്കാനുള്ള മാർഗങ്ങൾ, ഫലപ്രദമായ വാക്സിനുകൾ എന്നിവ ഗവേഷണത്തിൻറെ ഭാഗമാണ്.<ref>{{Cite journal|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13312-016-0890-4|title=Rotavirus in India: Forty years of research|last=Kang|first=Gagandeep|date=2016-07-27|journal=Indian Pediatrics|accessdate=2020-02-08|doi=10.1007/s13312-016-0890-4|pmid=|pages=569-573|volume=53}}</ref>,<ref>{{Cite journal|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13312-016-0891-3|title=Expanded Indian national rotavirus surveillance network in the context of rotavirus vaccine introduction|last=|first=|date=2016-07-27|journal=Indian Pediatrics|accessdate=2020-02-08|doi=10.1007/s13312-016-0891-3|pmid=|pages=575-581|volume=53}}</ref>,<ref>{{Cite web|url=http://repository.ias.ac.in/97997/1/rotavirus.pdf|title=Rotavirus Seasonality and Age Effects in a Birth Cohort Study of Southern India|access-date=2020-02-08|last=|first=|date=2013-09-16|website=repositary.ias.ac.in|publisher=PLOS{{!}}ONE Open access freely available online}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=ഏപ്രിൽ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ബഹുമതികൾ, അവാർഡുകൾ === * 2006 വുമൺ ബയോസയൻറിസ്റ്റ് ഓഫ് ദി ഇയർ<ref>{{Cite web|url=http://dbtindia.gov.in/sites/default/files/NWBAwardeesfrom1999-2016.pdf|title=National Woman Bioscientist Award|access-date=2020-02-05|last=|first=|date=|website=dbtindia.gov.in|publisher=}}</ref> * 2008 ഫെല്ലോ, റോയൽ കോളെജ് ഓഫ് പഥോളജിസ്റ്റ്സ് , ലണ്ടൻ * 2009 ആബട്ട് ഓറേഷൻ അവാർഡ് (ISG)<ref>{{Cite web|url=http://www.insaindia.res.in/detail/P16-1718|title=INSA: Indian Fellow Detail|access-date=2020-02-05|last=|first=|date=|website=insaindia.res.in|publisher=|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205073815/http://www.insaindia.res.in/detail/P16-1718|url-status=dead}}</ref> * 2010 ഫെല്ലോ, അമേരിക്കൻ അക്കാദമി ഓഫ് മൈക്രോബയോളജി. * 2011 ഫെല്ലോ, [[ഇന്ത്യൻ അക്കാദമി ഓഫ് സയൻസസ് (ബാംഗ്ളുർ)|ഇന്ത്യൻ അക്കാദമി ഓഫ് സയൻസസ്]] * 2011 ഡോ. വൈ.എസ്. നാരായണറാവു ഒറേഷൻ അവാർഡ് ( ICMR) * 2013 ഫെല്ലോ, [[നാഷണൽ അക്കാഡമി ഓഫ് സയൻസസ്|നാഷണൽ അക്കാദമി ഓഫ് സയൻസസ്, (യു.എസ്.എ)]] * 2013 റാൻ ബക്സി റിസർച് അവാർഡ് ( മെഡിക്കൽ റിസർച്ച്) * 2016 ഫെല്ലോ, [[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ സയൻസ് അക്കാദമി|ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ സയൻസ് അകാദമി]] * 2016 ഇൻഫോസിസ് പുരസ്കാരം * 2019 ഫെല്ലോ, റോയൽ സൊസൈറ്റി, ലണ്ടൻ<br /> == അവലംബം == <references /> {{FRS 2019}} {{Authority control}} [[വർഗ്ഗം:വനിതാ ശാസ്ത്രജ്ഞർ]] [[വർഗ്ഗം:റോയൽ സൊസൈറ്റിയുടെ അംഗങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രജ്ഞർ]] ezey8misfyrxyh3mn8t1nfxrunj3pbd 0 525054 4668444 3797028 2026-09-22T06:31:10Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668444 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ചിമാജി അപ്പ |image = Statue of Chimaji Appa.jpg |birth_date = 1707 |birth_place = [[ഇന്ത്യ]] |death_date = {{death year and age|1740|1707}} |death_place = [[ഇന്ത്യ]] |known_for = ബാജിറാവു ഒന്നാമന്റെ സഹോദരൻ, യുദ്ധതന്ത്രജ്ഞൻ |occupation = മറാഠാ സൈന്യാധിപൻ |title = [[പേഷ്വ]] |parents = ബാലാജി വിശ്വനാഥ് |spouse = സീതാബായി, അന്നപൂർണ്ണാബായി |children = സദാശിവറാവു ഭാവു }} [[ബാലാജി വിശ്വനാഥ്|ബാലാജി വിശ്വനാഥ് ഭട്ടിന്റെ]] മകനും [[മറാഠ സാമ്രാജ്യം|മറാഠാ സാമ്രാജ്യത്തിലെ]] [[ബാജി റാവു I|ബാജിറാവു പേഷ്വയുടെ]] ഇളയ സഹോദരനുമായിരുന്നു)<ref>[https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/baji-rao-i-1597771820-1 ജാഗ്രൺ ജോഷ്, 18 ഓഗസ്റ്റ്, 2020]{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=സെപ്റ്റംബർ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''ശ്രീമന്ത് ചിമാജി ബല്ലാൽ''' (1707–1740. ഭാവു, ചിമാജി അപ്പ എന്നീ പേരുകളിലാണ് അദ്ദേഹം കൂടുതലും അറിയപ്പെട്ടത്. ഇന്ത്യയുടെ പടിഞ്ഞാറൻ തീരത്തെ [[പോർച്ചുഗീസ് സാമ്രാജ്യം|പോർച്ചുഗീസ് ഭരണത്തിൽ]] നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച സൈനിക മേധാവിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. കഠിനമായ പോരാട്ടത്തിൽ പോർച്ചുഗീസുകാരിൽ നിന്ന് [[വസായ് കോട്ട]] പിടിച്ചെടുത്തതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മികച്ച നേട്ടം<ref>[https://www.dnaindia.com/analysis/column-how-chimaji-appa-defeated-the-portugese-2288187 ഡി.എൻ.എ. ഇന്ത്യ]</ref>. മറാഠാ സാമ്രാജ്യത്തിലെ മികച്ച യുദ്ധതന്ത്രജ്ഞനായി അദ്ദേഹം അറിയപ്പെട്ടു. ബാജിറാവു ഒന്നാമൻ നയിച്ച എല്ലാ യുദ്ധങ്ങളും ആസൂത്രണം ചെയ്തത് ഇദ്ദേഹമായിരുന്നു. ==സൈനിക മുന്നേറ്റങ്ങൾ== ===ബേലാപൂർ ആക്രമണം=== 1733 ൽ, ചിമാജി അപ്പയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ, സർദാർ ശങ്കർബുവ ഷിൻഡെയോടൊപ്പം ചേർന്ന് മറാഠാ സൈന്യം പോർച്ചുഗീസുകാരിൽ നിന്ന് ബേലാപൂർ കോട്ടയുടെ നിയന്ത്രണം പിടിച്ചെടുത്തു. ഈ ആക്രമണത്തിൽ വിജയിച്ചാൽ അടുത്തുള്ള അമൃതേശ്വർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ബേലി (കൂവളം) ഇലകളുടെ മാല നേദിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം ശപഥം ചെയ്തിരുന്നു. വിജയത്തിനുശേഷം ഈ കോട്ടയെ ബേലാപൂർ കോട്ട എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്തു. ===വസായ് ആക്രമണം=== ശ്രദ്ധാപൂർവമായ ആസൂത്രണത്തിനുശേഷം, ചിമാജി അപ്പ 1737 ൽ മറാഠാ സൈന്യത്തെ പോർച്ചുഗീസ് അധിനിവേശ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് നയിച്ചു. ഏറ്റവും ദുർബലമായ സ്ഥലത്ത് ആക്രമണം നടത്തി വിജയിച്ച്, അതുവഴി കൂടുതൽ ശക്തിയുള്ള പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് കടന്ന് ചെല്ലുക എന്നതായിരുന്നു ചിമാജിയുടെ തന്ത്രം. 1737 മാർച്ച് 28 ന് റാണോജിറാവു ഷിൻഡെയുടെയും ശങ്കർബുവ ഷിൻഡെയുടെയും നേതൃത്വത്തിലുള്ള മറാത്ത സൈന്യം അർണാലയിലെ തന്ത്രപ്രധാനമായ ദ്വീപ് കോട്ട പിടിച്ചെടുത്തു. അങ്ങനെ വസായിക്കുള്ള നിർണായകപാത വെട്ടിമാറ്റി. താനെയും [[സാൽസെറ്റ് ദ്വീപ്|സാൽസെറ്റ് ദ്വീപും]] 1737 ൽ മോചിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. 1738 നവംബറിൽ ചിമാജി അപ്പ ദഹാനു കോട്ട പിടിച്ചെടുത്തു. 1739 ജനുവരി 20-ന് [[മാഹിം]] കീഴടങ്ങി. തുടർന്ന് കെൽവെ / മാഹിം കോട്ടകൾ ചെംഗോജിറാവു ഷിൻഡെയും, സിർഗാവ് കോട്ട റാനോജിറാവു ഷിൻഡെയും, താരാപൂർ കോട്ട ജനോജിറാവു ഷിൻഡെയും കീഴടക്കി. 1739 ഫെബ്രുവരി 13 ന് ചിമാജി നേരിട്ട് അസ്സെറിം കോട്ട പിടിച്ചെടുത്തു. 1739 മാർച്ച് 28 ന് പോർച്ചുഗീസുകാർക്ക് ദ്വീപും കരഞ്ച കോട്ടയും റാവുലോജി ഷിൻഡെയുടെ സൈന്യത്തിന് അടിയറ വയ്ക്കേണ്ടി വന്നു. ഒടുവിൽ 1739 ഫെബ്രുവരിയിൽ ചിമാജി അപ്പ ബാസ്സീൻ (വസായ്) കോട്ട ആക്രമിച്ചു. അദ്ദേഹം ആദ്യം വെർസോവ കോട്ട പിടിച്ചെടുക്കുകയും, ബാസ്സീൻ കടലിടുക്ക് ഉപരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. കോട്ടയുടെ മതിലുകൾക്കടിയിൽ വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ മൈനുകൾ സ്ഥാപിച്ച് പൊട്ടിച്ച് കോട്ട ദുർബലമാക്കി. പോർച്ചുഗീസുകാർ സാങ്കേതികമായി മെച്ചപ്പെട്ട ആയുധങ്ങളും പീരങ്കികളും ഉപയോഗിച്ച് മറാഠാ സൈന്യത്തിന് വൻ നാശനഷ്ടങ്ങൾ വരുത്തി. എന്നാൽ സെന്റ് സെബാസ്റ്റ്യന്റെ ഗോപുരം ഒരു സ്ഫോടനത്തിൽ തകർന്നതോടെ പോർച്ചുഗീസ് സൈന്യത്തിന്റെ മനോവീര്യം ഇടിഞ്ഞു. മെയ് 16 ന് പോർച്ചുഗീസ് സൈന്യം കീഴടങ്ങി. അതിജീവിച്ച പോർച്ചുഗീസുകാർക്ക് നഗരത്തിൽ നിന്ന് പാലായനം ചെയ്യാൻ സുരക്ഷിതമായ ഒരു പാത ഒരുക്കുകയും അവരുടെ ജംഗമ സ്വത്തുക്കളെല്ലാം എടുത്ത് പുറത്തേക്ക് പോകാൻ എട്ട് ദിവസത്തെ സമയം നൽകുകയും ചെയ്തു. അതനുസരിച്ച്, പോർച്ചുഗീസ് സൈന്യത്തിന്റെയും ഭരണത്തിന്റെയും ശേഷിച്ച ഘടകങ്ങൾ 1739 മെയ് 23-ഓടെ വസായിയിൽ നിന്ന് പുറത്തായി. ==കുടുംബം== സീതാബായി, അന്നപൂർണ്ണാബായി എന്നിവരായിരുന്നു ഭാര്യമാർ. ചിമാജി അപ്പയുടെ മകനാണ് സദാശിവറാവു. പിൽക്കാലത്ത് അഹ്മദ് ഷാ അബ്ദാലിക്കെതിരെ ചരിത്രപരമായ [[മൂന്നാം പാനിപ്പത്ത് യുദ്ധം|മൂന്നാം പാനിപ്പത്ത് യുദ്ധത്തിൽ]] മറാഠാ സേനയെ നയിച്ചത് സദാശിവറാവു ഭാവു എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ട സദാശിവറാവു ആയിരുന്നു. ==മരണം== [[File:Samadhi of Chimaji Appasaheb Peshwe.jpg|thumb|ചിമാജി അപ്പ, അന്നപൂർണ്ണാബായി എന്നിവരുടെ സമാധി]] 1741-ൽ ചിമാജി അപ്പ അന്തരിച്ചു.അന്നപൂർണ്ണാബായി ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിതയിൽ സതി അനുഷ്ഠിക്കുകയുണ്ടായി<ref>{{Cite web |url=https://punemirror.indiatimes.com/entertainment/unwind/sati-a-medieval-tragedy/articleshow/67198300.cms |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222040628/https://punemirror.indiatimes.com/entertainment/unwind/sati-a-medieval-tragedy/articleshow/67198300.cms |url-status=dead }}</ref>. പൂനെയിലെ ഓംകാരേശ്വർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഇവരുടെ സമാധി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ==അവലംബം== {{reflist}} ==ഇതും കാണുക== * [[മറാഠ സാമ്രാജ്യം]] * [[വസായ് കോട്ട]] * [[അർണാല കോട്ട]] [[വർഗ്ഗം:മറാഠ സാമ്രാജ്യം]] 90ijtdgimfmmdjk2mdy44v8am8n00nm 0 527571 4668354 4104275 2026-09-21T14:00:19Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668354 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=നവംബർ 2023}} {{Infobox football biography|name=Carl McHugh|goals8=0|goals5=5|years6=2016–2019|clubs6=[[Motherwell F.C.|Motherwell]]|caps6=82|goals6=3|years7=2019–2020|clubs7=[[ATK (football club)|ATK]]|caps7=6|goals7=1|years8=2020—|clubs8=[[Mohun Bagan A.C.|ATK Mohun Bagan]]|caps8=2|nationalyears1=2009–2010|clubs5=[[Plymouth Argyle F.C.|Plymouth Argyle]]|nationalteam1=[[Republic of Ireland national under-17 football team|Republic of Ireland U17]]|nationalcaps1=7|nationalgoals1=0|nationalyears2=2010–2011|nationalteam2=[[Republic of Ireland national under-19 football team|Republic of Ireland U19]]|nationalcaps2=5|nationalgoals2=0|nationalyears3=2013|nationalteam3=[[Republic of Ireland national under-21 football team|Republic of Ireland U21]]|nationalcaps3=2|nationalgoals3=0|club-update=16:34, 27 November 2020 (UTC)|caps5=81|years5=2014–2016|image=|clubs1=[[Reading F.C.|Reading]]|image_size=150|caption=McHugh in action for the Republic of Ireland Under-19s|fullname=Carl Gerard McHugh<ref>{{cite web|url=http://www.football-league.co.uk/staticFiles/4e/bd/0,,10794~179534,00.pdf|title=Professional retain list & free transfers 2012/13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140802074454/http://www.football-league.co.uk/staticFiles/4e/bd/0%2C%2C10794~179534%2C00.pdf|date=18 May 2013|archivedate=2 August 2014|accessdate=4 January 2015|page=55|format=PDF|publisher=The Football League|url-status=dead}}</ref>|birth_date={{birth date and age|1993|2|5|df=y}}|birth_place=[[Lettermacaward]], Republic of Ireland|height=1.82m<ref name = "SW"/>|position=[[Defender (association football)#Centre-back|Central defender]], [[Defender (association football)#Full-back|left back]], [[midfielder]]|currentclub=[[Mohun Bagan A.C.|ATK Mohun Bagan]]|clubnumber=|youthyears1=2009–2011|youthclubs1=[[Reading F.C.|Reading]]|years1=2011–2012|caps1=0|goals4=2|goals1=0|years2=2011|clubs2=→ [[Swindon Supermarine F.C.|Swindon Supermarine]] (loan)|caps2=7|goals2=2|years3=2011|clubs3=→ [[Dundalk F.C.|Dundalk]] (loan)|caps3=12|goals3=0|years4=2012–2014|clubs4=[[Bradford City A.F.C.|Bradford City]]|caps4=30|ntupdate=13:49, 27 March 2013 (UTC)}}'''കാൾ ജെറാർഡ് മെക് ഹ്യൂ''' (5 ഫെബ്രുവരി 1993 ജനനം )ഇന്ത്യൻ [[ഫുട്ബോൾ]]<nowiki/>ക്ലബ്ബ് [[മോഹൻ ബഗാൻ അത്‌ലറ്റിക് ക്ലബ്ബ്|അത്ലറ്റിക്കൊ മോഹൻ ബഗാനു]] വേണ്ടി കളിക്കുന്ന ഒരു ഐറിഷ് പ്രൊഫഷണൽ ആണ് . പ്രാഥമികമായി ഒരു സെൻ‌ട്രൽ ഡിഫെൻഡറായ '''മെക് ഹ്യൂ''' ഒരു ലെഫ്റ്റ് ബാക്ക് , പ്രതിരോധ മിഡ്ഫീൽഡർ എന്നീ നിലയിലും കളിക്കാൻ കഴിയും.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/33550884|title=Plymouth Argyle: Carl McHugh may play in midfield, says Adams|access-date=16 July 2015|last=James Law|date=16 July 2015|publisher=BBC Sport}}</ref> == ക്ലബ് കരിയർ == === ഔദ്യോഗിക ജീവിതത്തിന്റെ ആദ്യകാലം === കൗണ്ടി ഡൊണെഗലിലെ ലെറ്റർമാക്കാവാർഡിൽ ജനിച്ച '''മെക് ഹ്യൂ''' പതിനാറാമത്തെ വയസ്സിൽ ഇംഗ്ലീഷ് ക്ലബ് റീഡിംഗിൽ സ്കോളർഷിപ്പ് ഒപ്പിട്ടു. സ്വിൻഡൺ സൂപ്പർമറൈൻ, ഡണ്ടാൽക്ക് എന്നിവിടങ്ങളിൽ '''മെക് ഹ്യൂ''' വായ്പകളിൽ ചെലവഴിച്ചു. 2012 വേനൽക്കാലത്ത് റിലീസ് ചെയ്യുന്നതിന് മുമ്പ് മക് ഹഗ് ഒരു വർഷം റീഡിംഗിൽ പ്രൊഫഷണലായി ചെലവഴിച്ചു.<ref name="Fletcher">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/21369464|title=Capital One Cup final: Defender's journey from despair to Wembley|access-date=16 June 2014|last=Paul Fletcher|date=22 February 2013|publisher=BBC Sport}}</ref> === ബ്രാഡ്‌ഫോർഡ് സിറ്റി === '''മെക് ഹ്യൂ''' 2012 ഓഗസ്റ്റിൽ ബ്രാഡ്‌ഫോർഡ് സിറ്റിക്ക് വേണ്ടി ഒപ്പിട്ടു. 2012 ഓഗസ്റ്റ് 28 ന് വാട്ട്ഫോർഡിനെതിരായ ലീഗ് കപ്പ് മത്സരത്തിൽ ബ്രാഡ്‌ഫോർഡ് സിറ്റിക്കായി അദ്ദേഹം തന്റെ പ്രൊഫഷണൽ അരങ്ങേറ്റം നടത്തി. 2012 ഒക്ടോബർ 27 ന് [[ദ ഫുട്ബോൾ ലീഗ്|ദ ഫുട്ബോൾ ലീഗിൽ]] അരങ്ങേറ്റം കുറിച്ച അദ്ദേഹം ബർട്ടൺ അൽബിയോണിൽ 1-0 ന് തോറ്റകളിയിൽ പകരക്കാരനായി ഇറങ്ങി.<ref name="Fletcher"/> നവംബറിൽ, നോർത്താംപ്ടൺ ട .ണിനെതിരായ [[എഫ്.എ. കപ്പ്|എഫ്എ കപ്പ്]] വിജയത്തിൽ ബ്രാഡ്ഫോർഡ് സിറ്റിക്കായി അദ്ദേഹം ഒരു സമനില ഹെഡ്ഡർ നേടി. ആ മാസം ആദ്യം '''മെക് ഹ്യൂ''' ലീഗ് കപ്പ് അത്ലറ്റിക് വിഗനു നേരെ എടുത്ത് പ്രകടനം തന്റെ മാനേജർ പ്രശംസിച്ചു. '''മെക് ഹ്യൂവിന്റെ''' പ്രകടനത്തെ സഹതാരം റോറി മക്അർഡിൽ പ്രശംസിച്ചു. ലീഗ് കപ്പ് സെമിഫൈനലിൽ ബ്രാഡ്ഫോർഡ് സിറ്റി ആസ്റ്റൺ വില്ലയെ പുറത്താക്കിയതിനെത്തുടർന്ന്, വില്ല പാർക്കിലെ പിച്ചിൽ '''മെക് ഹ്യൂ''' തന്റെ ജന്മനാടിന്റെ പതാക ഉയർത്തുന്ന ഫോട്ടോയെടുത്തു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു, "അതാണ് എന്നെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം രാത്രിയുടെ പ്രത്യേകത. ബ്രാഡ്‌ഫോർഡിൽ തിരിച്ചെത്തിയപ്പോൾ ഇത് ഐറിഷ് പതാകയാണെന്ന് അവർ കരുതിയിരിക്കാം, പക്ഷേ ഇപ്പോൾ അത് ഡൊനെഗൽ പതാകയാണെന്ന് അവർക്കറിയാം." '''മെക് ഹ്യൂ''' കളിച്ച 2013 ഫുട്ബോൾ ലീഗ് കപ്പ് ഫൈനലിനു മുന്നോടിയായി, ബ്രാഡ്‌ഫോർഡ് സിറ്റി ടീമിന്റെ "തീരാത്ത നായകൻ" എന്ന് അദ്ദേഹത്തെ പരാമർശിച്ചു. 2012–13 സീസണിന്റെ അവസാന ഘട്ടത്തിൽ, '''മെക് ഹ്യൂ''' ഒരു ലെഫ്റ്റ് ബാക്ക് ആയി കൂടുതൽ കളിക്കാൻ തുടങ്ങി. 2013 ജൂണിൽ, മുൻ ബ്രാഡ്‌ഫോർഡ് സിറ്റി ലെഫ്റ്റ് ബാക്ക് വെയ്ൻ ജേക്കബ്സ് '''മെക് ഹ്യൂവി'''നെ പ്രശംസിച്ചു. 2013 ജൂലൈയിൽ, '''മെക് ഹ്യൂ''' ബ്രാഡ്‌ഫോർഡ് സിറ്റിയുമായി ഒരു വർഷത്തെ പുതിയ കരാറിൽ ഒപ്പുവെച്ചു, ആ മാസാവസാനം വരാനിരിക്കുന്ന സീസണിൽ ആദ്യ ടീം അംഗമാകാനുള്ള തന്റെ പോരാട്ടത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിച്ചു.<ref>{{Cite web|url=http://www.thetelegraphandargus.co.uk/sport/sportbcfc/10551871.McHugh_embraces_battle_for_Bradford_City_places/|title=Carl McHugh embraces battle for Bradford City places|last=Simon Parker|date=17 July 2013|publisher=Telegraph & Argus}}</ref> 2013 നവംബറിൽ '''മെക് ഹ്യൂ''' തന്റെ ആദ്യ ടീം ഫുട്ബോളിന്റെ അഭാവത്തെക്കുറിച്ച് പരസ്യമായി സംസാരിച്ചു.<ref>{{Cite web|url=http://www.thetelegraphandargus.co.uk/sport/sportbcfc/10775699.You_never_know_when_your_chance_will_come__says_McHugh_as_he_plays_Bantams_waiting_game/|title=You never know when your chance will come, says Carl McHugh as he plays Bantams waiting game|access-date=6 November 2013|last=Simon Parker|date=1 November 2013|publisher=Telegraph & Argus}}</ref> എന്നിരുന്നാലും, 2014 ജനുവരി 17 ആയപ്പോഴേക്കും ക്ലബ്ബിന്റെ അവസാന 4 കളികളിൽ 3 കളിച്ചു, തന്റെ ആദ്യ ടീം സ്ഥാനം വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിച്ചതിന് ഒരു സ്പോർട്സ് സൈക്കോളജിസ്റ്റിന് അദ്ദേഹം ബഹുമതി നൽകി.<ref>{{Cite web|url=http://www.thetelegraphandargus.co.uk/sport/sportbcfc/10941293.McHugh_smiling_again_as_Bradford_City_mind_coach_gets_into_his_head/|title=Carl McHugh smiling again as Bradford City mind coach gets into his head|access-date=17 January 2014|last=Simon Parker|date=17 January 2014|publisher=Telegraph & Argus}}</ref> === പ്ലിമൗത്ത് ആർഗൈൽ === 2014 ജൂൺ 16 ന് പ്ലൈമൗത്ത് ആർഗൈലുമായി '''മെക് ഹ്യൂ'''രണ്ട് വർഷത്തെ കരാർ ഒപ്പിട്ടു.<ref>{{Cite web|url=http://www.pafc.co.uk/news/article/mchughs-that-man-1627229.aspx|title=McHugh's That Man|access-date=16 June 2014|date=16 June 2014|publisher=Plymouth Argyle F.C.|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304050405/http://www.pafc.co.uk/news/article/mchughs-that-man-1627229.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/27866899|title=Plymouth Argyle sign former Bradford City man Carl McHugh|access-date=16 June 2014|date=16 June 2014|publisher=BBC Sport}}</ref> ക്ലബ്ബിലെ ആദ്യ സീസണിൽ പ്ലൈമൗത്തിനായി '''മെക് ഹ്യൂ''' 50 കളികൾ കളിച്ചു, പ്രധാനമായും സെന്റർ ബാക്കിൽ പീറ്റർ ഹാർട്ട്ലിയും കർട്ടിസ് നെൽസണും.<ref>{{Soccerbase season|66513|2014|access-date=19 January 2016}}</ref> 2014–15 സീസണിൽ പ്ലിമൗത്ത് ലീഗിലെ ഏറ്റവും മികച്ച പ്രതിരോധ റെക്കോർഡുകളിലൊന്നാണ്.<ref>{{Cite web|url=http://www.westernmorningnews.co.uk/John-Sheridan-says-Argyle-s-outstanding-defensive/story-26254002-detail/story.html|title=John Sheridan says Argyle's outstanding defensive record is down to teamwork|access-date=19 January 2016|website=Western Morning News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150806020240/http://www.westernmorningnews.co.uk/John-Sheridan-says-Argyle-s-outstanding-defensive/story-26254002-detail/story.html|archive-date=6 August 2015}}</ref> 2015 വേനൽക്കാലത്ത് പുതിയ പ്ലിമൗത്ത് മാനേജർ ഡെറക് ആഡംസിന്റെ വരവിനെത്തുടർന്ന്, '''മെക് ഹ്യൂവി'''നെ കളത്തിലിറക്കി ഒരു മിഡ്ഫീൽഡ് റോളിലേക്ക് മാറ്റി. എല്ലാ സീസണിലും മിഡ്‌ഫീൽഡിൽ കളിച്ച '''മെക് ഹ്യൂ''' സീസണിലുടനീളം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രകടനത്തിന് വളരെയധികം പ്രശംസ നേടി.<ref>{{Cite web|url=http://www.plymouthherald.co.uk/CHRIS-ERRINGTON-Indestructible-Carl-McHugh-Argyle/story-28461663-detail/story.html|title=CHRIS ERRINGTON: Indestructible Carl McHugh is Argyle's version of Captain Scarlet|access-date=19 January 2016|website=Plymouth Herald}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=October 2019}}</ref> === മദർവെൽ === 2016 ജൂലൈ 5 ന് മദർ‌വെല്ലുമായി മക് ഹഗ് രണ്ട് വർഷത്തെ കരാർ ഒപ്പിട്ടു.<ref>{{Cite web|url=http://www.motherwellfc.co.uk/?p=52391|title=McHugh is new signing number five|access-date=5 July 2016|date=5 July 2016|website=motherwellfc.co.uk|publisher=Motherwell FC}}</ref> മുൻ ക്ലബായ പ്ലിമൗത്ത് ആർഗൈലുമായുള്ള കരാർ രേഖാമൂലം നീട്ടുന്നതിന് മുമ്പ് നിബന്ധനകൾ അംഗീകരിച്ചിട്ടും മക് ഹഗിന്റെ ഒപ്പിടൽ ഏറെ വിവാദമായിരുന്നു.<ref>{{Cite web|url=http://www.donegalnow.com/sport/english-club-unhappy-as-rising-donegal-star-opts-to-join-scottish-premier-division-side/102977|title=English club unhappy as rising Donegal star opts to join Scottish Premier Division side|access-date=9 July 2016|date=6 July 2016|website=donegalnow.com|publisher=Donegal Now|archive-date=2019-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901215204/https://www.donegalnow.com/sport/english-club-unhappy-as-rising-donegal-star-opts-to-join-scottish-premier-division-side/102977|url-status=dead}}</ref> 2016 ഓഗസ്റ്റ് 6 ന് കിൽമാർനോക്കിനെതിരായ സീസണിന്റെ ഉദ്ഘാടന ദിവസം മക് ഹഗിന് തലയ്ക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റു - വലത് കണ്ണിന് മുകളിൽ രണ്ട് ഇഞ്ച് ആഴത്തിൽ. പരിക്കിന്റെ സ്വഭാവം ക്ലബ്ബിന് മക് ഹഗിന്റെ തിരിച്ചുവരവിന് സമയപരിധി നിശ്ചയിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് മദർവെൽ മാനേജർ മാർക്ക് മക്ഗീ പിന്നീട് പറഞ്ഞു.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/37650660|title=Motherwell: Carl McHugh head injury 'grim', says Mark McGhee|access-date=11 December 2016|date=13 October 2016|publisher=BBC Sport}}</ref> 2016 ഡിസംബർ 28 ന് ഇൻവെർനെസ് കാലിഡോണിയൻ മുൾപ്പടർപ്പിലേക്ക് അദ്ദേഹം തിരിച്ചുവന്നു.<ref>{{Cite web|url=https://stv.tv/sport/football/1376803-motherwell-stretch-inverness-winless-streak-to-nine-games/|title=Motherwell stretch Inverness' winless streak to nine games|access-date=28 December 2016|date=28 December 2016|publisher=STV Sport|archive-date=2017-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812213602/https://stv.tv/sport/football/1376803-motherwell-stretch-inverness-winless-streak-to-nine-games/|url-status=dead}}</ref> ഡോൺ കോവിയെ വെല്ലുവിളിച്ചതിനെ തുടർന്ന് 2017 ഫെബ്രുവരി 4 ന് ഹാർട്ട്സുമായുള്ള സ്കോട്ടിഷ് പ്രീമിയർഷിപ്പ് മത്സരത്തിനിടെ മക് ഹഗ് അയച്ചു.<ref>{{Cite web|url=http://www.eveningtimes.co.uk/sport/15077565.Appealing_Carl_McHugh_s_red_card_would_be__a_waste_of_time_and_money___say_Motherwell/|title=Appealing Carl McHugh's red card would be 'a waste of time and money', say Motherwell|access-date=15 February 2017|website=Evening Times|language=en}}</ref> മത്സരം 3-0 ന് മദർ‌വെൽ പരാജയപ്പെട്ടു, കളി തോറ്റതിന് മാർക്ക് മക്ഗീ മക് ഹഗ് റെഡ് കാർഡിനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി. 4 മാർച്ച് 2017 ന്, കിൽ‌മാർ‌നോക്കിനെ 2–1ന് പരാജയപ്പെടുത്തി അദ്ദേഹം തന്റെ ആദ്യത്തെ മദർ‌വെൽ ഗോൾ നേടി.<ref>{{Cite web|url=http://www.motherwellfc.co.uk/2017/03/04/kilmarnock-1-2-motherwell-4/|title=Kilmarnock 1–2 Motherwell|access-date=4 March 2017|date=4 March 2017|publisher=Motherwell F.C.}}</ref> ജൂൺ 2017-ൽ അത് മ്ഛുഘ് മൊഥെര്വെല്ല് പുതിയ നായകൻ ആയിരിക്കും എന്ന് പുറത്തിറങ്ങി <ref>{{Cite web|url=http://www.heraldscotland.com/sport/football/15364146.Carl_McHugh_named_as_new_Motherwell_captain_following_Keith_Lasley_s_retirement/|title=Carl McHugh named as new Motherwell captain following Keith Lasley's retirement|website=HeraldScotland}}</ref> ജൂലൈ 2017 27 ന് ക്ലബ്ബ് ഒരു പുതിയ രണ്ടു വർഷത്തെ കരാർ ഇൻ ചെയ്യുന്നതിന് മുമ്പ് <ref>{{Cite web|url=http://www.motherwellfc.co.uk/2017/07/26/mchugh-pens-contract-extension/|title=McHugh pens contract extension|access-date=27 July 2017|date=27 July 2017|website=motherwellfc.co.uk|publisher=Motherwell F.C.}}</ref> 2018–19 സീസണിന് മുന്നോടിയായി ക്യാപ്റ്റൻ എന്ന നിലയിലുള്ള തന്റെ പങ്ക് മ്ചഗ് ഉപേക്ഷിച്ചു, ഇത് തനിക്കും ക്ലബിനും ഏറ്റവും മികച്ചതാണെന്ന് പറഞ്ഞു.<ref>{{Cite web|url=https://www.motherwellfc.co.uk/2018/07/10/carl-mchugh-passes-on-captains-armband/|title=CARL MCHUGH PASSES ON CAPTAIN'S ARMBAND|access-date=17 July 2018|date=10 July 2018}}</ref> === ATK === 2019 മെയ് മാസത്തിൽ അദ്ദേഹം ഇന്ത്യൻ ക്ലബ് [[എടികെ|ATK യിൽ]] ഒപ്പിട്ടു.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/atk-sign-irish-defender-carl-mchugh/articleshow/69540214.cms|title=ATK sign Irish defender Carl McHugh - Times of India|website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/isl-transfers-atk-sign-brothers-soosairaj-and-regin-irish-defender-carl-mchugh|title=ISL Transfers: ATK sign brothers Soosairaj and Regin, Irish defender Carl McHugh|date=28 May 2019|website=www.sportskeeda.com}}</ref> അരങ്ങേറ്റത്തിൽ തന്നെ സ്കോർ ചെയ്തു.<ref>{{Cite web|url=https://www.donegaldaily.com/2019/10/21/watch-carl-mchugh-nets-stunning-goal-on-indian-super-league-debut/|title=Watch: Carl McHugh nets stunning goal on Indian Super League debut|last=McNulty|first=Chris|date=21 October 2019}}</ref> നിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്തിയതിനാലാണ് ഇന്ത്യയിൽ കളിക്കാൻ തിരഞ്ഞെടുത്തതെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/sport/why-carl-mchugh-chose-to-play-isl/cid/1715040|title=Why Carl McHugh chose to play ISL|website=www.telegraphindia.com}}</ref> പരിക്ക് മൂലം എ‌ടി‌കെയിലെആദ്യ സീസൺ '''മെക് ഹ്യൂവി'''ന് നഷ്ടപ്പെട്ടു., ,<ref>{{Cite web|url=https://www.irishpost.com/sport/indian-adventure-will-continue-donegal-native-carl-mchugh-182104|title=Indian adventure will continue for Donegal native, Carl McHugh|last=Craig|first=Frank|website=The Irish Post}}</ref> ഐ‌എസ്‌എൽ ചാമ്പ്യൻഷിപ്പ് കിരീടം ക്ലബ് നേടി.<ref>{{Cite web |url=https://www.highlandradio.com/2020/03/15/carl-mchughs-atk-win-indian-super-league/ |title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ് |access-date=2020-11-27 |archive-date=2020-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205144619/https://www.highlandradio.com/2020/03/15/carl-mchughs-atk-win-indian-super-league/ |url-status=dead }}</ref> 2020 ൽ എടികെ യും മോഹൻ ബഗാനും ആയി ലയിച്ചപ്പോൾ '''മെക് ഹ്യൂ അതിൽ ചേർന്നു.''' <ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/en/news/isl-edu-garcia-two-year-contract-extension-atk-mohun-bagan/1l69meo2dr2o21l634kokaltr2|title=ISL: Edu Garcia signs two-year contract extension with ATK Mohun Bagan FC &#124; Goal.com|website=www.goal.com}}</ref> 2020 നവമ്പർ 27ലെ പ്രസിദ്ധമായ ഇസ്റ്റ്ബംഗാൾ- മോഹൻബഗാൻ ഡർബി;യിലെ കളിയിലെ താരം ആയി തെരഞ്ഞെടുത്തു. == അന്താരാഷ്ട്ര കരിയർ == മുമ്പ് 17 വയസ്സിന് താഴെയും 19 വയസ്സിന് താഴെയുമുള്ള തലങ്ങളിൽ കളിച്ച <ref>{{UEFA player|250012720}}</ref><ref>[http://www.soccerscene.ie/ss_gen/player.php?id=224&level=ss19 Republic of Ireland profile] at SoccerScene</ref> '''മെക് ഹ്യൂവി'''നെ 2013 ജനുവരിയിൽ റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് അയർലൻഡ് അണ്ടർ 21 ടീമിലേക്ക് വിളിച്ചിരുന്നു.<ref>{{Cite web|url=http://www.thetelegraphandargus.co.uk/sport/sportbcfc/10182734.International_call_up_for_Bradford_City_teenager_McHugh/|title=International call-up for Bradford City teenager Carl McHugh|last=Simon Parker|date=25 January 2013|publisher=Telegraph & Argus}}</ref> 2013 ഫെബ്രുവരി 6 ന് അണ്ടർ 21 ന് വേണ്ടി അരങ്ങേറ്റം കുറിച്ച അദ്ദേഹം നെതർലൻഡിനെതിരായ 3-0 വിജയത്തിൽ രണ്ടാം പകുതിക്ക് പകരക്കാരനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradfordcityfc.co.uk/news/article/mchugh-642520.aspx|title=McHugh makes Under 21s debut|date=7 February 2013|publisher=Bradford City A.F.C.|access-date=2020-11-27|archive-date=2016-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917085851/http://www.bradfordcityfc.co.uk//news/article/mchugh-642520.aspx|url-status=dead}}</ref> 2013 മാർച്ചിൽ '''മെക് ഹ്യൂവി'''നെ ഐറിഷ് അണ്ടർ -21 ടീമിലേക്ക് തിരിച്ചുവിളിച്ചു,<ref>{{Cite web|url=http://www.bradfordcityfc.co.uk/news/article/mchugh-irish-call-up-723160.aspx|title=McHugh's Irish call up|date=19 March 2013|publisher=Bradford City A.F.C.|access-date=2020-11-27|archive-date=2016-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917062023/http://www.bradfordcityfc.co.uk//news/article/mchugh-irish-call-up-723160.aspx|url-status=dead}}</ref> 2013 മാർച്ച് 25 ന് 21 വയസ്സിന് താഴെയുള്ളവർക്ക് രണ്ടാം ക്യാപ് നേടി.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradfordcityfc.co.uk/news/article/mchugh-irish-733412.aspx|title=McHugh earns second Irish cap|date=25 March 2013|publisher=Bradford City A.F.C.|access-date=2020-11-27|archive-date=2016-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806130442/http://www.bradfordcityfc.co.uk/news/article/mchugh-irish-733412.aspx|url-status=dead}}</ref> രണ്ട് യൂറോ ചാമ്പ്യൻഷിപ്പ് യോഗ്യതാ മത്സരങ്ങൾക്കായി 2013 ഒക്ടോബറിൽ അണ്ടർ 21 ടീമിലേക്ക് അദ്ദേഹത്തെ വീണ്ടും വിളിച്ചു.<ref>{{Cite web|url=http://www.thetelegraphandargus.co.uk/sport/sportbcfc/10723513.Bradford_City_lose_another_defender_to_international_call|title=Bradford City lose another defender to international call|website=Bradford Telegraph and Argus}}</ref> == സ്വകാര്യ ജീവിതം == ഓൾ-അയർലൻഡ് ജേതാവ് ഡെക്ലാൻ ബോന്നർ പരിശീലിപ്പിച്ച നാ റോസയ്ക്കായി മക് ഹഗ് ഗാലിക് ഫുട്ബോൾ കളിച്ചു. ഡൊനെഗൽ ഗാലിക് ഫുട്ബോൾ താരം പാട്രിക് മക്ബ്രിയാർട്ടിയുടെ അടുത്ത സുഹൃത്താണ് അദ്ദേഹം. ഡൊനെഗലിൽ നിന്നുള്ള ഷേ ഗിവൺ ആണ് മക് ഹഗിന്റെ ഫുട്ബോൾ നായകൻ.<ref name="Fletcher"/> == കരിയർ സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ == {{updated|18 May 2019}} {| class="wikitable" style="text-align: center" ! rowspan="2" |Club ! rowspan="2" |Season ! colspan="3" |League ! colspan="2" |National Cup ! colspan="2" |League Cup ! colspan="2" |Other ! colspan="2" |Total |- !Division !Apps !Goals !Apps !Goals !Apps !Goals !Apps !Goals !Apps !Goals |- | rowspan="3" |Reading |2010–11<ref>{{Soccerbase season|66513|2010|access-date=20 December 2015}}</ref> | rowspan="2" |Championship |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |- |2011–12<ref>{{Soccerbase season|66513|2011|access-date=20 December 2015}}</ref> |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |- ! colspan="2" |Total !0 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !0 |- |Swindon Supermarine (loan) |2010–11<ref name="Swindon">{{Cite web|url=http://www.swindonsupermarinefc.com/FORMER%20PLAYERS/carl%20mchugh.HTM|title=Profile|access-date=29 August 2012|publisher=Swindon Supermarine F.C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210539/http://www.swindonsupermarinefc.com/FORMER%20PLAYERS/carl%20mchugh.HTM|archive-date=3 March 2016}}</ref> |Southern League Premier Division |7 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |7 |2 |- |Dundalk (loan) |2011<ref name="SW">{{Soccerway|carl-mchugh/158150|accessdate=20 December 2015}}</ref><ref name="Dundalk">{{Cite web|url=http://www.dundalkfc.com/players/first-team-squad/carl-mchugh|title=Profile|publisher=Dundalk F.C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102090558/http://www.dundalkfc.com/players/first-team-squad/carl-mchugh/|archive-date=2 November 2012}}</ref> |League of Ireland Premier Division |12 |0 |4 |0 |0 |0 |0 |0 |16 |0 |- | rowspan="3" |Bradford City |2012–13<ref>{{Soccerbase season|66513|2012|access-date=20 December 2015}}</ref> |League Two |16 |1 |3 |1 |6 |1 |3<ref group="lower-alpha" name="FLT">Appearances in the [[EFL Trophy|Football League Trophy]]</ref> |0 |28 |3 |- |2013–14<ref>{{Soccerbase season|66513|2013|access-date=20 December 2015}}</ref> |League One |14 |1 |0 |0 |1 |0 |1 |0 |16 |1 |- ! colspan="2" |Total !30 !2 !3 !1 !7 !1 !4 !0 !44 !4 |- | rowspan="3" |Plymouth Argyle |2014–15<ref>{{Soccerbase season|66513|2014|access-date=20 December 2015}}</ref> | rowspan="2" |League Two |44 |2 |1 |0 |1 |1 |4<ref group="lower-alpha">Two appearances in the [[EFL Trophy|Football League Trophy]] and two in the [[EFL League Two play-offs|League Two play-offs]]</ref> |0 |50 |3 |- |2015–16<ref>{{Soccerbase season|66513|2015|access-date=20 December 2015}}</ref> |37 |3 |1 |0 |1 |0 |5<ref group="lower-alpha">Two appearances and one goal in the [[EFL Trophy|Football League Trophy]]; three appearances in the [[EFL League Two play-offs|League Two play-offs]]</ref> |1 |44 |4 |- ! colspan="2" |Total !81 !5 !2 !0 !2 !1 !9 !1 !94 !7 |- | rowspan="4" |Motherwell |2016–17<ref>{{Soccerbase season|66513|2016|access-date=5 July 2016}}</ref> | rowspan="3" |Scottish Premiership |19 |2 |1 |0 |2 |0 |0 |0 |22 |2 |- |2017–18<ref>{{Soccerbase season|66513|2017|access-date=15 July 2017}}</ref> |35 |0 |4 |1 |8 |0 |0 |0 |47 |1 |- |2018–19<ref>{{Soccerbase season|66513|2018|access-date=17 July 2018}}</ref> |28 |1 |1 |0 |6 |0 |0 |0 |34 |1 |- ! colspan="2" |Total !82 !3 !6 !1 !16 !0 !0 !0 !104 !4 |- ! colspan="3" |Career total !212 !12 !15 !2 !25 !2 !13 !1 !265 !17 |} {{Reflist}} == ബഹുമതികൾ == ; ബ്രാഡ്‌ഫോർഡ് സിറ്റി <ref name="SW">{{Soccerway|carl-mchugh/158150|accessdate=20 December 2015}}</ref> * [[ഫുട്ബോൾ ലീഗ് കപ്പ്|ലീഗ് കപ്പ്]] ഫൈനലിസ്റ്റുകൾ: 2012–13 * ഫുട്ബോൾ ലീഗ് രണ്ട് പ്ലേ ഓഫ് വിജയികൾ: 2012–13 == പരാമർശങ്ങൾ == {{Reflist}} ==കുറിപ്പുകൾ== {{notelist}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ സൂപ്പർ ലീഗ് കളിക്കാർ]] [[വർഗ്ഗം:ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർ]] [[വർഗ്ഗം:1993-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:എ.ടി.കെ മോഹൻബഗാൻ കളിക്കാർ]] ct5qm75f9x8nd9di2yampguwvbyr5ul 0 542182 4668413 3952186 2026-09-21T20:25:27Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668413 wikitext text/x-wiki {{PU|Caries vaccine}} [[ദന്തക്ഷയം]] വന്ന് പല്ലുകൾ നശിക്കുന്നത് തടഞ്ഞ് പല്ലുകൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനുള്ള [[വാക്സിൻ|വാക്സിനാണ്]] '''കേറീസ് വാക്സിൻ'''.<ref>{{Cite web|url=http://www.nidcr.nih.gov/Research/ResearchPriorities/ExpertPanelsOnScientificOpportunities/PanelOnCariesVacine.htm|title=Panel on Caries Vaccine|access-date=14 April 2008|date=January 28, 2003|publisher=National Institute of Dental and Craniofacial Research of the National Institute of Health|archive-url=https://www.webcitation.org/61AUvE7SR?url=http://www.nidcr.nih.gov/Research/ResearchPriorities/ExpertPanelsOnScientificOpportunities/PanelOnCariesVacine.htm#|archive-date=2011-08-24}}</ref> മനുഷ്യ ദന്തക്ഷയത്തിന്റെ പ്രധാന രോഗകാരി അണുക്കൾ ''സ്ട്രെപ്റ്റോകോക്കസ് മ്യൂട്ടൻസ്'' (''എസ്. മ്യൂട്ടൻസ്'') ആണെന്ന് കണ്ടെത്തി 30 വർഷത്തിലേറെയായി പല്ല് നശിക്കുന്നതിനുള്ള വാക്സിൻ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. 1972 ൽ ദന്തക്ഷയത്തിനുള്ള വാക്സിൻ [[ഇംഗ്ലണ്ട്|ഇംഗ്ലണ്ടിൽ]] പരീക്ഷണം നടത്തിയിരുന്നു, അത് മനുഷ്യരിൽ പരീക്ഷിക്കുമെന്നും പറഞ്ഞിരുന്നതാണ്.<ref>{{Cite journal|title=Dental caries|first=W.H.|last=Bowen|journal=Archives of Disease in Childhood|date=December 1972|volume=47|issue=256|pages=849–53|pmid=4567073|pmc=1648396|doi=10.1136/adc.47.256.849}}</ref> എന്നാൽ ഇത് വികസിപ്പിക്കുന്നതിലെ ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ, ശക്തമായ സാമ്പത്തിക താൽപ്പര്യങ്ങളുടെ അഭാവം എന്നിവ കാരണം 2020 വരെ അത്തരമൊരു വാക്സിൻ വിപണിയിൽ എത്തിയിട്ടില്ല. എന്നിരുന്നാലും, ഗവേഷണ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിരവധി തരം വാക്സിനുകൾ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തിട്ടുണ്ട്, ചിലതരം [[ദന്തക്ഷയം|ദന്തക്ഷയ]] വാക്സിനുകൾ ചെറുപ്പക്കാരിൽ ദന്തക്ഷയം കുറയ്ക്കുന്നതിനോ തടയുന്നതിനോ പരിഗണിക്കുന്നവയാണ്.<ref>{{Cite journal|title=Caries vaccine: A boom for public health.|first=Chhabra|last=Richie|first2=Rajpal|last2=Karan|journal=Annals of Tropical Medicine & Public Health|date=Jan 2016|volume=9|issue=1|pages=1–3|doi=10.4103/1755-6783.168715}}</ref> == ആന്റിബോഡികൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതിനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ == ആദ്യകാല ശ്രമങ്ങൾ പരമ്പരാഗത സമീപനത്തെ പിന്തുടർന്ന്, എസ്. മ്യൂട്ടൻസിന് എതിരെ ആന്റിബോഡി ഉൽപാദനത്തെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു.<ref>{{Cite journal|pmc=414936|title=Effects of Local Immunization with Streptococcus mutans on Induction of Salivary Immunoglobulin A Antibody and Experimental Dental Caries in Rats|journal=Infection and Immunity|date=June 1974|volume=9|issue=6|pages=1079–1091|last=Martin A. Taubman|last2=Daniel J. Smith|doi=10.1128/IAI.9.6.1079-1091.1974|pmid=4545425}}</ref> പ്ലാനറ്റ് ബയോടെക്നോളജി ട്രാൻസ്ജെനിക് കരോആർ‌എക്സ് എന്ന ബ്രാൻഡ് നാമത്തിൽ പുകയില സസ്യങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ഉൽ‌പാദിപ്പിച്ച ''എസ്. മ്യൂട്ടൻ‌സിനെതിരെയുള്ള'' ഒരു മോണോക്ലോണൽ ആന്റിബോഡി വികസിപ്പിച്ചു. ഒരു തെറാപ്യൂട്ടിക് വാക്സിൻ ആയ ഇത് മാസത്തിലൊരിക്കൽ ആണ് പ്രയോഗിക്കേണ്ടത്. ഇതിന്റെ രണ്ടാം ഘട്ട ക്ലിനിക്കൽ പരീക്ഷണങ്ങൾ 2016 ൽ നിർത്തലാക്കി. ചൈനീസ് അക്കാദമി ഓഫ് സയൻസസ് നടത്തിയ, ഒരു പ്രോട്ടീൻ ഫിലമെന്റ് ഡെലിവറി വെഹിക്കിൾ ആയി ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു ശ്വസിക്കുന്ന വാക്സിൻ ഉപയോഗിച്ചുള്ള ഒരു പഠനം ഇന്റർനാഷണൽ അസോസിയേഷൻ ഫോർ ഡെന്റൽ റിസർച്ചും അമേരിക്കൻ അസോസിയേഷൻ ഫോർ ഡെന്റൽ റിസർച്ചും പ്രഖ്യാപിച്ചു. എലികളിൽ നടത്തിയ പരീക്ഷണങ്ങളിൽ ആന്റിബോഡി പ്രതികരണത്തിൽ വർദ്ധനവുണ്ടാക്കിയതായും പല്ലുകളോട് ചേർന്നിരിക്കുന്ന സ്ട്രെപ്റ്റോകോക്കസ് മ്യൂട്ടാനുകളുടെ അളവിൽ കുറവുണ്ടാക്കിയതായും കണ്ടെത്തി, അതോടൊപ്പം ഇത് ടെസ്റ്റ് ജനസംഖ്യയിൽ പല്ലിലെ പോടുകളുടെ എണ്ണത്തിൽ കുറവ് ഉണ്ടാക്കിയതായും തിരിച്ചറിഞ്ഞു.<ref>{{Cite journal|title=Second-generation Flagellin-rPAc Fusion Protein, KFD2-rPAc, Shows High Protective Efficacy against Dental Caries with Low Potential Side Effects|last4=Zhou|first9=Yaoming|last9=Li|first8=Bali|last8=Zhao|first7=Jie|last7=Yu|first6=Yuan|last6=Cao|first5=Yi|last5=Yang|first4=Dihan|first3=Rong|journal=Scientific Reports|last3=Bao|first2=Ying|last2=Sun|first=Jingyi|last=Yang|year=2017|pmc=5593867|pmid=28894188|doi=10.1038/s41598-017-10247-8|pages=11191|issue=1|volume=7|bibcode=2017NatSR...711191Y}}</ref> == റീപ്ലേസ്മെന്റ് തെറാപ്പി ഉപയോഗിച്ചുള്ള ശ്രമങ്ങൾ == വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ഗവേഷണരീതിയിൽ, [[ഫ്ലോറിഡ സർവകലാശാല|ഫ്ലോറിഡ യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിൽ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.popsci.com/scitech/article/2008-01/germ-could-save-your-life|title=This Germ Could Save Your Life|access-date=2016-09-20|website=Popular Science}}</ref> ജനിതകമാറ്റം വരുത്തിയ ''സ്ട്രെപ്റ്റോകോക്കസ്'' മ്യൂട്ടാനുകളുടെ ബിസിഎസ് 3-എൽ 1 എന്ന സ്ട്രെയിൻ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തു, ഇവയ്ക്ക് പല്ലിന്റെ ഇനാമലിനെ അലിയിക്കുന്ന ആസിഡ് ആയ ലാക്റ്റിക് ആസിഡ് ഉത്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിവില്ല. ലബോറട്ടറി പരിശോധനകളിൽ, ബിസി‌എസ് 3-എൽ 1 നൽകിയ എലികൾക്ക് അത് ''എസ്. മ്യൂട്ടൻ‌സിനെതിരെ'' ആജീവനാന്ത സംരക്ഷണം നൽകി.<ref name="onibiopharmrt">{{Cite web|url=http://www.oragenics.com/?q=about-us|title=Replacement Therapy|access-date=6 January 2009|publisher=ONI Biopharma}}</ref> മനുഷ്യരിൽ ബിസി‌എസ് 3-എൽ 1 ഉപയോഗിച്ചുള്ള ചികിത്സയ്ക്ക് ആജീവനാന്ത സംരക്ഷണം നൽകാമെന്നും അല്ലെങ്കിൽ ഏറ്റവും മോശമായ അവസ്ഥയിൽ ഇടയ്ക്കിടെ വീണ്ടും പ്രയോഗങ്ങൾ ആവശ്യമാണെന്നും ഹിൽമാൻ അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. ചികിത്സ ദന്തഡോക്ടർമാരുടെ ക്ലിനിക്കിൽ ലഭ്യമാകുമെന്നും "100 ഡോളറിൽ താഴെ ചിലവ് വരും" എന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.<ref>{{Cite web|url=http://www.healthmantra.com/ypb/jan2002/caries.htm|title=Genetically modified bacteria may prevent caries|access-date=2006-12-18|date=January 2002|publisher=HealthMantra}}</ref> [http://www.oragenics.com ഒറജെനിക്സ്] ഉൽ‌പ്പന്നം വികസിപ്പിച്ചെടുത്തിരുന്നുവെങ്കിലും റെഗുലേറ്ററി ആശങ്കകളും പേറ്റന്റ് പ്രശ്നങ്ങളും ചൂണ്ടിക്കാട്ടി 2014 ൽ ഇത് റദ്ദാക്കി.<ref>{{Cite web|url=http://www.oragenics.com/sites/default/files/wall_street_transcript_-_oragenics.pdf|title=Wall Street Journal Interview with Oragenics' CEO, Dr. John Bonfiglio - Transcript|access-date=2014-05-01|date=April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502004751/http://www.oragenics.com/sites/default/files/wall_street_transcript_-_oragenics.pdf|archive-date=2014-05-02}}</ref> 2016 ൽ, ഒറജെനിക്സിന് ഉൽപ്പന്നത്തിന് 17 വർഷത്തെ പേറ്റന്റ് ലഭിച്ചു.<ref>{{Cite web|url=http://www.oragenics.com/news-media/press-releases/detail/35/oragenics-receives-new-patent-for-improved-replacement|title=Oragenics Receives New Patent for Improved Replacement Therapy for Dental Caries|access-date=8 January 2017|archive-date=2017-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822181430/http://www.oragenics.com/news-media/press-releases/detail/35/oragenics-receives-new-patent-for-improved-replacement|url-status=dead}}</ref> അപൂർവ സന്ദർഭങ്ങളിൽ നേറ്റീവ് ''എസ്. മ്യൂട്ടൻസ്'' സ്ട്രെയിൻ രക്തത്തിൽ കലർന്ന് അപകടകരമായ ഹൃദയ അണുബാധയ്ക്ക് കാരണമാവുകയും ചെയ്യും. ബിസി‌എസ് 3-എൽ 1 ഇത് ചെയ്യാൻ എത്രത്തോളം സാധ്യതയുണ്ടെന്ന് വ്യക്തമല്ല.<ref>{{Cite journal|url=http://www.thefreelibrary.com/Wash+that+mouth+out+with+bacteria!-a061793406|title=Wash that mouth out with bacteria!|journal=Science News|date=18 March 2000}}</ref> പി 11-4 എന്നറിയപ്പെടുന്ന പുതിയതായി കണ്ടെത്തിയ പെപ്റ്റൈഡ് ഉപയോഗിച്ച് ലീഡ്സ് സർവകലാശാല ഗവേഷണം ആരംഭിച്ചു. പല്ലിലെ ഒരു പോടിൽ പ്രയോഗിക്കുകയും ഉമിനീരുമായി സമ്പർക്കം പുലർത്തുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ഈ പെപ്റ്റൈഡ് കാൽസ്യം ആകർഷിക്കുകയും അതുവഴി പല്ലുകൾ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.<ref>{{Cite journal|url=http://www.healthiertalk.com/breakthrough-could-make-dental-drills-obsolete-4611|title=Breakthrough could make dental drills obsolete|journal=Healthier Talk|date=9 April 2011|access-date=2021-05-22|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817005044/https://healthiertalk.com/breakthrough-could-make-dental-drills-obsolete-4611/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www.ecmjournal.org/journal/supplements/vol016supp03/pdf/v016supp03a070.pdf|last=S Kyle|last2=A Aggeli|last3=M J McPherson|last4=E Ingham|title=THE SELF-ASSEMBLING PEPTIDE, P11-4 AS A SCAFFOLD FOR USE IN REGENERATIVE MEDICINE|journal=European Cells & Materials|volume=16|issue=3|pages=70|year=2008|issn=1473-2262|access-date=2021-05-22|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103145/http://www.ecmjournal.org/journal/supplements/vol016supp03/pdf/v016supp03a070.pdf|url-status=dead}}</ref> സ്വിസ് ആസ്ഥാനമായുള്ള ക്രെഡെന്റിസ് പെപ്റ്റൈഡിന് ലൈസൻസ് നൽകുകയും 2013 ൽ കുറോഡോണ്ട് റിപ്പയർ എന്ന പേരിൽ ഒരു ഉൽപ്പന്നം പുറത്തിടക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>{{Cite journal|url=http://sciencebusiness.technewslit.com/?p=5748|title=New Treatment Fixes Tooth Decay Without Drilling|journal=Science Business|date=24 August 2011}}</ref> സമീപകാല പഠനങ്ങൾ ഇതിൽ ഒരു നല്ല ക്ലിനിക്കൽ പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു.<ref>{{Cite journal|title=Klinischer Effekt biomimetischer Mineralisation bei Approximalkaries|last3=Huck|last7=Bommer|first6=A.|last6=Tjaden|first5=J.H.|last5=Koch|first4=T.|last4=Schad|first3=T.|first2=F.|journal=Stomatologie|last2=Rathe|first=M.|last=Schlee|pages=175–181|issue=4–5|volume=111|doi=10.1007/s00715-014-0335-4|date=19 July 2014|first7=C.}}</ref> == ഡിഎൻഎ വാക്സിനുകൾ == പല്ല് പോടുകൾക്കുള്ള ഡി‌എൻ‌എ വാക്സിൻ സമീപനങ്ങൾ‌ക്ക് മൃഗ പരീക്ഷണ മാതൃകകളിൽ വിജയത്തിന്റെ ചരിത്രം ഉണ്ട്.<ref>{{Cite journal|last=Guo|first6=B|pages=266–270|issue=3|volume=83|journal=Journal of Dental Research|pmid=14981132|title=Construction and immunogenic characterization of a fusion anti-caries DNA vaccine against PAc and glucosyltransferase I of Streptococcus mutans|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dental-research_2004-03_83_3/page/266|date=Mar 2004|last6=Peng|first=JH|first5=Z|last5=Chen|first4=Z|last4=Bian|first3=MW|last3=Fan|first2=R|last2=Jia|doi=10.1177/154405910408300316}}</ref> == ബാക്ടീരിയോഫേജ് ചികിത്സ == മനുഷ്യ ഉമിനീരിൽ സ്ഥിരത നിലനിർത്താൻ കഴിവുള്ളതിനാൽ ''എന്ററോകോക്കസ് ഫേക്കലിസ്'' ബാക്ടീരിയോഫേജുകൾ ഉപയോഗം ദന്തക്ഷയ ചികിത്സയുടെ ഒരു രൂപമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.<ref>{{Cite journal|last=G. Bachrach|last2=M. Leizerovici-Zigmond|last3=A. Zlotkin|last4=R. Naor|last5=D. Steinberg|title=Bacteriophage isolation from human saliva|journal=Letters in Applied Microbiology|volume=36|issue=1|pages=50–53|date=December 2002|pmid=12485342|doi=10.1046/j.1472-765X.2003.01262.x}}</ref> == അവലംബം == {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:ദന്തവൈദ്യം]] [[വർഗ്ഗം:വാക്സിനുകൾ]] 2nej1x61jcosyizgp6gb69j4x3drxtm 0 551694 4668451 4517412 2026-09-22T08:14:13Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668451 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = File:Chittadalodakam 02.jpg |regnum = [[Plantae]] |divisio = [[Angiosperms]] |classis = [[Eudicots]] |ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Lamiales]] |familia = [[Acanthaceae]] |genus = ''[[Justicia]]'' |species = '''''J. beddomei''''' |binomial = ''Justicia beddomei'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = *Adhatoda beddomei C. B. Cl. *Ecbolium beddomei (C. B. Cl.) Kuntze *Justicia gingiana Sebastine & Ramam. }} '''ചെറിയ ആടലോടകം''' എന്നത് [[അക്കാന്തേസീ]] എന്ന സസ്യകുടുംബത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്ന ഒരു ഔഷധസസ്യമാണ് (ശാസ്ത്രീയ നാമം: ''Justicia beddomei'' (C.B.Clarke) Bennet,<ref name="JSTOR">{{Cite web |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.specimen.k000884079 |title=Global Plants |website=JSTOR}}</ref>, ബസിയോണിം (Basionym):''Adhatoda beddomei'' C.B.Clarke<ref>{{Cite web |url=https://www.ipni.org/n/44990-1 |title=Scientific name of plant |website=International Plant Names Index}}</ref>) ചെറിയ ആടലോടകത്തെ '''ചിറ്റാടലോടകം''' എന്നും വിളിക്കാറുണ്ട്.<ref name="Justicia beddomei">{{cite_news|url=https://indiabiodiversity.org/species/show/262728|archiveurl=|archivedate=|title=India Biodiversity Portal,Species Page|work=|date=|accessdate=Aug 22, 2021}}</ref>തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ പശ്ചിമഘട്ടമേഖലകളിൽ കാണപ്പെടുന്ന അപൂർവ്വമായ ഒരു തദ്ദേശീയ സസ്യമാണിത്. വരണ്ട ഇലപൊഴിയും കാടുകളിൽ (Dry Deciduous Forests) ഇവ കാണാം. <ref name="Justicia beddomei"></ref> കേരളത്തിൽ [[തിരുവനന്തപുരം]], [[കൊല്ലം]], [[ആലപ്പുഴ]], [[പത്തനംതിട്ട]], [[കോട്ടയം]] ജില്ലകളിലാണ് ചെറിയ ആടലോടകം കൂടുതൽ കാണപ്പെടുന്നത്.<ref name="Adhatoda beddomei">{{Cite web |url=http://flora-peninsula-indica.ces.iisc.ac.in/herbsheet.php?id=6&cat=7 |title=Flora of peninsula india|accessdate=Aug 22, 2021}}</ref> തമിഴ്നാട്ടിലെ [[വാൽപ്പാറ]], കോയമ്പത്തൂർ ജില്ലയിലെ അക്കാമല, കന്യാകുമാരി ജില്ലയിലെ [[മഹേന്ദ്രഗിരി]] എന്നിവിടങ്ങളിലും ഈ സസ്യം കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. <ref name="Adhatoda beddomei C.B.CLARKE">{{Cite web |url=http://envis.frlht.org/plantdetails/1d6dae65f07a5f180e7b55bdc14c9407/9418f97be145c681c78a4552b5837728 |title=Plant Details for Adhatoda beddomei C.B.CLARKE |website=ENVIS Centre on Medicinal Plants |access-date=2021-08-22 |archive-date=2021-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822135958/http://envis.frlht.org/plantdetails/1d6dae65f07a5f180e7b55bdc14c9407/9418f97be145c681c78a4552b5837728 |url-status=dead }}</ref>സെപ്റ്റംബർ-നവംബർ മാസങ്ങളിലാണ് പുക്കളുണ്ടാകുന്നത്.<ref name="Adhatoda beddomei"></ref> അമിതചൂഷണം ഈ സസ്യത്തെ വംശനാശത്തിന്റെ വക്കിലേക്കെത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽത്തന്നെ സ്വാഭാവിക ആവാസവ്യവസ്ഥയിൽ ഈ സസ്യത്തിന്റെ ലഭ്യത കുറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ==രൂപവിവരണം== [[പ്രമാണം:Chittadalodakam 01.jpg|ലഘുചിത്രം|ചിറ്റാടലോടകത്തിന്റെ പൂവ്]] ഇത് ഒരു [[കുറ്റിച്ചെടി|കുറ്റിച്ചെടിയാണ്]]. ഇലകളിൽ ഏകദേശം 8 ജോഡി പ്രധാനഞരമ്പുകളാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. അകന്നകന്നാണ് കാണപ്പെടുന്ന ഇവയ്ക്ക് 6 ഇഞ്ച് നീളം വരെ വയ്ക്കാം.<ref name="Shodhganga">{{Cite web |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/79520/10/10_chapter%201.pdf |title=Ex situ conservation strategies for threatened medicinal plant species _ Acorus calamus Linn and Adhatoda beddomei C B Clarke|access-date=22 August 2021 |website=shodhganga@ INFLIBNET |publisher=Department of Applied Botany, Kuvempu University}}</ref> ചെറിയ ഇലകളും പൂക്കളുമാണിവയ്ക്കുള്ളത്. ഇലകൾ അഭിന്യാസ (opposite phyllotaxis) രീതിയിലാണ് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. <ref name="Justicia beddomei"></ref> പൂവിൽ രണ്ട് [[കേസരം|കേസരങ്ങളുണ്ട്]] (Stamens). ഈ കേസരങ്ങൾക്ക് ദ്വികോശപരാഗികളാണുള്ളത് (anthers). ഒന്നോ രണ്ടോ വിത്തുകളോടുകൂടിയ ക്ലാവേറ്റ് ക്യാപ്സൂളാണ് (clavate capsule) ഇതിന്റെ ഫലം.<ref name="Justicia beddomei"></ref> [[അംഗപ്രജനനം|അംഗപ്രജനനത്തിലൂടെയാണ്]] (Vegetative reproduction) ഇവ പുതിയ തലമുറകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. <ref name="Shodhganga"></ref> ==ഔഷധഗുണം== [[ആയുർവേദം|ആയുർവേദത്തിൽ]] ചെറിയ ആടലോടകത്തിന്റെ വേര്, ഇലകൾ, പൂക്കൾ എന്നീ ഭാഗങ്ങൾ പല അസുഖങ്ങളുടെ ചികിത്സയ്ക്കായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്.<ref name="Adhatoda beddomei C.B.CLARKE"></ref> ''A.vasica Nees'' എന്ന ശാസ്ത്രീയനാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന വലിയ ആടലോടകത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ ഔഷധഗുണം ചെറിയ ആടലോടകത്തിനാണെന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്. <ref name="Shodhganga"></ref> ==അവലംബം== {{reflist}} ==പുറംകണ്ണികൾ== *https://www.plantsjournal.com/archives/2020/vol8issue6/PartB/8-6-19-213.pdf *https://agritv.live/adathoda-plant/{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=സെപ്റ്റംബർ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[വർഗ്ഗം:അക്കാന്തേസീ]] [[വർഗ്ഗം:ഔഷധസസ്യങ്ങൾ]] 9jrcwmqjmqf6e01xamda7jvtwuideyh 0 582947 4668449 4613767 2026-09-22T07:25:31Z Vicharam 9387 /* */ 4668449 wikitext text/x-wiki {{Needs Image}} {{short description|Upcoming film directed by Lijo Jose Pellissery}} {{Use dmy dates|date=November 2021}} {{Use Indian English|date=November 2021}} {{Infobox film | name = നൻപകൽ നേരത്ത് മയക്കം | director = [[ലിജോ ജോസ് പെല്ലിശ്ശേരി]] | producer = [[മമ്മൂട്ടി]]<br>[[ലിജോ ജോസ് പെല്ലിശ്ശേരി]] | screenplay = [[എസ്. ഹരീഷ്]] | story = [[ലിജോ ജോസ് പെല്ലിശ്ശേരി]] | starring = [[മമ്മൂട്ടി]]<br/>[[രമ്യ പാണ്ഡ്യൻ]]<br/>[[Ashokan (actor)|അശോകൻ]] | cinematography = [[തേനി ഈശ്വർ]] | music = | editing = ദീപു എസ് ജോസഫ് | studio = [[Mammootty|മമ്മൂട്ടി കമ്പനി]]<br/>ആമേൻ മൂവി മൊണാസ്ട്രി | distributor = വേഫെറർ ഫിലിംസ് | released = | country = ഇന്ത്യ | language = മലയാളം }} മമ്മൂട്ടിയെ നായകനാക്കി ലിജോ ജോസ് പെല്ലിശ്ശേരി രചനയും സംവിധാനവും നിർവ്വഹിച്ച് 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ മലയാള ചലച്ചിത്രമാണ് '''''നൻപകൽ നേരത്ത് മയക്കം'''''. എഴുത്തുകാരൻ എസ്.ഹരീഷാണ് ഈ സിനിമയുടെ തിരക്കഥ എഴുതിയത്. മമ്മൂട്ടിയും പെല്ലിശ്ശേരിയും ചേർന്നാണ് നിർമ്മാണം. മമ്മൂട്ടി, രമ്യാ പാണ്ഡ്യൻ, അശോകൻ എന്നിവരാണ് ചിത്രത്തിലെ പ്രധാന താരങ്ങൾ. ഇരുപത്തി ഏഴാം കേരള അന്താരാഷ്ട്ര ചലച്ചിത്രമേളയിലെ മികച്ച പ്രേക്ഷക ചിത്രമായി തെരെഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടത് '''''നൻപകൽ നേരത്ത് മയക്കം '''''എന്ന സിനിമയാണ്.<ref name=NNM>{{cite news|title=Mammootty-Lijo film titled 'Nanpakal Nerathu Mayakkam'|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2021/nov/09/mammootty-lijo-film-titled-nanpakal-nerathu-mayakkam-2381101.html|publisher=New Indian Express|access-date=29 November 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Malayalam Star Mammootty Starts Shooting for Lijo Jose Pellissery's Film in Palani|url=https://www.news18.com/news/movies/malayalam-star-mammootty-starts-shooting-for-lijo-jose-pellisserys-film-in-palani-4439744.html|publisher=News18|access-date=29 November 2021}}</ref> ==കഥാസംഗ്രഹം== വേളാങ്കണ്ണി തീർഥാടനം നടത്തി വരുന്ന ഒരു പ്രൊഫഷണൽ നാടക സംഘത്തിൻറെ ദൃശ്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ് സിനിമ ആരംഭിക്കുന്നത്. വഴിയിൽ വെച്ച് ഡ്രൈവറോട് വാഹനം നിർത്താൻ ആവശ്യപ്പെടുന്ന ജെയിംസ് ഒരു സമീപഗ്രാമത്തിലേക്ക് അവിടം അത്യന്തം പരിചയമുള്ള ഒരാളെപ്പോലെ കയറിച്ചെല്ലുകയാണ്. ആ തമിഴ് ഗ്രാമത്തിലെ ഒരു വീട്ടിലേക്ക് അപരിചിതത്വങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ ചെന്നുകയറുന്ന ജെയിംസ് രണ്ട് വർഷം മുൻപ് അവിടെനിന്ന് കാണാതായ സുന്ദരത്തെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നതാണ് സിനിമയുടെ ഇതിവൃത്തം. ==കഥാതന്തു== ഗ്രീൻപ്ലൈ പ്ലൈവുഡ് കമ്പനിയുടെ 'ജനം ജനം കാ സാത്തി' എന്ന പരസ്യക്യാമ്പയിനിന്റെ ഭാഗമായി 2005 ൽ [[പ്രകാശ്‌ വർമ]] സംവിധാനം ചെയ്ത അറുപത് സെക്കന്റ് ദൈർഘ്യമുള്ള പരസ്യചിത്രമാണ് ലിജോക്ക് 'നൻപകൽ നേരത്ത് മയക്കം' എന്ന ഒന്നേമുക്കാൽ മണിക്കൂർ സമയമുള്ള സിനിമ ചെയ്യാൻ പ്രചോദനമായത് എന്ന് പ്രകാശ് വർമ മാതൃഭൂമിയുടെ 'ക' ലിറ്ററേചർ ഫെസ്റ്റിവലിന്റെ 2025 എഡിഷനിൽ പങ്കെടുത്തുകൊണ്ടുള്ള ഒരഭിമുഖത്തിൽ പറയുകയുണ്ടായി. <ref>https://www.bing.com/videos/riverview/relatedvideo?q=prakash+varma%2bmathrubhumi+literature+festival&qs=n&sp=-1&ghc=1&lq=0&pq=prakash+varma%2bmathrubhumi+literature+festival&sc=7-45&sk=&cvid=7ABA93F7C0EF4BB4A5D801B3B5AC58B0&ajaxnorecss=1&sid=1C8A0E7A748764AF2071194675516531&jsoncbid=0&ru=%2fsearch%3fq%3dprakash%2520varma%252Bmathrubhumi%2520literature%2520festival%26qs%3dn%26form%3dQBRE%26sp%3d-1%26ghc%3d1%26lq%3d0%26pq%3dprakash%2520varma%252Bmathrubhumi%2520literature%2520festival%26sc%3d7-45%26sk%3d%26cvid%3d7ABA93F7C0EF4BB4A5D801B3B5AC58B0%26ajaxnorecss%3d1%26sid%3d1C8A0E7A748764AF2071194675516531%26format%3dsnrjson%26jsoncbid%3d0&mmscn=vwrc&mid=B5F40CBCB841A2C0B6E0B5F40CBCB841A2C0B6E0&FORM=WRVORC&ntb=1&msockid=81e7fbf638ad11f1878336b5d2f58882</ref> ==റിലീസ്== ചിത്രം 2022 ഡിസംബർ 12-ന് 27-ാമത് [[ഇന്റർനാഷണൽ ഫിലിം ഫെസ്റ്റിവൽ ഓഫ് കേരള]](IIFK) യിൽ പ്രദർശിപ്പിച്ചു. ലോക പ്രീമിയറിൽ ചിത്രത്തിന് നല്ല പ്രതികരണങ്ങളും വൻ ഡിമാൻഡും ലഭിച്ചു. ==നിർമ്മാണം== 2021 നവംബർ 7-ന്, ലിജോ ജോസ് പെല്ലിശ്ശേരി സോഷ്യൽ മീഡിയ വഴി ചിത്രത്തിന്റെ പേര് പങ്കുവെച്ച് ചിത്രത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക പ്രഖ്യാപനം നടത്തി. 'നൻപകൽ നേരത്തു മയക്കം' മമ്മൂട്ടിയും ലിജോ ജോസ് പെല്ലിശ്ശേരിയും ഒന്നിക്കുന്ന ആദ്യ ചിത്രം കൂടിയാണ്. മമ്മൂട്ടിയുടെ പുതിയ നിർമ്മാണ കമ്പനിയായ Mammootty Kampany ആണ് ചിത്രം നിർമ്മിച്ചത്.<ref name=":1">{{Cite web |title=Mammootty-Lijo Jose Pellissery's film gets a serene, hypnotic teaser |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2022/mar/19/mammootty-lijo-jose-pellisserys-film-gets-a-serene-hypnotic-teaser-2431675.html |access-date=2022-03-23 |website=The New Indian Express|date=19 March 2022 }}</ref> 2021 നവംബർ 7-ന്, പ്രധാന ചിത്രീകരണം തമിഴ്നാട്ടിലെ പളനിക്ക് സമീപമുള്ള മഞ്ജനായ്ക്കൻപട്ടി ഗ്രാമത്തിൽ തുടക്കം കുറിച്ചു. 2021 ഡിസംബർ 7-ന് ചിത്രീകരണം പൂർത്തിയായി.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2021/dec/07/mammootty-completes-shooting-for-nanpakal-nerathu-mayakkam-2392525.html|title=Mammootty completes shooting for Nanpakal Nerathu Mayakkam|date= 7 December 2021|publisher=newindianexpress.com}}</ref> ==അഭിനേതാക്കൾ== *[[മമ്മൂട്ടി]] *[[Ashokan (actor)|അശോകൻ]] *[[രമ്യ പാണ്ഡ്യൻ]]<ref>{{cite news|title=It's official: Ramya Pandian in Mammootty-Lijo Jose Pellisery film|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/tamil/movies/news/its-official-ramya-pandian-in-mammootty-lijo-jose-pellisery-film/articleshow/88118265.cms|publisher=Times Of India|access-date=6 December 2021}}</ref> *[[കൈനകര തങ്കരാജ്]] *[[actor|ടി.സുരേഷ് ബാബു]] *[[ചേതൻ ജയലാൽ]] *[[Ashwanth Ashokkumar|അശ്വന്ത് അശോക് കുമാർ]] *സഞ്ജന ദിപു *[[Rajesh Sharma (Malayalam actor)|രാജേഷ് ശർമ്മ]] *ഗിരീഷ് പെരിഞ്ചീരി *ഗീതി സംഗീത *തെന്നവൻ *പ്രശാന്ത് മുരളി *പ്രമോദ് ഷെട്ടി *യമ ഗിൽഗമെഷ് *കോട്ടയം രമേഷ് *ബിറ്റോ ഡേവിസ് *ഹരിപ്രശാന്ത് വർമ്മ *ബാലൻ പാറക്കൽ *പൂ രാമു *രമ്യ സുവി == അംഗീകാരങ്ങൾ == {| class="wikitable" |+ !വർഷം !അവാർഡ്/ഫെസ്റ്റിവൽ !വിഭാഗം !സ്വീകർത്താവ് !നോട്ട്സ് |- |2022 |[[അന്തർദേശീയ ചലച്ചിത്രോത്സവം (കേരളം)]] |സിൽവർ ക്രോ ഫെസന്റ് അവാർഡ് ''(രജത ചകോരം)''<ref>{{Cite web |date=2022-12-16 |title=27th IFFK winners list: Utama, Ariyippu win big; Mammootty’s Nanpakal Nerathu Mayakkam tops audience poll |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/27th-iffk-winners-list-utama-ariyippu-win-big-mammootty-nanpakal-nerathu-mayakkam-tops-audience-poll-8328897/ |access-date=2023-01-19 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title='Nanpakal Nerathu Mayakkam' screening row: Ranjith booed at IFFK closing ceremony |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/entertainment-news/2022/12/16/iffk-closing-ceremony-chalachitra-academy-chairperson-ranjith-booed-nanpakal-nerathu-mayakkam-screening.html |access-date=2023-01-19 |website=OnManorama}}</ref> |''നൻപകൽ നേരത്ത് മയക്കം'' - [[ലിജോ ജോസ് പെല്ലിശ്ശേരി]] | |} ==References== {{reflist}} == പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണി == * {{IMDb title|id=15875712}} [[Category:Upcoming films]] [[Category:Upcoming Malayalam-language films]] 454hh1c73bkwuyfvwj17zll5lhzergi 0 589392 4668427 4659416 2026-09-22T01:33:17Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668427 wikitext text/x-wiki {{pu|Government Medical College, Rajouri}} {{Infobox university | logo = | name = ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, രജൗരി | native_name = | native_name_lang = Urdu | motto = Researching and Educating to Save Lives. | type = Medical college and hospital | established = {{start date and age|2016}} | principal = Prof. (Dr) Amarjeet Singh Bhatia | director = Dr. Yashpal Sharma | address = | city = [[Rajouri, Jammu and Kashmir|രജൊരി]] | country = ഇന്ത്യ | postcode = | coordinates = | campus = Urban | campus_size = {{Convert|53|acre}} | pushpin_map = | colors = | affiliations = [[University of Jammu]] | website = {{url|https://www.gmcrajouri.in}} }} '''ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ്, രജൗരി''' (ജിഎംസി -ആർ) ഒരു സമ്പൂർണ്ണ തൃതീയ റഫറൽ സർക്കാർ മെഡിക്കൽ കോളേജാണ്. 2016-ലാണ് ഇത് സ്ഥാപിതമായത്. കോളേജും ആശുപത്രിയും കോളേജ് ആരംഭിച്ച വർഷം മുതൽ [[നാഷണൽ മെഡിക്കൽ കമ്മീഷൻ]] (മുൻ [[മെഡിക്കൽ കൗൺസിൽ ഒഫ് ഇന്ത്യ|മെഡിക്കൽ കൗൺസിൽ ഓഫ് ഇന്ത്യ)]] അംഗീകാരവും നേടിയിട്ടുണ്ട്. <ref>{{Cite web|url=https://www.nmc.org.in/information-desk/for-students-to-study-in-india/list-of-college-teaching-mbbs/|title=List of Colleges, National Medical Commission|access-date=2023-01-26|archive-date=2021-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018200555/https://www.nmc.org.in/information-desk/for-students-to-study-in-india/list-of-college-teaching-mbbs/|url-status=dead}}</ref> == കോളേജിനെ കുറിച്ച് == കോളേജ് ബാച്ചിലർ ഓഫ് മെഡിസിൻ ആൻഡ് സർജറി (എംബിബിഎസ്) ബിരുദവും നഴ്‌സിംഗ്, പാരാ മെഡിക്കൽ കോഴ്‌സുകളും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. [[ജമ്മു സർവകലാശാല|ജമ്മു യൂണിവേഴ്സിറ്റിയുമായി]] അഫിലിയേറ്റ് ചെയ്തിട്ടുള്ള ഈ കോളേജ് [[നാഷണൽ മെഡിക്കൽ കമ്മീഷൻ|ദേശീയ മെഡിക്കൽ കമ്മീഷൻ]] (മുൻ [[മെഡിക്കൽ കൗൺസിൽ ഒഫ് ഇന്ത്യ|മെഡിക്കൽ കൗൺസിൽ ഓഫ് ഇന്ത്യ]]) അംഗീകാരമുള്ളതാണ്. [[നാഷണൽ എലിജിബിലിറ്റി കം എൻട്രൻസ് ടെസ്റ്റ് (നീറ്റ്)|നാഷണൽ എലിജിബിലിറ്റി കം എൻട്രൻസ് ടെസ്റ്റ്]] വഴിയുള്ള മെറിറ്റിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് കോളേജിലേക്കുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പ്. 2019 മുതൽ വാർഷിക ബിരുദ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ എണ്ണം 100 ആയിരുന്നത്, <ref>{{Cite web|url=https://education.medicaldialogues.in/first-batch-with-100-mbbs-seats-begins-at-government-medical-college-rajouri|title=First Batch With 100 MBBS Seats Begins At Government Medical College Rajouri|access-date=6 December 2021|archive-date=2023-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126090704/https://education.medicaldialogues.in/first-batch-with-100-mbbs-seats-begins-at-government-medical-college-rajouri|url-status=dead}}</ref> 2020ൽ 115 ആയി ഉയർത്തി. മൊത്തം ഇൻടേക്കിൽ നിന്ന് 17 സീറ്റുകൾ അഖിലേന്ത്യാ ക്വാട്ടയും 98 സീറ്റ്, സംസ്ഥാന ക്വാട്ടയുമാണ്. == കോഴ്സുകൾ == ഗവൺമെന്റ് മെഡിക്കൽ കോളേജ് രജൗരി നിലവിൽ ഇനിപ്പറയുന്ന ബിരുദാനന്തര, ബിരുദ മെഡിക്കൽ പ്രോഗ്രാമുകൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു: * ഡി എൻ ബി * [[എം.ബി.ബി.എസ്.|ബാച്ചിലർ ഓഫ് മെഡിസിൻ ബാച്ചിലർ ഓഫ് സർജറി]] * നഴ്‌സിംഗിൽ ബിരുദം * പാരാമെഡിക്കൽ & അലൈട് ഹെൽത്ത് സയൻസ് == പ്രിൻസിപ്പൽമാരുടെ പട്ടിക == # പ്രൊഫ. (ഡോ) സാഹിദ് ഹുസൈൻ ഗില്ലാനി (04-07-2018 മുതൽ 25-04-2019 വരെ) # പ്രൊഫ. (ഡോ) കുൽദീപ് സിംഗ് (26-04-2019 മുതൽ 30-04-2021 വരെ) # പ്രൊഫ. (ഡോ) ബ്രിജ് മോഹൻ ഗുപ്ത (01-05-2021 മുതൽ 31-12-2021 വരെ) # പ്രൊഫ. (ഡോ) ഗുലാം അലി ഷാ (01-01-2022 മുതൽ 30-04-2022 വരെ) # പ്രൊഫ. (ഡോ) ശശി സുധൻ ശർമ്മ (01-05-2022 മുതൽ 22-10-2022 വരെ) # പ്രൊഫ. (ഡോ) അമർജീത് സിംഗ് ഭാട്ടിയ (23-10-2022 മുതൽ ഇപ്പോൾ വരെ) == അവലംബം == {{Reflist}} == പുറം കണ്ണികൾ == * {{ഔദ്യോഗിക വെബ്സൈറ്റ്|https://www.gmcrajouri.in/}} * Dr. Brij Mohan Gupta appointed as new Principal GMC-R. [https://www.crosstownnews.in/post/63390/appointment-of-dr-brij-mohan-gupta-as-principal-gmc-rajouri.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230126090702/https://www.crosstownnews.in/post/63390/appointment-of-dr-brij-mohan-gupta-as-principal-gmc-rajouri.html |date=2023-01-26 }} * GMC Rajouri's one of the associated hospitals located at Kheora area of Rajouri city gets vital medical equipment under WB-funded project.[https://www.greaterkashmir.com/news/pir-panjal/gmc-rajouri-gets-vital-medical-equipment-under-wb-funded-project/?amp] * Dr Ghulam Ali Shah appointed as Principal GMC Rajouri. [https://www.greaterkashmir.com/pir-panjal/dr-ghulam-ali-shah-takes-charge-of-gmc-rajouri-as-incharge-principal] * Dr Shashi Sudhan Sharma appointed as the Principal of GMC Rajouri. [https://earlypostdaily.com/index.php/2022/04/28/dr-shashi-sudan-principal-gmc-jammu-given-additional-charge-of-the-post-of-principal-gmc-rajouri/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230126090702/https://earlypostdaily.com/index.php/2022/04/28/dr-shashi-sudan-principal-gmc-jammu-given-additional-charge-of-the-post-of-principal-gmc-rajouri/ |date=2023-01-26 }} * Dr Amarjeet Singh Bhatia, HoD Biochemistry GMC Jammu, appointed as Principal GMC Rajouri. [https://www.dailyexcelsior.com/dr-bhatia-to-hold-charge-of-gmc-rajouri-principal/] [[വർഗ്ഗം:ജമ്മു കശ്മീരിലെ മെഡിക്കൽ കോളേജുകൾ]] brsuj1xr7xjb8i1bu6laqwt2jl0wdxa 0 592764 4668458 4544086 2026-09-22T09:25:00Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668458 wikitext text/x-wiki {{Needs Image}} [[ഝാർഖണ്ഡ്‌|ജാർഖണ്ഡിലെ]] ഛോട്ടാ നാഗ്പൂർ പീഠഭൂമിയിലെ നാഗ്പുരി ശൈലിയിൽ ഉള്ള ഒരു നാടോടി നൃത്തമാണ് '''ജനനി''' '''ജുമർ (Janani Jhumar)'''. ഇത് സ്ത്രീ കേന്ദ്രീകൃത നൃത്തം ആണ് . മന്ദർ, [[ഢോൽ|ധോൾ]], ബൻസി തുടങ്ങിയ ഉപകരണങ്ങളുടെ സംഗീതം ഈ നൃത്തത്തിന്റെ ഒപ്പം ഉപയോഗിക്കുന്നു. <ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/jharkhand-culture-1373963549-1|title=Jharkhand: Culture|access-date=27 September 2022|date=31 July 2013|publisher=jagranjosh|archive-date=2022-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927104035/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/jharkhand-culture-1373963549-1|url-status=dead}}</ref> സ്ത്രീകൾ പരസ്പരം കൈപിടിച്ച് ഒരു രേഖാരേഖ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ഒപ്പം വൃത്താകൃതിയിൽ നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ നൃത്ത രൂപത്തിലെ നൃത്തചലനങ്ങൾക്ക് സ്ത്രീഭംഗിയുണ്ട്. സ്ത്രീകൾ പാടുകയും നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ പുരുഷന്മാർ സംഗീതോപകരണങ്ങൾ വായിക്കുന്നു. കരം, [[ജീവിത്പുത്രിക|ജിതിയ എന്നീ]] ഉത്സവങ്ങളിലാണ് ഈ നൃത്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. <ref>{{Cite web|url=https://www.auchitya.com/janani-jhumar-folk-dance-of-jharkhand/|title=Janani Jhumar Dance of Jharkhand|access-date=27 September 2022|publisher=uchitya}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://jharkhandculture.com/hi/node/32|title=जनानी झूमर|access-date=27 September 2022|publisher=Jharkhandculture}}</ref> മുറ്റത്ത് നടത്തുമ്പോൾ ഈ നൃത്തത്തെ ''അംഗനൈ'' എന്നും വിളിക്കുന്നു. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oSP7DwAAQBAJ&pg=PA104|title=Vaividhya Jharkhand Samanya Gyan for JPSC, JSSC & other Competitive Exams|date=4 September 2020|publisher=Disha Experts|isbn=978-9389645194|page=104|access-date=27 September 2022}}</ref> സന്ദർഭവും നൃത്ത ശൈലിയും അനുസരിച്ച്, അംഗ്നൈയെ ചന്ദന്തരി, പഹിൽസഞ്ജ, അദ്രതിയ, ഭിൻസാരിയ, ഉദവോവ, തദൗവ, ലഹസുവ, ഖേംത, ദൈദ്ധര, രാസ്ക്രീഡ എന്നിങ്ങനെ പല തരങ്ങളായി ഈ നൃത്തത്തെ തരം തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രദേശമനുസരിച്ച്, പുർബഹ, പച്ചിമഹ, ഉത്തരാഹ, ദക്ഷിണഹ, സോൻപുരിയ, നാഗ്പുരിയ, ജഷ്പുരിയ, ഗംഗ്പുരിയ, ഹെന്ത്ഘട്ടിയ, അസമിയ എന്നിങ്ങനെയും ഈ നൃത്ത രൂപത്തെ തരം തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. <ref name="Samanya Gyan">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kFmxDwAAQBAJ&pg=PA195|title=Jharkhand Samanya Gyan|last=Ranjan|first=Manish|year=2021|isbn=9789351867982|page=168|language=Hindi}}</ref> ആഷാഢ മാസത്തിൽ (ജൂൺ-ജൂലൈ) ആരംഭിക്കുന്ന നൃത്തങ്ങൾ കാർത്തിക മാസം (ഒക്ടോബർ-നവംബർ) വരെ തുടരും. തുടർന്ന് വിവാഹ സീസൺ ആരംഭിക്കും. പിന്നീട് [[ഡോംകാച്ച്]] നൃത്തത്തിന്റെ സീസൺ ആരംഭിക്കുന്നു. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9S1pEAAAQBAJ&pg=SA4-PA10&lpg=SA4-PA10|title=Jharkhand General Knowledge 2022|last=Manish Ranjan|publisher=Prabhat Prakashan|year=2022|isbn=978-9354883002|page=4.10}}</ref> == റഫറൻസുകൾ == {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ നൃത്തങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ നാടോടി നൃത്തങ്ങൾ]] sli6fvrc127ws3o51fm4l247sa40xx5 0 603074 4668456 4096266 2026-09-22T09:00:38Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668456 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = ജനനായക് | name = ചൗധരി സത്യനാരായണ | image = CSN Paint.jpg | alt = ഫോട്ടോ | birth_date = {{Birth date|1908|07|13}} | birth_place = എസ്.എം പുരം | death_date = {{Death date and age|1981|07|15|1908|07|13}} | death_place = എസ്.എം പുരം | monuments = പ്രതിമ | known_for = ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം, സമീന്ദാരി വിരുദ്ധ സമരം, പൗരാവകാശ പ്രസ്ഥാനം | party = ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്സ്, ക്രിഷികാർ ലോക് പാർട്ടി, സ്വതന്ത്രപാർട്ടി, ഒ.ഡി.പി.ആർ | spouse = സരസ്വതമ്മ | children = 9 | mother = | father = | awards = ഇന്ത്യൻ ഗവണ്മെന്റിന്റെ താമ്രപത്രം | signature = Chowdari Satyanarayana.svg }} ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമര സേനാനിയും ദേശീയവാദിയുമായിരുന്നു '''ചൗധരി സത്യനാരായണ''' (13 ജൂലൈ 1908 - 15 ജൂലൈ 1981). [[ആന്ധ്രാപ്രദേശ്‌|ആന്ധ്രാപ്രദേശ്]] നിയമസഭയിലെ ഒരു അംഗമായിരുന്ന അദ്ദേഹം സൈക്കിൾ എം.എൽ.എ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെട്ടു. ആന്ധ്രാപ്രദേശിലെ തീരദേശ ജില്ലയായ ശ്രീകാകുളത്തിലെ എസ്.എം പുരത്ത് കലിംഗ സമുദായത്തിൽപ്പെ<ref>[https://csntrust.in/home/about-csn/ Information about Chowdari Satyanarayana]</ref>ട്ട ഒരു ഹിന്ദു ജമീന്ദാർ കുടുംബത്തിലാണ് ജനിച്ചുവളർന്നത്. ലളിതജീവിതം നയിച്ചുവന്ന സത്യനാരായണ, ആന്ധ്രാപ്രദേശ് നിയമസഭാംഗമായി സേവനമനുഷ്ഠിക്കുമ്പോഴും യാത്ര ചെയ്യാൻ സൈക്കിളാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. == ജീവിതരേഖ == മദ്രാസ് പ്രവിശ്യയിലായിരുന്ന ഗഞ്ചം ജില്ലയിൽ (ഇന്നത്തെ ശ്രീകാകുളം ജില്ല) ഷേർ മുഹമ്മദ് പുരം എന്ന എസ്.എം. പുരത്ത് 1908 ജൂലൈ 13-ന് ചൗധരി പുരുഷോത്തമ നായിഡു-നാരായണമ്മ ദമ്പതികളുടെ രണ്ടാമത്തെ മകനായി സത്യനാരായണ ജനിച്ചു. സ്വദേശ ഗ്രാമമായ എസ്എം പുരത്താണ് പ്രാഥമിക വിദ്യാഭ്യാസം. ശ്രീകാകുളം മുനിസിപ്പൽ ഹൈസ്‌കൂളിൽ (ഇപ്പോൾ എൻടിആർ മുനിസിപ്പൽ ഹൈസ്‌കൂൾ) ഒന്നാം ക്ലാസ് മുതൽ നാലാം ക്ലാസ് വരെ പഠിച്ചു. തന്റെ എട്ടാം വയസ്സിൽ സരസ്വതമ്മയെ വിവാഹം കഴിച്ചു. ഒൻപത് കുട്ടികൾ ഇവർക്കുണ്ടായിരുന്നു. == ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ പ്രസ്ഥാനം == മഹാത്മാഗാന്ധി, സുഭാഷ് ചന്ദ്രബോസ് എന്നിവരിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ട്, സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിലെ സത്യാഗ്രഹങ്ങളിലും പ്രതിഷേധങ്ങളിലും പങ്കെടുക്കുകയും ചെയ്തു. === സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിൽ === * 1921 - പതിമൂന്നാം വയസ്സിൽ മൂന്നാം ഫോമിൽ പഠിക്കുമ്പോൾ അന്നത്തെ ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ് ആഹ്വാനപ്രകാരം, സത്യനാരായണ സ്കൂൾ ബഹിഷ്കരണത്തിൽ പങ്കെടുത്തു. പോലീസ് മർദ്ദനത്തിൽ ഏറ്റ ഗുരുതര പരിക്കുകൾ ഭേദമാവാൻ ഏകദേശം 6 മാസം സമയമെടുത്തു<ref>{{Cite web|url=https://srikakulam.cdma.ap.gov.in/en/srikakulam-0|title=SRIKAKULAM &#124; Srikakulam Municipality|access-date=2020-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012173816/https://srikakulam.cdma.ap.gov.in/en/srikakulam-0|archive-date=2020-10-12}}</ref>. * 1929 - നൗപദയിൽ രാമലിംഗം മാസ്റ്ററുടെ നേതൃത്വത്തിൽ "ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹത്തിൽ" പങ്കെടുത്തു. * 1934 - ബുദുമുരുവിലെ തെന്നേറ്റി വിശ്വനാഥം എസ്റ്റേറ്റിൽ റവന്യൂ ഇൻസ്പെക്ടറായി ജോലിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. * 1935 - ജോലിയിൽ ഒരു വർഷം തികയുന്നതിന് മുമ്പ്, ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിനെതിരെ പ്രതിഷേധിച്ച് അദ്ദേഹം ജോലി രാജിവച്ചു. * 1940 - മഹാത്മാഗാന്ധി വ്യക്തി സത്യാഗ്രഹം (ചലോ ദൽഹി പ്രസ്ഥാനം) പ്രഖ്യാപിച്ചു<ref>{{Cite web |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/individual-satyagraha-1446793352-1 |title=Details about Individual Satyagraha 1940-41 |access-date=2023-08-15 |archive-date=2023-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133704/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/individual-satyagraha-1446793352-1 |url-status=dead }}</ref>. അക്രമ സാധ്യത മുന്നിൽ കണ്ടതിനാൽ ബഹുജന സത്യാഗ്രഹത്തിന് അദ്ദേഹം അനുകൂലമായിരുന്നില്ല<ref>[https://www.insightsonindia.com/2018/05/08/1-discuss-the-significance-of-individual-satyagraha-in-indian-freedom-movement-why-did-congress-working-committee-decide-to-suspend-individual-satyagraha250-words/ Insights of India - Individual Satyagraha]</ref>. യഥാക്രമം വിനോബ ഭാവെ, ജവഹർലാൽ നെഹ്റു, ബ്രഹ്മദത്ത് എന്നിവർ സത്യാഗ്രഹത്തിന് തുടക്കമിട്ടെങ്കിലും ഓരോരുത്തരായി അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെടുകയായിരുന്നു. രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ സത്യാഗ്രഹത്തിനായി തന്റെ അനുയായികളെ ഗാന്ധി തെരഞ്ഞെടുക്കുകയായിരുന്നു. ശ്രീകാകുളത്ത് സത്യനാരായണയാണ് ഇങ്ങനെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടത്. ഇതേത്തുടർന്ന് ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ അദ്ദേഹത്തെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യുകയും ആറ് മാസത്തേക്ക് ജയിലിലടക്കുകയും ചെയ്തു. * 1942 - ക്വിറ്റ് ഇന്ത്യാ സമരത്തിന്റെ ഭാഗമായി യാത്രയിലായിരുന്ന ഗാന്ധിയെ സന്ദർശിക്കുകയും ധോത്തി സമ്മാനിക്കുകയും ചെയ്തു. * 1942 - [[ക്വിറ്റ് ഇന്ത്യ പ്രസ്ഥാനം|ക്വിറ്റ് ഇന്ത്യ സമരത്തിന്റെ]] ഭാഗമായി അദ്ദേഹം ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാരിന്റെ സ്വത്തുക്കൾ നശിപ്പിക്കുന്നതിൽ പങ്കെടുത്തു. ദുസി റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനിൽ നിന്നുള്ള പാളങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുകയും, പോസ്റ്റ് ഓഫീസ് തീയിടുകയും ചെയ്തതോടെ അദ്ദേഹത്തിന് ഒളിവിൽ പോകേണ്ടതായി വന്നു. കലിംഗപട്ടണത്തിലെ പോസ്റ്റ് ഓഫീസ് തകർത്ത കേസിൽ മൂന്ന് മാസം തടവിലാക്കപ്പെട്ടു. * 1946 - ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സ്ഥിരീകരിച്ചതോടെ എല്ലാ രാഷ്ട്രീയ തടവുകാരെയും ജയിലിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ചു. 9 മാസത്തെ ജയിൽ വാസം കഴിഞ്ഞാണ് സത്യനാരായണ പുറത്തിറങ്ങിയത്. സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിൽ പങ്കെടുത്ത കാലത്ത് കടലൂർ, കണ്ണനൂർ, രാജമുണ്ട്രി സെൻട്രൽ ജയിലുകളിൽ വിവിധ സമയങ്ങളിൽ തടവുശിക്ഷ അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. === കർഷകരുടെ നേതാവ് === ജമീന്ദാർ കുടുംബത്തിലാണ് ജനിച്ചതെങ്കിലും സത്യനാരായണ ജമീന്ദാരി സമ്പ്രദായത്തിനെതിരെ പ്രവർത്തിച്ചു വന്നു. == സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര രാഷ്ട്രീയ ജീവിതം == രണ്ടു തവണയായി 12 വർഷക്കാലം അദ്ദേഹം ആന്ധ്രാപ്രദേശിലെ നിയമസഭാംഗമായി സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. * 1951 - [[ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്|ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസിൽ]] നിന്ന് രാജിവെച്ച് കൃഷികാർ ലോക് പാർട്ടിയിൽ ചേർന്നു.<ref>{{Cite web|title=Aandhrashaasanasabhyulu.pdf/20 |url=https://te.wikisource.org/wiki/%E0 %B0%AA%E0%B1%81%E0%B0%9F:Aandhrashaasanasabhyulu.pdf/20 |access-date=2020-12-01 |website=te.wikisource.org}}</ref> * 1955 - കൃഷികാർ ലോക് പാർട്ടിയുടെ സ്ഥാനാർത്ഥിയായി എസ്എം പുരം നിയോജക മണ്ഡലത്തിൽ നിന്ന് മത്സരിക്കുകയും ആന്ധ്രപ്രദേശ് നിയമസഭയിലേക്ക് എംഎൽഎ ആയി ആദ്യമായി വിജയിക്കുകയും ചെയ്തു.<ref>[https://eci.gov.in/files/file/4042-andhra-4042-andhra-pradesh-1955/ ആന്ധ്രാപ്രദേശ് പൊതു തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, 1955 - ECI]</ref> * 1967 - പോണ്ടുരു മണ്ഡലത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്ര പാർട്ടിയുടെ സ്ഥാനാർത്ഥിയായി ആന്ധ്രാപ്രദേശ് നിയമസഭയിലേക്ക് അദ്ദേഹം രണ്ടാം തവണയും വിജയിച്ചു.<ref>[https://eci.gov.in/files/file/4045-andhra-pradesh-1967 / AP പൊതുതിരഞ്ഞെടുപ്പ് 1967, ഇലക്ഷൻ കമ്മീഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യ]</ref> * 1972 - വ്യക്തികൾക്കും പാർട്ടികൾക്കും ഇടയിൽ അധികാരത്തിനായി നടക്കുന്ന സംഭവങ്ങളിൽ പ്രതിഷേധിച്ച് പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം രാജിവച്ചു. * 1974 - [[T. Nagi Reddy|തരിമെല്ല നാഗിറെഡ്ഡി]] ഒപ്പം [[Sri Sri (writer)|ശ്രീ ശ്രീ]] (ശ്രീരംഗം ശ്രീനിവാസ റാവു) എന്നിവർക്കൊപ്പം മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തനത്തിന് തുടക്കമിടുന്നു. * 1975 - ഓപിഡിആർ (ഓർഗനൈസേഷൻ ഫോർ പ്രൊട്ടക്ഷൻ ഓഫ് ഡെമോക്രാറ്റിക് റൈറ്റ്സ്) ആന്ധ്രാപ്രദേശ് വിംഗിന്റെ സ്ഥാപക സംസ്ഥാന വൈസ് പ്രസിഡന്റായി അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. * 1975 - ശ്രീകാകുളം ജില്ലയിൽ ഒപിഡിആർ ആരംഭിച്ച മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തനത്തിന് അദ്ദേഹം നേതൃത്വം നൽകി. === പ്രത്യേക ആന്ധ്രാ സംസ്ഥാനത്തിനായുള്ള പ്രസ്ഥാനം === [[Madras State|മദ്രാസ് സംസ്ഥാനത്തെ]] തെലുങ്ക് സംസാരിക്കുന്ന എല്ലാ ആളുകളും ഒരു പ്രത്യേക സംസ്ഥാനത്തിനായി ആവശ്യപ്പെട്ടു. പുതിയ സംസ്ഥാനം ആവശ്യപ്പെട്ട് [[Potti Sreeramulu|പോറ്റി ശ്രീരാമുലു]] മരണം വരെ നിരാഹാരം തുടങ്ങി. പ്രത്യേക സംസ്ഥാനം ആവശ്യപ്പെട്ട് ചൗദരി സത്യനാരായണ ശ്രീകാകുളത്ത് പ്രതിഷേധ പ്രകടനങ്ങളും റാലികളും നടത്തി.<ref>http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Janapadham_T_Satyam.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> === ഗീതാ സത്യാഗ്രഹം === അന്നത്തെ സംസ്ഥാന സർക്കാർ ആന്ധ്രാ സംസ്ഥാനത്ത് നിരോധനം നടപ്പാക്കിയത്തിനെ തുടർന്ന് സംസ്ഥാനത്തുടനീളം പാവപ്പെട്ട കള്ളുചെത്തു തൊഴിലാളികൾ തൊഴിൽരഹിതരായി. 1954-ൽ ഗീതാ സത്യാഗ്രഹം ആരംഭിച്ചത്, അവരുടെ ജീവിതമാർഗമായതിനാൽ അതത് സമുദായങ്ങൾക്ക് കള്ള് ചെത്തുന്നത് അനുവദിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടാണ്. ശ്രീകാകുളം ജില്ലയിൽ പ്രതിഷേധം സംഘടിപ്പിച്ചതിന് ചൗദരി സത്യനാരായണ 7 മാസം ജയിലിൽ കിടന്നു. === ജയ് ആന്ധ്രാ പ്രസ്ഥാനം === [[Jai Andhra|ജയ് ആന്ധ്ര]] '''പ്രസ്ഥാനം''' 1972ലെ ഒരു [[രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനം]] ആയിരുന്നു. ഇത്, തീര ആന്ധ്ര, രായലസീമ മേഖലകളിലെ ജനങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്ന അനീതികളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ [[ആന്ധ്രാ സംസ്ഥാനം]] സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനായി ആയിരുന്നു. അക്കാലത്ത് നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന മുൽക്കി നിയമങ്ങൾ ഹൈക്കോടതിയും എസ്‌സിയും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചതിനെ തുടർന്നാണിത്. എംഎൽഎ എന്ന നിലയിൽ നിയമസഭയിൽ സർക്കാർ നേരത്തേ പ്രമേയം കൊണ്ടുവരണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടു. പ്രസ്ഥാനത്തിന് പിന്തുണയുമായി അദ്ദേഹം നിരവധി പ്രക്ഷോഭങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുകയും, സമരത്തിൽ പങ്കെടുത്തതിന് അദ്ദേഹത്തെ വീട്ടുതടങ്കലിലാക്കുകയും പോലീസ് അറസ്റ്റ് ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.{{citation needed}} == അവലംബം == {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:1981-ൽ മരിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:1908-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:തെലുഗു ജനത]] [[വർഗ്ഗം:ആന്ധ്രാപ്രദേശിൽ നിന്നുള്ളവർ]] [[വർഗ്ഗം:ആന്ധ്രാപ്രദേശിലെ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകർ]] [[വർഗ്ഗം:ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യയിലെ തടവുകാരും തടങ്കലിൽ വയ്ക്കപ്പെട്ടവരും]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ മനുഷ്യാവകാശപ്രവർത്തകർ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ വിപ്ലവകാരികൾ]] nsriz0ouqe2hxuoay0ad5zgpbu1k8v9 0 616386 4668396 4506779 2026-09-21T19:13:30Z Akbarali 17542 4668396 wikitext text/x-wiki {{draft|അംബാപുവ, ഒഡീഷ}} ഒറീസയിലെ ഗഞ്ചം ജില്ലയിലെ ഭഞ്ജനഗർ ബ്ലോക്കിൽ ആകെ 384 കുടുംബങ്ങളുള്ള ഒരു ഇടത്തരം ഗ്രാമമാണ് '''അംബാപുവ'''. 2011 ലെ ജനസംഖ്യാ സെൻസസ് പ്രകാരം 1667 ജനസംഖ്യയുള്ള അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിൽ 760 പുരുഷന്മാരും 907 സ്ത്രീകളുമാണ്.ഗഞ്ചം ജില്ലയിൽ, ബെർഹാംപൂർ (ബ്രഹ്മപൂർ) നഗരത്തിന് സമീപമായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രദേശമാണ് ഈ സ്ഥലം. ഭക്ത സാലബേഗ കോളനി, ബീമാനഗർ, ദുര എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ സമീപപ്രദേശങ്ങളാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ganjam/Berhampur/Ambapua-Village|title=Ambapua Village , Berhampur|access-date=2026-09-21}}</ref> ==കുട്ടികൾ== ഗ്രാമത്തിലെ ജനസംഖ്യയിൽ 213 കുട്ടികളാണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലുള്ളത്(6 വയസ് വരെയുള്ളവർ). ജനസംഖ്യയുടെ 12.78 ശതമാനം വരുമിത്. 105 ആൺകുട്ടികളും 108 പെൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ പെൺകുട്ടികളാണ് കൂടുലതലുള്ളത്. 108 പെൺകുട്ടികളും 105ആൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ==ഔദ്യോഗിക പ്രൊഫൈൽ== അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിലെ മൊത്തം ജനസംഖ്യയിൽ 757 പേർ തൊഴിൽ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. 38.04 % തൊഴിലാളികൾ അവരുടെ ജോലിയെ പ്രധാന ജോലി (തൊഴിൽ അല്ലെങ്കിൽ 6 മാസത്തിൽ കൂടുതലുള്ള വരുമാനം) എന്ന് വിവരിക്കുമ്പോൾ 61.96 % പേർ 6 മാസത്തിൽ താഴെ ഉപജീവനമാർഗം നൽകുന്ന നാമമാത്ര പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രധാന ജോലിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന 757 തൊഴിലാളികളിൽ 91 പേർ കൃഷിക്കാരും (ഉടമയോ സഹ ഉടമയോ) 23 പേർ കാർഷിക തൊഴിലാളികളുമാണ്. ==ജാതി ഘടകം== ഗണ്യമായ തോതിൽ പട്ടിക ജാതിക്കാരും പട്ടിക വർഗ്ഗ വിഭാഗക്കാരുമുള്ള ഗ്രാമമാണിത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ 447 പട്ടിക ജാതിക്കാരും 0 പട്ടിക വർഗ്ഗക്കാരുമാണുള്ളത്. അതായത് പട്ടിക ജാതിക്കാരാണ് ഇവിടെ കൂടുതലുള്ളത്. ==സാക്ഷരതാ നിരക്ക് == 74.90% ആണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക്. ഇതിൽ പുരുഷന്മാരുടെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് 86.56% ഉം സ്ത്രീകളുടേത് 65.33% യുമാണ്. അതായത് പുരുഷ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് സ്ത്രീകളേക്കാൾ കൂടുതലാണ് <ref name="CensusData">[ https://www.census2011.co.in/data/village/410664-ambapua-orissa.html 2011ലെ സെൻസസ് കണക്കുകൾ]]</ref> ==അവലംബം== {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷയിലെ ഗ്രാമങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷ]] [[വർഗ്ഗം:കരട് ലേഖനങ്ങൾ]] {{Orissa-geo-stub}} lt14d2a5e206x6rgcd0y4org6t6n6zb 4668398 4668396 2026-09-21T19:14:02Z Akbarali 17542 /* ഔദ്യോഗിക പ്രൊഫൈൽ */ 4668398 wikitext text/x-wiki {{draft|അംബാപുവ, ഒഡീഷ}} ഒറീസയിലെ ഗഞ്ചം ജില്ലയിലെ ഭഞ്ജനഗർ ബ്ലോക്കിൽ ആകെ 384 കുടുംബങ്ങളുള്ള ഒരു ഇടത്തരം ഗ്രാമമാണ് '''അംബാപുവ'''. 2011 ലെ ജനസംഖ്യാ സെൻസസ് പ്രകാരം 1667 ജനസംഖ്യയുള്ള അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിൽ 760 പുരുഷന്മാരും 907 സ്ത്രീകളുമാണ്.ഗഞ്ചം ജില്ലയിൽ, ബെർഹാംപൂർ (ബ്രഹ്മപൂർ) നഗരത്തിന് സമീപമായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രദേശമാണ് ഈ സ്ഥലം. ഭക്ത സാലബേഗ കോളനി, ബീമാനഗർ, ദുര എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ സമീപപ്രദേശങ്ങളാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ganjam/Berhampur/Ambapua-Village|title=Ambapua Village , Berhampur|access-date=2026-09-21}}</ref> ==കുട്ടികൾ== ഗ്രാമത്തിലെ ജനസംഖ്യയിൽ 213 കുട്ടികളാണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലുള്ളത്(6 വയസ് വരെയുള്ളവർ). ജനസംഖ്യയുടെ 12.78 ശതമാനം വരുമിത്. 105 ആൺകുട്ടികളും 108 പെൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ പെൺകുട്ടികളാണ് കൂടുലതലുള്ളത്. 108 പെൺകുട്ടികളും 105ആൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ==സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും തൊഴിലും== അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിലെ മൊത്തം ജനസംഖ്യയിൽ 757 പേർ തൊഴിൽ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. 38.04 % തൊഴിലാളികൾ അവരുടെ ജോലിയെ പ്രധാന ജോലി (തൊഴിൽ അല്ലെങ്കിൽ 6 മാസത്തിൽ കൂടുതലുള്ള വരുമാനം) എന്ന് വിവരിക്കുമ്പോൾ 61.96 % പേർ 6 മാസത്തിൽ താഴെ ഉപജീവനമാർഗം നൽകുന്ന നാമമാത്ര പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രധാന ജോലിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന 757 തൊഴിലാളികളിൽ 91 പേർ കൃഷിക്കാരും (ഉടമയോ സഹ ഉടമയോ) 23 പേർ കാർഷിക തൊഴിലാളികളുമാണ്. ==ജാതി ഘടകം== ഗണ്യമായ തോതിൽ പട്ടിക ജാതിക്കാരും പട്ടിക വർഗ്ഗ വിഭാഗക്കാരുമുള്ള ഗ്രാമമാണിത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ 447 പട്ടിക ജാതിക്കാരും 0 പട്ടിക വർഗ്ഗക്കാരുമാണുള്ളത്. അതായത് പട്ടിക ജാതിക്കാരാണ് ഇവിടെ കൂടുതലുള്ളത്. ==സാക്ഷരതാ നിരക്ക് == 74.90% ആണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക്. ഇതിൽ പുരുഷന്മാരുടെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് 86.56% ഉം സ്ത്രീകളുടേത് 65.33% യുമാണ്. അതായത് പുരുഷ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് സ്ത്രീകളേക്കാൾ കൂടുതലാണ് <ref name="CensusData">[ https://www.census2011.co.in/data/village/410664-ambapua-orissa.html 2011ലെ സെൻസസ് കണക്കുകൾ]]</ref> ==അവലംബം== {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷയിലെ ഗ്രാമങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷ]] [[വർഗ്ഗം:കരട് ലേഖനങ്ങൾ]] {{Orissa-geo-stub}} hoc8tj1yvynkdioeiww56zbsjhodsj5 4668399 4668398 2026-09-21T19:15:27Z Akbarali 17542 /* സാക്ഷരതാ നിരക്ക് */ 4668399 wikitext text/x-wiki {{draft|അംബാപുവ, ഒഡീഷ}} ഒറീസയിലെ ഗഞ്ചം ജില്ലയിലെ ഭഞ്ജനഗർ ബ്ലോക്കിൽ ആകെ 384 കുടുംബങ്ങളുള്ള ഒരു ഇടത്തരം ഗ്രാമമാണ് '''അംബാപുവ'''. 2011 ലെ ജനസംഖ്യാ സെൻസസ് പ്രകാരം 1667 ജനസംഖ്യയുള്ള അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിൽ 760 പുരുഷന്മാരും 907 സ്ത്രീകളുമാണ്.ഗഞ്ചം ജില്ലയിൽ, ബെർഹാംപൂർ (ബ്രഹ്മപൂർ) നഗരത്തിന് സമീപമായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രദേശമാണ് ഈ സ്ഥലം. ഭക്ത സാലബേഗ കോളനി, ബീമാനഗർ, ദുര എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ സമീപപ്രദേശങ്ങളാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ganjam/Berhampur/Ambapua-Village|title=Ambapua Village , Berhampur|access-date=2026-09-21}}</ref> ==കുട്ടികൾ== ഗ്രാമത്തിലെ ജനസംഖ്യയിൽ 213 കുട്ടികളാണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലുള്ളത്(6 വയസ് വരെയുള്ളവർ). ജനസംഖ്യയുടെ 12.78 ശതമാനം വരുമിത്. 105 ആൺകുട്ടികളും 108 പെൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ പെൺകുട്ടികളാണ് കൂടുലതലുള്ളത്. 108 പെൺകുട്ടികളും 105ആൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ==സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും തൊഴിലും== അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിലെ മൊത്തം ജനസംഖ്യയിൽ 757 പേർ തൊഴിൽ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. 38.04 % തൊഴിലാളികൾ അവരുടെ ജോലിയെ പ്രധാന ജോലി (തൊഴിൽ അല്ലെങ്കിൽ 6 മാസത്തിൽ കൂടുതലുള്ള വരുമാനം) എന്ന് വിവരിക്കുമ്പോൾ 61.96 % പേർ 6 മാസത്തിൽ താഴെ ഉപജീവനമാർഗം നൽകുന്ന നാമമാത്ര പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രധാന ജോലിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന 757 തൊഴിലാളികളിൽ 91 പേർ കൃഷിക്കാരും (ഉടമയോ സഹ ഉടമയോ) 23 പേർ കാർഷിക തൊഴിലാളികളുമാണ്. ==ജാതി ഘടകം== ഗണ്യമായ തോതിൽ പട്ടിക ജാതിക്കാരും പട്ടിക വർഗ്ഗ വിഭാഗക്കാരുമുള്ള ഗ്രാമമാണിത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ 447 പട്ടിക ജാതിക്കാരും 0 പട്ടിക വർഗ്ഗക്കാരുമാണുള്ളത്. അതായത് പട്ടിക ജാതിക്കാരാണ് ഇവിടെ കൂടുതലുള്ളത്. ==സാക്ഷരതാ നിരക്ക് == 74.90% ആണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക്. ഇതിൽ പുരുഷന്മാരുടെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് 86.56% ഉം സ്ത്രീകളുടേത് 65.33% യുമാണ്. അതായത് പുരുഷ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് സ്ത്രീകളേക്കാൾ കൂടുതലാണ് <ref name="CensusData">[ https://www.census2011.co.in/data/village/410664-ambapua-orissa.html 2011ലെ സെൻസസ് കണക്കുകൾ]]</ref> ==ഗതാഗതസൗകര്യങ്ങൾ== * '''റോഡ് മാർഗ്ഗം:''' ദേശീയപാത 16 (NH 16), ദേശീയപാത 59 (NH 59) എന്നിവ വഴിയും ബെർഹാംപൂർ - ഗോപാൽപൂർ റോഡ് വഴിയും ഇവിടേക്ക് എത്തിച്ചേരാം. അംബാപുവ ബസ് സ്റ്റോപ്പാണ് പ്രധാന യാത്രാകേന്ദ്രം. * '''റെയിൽവേ:''' ജഗന്നാഥപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 3.4 കി.മീ.), ബ്രഹ്മപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 6.8 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള പ്രധാന റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകൾ. * '''വിമാനത്താവളം:''' ഭുവനേശ്വർ ബിജു പട്നായിക് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 163 കി.മീ.), വിശാഖപട്ടണം വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 274 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളങ്ങൾ. ==അവലംബം== {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷയിലെ ഗ്രാമങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷ]] [[വർഗ്ഗം:കരട് ലേഖനങ്ങൾ]] {{Orissa-geo-stub}} 6oy02tyd7ny0v8rwa8yj7m5csydak6w 4668400 4668399 2026-09-21T19:16:08Z Akbarali 17542 4668400 wikitext text/x-wiki {{draft|അംബാപുവ, ഒഡീഷ}} ഒറീസയിലെ [[ഗഞ്ചം ജില്ല|ഗഞ്ചം ജില്ലയിലെ]] ഭഞ്ജനഗർ ബ്ലോക്കിൽ ആകെ 384 കുടുംബങ്ങളുള്ള ഒരു ഇടത്തരം ഗ്രാമമാണ് '''അംബാപുവ'''. 2011 ലെ ജനസംഖ്യാ സെൻസസ് പ്രകാരം 1667 ജനസംഖ്യയുള്ള അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിൽ 760 പുരുഷന്മാരും 907 സ്ത്രീകളുമാണ്.ഗഞ്ചം ജില്ലയിൽ, ബെർഹാംപൂർ (ബ്രഹ്മപൂർ) നഗരത്തിന് സമീപമായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രദേശമാണ് ഈ സ്ഥലം. ഭക്ത സാലബേഗ കോളനി, ബീമാനഗർ, ദുര എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ സമീപപ്രദേശങ്ങളാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ganjam/Berhampur/Ambapua-Village|title=Ambapua Village , Berhampur|access-date=2026-09-21}}</ref> ==കുട്ടികൾ== ഗ്രാമത്തിലെ ജനസംഖ്യയിൽ 213 കുട്ടികളാണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലുള്ളത്(6 വയസ് വരെയുള്ളവർ). ജനസംഖ്യയുടെ 12.78 ശതമാനം വരുമിത്. 105 ആൺകുട്ടികളും 108 പെൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ പെൺകുട്ടികളാണ് കൂടുലതലുള്ളത്. 108 പെൺകുട്ടികളും 105ആൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ==സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും തൊഴിലും== അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിലെ മൊത്തം ജനസംഖ്യയിൽ 757 പേർ തൊഴിൽ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. 38.04 % തൊഴിലാളികൾ അവരുടെ ജോലിയെ പ്രധാന ജോലി (തൊഴിൽ അല്ലെങ്കിൽ 6 മാസത്തിൽ കൂടുതലുള്ള വരുമാനം) എന്ന് വിവരിക്കുമ്പോൾ 61.96 % പേർ 6 മാസത്തിൽ താഴെ ഉപജീവനമാർഗം നൽകുന്ന നാമമാത്ര പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രധാന ജോലിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന 757 തൊഴിലാളികളിൽ 91 പേർ കൃഷിക്കാരും (ഉടമയോ സഹ ഉടമയോ) 23 പേർ കാർഷിക തൊഴിലാളികളുമാണ്. ==ജാതി ഘടകം== ഗണ്യമായ തോതിൽ പട്ടിക ജാതിക്കാരും പട്ടിക വർഗ്ഗ വിഭാഗക്കാരുമുള്ള ഗ്രാമമാണിത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ 447 പട്ടിക ജാതിക്കാരും 0 പട്ടിക വർഗ്ഗക്കാരുമാണുള്ളത്. അതായത് പട്ടിക ജാതിക്കാരാണ് ഇവിടെ കൂടുതലുള്ളത്. ==സാക്ഷരതാ നിരക്ക് == 74.90% ആണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക്. ഇതിൽ പുരുഷന്മാരുടെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് 86.56% ഉം സ്ത്രീകളുടേത് 65.33% യുമാണ്. അതായത് പുരുഷ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് സ്ത്രീകളേക്കാൾ കൂടുതലാണ് <ref name="CensusData">[ https://www.census2011.co.in/data/village/410664-ambapua-orissa.html 2011ലെ സെൻസസ് കണക്കുകൾ]]</ref> ==ഗതാഗതസൗകര്യങ്ങൾ== * '''റോഡ് മാർഗ്ഗം:''' ദേശീയപാത 16 (NH 16), ദേശീയപാത 59 (NH 59) എന്നിവ വഴിയും ബെർഹാംപൂർ - ഗോപാൽപൂർ റോഡ് വഴിയും ഇവിടേക്ക് എത്തിച്ചേരാം. അംബാപുവ ബസ് സ്റ്റോപ്പാണ് പ്രധാന യാത്രാകേന്ദ്രം. * '''റെയിൽവേ:''' ജഗന്നാഥപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 3.4 കി.മീ.), ബ്രഹ്മപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 6.8 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള പ്രധാന റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകൾ. * '''വിമാനത്താവളം:''' ഭുവനേശ്വർ ബിജു പട്നായിക് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 163 കി.മീ.), വിശാഖപട്ടണം വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 274 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളങ്ങൾ. ==അവലംബം== {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷയിലെ ഗ്രാമങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷ]] [[വർഗ്ഗം:കരട് ലേഖനങ്ങൾ]] {{Orissa-geo-stub}} 51au1d0da0uvcu2n6e4bmhmsrh1tc2y 4668401 4668400 2026-09-21T19:16:29Z Akbarali 17542 4668401 wikitext text/x-wiki {{draft|അംബാപുവ, ഒഡീഷ}} [[ഒഡീഷ|ഒറീസയിലെ]] [[ഗഞ്ചം ജില്ല|ഗഞ്ചം ജില്ലയിലെ]] ഭഞ്ജനഗർ ബ്ലോക്കിൽ ആകെ 384 കുടുംബങ്ങളുള്ള ഒരു ഇടത്തരം ഗ്രാമമാണ് '''അംബാപുവ'''. 2011 ലെ ജനസംഖ്യാ സെൻസസ് പ്രകാരം 1667 ജനസംഖ്യയുള്ള അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിൽ 760 പുരുഷന്മാരും 907 സ്ത്രീകളുമാണ്.ഗഞ്ചം ജില്ലയിൽ, ബെർഹാംപൂർ (ബ്രഹ്മപൂർ) നഗരത്തിന് സമീപമായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രദേശമാണ് ഈ സ്ഥലം. ഭക്ത സാലബേഗ കോളനി, ബീമാനഗർ, ദുര എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ സമീപപ്രദേശങ്ങളാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ganjam/Berhampur/Ambapua-Village|title=Ambapua Village , Berhampur|access-date=2026-09-21}}</ref> ==കുട്ടികൾ== ഗ്രാമത്തിലെ ജനസംഖ്യയിൽ 213 കുട്ടികളാണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലുള്ളത്(6 വയസ് വരെയുള്ളവർ). ജനസംഖ്യയുടെ 12.78 ശതമാനം വരുമിത്. 105 ആൺകുട്ടികളും 108 പെൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ പെൺകുട്ടികളാണ് കൂടുലതലുള്ളത്. 108 പെൺകുട്ടികളും 105ആൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ==സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും തൊഴിലും== അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിലെ മൊത്തം ജനസംഖ്യയിൽ 757 പേർ തൊഴിൽ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. 38.04 % തൊഴിലാളികൾ അവരുടെ ജോലിയെ പ്രധാന ജോലി (തൊഴിൽ അല്ലെങ്കിൽ 6 മാസത്തിൽ കൂടുതലുള്ള വരുമാനം) എന്ന് വിവരിക്കുമ്പോൾ 61.96 % പേർ 6 മാസത്തിൽ താഴെ ഉപജീവനമാർഗം നൽകുന്ന നാമമാത്ര പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രധാന ജോലിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന 757 തൊഴിലാളികളിൽ 91 പേർ കൃഷിക്കാരും (ഉടമയോ സഹ ഉടമയോ) 23 പേർ കാർഷിക തൊഴിലാളികളുമാണ്. ==ജാതി ഘടകം== ഗണ്യമായ തോതിൽ പട്ടിക ജാതിക്കാരും പട്ടിക വർഗ്ഗ വിഭാഗക്കാരുമുള്ള ഗ്രാമമാണിത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ 447 പട്ടിക ജാതിക്കാരും 0 പട്ടിക വർഗ്ഗക്കാരുമാണുള്ളത്. അതായത് പട്ടിക ജാതിക്കാരാണ് ഇവിടെ കൂടുതലുള്ളത്. ==സാക്ഷരതാ നിരക്ക് == 74.90% ആണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക്. ഇതിൽ പുരുഷന്മാരുടെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് 86.56% ഉം സ്ത്രീകളുടേത് 65.33% യുമാണ്. അതായത് പുരുഷ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് സ്ത്രീകളേക്കാൾ കൂടുതലാണ് <ref name="CensusData">[ https://www.census2011.co.in/data/village/410664-ambapua-orissa.html 2011ലെ സെൻസസ് കണക്കുകൾ]]</ref> ==ഗതാഗതസൗകര്യങ്ങൾ== * '''റോഡ് മാർഗ്ഗം:''' ദേശീയപാത 16 (NH 16), ദേശീയപാത 59 (NH 59) എന്നിവ വഴിയും ബെർഹാംപൂർ - ഗോപാൽപൂർ റോഡ് വഴിയും ഇവിടേക്ക് എത്തിച്ചേരാം. അംബാപുവ ബസ് സ്റ്റോപ്പാണ് പ്രധാന യാത്രാകേന്ദ്രം. * '''റെയിൽവേ:''' ജഗന്നാഥപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 3.4 കി.മീ.), ബ്രഹ്മപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 6.8 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള പ്രധാന റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകൾ. * '''വിമാനത്താവളം:''' ഭുവനേശ്വർ ബിജു പട്നായിക് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 163 കി.മീ.), വിശാഖപട്ടണം വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 274 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളങ്ങൾ. ==അവലംബം== {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷയിലെ ഗ്രാമങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷ]] [[വർഗ്ഗം:കരട് ലേഖനങ്ങൾ]] {{Orissa-geo-stub}} khti28cw261ov6v19q4mye8izmr07gq 4668402 4668401 2026-09-21T19:16:56Z Akbarali 17542 4668402 wikitext text/x-wiki {{draft|അംബാപുവ, ഒഡീഷ}} [[ഒഡീഷ|ഒറീസയിലെ]] [[ഗഞ്ചം ജില്ല|ഗഞ്ചം ജില്ലയിലെ]] ഭഞ്ജനഗർ ബ്ലോക്കിൽ ആകെ 384 കുടുംബങ്ങളുള്ള ഒരു ഇടത്തരം ഗ്രാമമാണ് '''അംബാപുവ'''. 2011 ലെ ജനസംഖ്യാ സെൻസസ് പ്രകാരം 1667 ജനസംഖ്യയുള്ള അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിൽ 760 പുരുഷന്മാരും 907 സ്ത്രീകളുമാണുള്ളത് .ഗഞ്ചം ജില്ലയിൽ, ബെർഹാംപൂർ (ബ്രഹ്മപൂർ) നഗരത്തിന് സമീപമായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രദേശമാണ് ഈ സ്ഥലം. ഭക്ത സാലബേഗ കോളനി, ബീമാനഗർ, ദുര എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ സമീപപ്രദേശങ്ങളാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ganjam/Berhampur/Ambapua-Village|title=Ambapua Village , Berhampur|access-date=2026-09-21}}</ref> ==കുട്ടികൾ== ഗ്രാമത്തിലെ ജനസംഖ്യയിൽ 213 കുട്ടികളാണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലുള്ളത്(6 വയസ് വരെയുള്ളവർ). ജനസംഖ്യയുടെ 12.78 ശതമാനം വരുമിത്. 105 ആൺകുട്ടികളും 108 പെൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ പെൺകുട്ടികളാണ് കൂടുലതലുള്ളത്. 108 പെൺകുട്ടികളും 105ആൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ==സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും തൊഴിലും== അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിലെ മൊത്തം ജനസംഖ്യയിൽ 757 പേർ തൊഴിൽ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. 38.04 % തൊഴിലാളികൾ അവരുടെ ജോലിയെ പ്രധാന ജോലി (തൊഴിൽ അല്ലെങ്കിൽ 6 മാസത്തിൽ കൂടുതലുള്ള വരുമാനം) എന്ന് വിവരിക്കുമ്പോൾ 61.96 % പേർ 6 മാസത്തിൽ താഴെ ഉപജീവനമാർഗം നൽകുന്ന നാമമാത്ര പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രധാന ജോലിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന 757 തൊഴിലാളികളിൽ 91 പേർ കൃഷിക്കാരും (ഉടമയോ സഹ ഉടമയോ) 23 പേർ കാർഷിക തൊഴിലാളികളുമാണ്. ==ജാതി ഘടകം== ഗണ്യമായ തോതിൽ പട്ടിക ജാതിക്കാരും പട്ടിക വർഗ്ഗ വിഭാഗക്കാരുമുള്ള ഗ്രാമമാണിത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ 447 പട്ടിക ജാതിക്കാരും 0 പട്ടിക വർഗ്ഗക്കാരുമാണുള്ളത്. അതായത് പട്ടിക ജാതിക്കാരാണ് ഇവിടെ കൂടുതലുള്ളത്. ==സാക്ഷരതാ നിരക്ക് == 74.90% ആണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക്. ഇതിൽ പുരുഷന്മാരുടെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് 86.56% ഉം സ്ത്രീകളുടേത് 65.33% യുമാണ്. അതായത് പുരുഷ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് സ്ത്രീകളേക്കാൾ കൂടുതലാണ് <ref name="CensusData">[ https://www.census2011.co.in/data/village/410664-ambapua-orissa.html 2011ലെ സെൻസസ് കണക്കുകൾ]]</ref> ==ഗതാഗതസൗകര്യങ്ങൾ== * '''റോഡ് മാർഗ്ഗം:''' ദേശീയപാത 16 (NH 16), ദേശീയപാത 59 (NH 59) എന്നിവ വഴിയും ബെർഹാംപൂർ - ഗോപാൽപൂർ റോഡ് വഴിയും ഇവിടേക്ക് എത്തിച്ചേരാം. അംബാപുവ ബസ് സ്റ്റോപ്പാണ് പ്രധാന യാത്രാകേന്ദ്രം. * '''റെയിൽവേ:''' ജഗന്നാഥപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 3.4 കി.മീ.), ബ്രഹ്മപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 6.8 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള പ്രധാന റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകൾ. * '''വിമാനത്താവളം:''' ഭുവനേശ്വർ ബിജു പട്നായിക് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 163 കി.മീ.), വിശാഖപട്ടണം വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 274 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളങ്ങൾ. ==അവലംബം== {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷയിലെ ഗ്രാമങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷ]] [[വർഗ്ഗം:കരട് ലേഖനങ്ങൾ]] {{Orissa-geo-stub}} 1v2h3ecm9zbm0nz6kj80gs8aak46gkv 4668404 4668402 2026-09-21T19:19:46Z Akbarali 17542 adding to mainspace after improving the content and reference 4668404 wikitext text/x-wiki [[ഒഡീഷ|ഒറീസയിലെ]] [[ഗഞ്ചം ജില്ല|ഗഞ്ചം ജില്ലയിലെ]] ഭഞ്ജനഗർ ബ്ലോക്കിൽ ആകെ 384 കുടുംബങ്ങളുള്ള ഒരു ഇടത്തരം ഗ്രാമമാണ് '''അംബാപുവ'''. 2011 ലെ ജനസംഖ്യാ സെൻസസ് പ്രകാരം 1667 ജനസംഖ്യയുള്ള അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിൽ 760 പുരുഷന്മാരും 907 സ്ത്രീകളുമാണുള്ളത് .ഗഞ്ചം ജില്ലയിൽ, ബെർഹാംപൂർ (ബ്രഹ്മപൂർ) നഗരത്തിന് സമീപമായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രദേശമാണ് ഈ സ്ഥലം. ഭക്ത സാലബേഗ കോളനി, ബീമാനഗർ, ദുര എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ സമീപപ്രദേശങ്ങളാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ganjam/Berhampur/Ambapua-Village|title=Ambapua Village , Berhampur|access-date=2026-09-21}}</ref> ==കുട്ടികൾ== ഗ്രാമത്തിലെ ജനസംഖ്യയിൽ 213 കുട്ടികളാണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലുള്ളത്(6 വയസ് വരെയുള്ളവർ). ജനസംഖ്യയുടെ 12.78 ശതമാനം വരുമിത്. 105 ആൺകുട്ടികളും 108 പെൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ പെൺകുട്ടികളാണ് കൂടുലതലുള്ളത്. 108 പെൺകുട്ടികളും 105ആൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ==സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും തൊഴിലും== അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിലെ മൊത്തം ജനസംഖ്യയിൽ 757 പേർ തൊഴിൽ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. 38.04 % തൊഴിലാളികൾ അവരുടെ ജോലിയെ പ്രധാന ജോലി (തൊഴിൽ അല്ലെങ്കിൽ 6 മാസത്തിൽ കൂടുതലുള്ള വരുമാനം) എന്ന് വിവരിക്കുമ്പോൾ 61.96 % പേർ 6 മാസത്തിൽ താഴെ ഉപജീവനമാർഗം നൽകുന്ന നാമമാത്ര പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രധാന ജോലിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന 757 തൊഴിലാളികളിൽ 91 പേർ കൃഷിക്കാരും (ഉടമയോ സഹ ഉടമയോ) 23 പേർ കാർഷിക തൊഴിലാളികളുമാണ്. ==ജാതി ഘടകം== ഗണ്യമായ തോതിൽ പട്ടിക ജാതിക്കാരും പട്ടിക വർഗ്ഗ വിഭാഗക്കാരുമുള്ള ഗ്രാമമാണിത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ 447 പട്ടിക ജാതിക്കാരും 0 പട്ടിക വർഗ്ഗക്കാരുമാണുള്ളത്. അതായത് പട്ടിക ജാതിക്കാരാണ് ഇവിടെ കൂടുതലുള്ളത്. ==സാക്ഷരതാ നിരക്ക് == 74.90% ആണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക്. ഇതിൽ പുരുഷന്മാരുടെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് 86.56% ഉം സ്ത്രീകളുടേത് 65.33% യുമാണ്. അതായത് പുരുഷ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് സ്ത്രീകളേക്കാൾ കൂടുതലാണ് <ref name="CensusData">[ https://www.census2011.co.in/data/village/410664-ambapua-orissa.html 2011ലെ സെൻസസ് കണക്കുകൾ]]</ref> ==ഗതാഗതസൗകര്യങ്ങൾ== * '''റോഡ് മാർഗ്ഗം:''' ദേശീയപാത 16 (NH 16), ദേശീയപാത 59 (NH 59) എന്നിവ വഴിയും ബെർഹാംപൂർ - ഗോപാൽപൂർ റോഡ് വഴിയും ഇവിടേക്ക് എത്തിച്ചേരാം. അംബാപുവ ബസ് സ്റ്റോപ്പാണ് പ്രധാന യാത്രാകേന്ദ്രം. * '''റെയിൽവേ:''' ജഗന്നാഥപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 3.4 കി.മീ.), ബ്രഹ്മപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 6.8 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള പ്രധാന റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകൾ. * '''വിമാനത്താവളം:''' ഭുവനേശ്വർ ബിജു പട്നായിക് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 163 കി.മീ.), വിശാഖപട്ടണം വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 274 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളങ്ങൾ. ==അവലംബം== {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷയിലെ ഗ്രാമങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷ]] [[വർഗ്ഗം:കരട് ലേഖനങ്ങൾ]] {{Orissa-geo-stub}} j82s0hczt0lvnbk3jxgzuolwc5254ai 4668405 4668404 2026-09-21T19:21:14Z Akbarali 17542 Akbarali എന്ന ഉപയോക്താവ് [[കരട്:അംബാപുവ, ഒഡീഷ]] എന്ന താൾ [[അംബാപുവ, ഒഡീഷ]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു: Improved the article with more content and another citation 4668404 wikitext text/x-wiki [[ഒഡീഷ|ഒറീസയിലെ]] [[ഗഞ്ചം ജില്ല|ഗഞ്ചം ജില്ലയിലെ]] ഭഞ്ജനഗർ ബ്ലോക്കിൽ ആകെ 384 കുടുംബങ്ങളുള്ള ഒരു ഇടത്തരം ഗ്രാമമാണ് '''അംബാപുവ'''. 2011 ലെ ജനസംഖ്യാ സെൻസസ് പ്രകാരം 1667 ജനസംഖ്യയുള്ള അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിൽ 760 പുരുഷന്മാരും 907 സ്ത്രീകളുമാണുള്ളത് .ഗഞ്ചം ജില്ലയിൽ, ബെർഹാംപൂർ (ബ്രഹ്മപൂർ) നഗരത്തിന് സമീപമായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രദേശമാണ് ഈ സ്ഥലം. ഭക്ത സാലബേഗ കോളനി, ബീമാനഗർ, ദുര എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ സമീപപ്രദേശങ്ങളാണ്.<ref>{{Cite web|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ganjam/Berhampur/Ambapua-Village|title=Ambapua Village , Berhampur|access-date=2026-09-21}}</ref> ==കുട്ടികൾ== ഗ്രാമത്തിലെ ജനസംഖ്യയിൽ 213 കുട്ടികളാണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലുള്ളത്(6 വയസ് വരെയുള്ളവർ). ജനസംഖ്യയുടെ 12.78 ശതമാനം വരുമിത്. 105 ആൺകുട്ടികളും 108 പെൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ പെൺകുട്ടികളാണ് കൂടുലതലുള്ളത്. 108 പെൺകുട്ടികളും 105ആൺകുട്ടികളുമാണുള്ളത്. ==സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും തൊഴിലും== അംബാപുവ ഗ്രാമത്തിലെ മൊത്തം ജനസംഖ്യയിൽ 757 പേർ തൊഴിൽ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. 38.04 % തൊഴിലാളികൾ അവരുടെ ജോലിയെ പ്രധാന ജോലി (തൊഴിൽ അല്ലെങ്കിൽ 6 മാസത്തിൽ കൂടുതലുള്ള വരുമാനം) എന്ന് വിവരിക്കുമ്പോൾ 61.96 % പേർ 6 മാസത്തിൽ താഴെ ഉപജീവനമാർഗം നൽകുന്ന നാമമാത്ര പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രധാന ജോലിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന 757 തൊഴിലാളികളിൽ 91 പേർ കൃഷിക്കാരും (ഉടമയോ സഹ ഉടമയോ) 23 പേർ കാർഷിക തൊഴിലാളികളുമാണ്. ==ജാതി ഘടകം== ഗണ്യമായ തോതിൽ പട്ടിക ജാതിക്കാരും പട്ടിക വർഗ്ഗ വിഭാഗക്കാരുമുള്ള ഗ്രാമമാണിത്. ഈ ഗ്രാമത്തിൽ 447 പട്ടിക ജാതിക്കാരും 0 പട്ടിക വർഗ്ഗക്കാരുമാണുള്ളത്. അതായത് പട്ടിക ജാതിക്കാരാണ് ഇവിടെ കൂടുതലുള്ളത്. ==സാക്ഷരതാ നിരക്ക് == 74.90% ആണ് ഈ ഗ്രാമത്തിലെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക്. ഇതിൽ പുരുഷന്മാരുടെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് 86.56% ഉം സ്ത്രീകളുടേത് 65.33% യുമാണ്. അതായത് പുരുഷ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് സ്ത്രീകളേക്കാൾ കൂടുതലാണ് <ref name="CensusData">[ https://www.census2011.co.in/data/village/410664-ambapua-orissa.html 2011ലെ സെൻസസ് കണക്കുകൾ]]</ref> ==ഗതാഗതസൗകര്യങ്ങൾ== * '''റോഡ് മാർഗ്ഗം:''' ദേശീയപാത 16 (NH 16), ദേശീയപാത 59 (NH 59) എന്നിവ വഴിയും ബെർഹാംപൂർ - ഗോപാൽപൂർ റോഡ് വഴിയും ഇവിടേക്ക് എത്തിച്ചേരാം. അംബാപുവ ബസ് സ്റ്റോപ്പാണ് പ്രധാന യാത്രാകേന്ദ്രം. * '''റെയിൽവേ:''' ജഗന്നാഥപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 3.4 കി.മീ.), ബ്രഹ്മപൂർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 6.8 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള പ്രധാന റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകൾ. * '''വിമാനത്താവളം:''' ഭുവനേശ്വർ ബിജു പട്നായിക് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 163 കി.മീ.), വിശാഖപട്ടണം വിമാനത്താവളം (ഏകദേശം 274 കി.മീ.) എന്നിവയാണ് അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളങ്ങൾ. ==അവലംബം== {{Reflist}} [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷയിലെ ഗ്രാമങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഒഡീഷ]] [[വർഗ്ഗം:കരട് ലേഖനങ്ങൾ]] {{Orissa-geo-stub}} j82s0hczt0lvnbk3jxgzuolwc5254ai 3 650565 4668373 4440586 2026-09-21T16:44:38Z Mfield 212183 Mfield എന്ന ഉപയോക്താവ് [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:獅眠洞]] എന്ന താൾ [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Be4ore27]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു: "[[Special:CentralAuth/獅眠洞|獅眠洞]]" എന്ന ഉപയോക്താവിനെ "[[Special:CentralAuth/Be4ore27|Be4ore27]]" എന്നു പേരുമാറ്റിയപ്പോൾ താൾ കൂടെ സ്വയം മാറിയിട്ടുണ്ട്. 4440586 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: 獅眠洞 | 獅眠洞 | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 07:29, 1 ഫെബ്രുവരി 2025 (UTC) 9wtch2439awncjmzsfslwxdyf7lusgo 3 656223 4668446 4550390 2026-09-22T06:38:47Z S.Marchenko 220398 S.Marchenko എന്ന ഉപയോക്താവ് [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Fotrus]] എന്ന താൾ [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:IRAN]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു: "[[Special:CentralAuth/Fotrus|Fotrus]]" എന്ന ഉപയോക്താവിനെ "[[Special:CentralAuth/IRAN|IRAN]]" എന്നു പേരുമാറ്റിയപ്പോൾ താൾ കൂടെ സ്വയം മാറിയിട്ടുണ്ട്. 4533127 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Shamkhaliam | Shamkhaliam | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 01:43, 13 ജൂൺ 2025 (UTC) 8i114j3fic4olo9rfw9b2kc5xwe5nfd 0 663430 4668356 4661569 2026-09-21T15:24:22Z InternetArchiveBot 146798 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 4668356 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Kuttanadan Duck}} കേരളത്തിന്റെ തനത് നാടൻ താറാവിനമാണ് കുട്ടനാടൻ [[താറാവ്]]. ഇതിനെ കുട്ടനാടൻ ചാര ചെമ്പല്ലി താറാവ് (Kuttanadan Chara Chemballi Duck) എന്നും വിളിച്ചു വരുന്നു. ഇവ ഏകദേശം 17.8 ലക്ഷം എണ്ണം കണക്കാക്കുന്നു. കേരളത്തിൽ ആലപ്പുഴ, കുട്ടനാട് മേഖലയിലാണ് ഇവ ധാരാളമായി കണ്ടുവരുന്നത്. പ്രാദേശികമായി വളർത്തപ്പെടുന്ന, ഭക്ഷ്യ ആവശ്യങ്ങൾക്കായി വളർത്തുന്ന താറാവാണ് ഇത്. കറുപ്പ് കലർന്ന തൂവലുകൾ (ചാര), ഇളം നിറത്തിലുള്ളതും വൈവിധ്യമാർന്നതുമായ തൂവലുകൾ (ചെമ്പള്ളി) എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് നിറഭേദങ്ങളുണ്ട്. ചാരയിലെ കൊക്ക് മങ്ങിയ ഓറഞ്ച് നിറത്തിലും, ചെമ്പള്ളിയിലെ കൊക്ക് മഞ്ഞ നിറത്തിലുമാണ്. കൊക്കിൽ കറുത്ത പാടുകൾ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവ പ്രതിവർഷം 200-210 മുട്ടകൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഏകദേശം 69.15 ഗ്രാം വലിപ്പമുള്ള മുട്ടകളാണ് ഇവയുടേത്. 1.6 മുതൽ 2 കിലോഗ്രാം വരെ ഭാരമുള്ള മുതിർന്ന താറാവുകൾ മുട്ടയ്ക്കും മാംസത്തിനും വേണ്ടി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഉത്പാദനശേഷി കൂടിയ വിദേശയിനങ്ങളുടെ വരവ് മൂലം നാടൻ താറാവുകൾ കുറഞ്ഞു. ഉദാഹരണത്തിന് ഖക്കി ക്യാമ്പൽ, സ്‌നോ വൈറ്റ് (Snow White), വിഗോവ (Vigova) തുടങ്ങിയ ഉത്പാദനശേഷി കൂടിയ ഇനങ്ങൾ. ഇവ വർഷത്തിൽ 200 മുതൽ 300 അല്ലെങ്കിൽ 340 മുട്ടവരെ ഇടുന്നവയാണ്, പ്രത്യേകിച്ച് ഖക്കി ക്യാമ്പൽ പ്രതിവർഷം 250 മുതൽ 340 മുട്ടവരെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നവയാണ്. <ref name=":1">https://icar.org.in/sites/default/files/Circulars/List-12-2025.pdf</ref> കുട്ടനാട് പ്രദേശത്തെ ജലസമ്പന്നമായ ഭൗമശൈലി, നെൽപ്പാടങ്ങൾ, കായലുകൾ എന്നിവ ഈ താറാവിന്റെ ഉത്ഭവത്തെയും പരിപാലനത്തെയും ഏറെ സ്വാധീനിച്ചിരിക്കുന്നു. ഗ്രാമീണ കുടുംബങ്ങൾ ഇതിനെ പാരമ്പര്യമായി തലമുറകളായി വളർത്തുകയാണ് ചെയ്തിട്ടുള്ളത്. ഇന്ത്യൻ കൗൺസിൽ ഓഫ് അഗ്രികൾച്ചറൽ റിസർച്ച് അംഗീകൃതമായ മൃഗ ഇനങ്ങൾക്കുള്ള രജിസ്ട്രേഷൻ സർട്ടിഫിക്കറ്റ് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. കേരള വെറ്ററിനറി ആൻഡ് ആനിമൽ സയൻസസ് യൂണിവേഴ്സിറ്റിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ സമർപ്പിച്ച അപേക്ഷയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് കുട്ടനാടൻ താറാവിന് ഈ രജിസ്ട്രേഷൻ ലഭിച്ചത്.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nbagr.res.in/geese-dog|title=Geese, Duck & Dog Breeds of India|access-date=16 January 2026|website=https://nbagr.res.in|publisher=Govt of India}}{{പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി|date=സെപ്റ്റംബർ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>(Accession number: INDIA_DUCK_0900_KUTTANAD_11007) ==പ്രധാന പ്രത്യേകതകൾ== ===മുഖ്യ ലക്ഷണങ്ങൾ=== * നിറം: “ചാര ചെമ്പല്ലി” എന്ന പേര് നിർദ്ദേശിക്കുന്നതുപോലെ ചെമ്പനിറം (coppery brown) കൂടിയ ചാരനിറമുള്ള തൊലി. * വലിപ്പം: ശരാശരി വലുപ്പമുള്ള താറാവ്; ആൺതാറാവ് (drake) പെൺതാറാവിനെക്കാൾ വലുതാണ്. * തലയുടെ രൂപം: ചിലതിനു ചെറിയ തലയും നീണ്ട കഴുത്തുമാണ്. * കാലുകൾ: ഇരുണ്ട തവിട്ടുനിറത്തിലുള്ള കാലുകൾ. * കൂണ്: ഇടത്തരം നീളം, നേരിയ വളവ്. * സ്വഭാവം: ജലമേഖലകളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് പാടങ്ങളിലും കായലുകളിലും വളർത്തപ്പെടുന്നു. മികച്ച നീന്തൽ കഴിവുണ്ട്. ഭക്ഷ്യത്തിനായും മുട്ടയുടെയും മാംസത്തിനായും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ===ശരീരഘടന (Morphology)=== ശരീരഭാരം: * ആൺ താറാവ്: 2.0 - 2.5 കിലോ വരെ. * പെൺ താറാവ്: 1.5 - 2.0 കിലോ വരെ. * നീളം: ശരാശരി 50-70 സെന്റിമീറ്റർ വരെ. * കാഴ്ചയിൽ പ്രത്യേകത: പുറംനിറം ചാര നിറത്തോടുകൂടിയ ചെമ്പൻ തവിട്ടു നിറം. കഴുത്ത് നേരിയ വളവോടെ നീളമുള്ളത്. തലയിലെ നിറം മറ്റുള്ള ശരീരഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് അല്പം ഇരുണ്ടതായിരിക്കും.<ref>https://www.gktoday.in/kuttanadan-duck/</ref> ===മുട്ട ഉത്പാദനം=== പ്രതിവർഷം 200-210 മുട്ടകൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു.<ref name=":1" /> മുട്ടകൾ ഇളയ മഞ്ഞ നിറത്തിൽ; ഒറ്റ മുട്ടയുടെ ഭാരം ഏകദേശം 60-70 ഗ്രാം വരെ. ചില താറാവുകൾ മുട്ടയിടാനുള്ള സാങ്കേതിക ശേഷിയും മാതൃത്വവൃത്തി പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. == മാംസ ഗുണങ്ങൾ == മാംസം ദൃഢവും രുചികരവുമാണ്. കൊഴുപ്പ് അളവ് അത്രയില്ല; അതിനാൽ ആരോഗ്യസൗഹൃദമാണെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. കേരളത്തിലും സമീപ സംസ്ഥാനങ്ങളിലും മാംസത്തിന് നല്ല ആവശ്യവുമുണ്ട്. ===വളർത്തൽ സവിശേഷതകൾ=== ഭക്ഷണം: കായൽജലത്തിലെ ചെറുപുഴുക്കൾ, നെല്ലിൻതുള്ളി, പാടത്തിലെ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ എന്നിവ കഴിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനം: മുട്ട ഉൽപ്പാദനത്തിൽ സാധാരണ ഗതിയിൽ മിതമായ ഉൽപ്പാദനം. ചില കുടുംബങ്ങൾ ഇവയെ മാംസത്തിനായി വളർത്തുന്നു. ആരോഗ്യം: പ്രാദേശിക സാഹചര്യങ്ങളോട് ചേരുന്ന പ്രതിരോധശേഷിയുള്ള തരം. == ഇന്ത്യൻ കൗൺസിൽ ഓഫ് അഗ്രികൾച്ചറൽ റിസർച്ച് അംഗീകാരം == കുട്ടനാടൻ താറാവിന് ഇന്ത്യൻ കൗൺസിൽ ഓഫ് അഗ്രികൾച്ചറൽ റിസർച്ച് അംഗീകൃതമായ മൃഗ ഇനങ്ങൾക്കുള്ള രജിസ്ട്രേഷൻ സർട്ടിഫിക്കറ്റ് ലഭിച്ചു. കേരള വെറ്ററിനറി ആൻഡ് ആനിമൽ സയൻസസ് യൂണിവേഴ്സിറ്റിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ സമർപ്പിച്ച അപേക്ഷയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് കുട്ടനാടൻ താറാവിന് ഈ രജിസ്ട്രേഷൻ ലഭിച്ചത്. കേരളത്തിലെ തനത് ഇനങ്ങളായ വെച്ചൂർ പശു, മലബാറി ആട്, അട്ടപ്പാടി ബ്ലാക്ക് ആട്, തലശ്ശേരി കോഴി എന്നിവയ്ക്കാണ് മുമ്പ് ഈ ദേശീയ അംഗീകാരം ലഭിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഈ രജിസ്ട്രേഷൻ കുട്ടനാട് താറാവിന്റെ ജനിതക സവിശേഷത ഔദ്യോഗികമായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. <ref name=":0" />ന്യൂദൽഹിയിലെ നാഷണൽ അഗ്രികൾച്ചറൽ സയൻസ് കോംപ്ല ക്സിൽ വെച്ച് നടന്ന വിവിധ ഇനങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിനായുള്ള അവാർഡ് ദാനച്ചടങ്ങിലാണ് സർട്ടിഫിക്കറ്റ് വിതരണം ചെയ്തത്. വെറ്ററിനറി യൂണിവേഴ്സിറ്റിയുടെ മണ്ണുത്തിയിലെ സെന്റർ ഫോർ അഡ്വാൻസ്ഡ് സ്റ്റഡീസ് ഇൻ പൗൾട്രി സയൻസ് ഡയറക്ടർ ഡോ. ബിനോജ് ചാക്കോ അംഗീകാരം ഏറ്റുവാങ്ങി. കേന്ദ്രമന്ത്രി ശിവരാ ജ് സിംഗ് ചൗഹാൻ ചടങ്ങിൽ മുഖ്യാതിഥിയായിരുന്നു. ==അവലംബം== <references/> [[വർഗ്ഗം:താറാവുകൾ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ കൗൺസിൽ ഓഫ് അഗ്രികൾച്ചറൽ റിസർച്ച് അംഗീകൃതമായ പക്ഷി ഇനങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ പക്ഷികൾ]] g5hikdg2868oot4piblbtyorgleujm4 0 670772 4668353 4668349 2026-09-21T12:13:37Z ASHRAF KODUNGALLOOR 217610 photo 4668353 wikitext text/x-wiki [[പ്രമാണം:Pithrudarpanam_coverpage.jpg|ലഘുചിത്രം|250x250ബിന്ദു]] അറുപത്തിയെട്ടുപേർ അവരുടെ പിതാക്കന്മാരുടെ ഓർമക്കുറിപ്പുകൾ എഴുതുന്ന പുസ്തകമാണ് "പിതൃദർപ്പണം" (PITHRUDARPPANAM) https://www.manoramaonline.com/global-malayali/gulf/2026/07/25/pithru-darppanam-book-dubai-kmcc.html പിതാവിനെ കുറിച്ച് വ്യക്തികൾ എഴുതിയ പുസ്തകങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും ഒട്ടേറെ പേരുടെ കുറിപ്പുകൾ എഡിറ്റ് ചെയ്തു ചേർത്ത് പുസ്തകമാക്കുന്നതു ഇത് രണ്ടാമത്തെ ആണെന്ന് തോന്നുന്നു. ഇതിനു മുമ്പ് സ്റ്റീഫൻ ഓണിശ്ശേരിയിൽ എഴുതിയ "അച്ഛനോർമകൾ" എന്ന പുസ്തകം പുറത്തിറക്കിയിട്ടുണ്ട്. https://keralabookstore.com/book/%E0%B4%85%E0%B4%9A%E0%B5%8D%E0%B4%9B%E0%B4%A8%E0%B5%8B%E0%B5%BC%E0%B4%AE%E0%B5%8D%E0%B4%AE%E0%B4%95%E0%B5%BE/19746/ (പ്രസാധകർ പുസ്തക പ്രസാധക സംഘം) ഇത് ദുബായ് കെഎംസിസിയുടെ മാധ്യമ, സാഹിത്യ വിഭാഗമായ തൂലിക ഫോറം ആണ് പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നത്. ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ കവർ പേജ് പ്രകാശനം പാണക്കാട് സയ്യിദ് മുനവ്വർ അലി ശിഹാബ് തങ്ങൾ 2026 സെപ്തംബര് 11 ന് നിർവഹിച്ചു <ref>{{Cite news}}</ref> സ്വന്തം പിതാപിനെ കുറിച്ച് മനസ്സിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന ഓർമകളും അവരെ കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും ഉൾകൊള്ളുന്ന ലേഖനങ്ങളാണ് ഇതിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നത്. ദർപ്പണം എന്നാൽ കണ്ണാടി, പ്രതിബിംബം എന്നനിലയിൽ അർത്ഥം വരുമ്പോൾ പിതാവിനെ കുറിച്ചുള്ള ഓർമ്മകളുടെ ഒരോരുത്തരുടെ കാഴ്ചപാടുകൾ ഒരു കണ്ണാടിയിൽ എന്നപോലെ തെളിഞ്ഞു വരുന്നു. മരണപെട്ടു പോയ പിതാക്കൾക്ക് നൽകുന്ന ബലിയർപ്പണം എന്നർത്ഥം വരുന്ന പിതൃതർപ്പണം എന്ന വാക്കു കൂടുതൽ നമ്മുടെ മനസ്സിൽ ഉടക്കി നിൽക്കുന്നത് കൊണ്ട് പിതൃദർപ്പണം എന്ന പേര് ഡിക്ഷനറികളിൽ ഇല്ലാത്തതു കൊണ്ട് തെറ്റിദ്ധരിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട് ലിപി പബ്ലിക്കേഷൻ (കോഴിക്കോട്) പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്ന ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ എഡിറ്റർമാർ ഇസ്മായിൽ ഏറാമല, അഷ്‌റഫ് കൊടുങ്ങല്ലൂർ എന്നിവരാണ് 54x650bnfkkwz49j18t642w9t7steii 0 671505 4668358 4667710 2026-09-21T15:33:44Z DIXANAUGUSTINE 119455 /* ചലച്ചിത്രാവിഷ്കാരങ്ങൾ */ അവലംബം ചേർത്തു 4668358 wikitext text/x-wiki '''മാർക്കസ് ഓർത്ത്സ്''' IPA: [[:en:Help:IPA/Standard_German|[ˈmaʁkʊs ɔʁts]]] (ജനനം: [[ജൂൺ 21]] [[1969|, 1969]] ഫീയേഴ്‌സൺ, ഇംഗ്ലീഷിൽ: [[:en:Viersen|Viersen]]) [[ജർമ്മൻ ഭാഷ|ജർമ്മൻ]] സാഹിത്യ രംഗത്തെ ശ്രദ്ധേയനായ ഒരു എഴുത്തുകാരനാണ്. [[പ്രമാണം:Markus Orths-1363-Bearbeitet.jpg|ലഘുചിത്രം|2015 ലെ [https://leselenz.eu/ ഹൗസാച്ച് വായനാവസന്തത്തിൽ] മാർക്കസ് ഓർത്ത്സ്]] == ജീവിതം== മാർക്കസ് ഓർത്ത്സ് 1969 ജൂൺ 21-ാം ൹ ജർമ്മനിയിലെ വടക്കേ റൈൻ-വെസ്റ്റ്ഫാലിയ സംസ്ഥാനത്തെ ഫീയേഴ്‌സൺ ജില്ലയുടെ തലസ്ഥാനമായ  ഫീയേഴ്‌സൺ പട്ടണത്തിൽ ജനിച്ചു, അവിടെത്തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം വളർന്നതും. അക്കാലത്ത് അത് പഴയ പശ്ചിമ ജർമ്മനിയുടെ ഭാഗമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവ് യൊഹന്നാസ് വിൽഹെം ഒരു വാണിജ്യ സ്ഥാപനത്തിൽ ഉദ്യോഗസ്ഥനായി ജോലി ചെയ്തിരുന്നു, അമ്മ മരിയ ഹെലീൻ പരിശീലനം സിദ്ധിച്ച ഒരു ടെക്സ്റ്റൈൽ സെയിൽസ് വുമൺ ആയിരുന്നു. സാംസ്കാരിക മാസികയായ 'ടൈറ്റിൽ' (titel) ന് നൽകിയ ഒരു അഭിമുഖത്തിൽ (2005 ഏപ്രിൽ 25), മതപരമായ ചെറുകഥകൾ എഴുതിയിരുന്ന പിതാവിനെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർശനമായ കത്തോലിക്കാ ചിട്ടകൾക്കിടയിലും തന്റെ "ആദ്യത്തെ വലിയ മാതൃക" എന്ന് അദ്ദേഹം വിശേഷിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. അങ്ങനെ, തന്റെ ആറാം വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം സ്വന്തമായി കഥകൾ രചിക്കുകയും പന്ത്രണ്ടാം വയസ്സിൽ കാൾ മെയുടെ ശൈലിയിലുള്ള ഒരു നോവൽ ("Roman à la Karl May") എഴുതുകയും ചെയ്തു. "[[:en:Little_Brothers_of_Jesus|ലിറ്റിൽ ബ്രദേഴ്സ് ഓഫ് ജീസസ്]]" എന്ന സിവിൽ ഓർഡറിലെ അംഗമായ ഓർത്ത്സിൻ്റെ അമ്മാവൻ ഹൈൻസ് ഷ്മിറ്റ്സാണ് അദ്ദേഹത്തിൽ തത്ത്വചിന്തയോടും ഫ്രഞ്ച് ഭാഷയോടുമുള്ള താത്പര്യം ഉണർത്തിയത്. ഓർത്ത്സിന് രണ്ട് സഹോദരങ്ങളുണ്ട്. ഓർത്ത്സ് വിവാഹിതനും മൂന്ന് കുട്ടികളുടെ പിതാവുമാണ്. ഇപ്പോൾ [[കാൾസ്റൂഹെ|കാൾസ്റൂഹെയിലാണ്]] അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ താമസം. [[:en:University_of_Freiburg|ഫ്രീബർഗ് സർവകലാശാലയിൽ]] നിന്ന് ഓർത്ത്‌സ് [[ഫ്രഞ്ച് ഭാഷ|ഫ്രഞ്ച്]], [[ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ|ഇംഗ്ലീഷ്]], [[തത്ത്വചിന്ത]] എന്നിവ പഠിച്ചു. ഗോപ്പിംഗനിലെ വെർണർ-ഹൈസൻബർഗ്-ജിംനേഷ്യത്തിൽ (ഹയർ സെക്കൻഡറി സ്കൂൾ) അധ്യാപകനായി കുറച്ചുകാലം ജോലി ചെയ്തു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം മുഴുവൻ സമയ എഴുത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു. ==എഴുത്തുകാരൻ== ഒരു എഴുത്തുകാരൻ എന്ന നിലയിൽ അദ്ദേഹത്തെ പ്രശസ്തനാക്കിയ കാഫ്കിയൻ ആക്ഷേപഹാസ്യ ശൈലിയിലുള്ള '''ലെഹ്രെർസിമ്മർ''' (അധ്യാപക മുറി) എന്ന നോവൽ 2003-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. 2005-ൽ, ഒരു ചരിത്രകഥയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ '''കാറ്റലിന''' എന്ന നോവൽ പുറത്തുവന്നു. ഫെഡറൽ അസോസിയേഷൻ ഓഫ് യംഗ് ഓതേഴ്‌സ് പ്രസിദ്ധീകരിച്ച കോൺസെപ്റ്റെ എന്ന സാഹിത്യ ജേണലിന്റെ എഡിറ്ററായിരുന്നു ഓർത്ത്‌സ്. വോൾഫെൻബട്ടലിലെ ഫെഡറൽ അക്കാദമി ഫോർ കൾച്ചറൽ എഡ്യൂക്കേഷനിലും ഗോട്ടിംഗൻ ലിറ്റററി സെന്ററിലും സർഗ്ഗാത്മക എഴുത്തിനെക്കുറിച്ചുള്ള വർക്ക്‌ഷോപ്പുകൾ അദ്ദേഹം നയിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നോവലുകൾ മലയാളമുൾപ്പടെ നിരവധി ഭാഷകളിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഓർത്ത്‌സിൻ്റെ '''ദാസ് സിമ്മർമഡ്‌ചെൻ''' (ദി ചേംബർമെയ്ഡ്) എന്ന നോവൽ 2015-ൽ '''ദാസ് സിമ്മർമഡ്‌ചെൻ ലിൻ''' ([https://www.imdb.com/title/tt3290440/?ref_=nm_ov_bio_lk ദി ചേംബർമെയ്ഡ് ലിൻ]) എന്ന പേരിൽ സിനിമയായി. 2017-18 ൽ, 36-ാമത് പാഡർബോൺ പൊയറ്റിക്സ് ലെക്ചർഷിപ്പും, 2018 ൽ ബാംബർഗിലെ ഓട്ടോ-ഫ്രീഡ്രിക്ക് സർവകലാശാലയിൽ 31-ാമത് പൊയറ്റിക്സ് പ്രൊഫസർഷിപ്പും അദ്ദേഹം നടത്തുകയുണ്ടായി. ചെറുകഥകൾക്കും നോവലുകൾക്കും പുറമേ, ഓർത്ത്സ് റേഡിയോ നാടകങ്ങളും കുട്ടികളുടെ പുസ്തകങ്ങളും പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നു. == കൃതികൾ == [[പ്രമാണം:Markus-orths-2009-ffm-001.jpg|ലഘുചിത്രം|മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ കൈയ്യെഴുത്ത്]] * ''Schreibsand'' ('''ഒപ്പുമണൽ'''). കഥകൾ. എഡിഷൻ സിസിഫസ് (edition sisyphos), കൊളോൺ 1999, ISBN 3-928637-27-4. * ''Wer geht wo hinterm Sarg?'' ('''ശവമഞ്ചത്തിൻ്റെ തലഭാഗം ആര് പിടിക്കും?'''). കഥകൾ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ. (Schöffling & Co.), ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2001, ISBN 3-89561-093-3. * ''Corpus'' ('''ഉടൽ'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2002, ISBN 3-89561-094-1. * ''Lehrerzimmer'' ('''അധ്യാപകമുറി'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2003, ISBN 3-89561-095-X. * ''Catalina'' ('''കാറ്റലീന'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2005, ISBN 3-89561-097-6. * ''Fluchtversuche'' ('''രക്ഷപ്പെടാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ'''). കഥകൾ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2006, ISBN 3-89561-098-4. * ''Nach dem Ende'' ('''അവസാനത്തിന് ശേഷം'''). മാറ്റുസെക്ക് (Matussek), നെറ്റെറ്റൽ 2006, ISBN 3-920743-85-7. * ''Das Zimmermädchen'' ('''വേലക്കാരി'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2008, ISBN 978-3-89561-099-8. * ''Hirngespinste'' ('''മിഥ്യാധാരണകൾ'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2009, ISBN 978-3-89561-470-5. * ''Die Tarnkappe'' ('''മാന്ത്രിക തൊപ്പി'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2011, ISBN 978-3-89561-471-2.<ref>{{Cite web|url=https://www.schoeffling.de/produkt/die-tarnkappe/|title=Unsichtbare Einsamkeit - Markus Orths "Die Tarnkappe" Schöffling & Co {{!}} Büchermarkt {{!}} Deutschlandfunk|access-date=|website=www.schoeffling.de}}</ref> * ''Irgendwann ist Schluss'' ('''എപ്പോഴെങ്കിലും ഒരു അവസാനമുണ്ടാകും'''). കഥകൾ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2013, ISBN 978-3-89561-472-9. * ''Lovegames'' ('''പ്രേമക്കളികൾ''') – അവിവാഹിതജീവിതത്തെയും റിയാലിറ്റി ഷോകളെയും കുറിച്ചുള്ള ആക്ഷേപഹാസ്യം. റേഡിയോ നാടകം, ഡബ്ല്യു.ഡി.ആർ (WDR) 2013.<ref>{{Cite web|url=https://hoerspiele.dra.de/detailansicht/3564750|title=പ്രേമക്കളി റേഡിയോ നാടകം|website=www.hoerspiele.dra.de}}</ref> * ''Alpha & Omega. Apokalypse für Anfänger'' ('''ആൽഫ & ഒമേഗ. തുടക്കക്കാർക്കുള്ള അപ്പോകാലിപ്സ്'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2014, ISBN 978-3-89561-473-6. * ''Es gibt mich nicht'' ('''ഞാൻ എന്ന അഭാവം'''). ചെറുകഥകൾ. സാഹിത്യ-ക്വിക്ക് (Literatur-Quickie), ഹാംബർഗ് 2015, ISBN 978-3-945453-12-4. * ''Wer auch immer'' ('''ആരുമാകട്ടെ''') – സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ഒറ്റപ്പെട്ട കൊലപാതകം. റേഡിയോ നാടകം, ഡബ്ല്യു.ഡി.ആർ (WDR) 2015.<ref>{{Cite web|url=https://www.markusorths.de/stuecke/hoerspiele/wer-auch-immer|title=ആരുമാകട്ടെ റേഡിയോ നാടകം|website=www.markusorths.de}}</ref> * ''Max'' ('''മാക്സ്'''). നോവൽ. ഹാൻസർ (Hanser), മ്യൂണിക്ക് 2017, ISBN 978-3-446-25649-1. * ''Requiem. Fortwährende Wandlung'' ('''റെക്വിയം. തുടർച്ചയായ മാറ്റം''') (മർലിൻ ഷാച്ചിംഗർ, മൈക്കൽ സ്റ്റവാരിക് എന്നിവർക്കൊപ്പം). സെപ്റ്റിം (Septime), വിയന്ന 2017, ISBN 978-3-902711-71-7. * ''Aber sonst geht es mir gut'' ('''അല്ലാത്തപക്ഷം എനിക്ക് സുഖമാണ്'''). ഹാസ്യകഥാസമാഹാരം. ആർസ് വിവേണ്ടി (Ars vivendi), കാഡോൾസ്ബർഗ് 2018, ISBN 978-3-86913-853-4. * ''Der bescheidenste Autor der Welt'' ('''ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും എളിമയുള്ള എഴുത്തുകാരൻ'''). കോണിഗ്‌ഷൗസെൻ & ന്യൂമാൻ, വുർസ്ബർഗ് 2019, ISBN 978-3-8260-6795-2. * ''Picknick im Dunkeln'' ('''ഇരുട്ടിലെ പിക്നിക്ക്'''). നോവൽ. ഹാൻസർ, മ്യൂണിക്ക് 2020, ISBN 978-3-446-26570-7. * ''Picknick im Dunkeln'' ('''ഇരുട്ടിലെ പിക്നിക്ക്'''). റേഡിയോ നാടകം, എച്ച്.ആർ (HR) 2022. * ''Ewig währt am längsten – Tante Ernas letzter Tanz'' ('''സത്യത്തിൽ അനശ്വരമായത് - എർന ആന്റിയുടെ അവസാന നൃത്തം''') (നീഡർക്രൂച്ചനിൽ നിന്നുള്ള പുതിയ വാർത്തകൾ, ഭാഗം 1). നോവൽ. ഡി.ടി.വി (dtv), മ്യൂണിക്ക് 2022, ISBN 978-3-423-29001-2. * ''Mary & Claire'' ('''മേരി & ക്ലെയർ'''). നോവൽ. ഹാൻസർ, മ്യൂണിക്ക് 2023, ISBN 978-3-446-27621-5. * ''Ewig währt am längsten – Der Pastor und das letzte Hemd'' ('''സത്യത്തിൽ അനശ്വരമായത് - പാസ്റ്ററും അവസാനത്തെ കുപ്പായവും''') (നീഡർക്രൂച്ചനിൽ നിന്നുള്ള പുതിയ വാർത്തകൾ, ഭാഗം 2). നോവൽ. ഡി.ടി.വി (dtv), മ്യൂണിക്ക് 2023, ISBN 978-3-423-28361-8. * ''Niemand schwebt allein'' ('''ആരും തനിച്ചു പറക്കുന്നില്ല'''). കഥകൾ. ഷോഫ്ലിംഗ്, ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2024, ISBN 978-3-89561-109-4. * ''Die Enthusiasten'' ('''ഉത്സാഹമുള്ളവർ'''). നോവൽ. ഗാലിയാനി (Galiani), ബെർലിൻ 2026, ISBN 978-3-86971-330-4. == മലയാളത്തിൽ == [[തൃശ്ശൂർ|തൃശൂർ]] ജില്ലയിലെ [[വാക]] സ്വദേശി ജയൻ തെക്കേപ്പാട്ട് [[വിവർത്തനം]] ചെയ്ത മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ വിഖ്യാത നോവൽ Leherzimmer (അധ്യാപക മുറി) മലയാളത്തിൽ '''സ്റ്റാഫ് റൂം''' എന്ന പേരിൽ 2013 ജൂൺ മാസത്തിൽ [[ഡി.സി. ബുക്സ്|ഡി സി ബുക്‌സ്]] [[കോട്ടയം]] പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു.[[പ്രമാണം:Staff Room Malayalam Markus Orths.jpg|ലഘുചിത്രം|DC Books പ്രസിദ്ധീകരിച്ച മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ സ്റ്റാഫ് റൂം എന്ന നോവൽ]] == ചലച്ചിത്രാവിഷ്കാരങ്ങൾ == * 2015: ദാസ് സിമ്മർമഡ്ചെൻ ലിൻ (Das Zimmermädchen Lynn) - <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3290440/?ref_=nm_ov_bio_lk|title=The Chambermaid Lynn|website=www.imdb.com}}</ref>സംവിധാനം: [[imdbname:1014939|ഇൻഗോ ഹേബ്]] (Ingo Haeb) ==പുരസ്കാരങ്ങളും അംഗീകാരങ്ങളും== * 2000: മോർസെർ സാഹിത്യ പുരസ്കാരം (Moerser Literaturpreis).<ref>{{Cite web|url=https://www.moersergesellschaft.de/preistraegerinnen/|title=Moerser Literaturpreis|website=www.moersergesellschaft.de}}</ref> കൂടാതെ ലിറ്ററേച്ചർവെർക്സ്റ്റാറ്റ് ബെർലിൻ്റെ ഓപ്പൺ മൈക്ക് 2000. * 2001: ഷ്വാസ് നഗരത്തിലെ സ്റ്റാഡ്റ്റ്ഷ്രൈബർ (Stadtschreiber von Schwaz).<ref>{{Cite web|url=https://www.schwaz.at/stadtleben/kultur/stadtschreiber/in/|title=City Clerks|website=www.schwaz.at}}</ref> * 2002: [[:en:Literaturpreis_der_Universitätsstadt_Marburg_und_des_Landkreises_Marburg-Biedenkopf|മാർബർഗ് നഗരത്തിലെ സാഹിത്യ പുരസ്കാരത്തിനായുള്ള പ്രോത്സാഹന പുരസ്കാരം]]. * 2002: [[:en:Irseer_Pegasus|ഇർസിർ പെഗാസസ്]] (Irseer Pegasus). * 2003: [[:de:Limburg-Preis|ലിംബർഗ് പുരസ്കാരം]] (Limburg-Preis). * 2003: നോർത്ത് റൈൻ-വെസ്റ്റ്ഫാലിയ സംസ്ഥാനത്തിൻ്റെ യുവ കലാകാരന്മാർക്കുള്ള പ്രോത്സാഹന പുരസ്കാരം. * 2006: ല്യൂൺബർഗ് നഗരത്തിലെ ഹെൻറിച്ച്-ഹൈനെ-ഹൗസിൽ നിന്നുള്ള സ്കോളർഷിപ്പ്. * 2006: സർ വാൾട്ടർ സ്കോട്ട് പുരസ്കാരം, ഹിസ്റ്റോറിക്കൽ നോവൽ ഓതേഴ്സ് സർക്കിൾ ക്വോ വാഡിസിന്റെ സുവർണ്ണ ലോറൽ. * 2008: ഇൻഗെബോർഗ്-ബാച്ച്മാൻ പുരസ്കാര വേദിയിലെ ടെലികോം-ഓസ്ട്രിയ പുരസ്കാരം. * 2009: ക്രെഫെൽഡ് നഗരത്തിലെ ലോവർ റൈൻ സാഹിത്യ പുരസ്കാരം. * 2011: 'ഡി ടാർൻകാപ്പെ' (Die Tarnkappe) എന്ന കൃതിക്ക് വെറ്റ്സ്‌ലാർ നഗരത്തിന്റെ ഫാൻ്റസ്റ്റിക് പുരസ്കാരം. * 2012: 'ഫെം ഡി ചേംബർ' (Femme de Chambre) എന്ന കൃതിക്ക് പ്രിക്സ് തിയേറ്റർ 13 പുരസ്കാരം. * 2012: 'ഡി എൻ്റ്ഫെർനുങ് ഡെർ അമിഗ്ഡല' (Die Entfernung der Amygdala) എന്ന കൃതിക്ക് ബാഡൻ-ബാഡൻ തിയേറ്ററിൻ്റെ നാടക മത്സരപുരസ്കാരം. * 2015: ജർമ്മൻ സയൻസ് ഫിക്ഷൻ പുരസ്കാരം (Deutscher Science-Fiction-Preis). * 2019: ജർമ്മൻ ലിറ്ററേച്ചർ ഫണ്ടിൻ്റെ വാർഷിക സ്കോളർഷിപ്പ്. ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=123111188 ജർമ്മൻ നാഷണൽ ലൈബ്രറി കാറ്റലോഗിലെ മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ കൃതികളും അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സാഹിത്യവും.] * [https://www.markusorths.de/ എഴുത്തുകാരൻ്റെ ഔദ്യോഗിക വെബ്സൈറ്റ്.] * [https://www.literaturport.de/lexikon/markus-orths/ ലിറ്ററേച്ചർപോർട്ടിൽ (Literaturport) നൽകിയിട്ടുള്ള മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ ലഘു ജീവചരിത്രവും കൃതികളുടെ വിവരങ്ങളും.] * [https://www.perlentaucher.de/autor/markus-orths.html പെർലൻ്റൗച്ചർ (Perlentaucher) വെബ്സൈറ്റിലെ മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ ലഘു ജീവചരിത്രവും നിരൂപണങ്ങളും.] * [https://www.blogbuehne.de/category/familie മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ ബ്ലോഗ്] == അവലംബം == rl33x1ky1a9utu0rkpb6n4cgk5th87t 4668359 4668358 2026-09-21T15:35:50Z DIXANAUGUSTINE 119455 /* ചലച്ചിത്രാവിഷ്കാരങ്ങൾ */ കൊല്ലം തിരുത്തി 4668359 wikitext text/x-wiki '''മാർക്കസ് ഓർത്ത്സ്''' IPA: [[:en:Help:IPA/Standard_German|[ˈmaʁkʊs ɔʁts]]] (ജനനം: [[ജൂൺ 21]] [[1969|, 1969]] ഫീയേഴ്‌സൺ, ഇംഗ്ലീഷിൽ: [[:en:Viersen|Viersen]]) [[ജർമ്മൻ ഭാഷ|ജർമ്മൻ]] സാഹിത്യ രംഗത്തെ ശ്രദ്ധേയനായ ഒരു എഴുത്തുകാരനാണ്. [[പ്രമാണം:Markus Orths-1363-Bearbeitet.jpg|ലഘുചിത്രം|2015 ലെ [https://leselenz.eu/ ഹൗസാച്ച് വായനാവസന്തത്തിൽ] മാർക്കസ് ഓർത്ത്സ്]] == ജീവിതം== മാർക്കസ് ഓർത്ത്സ് 1969 ജൂൺ 21-ാം ൹ ജർമ്മനിയിലെ വടക്കേ റൈൻ-വെസ്റ്റ്ഫാലിയ സംസ്ഥാനത്തെ ഫീയേഴ്‌സൺ ജില്ലയുടെ തലസ്ഥാനമായ  ഫീയേഴ്‌സൺ പട്ടണത്തിൽ ജനിച്ചു, അവിടെത്തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം വളർന്നതും. അക്കാലത്ത് അത് പഴയ പശ്ചിമ ജർമ്മനിയുടെ ഭാഗമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവ് യൊഹന്നാസ് വിൽഹെം ഒരു വാണിജ്യ സ്ഥാപനത്തിൽ ഉദ്യോഗസ്ഥനായി ജോലി ചെയ്തിരുന്നു, അമ്മ മരിയ ഹെലീൻ പരിശീലനം സിദ്ധിച്ച ഒരു ടെക്സ്റ്റൈൽ സെയിൽസ് വുമൺ ആയിരുന്നു. സാംസ്കാരിക മാസികയായ 'ടൈറ്റിൽ' (titel) ന് നൽകിയ ഒരു അഭിമുഖത്തിൽ (2005 ഏപ്രിൽ 25), മതപരമായ ചെറുകഥകൾ എഴുതിയിരുന്ന പിതാവിനെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർശനമായ കത്തോലിക്കാ ചിട്ടകൾക്കിടയിലും തന്റെ "ആദ്യത്തെ വലിയ മാതൃക" എന്ന് അദ്ദേഹം വിശേഷിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. അങ്ങനെ, തന്റെ ആറാം വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം സ്വന്തമായി കഥകൾ രചിക്കുകയും പന്ത്രണ്ടാം വയസ്സിൽ കാൾ മെയുടെ ശൈലിയിലുള്ള ഒരു നോവൽ ("Roman à la Karl May") എഴുതുകയും ചെയ്തു. "[[:en:Little_Brothers_of_Jesus|ലിറ്റിൽ ബ്രദേഴ്സ് ഓഫ് ജീസസ്]]" എന്ന സിവിൽ ഓർഡറിലെ അംഗമായ ഓർത്ത്സിൻ്റെ അമ്മാവൻ ഹൈൻസ് ഷ്മിറ്റ്സാണ് അദ്ദേഹത്തിൽ തത്ത്വചിന്തയോടും ഫ്രഞ്ച് ഭാഷയോടുമുള്ള താത്പര്യം ഉണർത്തിയത്. ഓർത്ത്സിന് രണ്ട് സഹോദരങ്ങളുണ്ട്. ഓർത്ത്സ് വിവാഹിതനും മൂന്ന് കുട്ടികളുടെ പിതാവുമാണ്. ഇപ്പോൾ [[കാൾസ്റൂഹെ|കാൾസ്റൂഹെയിലാണ്]] അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ താമസം. [[:en:University_of_Freiburg|ഫ്രീബർഗ് സർവകലാശാലയിൽ]] നിന്ന് ഓർത്ത്‌സ് [[ഫ്രഞ്ച് ഭാഷ|ഫ്രഞ്ച്]], [[ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ|ഇംഗ്ലീഷ്]], [[തത്ത്വചിന്ത]] എന്നിവ പഠിച്ചു. ഗോപ്പിംഗനിലെ വെർണർ-ഹൈസൻബർഗ്-ജിംനേഷ്യത്തിൽ (ഹയർ സെക്കൻഡറി സ്കൂൾ) അധ്യാപകനായി കുറച്ചുകാലം ജോലി ചെയ്തു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം മുഴുവൻ സമയ എഴുത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു. ==എഴുത്തുകാരൻ== ഒരു എഴുത്തുകാരൻ എന്ന നിലയിൽ അദ്ദേഹത്തെ പ്രശസ്തനാക്കിയ കാഫ്കിയൻ ആക്ഷേപഹാസ്യ ശൈലിയിലുള്ള '''ലെഹ്രെർസിമ്മർ''' (അധ്യാപക മുറി) എന്ന നോവൽ 2003-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. 2005-ൽ, ഒരു ചരിത്രകഥയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ '''കാറ്റലിന''' എന്ന നോവൽ പുറത്തുവന്നു. ഫെഡറൽ അസോസിയേഷൻ ഓഫ് യംഗ് ഓതേഴ്‌സ് പ്രസിദ്ധീകരിച്ച കോൺസെപ്റ്റെ എന്ന സാഹിത്യ ജേണലിന്റെ എഡിറ്ററായിരുന്നു ഓർത്ത്‌സ്. വോൾഫെൻബട്ടലിലെ ഫെഡറൽ അക്കാദമി ഫോർ കൾച്ചറൽ എഡ്യൂക്കേഷനിലും ഗോട്ടിംഗൻ ലിറ്റററി സെന്ററിലും സർഗ്ഗാത്മക എഴുത്തിനെക്കുറിച്ചുള്ള വർക്ക്‌ഷോപ്പുകൾ അദ്ദേഹം നയിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നോവലുകൾ മലയാളമുൾപ്പടെ നിരവധി ഭാഷകളിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഓർത്ത്‌സിൻ്റെ '''ദാസ് സിമ്മർമഡ്‌ചെൻ''' (ദി ചേംബർമെയ്ഡ്) എന്ന നോവൽ 2015-ൽ '''ദാസ് സിമ്മർമഡ്‌ചെൻ ലിൻ''' ([https://www.imdb.com/title/tt3290440/?ref_=nm_ov_bio_lk ദി ചേംബർമെയ്ഡ് ലിൻ]) എന്ന പേരിൽ സിനിമയായി. 2017-18 ൽ, 36-ാമത് പാഡർബോൺ പൊയറ്റിക്സ് ലെക്ചർഷിപ്പും, 2018 ൽ ബാംബർഗിലെ ഓട്ടോ-ഫ്രീഡ്രിക്ക് സർവകലാശാലയിൽ 31-ാമത് പൊയറ്റിക്സ് പ്രൊഫസർഷിപ്പും അദ്ദേഹം നടത്തുകയുണ്ടായി. ചെറുകഥകൾക്കും നോവലുകൾക്കും പുറമേ, ഓർത്ത്സ് റേഡിയോ നാടകങ്ങളും കുട്ടികളുടെ പുസ്തകങ്ങളും പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നു. == കൃതികൾ == [[പ്രമാണം:Markus-orths-2009-ffm-001.jpg|ലഘുചിത്രം|മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ കൈയ്യെഴുത്ത്]] * ''Schreibsand'' ('''ഒപ്പുമണൽ'''). കഥകൾ. എഡിഷൻ സിസിഫസ് (edition sisyphos), കൊളോൺ 1999, ISBN 3-928637-27-4. * ''Wer geht wo hinterm Sarg?'' ('''ശവമഞ്ചത്തിൻ്റെ തലഭാഗം ആര് പിടിക്കും?'''). കഥകൾ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ. (Schöffling & Co.), ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2001, ISBN 3-89561-093-3. * ''Corpus'' ('''ഉടൽ'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2002, ISBN 3-89561-094-1. * ''Lehrerzimmer'' ('''അധ്യാപകമുറി'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2003, ISBN 3-89561-095-X. * ''Catalina'' ('''കാറ്റലീന'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2005, ISBN 3-89561-097-6. * ''Fluchtversuche'' ('''രക്ഷപ്പെടാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ'''). കഥകൾ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2006, ISBN 3-89561-098-4. * ''Nach dem Ende'' ('''അവസാനത്തിന് ശേഷം'''). മാറ്റുസെക്ക് (Matussek), നെറ്റെറ്റൽ 2006, ISBN 3-920743-85-7. * ''Das Zimmermädchen'' ('''വേലക്കാരി'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2008, ISBN 978-3-89561-099-8. * ''Hirngespinste'' ('''മിഥ്യാധാരണകൾ'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2009, ISBN 978-3-89561-470-5. * ''Die Tarnkappe'' ('''മാന്ത്രിക തൊപ്പി'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2011, ISBN 978-3-89561-471-2.<ref>{{Cite web|url=https://www.schoeffling.de/produkt/die-tarnkappe/|title=Unsichtbare Einsamkeit - Markus Orths "Die Tarnkappe" Schöffling & Co {{!}} Büchermarkt {{!}} Deutschlandfunk|access-date=|website=www.schoeffling.de}}</ref> * ''Irgendwann ist Schluss'' ('''എപ്പോഴെങ്കിലും ഒരു അവസാനമുണ്ടാകും'''). കഥകൾ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2013, ISBN 978-3-89561-472-9. * ''Lovegames'' ('''പ്രേമക്കളികൾ''') – അവിവാഹിതജീവിതത്തെയും റിയാലിറ്റി ഷോകളെയും കുറിച്ചുള്ള ആക്ഷേപഹാസ്യം. റേഡിയോ നാടകം, ഡബ്ല്യു.ഡി.ആർ (WDR) 2013.<ref>{{Cite web|url=https://hoerspiele.dra.de/detailansicht/3564750|title=പ്രേമക്കളി റേഡിയോ നാടകം|website=www.hoerspiele.dra.de}}</ref> * ''Alpha & Omega. Apokalypse für Anfänger'' ('''ആൽഫ & ഒമേഗ. തുടക്കക്കാർക്കുള്ള അപ്പോകാലിപ്സ്'''). നോവൽ. ഷോഫ്ലിംഗ് & കോ., ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2014, ISBN 978-3-89561-473-6. * ''Es gibt mich nicht'' ('''ഞാൻ എന്ന അഭാവം'''). ചെറുകഥകൾ. സാഹിത്യ-ക്വിക്ക് (Literatur-Quickie), ഹാംബർഗ് 2015, ISBN 978-3-945453-12-4. * ''Wer auch immer'' ('''ആരുമാകട്ടെ''') – സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ഒറ്റപ്പെട്ട കൊലപാതകം. റേഡിയോ നാടകം, ഡബ്ല്യു.ഡി.ആർ (WDR) 2015.<ref>{{Cite web|url=https://www.markusorths.de/stuecke/hoerspiele/wer-auch-immer|title=ആരുമാകട്ടെ റേഡിയോ നാടകം|website=www.markusorths.de}}</ref> * ''Max'' ('''മാക്സ്'''). നോവൽ. ഹാൻസർ (Hanser), മ്യൂണിക്ക് 2017, ISBN 978-3-446-25649-1. * ''Requiem. Fortwährende Wandlung'' ('''റെക്വിയം. തുടർച്ചയായ മാറ്റം''') (മർലിൻ ഷാച്ചിംഗർ, മൈക്കൽ സ്റ്റവാരിക് എന്നിവർക്കൊപ്പം). സെപ്റ്റിം (Septime), വിയന്ന 2017, ISBN 978-3-902711-71-7. * ''Aber sonst geht es mir gut'' ('''അല്ലാത്തപക്ഷം എനിക്ക് സുഖമാണ്'''). ഹാസ്യകഥാസമാഹാരം. ആർസ് വിവേണ്ടി (Ars vivendi), കാഡോൾസ്ബർഗ് 2018, ISBN 978-3-86913-853-4. * ''Der bescheidenste Autor der Welt'' ('''ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും എളിമയുള്ള എഴുത്തുകാരൻ'''). കോണിഗ്‌ഷൗസെൻ & ന്യൂമാൻ, വുർസ്ബർഗ് 2019, ISBN 978-3-8260-6795-2. * ''Picknick im Dunkeln'' ('''ഇരുട്ടിലെ പിക്നിക്ക്'''). നോവൽ. ഹാൻസർ, മ്യൂണിക്ക് 2020, ISBN 978-3-446-26570-7. * ''Picknick im Dunkeln'' ('''ഇരുട്ടിലെ പിക്നിക്ക്'''). റേഡിയോ നാടകം, എച്ച്.ആർ (HR) 2022. * ''Ewig währt am längsten – Tante Ernas letzter Tanz'' ('''സത്യത്തിൽ അനശ്വരമായത് - എർന ആന്റിയുടെ അവസാന നൃത്തം''') (നീഡർക്രൂച്ചനിൽ നിന്നുള്ള പുതിയ വാർത്തകൾ, ഭാഗം 1). നോവൽ. ഡി.ടി.വി (dtv), മ്യൂണിക്ക് 2022, ISBN 978-3-423-29001-2. * ''Mary & Claire'' ('''മേരി & ക്ലെയർ'''). നോവൽ. ഹാൻസർ, മ്യൂണിക്ക് 2023, ISBN 978-3-446-27621-5. * ''Ewig währt am längsten – Der Pastor und das letzte Hemd'' ('''സത്യത്തിൽ അനശ്വരമായത് - പാസ്റ്ററും അവസാനത്തെ കുപ്പായവും''') (നീഡർക്രൂച്ചനിൽ നിന്നുള്ള പുതിയ വാർത്തകൾ, ഭാഗം 2). നോവൽ. ഡി.ടി.വി (dtv), മ്യൂണിക്ക് 2023, ISBN 978-3-423-28361-8. * ''Niemand schwebt allein'' ('''ആരും തനിച്ചു പറക്കുന്നില്ല'''). കഥകൾ. ഷോഫ്ലിംഗ്, ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് ആം മെയിൻ 2024, ISBN 978-3-89561-109-4. * ''Die Enthusiasten'' ('''ഉത്സാഹമുള്ളവർ'''). നോവൽ. ഗാലിയാനി (Galiani), ബെർലിൻ 2026, ISBN 978-3-86971-330-4. == മലയാളത്തിൽ == [[തൃശ്ശൂർ|തൃശൂർ]] ജില്ലയിലെ [[വാക]] സ്വദേശി ജയൻ തെക്കേപ്പാട്ട് [[വിവർത്തനം]] ചെയ്ത മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ വിഖ്യാത നോവൽ Leherzimmer (അധ്യാപക മുറി) മലയാളത്തിൽ '''സ്റ്റാഫ് റൂം''' എന്ന പേരിൽ 2013 ജൂൺ മാസത്തിൽ [[ഡി.സി. ബുക്സ്|ഡി സി ബുക്‌സ്]] [[കോട്ടയം]] പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു.[[പ്രമാണം:Staff Room Malayalam Markus Orths.jpg|ലഘുചിത്രം|DC Books പ്രസിദ്ധീകരിച്ച മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ സ്റ്റാഫ് റൂം എന്ന നോവൽ]] == ചലച്ചിത്രാവിഷ്കാരങ്ങൾ == * 2014: ദാസ് സിമ്മർമഡ്ചെൻ ലിൻ (Das Zimmermädchen Lynn) - <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3290440/?ref_=nm_ov_bio_lk|title=The Chambermaid Lynn|website=www.imdb.com}}</ref>സംവിധാനം: [[imdbname:1014939|ഇൻഗോ ഹേബ്]] (Ingo Haeb) ==പുരസ്കാരങ്ങളും അംഗീകാരങ്ങളും== * 2000: മോർസെർ സാഹിത്യ പുരസ്കാരം (Moerser Literaturpreis).<ref>{{Cite web|url=https://www.moersergesellschaft.de/preistraegerinnen/|title=Moerser Literaturpreis|website=www.moersergesellschaft.de}}</ref> കൂടാതെ ലിറ്ററേച്ചർവെർക്സ്റ്റാറ്റ് ബെർലിൻ്റെ ഓപ്പൺ മൈക്ക് 2000. * 2001: ഷ്വാസ് നഗരത്തിലെ സ്റ്റാഡ്റ്റ്ഷ്രൈബർ (Stadtschreiber von Schwaz).<ref>{{Cite web|url=https://www.schwaz.at/stadtleben/kultur/stadtschreiber/in/|title=City Clerks|website=www.schwaz.at}}</ref> * 2002: [[:en:Literaturpreis_der_Universitätsstadt_Marburg_und_des_Landkreises_Marburg-Biedenkopf|മാർബർഗ് നഗരത്തിലെ സാഹിത്യ പുരസ്കാരത്തിനായുള്ള പ്രോത്സാഹന പുരസ്കാരം]]. * 2002: [[:en:Irseer_Pegasus|ഇർസിർ പെഗാസസ്]] (Irseer Pegasus). * 2003: [[:de:Limburg-Preis|ലിംബർഗ് പുരസ്കാരം]] (Limburg-Preis). * 2003: നോർത്ത് റൈൻ-വെസ്റ്റ്ഫാലിയ സംസ്ഥാനത്തിൻ്റെ യുവ കലാകാരന്മാർക്കുള്ള പ്രോത്സാഹന പുരസ്കാരം. * 2006: ല്യൂൺബർഗ് നഗരത്തിലെ ഹെൻറിച്ച്-ഹൈനെ-ഹൗസിൽ നിന്നുള്ള സ്കോളർഷിപ്പ്. * 2006: സർ വാൾട്ടർ സ്കോട്ട് പുരസ്കാരം, ഹിസ്റ്റോറിക്കൽ നോവൽ ഓതേഴ്സ് സർക്കിൾ ക്വോ വാഡിസിന്റെ സുവർണ്ണ ലോറൽ. * 2008: ഇൻഗെബോർഗ്-ബാച്ച്മാൻ പുരസ്കാര വേദിയിലെ ടെലികോം-ഓസ്ട്രിയ പുരസ്കാരം. * 2009: ക്രെഫെൽഡ് നഗരത്തിലെ ലോവർ റൈൻ സാഹിത്യ പുരസ്കാരം. * 2011: 'ഡി ടാർൻകാപ്പെ' (Die Tarnkappe) എന്ന കൃതിക്ക് വെറ്റ്സ്‌ലാർ നഗരത്തിന്റെ ഫാൻ്റസ്റ്റിക് പുരസ്കാരം. * 2012: 'ഫെം ഡി ചേംബർ' (Femme de Chambre) എന്ന കൃതിക്ക് പ്രിക്സ് തിയേറ്റർ 13 പുരസ്കാരം. * 2012: 'ഡി എൻ്റ്ഫെർനുങ് ഡെർ അമിഗ്ഡല' (Die Entfernung der Amygdala) എന്ന കൃതിക്ക് ബാഡൻ-ബാഡൻ തിയേറ്ററിൻ്റെ നാടക മത്സരപുരസ്കാരം. * 2015: ജർമ്മൻ സയൻസ് ഫിക്ഷൻ പുരസ്കാരം (Deutscher Science-Fiction-Preis). * 2019: ജർമ്മൻ ലിറ്ററേച്ചർ ഫണ്ടിൻ്റെ വാർഷിക സ്കോളർഷിപ്പ്. ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=123111188 ജർമ്മൻ നാഷണൽ ലൈബ്രറി കാറ്റലോഗിലെ മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ കൃതികളും അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സാഹിത്യവും.] * [https://www.markusorths.de/ എഴുത്തുകാരൻ്റെ ഔദ്യോഗിക വെബ്സൈറ്റ്.] * [https://www.literaturport.de/lexikon/markus-orths/ ലിറ്ററേച്ചർപോർട്ടിൽ (Literaturport) നൽകിയിട്ടുള്ള മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ ലഘു ജീവചരിത്രവും കൃതികളുടെ വിവരങ്ങളും.] * [https://www.perlentaucher.de/autor/markus-orths.html പെർലൻ്റൗച്ചർ (Perlentaucher) വെബ്സൈറ്റിലെ മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ ലഘു ജീവചരിത്രവും നിരൂപണങ്ങളും.] * [https://www.blogbuehne.de/category/familie മാർക്കസ് ഓർത്ത്സിൻ്റെ ബ്ലോഗ്] == അവലംബം == bedlwrss4q9x9oitpoj0ymxvswxz4ap 0 671943 4668390 4667646 2026-09-21T16:50:58Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[ജി.എൽ.പി.എസ് തവരാപറമ്പ്]] എന്ന താൾ [[ജി.എൽ.പി.എസ്. തവരാപറമ്പ്]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4667646 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = ജി.എൽ.പി.എസ് തവരാപറമ്പ് | image = | image_size = | caption = ജി.എൽ.പി.എസ് തവരാപറമ്പ് | location = തെഞ്ചേരി | country = ഇന്ത്യ | coordinates = | other_name = | type = പൊതുവിദ്യാലയം (സർക്കാർ) | established = {{Start date|1954|df=yes}} | school_board = കേരള പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് | district = മലപ്പുറം | educational_authority = അരീക്കോട് ഉപജില്ല | grades = 1 മുതൽ 4 വരെ | medium_of_language = മലയാളം | website = | udisce_code = 32050100205 | Kerala_school_code = 48226 }} [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ]] [[ഏറനാട് താലൂക്ക്|ഏറനാട് താലൂക്കിൽ]] [[കാവനൂർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|കാവനൂർ പഞ്ചായത്തിൽ]] തെഞ്ചേരി എന്ന പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു സർക്കാർ വിദ്യാലയമാണ് '''ജി.എൽ.പി.എസ് തവരാപറമ്പ്'''.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/48226|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-17}}</ref> കേരളസംസ്ഥാന പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവകുപ്പിന്റെ കീഴിലുള്ള സ്ഥാപനമാണ് ഇത്. <ref>{{Cite web|url=https://kys.udiseplus.gov.in/|title=udiseplus.gov.in|access-date=September 17, 2026}}</ref> [[ഏറനാട് നിയമസഭാമണ്ഡലം|ഏറനാട് നിയമസഭാ മണ്ഡലത്തിലും]] വയനാട് ലോകസഭ മണ്ഡലത്തിലുമായാണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 1954 ലാണ് ഈ വിദ്യാലയം സ്ഥാപിതമായത്. മലപ്പുറം ജില്ലാ ആസ്ഥാനത്തു നിന്നും 21 കിലോമീറ്റർ ദൂരത്താണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. കോഴിക്കോട് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്നും 18 കിലോമീറ്റർ ദൂരമാണ് ഇങ്ങോട്ടുള്ളത്. ==ചരിത്രം== 1954 ൽ അരീപുറത്ത് ഹസ്സൻകുട്ടിമുസ്‌ലിയാരുടെപാലക്കപ്പറമ്പുള്ള മേലെ പീടികയുടെ ഒറ്റമുറിയിൽ ആണ് സ്കൂളിന്റെ പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചത്. ==ഭൗതിക സൗകര്യങ്ങൾ== 1526 പുസ്തകങ്ങളുള്ള വായനശാലയും വായനാമുറിയും ഈ വിദ്യാലയത്തിനുണ്ട്. കമ്പ്യൂട്ടർ ലാബ് ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഉച്ചഭക്ഷണ പദ്ധതിക്കായി അടുക്കളയും സ്കൂളിലുണ്ട്. ആകെ 16 ക്ലാസ് മുറികളുണ്ട്. 102 ഏക്കർ വിസ്തൃതിയുമുള്ള കാമ്പസാണ് ഈ വിദ്യാലയത്തിനുള്ളത്.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/48226|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-17}}</ref> ==അവലംബങ്ങൾ== {{Reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== *[https://schoolwiki.in/48226 സ്കൂൾ വിക്കി വെബ്സൈറ്റ്] [[വർഗ്ഗം:അരീക്കോട് വിദ്യാഭ്യാസ ഉപജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] thmrjc4ix3d84ltr5rg53x8ia07bxlg 0 671950 4668389 4667708 2026-09-21T16:50:44Z Kiran Gopi 10521 [[നിൻസി വിൻസെൻ്റ്]] എന്ന താൾ [[നിൻസി വിൻസെന്റ്]] എന്ന തലക്കെട്ടിലേയ്ക്ക് തിരിച്ചുവിടലില്ലാതെ Kiran Gopi മാറ്റി 4667708 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = നിൻസി വിൻസെന്റ് | native_name = Nincy Vincent | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1988|10|19}} | birth_place = [[കൊല്ലം]], [[കേരളം]], ഇന്ത്യ | origin = [[ചെന്നൈ]], [[തമിഴ്‌നാട്]], ഇന്ത്യ | occupation = പിന്നണിഗായിക, ഡബ്ബിംഗ് ആർട്ടിസ്റ്റ് | spouse = ഡി.എം. ഉദയകുമാർ | children = 2 | genre = ചലച്ചിത്രസംഗീതം | years_active = 2008–നിലവിൽ }} '''നിൻസി വിൻസെന്റ്''' (ജനനം: 19 ഒക്ടോബർ 1988) ഒരു ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ചലച്ചിത്ര പിന്നണിഗായികയും ശബ്ദകലാകാരിയുമാണ്. [[കൊല്ലം]] സ്വദേശിയായ ഇവർ പ്രധാനമായും [[തമിഴ് ചലച്ചിത്രം|തമിഴ്]], [[മലയാള ചലച്ചിത്രരംഗം|മലയാളം]], [[തെലുഗു സിനിമ|തെലുഗു]] എന്നീ ഭാഷകളിലെ ചലച്ചിത്രങ്ങളിലും [[വാൾട്ട് ഡിസ്നി കമ്പനി|ഡിസ്നി]], [[നെറ്റ്ഫ്ലിക്സ്]] തുടങ്ങിയ രാജ്യാന്തര സംരംഭങ്ങളുടെ ദക്ഷിണേന്ത്യൻ പതിപ്പുകളിലും ഗാനങ്ങൾ ആലപിച്ചിട്ടുണ്ട്. == ജീവിതരേഖ == 1988 ഒക്ടോബർ 19-ന് കൊല്ലം ജില്ലയിലെ വാടിയിൽ സംഗീതജ്ഞനായ വിൻസെന്റിന്റെയും റെജീനയുടെയും മകളായി ജനിച്ചു. പിതാവിന്റെ പ്രോത്സാഹനത്തിൽ നാലാം വയസ്സുമുതൽ സ്റ്റേജ് പരിപാടികളിൽ പാടിത്തുടങ്ങി. സംഗീതസംവിധായകനും സൗണ്ട് എൻജിനീയറുമായ ഡി.എം. ഉദയകുമാറാണ് ഭർത്താവ്. മൂന്ന് മക്കളാണ് ഉള്ളത്. == സംഗീതജീവിതം == 2008-ൽ [[ഇളയരാജ|ഇളയരാജയുടെ]] സംഗീതത്തിൽ ''[[ജഗൻമോഹിനി (2009 ചലച്ചിത്രം)|ജഗൻമോഹിനി]]'' എന്ന തമിഴ് ചിത്രത്തിലെ "കെട്ടിക്കിട്ട രാസാവേതാൻ" എന്ന ഗാനത്തിലൂടെയാണ് ചലച്ചിത്ര പിന്നണിരംഗത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്. അതേവർഷം [[സുരേഷ് ഗോപി]] നായകനായ ''ആയുധം'' എന്ന മലയാള ചിത്രത്തിൽ [[അൽഫോൻസ് ജോസഫ്|അൽഫോൻസ് ജോസഫിന്റെ]] സംഗീതത്തിൽ ഒരു അറേബ്യൻ ശൈലിയിലുള്ള ഗാനം ആലപിച്ചു. തുടർന്ന് പ്രമുഖ സംഗീതസംവിധായകൻ [[ഹാരിസ് ജയരാജ്|ഹാരിസ് ജയരാജിന്റെ]] സ്ഥിരം സംഘാംഗമായി മാറുകയും [[വാരണം ആയിരം]], [[അയൻ]], [[ഏഴാം അറിവ്]], [[നൻപൻ]], [[തുപ്പാക്കി]], [[യെന്നൈ അറിന്താൽ]] തുടങ്ങിയ നിരവധി വൻവിജയ ചിത്രങ്ങളിൽ പശ്ചാത്തലാലാപനങ്ങളും ഹമ്മിംഗുകളും നിർവ്വഹിക്കുകയും ചെയ്തു. 2012-ൽ കെ.വി. ആനന്ദ് സംവിധാനം ചെയ്ത ''[[മാattrraan|മാട്രാൻ]]'' എന്ന ചിത്രത്തിൽ [[ജാവേദ് അലി|ജാവേദ് അലിക്കും]] [[മഹാലക്ഷ്മി അയ്യർ|മഹാലക്ഷ്മി അയ്യർക്കും]] ഒപ്പം "കാൽ മുളൈത്ത പൂവേ" എന്ന യുഗ്മഗാനം ആലപിച്ചു. === ഡബ്ബിംഗ് രംഗത്ത് === വിവിധ ഹോളിവുഡ് ചലച്ചിത്രങ്ങളുടെയും അനിമേഷൻ പരമ്പരകളുടെയും പ്രാദേശിക പതിപ്പുകളിൽ നിൻസി ഗാനങ്ങൾ പാടിയിട്ടുണ്ട്: * ''[[മോവാന (ചലച്ചിത്രം)|മോവാന]]'' (2016) - സീന (തമിഴ് പതിപ്പ്) * ''[[അലാദ്ദീൻ (2019 ചലച്ചിത്രം)|അലാദ്ദീൻ]]'' (2019) - ജാസ്മിൻ രാജകുമാരി (തമിഴ് പതിപ്പ്) * ''[[ദ ലയൺ കിങ് (2019 ചലച്ചിത്രം)|ദ ലയൺ കിങ്]]'' (2019) - നല (തെലുങ്ക് പതിപ്പ്) * ''[[എൻകാന്റോ]]'' (2021) - ലൂയിസ മാഡ്രിഗൽ (തമിഴ്, തെലുങ്ക് പതിപ്പുകളിലെ "സർഫേസ് പ്രഷർ" എന്ന ഗാനം) == ശ്രദ്ധേയമായ ഗാനങ്ങൾ == {| class="wikitable sortable" |- ! വർഷം !! ഗാനം !! ചിത്രം !! ഭാഷ !! സംഗീതം |- | 2008 || "കെട്ടിക്കിട്ട രാസാവേതാൻ" || ''ജഗൻമോഹിനി'' || തമിഴ് || ഇളയരാജ |- | 2008 || ട്രാക്ക് || ''ആയുധം'' || മലയാളം || അൽഫോൻസ് ജോസഫ് |- | 2010 || "ശൃംഗാരക്കാറ്റ്" || ''ബ്ലാക്ക് സ്റ്റാലിയൻ'' || മലയാളം || |- | 2011 || "കച്ചത്തീവ്" || ''മാർഗഴി 16'' || തമിഴ് || ഇ.കെ. ബോബി |- | 2012 || "കാൽ മുളൈത്ത പൂവേ" || ''മാട്രാൻ'' || തമിഴ് || ഹാരിസ് ജയരാജ് |- | 2013 || "പതിനാറാം രാവിൽ" || ''മുസാഫിർ'' || മലയാളം || ഔസേപ്പച്ചൻ |- | 2019 || "റെഡി റെഡി" || ''ദേവി 2'' || തമിഴ് || സാം സി.എസ്. |- | 2021 || "അട ആകാശപ്പൂവേ" || ''ഫ്രണ്ട്ഷിപ്പ്'' || തമിഴ് || ഡി.എം. ഉദയകുമാർ |- | 2024 || "ആരിരോ ആരരിരോ" || ''ഫ്രീഡം'' || തമിഴ് || ജിബ്രാൻ |} == അവലംബം == * "കൊല്ലത്തു പിറന്ന് ചെന്നൈയിൽ പുഷ്പിച്ച സംഗീതപ്പൂവ്", ''മാതൃഭൂമി'', കൊല്ലം. * [https://www.youtube.com/watch?v=CxfQVNtRPrA "ഒരു അണ്ടർറേറ്റഡ് ഗായിക Underrated Singer Nincy Vincent"], Puthooram Channel, 18 July 2023. == ബാഹ്യ കണ്ണികൾ == * {{IMDb name|5187453|നിൻസി വിൻസെന്റ്}} [[വർഗ്ഗം:ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന വ്യക്തികൾ]] [[വർഗ്ഗം:1988-ൽ ജനിച്ചവർ]] [[വർഗ്ഗം:കൊല്ലം ജില്ലയിൽ നിന്നുള്ള വ്യക്തികൾ]] [[വർഗ്ഗം:മലയാളം പിന്നണിഗായകർ]] [[വർഗ്ഗം:തമിഴ് പിന്നണിഗായകർ]] [[വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ ഡബ്ബിംഗ് കലാകാരന്മാർ]] 8zok0927b1qhj1uel261wg94yjz8uuv 0 671952 4668387 4667703 2026-09-21T16:50:30Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എച്ച്.എ.എ.എം.എൽ.പി.എസ് മാട്]] എന്ന താൾ [[എച്ച്.എ.എ.എം.എൽ.പി.എസ്. മാട്]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4667703 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = എച്ച്.എ.എ.എം.എൽ.പി.എസ് മാട് | image = | image_size = | caption = എച്ച്.എ.എ.എം.എൽ.പി.എസ് മാട് | location = [[മാട്]] | country = ഇന്ത്യ | coordinates = | other_name = | type = പൊതുവിദ്യാലയം (എയ്ഡഡ്) | established = {{Start date|1911|df=yes}} | school_board = കേരള പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് | district = തൃശ്ശൂർ | educational_authority = ചാവക്കാട് ഉപജില്ല | grades = 1 മുതൽ 4 വരെ | medium_of_language = മലയാളം | website = | udisce_code = 32070301905 | Kerala_school_code = 24232 }} [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ ജില്ലയിലെ]] [[ചാവക്കാട് താലൂക്ക്|ചാവക്കാട് താലൂക്കിൽ]] [[കടപ്പുറം ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|കടപ്പുറം പഞ്ചായത്തിൽ]] [[മാട്]] എന്ന പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു എയ്ഡഡ് വിദ്യാലയമാണ് '''എച്ച്.എ.എ.എം.എൽ.പി.എസ് മാട്'''.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/24232|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-18}}</ref> കേരളസംസ്ഥാന പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവകുപ്പിന്റെ കീഴിലുള്ള സ്ഥാപനമാണ് ഇത്. <ref>{{Cite web|url=https://kys.udiseplus.gov.in/|title=udiseplus.gov.in|access-date=September 18, 2026}}</ref> [[ഗുരുവായൂർ നിയമസഭാമണ്ഡലം|ഗുരുവായൂർ നിയമസഭാ മണ്ഡലത്തിലും]] തൃശ്ശൂർ ലോകസഭ മണ്ഡലത്തിലുമായാണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 1911 ലാണ് ഈ വിദ്യാലയം സ്ഥാപിതമായത്. തൃശ്ശൂർ ജില്ലാ ആസ്ഥാനത്തു നിന്നും 24 കിലോമീറ്റർ ദൂരത്താണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. കോഴിക്കോട് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്നും 61 കിലോമീറ്റർ ദൂരമാണ് ഇങ്ങോട്ടുള്ളത്. ==ചരിത്രം== തുപ്പത്ത് ബാപ്പു മുസ്ലിയാർ എന്ന വ്യക്തി കൊച്ചിയിലെ ഗുദാം സേട്ട് എന്ന വ്യക്തിയുടെ കാര്യസ്ഥനായിരുന്നു. അവിടെ നിന്നും രണ്ടു പായ് വഞ്ചികളിലായി കനോലി കനാലിലൂടെ ദിവസങ്ങളോളം തുഴ‍‍‍‍‍ഞ്ഞ് കൊണ്ട് വന്ന മരഉരുപ്പടികളിലാണ് ഈ സ്കൂളിന്റെ തുടക്കം.1911 ൽ മാട് ഹിദായത്തുൽ അവാം എയ്ഡഡ് മാപ്പിള ലോവർ പ്ര‍ൈമറി സ്ക്കൂൾ സ്ഥാപിതമായി. ==ഭൗതിക സൗകര്യങ്ങൾ== ആകെ 6 ക്ലാസ് മുറികളാണുള്ളത്. 90 സെന്റ് വിസ്തൃതിയുമുള്ള കാമ്പസാണ് ഈ വിദ്യാലയത്തിനുള്ളത്.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/24232|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-18}}</ref> ==അവലംബങ്ങൾ== {{Reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== *[https://schoolwiki.in/24232 സ്കൂൾ വിക്കി വെബ്സൈറ്റ്] [[വർഗ്ഗം:തൃശ്ശൂർ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:തൃശ്ശൂർ വിദ്യാഭ്യാസ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ചാവക്കാട് വിദ്യാഭ്യാസ ഉപജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] 2pvyp8igpxj3nirc5oxqyks0udixbyg 0 671953 4668385 4667705 2026-09-21T16:50:18Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എസ്.എ.എൽ.പി.എസ് മണത്തല]] എന്ന താൾ [[എസ്.എ.എൽ.പി.എസ്. മണത്തല]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4667705 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = എസ്.എ.എൽ.പി.എസ് മണത്തല | image = | image_size = | caption = എസ്.എ.എൽ.പി.എസ് മണത്തല | location = [[മണത്തല]] | country = ഇന്ത്യ | coordinates = | other_name = | type = പൊതുവിദ്യാലയം (എയ്ഡഡ്) | established = {{Start date|1902|df=yes}} | school_board = കേരള പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് | district = തൃശ്ശൂർ | educational_authority = ചാവക്കാട് ഉപജില്ല | grades = 1 മുതൽ 4 വരെ | medium_of_language = മലയാളം | website = | udisce_code = 32070303201 | Kerala_school_code = 24233 }} [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ ജില്ലയിലെ]] [[ചാവക്കാട് താലൂക്ക്|ചാവക്കാട് താലൂക്കിൽ]] [[ചാവക്കാട് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|ചാവക്കാട് പഞ്ചായത്തിൽ]] [[മണത്തല]] എന്ന പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു എയ്ഡഡ് വിദ്യാലയമാണ് '''എസ്.എ.എൽ.പി.എസ് മണത്തല'''.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/24233|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-18}}</ref> കേരളസംസ്ഥാന പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവകുപ്പിന്റെ കീഴിലുള്ള സ്ഥാപനമാണ് ഇത്. <ref>{{Cite web|url=https://kys.udiseplus.gov.in/|title=udiseplus.gov.in|access-date=September 18, 2026}}</ref> [[ഗുരുവായൂർ നിയമസഭാമണ്ഡലം|ഗുരുവായൂർ നിയമസഭാ മണ്ഡലത്തിലും]] തൃശ്ശൂർ ലോകസഭ മണ്ഡലത്തിലുമായാണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 1902 ലാണ് ഈ വിദ്യാലയം സ്ഥാപിതമായത്. തൃശ്ശൂർ ജില്ലാ ആസ്ഥാനത്തു നിന്നും 23 കിലോമീറ്റർ ദൂരത്താണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. കോഴിക്കോട് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്നും 61 കിലോമീറ്റർ ദൂരമാണ് ഇങ്ങോട്ടുള്ളത്. ==ചരിത്രം== 1902 ല് മലബാർ ദിസ്തൃച്റ്റ് ബോർഡ് ന്റെ കീഴിൽ മെയ് പതിനാറിന് സ്കൂൾ പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചു 1941 കെ വി ശങ്കരൻ മാസ്റ്റർ ഈ സ്കൂളിലെ മാനേജരായി. ==ഭൗതിക സൗകര്യങ്ങൾ== ആകെ 5 ക്ലാസ് മുറികളുണ്ട്. 45 സെന്റ് വിസ്തൃതിയുമുള്ള കാമ്പസാണ് ഈ വിദ്യാലയത്തിനുള്ളത്.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/24233|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-18}}</ref> ==അവലംബങ്ങൾ== {{Reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== *[https://schoolwiki.in/24233 സ്കൂൾ വിക്കി വെബ്സൈറ്റ്] [[വർഗ്ഗം:തൃശ്ശൂർ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:തൃശ്ശൂർ വിദ്യാഭ്യാസ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ചാവക്കാട് വിദ്യാഭ്യാസ ഉപജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] 46888vz60dfticxt9oa5g9k62t9zgln 0 671965 4668383 4667893 2026-09-21T16:49:38Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എ.എം.എൽ.പി.എസ് കല്ലരട്ടിക്കൽ]] എന്ന താൾ [[എ.എം.എൽ.പി.എസ്. കല്ലരട്ടിക്കൽ]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4667893 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = എ.എം.എൽ.പി.എസ് കല്ലരട്ടിക്കൽ | image = | image_size = | caption = എ.എം.എൽ.പി.എസ് കല്ലരട്ടിക്കൽ | location = നോർത്ത് കൊഴക്കോട്ടൂർ | country = ഇന്ത്യ | coordinates = | other_name = | type = പൊതുവിദ്യാലയം (എയ്ഡഡ്) | established = {{Start date|1982|df=yes}} | school_board = കേരള പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് | district = മലപ്പുറം | educational_authority = അരീക്കോട് ഉപജില്ല | grades = 1 മുതൽ 4 വരെ | medium_of_language = മലയാളം | website = | udisce_code = 32050100409 | Kerala_school_code = 48211 }} [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ]] [[ഏറനാട് താലൂക്ക്|ഏറനാട് താലൂക്കിൽ]] [[എടവണ്ണ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|എടവണ്ണ പഞ്ചായത്തിൽ]] നോർത്ത് കൊഴക്കോട്ടൂർ എന്ന പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു എയ്ഡഡ് വിദ്യാലയമാണ് '''എ.എം.എൽ.പി.എസ് കല്ലരട്ടിക്കൽ'''.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/48211|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-19}}</ref> കേരളസംസ്ഥാന പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവകുപ്പിന്റെ കീഴിലുള്ള സ്ഥാപനമാണ് ഇത്. <ref>{{Cite web|url=https://kys.udiseplus.gov.in/|title=udiseplus.gov.in|access-date=September 19, 2026}}</ref> [[ഏറനാട് നിയമസഭാമണ്ഡലം|ഏറനാട് നിയമസഭാ മണ്ഡലത്തിലും]] വയനാട് ലോകസഭ മണ്ഡലത്തിലുമായാണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 1982 ലാണ് ഈ വിദ്യാലയം സ്ഥാപിതമായത്. ==ചരിത്രം== കല്ലരട്ടിക്കൽ എ.എം.എൽ.പി സ്‌കൂൾ 1976 ലാണ് സ്ഥാപിതമായത്.സീതി ഹാജി മടത്തുംപാട്ടിൽ ആയിരുന്നു ആദ്യത്തെ മാനേജർ .174 കുട്ടികൾ കൊണ്ട് തുടക്കം കുറിച്ചു. ഇപ്പോൾ 81 ആൺകുട്ടികളും 77 പെൺകുട്ടികളും ഉൾപ്പെടെ 158 കുട്ടികൾ ഇവിടെ പഠിക്കുന്നു. ==ഭൗതിക സൗകര്യങ്ങൾ== 2000 പുസ്തകങ്ങളുള്ള വായനശാലയും വായനാമുറിയും ഈ വിദ്യാലയത്തിനുണ്ട്. കമ്പ്യൂട്ടർ ലാബ് ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഉച്ചഭക്ഷണ പദ്ധതിക്കായി അടുക്കളയും സ്കൂളിലുണ്ട്. ആകെ 8 ക്ലാസ് മുറികളുണ്ട്. 1 ഏക്കർ വിസ്തൃതിയുമുള്ള കാമ്പസാണ് ഈ വിദ്യാലയത്തിനുള്ളത്.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/48211|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-19}}</ref> ==അവലംബങ്ങൾ== {{Reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== *[https://schoolwiki.in/48211 സ്കൂൾ വിക്കി വെബ്സൈറ്റ്] [[വർഗ്ഗം:മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വണ്ടൂർ വിദ്യാഭ്യാസ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:അരീക്കോട് വിദ്യാഭ്യാസ ഉപജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] e8pykow411trbuzsdr629hcwgfeh8hd 0 671968 4668381 4667887 2026-09-21T16:49:29Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എ.എൽ.പി.എസ് നോർത്ത് കൊഴക്കോട്ടൂർ]] എന്ന താൾ [[എ.എൽ.പി.എസ് നോർത്ത്. കൊഴക്കോട്ടൂർ]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4667887 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = എ.എൽ.പി.എസ് നോർത്ത് കൊഴക്കോട്ടൂർ | image = | image_size = | caption = എ.എൽ.പി.എസ് നോർത്ത് കൊഴക്കോട്ടൂർ | location = ഉഗ്രപുരം | country = ഇന്ത്യ | coordinates = | other_name = | type = പൊതുവിദ്യാലയം (എയ്ഡഡ്) | established = {{Start date|1976|df=yes}} | school_board = കേരള പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് | district = മലപ്പുറം | educational_authority = അരീക്കോട് ഉപജില്ല | grades = 1 മുതൽ 4 വരെ | medium_of_language = മലയാളം | website = | udisce_code = 32050100109 | Kerala_school_code = 48228 }} [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ]] [[ഏറനാട് താലൂക്ക്|ഏറനാട് താലൂക്കിൽ]] [[അരീക്കോട് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|അരീക്കോട് പഞ്ചായത്തിൽ]] ഉഗ്രപുരം എന്ന പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു എയ്ഡഡ് വിദ്യാലയമാണ് '''എ.എൽ.പി.എസ് നോർത്ത് കൊഴക്കോട്ടൂർ'''.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/48228|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-19}}</ref> കേരളസംസ്ഥാന പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവകുപ്പിന്റെ കീഴിലുള്ള സ്ഥാപനമാണ് ഇത്. <ref>{{Cite web|url=https://kys.udiseplus.gov.in/|title=udiseplus.gov.in|access-date=September 19, 2026}}</ref> [[ഏറനാട് നിയമസഭാമണ്ഡലം|ഏറനാട് നിയമസഭാ മണ്ഡലത്തിലും]] [[വയനാട് ലോക്‌സഭാ നിയോജകമണ്ഡലം|വയനാട് ലോകസഭ മണ്ഡലത്തിലുമായാണ്]] ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 1976 ലാണ് ഈ വിദ്യാലയം സ്ഥാപിതമായത്. ==ചരിത്രം== 1982 ൽ ഇർശാദുൽ ഉമ്മ സംഘത്തിൻറ കീഴിൽ സ്ക്കൂൾ സ്ഥാപിതമായി.2012മുതൽ സൊസൈററി ഫോർ സോഷ്യൽ ആൻറ് എഡ്യൂക്കേണൽ സർവ്വീസ് അരീക്കോടിൻറ് കീഴിൽ പ്രവർത്തിച്ച് വരുന്നു ==ഭൗതിക സൗകര്യങ്ങൾ== 1501 പുസ്തകങ്ങളുള്ള വായനശാലയും വായനാമുറിയും ഈ വിദ്യാലയത്തിനുണ്ട്. കമ്പ്യൂട്ടർ ലാബ് ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഉച്ചഭക്ഷണ പദ്ധതിക്കായി അടുക്കളയും സ്കൂളിലുണ്ട്. ആകെ 8 ക്ലാസ് മുറികളുണ്ട്. 40 സെന്റ് വിസ്തൃതിയുമുള്ള കാമ്പസാണ് ഈ വിദ്യാലയത്തിനുള്ളത്.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/48228|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-19}}</ref> ==അവലംബങ്ങൾ== {{Reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== *[https://schoolwiki.in/48228 സ്കൂൾ വിക്കി വെബ്സൈറ്റ്] [[വർഗ്ഗം:മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:വണ്ടൂർ വിദ്യാഭ്യാസ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:അരീക്കോട് വിദ്യാഭ്യാസ ഉപജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] dsdpsli2b7qouk3gf57ccrxcuo627zq 0 671969 4668378 4667879 2026-09-21T16:49:09Z Kiran Gopi 10521 [[വർഗ്ഗം:മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] നീക്കം ചെയ്തു [[വിക്കിപീഡിയ:ഹോട്ട്കാറ്റ്|ഹോട്ട്ക്യാറ്റ്]] ഉപയോഗിച്ച് 4668378 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = എം.ജെ.​എം.എ.എൽ.പി.എസ് പള്ളിമുക്ക് | image = | image_size = | caption = എം.ജെ.​എം.എ.എൽ.പി.എസ് പള്ളിമുക്ക് | location = പൂവത്തിക്കൽ | country = ഇന്ത്യ | coordinates = | other_name = | type = പൊതുവിദ്യാലയം (എയ്ഡഡ്) | established = {{Start date|1954|df=yes}} | school_board = കേരള പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് | district = മലപ്പുറം | educational_authority = അരീക്കോട് ഉപജില്ല | grades = 1 മുതൽ 4 വരെ | medium_of_language = മലയാളം | website = | udisce_code = 32050100108 | Kerala_school_code = 48229 }} [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ]] [[ഏറനാട് താലൂക്ക്|ഏറനാട് താലൂക്കിൽ]] [[അരീക്കോട് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|അരീക്കോട് പഞ്ചായത്തിൽ]] പൂവത്തിക്കൽ എന്ന പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു എയ്ഡഡ് വിദ്യാലയമാണ് '''എം.ജെ.​എം.എ.എൽ.പി.എസ് പള്ളിമുക്ക്'''.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/48229|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-19}}</ref> കേരളസംസ്ഥാന പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവകുപ്പിന്റെ കീഴിലുള്ള സ്ഥാപനമാണ് ഇത്. <ref>{{Cite web|url=https://kys.udiseplus.gov.in/|title=udiseplus.gov.in|access-date=September 19, 2026}}</ref> [[ഏറനാട് നിയമസഭാമണ്ഡലം|ഏറനാട് നിയമസഭാ മണ്ഡലത്തിലും]] വയനാട് ലോകസഭ മണ്ഡലത്തിലുമായാണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 1954 ലാണ് ഈ വിദ്യാലയം സ്ഥാപിതമായത്. ==ചരിത്രം== മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ‌ അരീക്കോട് ഉപജില്ലയിലെ എടവണ്ണ പഞ്ചായത്തിൽ‌ 19ആം വാർഡിൽ‌ 1983 ജൂലായ് 29 ന് വി.എം.സി പൂക്കോയ തങ്ങളുടെ മാനേജ് മെൻറിൻ കീഴിൽ‌ സ്കൂൾ സ്ഥാപിതമായി. ==ഭൗതിക സൗകര്യങ്ങൾ== 1000 പുസ്തകങ്ങളുള്ള വായനശാലയും വായനാമുറിയും ഈ വിദ്യാലയത്തിനുണ്ട്. ഉച്ചഭക്ഷണ പദ്ധതിക്കായി അടുക്കളയും സ്കൂളിലുണ്ട്. ആകെ 8 ക്ലാസ് മുറികളുണ്ട്. 0.5850 ha വിസ്തൃതിയുമുള്ള കാമ്പസാണ് ഈ വിദ്യാലയത്തിനുള്ളത്.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/48229|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-19}}</ref> ==അവലംബങ്ങൾ== {{Reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== *[https://schoolwiki.in/48229 സ്കൂൾ വിക്കി വെബ്സൈറ്റ്] [[വർഗ്ഗം:വണ്ടൂർ വിദ്യാഭ്യാസ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:അരീക്കോട് വിദ്യാഭ്യാസ ഉപജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] nawe525p2i1yfrlwropzw8ajh10ozq2 4668379 4668378 2026-09-21T16:49:18Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എം.ജെ.​എം.എ.എൽ.പി.എസ് പള്ളിമുക്ക്]] എന്ന താൾ [[എം.ജെ.​എം.എ.എൽ.പി.എസ്. പള്ളിമുക്ക്]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4668378 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = എം.ജെ.​എം.എ.എൽ.പി.എസ് പള്ളിമുക്ക് | image = | image_size = | caption = എം.ജെ.​എം.എ.എൽ.പി.എസ് പള്ളിമുക്ക് | location = പൂവത്തിക്കൽ | country = ഇന്ത്യ | coordinates = | other_name = | type = പൊതുവിദ്യാലയം (എയ്ഡഡ്) | established = {{Start date|1954|df=yes}} | school_board = കേരള പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് | district = മലപ്പുറം | educational_authority = അരീക്കോട് ഉപജില്ല | grades = 1 മുതൽ 4 വരെ | medium_of_language = മലയാളം | website = | udisce_code = 32050100108 | Kerala_school_code = 48229 }} [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[മലപ്പുറം ജില്ല|മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ]] [[ഏറനാട് താലൂക്ക്|ഏറനാട് താലൂക്കിൽ]] [[അരീക്കോട് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|അരീക്കോട് പഞ്ചായത്തിൽ]] പൂവത്തിക്കൽ എന്ന പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു എയ്ഡഡ് വിദ്യാലയമാണ് '''എം.ജെ.​എം.എ.എൽ.പി.എസ് പള്ളിമുക്ക്'''.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/48229|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-19}}</ref> കേരളസംസ്ഥാന പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവകുപ്പിന്റെ കീഴിലുള്ള സ്ഥാപനമാണ് ഇത്. <ref>{{Cite web|url=https://kys.udiseplus.gov.in/|title=udiseplus.gov.in|access-date=September 19, 2026}}</ref> [[ഏറനാട് നിയമസഭാമണ്ഡലം|ഏറനാട് നിയമസഭാ മണ്ഡലത്തിലും]] വയനാട് ലോകസഭ മണ്ഡലത്തിലുമായാണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 1954 ലാണ് ഈ വിദ്യാലയം സ്ഥാപിതമായത്. ==ചരിത്രം== മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ‌ അരീക്കോട് ഉപജില്ലയിലെ എടവണ്ണ പഞ്ചായത്തിൽ‌ 19ആം വാർഡിൽ‌ 1983 ജൂലായ് 29 ന് വി.എം.സി പൂക്കോയ തങ്ങളുടെ മാനേജ് മെൻറിൻ കീഴിൽ‌ സ്കൂൾ സ്ഥാപിതമായി. ==ഭൗതിക സൗകര്യങ്ങൾ== 1000 പുസ്തകങ്ങളുള്ള വായനശാലയും വായനാമുറിയും ഈ വിദ്യാലയത്തിനുണ്ട്. ഉച്ചഭക്ഷണ പദ്ധതിക്കായി അടുക്കളയും സ്കൂളിലുണ്ട്. ആകെ 8 ക്ലാസ് മുറികളുണ്ട്. 0.5850 ha വിസ്തൃതിയുമുള്ള കാമ്പസാണ് ഈ വിദ്യാലയത്തിനുള്ളത്.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/48229|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-19}}</ref> ==അവലംബങ്ങൾ== {{Reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== *[https://schoolwiki.in/48229 സ്കൂൾ വിക്കി വെബ്സൈറ്റ്] [[വർഗ്ഗം:വണ്ടൂർ വിദ്യാഭ്യാസ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:അരീക്കോട് വിദ്യാഭ്യാസ ഉപജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] nawe525p2i1yfrlwropzw8ajh10ozq2 0 672001 4668375 4668273 2026-09-21T16:47:03Z Kiran Gopi 10521 [[വർഗ്ഗം:തൃശ്ശൂർ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] നീക്കം ചെയ്തു [[വിക്കിപീഡിയ:ഹോട്ട്കാറ്റ്|ഹോട്ട്ക്യാറ്റ്]] ഉപയോഗിച്ച് 4668375 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = എ.എൽ.പി.എസ് ഞമങ്ങാട്ട് (ന്യൂ) | image = | image_size = | caption = എ.എൽ.പി.എസ് ഞമങ്ങാട്ട് (ന്യൂ) | location = [[അബ്ദുൽ കലാം ആസാദ് റോഡ്]] | country = ഇന്ത്യ | coordinates = | other_name = | type = പൊതുവിദ്യാലയം (എയ്ഡഡ്) | established = {{Start date|1948|df=yes}} | school_board = കേരള പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് | district = തൃശ്ശൂർ | educational_authority = ചാവക്കാട് ഉപജില്ല | grades = 1 മുതൽ 4 വരെ | medium_of_language = മലയാളം | website = | udisce_code = 32070306401 | Kerala_school_code = 24236 }} [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ ജില്ലയിലെ]] [[ചാവക്കാട് താലൂക്ക്|ചാവക്കാട് താലൂക്കിൽ]] [[വടക്കേക്കാട് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|വടക്കേക്കാട് പഞ്ചായത്തിൽ]] [[അബ്ദുൽ കലാം ആസാദ് റോഡ്]] എന്ന പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു എയ്ഡഡ് വിദ്യാലയമാണ് '''എ.എൽ.പി.എസ് ഞമങ്ങാട്ട് (ന്യൂ)'''.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/24236|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-20}}</ref> കേരളസംസ്ഥാന പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവകുപ്പിന്റെ കീഴിലുള്ള സ്ഥാപനമാണ് ഇത്. <ref>{{Cite web|url=https://kys.udiseplus.gov.in/|title=udiseplus.gov.in|access-date=September 20, 2026}}</ref> [[ഗുരുവായൂർ നിയമസഭാമണ്ഡലം|ഗുരുവായൂർ നിയമസഭാ മണ്ഡലത്തിലും]] തൃശ്ശൂർ ലോകസഭ മണ്ഡലത്തിലുമായാണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 1948 ലാണ് ഈ വിദ്യാലയം സ്ഥാപിതമായത്. തൃശ്ശൂർ ജില്ലാ ആസ്ഥാനത്തു നിന്നും 24 കിലോമീറ്റർ ദൂരത്താണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. കോഴിക്കോട് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്നും 55 കിലോമീറ്റർ ദൂരമാണ് ഇങ്ങോട്ടുള്ളത്. ==ചരിത്രം== ചാവക്കാട് താലൂക്കിലെ വടക്കേക്കാട് പഞ്ചായത്തിൽ ഞമനേങ്ങാട് ദേശത്ത് ചക്കിത്തറയിലെ പെരും തോട്ടിനടുത്ത് നിന്ന് ഏകദേശം 400 മീറ്റർ പടിഞ്ഞാറു ഭാഗത്ത് 36 സെന്റ് സ്ഥലത്താണ് എ.എൽ.പി എസ് ഞമനേങ്ങാട് ന്യൂ എന്ന ഈ വിദ്യാലയം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഓടിട്ട ഒരു നീളൻ കെട്ടിടത്താണ് നാല് ക്ലാസുകൾ മാത്രമാണ് വിദ്യാലയം പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ==ഭൗതിക സൗകര്യങ്ങൾ== 1881 പുസ്തകങ്ങളുള്ള വായനശാലയും വായനാമുറിയും ഈ വിദ്യാലയത്തിനുണ്ട്. കമ്പ്യൂട്ടർ ലാബ് ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഉച്ചഭക്ഷണ പദ്ധതിക്കായി അടുക്കളയും സ്കൂളിലുണ്ട്. ആകെ 4 ക്ലാസ് മുറികളുണ്ട്. 40 Sent വിസ്തൃതിയുമുള്ള കാമ്പസാണ് ഈ വിദ്യാലയത്തിനുള്ളത്.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/24236|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-20}}</ref> ==അവലംബങ്ങൾ== {{Reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== *[https://schoolwiki.in/24236 സ്കൂൾ വിക്കി വെബ്സൈറ്റ്] [[വർഗ്ഗം:തൃശ്ശൂർ വിദ്യാഭ്യാസ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ചാവക്കാട് വിദ്യാഭ്യാസ ഉപജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] p0x9l8lva95rc8f1mmrndu34o8rd2mb 4668376 4668375 2026-09-21T16:47:27Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എ.എൽ.പി.എസ് ഞമങ്ങാട്ട്]] എന്ന താൾ [[എ.എൽ.പി.എസ്. ഞമങ്ങാട്ട്]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4668375 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = എ.എൽ.പി.എസ് ഞമങ്ങാട്ട് (ന്യൂ) | image = | image_size = | caption = എ.എൽ.പി.എസ് ഞമങ്ങാട്ട് (ന്യൂ) | location = [[അബ്ദുൽ കലാം ആസാദ് റോഡ്]] | country = ഇന്ത്യ | coordinates = | other_name = | type = പൊതുവിദ്യാലയം (എയ്ഡഡ്) | established = {{Start date|1948|df=yes}} | school_board = കേരള പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ വകുപ്പ് | district = തൃശ്ശൂർ | educational_authority = ചാവക്കാട് ഉപജില്ല | grades = 1 മുതൽ 4 വരെ | medium_of_language = മലയാളം | website = | udisce_code = 32070306401 | Kerala_school_code = 24236 }} [[കേരളം|കേരളത്തിലെ]] [[തൃശ്ശൂർ ജില്ല|തൃശ്ശൂർ ജില്ലയിലെ]] [[ചാവക്കാട് താലൂക്ക്|ചാവക്കാട് താലൂക്കിൽ]] [[വടക്കേക്കാട് ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്|വടക്കേക്കാട് പഞ്ചായത്തിൽ]] [[അബ്ദുൽ കലാം ആസാദ് റോഡ്]] എന്ന പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു എയ്ഡഡ് വിദ്യാലയമാണ് '''എ.എൽ.പി.എസ് ഞമങ്ങാട്ട് (ന്യൂ)'''.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/24236|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-20}}</ref> കേരളസംസ്ഥാന പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവകുപ്പിന്റെ കീഴിലുള്ള സ്ഥാപനമാണ് ഇത്. <ref>{{Cite web|url=https://kys.udiseplus.gov.in/|title=udiseplus.gov.in|access-date=September 20, 2026}}</ref> [[ഗുരുവായൂർ നിയമസഭാമണ്ഡലം|ഗുരുവായൂർ നിയമസഭാ മണ്ഡലത്തിലും]] തൃശ്ശൂർ ലോകസഭ മണ്ഡലത്തിലുമായാണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 1948 ലാണ് ഈ വിദ്യാലയം സ്ഥാപിതമായത്. തൃശ്ശൂർ ജില്ലാ ആസ്ഥാനത്തു നിന്നും 24 കിലോമീറ്റർ ദൂരത്താണ് ഈ സ്കൂൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. കോഴിക്കോട് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്നും 55 കിലോമീറ്റർ ദൂരമാണ് ഇങ്ങോട്ടുള്ളത്. ==ചരിത്രം== ചാവക്കാട് താലൂക്കിലെ വടക്കേക്കാട് പഞ്ചായത്തിൽ ഞമനേങ്ങാട് ദേശത്ത് ചക്കിത്തറയിലെ പെരും തോട്ടിനടുത്ത് നിന്ന് ഏകദേശം 400 മീറ്റർ പടിഞ്ഞാറു ഭാഗത്ത് 36 സെന്റ് സ്ഥലത്താണ് എ.എൽ.പി എസ് ഞമനേങ്ങാട് ന്യൂ എന്ന ഈ വിദ്യാലയം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഓടിട്ട ഒരു നീളൻ കെട്ടിടത്താണ് നാല് ക്ലാസുകൾ മാത്രമാണ് വിദ്യാലയം പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ==ഭൗതിക സൗകര്യങ്ങൾ== 1881 പുസ്തകങ്ങളുള്ള വായനശാലയും വായനാമുറിയും ഈ വിദ്യാലയത്തിനുണ്ട്. കമ്പ്യൂട്ടർ ലാബ് ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഉച്ചഭക്ഷണ പദ്ധതിക്കായി അടുക്കളയും സ്കൂളിലുണ്ട്. ആകെ 4 ക്ലാസ് മുറികളുണ്ട്. 40 Sent വിസ്തൃതിയുമുള്ള കാമ്പസാണ് ഈ വിദ്യാലയത്തിനുള്ളത്.<ref>{{Cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/24236|title=Sametham - Kerala School Data Bank {{!}} KITE|access-date=2026-09-20}}</ref> ==അവലംബങ്ങൾ== {{Reflist}} ==പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ== *[https://schoolwiki.in/24236 സ്കൂൾ വിക്കി വെബ്സൈറ്റ്] [[വർഗ്ഗം:തൃശ്ശൂർ വിദ്യാഭ്യാസ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] [[വർഗ്ഗം:ചാവക്കാട് വിദ്യാഭ്യാസ ഉപജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ]] p0x9l8lva95rc8f1mmrndu34o8rd2mb 0 672010 4668395 4668346 2026-09-21T18:55:05Z Akbarali 17542 [[വർഗ്ഗം:മുഗൾ സാമ്രാജ്യം]] ചേർത്തു [[വിക്കിപീഡിയ:ഹോട്ട്കാറ്റ്|ഹോട്ട്ക്യാറ്റ്]] ഉപയോഗിച്ച് 4668395 wikitext text/x-wiki {{Infobox treaty | name = പുരന്ദർ ഉടമ്പടി | long_name = <!-- Unlike many other templates, parameter names require an underscore in between words. --> | image = <!-- Example.png --> | image_size = <!-- 200px --> | alt = <!-- alt-text here for accessibility; see [[MOS:ACCESS]] --> | caption = <!-- Example caption for either image style --> | type = | context = Mughal–Maratha wars | date_drafted = | date_signed = {{Start date and age|1665|06|11|df=yes}} | location_signed = [[പുരന്ദർ കോട്ട]] | date_sealed = | date_ratified = <!-- If 3 or more, type 'Multiple dates' linking to a section or footnote --> | date_effective = | condition_effective = | amendment = | replaces = | replaced_by = | date_expiration = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} OR: --> | date_expiry = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | provisional_application = | mediators = <!-- format this as a bullet list --> | negotiators = <!-- format this as a bullet list --> | original_signatories = {{Bulleted list| * [[ജയ് സിംഗ് 1]] ---- * [[ശിവാജി]] }} | signatories = <!-- format this as a bullet list --> | parties = {{Bulleted list| * [[മുഗൾ സാമ്രാജ്യം]] ---- * [[മറാഠ സാമ്രാജ്യം]] }} | membership = <!-- format this as a bullet list --> | ratifiers = <!-- format this as a bullet list --> | depositor = <!-- OR: --> | depositories = <!-- format this as a bullet list --> | citations = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | language = [[പേർഷ്യൻ ഭാഷ]] | wikisource = <!-- OR: --> | wikisource1 = <!-- Up to 5 wikisource variables may be specified --> | wikisource2 = | wikisource3 = | wikisource4 = | wikisource5 = | footnotes = }} [[File:On the way to Purandar.jpg|thumb|[[Shivaji]]|ജയ് സിംഗുമായി കൂടിക്കാഴ്ചക്ക് പോകുന്ന ശിവാജി]] മുഗൾ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സൈന്യാധിപനായ ജയ് സിംഗ് ഒന്നാമനും മറാത്ത സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സൈന്യാധിപനായ ശിവാജിയും തമ്മിൽ 1665 ജൂൺ 11 ന് ഉടമ്പടിയാണ് പുരന്ദർ ഉടമ്പടി. ജയ് സിംഗിൻ്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള മുഗൾ സൈന്യം പുരന്ദർ കോട്ട ഉപരോധിച്ചതിനെത്തുടർന്ന് ശിവാജി കരാറിൽ ഒപ്പിടാൻ നിർബന്ധിതനായി. ==പുരന്ദർ ഉപരോധം== [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|ഉടമ്പടി ധാരണയായ ശേഷം ശിവാജിയെ സ്വീകരിക്കുന്ന ജയ്സിംഗ് (12 ജൂൺ, 1665).]] ആദിൽഷാഹി രാജവംശവുമായി ചേർന്ന് മുഗൾ സാമ്രാജ്യത്തിനെതിരെ ശിവാജി നടത്തിയ കലാപത്തെയും ശത്രുതാപരമായ നീക്കങ്ങളെയും തുടർന്ന്, ശിവാജി മഹാരാജിനെയും ആദിൽഷാഹി രാജവംശത്തെയും അടിച്ചമർത്താനായി [[ഔറംഗസീബ്]] തന്റെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന സേനാനായകനായ മിർസ രാജാ ജയ് സിംഗിനെ നിയോഗിച്ചു. <ref name=":0">{{Cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |title=Shivaji And His Times lo |publisher=Longmass, Green and co. |year=1920 |edition=Second |location=New York, United States of America |language=en}}</ref> 1665-ൽ ജയ് സിംഗ് പുരന്ദർ കോട്ട ഉപരോധിച്ചു. ഏപ്രിലിന്റെ മധ്യത്തോടെ അദ്ദേഹം സമീപത്തുള്ള വജ്രഗഡ് കോട്ട പിടിച്ചെടുത്തു. പുരന്ദർ കോട്ട വളഞ്ഞ അദ്ദേഹം പീരങ്കികൾ ഉപയോഗിച്ച് കോട്ടമതിലുകൾ ആക്രമിച്ചു. മറാത്താ പക്ഷത്തിന് കനത്ത ആൾനാശം നേരിടേണ്ടിവന്നു. ഇതിനെത്തുടർന്ന്, ജയ് സിംഗിനെ നേരിൽ കണ്ട് സമാധാന വ്യവസ്ഥകൾ അംഗീകരിക്കാൻ ശിവാജി തീരുമാനിച്ചു. <ref>{{Cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |title=Shivaji And His Times |publisher=Longmass, Green and co. |year=1920 |edition=Second |location=New York, United States of America |pages=138–137 |language=en |chapter=Shivaji And Jai Singh 1665}}</ref> ജയ് സിംഗിനെ സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ ശിവാജി ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. <ref name="EralyA"/><ref>{{cite book | last=Sardesai | first=H. S. | title=Shivaji, the Great Maratha | publisher=Cosmo Publications| publication-place=New Delhi|volume=2 | date=2002 | isbn=978-81-7755-284-3|page=347|url=https://books.google.com/books?id=deHZAUDHzYwC&pg=PA347}}</ref> {{Blockquote| "മാപ്പ് അപേക്ഷിക്കുന്ന ഒരു കുറ്റക്കാരനായ ദാസനായാണ് ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നത്; എന്നോട് ക്ഷമിക്കണോ അതോ കൊല്ലണോ എന്നത് അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടം പോലെ തീരുമാനിക്കാം. എന്റെ പ്രധാന കോട്ടകളും കൊങ്കൺ പ്രദേശവും ചക്രവർത്തിയുടെ ഉദ്യോഗസ്ഥർക്ക് ഞാൻ വിട്ടുനൽകാം; അതുപോലെ, സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സേവനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനായി എന്റെ മകനെ അങ്ങയുടെ അടുത്തേക്ക് അയക്കുകയും ചെയ്യാം. എന്നെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, ഒരു വർഷത്തെ ഇടവേളയ്ക്കുശേഷം ചക്രവർത്തിയെ കണ്ട് ആദരവ് അർപ്പിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ, സ്വന്തം പ്രവിശ്യകളിൽ അധികാരം വിനിയോഗിക്കുന്ന മറ്റ് ഉദ്യോഗസ്ഥരെപ്പോലെ, എനിക്കും എന്റെ ഭാര്യയ്ക്കും കുടുംബത്തിനുമൊപ്പം ഒന്നോ രണ്ടോ ചെറിയ കോട്ടകളിൽ താമസിക്കാൻ അനുവാദം ലഭിക്കുമെന്ന് ഞാൻ പ്രത്യാശിക്കുന്നു. എന്റെ സേവനം എപ്പോഴൊക്കെയും എവിടെയൊക്കെയും ആവശ്യമായി വരുന്നുവോ, അപ്പോഴെല്ലാം ഉത്തരവ് ലഭിക്കുന്ന മുറയ്ക്ക് ഞാൻ വിശ്വസ്തതയോടെ എന്റെ കടമ നിർവഹിക്കുന്നതാണ്." }} ==ഉടമ്പടി== പുരന്ദർ ഉടമ്പടിയുടെ പ്രധാന വ്യവസ്ഥകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: <ref name="Marathas2008" > Gordon Stewart (2008), The Marathas 1600-1818 pg 73-4</ref> പന്ത്രണ്ട് കോട്ടകളും ഒരു ലക്ഷം 'ഹൂൺ' (അന്നത്തെ നാണയം) വരുമാനമുള്ള പ്രദേശവും ശിവജി തന്റെ കൈവശം നിലനിർത്തി. ആവശ്യമുള്ളപ്പോഴെല്ലാം മുഗളരെ സഹായിക്കാൻ ശിവജി ബാധ്യസ്ഥനായിരുന്നു. മുഗളർക്ക് വേണ്ടി പോരാടുന്നതിനായി 5,000 പേരടങ്ങുന്ന സൈന്യത്തിന്റെ നേതൃത്വം ഒരു 'മൻസബ്ദാർ' എന്ന നിലയിൽ ശിവജിയുടെ മകൻ [[സംഭാജി ഭോസ്ലെ|സംഭാജിയെ]] ഏൽപ്പിച്ചു. ബിജാപൂരിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള കൊങ്കൺ പ്രദേശം പിടിച്ചെടുക്കാൻ ശിവജി ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അതിനായി മുഗളർക്ക് 40 ലക്ഷം 'ഹൂൺ' നൽകേണ്ടതുണ്ടായിരുന്നു. പുരന്ദർ, രുദ്രമാൽ, കൊണ്ടാന, [[കർണാല കോട്ട|കർണാല]], [[ലോഹഗഡ്]], ഇസഗഡ്, തുംഗ്, ടിക്കോണ, രോഹിദ, നർദുർഗ, [[മാഹുലി കോട്ട|മാഹുലി]], ഭണ്ഡാർദുർഗ, പാലസ്ഖോൾ, രൂപഗഡ്, ബക്ത്ഗഡ്, മൊറാബ്ഖാൻ, മണിക്ഗഡ്, സരൂപ്ഗഡ്, [[സാഗർഗഡ്]], മറക്ഗഡ്, അങ്കോള, സോൻഗഡ്, മൻഗഡ് എന്നിവയുൾപ്പെടെ 23 കോട്ടകൾ അദ്ദേഹം വിട്ടുകൊടുക്കേണ്ടതുണ്ടായിരുന്നു. ഈ വ്യവസ്ഥകൾക്ക് പുറമേ, കൂടുതൽ രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചകൾക്കായി ഔറംഗസേബിനെ കാണാൻ ആഗ്ര സന്ദർശിക്കാനും ശിവജി സമ്മതിച്ചു. == അനന്തരഫലം== ശിവാജി കീഴടങ്ങിയതിനെത്തുടർന്ന്, പുരന്ദർ കോട്ടയുടെ ഉപരോധം ജയ് സിംഗ് അവസാനിപ്പിച്ചു; 4000 മറാഠാ സൈനികരടക്കം കോട്ടയിലുണ്ടായിരുന്ന 7000 പേർക്ക് പുറത്തുവരാൻ അദ്ദേഹം അനുമതി നൽകി. ശിവാജി തന്റെ കോട്ടകൾ ജയ് സിംഗിന് കൈമാറി. പരാജയപ്പെട്ട കലാപത്തിന് ശേഷം, തന്റെ പ്രവൃത്തികൾക്ക് മാപ്പും സുരക്ഷയും ഒപ്പം ഒരു ബഹുമതി വസ്ത്രവും (ഖില്ലത്ത്) ആവശ്യപ്പെട്ട് ശിവാജി ഔറംഗസീബിന് കത്തുകൾ എഴുതി. ചക്രവർത്തിയിൽ നിന്ന് മാപ്പ് ലഭിക്കുന്നതിന് തന്നെ സഹായിക്കണമെന്ന് അദ്ദേഹം ജയ് സിംഗിനോടും അഭ്യർത്ഥിച്ചു; "ഇപ്പോൾ അങ്ങ് എനിക്ക് സംരക്ഷകനും പിതാവുമാണ്, അതിനാൽ അങ്ങയുടെ പുത്രന്റെ ആഗ്രഹം സാധിച്ചുതരണമെന്ന് ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു" എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. <ref>{{cite book | last=Wink | first=André |author-link=Andre Wink|url=https://books.google.com/books?id=kGL3IQAACAAJ| title=Land and Sovereignty in India - Agrarian Society and Politics under the Eighteenth-Century Maratha Svarājya| publisher=[[Cambridge University Press]] | publication-place=[[Cambridge]] | date=2007-12-03 | isbn=978-0-521-05180-4 | series=Volume 36 of University of Cambridge Oriental Publications|page=58|chapter=Brahman,king and emperor|chapter-url=https://archive.org/details/landsovereigntyi0000wink/page/9/mode/1up}}</ref><ref>{{cite book|publisher=Books India International|title= Shivaji, Bhakha Sources and Nationalism|year= 2001|author= Mahendra Pratap Singh|author-link=Mahendra Pratap Singh|page=201}}</ref> 1665 സെപ്റ്റംബർ 15-ന് ഔറംഗസീബ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭ്യർത്ഥന അംഗീകരിക്കുകയും ഒരു കത്തും ഫർമാനും (രാജകീയ ഉത്തരവ്) ഒപ്പം ബഹുമതി വസ്ത്രവും അയച്ചുനൽകുകയും ചെയ്തു. ചക്രവർത്തിക്ക് നന്ദി അറിയിച്ചുകൊണ്ട് ശിവാജി മറുപടി കത്തെഴുതി. <ref name="EralyA">{{cite book|title=Emperors Of The Peacock Throne The Saga of the Great Moghuls|first=Abraham |last=Eraly|author-link=Abraham Eraly|url=https://books.google.com/books?id=h7kPQs8llvkC|page=661|publisher=Penguin Books Limited|year=2007|chapter=The Maratha Nemesis|isbn=978-93-5118-093-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=h7kPQs8llvkC&pg=PT629}}</ref> {{Blockquote| "ജീവത്യാഗം ചെയ്യാൻ സന്നദ്ധനായ, അടിമത്തത്തിന്റെ അടയാളം (കാതിലെ വളയം) ധരിച്ചവനും വിധേയത്വത്തിന്റെ ഭാരം (തോളിയിലെ വിരിപ്പ്) വഹിക്കുന്നവനുമായ ഏറ്റവും നിസ്സാരനായ അടിമ ശിവ—ഒരു അണുവിനെപ്പോലെ... ചക്രവർത്തിയുടെ ഔദാര്യങ്ങൾ എന്ന ശാശ്വത സന്തോഷവാർത്ത അംഗീകരിക്കുന്നു... പാപിയും ദുഷ്പ്രവൃത്തിക്കാരനുമായ എനിക്ക് എന്റെ കുറ്റങ്ങൾ പൊറുക്കപ്പെടാനോ തെറ്റുകൾ മറച്ചുവെക്കപ്പെടാനോ അർഹതയുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ ചക്രവർത്തിയുടെ കൃപയും ഔദാര്യവും എനിക്ക് പുതിയൊരു ജീവിതവും സങ്കൽപ്പിക്കാനാവാത്ത ബഹുമതിയും നൽകി..." }} പിന്നീട് ശിവാജി [[ആഗ്ര|ആഗ്രയിലെ]] ഔറംഗസീബിന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്തു. എന്നാൽ ഔറംഗസീബ് അദ്ദേഹത്തെ കുറച്ചുകാലത്തേക്ക് വീട്ടുതടങ്കലിലാക്കി. തടങ്കലിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ശിവാജിക്ക് സാധിക്കുകയും അദ്ദേഹം നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ശിവാജിയുടെ രക്ഷപ്പെടലിന് ജയ് സിംഗിന്റെ മകൻ റാം സിംഗിനെ കുറ്റപ്പെടുത്തിയ ഔറംഗസീബ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പദവി താഴ്ത്തുകയും ചെയ്തു. ==അവലംബം== {{reflist}} [[വർഗ്ഗം:മറാഠ സാമ്രാജ്യം]] [[വർഗ്ഗം:മുഗൾ സാമ്രാജ്യം]] 8v4abiv268f84ewdyfvnbtqzwhkh8fx 2 672013 4668351 2026-09-21T12:09:05Z Ndpna 223170 'ജീവചരിത്രം '''ഡോ. നെടുമ്പന അനിൽ''' അക്കാദമിഷ്യൻ, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രജ്ഞൻ, അധ്യാപക സംഘടനാ നേതാവ്, കേരളത്തിലെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകൻ = ആമുഖം = കേരളത്തിന്റെ പൊതുജീവി...' താൾ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു 4668351 wikitext text/x-wiki ജീവചരിത്രം '''ഡോ. നെടുമ്പന അനിൽ''' അക്കാദമിഷ്യൻ, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രജ്ഞൻ, അധ്യാപക സംഘടനാ നേതാവ്, കേരളത്തിലെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകൻ = ആമുഖം = കേരളത്തിന്റെ പൊതുജീവിതത്തിൽ, ക്ലാസ് മുറിക്കും ഗവേഷണ മേശയ്ക്കും രാഷ്ട്രീയ വേദിക്കും ഗാന്ധിയൻ കൂട്ടായ്മകൾക്കുമിടയിൽ ഡോ. നെടുമ്പന അനിലിനെപ്പോലെ അനായാസം സഞ്ചരിക്കുന്നവർ വളരെ കുറവാണ്. അദ്ദേഹം അക്കാദമിഷ്യൻ, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രജ്ഞൻ, ഗവേഷകൻ, വിദ്യാഭ്യാസ ഭരണാധികാരി, രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകൻ, ഗാന്ധിയൻ സാമൂഹിക പ്രവർത്തകൻ എന്നീ നിലകളിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. കൊല്ലം ജില്ലയിലെ നെടുമ്പന ഗ്രാമത്തിൽ വേരുകളുള്ള അദ്ദേഹം, ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുനയം, രാഷ്ട്രീയ സംഘടന, അധ്യാപക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ഗാന്ധിയൻ മൂല്യങ്ങൾ എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ബഹുമുഖമായ ഒരു കർമ്മപഥം കെട്ടിപ്പടുത്തിട്ടുണ്ട്. അധ്യാപനം, അക്കാദമിക് ഭരണനിർവഹണം, ഗവേഷണം എന്നിവയിലെ പതിറ്റാണ്ടുകളുടെ അനുഭവസമ്പത്തോടെ, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, സുസ്ഥിര വികസനം, പൊതുനയം, പ്രാദേശിക വികസനം എന്നീ മേഖലകളിൽ അദ്ദേഹം സംഭാവനകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. രാഷ്ട്രീയ-പൊതു സംഘടനകളിലെ ദീർഘകാല പ്രവർത്തനം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികനീതി, ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുക്ഷേമം, അധ്യാപകരുടെയും മറ്റ് തൊഴിലാളി സമൂഹങ്ങളുടെയും താൽപര്യസംരക്ഷണം എന്നിവ സംബന്ധിച്ച ചർച്ചകളിൽ ശബ്ദമുയർത്താൻ അദ്ദേഹത്തിന് അവസരം നൽകി. അക്കാദമിക് പാണ്ഡിത്യവും പൊതുജന പങ്കാളിത്തവും എന്ന രണ്ട് മുഖങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലുടനീളം പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തി നിലകൊള്ളുന്നു. അധ്യാപകൻ, ഗവേഷകൻ, ഗവേഷണ മാർഗദർശി, അക്കാദമിക് ഭരണാധികാരി എന്നീ നിലകളിലുള്ള പ്രവർത്തനം, രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകൾ, അധ്യാപക സംഘടനകൾ, ഗാന്ധിയൻ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുസേവന സംരംഭങ്ങൾ എന്നിവയിലെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കൊപ്പം വളർന്നുവന്നു. = ആദ്യകാല ജീവിതം, കുടുംബപശ്ചാത്തലം, വിദ്യാഭ്യാസം = ഡോ. അനിൽ ജനിച്ചത് കൊല്ലം ജില്ലയിലെ നെടുമ്പന പഞ്ചായത്തിലെ 'ചുമടുതാങ്ങിവിള കുടുംബ'ത്തിലാണ്; അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവിന്റെ തറവാടാണ്. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബാല്യകാലം ചെലവഴിച്ചത് ആലപ്പുഴ ജില്ലയിലെ കാർത്തികപ്പള്ളി, ഹരിപ്പാട്ടുള്ള മാതാവിന്റെ തറവാടായ 'വടക്കേകല്ലേലിൽ കുടുംബ'ത്തിലായിരുന്നു. അങ്ങനെ, കേരളത്തിലെ സാംസ്കാരികമായി സമ്പന്നമായ രണ്ട് പ്രദേശങ്ങളിലായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബാല്യം വികസിച്ചു. കൊല്ലത്തിന്റെയും ആലപ്പുഴയുടെയും വ്യതിരിക്തമായ സാമൂഹിക പാരമ്പര്യങ്ങളും സമൂഹജീവിതവും സാംസ്കാരിക പൈതൃകവും അദ്ദേഹത്തിന് അടുത്തറിയാൻ ഇത് അവസരം നൽകി. രണ്ട് കുടുംബപശ്ചാത്തലങ്ങളുടെ മൂല്യങ്ങളിലും പാരമ്പര്യങ്ങളിലും വേരൂന്നിയ ഈ അപൂർവ വളർച്ച, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതവീക്ഷണത്തെയും പിൽക്കാലത്തെ അക്കാദമിക്, സാമൂഹിക, പൊതുപ്രവർത്തനങ്ങളെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിച്ചു. ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം തിരുവനന്തപുരം കഴക്കൂട്ടത്താണ് താമസിക്കുന്നത്. നെടുമ്പന ലോവർ പ്രൈമറി സ്കൂളിലും നെടുമ്പന അപ്പർ പ്രൈമറി സ്കൂളിലുമാണ് അദ്ദേഹം ഔപചാരിക വിദ്യാഭ്യാസം ആരംഭിച്ചത്; ഹൈസ്കൂൾ വിദ്യാഭ്യാസം കുണ്ടറ എം.ജി.ഡി. ബോയ്സ് ഹൈസ്കൂളിൽ പൂർത്തിയാക്കി. ഈ വർഷങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിൽക്കാല അക്കാദമിക് പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും സാമൂഹിക-പൊതുകാര്യങ്ങളിലുള്ള വളർന്നുവന്ന താൽപര്യത്തിനും അടിത്തറയിട്ടു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കേരള സർവകലാശാലയിൽ നിന്ന് സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിൽ ബിരുദാനന്തര ബിരുദവും അതേ സർവകലാശാലയിൽ നിന്ന് എം.ഫിലും നേടി. ബോംബെയിലെ ഭാരതീയ വിദ്യാഭവനിൽ നിന്ന് ബിസിനസ് അഡ്മിനിസ്ട്രേഷനിൽ പോസ്റ്റ് ഗ്രാജ്വേറ്റ് ഡിപ്ലോമയും കരസ്ഥമാക്കി. കേരള സർവകലാശാലയിൽ നിന്നുള്ള സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലെ പിഎച്ച്.ഡിയോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അക്കാദമിക് യാത്ര പൂർത്തിയായി. വിദ്യാർഥി ജീവിതകാലത്ത് അദ്ദേഹം കേരള സ്റ്റുഡന്റ്സ് യൂണിയനിലും (കെ.എസ്.യു) യൂത്ത് കോൺഗ്രസിലും സജീവമായിരുന്നു; വിദ്യാർഥി-യുവജന സംഘടനാ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുകയും വിവിധ നേതൃസ്ഥാനങ്ങൾ വഹിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ജനങ്ങളുമായുള്ള ഇടപഴകൽ, സംഘടനാ ഏകോപനം, നേതൃത്വം, രാഷ്ട്രീയ പങ്കാളിത്തം എന്നിവയിൽ അദ്ദേഹത്തിന് അനുഭവം നൽകി. വിദ്യാർഥിതലത്തിലെ ഈ പങ്കാളിത്തം, യൂത്ത് കോൺഗ്രസ്, വിദ്യാഭ്യാസ സംഘടനകൾ, രാഷ്ട്രീയ വേദികൾ, ഗാന്ധിയൻ സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയിലെ ചുമതലകളോടെ വിശാലമായ പൊതു-രാഷ്ട്രീയ ജീവിതമായി വളർന്നു. അക്കാദമിക് പുരോഗതിയും സംഘടനാ പങ്കാളിത്തവും ചേർന്ന ഈ സവിശേഷത, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രജ്ഞൻ, അധ്യാപകൻ, ഗവേഷകൻ, രാഷ്ട്രീയ സംഘാടകൻ, സാമൂഹിക പ്രവർത്തകൻ എന്നീ നിലകളിലുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ മുഖമുദ്രയായി മാറി. = അക്കാദമിക് ജീവിതവും അധ്യാപന പരിചയവും = ഡോ. അനിലിന്റെ അധ്യാപന ജീവിതം ഏകദേശം 34 വർഷം നീണ്ടുനിൽക്കുന്നു; ഇക്കാലയളവിൽ കോളേജ്, ഹയർ സെക്കൻഡറി തലങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം പഠിപ്പിച്ചു. കൊല്ലം സഹകരണ കോളേജ്, കൊല്ലം എസ്.എൻ. അഡ്വാൻസ്ഡ് സ്റ്റഡീസ് സെന്റർ, ആറ്റിങ്ങൽ സഹകരണ കോളേജ്, കൊട്ടാരക്കര എൻ.എസ്.എസ്. ആർട്സ് കോളേജ്, കൊല്ലം ഭാസ്കർ കോളേജ് എന്നിവിടങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ലക്ചററായി സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. കരുവാറ്റ എൻ.എസ്.എസ്. ഹയർ സെക്കൻഡറി സ്കൂളിൽ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം ഹയർ സെക്കൻഡറി അധ്യാപകനായും പ്രവർത്തിച്ചു. പിന്നീട് തിരുവനന്തപുരം മഹാത്മാഗാന്ധി കോളേജിൽ പ്രൊഫസറായും വി.ടി.എം. എൻ.എസ്.എസ്. കോളേജിൽ സാമ്പത്തികശാസ്ത്ര ബിരുദാനന്തര വിഭാഗം മേധാവിയായും സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. ക്ലാസ് അധ്യാപനം, ബിരുദാനന്തര തലത്തിലെ മേൽനോട്ടം, പാഠ്യപദ്ധതി സംബന്ധമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, അക്കാദമിക് ഭരണം, പരീക്ഷാ ചുമതലകൾ എന്നിവ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. അധ്യാപകൻ എന്ന നിലയിൽ, സാമ്പത്തിക വികസനം, പൊതുനയം, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, പാരിസ്ഥിതിക പ്രശ്നങ്ങൾ, പ്രാദേശിക വികസനം, സമകാലിക സാമ്പത്തിക വിഷയങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളുമായി അദ്ദേഹം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വിഷയത്തിന്റെ സാമൂഹിക പ്രസക്തിയും, സാമ്പത്തിക പ്രശ്നങ്ങളെ കേരളത്തിന്റെയും ഇന്ത്യയുടെയും പശ്ചാത്തലത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയുമായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമീപനം ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. സാധാരണ കോളേജ് സേവനത്തിൽ നിന്നുള്ള വിരമിക്കൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അക്കാദമിക് പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ വേഗത കുറച്ചില്ല. തിരുവനന്തപുരം മാർ ഇവാനിയോസ് വിദ്യാനഗർ ക്യാമ്പസിലെ മാർ ഗ്രിഗോറിയോസ് ലോ കോളേജിൽ സോഷ്യൽ സയൻസ് വിഭാഗം പ്രൊഫസറായി അദ്ദേഹം സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. ശ്രീനാരായണഗുരു ഓപ്പൺ യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിൽ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിൽ അക്കാദമിക് കൗൺസിലർ, എം.എ. ഇക്കണോമിക്സ് വിദ്യാർഥികളുടെ പ്രോജക്ട് സൂപ്പർവൈസർ, ചോദ്യപേപ്പർ സൂക്ഷ്മപരിശോധനയിലെ വിഷയവിദഗ്ധൻ, ബിരുദ-ബിരുദാനന്തര പരീക്ഷകളുടെ സാമ്പത്തികശാസ്ത്ര മൂല്യനിർണയത്തിന്റെ ചീഫ് എന്നീ നിലകളിലും അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസം, വിദ്യാർഥി മാർഗനിർദേശം, ഗവേഷണ മേൽനോട്ടം, സർവകലാശാലാ പരീക്ഷാ സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയിലുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ തുടരുന്ന താൽപര്യത്തെ ഈ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. = ഗവേഷണ പരിചയവും അക്കാദമിക് മേൽനോട്ടവും = ഗവേഷണം ഡോ. അനിലിന്റെ പ്രൊഫഷണൽ ജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രഭാഗമാണ്. ഏകദേശം 20 വർഷത്തെ ഗവേഷണ പരിചയം അദ്ദേഹത്തിനുണ്ട്; അതിൽ ഏകദേശം 12 വർഷം ഗവേഷണ മാർഗദർശിയായും എട്ട് വർഷം ഗവേഷണ പ്രോജക്ടുകളിലും പ്രവർത്തിച്ചു. ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, സുസ്ഥിര വികസനം, പൊതുവിതരണ സമ്പ്രദായം, പ്രാദേശിക വികസനം, പാരിസ്ഥിതിക പ്രശ്നങ്ങൾ, കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക വെല്ലുവിളികൾ എന്നിവയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗവേഷണ താൽപര്യങ്ങളുടെ കേന്ദ്രം. സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലെ ഗവേഷണ മാർഗദർശി എന്ന നിലയിൽ, വൈവിധ്യമാർന്ന സാമ്പത്തിക-വികസന വിഷയങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഡോക്ടറൽ ഗവേഷകരെ അദ്ദേഹം മേൽനോട്ടം വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. യു.ജി.സി. ജൂനിയർ റിസർച്ച് ഫെല്ലോഷിപ്പ്, സംസ്ഥാന സർക്കാരിന്റെ സീനിയർ റിസർച്ച് ഫെല്ലോഷിപ്പ് പദ്ധതികൾ എന്നിവയുടെ പിന്തുണയുള്ള ഗവേഷകരും പാർട്ട്-ടൈം ഗവേഷകരും ഉൾപ്പെടെ നിരവധി പേർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാർഗനിർദേശത്തിൽ പിഎച്ച്.ഡി. പൂർത്തിയാക്കി. ഗവേഷണ പ്രശ്നം രൂപപ്പെടുത്തൽ, സാഹിത്യ അവലോകനം, രീതിശാസ്ത്ര രൂപകൽപ്പന, വിവര വിശകലനം, കണ്ടെത്തലുകളുടെ വ്യാഖ്യാനം, ഡോക്ടറൽ പ്രബന്ധ തയ്യാറാക്കൽ എന്നിങ്ങനെ ഗവേഷണയാത്രയുടെ എല്ലാ ഘട്ടങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മേൽനോട്ടം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. സാമ്പത്തിക സിദ്ധാന്തത്തെ അനുഭവജ്ഞാനാധിഷ്ഠിത ഗവേഷണവുമായും സമകാലിക സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളുമായും ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യം അദ്ദേഹം എല്ലായ്പ്പോഴും ഊന്നിപ്പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അക്കാദമിക് കമ്മിറ്റികൾ, സർവകലാശാലാ പരീക്ഷാ ബോർഡുകൾ, ബിരുദാനന്തര വൈവ ബോർഡുകൾ, പാഠ്യപദ്ധതി സംബന്ധമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയിലും അദ്ദേഹം പങ്കെടുത്തിട്ടുണ്ട്. = ഗവേഷണ പ്രോജക്ടുകളും വികസന പഠനങ്ങളും = ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയും പൊതുവിതരണ സമ്പ്രദായവും (പി.ഡി.എസ്.) തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാന ഗവേഷണ താൽപര്യങ്ങളിലൊന്ന്. യൂണിവേഴ്സിറ്റി ഗ്രാന്റ്സ് കമ്മീഷൻ (യു.ജി.സി.) സ്പോൺസർ ചെയ്ത "Role of PDS in Food Security of a Consumer State – A Case Study of Kerala" എന്ന ഗവേഷണ പ്രോജക്ട് അദ്ദേഹം പൂർത്തിയാക്കി. ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കൾക്കായി പുറമേ നിന്നുള്ള സ്രോതസ്സുകളെ വലിയ തോതിൽ ആശ്രയിക്കുന്ന ഒരു സംസ്ഥാനത്ത് ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നതിൽ പി.ഡി.എസിന്റെ പ്രാധാന്യം ഈ പഠനം പരിശോധിച്ചു. കാർഷിക വികസനം, ദാരിദ്ര്യം, ഗ്രാമീണ വ്യവസായങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, ഭൂപ്രശ്നങ്ങൾ, പ്രാദേശിക വികസനം എന്നിവയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. 'കൊല്ലം ജില്ല – വികസന ദർശനം 2050' തയ്യാറാക്കുന്നതിലെ പങ്കാളിത്തം, ദീർഘകാല ആസൂത്രണത്തിലും ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ വികസന സാധ്യതകളിലുമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ താൽപര്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. കേരള സ്റ്റേറ്റ് പ്ലാനിങ് ബോർഡിന്റെ പന്ത്രണ്ടാം പഞ്ചവത്സര പദ്ധതിയുടെ ഭക്ഷ്യസുരക്ഷാ വർക്കിങ് ഗ്രൂപ്പുമായും അദ്ദേഹം ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു; ഭക്ഷ്യസുരക്ഷാ നയം, പൊതുക്ഷേമം, വികസന ആസൂത്രണം എന്നിവയിൽ സംസ്ഥാനതലത്തിൽ സംഭാവന നൽകാൻ ഇത് അവസരമൊരുക്കി. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, പ്രകൃതി ദുരന്തങ്ങൾ, സുസ്ഥിര വികസനം, കൃഷിയിലെ നിർമ്മിത ബുദ്ധി, ടൂറിസം, ധനനയം, ഉൾനാടൻ ജലഗതാഗതം, കുടിയേറ്റം, കോവിഡ്-19 മഹാമാരിയുടെ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ തുടങ്ങിയ സമകാലിക വിഷയങ്ങളിലേക്കും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അക്കാദമിക് താൽപര്യങ്ങൾ വ്യാപിക്കുന്നു. = അക്കാദമിക് പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങളും പണ്ഡിതോചിത സംഭാവനകളും = ജേണലുകളിലും എഡിറ്റ് ചെയ്ത ഗ്രന്ഥങ്ങളിലും മറ്റ് അക്കാദമിക് പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങളിലും ഡോ. അനിൽ ലേഖനങ്ങളും ഗവേഷണ പ്രബന്ധങ്ങളും സംഭാവന ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യയിലെയും കേരളത്തിലെയും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, പൊതുവിതരണ സമ്പ്രദായത്തിന്റെ പങ്ക്, കാർഷിക വികസനം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, ദാരിദ്ര്യം, പ്രാദേശിക വികസനം, ടൂറിസം, ധനനയം, വിദ്യാഭ്യാസം, സുസ്ഥിര വികസനം എന്നിവ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. കാലാവസ്ഥാജന്യ പ്രകൃതി ദുരന്തങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക ചെലവ്, കേരളത്തിലെ കാലാവസ്ഥാ ധനകാര്യം, നിർമ്മിത ബുദ്ധിയിലൂടെ കൃഷിയെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്നതിലെ സാധ്യതകളും വെല്ലുവിളികളും എന്നിവയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമീപകാല താൽപര്യങ്ങൾ. സുസ്ഥിര ഉപഭോഗവും പെരുമാറ്റവും, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷാ വെല്ലുവിളികൾ, കുട്ടനാടിന്റെ വികസന പ്രശ്നങ്ങൾ, ടൂറിസം, പ്രകൃതി ദുരന്തങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചും അദ്ദേഹം എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. പൊതുവിതരണ സമ്പ്രദായത്തെയും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയെയും കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ ക്ഷേമ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തോടും പൊതുനയത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളോടുമുള്ള തുടർച്ചയായ പ്രതിബദ്ധത കാണിക്കുന്നു. ടൂറിസം, ഉൾനാടൻ ജലഗതാഗതം, പ്രാദേശിക വികസനം, പാരിസ്ഥിതിക വിഷയങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള രചനകൾ സാമ്പത്തിക വളർച്ച, സുസ്ഥിരത, സാമൂഹിക ക്ഷേമം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിശാലമായ ആശങ്കയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഗാന്ധിയൻ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, കോവിഡ്-19-ഉം ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയും, ധനകാര്യ ഫെഡറലിസം, സാമ്പത്തിക വികസനം, ജനസംഖ്യയും ഭൂവിനിയോഗവും, സ്ഥാപനപരമായ പുനഃസംഘടന, ഇക്കോണോമെട്രിക്സ്, പാർലമെന്ററി ജനാധിപത്യം, പരമ്പരാഗത തൊഴിൽ മേഖലകൾ എന്നീ വിഷയങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട പ്രഭാഷണങ്ങൾ നടത്തുകയും പ്രബന്ധങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. = അക്കാദമിക് ഭരണവും സ്ഥാപനപരമായ ചുമതലകളും = അധ്യാപനത്തിനും ഗവേഷണത്തിനുമൊപ്പം ഡോ. അനിൽ നിരവധി ഭരണപരവും സ്ഥാപനപരവുമായ ചുമതലകൾ ഏറ്റെടുത്തിട്ടുണ്ട്. വി.ടി.എം. എൻ.എസ്.എസ്. കോളേജിലെ സാമ്പത്തികശാസ്ത്ര ബിരുദാനന്തര വിഭാഗത്തിന്റെ മേധാവിയായിരുന്നതിനു പുറമേ, കേരള സർവകലാശാലയുടെ ബോർഡ് ഓഫ് സ്റ്റഡീസ്, ബിരുദാനന്തര വൈവ ബോർഡുകൾ, സർവകലാശാലാ പരീക്ഷാ ബോർഡുകൾ എന്നിവയിൽ അംഗമായിരുന്നു. കേരള സർവകലാശാലയുടെ എൽ.എൽ.ബി. പാസ് ബോർഡുമായും ഉത്തരക്കടലാസ് മൂല്യനിർണയ പ്രവർത്തനങ്ങളുമായും അദ്ദേഹം ബന്ധപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ബിരുദാനന്തര തലത്തിലെ 'ഇക്കണോമിക് ഡെവലപ്മെന്റ് ആൻഡ് ഗ്രോത്ത്' സിലബസ്, ബിരുദ തലത്തിലെ 'ഇക്കണോമിക് ഗ്രോത്ത് ആൻഡ് ഡെവലപ്മെന്റ്' സിലബസ്, സി.ബി.സി.എസ്.എസ്. സിലബസിന്റെ പുനഃസംഘടന എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള സിലബസ് വികസന-പുനഃസംഘടനാ ശിൽപശാലകളിലും അദ്ദേഹം സംഭാവന നൽകി; ഇവയെല്ലാം പാഠ്യപദ്ധതി വികസനത്തിലും അക്കാദമിക് പരിഷ്കരണത്തിലുമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പങ്കാളിത്തത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. 'റൂറൽ ഇക്കണോമിക് ഡെവലപ്മെന്റ് ജേണലി'ന്റെ ചീഫ് എഡിറ്ററായും അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഗ്രാമീണ-പ്രാദേശിക വികസനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഗവേഷണങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കാനും പണ്ഡിതോചിതമായ ചർച്ചകൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനും ഇത് സഹായിച്ചു. = സർക്കാർ-സ്ഥാപനപരമായ പദവികൾ = സർക്കാർ സ്ഥാപനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസ സമിതികൾ, പൊതുനയ സംരംഭങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ഡോ. അനിൽ നിരവധി പദവികൾ വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. കേരള സർക്കാരിന്റെ സ്റ്റേറ്റ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഫോർ എജ്യുക്കേഷണൽ മാനേജ്മെന്റ് ആൻഡ് ട്രെയിനിങ്ങിൽ (സീമാറ്റ്) എക്സിക്യൂട്ടീവ് കമ്മിറ്റി അംഗവും വിദ്യാഭ്യാസ വിദഗ്ധനുമായി അദ്ദേഹം സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു; വിദ്യാഭ്യാസ ആസൂത്രണം, പരിശീലനം, വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലയുടെ വികസനം സംബന്ധിച്ച അക്കാദമിക് ചർച്ചകൾ എന്നിവയിൽ അദ്ദേഹം പങ്കാളിയായി. കേരള സർക്കാരിന്റെ സ്റ്റേറ്റ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് എൻസൈക്ലോപീഡിയയുടെ കൗൺസിൽ അംഗവുമായിരുന്നു; പൊതുമേഖലയിലെ സ്ഥാപനപരവും വിജ്ഞാനസംബന്ധവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി ഇത് അദ്ദേഹത്തെ ബന്ധിപ്പിച്ചു. കേരള സ്റ്റേറ്റ് പ്ലാനിങ് ബോർഡിന്റെ പന്ത്രണ്ടാം പഞ്ചവത്സര പദ്ധതിയുടെ ഭക്ഷ്യസുരക്ഷാ വർക്കിങ് ഗ്രൂപ്പിലെ അംഗമെന്ന നിലയിൽ, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയിലുള്ള തന്റെ അക്കാദമിക് താൽപര്യം അദ്ദേഹം വികസന നയത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചു. സ്റ്റേറ്റ് കൗൺസിൽ ഓഫ് എജ്യുക്കേഷണൽ റിസർച്ച് ആൻഡ് ട്രെയിനിങ്ങിന്റെ (എസ്.സി.ഇ.ആർ.ടി.) സ്റ്റേറ്റ് റിസോഴ്സ് പേഴ്സണായും, ഹയർ സെക്കൻഡറി അധ്യാപക പരിശീലനത്തിനായുള്ള സ്റ്റേറ്റ് മോണിറ്ററിങ് ടീമിലെ അംഗമായും, സംസ്ഥാന സ്കൂൾ യുവജനോത്സവത്തിന്റെ പബ്ലിസിറ്റി കമ്മിറ്റിയിൽ ചുമതലകൾ വഹിച്ചും അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ ഭരണം, നയചർച്ചകൾ, അധ്യാപക പരിശീലനം, സംസ്ഥാനതല വികസന സംരംഭങ്ങൾ എന്നിവയിലുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പങ്കാളിത്തത്തെ ഈ ചുമതലകൾ ഒരുമിച്ച് കാണിക്കുന്നു. = രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനങ്ങളും സംഘടനാ ജീവിതവും = രാഷ്ട്രീയം ഡോ. അനിലിന്റെ പൊതുജീവിതത്തിന്റെ പ്രധാന ഭാഗമാണ്; അത് ആരംഭിച്ചത് താഴെത്തട്ടിൽ നിന്നാണ്. 1987 മുതൽ 1990 വരെ കൊല്ലം നെടുമ്പന മണ്ഡലം കമ്മിറ്റിയിൽ യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് മണ്ഡലം പ്രസിഡന്റായി അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. തുടർന്ന് കൊല്ലം ചാത്തന്നൂർ ബ്ലോക്ക് കമ്മിറ്റിയിൽ യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് ബ്ലോക്ക് ജനറൽ സെക്രട്ടറിയും (1990–1992), കൊല്ലം ജില്ലാ കമ്മിറ്റിയിൽ യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് ജില്ലാ ജനറൽ സെക്രട്ടറിയും (1992–1993) ആയി. 1993 മുതൽ 1996 വരെ ഇന്ത്യൻ യൂത്ത് കോൺഗ്രസ് കേരള ഘടകത്തിന്റെ സ്റ്റേറ്റ് എക്സിക്യൂട്ടീവ് അംഗമായിരുന്നു. ഓരോ ചുമതലയും മണ്ഡലം, ബ്ലോക്ക്, ജില്ല, സംസ്ഥാനം എന്നിങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമേഖല വിപുലമാക്കി. 1996 മുതൽ 1998 വരെ ഓൾ കേരള പിഎച്ച്.ഡി. റിസർച്ച് സ്കോളേഴ്സ് യൂണിയന്റെ സംസ്ഥാന പ്രസിഡന്റായിരുന്നു; ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഘടനാ പരിചയത്തെ ഗവേഷക സമൂഹത്തിന്റെ ആശങ്കകളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് 2008 മുതൽ 2014 വരെ കേരള എജ്യുക്കേഷൻ പ്രൊട്ടക്ഷൻ കൗൺസിലിന്റെ (കെ.ഇ.പി.സി.) സംസ്ഥാന ജനറൽ സെക്രട്ടറിയായും, 2008 മുതൽ 2016 വരെ കെ.പി.സി.സി. വിചാർ വിഭാഗിന്റെ സംസ്ഥാന വൈസ് ചെയർമാനും വർക്കിങ് ചെയർമാനുമായും പ്രവർത്തിച്ചു. ഈ ചുമതലകൾ സംഘടനാ പരിപാടികളിലും പൊതുചർച്ചകളിലും വിദ്യാഭ്യാസ-സാമൂഹിക വികസന വിഷയങ്ങളിലും അദ്ദേഹത്തെ പങ്കാളിയാക്കി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ-സംഘടനാ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ഒരു ഗാന്ധിയൻ മാനവും ഉണ്ട്. 2017 മുതൽ 2023 വരെ കേരള പ്രദേശ് ഗാന്ധി ദർശൻ വേദി സംസ്ഥാന കമ്മിറ്റിയുടെ സ്ഥാപക ജനറൽ സെക്രട്ടറിയായിരുന്നു; 2022 മുതൽ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഗാന്ധിയൻ സ്റ്റഡീസ് ആൻഡ് ഡെവലപ്മെന്റ് റിസർച്ചിന്റെ (ഐ.ജി.എസ്.ഡി.ആർ.) ഡയറക്ടറാണ്. യുവജന രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് വിദ്യാഭ്യാസ വാദത്തിലേക്കും, അടുത്ത കാലത്ത് ഗാന്ധിയൻ ചിന്തയുടെയും വികസന ഗവേഷണത്തിന്റെയും പ്രോത്സാഹനത്തിലേക്കും വളർന്ന ഒരു പൊതുജീവിതത്തെ ഈ ചുമതലകൾ ഒരുമിച്ച് കാണിക്കുന്നു. = ഗാന്ധിയൻ പ്രവർത്തനങ്ങളും പൊതുസേവനവും = ഗാന്ധിയൻ ചിന്തയും നിർമ്മാണാത്മക സാമൂഹിക ഇടപെടലുമാണ് ഡോ. അനിലിന്റെ പൊതുജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വ്യതിരിക്തമായ ഘടകങ്ങളിൽ ചിലത്. കേരള പ്രദേശ് കോൺഗ്രസ് കമ്മിറ്റിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സംസ്ഥാനതല സംഘടനയായ കേരള പ്രദേശ് ഗാന്ധി ദർശൻ വേദിയുടെ (കെ.പി.ജി.ഡി.) സ്ഥാപക ജനറൽ സെക്രട്ടറിയായി 2017 മുതൽ 2023 വരെ അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. ഇതിലൂടെ ഗാന്ധിയൻ തത്ത്വചിന്ത, അഹിംസ, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം, ജനാധിപത്യ മൂല്യങ്ങൾ, ധാർമ്മിക പൊതുജീവിതം, നിർമ്മാണാത്മക ദേശീയ വികസനം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പരിപാടികളിലും ചർച്ചകളിലും അദ്ദേഹം പങ്കെടുത്തു. 2022 മുതൽ അദ്ദേഹം ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഗാന്ധിയൻ സ്റ്റഡീസ് ആൻഡ് ഡെവലപ്മെന്റ് റിസർച്ചിന്റെ (ഐ.ജി.എസ്.ഡി.ആർ.) ഡയറക്ടറായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ജി. രാമാനുജം ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ലേബർ സ്റ്റഡീസിന്റെ ഓണററി ഡയറക്ടറുമാണ്. ഈ സ്ഥാപനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗാന്ധിയൻ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഗവേഷണം, തൊഴിൽ പഠനങ്ങൾ, സാമൂഹിക വികസനം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഗാന്ധിയൻ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ അക്കാദമിക് താൽപര്യം പ്രഭാഷണങ്ങളിലും രചനകളിലും ദൃശ്യമാണ്. സാമ്പത്തിക നീതി, സുസ്ഥിര വികസനം, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം, സാധാരണക്കാരുടെ ക്ഷേമം എന്നിവയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഗാന്ധിയൻ ആശയങ്ങളുടെ ഇന്നത്തെ പ്രസക്തിയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൊതുപ്രവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു. = അധ്യാപക സംഘടനകളും വിദ്യാഭ്യാസ വാദവും = സംസ്ഥാന-ദേശീയ തലങ്ങളിലെ അധ്യാപക സംഘടനകളിലും വിദ്യാഭ്യാസ സേവന അസോസിയേഷനുകളിലും ഡോ. അനിൽ സജീവ നേതാവായിരുന്നു. 1999 മുതൽ 2010 വരെ എയ്ഡഡ് ഹയർ സെക്കൻഡറി ടീച്ചേഴ്സ് അസോസിയേഷന്റെ സ്ഥാപകനും സംസ്ഥാന പ്രസിഡന്റുമായിരുന്നു; ഇക്കാലത്ത് എയ്ഡഡ് ഹയർ സെക്കൻഡറി അധ്യാപകരുടെ പ്രൊഫഷണൽ താൽപര്യങ്ങളും സ്ഥാപനപരമായ ആശങ്കകളും സംബന്ധിച്ച സംഘടനാ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ഏർപ്പെട്ടു. 2005 മുതൽ 2010 വരെ ഫെഡറേഷൻ ഓഫ് ഹയർ സെക്കൻഡറി ടീച്ചേഴ്സ് അസോസിയേഷന്റെ (എഫ്.എച്ച്.എസ്.ടി.എ.) സംസ്ഥാന ചെയർമാനായും, 2004 മുതൽ 2010 വരെ ഓൾ ഇന്ത്യ ഫെഡറേഷൻ ഓഫ് ടീച്ചേഴ്സ് ഓർഗനൈസേഷന്റെ (എ.ഐ.എഫ്.ടി.ഒ.) ദേശീയ വൈസ് ചെയർമാനായും സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. സ്റ്റേറ്റ് എംപ്ലോയീസ് ആൻഡ് ടീച്ചേഴ്സ് ഓർഗനൈസേഷനുമായും (സെറ്റോ) അദ്ദേഹം ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു; കേരള സ്റ്റേറ്റ് അധ്യാപക ഐക്യവേദിയുടെ സംസ്ഥാന കൺവീനറായും പ്രവർത്തിച്ചു. കേരള പ്രൈവറ്റ് കോളേജ് ടീച്ചേഴ്സ് അസോസിയേഷനിൽ (കെ.പി.സി.ടി.എ.) 2010 മുതൽ 2018 വരെ സംസ്ഥാന വർക്കിങ് കമ്മിറ്റി അംഗമായിരുന്നു. അധ്യാപകരുടെ സേവനവ്യവസ്ഥകൾ, വിദ്യാഭ്യാസ നയം, പ്രൊഫഷണൽ അവകാശങ്ങൾ, സ്ഥാപന വികസനം എന്നിവ സംബന്ധിച്ച ചർച്ചകളിൽ ഈ പദവികൾ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു വേദി നൽകി. അധ്യാപക സംഘടനകളിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം അക്കാദമിക് ജീവിതവുമായി അടുത്തു ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അധ്യാപകനും അക്കാദമിക് ഭരണാധികാരിയുമെന്ന നിലയിൽ സ്ഥാപനപരമായ ചർച്ചകളിൽ പങ്കെടുക്കുമ്പോൾത്തന്നെ, വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും അധ്യാപക സമൂഹത്തിനുമായുള്ള വിശാല സംരംഭങ്ങൾക്കും അദ്ദേഹം സംഭാവന നൽകി. = സാമൂഹിക, സഹകരണ, സാമൂഹ്യ പ്രവർത്തനങ്ങൾ = ഡോ. അനിലിന്റെ പൊതുജീവിതത്തിന് പ്രാദേശികവും സമൂഹാധിഷ്ഠിതവുമായ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ വേരുകളുണ്ട്. കൊല്ലം ജില്ലയിലെ നെടുമ്പനയിലുള്ള നല്ലില മിൽക്ക് പ്രൊഡ്യൂസിങ് കോ-ഓപ്പറേറ്റീവ് സൊസൈറ്റിയുടെ (ആപ്കോസ്) ഡയറക്ടർ ബോർഡ് അംഗമായി അദ്ദേഹം സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു; പ്രാദേശിക സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളിലും ഗ്രാമീണ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളിലുമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പങ്കാളിത്തം ഇത് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. കേരള ടീച്ചേഴ്സ് സാനറ്റോറിയ സൊസൈറ്റിയുടെ (അധ്യാപക ഭവൻ) ഗവേണിങ് ബോഡി അംഗവുമായിരുന്നു; അധ്യാപകരുടെയും വിശാല വിദ്യാഭ്യാസ സമൂഹത്തിന്റെയും ക്ഷേമത്തിനും പിന്തുണയ്ക്കുമുള്ള സ്ഥാപനപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം പങ്കാളിയായി. ഗ്രാമീണ വികസനം, സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, തൊഴിൽ പ്രശ്നങ്ങൾ, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ എന്നിവയിലുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ താൽപര്യം അക്കാദമിക്, പൊതുപ്രവർത്തനങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്; സാമ്പത്തിക വികസനവും സാധാരണ സമൂഹങ്ങളുടെ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലേക്ക് അവ ആവർത്തിച്ച് മടങ്ങിയെത്തുന്നു. = പ്രൊഫഷണൽ അസോസിയേഷനുകളും അക്കാദമിക് ശൃംഖലകളും = ഇന്ത്യൻ ഇക്കണോമിക് അസോസിയേഷൻ, ജി. രാമാനുജം ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ലേബർ സ്റ്റഡീസ്, കേരള പ്രദേശ് ഗാന്ധി ദർശൻ വേദി എന്നിവയുടെ ലൈഫ് മെമ്പറാണ് ഡോ. അനിൽ. സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, തൊഴിൽ പഠനങ്ങൾ, ഗാന്ധിയൻ ചിന്ത, സാമൂഹിക വികസനം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അക്കാദമിക് ആശയവിനിമയത്തിനും പണ്ഡിതോചിതമായ വിനിമയത്തിനും ചർച്ചകൾക്കും ഈ അംഗത്വങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന് അവസരം നൽകിയിട്ടുണ്ട്; അധ്യാപനം, ഗവേഷണം, സ്ഥാപനപരമായ ചുമതലകൾ എന്നിവയെ അവ പൂർത്തീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. = പുരസ്കാരങ്ങളും അംഗീകാരങ്ങളും = അധ്യാപനം, അക്കാദമിക് സേവനം, സ്ഥാപനപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ഗാന്ധിയൻ സംരംഭങ്ങൾ എന്നിവയിലെ സംഭാവനകൾ മാനിച്ച് ഡോ. അനിലിന് നിരവധി പുരസ്കാരങ്ങളും ബഹുമതികളും അഭിനന്ദനങ്ങളും ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2010-ൽ, ടീച്ചേഴ്സ് ഓർഗനൈസേഷൻ, കേരള സ്പോൺസർ ചെയ്ത ഡോ. കെ.വി. കുഞ്ഞുകൃഷ്ണൻ സ്മാരക മികച്ച അധ്യാപക പുരസ്കാരം (സംസ്ഥാനതലം) അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചു; 10,001 രൂപ ക്യാഷ് പ്രൈസും മെമന്റോയും ഇതിനൊപ്പമുണ്ടായിരുന്നു. 2011-ൽ, അധ്യാപനത്തിലെ സംഭാവനയ്ക്കുള്ള അംഗീകാരമായി, കർണാടകയിലെ ബാംഗ്ലൂർ ഗാർഡൻ സിറ്റി കോളേജ് സ്പോൺസർ ചെയ്ത ജി.സി.സി. ദേശീയ മികച്ച അധ്യാപക പുരസ്കാരം അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചു; 10,001 രൂപ ക്യാഷ് പ്രൈസും മെമന്റോയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. 2018-ൽ, പോസ്റ്റ് ഓഫീസ് സേവിങ്സ് സ്കീം പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചതിന് ഭാരത സർക്കാരിന്റെ പോസ്റ്റൽ അവാർഡ് അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചു. 2017-ൽ ഗ്യാൻ ബുക്സ് (പി) ലിമിറ്റഡിൽ നിന്നുള്ള അഭിനന്ദനക്കത്ത്, 2018-ൽ നെറ്റ്വർക്ക് സിസ്റ്റം ടെക്നോളജി ട്രെയിനിങ് കമ്പനിയിൽ നിന്നുള്ള അഭിനന്ദന സർട്ടിഫിക്കറ്റ്, 2022-ൽ കേരള സർക്കാരിന്റെ കെമിക്കൽ എക്സാമിനേഴ്സ് ലബോറട്ടറിയിൽ നിന്നുള്ള അഭിനന്ദനക്കത്ത്, ഗാന്ധിയൻ സംരംഭങ്ങളെ മുൻനിർത്തി 2022-ൽ ഗാന്ധി ദർശൻ വേദി സംസ്ഥാന കമ്മിറ്റിയിൽ നിന്നുള്ള അഭിനന്ദന സർട്ടിഫിക്കറ്റ് എന്നിവയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റ് അംഗീകാരങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. 2026-ൽ, കൊല്ലം സി.എഫ്.സി.ഐ.സി.ഐ. സ്പോൺസർ ചെയ്ത മികച്ച അധ്യാപകനുള്ള ഗുരുവന്ദനം പുരസ്കാരം നൽകി അദ്ദേഹത്തെ ആദരിച്ചു. വിദ്യാഭ്യാസം, അക്കാദമിക് സേവനം, സ്ഥാപന വികസനം, ജനോപകാര പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിരന്തര പ്രതിബദ്ധതയ്ക്ക് വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സർക്കാർ സംഘടനകൾ, പ്രൊഫഷണൽ സമിതികൾ, സാമൂഹിക-ഗാന്ധിയൻ സംഘടനകൾ എന്നിവയിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വിലമതിപ്പും അംഗീകാരവും ഈ ബഹുമതികൾ ഒരുമിച്ച് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. = തുടരുന്ന അക്കാദമിക്, പൊതുപ്രവർത്തനങ്ങൾ = സാധാരണ കോളേജ് സേവനത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ച ശേഷവും ഡോ. അനിൽ അക്കാദമിക്, പൊതുജീവിതത്തിൽ സജീവമായി തുടരുന്നു. അക്കാദമിക് കൗൺസലിങ്, പ്രോജക്ട് മേൽനോട്ടം, ചോദ്യപേപ്പർ സൂക്ഷ്മപരിശോധന, സർവകലാശാലാ പരീക്ഷാ മൂല്യനിർണയം, ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളിലെ അധ്യാപനം എന്നിവ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലവിലുള്ളതും സമീപകാലത്തുള്ളതുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. സാമ്പത്തികശാസ്ത്രവും അക്കാദമിക് ഭരണവുമായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ ബന്ധം, വിദ്യാർഥികളുമായും ഗവേഷകരുമായും വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളുമായും അദ്ദേഹത്തെ ബന്ധിപ്പിച്ചു നിർത്തുകയും, തന്റെ അനുഭവം പുതിയ തലമുറയിലെ പഠിതാക്കളുമായി പങ്കിടാൻ അവസരം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗാന്ധിയൻ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുസംഘടനകൾ, സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ എന്നിവയിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പങ്കാളിത്തം ഇതേ തുടർച്ച കാണിക്കുന്നു; അക്കാദമിക്, രാഷ്ട്രീയ അനുഭവങ്ങൾ സമാന്തരമായി വളർന്ന്, വിദ്യാഭ്യാസം, സമൂഹം, ഭരണം, വികസനം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധാരണയെ ആഴത്തിലാക്കിയിരിക്കുന്നു. = മൊത്തത്തിലുള്ള സംഭാവനയും പൈതൃകവും = അധ്യാപനം, ഗവേഷണം, അക്കാദമിക് ഭരണം, രാഷ്ട്രീയ സംഘടന, അധ്യാപക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ഗാന്ധിയൻ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ എന്നിവയെ ഡോ. നെടുമ്പന അനിലിന്റെ ജീവിതം ഒരുമിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു അക്കാദമിക് എന്ന നിലയിൽ, സാമ്പത്തികശാസ്ത്ര അധ്യാപനം, ഗവേഷണ മാർഗനിർദേശം, സർവകലാശാലാ ചുമതലകൾ, പണ്ഡിതോചിതമായ രചന എന്നിവയിൽ പതിറ്റാണ്ടുകളുടെ അനുഭവം അദ്ദേഹത്തിനുണ്ട്; ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, സുസ്ഥിര വികസനം, പൊതുനയം, പ്രാദേശിക വികസനം എന്നിവയിലുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ താൽപര്യങ്ങൾ പ്രോജക്ടുകളിലും പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങളിലും ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട പ്രഭാഷണങ്ങളിലും ഉടനീളം കാണാം. ഒരു സംഘാടകൻ എന്ന നിലയിൽ, പ്രാദേശിക, ജില്ലാ, സംസ്ഥാന, ദേശീയ തലങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ചുമതലകൾ വഹിച്ചു; യൂത്ത് കോൺഗ്രസ്, വിദ്യാഭ്യാസ സംരക്ഷണ സംഘടനകൾ, രാഷ്ട്രീയ പഠന വേദികൾ, ഗാന്ധിയൻ സ്ഥാപനങ്ങൾ, അധ്യാപക അസോസിയേഷനുകൾ എന്നിവയിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം, പ്രൊഫഷണൽ അനുഭവത്തെ വിശാലമായ വിദ്യാഭ്യാസ-സാമൂഹിക ആശങ്കകളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു. പാണ്ഡിത്യവും പൊതുജന പങ്കാളിത്തവും ഒരുമിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തെ വേറിട്ടു നിർത്തുന്നത്. സാമ്പത്തികശാസ്ത്രജ്ഞനും അധ്യാപകനുമെന്ന നിലയിൽ അദ്ദേഹം വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ഗവേഷണത്തിനും സംഭാവന നൽകി; രാഷ്ട്രീയ-സംഘടനാ പ്രവർത്തകൻ എന്ന നിലയിൽ പൊതുകാര്യങ്ങളിൽ പങ്കെടുത്തു; ഗാന്ധിയൻ പ്രവർത്തകൻ എന്ന നിലയിൽ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം, ധാർമ്മിക പൊതുജീവിതം, നിർമ്മാണാത്മക വികസനം എന്നിവയിൽ ഇടപെട്ടു. വിദ്യാഭ്യാസം, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തം, അധ്യാപക ക്ഷേമം, പൊതുനയം, ഗാന്ധിയൻ മൂല്യങ്ങൾ, സാമൂഹിക വികസനം എന്നിവയോടുള്ള നിരന്തരമായ ഇടപെടലിനെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതവും പ്രവർത്തനവും പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നത്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ തുടരുന്ന അക്കാദമിക്, സ്ഥാപനപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പഠനം, അധ്യാപനം, ഗവേഷണം, പൊതുസേവനം എന്നിവയോടുള്ള നിലനിൽക്കുന്ന പ്രതിബദ്ധത കാണിക്കുന്നു. 5btrpkuivfode1usy2r8q2d31xqlw9m 3 672014 4668352 2026-09-21T12:09:05Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4668352 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Ndpna | Ndpna | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 12:09, 21 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC) 00991zrzvra26u4vnyvsn6jhy7ypxd7 3 672015 4668370 2026-09-21T16:34:13Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[ബദൽ:സ്വാഗതം|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4668370 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: ദീപശ്രീ26 | ദീപശ്രീ26 | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 16:34, 21 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC) lnsiqswlr61mwm7wsge4a61m6qe6255 3 672016 4668374 2026-09-21T16:44:38Z Mfield 212183 Mfield എന്ന ഉപയോക്താവ് [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:獅眠洞]] എന്ന താൾ [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Be4ore27]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു: "[[Special:CentralAuth/獅眠洞|獅眠洞]]" എന്ന ഉപയോക്താവിനെ "[[Special:CentralAuth/Be4ore27|Be4ore27]]" എന്നു പേരുമാറ്റിയപ്പോൾ താൾ കൂടെ സ്വയം മാറിയിട്ടുണ്ട്. 4668374 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Be4ore27]] 9njedfd3d04xgrybc1zh8lynt3atwjp 0 672017 4668377 2026-09-21T16:47:27Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എ.എൽ.പി.എസ് ഞമങ്ങാട്ട്]] എന്ന താൾ [[എ.എൽ.പി.എസ്. ഞമങ്ങാട്ട്]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4668377 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[എ.എൽ.പി.എസ്. ഞമങ്ങാട്ട്]] izzsn1dlk66i54k80zanxrnwh73efqw 0 672018 4668380 2026-09-21T16:49:19Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എം.ജെ.​എം.എ.എൽ.പി.എസ് പള്ളിമുക്ക്]] എന്ന താൾ [[എം.ജെ.​എം.എ.എൽ.പി.എസ്. പള്ളിമുക്ക്]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4668380 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[എം.ജെ.​എം.എ.എൽ.പി.എസ്. പള്ളിമുക്ക്]] ot1fn7nkyjsy11oqvbzb5ktjgrso0qi 0 672019 4668382 2026-09-21T16:49:29Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എ.എൽ.പി.എസ് നോർത്ത് കൊഴക്കോട്ടൂർ]] എന്ന താൾ [[എ.എൽ.പി.എസ് നോർത്ത്. കൊഴക്കോട്ടൂർ]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4668382 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[എ.എൽ.പി.എസ് നോർത്ത്. കൊഴക്കോട്ടൂർ]] 8fl96ucz71aboki1gvvt07yihbn4xs3 0 672020 4668384 2026-09-21T16:49:39Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എ.എം.എൽ.പി.എസ് കല്ലരട്ടിക്കൽ]] എന്ന താൾ [[എ.എം.എൽ.പി.എസ്. കല്ലരട്ടിക്കൽ]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4668384 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[എ.എം.എൽ.പി.എസ്. കല്ലരട്ടിക്കൽ]] op1o9klc6s3tg4jwvcoclacm8doie6a 0 672021 4668386 2026-09-21T16:50:18Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എസ്.എ.എൽ.പി.എസ് മണത്തല]] എന്ന താൾ [[എസ്.എ.എൽ.പി.എസ്. മണത്തല]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4668386 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[എസ്.എ.എൽ.പി.എസ്. മണത്തല]] klamuvpznj4o9xy5kftvrqgnimketsp 0 672022 4668388 2026-09-21T16:50:30Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[എച്ച്.എ.എ.എം.എൽ.പി.എസ് മാട്]] എന്ന താൾ [[എച്ച്.എ.എ.എം.എൽ.പി.എസ്. മാട്]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4668388 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[എച്ച്.എ.എ.എം.എൽ.പി.എസ്. മാട്]] rn9m0hx494a3yut5nvcvcfttq9pii0h 0 672023 4668391 2026-09-21T16:50:59Z Kiran Gopi 10521 Kiran Gopi എന്ന ഉപയോക്താവ് [[ജി.എൽ.പി.എസ് തവരാപറമ്പ്]] എന്ന താൾ [[ജി.എൽ.പി.എസ്. തവരാപറമ്പ്]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു 4668391 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[ജി.എൽ.പി.എസ്. തവരാപറമ്പ്]] s68kyfv7r2xj4rgezxvlnj7l3hchd2m 118 672024 4668406 2026-09-21T19:21:14Z Akbarali 17542 Akbarali എന്ന ഉപയോക്താവ് [[കരട്:അംബാപുവ, ഒഡീഷ]] എന്ന താൾ [[അംബാപുവ, ഒഡീഷ]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു: Improved the article with more content and another citation 4668406 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[അംബാപുവ, ഒഡീഷ]] j6luj0s2gse9w4g9xh7un3f86fgwhod 3 672025 4668434 2026-09-22T05:00:58Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[Template:Welcome|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4668434 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Varjay | Varjay | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 05:00, 22 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC) 3yz5szwm3j7f5qbys75c4dbeb5dwfiq 3 672026 4668439 2026-09-22T05:57:25Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[Template:Welcome|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4668439 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: Rajeshvasudevan | Rajeshvasudevan | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 05:57, 22 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC) s2q4yh1alioy09ge5qz5d6tqzkhzi0m 3 672027 4668447 2026-09-22T06:38:47Z S.Marchenko 220398 S.Marchenko എന്ന ഉപയോക്താവ് [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:Fotrus]] എന്ന താൾ [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:IRAN]] എന്നാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു: "[[Special:CentralAuth/Fotrus|Fotrus]]" എന്ന ഉപയോക്താവിനെ "[[Special:CentralAuth/IRAN|IRAN]]" എന്നു പേരുമാറ്റിയപ്പോൾ താൾ കൂടെ സ്വയം മാറിയിട്ടുണ്ട്. 4668447 wikitext text/x-wiki #തിരിച്ചുവിടുക [[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:IRAN]] eddzjwjbg5134twshn8p96eefwz5man 3 672028 4668450 2026-09-22T07:35:57Z സ്വാഗതസംഘം 39256 ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം താളിൽ [[Template:Welcome|സ്വാഗത സന്ദേശം]] ചേർക്കുന്നു 4668450 wikitext text/x-wiki '''നമസ്കാരം {{#if: अतरसिह | अतरसिह | {{BASEPAGENAME}} }} !''', [[മലയാളം വിക്കിപീഡിയ|മലയാളം വിക്കിപീഡിയയിലേക്ക്‌]] [[വിക്കിപീഡിയ:ആമുഖം|സ്വാഗതം]]. താങ്കളുടെ അംഗത്വത്തിന് നന്ദി. താങ്കൾക്ക്‌ ഈ സ്ഥലം ഇഷ്ടമായെന്നും ഇവിടെ അൽപസമയം ചെലവഴിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്കൾക്ക് ഉപയോഗപ്പെടാവുന്ന ചില താളുകൾ താഴെ കൊടുക്കുന്നു. [[File:Lipi ml.png|thumb|350px|right|[[സഹായം:എഴുത്ത്|ലിപിമാറ്റ രീതിയിൽ മലയാളം ടൈപ്പ് ചെയ്യുവാൻ]] ഉപയോഗിക്കാവുന്ന മൊഴി സ്കീമിന്റെ ചിത്രം]] * [[സഹായം:Tutorial|വീഡിയോ പരിശീലനം]] * [[സഹായം:ടൈപ്പിംഗ്‌|മലയാളത്തിലെഴുതാൻ]] * [[സഹായം:തിരുത്തൽ വഴികാട്ടി|ഒരു താൾ തിരുത്തിയെഴുതുന്നത് എങ്ങനെ?]] * [[സഹായം:ഉള്ളടക്കം|സഹായ താളുകൾ]] * [[സഹായം:ചിത്ര സഹായി|ചിത്ര സഹായി]] * [[സഹായം:കീഴ്‌വഴക്കം|കീഴ്‌വഴക്കങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:എഴുത്തുകളരി|എഴുത്തുകളരി]] * [[വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ‎|വിക്കിപീഡിയയുടെ പഞ്ചസ്തംഭങ്ങൾ]] * [[വിക്കിപീഡിയ:നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും|വിക്കിപീഡിയിലെ നയങ്ങളും മാർഗ്ഗരേഖകളും.]] താങ്കൾ [[വിക്കിപീഡിയ:പുതുമുഖം|പുതുമുഖങ്ങൾക്കായുള്ള താൾ]] പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ദയവായി അപ്രകാരം ചെയ്യാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നു. [[വിക്കിപീഡിയ:വിക്കിപീഡിയർ|വിക്കിപീഡിയരിൽ]] ഒരാളായി ഇവിടെ തിരുത്തലുകൾ നടത്തുന്നത് താങ്കൾ ആസ്വദിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. താങ്കളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങൾ‍ [[പ്രത്യേകം:Mypage|ഉപയോക്താവിനുള്ള താളിൽ]] നൽകാവുന്നതാണ്‌. സംവാദ താളുകളിൽ ഒപ്പ് വെക്കുവാനായി നാല് "ടിൽഡ" (<nowiki>~~~~</nowiki>) ഉപയോഗിക്കുകയോ, ടൂൾബാറിലെ [[File:Insert-signature.png]] ബട്ടൻ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്യുക. സ്വന്തം പേരും തീയതിയും സമയവും താനേ വന്നുകൊള്ളും. എന്നാൽ ലേഖനങ്ങളിൽ അപ്രകാരം ഒപ്പുവെക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുക. മറ്റ് ഉപയോക്താക്കളോട് സം‌വദിക്കാൻ അവരുടെ സം‌വാദത്താളിൽ താങ്കളുടെ സന്ദേശം എഴുതാവുന്നതാണ്. വിക്കിപീഡിയയിൽ എന്തെങ്കിലും സഹായം ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ സംവാദ താളിൽ ഒരു കുറിപ്പ് ഇടൂ, അല്ലെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സംവാദ താളിൽ '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' എന്ന് ചേർക്കൂ, ആരെങ്കിലും ഉടനെ തന്നെ താങ്കളെ സഹായിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒരു നല്ല വിക്കിപീഡിയ അനുഭവം ആശംസിക്കുന്നു. വിക്കിമീഡിയയുടെ മലയാളം പദ്ധതികൾക്കായി ഒരു [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l മെയിലിങ് ലിസ്റ്റ് നിലവിലുണ്ട്]. ആ ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വം എടുത്ത് താങ്കൾക്ക് വിക്കിപീഡിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായങ്ങളും, സംശയങ്ങളും, വിക്കിപീഡിയ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികളും ഒക്കെ അവിടെ ഉന്നയിക്കാവുന്നതാണ്‌. മെയിലിങ്ങ് ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഞെക്കുക https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiml-l. ലിസ്റ്റിൽ അംഗത്വമെടുത്തതിനു ശേഷം''' wikiml-l@lists.wikimedia.org''' എന്ന ഇമെയിൽ വിലാസത്തിലേക്കു ഇമെയിൽ അയച്ചാൽ മറ്റുള്ള വിക്കിപീഡിയർ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും. ഇനിയും ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ വിക്കിപീഡിയരോട് നേരിട്ട് സംശയം ചോദിക്കാൻ [[സഹായം:ഐ.ആർ.സി.|ചാറ്റ് ചെയ്യാം]]. ഇതിനായി [http://webchat.freenode.net/?channels=wikipedia-ml ഇവിടെ ഞെക്കുക]. ആരെങ്കിലും ചാറ്റ്റൂമിലുണ്ടെങ്കിൽ അവർ തീർച്ചയായും താങ്കളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്. -- [[ഉപയോക്താവ്:സ്വാഗതസംഘം|സ്വാഗതസംഘം]] ([[ഉപയോക്താവിന്റെ സംവാദം:സ്വാഗതസംഘം|സംവാദം]]) 07:35, 22 സെപ്റ്റംബർ 2026 (UTC) s2uysgi7tzczly664sjaqqyd2xn9wbr