Монголын мөнгөн тэмдэгт

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Монголын мөнгөн тэмдэгт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2687</id>
    <revision>
      <id>856467</id>
      <parentid>808025</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Петров Эдуард</username>
        <id>70780</id>
      </contributor>
      <origin>856467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50080" sha1="aiai39u55cohfqibmppii6b14vsn80o" xml:space="preserve">'''Монголын мөнгөн тэмдэгт''' нь урт удаан жилийн түүхтэй мөнгөн тэмдэгт юм.

== Танилцуулга ==
Нэг улсын мөнгөн тэмдэгтийн нэгжийн нөгөө улсын мөнгөн тэмдэгтийн нэгжээр илэрхийлэгдэх харьцааг валютын ханш гэдэг. [[Валютын ханш]]ийг тогтоохдоо валют тус бүрийн алтан баталгааг үндэс болгоно. Тухайн улсын мөнгөний нэгжид агуулагдаж байгаа алтны хэмжээ болон алтны албан ёсны үнийг үндэслэн валютын алтан баталгааг тогтоодог. Төгрөгийн алтан баталгааг үндэслэн түүний ханшийг ямар ч улсын валюттай харьцуулан тогтоож болно. Валютын ханшийг дотор нь албан (худалдааны) ба худалдааны бус гэж ангилдаг. Худалдааны бус валют нь худалдааны биш шинж чанартай дипломат төлөөлөгч солилцох, албан томилолт, жуулчлалаар харилцан зорчих, шуудан холбоо, тээврийн үйлчилгээний төлбөр төлөлцөх зэрэг харилцааны холбогдсон төлбөрийн тооцоонд хэрэглэгдэнэ. Тус улсын үйлдвэрлэл, үйлчилгээний бүх төрлийн төлбөр тооцоо зөвхөн улсын банкаар дамжин үндэсний валютын төгрөгөөр хийгддэг.

== Монгол Улсын Мөнгөн тэмдэгтийн түүх ==
Монгол туургатан [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Түрэг улс|Түрэг]], [[Уйгур улс|Уйгар]] гүрний үеэс [[зоосон мөнгө]] цутгаж арилжаа наймаанд хэрэглэж байсан баримтууд олон бий. Их хаан Чингис Монголын нэгдсэн тулгар төрийг үүсгэн байгуулж Сүхэс нэртэй алт, мөнгөн зоос цутгуулж улмаар 1227 онд дэлхийд анх удаа цаасан тэмдэгт хэвлүүлж гүйлгээнд хэрэглэжээ. Энэ нь [[Чингис хаан]] Монголын нэгдсэн эзэнт гүрнийг улс төр, эдийн засаг, соёлыг зангидан барьж нэгэн удирдлагад захирахдаа таваар мөнгөний харилцааг ухаалгаар ашиглаж байсныг харуулж байна. Монгол туургатан 1236 онд төрөл бүрийн хэлбэр, хэмжээ, жинтэй зоосон мөнгийг нэгтгэн ижил хэмжээ, жинтэй зоос цутган гаргах &quot;Мөнгөний шинэтгэл&quot; хийж байжээ. Цаасан тэмдэгт, зоосон мөнгө их хэмжээгээр гүйлгээнд гарган 1253 онд &quot;Мөнгөний хэрэг эрхлэх хэлтэс&quot; нэртэй мөнгөн гүйлгээ эрхэлсэн байгууллага буюу одоогийнхоор банк байгуулан ажиллуулж байлаа. Тэр үеийн зоосон мөнгө нь эхэн үедээ тодорхой тоо хэмжээ заагаагүй, төдтийн дэвсгэрт гэж ялгадаггүй байснаа 1241 онд &quot;Их Монгол улсын мөнгө&quot; нэртэй зоосыг анх удаа &quot;Нэг&quot; гэсэн тоотой гаргасан байна. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед 1260 онд Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорин &quot;Мөнгө тушаах банк&quot; байгуулж, улмаар аравт, хорьт, зуут, мянгатын дэвсгэрт бүхий мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулан 1282 онд олон замд (худалдааны төв газруудад) тэгшитгэх банк нэртэй салбаруудыг байгуулан ажиллуулж байжээ. Мөнгөний гүйлгээ эрчимтэй хөгжиж 1280-аад онд [[Цаасан мөнгө|цаасан мөнгөний]] шинэтгэл хийж, 1327 онд хуучирсан цаасан мөнгийг шатааж устгах газартай болгон устгалын ажилд мужийн түшмэл гэрчээр оролцдог журам тогтоож байжээ. Монголын эзэнт гүрний хаанчлалын үед 100 гаруй удаа алт, мөнгөн болон металл зоос, цаасан тэмдэгтүүдийг гүйлгээнд гарган хэрэглэж байв.

Монгол орон [[Манж Чин гүрэн|Манжийн]] эзэмшилд орж 200 жил нухлагдахдаа үндэсний эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухааны ололт бүтээлээ мэдрэхгүй болтлоо доройтжээ. Монгол оронд 1911 онд хувьсгалт хөдөлгөөн өрнөж улмаар 1921 онд Ардын хувьсгал ялж тусгаар тогтносон Монгол улсыг шинээр үүсгэн байгуулснаар өөрийн мөнгөний гүйлгээг шинэчлэх боломж бүрдсэн. Тэр үеийн Монгол улс нь үндэсний банк, санхүү, мөнгө зээлийн системгүй, зах зээлд нь хаант орос, хятадын цаасан тэмдэгт, англи, америк, мексик алт мөнгөн зооснууд, цутгасан гулдмай мөнгө, хятад манжийн юмбүү нэртэй мөнгөн цутгамал болон амбан шар, атан тэмээ, агт морь, хонь мал, хадаг, цай, ангийн үс зэрэг таваарууд зэрэгцэн арилжаалагдан мөнгөн гүйлгээ эдийн засагт сөргөөр нөлөөлөх болжээ. Ийм нөхцөлд Ардын засгийн газраас улс төр, эдийн засгийн амьдралыг өөрчлөн төвхнүүлэхэд чиглэгдсэн дэс дараатай олон чухал арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсний нэг нь санхүү мөнгө-зээлийн системийг бүрэлдүүлэн хөгжүүлэх явдал байлаа. Хувьсгалын эхэн, тухайлбал 1921 оны 3 дугаар сард үндэсний санхүүгийн системийн эх суурийг тавьж 1924 оны 6-р сарын 2-нд Монгол-Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк &quot;Монгол банк&quot;-ыг (хожим нь 1954 онд БНМАУ-ын Улсын банк болсон) нээж ажиллуулснаар эдийн засгийн шинэчлэл хийх алхамуудыг дэс дараатай хэрэгжүүлэх эхний оролдлого боллоо. Үндэсний мөнгөн тэмдэгтгүй, улс орны зах зээл дээр гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүд зэрэгцэн гүйлгээнд явж байсан нь хэдийгээр үндэсний санхүү банк үүсэн байгуулагдсан ч нэгдсэн санхүү, мөнгө зээлийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд бэрхшээл учруулж байлаа. Засаг төрөөс хувьсгалын эхэн үед авч явуулсан томоохон арга хэмжээнүүдийн нэг нь үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг бий болгох явдал байв. Үүний тулд юуны өмнө улс орны мөнгөн гүйлгээг цэгцэлж, нэгэн хэмжүүрт шилжүүлэх шаардлагатай байснаас 1921 оны 8-р сард мөнгөний нэгжээр &quot;лан&quot;-г түр хэрэглэж бүх төрлийн тооцоог лангаар үйлдэхээр тогтоож, нэг лан цэвэр мөнгөтэй хятадын мөнгөн янчаан, оросын алтан монетын нэг янчаан 42 мөнгийг тэнцүүлж, оросын мөнгөн төгрөгийг 2 лантай тэнцэхээр тогтоосон байна. Санхүү зээл нь үндэсний мөнгөтэй шууд холбоотой, санхүүг судлахын тулд урьдаар мөнгөний шинж чанар, үүрэг зориулалтыг мэдэх шаардлагатай. Төр засгийн өмнө өөрийн үндэсний мөнгөн тэмдэгттэй болох тухай асуудал ардын хувьсгал ялсан анхны өдрөөс эхлэн тавигджээ.

Ардын хувьсгалын ялалтын дараах жилүүдэд тус орон эдийн засаг, улс төрийн талаар томоохон амжилт олж, Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк бэхжиж эрдэнэ металл, үнэ бүхий зүйлийн нөөцийг арвижуулан, үндсэн хөрөнгө нь нэмэгдэж, харилцагчдын хөрөнгийг цугларуулж, улс ардын аж ахуйд банкны байр суурь мэдэгдэхүйц нөлөөтэй болсон нь мөнгөний гүйлгээг өөрчлөн шинэчилж үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг бий болгох нөхцөл бүрэлдүүлжээ. 1924 оны 8 дугаар сард хуралдсан МАХН-ын Ш их хурлаар Монголбанкны үйл ажиллагааны тухай авч хэлэлцээд &quot;цагаан мөнгөн баталгаа бүхий мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах нь зүйтэй&quot; гэж онцлон заасан бөгөөд БНМАУ-ын анхдугаар хурлын тогтоолд гадаадын мөнгө хэрэглэх нь улс орны эдийн засагт ихээхэн хор хохиролтой болохыг тэмдэглээд үндэсний мөнгөн тэмдэгт буй болгох нь чухал гэж заажээ. Монгол ардын засгийн газраас 1925 оны 2 дугаар сарын 22-ны өдөр мөнгөний шинэчлэл хийх тухай түүхэн тогтоол гаргажээ. Уг тогтоолд: 1.Мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах онц эрхийг Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банкинд олгох, 2.Банкны тэмдэгт цаас нь мөнгөний нэгж болох төгрөгөөр 1, 2, 5, 10, 25, 50, 100-тийн дэвсгэрээр гаргах. 3.Мөнгөн тэмдэгт бүрэн баталгаатай байвал зохино. 25-аас доошгүй хувь нь үнэт металлаар, 75 хувь нь түргэн борлогдох бараа материалаар батлагдана&quot; гэж заасан байдаг. Инхүү 1925 оны 12 дугаар сарын 9-нд анх 200100 төгрөгийг гүйлгээнд гаргасан бөгөөд эдүүгээ 100 жил болж байна. Монголын үндэсний шинэ мөнгөн тэмдэгтээр 900 сорьцын 18 граммын жин бүхий цагаан мөнгөн зоосыг батлан гаргаж &quot;төгрөг&quot; гэж нэрлэн цагаан мөнгөн зоосны зэрэгцээгээр цаасан тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргажээ. Дан ганц цагаан мөнгийг гүйлгээнд гаргах нь энэ хүнд металлыг хадгалах, зөөх, тээвэрлэх явдалтай холбогдсон тохиромжгүй байдлыг өөрчлөх шаардлагатай уялдсан ажээ. Төгрөгийг эхлээд гүйлгээнд гаргахдаа цалингаар дамжуулан гаргаж дараа нь улсын хэмжээний бүх албан газруудын төсөвт зардлуудыг төгрөгөөр тооцох болгожээ. Төгрөг гүйлгээнд гарангуут гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүдийн ширүүн эсэргүүцэлтэй тулгарсан юм.

Гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүдийн дотроос зах зээлд эзлэх жин багатай мөнгүүдийг гүйлгээнээс татаж авах ажил түргэн хугацаанд амжилттай хийгдсэн байна. Харин хятадын янчаан нь тоогоор олон, зах зээлийн гүйлгээнд зонхилох үүрэгтэй байснаас хууль ёсны төлбөрийн хэрэгслийн үүргийг гүйцэтгэж, улсын төсвийн орлого, зарлага, үйлдвэр, аж ахуйн газар, банкны бүртгэл тооцоог түүгээр хөтөлж байснаас эхэн үедээ төгрөгтэй зэрэгцэн гүйлгээнд хэрэглэгдэж байв. Ард түмэн металл мөнгийг хэрэглэж заншсан, орос хятадын цаасан тэмдэгтийн ханш буурч итгэл алдсан нөхцөлд үндэсний шинэ цаасан тэмдэгтийг гүйлгээнд нэвтрүүлнэ гэдэг хүнд байлаа. 1925 оны байдлаар тус улсын гүйлгээний эргэлтэд Монголын эд хэрэглэгчдийн хоршоо болон гадаадын худалдаачдын нийт 20 гаруй сая гадаадын мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд явж байжээ. Төгрөгийг гүйлгээнд гаргасан үеэс үндэсний валют төгрөг, хятадын янчаан хоёрын хооронд ширүүн тэмцэл өрнөж байлаа. Мөнгөний шинэчлэлт явуулах нь ард түмний ашиг сонирхолд нийцсэн хувьсгалт арга хэмжээ байсан учраас Монголын нийт ард түмний ухамсартай дэмжлэгийг хүлээсэн байна. Засгийн газар Төв банкнаас үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах бэлтгэл ажлыг далайцтай зохиож, мөнгөн тэмдэгтийн ач холбогдлыг өргөн сурталчилж, мөнгөний шинэчлэлт хийхэд онцгой анхаарал тавьж байсан бөгөөд, үүнийг хэр амжилттай хэрэгжүүлснээс эдийн засгийн бусад арга хэмжээний үр дүн шалтгаалах ёстой байв. Зах зээл дээр явагдсан төгрөг, янчааны хороондын тэмцлийн явцад янчааны ханш буурч төгрөгийн худалдан авах чадвар дээшилж байв. Төгрөгийн нэр хүнд, эзлэх жин нь түргэн өсөж анх гаргахдаа хятадын 0.88 янчаантай тэнцүү байсан нэг төгрөг, жилийн дараа тодруулбал 1926 оны сүүлчээр нэг янчаантай тэнцэх болсон нь шинэ мөнгөн тэмдэгт зах зээлд амжилттай нэвтэрснийг харуулж байна. Ингэж шинэ мөнгөн тэмдэгт &quot;төгрөг&quot; зах зээл дээр ноёлох чанартай үндсэн валют болон хувирчээ. Шинэ мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд орсноор 6.8 сая янчаантай тэнцэх гадаадын мөнгийг хурааж гадаадын мөнгөн тэмдэгтийн гүйлгээнд том цохилт өгчээ. 1927 оноос тус орны бүх албан газар, үйлдвэр, аж ахуйн байгууллагын бүртгэл, тайлан баланс, хоорондын тооцоо, үнэ, татвар хураамжийг төгрөгөөр тооцоолон бодох болж улсын зах зээлээс хятадын янчаан бүрэн шахагдан төгрөг дангаараа үйлчлэх болов. Мөнгөний шинэчлэлт хийх хугацаанд (1926-1927) Монголбанкны эрдэнэ металлын нөөц 4.2 дахин нэмэгджээ. 1925-1927 оны хооронд олон улсын байдалд зарим өөрчлөлт гарч дэлхийн зах зээлд цагаан мөнгөний үнэ буурч алтны эрэлт хэрэгцээ өсч ирсэнтэй уялдуулан төгрөгийн бат тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор 1927 онд хуралдсан Улсын бага хурлын шийдвэрийн дагуу тэр үед Монголбанкинд хуримтлагдсан Улсын алт болон валютын фондод түшиглэн 1928 оны 4 дүгээр сарын 15-наас төгрөгийг алтан баталгаанд оруулжээ. Ингэснээр БНМАУ-ын үндэсний валют &quot;Төгрөг&quot; бат найдвартай валют болох үндэс тавигдаж 1928 оны 8 дугаар сарын 1 гэхэд төгрөг нь албан ёсны алтан баталгаанд орж 51.8 америк центтэй тэнцэх болжээ. Үүгээр мөнгөний шинэчлэлтийн ажил үндсэндээ төгсч шинэ валют төгрөг нь БНМАУ-ын мөнгөний хууль ёсны бат бэх нэгж болж чаджээ.

Засгийн газраас мөнгөний шинэчлэлттэй холбогдуулан 1924-1928 онд авч явуулсан шат дараалсан арга хэмжээний дүнд Англи, Америк болон бусад орны худалдаачид, хятадын томхон пүүсүүд Монголын зах зээлээс шахагдан гарсан байна. Мөнгөний шинэчлэлтийг амжилттай явуулж, үндэсний мөнгөн тэмдэгттэй болсон нь эдийн засаг, улс төрийн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Тухайлбал, - Монголбанк нь худалдааны банкнаас мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах эрх бүхий эмиссийн банк болон хувирчээ. - Тус орны зах зээлээс гадаад орнуудын ямар ч баталгаагүй үнэ ханшгүй мөнгөн тэмдэгтүүдийг шахан зайлуулж, түүгээр худалдаа хийх замаар монголын ард түмний эд баялгийг хямд үнээр завшиж байсан гэмт явдлыг таслан зогсоожээ. - Улс орны хэмжээгээр борлогдож байгаа бараа таваарын үнийг тогтвортой болгож, нэг төрлийн таваар хэд хэдэн янзын үнэтэй байсныг таслан зогсоож улсаас тогтоосон ганцхан үнээр худалдах болгож улмаар бараа таваарын үнийг аажмаар бууруулах бололцоо бий болгов. - Үйлдвэр, аж ахуйн байгууллагыг хөгжүүлэх нэгдсэн төсөв санхүүгийн төлөвлөгөөг урьдчилан тооцож төлөвлөх бололцоо олгожээ. - Санхүү зээллэгийн системд өөрчлөлт хийх бололцоо олгож улс ардын аж ахуйн байгууллагуудыг аажмаар аж ахуйн тооцоонд оруулах, төгрөгийн хяналт тавих нөхцөлийг бүрэлдүүлэв. - Үндэсний мөнгөн тэмдэгт төгрөг нь тус улсын борлуулалт, хуваарилалт зах зээлд ноёлох болсноор улс орны эдийн засгийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэх хүчирхэг зэвсгийг төр засгийн газарт өгсөн юм.

Ингэж үндэсний мөнгөн тэмдэгт &quot;төгрөг&quot; улс ардын аж ахуйн хөгжлийн бүхий л үе шатанд амжилттай үйлчилж, мөнгөн гүйлгээ, төлбөрийн хэрэгсэл, өртгийн хэмжүүр, хадгаламжийн үндсэн нэгж, олон улсын мөнгөний үүргийг бүрэн чанартай гүйцэтгэж ирлээ. Улсын банкны мөнгөний фондыг өргөтгөж сэлбэх зорилгоор 1939, 1941, 1955, 1996 онуудад төгрөгийг шинээр хэвлүүлэн гүйлгээнд гаргажээ. Анх 1925 онд гүйлгээнд гаргасан цаасан тэмдэгт дээрх бүх бичиг тоог монгол үсгээр бичиж, 1, 2, 5, 10, 25, 50, 100-тын дэвсгэрттэйгээр бүтээсэн байна. 1925 оны цаасан дэвсгэртүүдийн 100, 50, 25 төгрөгийн дэвсгэртүүд дээр Монголын худалдаа аж үйлдвэрийн банк (Монголбанк)-ны дарга Д.Микилман, гишүүн Амар, Шигунов, Бат-Очир, Дугар, нярав Большаков нар, бусад жижиг дэвсгэртүүд дээр дарга Д.Микилман, гишүүн Амар, Шигунов, нярав Большаков нар гарын үсгээ зурсан байдаг юм. 

1939 онд төгрөгийн дэвсгэртүүдийн хэмжээг өөрчлөхгүйгээр бүх дэвсгэртэд [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] хөрөгтэйгээр монгол үсгээр хэвлүүлж, 2-тын дэвсгэртийг 3-тын дэвсгэртээр сольж гаргасан бөгөөд 1941 онд төгрөгийн хэмжээ, өнгө, хээг өөрчлөхгүйгээр зөвхөн бичиг тооны зарим хэсгийг кирилл (шинэ) үсгээр хэвлэж, 1955 онд дэвсгэртүүдийн хэмжээг томсгож зураг хээг өөрчлөн бүх бичиг тоог крилл үсгээр хэвлэж байжээ. 

1966 онд төгрөгийн ханшийг өөрчлөхгүйгээр дэвсгэрт бүрийн хэмжээг гүйлгээнд хэрэглэхэд тохиромжтой болгон жижигрүүлж, өнгө, зураг урлалыг цоо шинээр өөрчлөн бүтээж, хэвлэн гаргасныг одоо гүйлгээнд хэрэглэж байна. 1966 оны шинэ тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулахдаа урьд нь гүйлгээнд явж байсан бүх цаасан тэмдэгтүүдийг богино хугацаанд сольж олгох замаар гүйлгээнээс татсан байна. Тэгэхдээ ханшны өөрчлөлт хийгээгүй ажээ. 1966 оны мөнгөн тэмдэгтийн нөөцийг хуучин зураг загвараар нь 1981, 1983 онд сэлбэн хэвлүүлж, 1981 онд 20-тын дэвсгэртийг шинээр бүтээн гүйлгээнд нэмж хэрэглэсэн байна. 

1925, 1939, 1941, 1955 онуудын мөнгөн тэмдэгтэд хуурамчаар үйлдэхээс хамгаалсан тусгай хийц байгаагүй, зөвхөн цаас, зураг хээ нь мөнгөн тэмдэгтэд зориулагдсан онцлог хийцээр бүтсэн байжээ. 1966 оны мөнгөн тэмдэгтийн цаасыг үйлдвэрлэхдээ хуурамчаар үйлдэхээс хамгаалсан усан хээний аргаар өлзий хээг бүтээн оруулсан бөгөөд цаасны найрлагын 3/5-ийг хөвөн, 2/5-ийг нийлэг эд, маалинга, бусад хольц эзэлдэг. Иймээс төгрөгийг томруулж нарийвчлан харвал улаан, цэнхэр болон бусад өнгийн зураасыг ажиглан харж болно. 

1993 оны шинэ мөнгөн тэмдэгтийн дэвсгэрт дүрс нь өөр өөр өнгө, хэмжээтэй, 500, 1000, 5000, 10000-тын дэвсгэртэд их эзэн Чингис хааны хөрөг, 10-аас 100-тын дэвсгэртэд Д.Сүхбаатарын хөрөгтэй, түүхэн болон байгалийн зураг, төрийн туг, соёмбо, үндэсний хээ угалзаар чимэглэж бүтээсэн. Шинэ мөнгөн тэмдэгтийг 100 хувийн хөвөн цаасаар бүтээж, хуурамчаар үйлдэхээс хамгаалах зорилгоор усан хээ, металл утас, байнга давхцах дүрс, микро үсгэн шугам, ультра гэрэлд тодрох дүрс, гарт тэмтрэгдэх товгор хээ, скайнер болон бүх төрлийн хувилагчаар олшруулбал тодрох юмуу хувилагдахгүй байх дүрс, гэрлийн ойлтоор тодорч харагдах дүрс зэрэг нууц тусгай хийцийг оруулан бүтээсэн болно. 2002 онд дахин хэвлүүлсэн 10000-ын дэвсгэртэд хамгийн сүүлийн үеийн нууц хийц болох өнгөө сольж гялалздаг &quot;колограмм&quot; хийцийг оруулсан. Шинэ мөнгөн тэмдэгтийн дэвсгэртүүд дээр Монголбанкны Ерөнхийлөгч [[Дэмчигжавын Моломжамц]] гарын үсэг зурсан. 1998 онд гүйлгээнд гарсан 1000-тын дэвсгэрт дээр Монголбанкны ерөнхийлөгч [[Жигжидийн Үнэнбат]] гарын үсэг зурж 2000 оноос хойш гадаадад хэвлүүлж буй дэвсгэртүүдэд Монголбанкны ерөнхийлөгч [[Очирбатын Чулуунбат]] гарын үсгээ зуржээ. Зоосон мөнгийг 1925, 1937, 1945 онд Зөвлөлт Холбоот Улсад, 1959 онд Хятад улсад хэвлүүлж гүйлгээнд гаргасан бөгөөд 1970 оноос хойш жилийн хэрэгцээгээр жил бүр өөрсдөө үйлдвэрлэн гүйлгээнд гаргаж байжээ.

1925 онд гаргасан зоосон мөнгөний 10, 15, 20, 50-тын зоос, 1937 онд 10, 15, 20-тын зоосыг цэвэр цагаан мөнгөөр цутгаж гүйлгээнд гаргасан. 1959 онд хөнгөн цагаанаар 1, 2, 5-тыг голдоо нүхтэй зоос гаргажээ. Одоо 1970 онд гаргасан зоосон мөнгө юм уу энэ хэлбэр хэмжээгээр түүнээс хойш үйлдвэрлэсэн зоосон мөнгөнүүд гүйлгээнд хэрэглэгдэж, 1970 оноос өмнө үйлдвэрлэж гаргасан зоосуудыг гүйлгээнээс хасагджээ. Гүйлгээнд яваа төгрөг зоосон мөнгөний гүйлгээнд тэнцэх эсэхийг төв орон нутгийн банкны бүх байгууллагууд шалган тогтоож ялган, муудсан мөнгөн тэмдэгтийг Төв банкинд татан авч, Тусгай комиссын хяналттайгаар шалгаж зориулалтын машинаар хигэж үртэс болгон устгадаг. 1970 оноос хойш нэг төгрөгний зоосон мөнгийг Маркс, Сүхбаатарын хөрөг, [[Соёмбо]], Сансарын билэг тэмдэг зэрэг 8 төрлийн зураг дүрстэйгээр хэвлэж гаргажээ. БНМАУ-ыг тунхагласны 50 жилийн ойгоор нэг төгрөгний цагаан өнгөтэй зоосон мөнгө, Улсын банк байгуулагдсын 50 жилийн ойгоор 10 төгрөгний зоосон мөнгө цөөн тоогоор үйлдвэрлэн гаргаж байжээ. Монголбанк дэлхийн улс орнуудын жишгийг харгалзан зоосон мөнгөнөөс гадна 20, 50, 100, 200 төгрөгийн зоосон төгрөг үйлдвэрлүүлэн 1996 онд гүйлгээнд гаргасан. 200 төгрөгний зоос нь Засгийн газрын ордны зурагтай, 100 төгрөгний зоос нь Жанрайсэг сүмийн, 20, 50 төгрөгний зоос нь дэвсгэртийн үнийн дүнгээр чимэглэсэн зурагтай. Өнгөрсөн 2001 онд Ардын хувьсгалын 81 жилийн ойд зориулан 500 төгрөг болон Сүхбаатарын хөрөгтэй зоосыг гүйлгээнд нэмж гаргав. 1925 онд үүсэн бий болж гүйлгээнд гарсан үндэсний валют төгрөг нь өнөөг хүртэл манай орны байгууллага, иргэдийн эдийн засгийн амьдралд бат тогтвортой, итгэл найдвартай оролцож, санхүү, мөнгө зээлийн системийг амжилттай хөгжихөд чухал хэрэгсэл болон үйлчилж ирлээ.

===Монголын Эзэнт гүрний үе===
[[Монгол үндэстэн|Монгол туургатан]] [[Хүннү]], [[Түрэг]], [[Уйгур улс|Уйгур]] гүрний үеэс зоосон мөнгө цутгаж арилжаа наймаанд хэрэглэж байсан баримтууд олон бий. [[Чингис хаан]] Монголын нэгдсэн тулгар төрийг үүсгэн байгуулж Сүхэс нэртэй алт, мөнгөн зоос цутгуулж улмаар [[1227]] онд дэлхийд анх удаа цаасан тэмдэгт хэвлүүлж гүйлгээнд хэрэглэжээ. Энэ нь Чингис хаан [[Их Монгол Улс|Монголын нэгдсэн эзэнт гүрнийг]] [[улс төр]], [[эдийн засаг]], [[соёл|соёлыг]] зангидан барьж нэгэн удирдлагад захирахдаа таваар мөнгөний харилцааг ухаалгаар ашиглаж байсныг харуулж байна.

Монгол туургатан [[1236]] онд төрөл бүрийн хэлбэр, хэмжээ, жинтэй зоосон мөнгийг нэгтгэн ижил хэмжээ, жинтэй зоос цутган гаргах &quot;Мөнгөний шинэтгэл&quot; хийж байжээ. [[Цаасан тэмдэгт]], [[зоосон мөнгө]] их хэмжээгээр гүйлгээнд гарган [[1253]] онд &quot;Мөнгөний хэрэг эрхлэх хэлтэс&quot; нэртэй мөнгөн гүйлгээ эрхэлсэн байгууллага буюу одоогийнхоор банк байгуулан ажиллуулж байлаа.Тэр үеийн зоосон мөнгө нь эхэн үедээ тодорхой тоо хэмжээ заагаагүй, төдтийн дэвсгэрт гэж ялгадаггүй байснаа [[1241]] онд &quot;Их Монгол улсын мөнгө&quot; нэртэй зоосыг анх удаа &quot;Нэг&quot; гэсэн тоотой гаргасан байна.

[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед [[1260]] онд Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хар хоринд &quot;Мөнгө тушаах банк&quot; байгуулж, улмаар аравт, хорьт, зуут, мянгатын дэвсгэрт бүхий [[Жунтунгийн цаасан мөнгө]], [[Жыюаний цаасан мөнгө]] хэмээх мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулан [[1282]] онд олон замд (худалдааны төв газруудад) тэгшитгэх банк нэртэй салбаруудыг байгуулан ажиллуулж байжээ.

Мөнгөний гүйлгээ эрчимтэй хөгжиж [[1280]]-аад онд цаасан мөнгөний шинэтгэл хийж, [[1327]] онд хуучирсан цаасан мөнгийг шатааж устгах газартай болгон устгалын ажилд мужийн түшмэл гэрчээр оролцдог журам тогтоож байжээ. Монголын эзэнт гүрний хаанчлалын үед 100 гаруй удаа алт мөнгөн болон металл зоос, цаасан тэмдэгтүүдийг гүйлгээнд гарган хэрэглэж байв. Юань гүрний монгол хаад зоосон мөнгөнөөс гадна алт мөнгөн ембүүг цутгуулж хэрэглэж байв. 

===Манжийн үе===
Монгол орон [[Чин улс|Манжийн]] эзэмшилд орж хэдэн зуун жил нухлагдахдаа үндэсний эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухааны ололт бүтээлээ мэдрэхгүй болтлоо доройтжээ. Монгол оронд [[1911 он]]д хувьсгалт хөдөлгөөн өрнөж 1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялж тусгаар тогтносон Монгол улсыг шинээр үүсгэн байгуулснаар өөрийн мөнгөний гүйлгээг шинэчлэх боломж бүрдсэн. Тэр үеийн Монгол Улс нь үндэсний банк, [[санхүү]], мөнгө зээлийн системгүй, зах зээлд нь [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]], [[Хятад|Хятадын]] цаасан тэмдэгт, [[Англи]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]], [[Мексик]] алт мөнгөн зооснууд, цутгасан гулдмай мөнгө, хятад манжийн юмбүү нэртэй мөнгөн цутгамал болон амбан шар, атан тэмээ, агт морь, хонь мал, хадаг, цай, ангийн үс зэрэг таваарууд зэрэгцэн арилжаалагдан мөнгөн гүйлгээ эдийн засагт сөргөөр нөлөөлөх болжээ.
Ийм нөхцөлд ялсан Ардын хувьсгалын дараа, Ардын засгийн газраас улс төр, эдийн засгийн амьдралыг өөрчлөн төвхнүүлэхэд чиглэгдсэн дэс дараатай олон чухал арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсний нэг нь санхүү мөнгө-зээлийн системийг бүрэлдүүлэн хөгжүүлэх явдал байлаа.

Таваарын үйлдвэрлэл, арилжаа солилцооны цаашдын хөгжлийн явцад нэг төрлийн, хувааж жижиглэж, удаан хадгалж болдог, эвдэрч хуучрах нь бага чанар өөртөө агуулсан металл (тухайлбал зэс, хүрэл, мөнгө, алт) эквивалентын үүрэг гүйцэтгэх болжээ. Монгол оронд дээр үед бод мал, хонь, дараа нь цай, хадаг эквивалент таваарын үүрэг гүйцэтгэж байв. Хадаг нь хэмжээгээр бага, хөнгөн жинтэй их бага олон янз байсан нь гүйлгээнд хэрэглэхэд бод мал, хонь, цайнаас илүү тохиромжтой байв.

=== 1921-1925 он ===
[[Файл:Mongolia, 1925 - 5 mungu.jpg|thumb|1925 оны 5 мөнгө.]]
Хувьсгалын эхэн, тухайлбал 1921 оны 3 дугаар сард үндэсний санхүүгийн системийн эх суурийг тавьж 1924 оны 6 дугаар сарын 2-нд Монгол Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк &quot;[[Монголбанк]]&quot;-ыг (хожим нь 1954 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] (БНМАУ) Улсын банк болсон) нээж ажиллуулснаар эдийн засгийн шинэчлэл хийх алхамуудыг дэс дараатай хэрэгжүүлэх эхний оролдлого боллоо.

Үндэсний мөнгөн тэмдэгтгүй, улс орны зах зээл дээр гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүд зэрэгцэн гүйлгээнд явж байсан нь хэдийгээр үндэсний санхүү банк үүсэн байгуулагдсан ч нэгдсэн санхүү, мөнгө зээлийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд бэрхшээл учруулж байлаа. Аажимдаа монголчуудын таваарын солилцоонд эхлээд зэс зоос, хожим нь цагаан мөнгө хэрэглэгдэх болжээ. Дэнс мөнгө, 1, 2, 5, 10, 50 лангийн ембүү мөнгө (нэг лан 37 граммтай тэнцэнэ), зоос гэдэг гурван төрлийн мөнгө монголын зах зээлийн гүйлгээнд хэрэглэгдэж байжээ.

Засаг төрөөс хувьсгалын эхэн үед авч явуулсан томоохон арга хэмжээнүүдийн нэг нь үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг бий болгох явдал байв. Үүний тулд юуны өмнө улс орны мөнгөн гүйлгээг цэгцэлж, нэгэн хэмжүүрт шилжүүлэх шаардлагатай байснаас 1921 оны 8 дугаар сард мөнгөний нэгжээр &quot;лан&quot;-г түр хэрэглэж бүх төрлийн тооцоог лангаар үйлдэхээр тогтоож, нэг лан цэвэр мөнгөтэй хятадын мөнгөн янчаан, оросын алтан монетын нэг янчаан 42 мөнгийг тэнцүүлж, оросын мөнгөн төгрөгийг 2 лантай тэнцэхээр тогтоосон байна.

Санхүү зээл нь үндэсний мөнгөтэй шууд холбоотой, санхүүг судлахын тулд урьдаар мөнгөний шинж чанар, үүрэг зориулалтыг мэдэх шаардлагатай.

Төр засгийн өмнө өөрийн үндэсний мөнгөн тэмдэгттэй болох тухай асуудал ардын хувьсгал ялсан анхны өдрөөс эхлэн тавигджээ.

Ардын хувьсгалын ялалтын дараах жилүүдэд тус орон эдийн засаг, улс төрийн талаар томоохон амжилт олж, Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк бэхжиж эрдэнэ металл, үнэ бүхий зүйлийн нөөцийг арвижуулан, үндсэн хөрөнгө нь нэмэгдэж, харилцагчдын хөрөнгийг цугларуулж, улс ардын аж ахуйд банкны байр суурь мэдэгдэхүйц нөлөөтэй болсон нь мөнгөний гүйлгээг өөрчлөн шинэчилж үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг бий болгох нөхцөл бүрэлдүүлжээ.

1924 оны 8 дугаар сард хуралдсан [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын III их хурлаар Монголбанкны үйл ажиллагааны тухай авч хэлэлцээд &quot;цагаан мөнгөн баталгаа бүхий мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах нь зүйтэй&quot; гэж онцлон заасан бөгөөд БНМАУ-ын анхдугаар хурлын тогтоолд гадаадын мөнгө хэрэглэх нь улс орны эдийн засагт ихээхэн хор хохиролтой болохыг тэмдэглээд үндэсний мөнгөн тэмдэгт буй болгох нь чухал гэж заажээ.

Эквивалентын үүрэг гүйцэтгэхийн хувьд цаасан тэмдэгт хамгийн тохиромжтой учраас орчин үед хүн төрөлхтөн үүнийг түгээмэл хэрэглэж байгаа билээ. 1925 оны XII сарын 9-нд засгийн газраас үндэсний мөнгөн тэмдэгт—төгрөгийг гүйлгээнд гаргаж, 900 сорьцын 18 грамм жинтэй цагаан мөнгөн зоосыг &quot;нэг төгрөг&quot; гэж нэрлэх болов. Ийнхүү манай улсын үндэсний мөнгөн тэмдэгт анх бий болсон билээ. Төгрөг бий болгох хүртэл манай улсын зах зээлд гадаадын янз бүрийн орны (хятад, орос, мексик гэх мэт) цаасан болон зоосон тэмдэгт янчаан, бие мөнгө, цай, арьс шир нэгэн зэрэг худалдаа арилжаанд төлбөрийн хэрэгслийн үүрэг гүйцэтгэж байлаа.

1928 он гэхэд манай улсын албан байгууллага, ард иргэдийн болон улсын мөнгөн тооцоонд төгрөг хэрэглэж, үндэсний зах зээлд зөвхөн төгрөгөөр гүйлгээ хийх болжээ.

=== Монгол улсын хэрэглээнд байгаа мөнгөн тэмдэгт ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#2E8B57;&quot;
! нэр
! Нүүрэн тал
! Ар тал
! Хэмжээ (мм)
! Нүүрэн тал (тайлбар)
! Ар тал (тайлбар)
! Анх хэвлүүлсэн он
|-
| Нэг төгрөг
|  
| 
| 57х115
| Арслан
| [[Соёмбо]]
| 1993
|-
| Таван төгрөг
|  
| 
| 59х120
| [[Дамдины Сүхбаатар|Д. Сүхбаатарын]] хөрөг
| [[Адуу]]н сүрэг
| 1993
|-
| Арван төгрөг
|  
| 
| 61х125
| Д. Сүхбаатарын хөрөг
| Адуун сүрэг
| 1993
|-
| Хорин төгрөг
|  
| 
| 64х130
| Д. Сүхбаатарын хөрөг
| Адуун сүрэг
| 1993
|-
| Тавин төгрөг
|  
| 
| 66х135
| Д. Сүхбаатарын хөрөг
| Адуун сүрэг
| 1993
|-
|Зуун төгрөг
| 
| 
|68х140
|Д. Сүхбаатарын хөрөг
|Адуун сүрэг
|1993
|-
|Таван зуун төгрөг
|
|
|70х145
|[[Чингис хаан]]ы хөрөг
|Гэр тэрэг
|1993
|-
|Мянган төгрөг
|
|
|72х150
|Чингис хааны хөрөг
|Гэр тэрэг
|1993
|-
|Таван мянган төгрөг
|
|
|72х150
|Чингис хааны хөрөг
|Эртний Хархорин хотын дотоод талбайн дүрс
|1994
|-
|Арван мянган төгрөг
|
|
|72х150
|Чингис хааны хөрөг
|Эртний Хархорин хотын дотоод талбайн дүрс
|1995
|-
|Хорин мянган төгрөг
|
|
|72х150
|Чингис хааны хөрөг
|Төрийн есөн хөлт цагаан туг
|2006
|}&lt;ref&gt;www.mongolbank.mn// – [http://www.mongolbank.mn/listbanknote.aspx]&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
!colspan=&quot;10&quot;|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын мөнгөн тэмдэгтийн цуврал
|-
! Зураг !! Цуврал !! Найрлага !! Нүүрэн тал !! Ар тал !! Гүйлгээнээс татсан огноо !! Гүйлгээнээс гарсан !! Бичиг !! Үйлдвэрлэсэн
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins1.jpg]
| 1925
| 1-5 мөнгө: [[зэс]]&lt;br/&gt;10-20 мөнгө: 0.5 [[мөнгө]]&lt;br/&gt;50 мөнгө, 1 төгрөг: 90% [[мөнгө]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Соёмбо]]
|rowspan=&quot;5&quot;| Тоо
| 1950
| 1970
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Монгол бичиг]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins2.jpg]
| 1937
|rowspan=&quot;2&quot;| 1-5 мөнгө: зэсээр цутгасан хөнгөн цагаан&lt;br/&gt;10-20 мөнгө: зэс цутгамал
| 1960
| 1970
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins3.jpg]
| 1945
|rowspan=&quot;2&quot;| Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлдтэй
| 1970
| 1970
|rowspan=&quot;5&quot;| Кирилл
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins4.jpg]
| 1959
| [[Хөнгөн цагаан]]
| 1990
| 1990
| БНХАУ
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins6.jpg], [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins5.jpg]
| 1970, 77, 80, 81
| 1-5 мөнгө: хөнгөн цагаан&lt;br/&gt;10-50 мөнгө: өнгөлсөн зэс
| Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлд 1-5 мөнгөнд жижгээр, 10-50 мөнгөнд томоор
| &amp;mdash;
| &amp;mdash;
| 1970, 77: Зүүн Герман&lt;br/&gt;1980, 81: Монгол
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins5.jpg]
| Гүйлгээний &amp; дурсгалын 1 төгрөг
| 1971: зэсээр цутгасан хөнгөн цагаан, өнгөлсөн зэс, мөнгө, болон алт&lt;br/&gt;1981: зэсээр цутгасан хөнгөнцагаан
|rowspan=&quot;2&quot;| БНМАУ-ын төрийн сүлд, тоо
| &quot;БНМАУ&quot;, Морь унасан Д. Сүхбаатар, &quot;50 ЖИЛ&quot; болон &quot;60 ЖИЛ&quot;
| ? || ? || 1971: Зүүн Герман&lt;br/&gt;1981: Монгол
|-
| 1981-88: олон хувилбар бүхий 1 төгрөг
| Зэсээр цутгасан хөнгөн цагаан
| Карл Маркс, Зөвлөлт-Монголын сансрын нислэг гэх мэт 6 янзын
| ? || ? || Монгол
|}

== Одоогийн байдал ==
{{Гол|Төгрөг}}
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
!colspan=&quot;11&quot;|Одоогийнх [http://www.mongolbank.mn/coins.htm]
|-
!colspan=&quot;2&quot;| Зураг !!rowspan=&quot;2&quot;| Тоо !!colspan=&quot;4&quot;| Хэмжигдэхүүн !!colspan=&quot;3&quot;| Тайлбар !!rowspan=&quot;2&quot;| Бүтээсэн
|-
! Нүүрэн тал !! Ар тал !! Голч !! Зузаан !! Жин !! Найрлага !! Ирмэг !! Нүүрэн тал !! Ар тал
|- {{Coin-silver-color}}
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin20f.gif]
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin20b.gif]
|20 төгрөг
| 17.5 мм
| 1.5 мм
| 0.78 гр
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Хөнгөн цагаан]]
|rowspan=&quot;4&quot;| Цувмал
|rowspan=&quot;2&quot;| Тоо
|rowspan=&quot;4&quot;| [[Соёмбо]]
|rowspan=&quot;4&quot;| 1994
|- {{Coin-silver-color}}
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin50f.gif]
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin50b.gif]
| 50 төгрөг
| 23 мм
| 1.8 мм
| 16.8 гр
|- {{Coin-silver-color}}
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin100f.gif]
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin100b.gif]
| 100 төгрөг
| 22 мм
| 1.5 мм
| 3.84 гр
|rowspan=&quot;3&quot;| [[Cupronickel]]
| Тоо, Өндөр гэгээн Жанрайсаг бурхан
|- {{Coin-silver-color}}
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin200f.gif]
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin200b.gif]
| 200 төгрөг
| 25 мм
| 1.7 мм
| 6.2 гр
| Тоо, Засгийн газрын ордон
|- {{Coin-silver-color}}
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin500f.gif]
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin500b.gif]
| 500 төгрөг
| 22 мм
| 1.7 мм
| ?
| Ердийн
| Тоо, [[Соёмбо]]
| [[Дамдины Сүхбаатар]]
| 2001
|-
|colspan=&quot;11&quot;|{{Standard coin table notice}}
|}

== Мөн үзэх ==
* [[Монгол Улс]]

== Лавлах бичиг ==
{{Лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Монголын мөнгөн тэмдэгтийн түүх]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Монголын зоосон мөнгө]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засгийн түүх]]</text>
      <sha1>aiai39u55cohfqibmppii6b14vsn80o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856479</id>
      <parentid>856467</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50230" sha1="6hpxjiw1sgz999jjlb0vq1wj1o5her2" xml:space="preserve">'''Монголын мөнгөн тэмдэгт''' нь урт удаан жилийн түүхтэй мөнгөн тэмдэгт юм.

== Танилцуулга ==
Нэг улсын мөнгөн тэмдэгтийн нэгжийн нөгөө улсын мөнгөн тэмдэгтийн нэгжээр илэрхийлэгдэх харьцааг валютын ханш гэдэг. [[Валютын ханш]]ийг тогтоохдоо валют тус бүрийн алтан баталгааг үндэс болгоно. Тухайн улсын мөнгөний нэгжид агуулагдаж байгаа алтны хэмжээ болон алтны албан ёсны үнийг үндэслэн валютын алтан баталгааг тогтоодог. Төгрөгийн алтан баталгааг үндэслэн түүний ханшийг ямар ч улсын валюттай харьцуулан тогтоож болно. Валютын ханшийг дотор нь албан (худалдааны) ба худалдааны бус гэж ангилдаг. Худалдааны бус валют нь худалдааны биш шинж чанартай дипломат төлөөлөгч солилцох, албан томилолт, жуулчлалаар харилцан зорчих, шуудан холбоо, тээврийн үйлчилгээний төлбөр төлөлцөх зэрэг харилцааны холбогдсон төлбөрийн тооцоонд хэрэглэгдэнэ. Тус улсын үйлдвэрлэл, үйлчилгээний бүх төрлийн төлбөр тооцоо зөвхөн улсын банкаар дамжин үндэсний валютын төгрөгөөр хийгддэг.

== Монгол Улсын Мөнгөн тэмдэгтийн түүх ==
Монгол туургатан [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Түрэг улс|Түрэг]], [[Уйгур улс|Уйгар]] гүрний үеэс [[зоосон мөнгө]] цутгаж арилжаа наймаанд хэрэглэж байсан баримтууд олон бий. Их хаан Чингис Монголын нэгдсэн тулгар төрийг үүсгэн байгуулж Сүхэс нэртэй алт, мөнгөн зоос цутгуулж улмаар 1227 онд дэлхийд анх удаа цаасан тэмдэгт хэвлүүлж гүйлгээнд хэрэглэжээ. Энэ нь [[Чингис хаан]] Монголын нэгдсэн эзэнт гүрнийг улс төр, эдийн засаг, соёлыг зангидан барьж нэгэн удирдлагад захирахдаа таваар мөнгөний харилцааг ухаалгаар ашиглаж байсныг харуулж байна. Монгол туургатан 1236 онд төрөл бүрийн хэлбэр, хэмжээ, жинтэй зоосон мөнгийг нэгтгэн ижил хэмжээ, жинтэй зоос цутган гаргах &quot;Мөнгөний шинэтгэл&quot; хийж байжээ. Цаасан тэмдэгт, зоосон мөнгө их хэмжээгээр гүйлгээнд гарган 1253 онд &quot;Мөнгөний хэрэг эрхлэх хэлтэс&quot; нэртэй мөнгөн гүйлгээ эрхэлсэн байгууллага буюу одоогийнхоор банк байгуулан ажиллуулж байлаа. Тэр үеийн зоосон мөнгө нь эхэн үедээ тодорхой тоо хэмжээ заагаагүй, төдтийн дэвсгэрт гэж ялгадаггүй байснаа 1241 онд &quot;Их Монгол улсын мөнгө&quot; нэртэй зоосыг анх удаа &quot;Нэг&quot; гэсэн тоотой гаргасан байна. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед 1260 онд Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорин &quot;Мөнгө тушаах банк&quot; байгуулж, улмаар аравт, хорьт, зуут, мянгатын дэвсгэрт бүхий мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулан 1282 онд олон замд (худалдааны төв газруудад) тэгшитгэх банк нэртэй салбаруудыг байгуулан ажиллуулж байжээ. Мөнгөний гүйлгээ эрчимтэй хөгжиж 1280-аад онд [[Цаасан мөнгө|цаасан мөнгөний]] шинэтгэл хийж, 1327 онд хуучирсан цаасан мөнгийг шатааж устгах газартай болгон устгалын ажилд мужийн түшмэл гэрчээр оролцдог журам тогтоож байжээ. Монголын эзэнт гүрний хаанчлалын үед 100 гаруй удаа алт, мөнгөн болон металл зоос, цаасан тэмдэгтүүдийг гүйлгээнд гарган хэрэглэж байв.

Монгол орон [[Манж Чин гүрэн|Манжийн]] эзэмшилд орж 200 жил нухлагдахдаа үндэсний эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухааны ололт бүтээлээ мэдрэхгүй болтлоо доройтжээ. Энэ үед Манж улсын мөнгө хэрэглэж байжээ. 

Монгол оронд 1911 онд Эрх чөалөөний хувьсгалт хөдөлгөөн өрнөж улмаар 1921 онд Ардын хувьсгал ялж тусгаар тогтносон Монгол Улсыг шинээр үүсгэн байгуулснаар өөрийн мөнгөн гүйлгээ хийх боломж бүрдсэн байна. Тэр үеийн Монгол Улс нь үндэсний банк, санхүү, мөнгө зээлийн системгүй, зах зээлд нь хаант орос, хятадын цаасан тэмдэгт, англи, америк, мексик алт мөнгөн зооснууд, цутгасан гулдмай мөнгө, хятад манжийн юмбүү нэртэй мөнгөн цутгамал болон амбан шар, атан тэмээ, агт морь, хонь мал, хадаг, цай, ангийн үс зэрэг таваарууд зэрэгцэн арилжаалагдан мөнгөн гүйлгээ эдийн засагт сөргөөр нөлөөлөх болжээ. Ийм нөхцөлд Ардын засгийн газраас улс төр, эдийн засгийн амьдралыг өөрчлөн төвхнүүлэхэд чиглэгдсэн дэс дараатай олон чухал арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсний нэг нь санхүү мөнгө-зээлийн системийг бүрэлдүүлэн хөгжүүлэх явдал байлаа. Хувьсгалын эхэн, тухайлбал 1921 оны 3 дугаар сард үндэсний санхүүгийн системийн эх суурийг тавьж 1924 оны 6-р сарын 2-нд Монгол-Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк &quot;Монгол банк&quot;-ыг (хожим нь 1954 онд БНМАУ-ын Улсын банк болсон) нээж ажиллуулснаар эдийн засгийн шинэчлэл хийх алхамуудыг дэс дараатай хэрэгжүүлэх эхний оролдлого боллоо. Үндэсний мөнгөн тэмдэгтгүй, улс орны зах зээл дээр гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүд зэрэгцэн гүйлгээнд явж байсан нь хэдийгээр үндэсний санхүү банк үүсэн байгуулагдсан ч нэгдсэн санхүү, мөнгө зээлийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд бэрхшээл учруулж байлаа. Засаг төрөөс хувьсгалын эхэн үед авч явуулсан томоохон арга хэмжээнүүдийн нэг нь үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг бий болгох явдал байв. Үүний тулд юуны өмнө улс орны мөнгөн гүйлгээг цэгцэлж, нэгэн хэмжүүрт шилжүүлэх шаардлагатай байснаас 1921 оны 8-р сард мөнгөний нэгжээр &quot;лан&quot;-г түр хэрэглэж бүх төрлийн тооцоог лангаар үйлдэхээр тогтоож, нэг лан цэвэр мөнгөтэй хятадын мөнгөн янчаан, оросын алтан монетын нэг янчаан 42 мөнгийг тэнцүүлж, оросын мөнгөн төгрөгийг 2 лантай тэнцэхээр тогтоосон байна. Санхүү зээл нь үндэсний мөнгөтэй шууд холбоотой, санхүүг судлахын тулд урьдаар мөнгөний шинж чанар, үүрэг зориулалтыг мэдэх шаардлагатай. Төр засгийн өмнө өөрийн үндэсний мөнгөн тэмдэгттэй болох тухай асуудал ардын хувьсгал ялсан анхны өдрөөс эхлэн тавигджээ.

Ардын хувьсгалын ялалтын дараах жилүүдэд тус орон эдийн засаг, улс төрийн талаар томоохон амжилт олж, Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк бэхжиж эрдэнэ металл, үнэ бүхий зүйлийн нөөцийг арвижуулан, үндсэн хөрөнгө нь нэмэгдэж, харилцагчдын хөрөнгийг цугларуулж, улс ардын аж ахуйд банкны байр суурь мэдэгдэхүйц нөлөөтэй болсон нь мөнгөний гүйлгээг өөрчлөн шинэчилж үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг бий болгох нөхцөл бүрэлдүүлжээ. 1924 оны 8 дугаар сард хуралдсан МАХН-ын Ш их хурлаар Монголбанкны үйл ажиллагааны тухай авч хэлэлцээд &quot;цагаан мөнгөн баталгаа бүхий мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах нь зүйтэй&quot; гэж онцлон заасан бөгөөд БНМАУ-ын анхдугаар хурлын тогтоолд гадаадын мөнгө хэрэглэх нь улс орны эдийн засагт ихээхэн хор хохиролтой болохыг тэмдэглээд үндэсний мөнгөн тэмдэгт буй болгох нь чухал гэж заажээ. Монгол ардын засгийн газраас 1925 оны 2 дугаар сарын 22-ны өдөр мөнгөний шинэчлэл хийх тухай түүхэн тогтоол гаргажээ. Уг тогтоолд: 1.Мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах онц эрхийг Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банкинд олгох, 2.Банкны тэмдэгт цаас нь мөнгөний нэгж болох төгрөгөөр 1, 2, 5, 10, 25, 50, 100-тийн дэвсгэрээр гаргах. 3.Мөнгөн тэмдэгт бүрэн баталгаатай байвал зохино. 25-аас доошгүй хувь нь үнэт металлаар, 75 хувь нь түргэн борлогдох бараа материалаар батлагдана&quot; гэж заасан байдаг. Инхүү 1925 оны 12 дугаар сарын 9-нд анх 200100 төгрөгийг гүйлгээнд гаргасан бөгөөд эдүүгээ 100 жил болж байна. Монголын үндэсний шинэ мөнгөн тэмдэгтээр 900 сорьцын 18 граммын жин бүхий цагаан мөнгөн зоосыг батлан гаргаж &quot;төгрөг&quot; гэж нэрлэн цагаан мөнгөн зоосны зэрэгцээгээр цаасан тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргажээ. Дан ганц цагаан мөнгийг гүйлгээнд гаргах нь энэ хүнд металлыг хадгалах, зөөх, тээвэрлэх явдалтай холбогдсон тохиромжгүй байдлыг өөрчлөх шаардлагатай уялдсан ажээ. Төгрөгийг эхлээд гүйлгээнд гаргахдаа цалингаар дамжуулан гаргаж дараа нь улсын хэмжээний бүх албан газруудын төсөвт зардлуудыг төгрөгөөр тооцох болгожээ. Төгрөг гүйлгээнд гарангуут гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүдийн ширүүн эсэргүүцэлтэй тулгарсан юм.

Гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүдийн дотроос зах зээлд эзлэх жин багатай мөнгүүдийг гүйлгээнээс татаж авах ажил түргэн хугацаанд амжилттай хийгдсэн байна. Харин хятадын янчаан нь тоогоор олон, зах зээлийн гүйлгээнд зонхилох үүрэгтэй байснаас хууль ёсны төлбөрийн хэрэгслийн үүргийг гүйцэтгэж, улсын төсвийн орлого, зарлага, үйлдвэр, аж ахуйн газар, банкны бүртгэл тооцоог түүгээр хөтөлж байснаас эхэн үедээ төгрөгтэй зэрэгцэн гүйлгээнд хэрэглэгдэж байв. Ард түмэн металл мөнгийг хэрэглэж заншсан, орос хятадын цаасан тэмдэгтийн ханш буурч итгэл алдсан нөхцөлд үндэсний шинэ цаасан тэмдэгтийг гүйлгээнд нэвтрүүлнэ гэдэг хүнд байлаа. 1925 оны байдлаар тус улсын гүйлгээний эргэлтэд Монголын эд хэрэглэгчдийн хоршоо болон гадаадын худалдаачдын нийт 20 гаруй сая гадаадын мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд явж байжээ. Төгрөгийг гүйлгээнд гаргасан үеэс үндэсний валют төгрөг, хятадын янчаан хоёрын хооронд ширүүн тэмцэл өрнөж байлаа. Мөнгөний шинэчлэлт явуулах нь ард түмний ашиг сонирхолд нийцсэн хувьсгалт арга хэмжээ байсан учраас Монголын нийт ард түмний ухамсартай дэмжлэгийг хүлээсэн байна. Засгийн газар Төв банкнаас үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах бэлтгэл ажлыг далайцтай зохиож, мөнгөн тэмдэгтийн ач холбогдлыг өргөн сурталчилж, мөнгөний шинэчлэлт хийхэд онцгой анхаарал тавьж байсан бөгөөд, үүнийг хэр амжилттай хэрэгжүүлснээс эдийн засгийн бусад арга хэмжээний үр дүн шалтгаалах ёстой байв. Зах зээл дээр явагдсан төгрөг, янчааны хороондын тэмцлийн явцад янчааны ханш буурч төгрөгийн худалдан авах чадвар дээшилж байв. Төгрөгийн нэр хүнд, эзлэх жин нь түргэн өсөж анх гаргахдаа хятадын 0.88 янчаантай тэнцүү байсан нэг төгрөг, жилийн дараа тодруулбал 1926 оны сүүлчээр нэг янчаантай тэнцэх болсон нь шинэ мөнгөн тэмдэгт зах зээлд амжилттай нэвтэрснийг харуулж байна. Ингэж шинэ мөнгөн тэмдэгт &quot;төгрөг&quot; зах зээл дээр ноёлох чанартай үндсэн валют болон хувирчээ. Шинэ мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд орсноор 6.8 сая янчаантай тэнцэх гадаадын мөнгийг хурааж гадаадын мөнгөн тэмдэгтийн гүйлгээнд том цохилт өгчээ. 1927 оноос тус орны бүх албан газар, үйлдвэр, аж ахуйн байгууллагын бүртгэл, тайлан баланс, хоорондын тооцоо, үнэ, татвар хураамжийг төгрөгөөр тооцоолон бодох болж улсын зах зээлээс хятадын янчаан бүрэн шахагдан төгрөг дангаараа үйлчлэх болов. Мөнгөний шинэчлэлт хийх хугацаанд (1926-1927) Монголбанкны эрдэнэ металлын нөөц 4.2 дахин нэмэгджээ. 1925-1927 оны хооронд олон улсын байдалд зарим өөрчлөлт гарч дэлхийн зах зээлд цагаан мөнгөний үнэ буурч алтны эрэлт хэрэгцээ өсч ирсэнтэй уялдуулан төгрөгийн бат тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор 1927 онд хуралдсан Улсын бага хурлын шийдвэрийн дагуу тэр үед Монголбанкинд хуримтлагдсан Улсын алт болон валютын фондод түшиглэн 1928 оны 4 дүгээр сарын 15-наас төгрөгийг алтан баталгаанд оруулжээ. Ингэснээр БНМАУ-ын үндэсний валют &quot;Төгрөг&quot; бат найдвартай валют болох үндэс тавигдаж 1928 оны 8 дугаар сарын 1 гэхэд төгрөг нь албан ёсны алтан баталгаанд орж 51.8 америк центтэй тэнцэх болжээ. Үүгээр мөнгөний шинэчлэлтийн ажил үндсэндээ төгсч шинэ валют төгрөг нь БНМАУ-ын мөнгөний хууль ёсны бат бэх нэгж болж чаджээ.

Засгийн газраас мөнгөний шинэчлэлттэй холбогдуулан 1924-1928 онд авч явуулсан шат дараалсан арга хэмжээний дүнд Англи, Америк болон бусад орны худалдаачид, хятадын томхон пүүсүүд Монголын зах зээлээс шахагдан гарсан байна. Мөнгөний шинэчлэлтийг амжилттай явуулж, үндэсний мөнгөн тэмдэгттэй болсон нь эдийн засаг, улс төрийн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Тухайлбал, - Монголбанк нь худалдааны банкнаас мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах эрх бүхий эмиссийн банк болон хувирчээ. - Тус орны зах зээлээс гадаад орнуудын ямар ч баталгаагүй үнэ ханшгүй мөнгөн тэмдэгтүүдийг шахан зайлуулж, түүгээр худалдаа хийх замаар монголын ард түмний эд баялгийг хямд үнээр завшиж байсан гэмт явдлыг таслан зогсоожээ. - Улс орны хэмжээгээр борлогдож байгаа бараа таваарын үнийг тогтвортой болгож, нэг төрлийн таваар хэд хэдэн янзын үнэтэй байсныг таслан зогсоож улсаас тогтоосон ганцхан үнээр худалдах болгож улмаар бараа таваарын үнийг аажмаар бууруулах бололцоо бий болгов. - Үйлдвэр, аж ахуйн байгууллагыг хөгжүүлэх нэгдсэн төсөв санхүүгийн төлөвлөгөөг урьдчилан тооцож төлөвлөх бололцоо олгожээ. - Санхүү зээллэгийн системд өөрчлөлт хийх бололцоо олгож улс ардын аж ахуйн байгууллагуудыг аажмаар аж ахуйн тооцоонд оруулах, төгрөгийн хяналт тавих нөхцөлийг бүрэлдүүлэв. - Үндэсний мөнгөн тэмдэгт төгрөг нь тус улсын борлуулалт, хуваарилалт зах зээлд ноёлох болсноор улс орны эдийн засгийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэх хүчирхэг зэвсгийг төр засгийн газарт өгсөн юм.

Ингэж үндэсний мөнгөн тэмдэгт &quot;төгрөг&quot; улс ардын аж ахуйн хөгжлийн бүхий л үе шатанд амжилттай үйлчилж, мөнгөн гүйлгээ, төлбөрийн хэрэгсэл, өртгийн хэмжүүр, хадгаламжийн үндсэн нэгж, олон улсын мөнгөний үүргийг бүрэн чанартай гүйцэтгэж ирлээ. Улсын банкны мөнгөний фондыг өргөтгөж сэлбэх зорилгоор 1939, 1941, 1955, 1996 онуудад төгрөгийг шинээр хэвлүүлэн гүйлгээнд гаргажээ. Анх 1925 онд гүйлгээнд гаргасан цаасан тэмдэгт дээрх бүх бичиг тоог монгол үсгээр бичиж, 1, 2, 5, 10, 25, 50, 100-тын дэвсгэрттэйгээр бүтээсэн байна. 1925 оны цаасан дэвсгэртүүдийн 100, 50, 25 төгрөгийн дэвсгэртүүд дээр Монголын худалдаа аж үйлдвэрийн банк (Монголбанк)-ны дарга Д.Микилман, гишүүн Амар, Шигунов, Бат-Очир, Дугар, нярав Большаков нар, бусад жижиг дэвсгэртүүд дээр дарга Д.Микилман, гишүүн Амар, Шигунов, нярав Большаков нар гарын үсгээ зурсан байдаг юм. 

1939 онд төгрөгийн дэвсгэртүүдийн хэмжээг өөрчлөхгүйгээр бүх дэвсгэртэд [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] хөрөгтэйгээр монгол үсгээр хэвлүүлж, 2-тын дэвсгэртийг 3-тын дэвсгэртээр сольж гаргасан бөгөөд 1941 онд төгрөгийн хэмжээ, өнгө, хээг өөрчлөхгүйгээр зөвхөн бичиг тооны зарим хэсгийг кирилл (шинэ) үсгээр хэвлэж, 1955 онд дэвсгэртүүдийн хэмжээг томсгож зураг хээг өөрчлөн бүх бичиг тоог крилл үсгээр хэвлэж байжээ. 

1966 онд төгрөгийн ханшийг өөрчлөхгүйгээр дэвсгэрт бүрийн хэмжээг гүйлгээнд хэрэглэхэд тохиромжтой болгон жижигрүүлж, өнгө, зураг урлалыг цоо шинээр өөрчлөн бүтээж, хэвлэн гаргасныг одоо гүйлгээнд хэрэглэж байна. 1966 оны шинэ тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулахдаа урьд нь гүйлгээнд явж байсан бүх цаасан тэмдэгтүүдийг богино хугацаанд сольж олгох замаар гүйлгээнээс татсан байна. Тэгэхдээ ханшны өөрчлөлт хийгээгүй ажээ. 1966 оны мөнгөн тэмдэгтийн нөөцийг хуучин зураг загвараар нь 1981, 1983 онд сэлбэн хэвлүүлж, 1981 онд 20-тын дэвсгэртийг шинээр бүтээн гүйлгээнд нэмж хэрэглэсэн байна. 

1925, 1939, 1941, 1955 онуудын мөнгөн тэмдэгтэд хуурамчаар үйлдэхээс хамгаалсан тусгай хийц байгаагүй, зөвхөн цаас, зураг хээ нь мөнгөн тэмдэгтэд зориулагдсан онцлог хийцээр бүтсэн байжээ. 1966 оны мөнгөн тэмдэгтийн цаасыг үйлдвэрлэхдээ хуурамчаар үйлдэхээс хамгаалсан усан хээний аргаар өлзий хээг бүтээн оруулсан бөгөөд цаасны найрлагын 3/5-ийг хөвөн, 2/5-ийг нийлэг эд, маалинга, бусад хольц эзэлдэг. Иймээс төгрөгийг томруулж нарийвчлан харвал улаан, цэнхэр болон бусад өнгийн зураасыг ажиглан харж болно. 

1993 оны шинэ мөнгөн тэмдэгтийн дэвсгэрт дүрс нь өөр өөр өнгө, хэмжээтэй, 500, 1000, 5000, 10000-тын дэвсгэртэд их эзэн Чингис хааны хөрөг, 10-аас 100-тын дэвсгэртэд Д.Сүхбаатарын хөрөгтэй, түүхэн болон байгалийн зураг, төрийн туг, соёмбо, үндэсний хээ угалзаар чимэглэж бүтээсэн. Шинэ мөнгөн тэмдэгтийг 100 хувийн хөвөн цаасаар бүтээж, хуурамчаар үйлдэхээс хамгаалах зорилгоор усан хээ, металл утас, байнга давхцах дүрс, микро үсгэн шугам, ультра гэрэлд тодрох дүрс, гарт тэмтрэгдэх товгор хээ, скайнер болон бүх төрлийн хувилагчаар олшруулбал тодрох юмуу хувилагдахгүй байх дүрс, гэрлийн ойлтоор тодорч харагдах дүрс зэрэг нууц тусгай хийцийг оруулан бүтээсэн болно. 2002 онд дахин хэвлүүлсэн 10000-ын дэвсгэртэд хамгийн сүүлийн үеийн нууц хийц болох өнгөө сольж гялалздаг &quot;колограмм&quot; хийцийг оруулсан. Шинэ мөнгөн тэмдэгтийн дэвсгэртүүд дээр Монголбанкны Ерөнхийлөгч [[Дэмчигжавын Моломжамц]] гарын үсэг зурсан. 1998 онд гүйлгээнд гарсан 1000-тын дэвсгэрт дээр Монголбанкны ерөнхийлөгч [[Жигжидийн Үнэнбат]] гарын үсэг зурж 2000 оноос хойш гадаадад хэвлүүлж буй дэвсгэртүүдэд Монголбанкны ерөнхийлөгч [[Очирбатын Чулуунбат]] гарын үсгээ зуржээ. Зоосон мөнгийг 1925, 1937, 1945 онд Зөвлөлт Холбоот Улсад, 1959 онд Хятад улсад хэвлүүлж гүйлгээнд гаргасан бөгөөд 1970 оноос хойш жилийн хэрэгцээгээр жил бүр өөрсдөө үйлдвэрлэн гүйлгээнд гаргаж байжээ.

1925 онд гаргасан зоосон мөнгөний 10, 15, 20, 50-тын зоос, 1937 онд 10, 15, 20-тын зоосыг цэвэр цагаан мөнгөөр цутгаж гүйлгээнд гаргасан. 1959 онд хөнгөн цагаанаар 1, 2, 5-тыг голдоо нүхтэй зоос гаргажээ. Одоо 1970 онд гаргасан зоосон мөнгө юм уу энэ хэлбэр хэмжээгээр түүнээс хойш үйлдвэрлэсэн зоосон мөнгөнүүд гүйлгээнд хэрэглэгдэж, 1970 оноос өмнө үйлдвэрлэж гаргасан зоосуудыг гүйлгээнээс хасагджээ. Гүйлгээнд яваа төгрөг зоосон мөнгөний гүйлгээнд тэнцэх эсэхийг төв орон нутгийн банкны бүх байгууллагууд шалган тогтоож ялган, муудсан мөнгөн тэмдэгтийг Төв банкинд татан авч, Тусгай комиссын хяналттайгаар шалгаж зориулалтын машинаар хигэж үртэс болгон устгадаг. 1970 оноос хойш нэг төгрөгний зоосон мөнгийг Маркс, Сүхбаатарын хөрөг, [[Соёмбо]], Сансарын билэг тэмдэг зэрэг 8 төрлийн зураг дүрстэйгээр хэвлэж гаргажээ. БНМАУ-ыг тунхагласны 50 жилийн ойгоор нэг төгрөгний цагаан өнгөтэй зоосон мөнгө, Улсын банк байгуулагдсын 50 жилийн ойгоор 10 төгрөгний зоосон мөнгө цөөн тоогоор үйлдвэрлэн гаргаж байжээ. Монголбанк дэлхийн улс орнуудын жишгийг харгалзан зоосон мөнгөнөөс гадна 20, 50, 100, 200 төгрөгийн зоосон төгрөг үйлдвэрлүүлэн 1996 онд гүйлгээнд гаргасан. 200 төгрөгний зоос нь Засгийн газрын ордны зурагтай, 100 төгрөгний зоос нь Жанрайсэг сүмийн, 20, 50 төгрөгний зоос нь дэвсгэртийн үнийн дүнгээр чимэглэсэн зурагтай. Өнгөрсөн 2001 онд Ардын хувьсгалын 81 жилийн ойд зориулан 500 төгрөг болон Сүхбаатарын хөрөгтэй зоосыг гүйлгээнд нэмж гаргав. 1925 онд үүсэн бий болж гүйлгээнд гарсан үндэсний валют төгрөг нь өнөөг хүртэл манай орны байгууллага, иргэдийн эдийн засгийн амьдралд бат тогтвортой, итгэл найдвартай оролцож, санхүү, мөнгө зээлийн системийг амжилттай хөгжихөд чухал хэрэгсэл болон үйлчилж ирлээ.

===Монголын Эзэнт гүрний үе===
[[Монгол үндэстэн|Монгол туургатан]] [[Хүннү]], [[Түрэг]], [[Уйгур улс|Уйгур]] гүрний үеэс зоосон мөнгө цутгаж арилжаа наймаанд хэрэглэж байсан баримтууд олон бий. [[Чингис хаан]] Монголын нэгдсэн тулгар төрийг үүсгэн байгуулж Сүхэс нэртэй алт, мөнгөн зоос цутгуулж улмаар [[1227]] онд дэлхийд анх удаа цаасан тэмдэгт хэвлүүлж гүйлгээнд хэрэглэжээ. Энэ нь Чингис хаан [[Их Монгол Улс|Монголын нэгдсэн эзэнт гүрнийг]] [[улс төр]], [[эдийн засаг]], [[соёл|соёлыг]] зангидан барьж нэгэн удирдлагад захирахдаа таваар мөнгөний харилцааг ухаалгаар ашиглаж байсныг харуулж байна.

Монгол туургатан [[1236]] онд төрөл бүрийн хэлбэр, хэмжээ, жинтэй зоосон мөнгийг нэгтгэн ижил хэмжээ, жинтэй зоос цутган гаргах &quot;Мөнгөний шинэтгэл&quot; хийж байжээ. [[Цаасан тэмдэгт]], [[зоосон мөнгө]] их хэмжээгээр гүйлгээнд гарган [[1253]] онд &quot;Мөнгөний хэрэг эрхлэх хэлтэс&quot; нэртэй мөнгөн гүйлгээ эрхэлсэн байгууллага буюу одоогийнхоор банк байгуулан ажиллуулж байлаа.Тэр үеийн зоосон мөнгө нь эхэн үедээ тодорхой тоо хэмжээ заагаагүй, төдтийн дэвсгэрт гэж ялгадаггүй байснаа [[1241]] онд &quot;Их Монгол улсын мөнгө&quot; нэртэй зоосыг анх удаа &quot;Нэг&quot; гэсэн тоотой гаргасан байна.

[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед [[1260]] онд Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хар хоринд &quot;Мөнгө тушаах банк&quot; байгуулж, улмаар аравт, хорьт, зуут, мянгатын дэвсгэрт бүхий [[Жунтунгийн цаасан мөнгө]], [[Жыюаний цаасан мөнгө]] хэмээх мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулан [[1282]] онд олон замд (худалдааны төв газруудад) тэгшитгэх банк нэртэй салбаруудыг байгуулан ажиллуулж байжээ.

Мөнгөний гүйлгээ эрчимтэй хөгжиж [[1280]]-аад онд цаасан мөнгөний шинэтгэл хийж, [[1327]] онд хуучирсан цаасан мөнгийг шатааж устгах газартай болгон устгалын ажилд мужийн түшмэл гэрчээр оролцдог журам тогтоож байжээ. Монголын эзэнт гүрний хаанчлалын үед 100 гаруй удаа алт мөнгөн болон металл зоос, цаасан тэмдэгтүүдийг гүйлгээнд гарган хэрэглэж байв. Юань гүрний монгол хаад зоосон мөнгөнөөс гадна алт мөнгөн ембүүг цутгуулж хэрэглэж байв. 

===Манжийн үе===
Монгол орон [[Чин улс|Манжийн]] эзэмшилд орж хэдэн зуун жил нухлагдахдаа үндэсний эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухааны ололт бүтээлээ мэдрэхгүй болтлоо доройтжээ. Монгол оронд [[1911 он]]д хувьсгалт хөдөлгөөн өрнөж 1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялж тусгаар тогтносон Монгол улсыг шинээр үүсгэн байгуулснаар өөрийн мөнгөний гүйлгээг шинэчлэх боломж бүрдсэн. Тэр үеийн Монгол Улс нь үндэсний банк, [[санхүү]], мөнгө зээлийн системгүй, зах зээлд нь [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]], [[Хятад|Хятадын]] цаасан тэмдэгт, [[Англи]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]], [[Мексик]] алт мөнгөн зооснууд, цутгасан гулдмай мөнгө, хятад манжийн юмбүү нэртэй мөнгөн цутгамал болон амбан шар, атан тэмээ, агт морь, хонь мал, хадаг, цай, ангийн үс зэрэг таваарууд зэрэгцэн арилжаалагдан мөнгөн гүйлгээ эдийн засагт сөргөөр нөлөөлөх болжээ.
Ийм нөхцөлд ялсан Ардын хувьсгалын дараа, Ардын засгийн газраас улс төр, эдийн засгийн амьдралыг өөрчлөн төвхнүүлэхэд чиглэгдсэн дэс дараатай олон чухал арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсний нэг нь санхүү мөнгө-зээлийн системийг бүрэлдүүлэн хөгжүүлэх явдал байлаа.

Таваарын үйлдвэрлэл, арилжаа солилцооны цаашдын хөгжлийн явцад нэг төрлийн, хувааж жижиглэж, удаан хадгалж болдог, эвдэрч хуучрах нь бага чанар өөртөө агуулсан металл (тухайлбал зэс, хүрэл, мөнгө, алт) эквивалентын үүрэг гүйцэтгэх болжээ. Монгол оронд дээр үед бод мал, хонь, дараа нь цай, хадаг эквивалент таваарын үүрэг гүйцэтгэж байв. Хадаг нь хэмжээгээр бага, хөнгөн жинтэй их бага олон янз байсан нь гүйлгээнд хэрэглэхэд бод мал, хонь, цайнаас илүү тохиромжтой байв.

=== 1921-1925 он ===
[[Файл:Mongolia, 1925 - 5 mungu.jpg|thumb|1925 оны 5 мөнгө.]]
Хувьсгалын эхэн, тухайлбал 1921 оны 3 дугаар сард үндэсний санхүүгийн системийн эх суурийг тавьж 1924 оны 6 дугаар сарын 2-нд Монгол Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк &quot;[[Монголбанк]]&quot;-ыг (хожим нь 1954 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] (БНМАУ) Улсын банк болсон) нээж ажиллуулснаар эдийн засгийн шинэчлэл хийх алхамуудыг дэс дараатай хэрэгжүүлэх эхний оролдлого боллоо.

Үндэсний мөнгөн тэмдэгтгүй, улс орны зах зээл дээр гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүд зэрэгцэн гүйлгээнд явж байсан нь хэдийгээр үндэсний санхүү банк үүсэн байгуулагдсан ч нэгдсэн санхүү, мөнгө зээлийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд бэрхшээл учруулж байлаа. Аажимдаа монголчуудын таваарын солилцоонд эхлээд зэс зоос, хожим нь цагаан мөнгө хэрэглэгдэх болжээ. Дэнс мөнгө, 1, 2, 5, 10, 50 лангийн ембүү мөнгө (нэг лан 37 граммтай тэнцэнэ), зоос гэдэг гурван төрлийн мөнгө монголын зах зээлийн гүйлгээнд хэрэглэгдэж байжээ.

Засаг төрөөс хувьсгалын эхэн үед авч явуулсан томоохон арга хэмжээнүүдийн нэг нь үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг бий болгох явдал байв. Үүний тулд юуны өмнө улс орны мөнгөн гүйлгээг цэгцэлж, нэгэн хэмжүүрт шилжүүлэх шаардлагатай байснаас 1921 оны 8 дугаар сард мөнгөний нэгжээр &quot;лан&quot;-г түр хэрэглэж бүх төрлийн тооцоог лангаар үйлдэхээр тогтоож, нэг лан цэвэр мөнгөтэй хятадын мөнгөн янчаан, оросын алтан монетын нэг янчаан 42 мөнгийг тэнцүүлж, оросын мөнгөн төгрөгийг 2 лантай тэнцэхээр тогтоосон байна.

Санхүү зээл нь үндэсний мөнгөтэй шууд холбоотой, санхүүг судлахын тулд урьдаар мөнгөний шинж чанар, үүрэг зориулалтыг мэдэх шаардлагатай.

Төр засгийн өмнө өөрийн үндэсний мөнгөн тэмдэгттэй болох тухай асуудал ардын хувьсгал ялсан анхны өдрөөс эхлэн тавигджээ.

Ардын хувьсгалын ялалтын дараах жилүүдэд тус орон эдийн засаг, улс төрийн талаар томоохон амжилт олж, Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк бэхжиж эрдэнэ металл, үнэ бүхий зүйлийн нөөцийг арвижуулан, үндсэн хөрөнгө нь нэмэгдэж, харилцагчдын хөрөнгийг цугларуулж, улс ардын аж ахуйд банкны байр суурь мэдэгдэхүйц нөлөөтэй болсон нь мөнгөний гүйлгээг өөрчлөн шинэчилж үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг бий болгох нөхцөл бүрэлдүүлжээ.

1924 оны 8 дугаар сард хуралдсан [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын III их хурлаар Монголбанкны үйл ажиллагааны тухай авч хэлэлцээд &quot;цагаан мөнгөн баталгаа бүхий мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах нь зүйтэй&quot; гэж онцлон заасан бөгөөд БНМАУ-ын анхдугаар хурлын тогтоолд гадаадын мөнгө хэрэглэх нь улс орны эдийн засагт ихээхэн хор хохиролтой болохыг тэмдэглээд үндэсний мөнгөн тэмдэгт буй болгох нь чухал гэж заажээ.

Эквивалентын үүрэг гүйцэтгэхийн хувьд цаасан тэмдэгт хамгийн тохиромжтой учраас орчин үед хүн төрөлхтөн үүнийг түгээмэл хэрэглэж байгаа билээ. 1925 оны XII сарын 9-нд засгийн газраас үндэсний мөнгөн тэмдэгт—төгрөгийг гүйлгээнд гаргаж, 900 сорьцын 18 грамм жинтэй цагаан мөнгөн зоосыг &quot;нэг төгрөг&quot; гэж нэрлэх болов. Ийнхүү манай улсын үндэсний мөнгөн тэмдэгт анх бий болсон билээ. Төгрөг бий болгох хүртэл манай улсын зах зээлд гадаадын янз бүрийн орны (хятад, орос, мексик гэх мэт) цаасан болон зоосон тэмдэгт янчаан, бие мөнгө, цай, арьс шир нэгэн зэрэг худалдаа арилжаанд төлбөрийн хэрэгслийн үүрэг гүйцэтгэж байлаа.

1928 он гэхэд манай улсын албан байгууллага, ард иргэдийн болон улсын мөнгөн тооцоонд төгрөг хэрэглэж, үндэсний зах зээлд зөвхөн төгрөгөөр гүйлгээ хийх болжээ.

=== Монгол Улсын хэрэглээнд байгаа мөнгөн тэмдэгт ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#2E8B57;&quot;
! нэр
! Нүүрэн тал
! Ар тал
! Хэмжээ (мм)
! Нүүрэн тал (тайлбар)
! Ар тал (тайлбар)
! Анх хэвлүүлсэн он
|-
| Нэг төгрөг
|  
| 
| 57х115
| Арслан
| [[Соёмбо]]
| 1993
|-
| Таван төгрөг
|  
| 
| 59х120
| [[Дамдины Сүхбаатар|Д. Сүхбаатарын]] хөрөг
| [[Адуу]]н сүрэг
| 1993
|-
| Арван төгрөг
|  
| 
| 61х125
| Д. Сүхбаатарын хөрөг
| Адуун сүрэг
| 1993
|-
| Хорин төгрөг
|  
| 
| 64х130
| Д. Сүхбаатарын хөрөг
| Адуун сүрэг
| 1993
|-
| Тавин төгрөг
|  
| 
| 66х135
| Д. Сүхбаатарын хөрөг
| Адуун сүрэг
| 1993
|-
|Зуун төгрөг
| 
| 
|68х140
|Д. Сүхбаатарын хөрөг
|Адуун сүрэг
|1993
|-
|Таван зуун төгрөг
|
|
|70х145
|[[Чингис хаан]]ы хөрөг
|Гэр тэрэг
|1993
|-
|Мянган төгрөг
|
|
|72х150
|Чингис хааны хөрөг
|Гэр тэрэг
|1993
|-
|Таван мянган төгрөг
|
|
|72х150
|Чингис хааны хөрөг
|Эртний Хархорин хотын дотоод талбайн дүрс
|1994
|-
|Арван мянган төгрөг
|
|
|72х150
|Чингис хааны хөрөг
|Эртний Хархорин хотын дотоод талбайн дүрс
|1995
|-
|Хорин мянган төгрөг
|
|
|72х150
|Чингис хааны хөрөг
|Төрийн есөн хөлт цагаан туг
|2006
|}&lt;ref&gt;www.mongolbank.mn// – [http://www.mongolbank.mn/listbanknote.aspx]&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
!colspan=&quot;10&quot;|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын мөнгөн тэмдэгтийн цуврал
|-
! Зураг !! Цуврал !! Найрлага !! Нүүрэн тал !! Ар тал !! Гүйлгээнээс татсан огноо !! Гүйлгээнээс гарсан !! Бичиг !! Үйлдвэрлэсэн
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins1.jpg]
| 1925
| 1-5 мөнгө: [[зэс]]&lt;br/&gt;10-20 мөнгө: 0.5 [[мөнгө]]&lt;br/&gt;50 мөнгө, 1 төгрөг: 90% [[мөнгө]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Соёмбо]]
|rowspan=&quot;5&quot;| Тоо
| 1950
| 1970
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Монгол бичиг]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins2.jpg]
| 1937
|rowspan=&quot;2&quot;| 1-5 мөнгө: зэсээр цутгасан хөнгөн цагаан&lt;br/&gt;10-20 мөнгө: зэс цутгамал
| 1960
| 1970
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins3.jpg]
| 1945
|rowspan=&quot;2&quot;| Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлдтэй
| 1970
| 1970
|rowspan=&quot;5&quot;| Кирилл
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins4.jpg]
| 1959
| [[Хөнгөн цагаан]]
| 1990
| 1990
| БНХАУ
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins6.jpg], [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins5.jpg]
| 1970, 77, 80, 81
| 1-5 мөнгө: хөнгөн цагаан&lt;br/&gt;10-50 мөнгө: өнгөлсөн зэс
| Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлд 1-5 мөнгөнд жижгээр, 10-50 мөнгөнд томоор
| &amp;mdash;
| &amp;mdash;
| 1970, 77: Зүүн Герман&lt;br/&gt;1980, 81: Монгол
|-
| [http://www.mongolbank.mn/images/Coins1/oldcoins5.jpg]
| Гүйлгээний &amp; дурсгалын 1 төгрөг
| 1971: зэсээр цутгасан хөнгөн цагаан, өнгөлсөн зэс, мөнгө, болон алт&lt;br/&gt;1981: зэсээр цутгасан хөнгөнцагаан
|rowspan=&quot;2&quot;| БНМАУ-ын төрийн сүлд, тоо
| &quot;БНМАУ&quot;, Морь унасан Д. Сүхбаатар, &quot;50 ЖИЛ&quot; болон &quot;60 ЖИЛ&quot;
| ? || ? || 1971: Зүүн Герман&lt;br/&gt;1981: Монгол
|-
| 1981-88: олон хувилбар бүхий 1 төгрөг
| Зэсээр цутгасан хөнгөн цагаан
| Карл Маркс, Зөвлөлт-Монголын сансрын нислэг гэх мэт 6 янзын
| ? || ? || Монгол
|}

== Одоогийн байдал ==
{{Гол|Төгрөг}}
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
!colspan=&quot;11&quot;|Одоогийнх [http://www.mongolbank.mn/coins.htm]
|-
!colspan=&quot;2&quot;| Зураг !!rowspan=&quot;2&quot;| Тоо !!colspan=&quot;4&quot;| Хэмжигдэхүүн !!colspan=&quot;3&quot;| Тайлбар !!rowspan=&quot;2&quot;| Бүтээсэн
|-
! Нүүрэн тал !! Ар тал !! Голч !! Зузаан !! Жин !! Найрлага !! Ирмэг !! Нүүрэн тал !! Ар тал
|- {{Coin-silver-color}}
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin20f.gif]
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin20b.gif]
|20 төгрөг
| 17.5 мм
| 1.5 мм
| 0.78 гр
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Хөнгөн цагаан]]
|rowspan=&quot;4&quot;| Цувмал
|rowspan=&quot;2&quot;| Тоо
|rowspan=&quot;4&quot;| [[Соёмбо]]
|rowspan=&quot;4&quot;| 1994
|- {{Coin-silver-color}}
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin50f.gif]
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin50b.gif]
| 50 төгрөг
| 23 мм
| 1.8 мм
| 16.8 гр
|- {{Coin-silver-color}}
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin100f.gif]
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin100b.gif]
| 100 төгрөг
| 22 мм
| 1.5 мм
| 3.84 гр
|rowspan=&quot;3&quot;| [[Cupronickel]]
| Тоо, Өндөр гэгээн Жанрайсаг бурхан
|- {{Coin-silver-color}}
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin200f.gif]
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin200b.gif]
| 200 төгрөг
| 25 мм
| 1.7 мм
| 6.2 гр
| Тоо, Засгийн газрын ордон
|- {{Coin-silver-color}}
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin500f.gif]
| [http://www.mongolbank.mn/images/Currcoin/coin500b.gif]
| 500 төгрөг
| 22 мм
| 1.7 мм
| ?
| Ердийн
| Тоо, [[Соёмбо]]
| [[Дамдины Сүхбаатар]]
| 2001
|-
|colspan=&quot;11&quot;|{{Standard coin table notice}}
|}

== Мөн үзэх ==
* [[Монгол Улс]]
* [[Монголбанк|Монгол банк]]

== Лавлах бичиг ==
{{Лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Монголын мөнгөн тэмдэгтийн түүх]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Монголын зоосон мөнгө]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засгийн түүх]]</text>
      <sha1>6hpxjiw1sgz999jjlb0vq1wj1o5her2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ренчиний Чойном</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4674</id>
    <revision>
      <id>856448</id>
      <parentid>831939</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29203-70</username>
        <id>104602</id>
      </contributor>
      <comment>His name was misspelled</comment>
      <origin>856448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22490" sha1="pitre84q15x333ircqfvjzby3xf40lf" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| нэр                    = Ренчингийн Чойном
| зураг                  =
| хэмжээ                 = 250px
| зургийн тайлбар        =
| нууц нэр               = 
| жинхэнэ нэр            = Чойном
| төрсөн огноо           = 1936 оны 2 сарын 10
| төрсөн газар           = Хэнтий аймаг, Дархан сум
| нас барсан огноо       = 1979 оны 4 сарын 24 /43 настай байсан/
| нас барсан газар       = 
| мэргэжил               = Яруу найрагч, сийлбэрч, зураач, ая зохиогч
| гарал үүсэл            = 
| яс үндэс               = 
| иргэний харъяалал      = Монгол улс
| боловсрол              = 
| төрөл                  = Яруу найрагч
| субъект                = 
| урсгал                 = 
| хамтрагч               = 
| залгамжлагч            = 
| шагналууд              = Монгол улсын төрийн шагнал
| гарын үсэг             = 
| вэбсайт                =  
}}
'''Ренчингийн Чойном''' (1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Дархан сум|Дархан сумын]] нутагт төрсөн 1979 оны 4-р сарын 24-нд Улаанбаатарт нас барсан) -Монголын алдартай [[яруу найрагч]] байсан бөгөөд түүнд [[1990]] онд [[Монгол Улс]]ын [[төрийн шагнал]]ыг нэхэн олгосон юм.

&quot;Гал морин цаг&quot;, &quot;Залуу нас&quot;, &quot;Сүмтэй бударын чулуу&quot;, &quot;Тал&quot;, &quot;Улаан дэвтэр&quot;, &quot;Хүн&quot;, &quot;Эрх чөлөө&quot; зэрэг яруу найргийн бүтээл туурвиж байсан. 

== Намтар ==
Р.Чойном Монгол Улсын Хэнтий аймгийн Дархан сумын нутаг Бор ухаа гэдэг газар 1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр эцэг Рэнчингийн 31-ний, эх Рэгзэнгийн 26-ны жил дээр төржээ. Эцэг нь 1943 онд Чойномыг 7-н настай байхад &quot;[[сүрьеэ]]&quot; өвчнөөр нас барсан байна. Эцэг эхээсээ тэрбээр Чойномусурияа нэрийг өргөмжлөн авсан хэдийч хожим 1951 онд товчлон Чойном гэж хэлж бичих болсноор олны дунд Чойном нэрээрээ үлдэж алдаршсан болно.
 
Р.Чойном 1946 онд Дархан сумын бага сургуульд орж суралцаад 4-р ангийг 1950 онд онц дүнтэй төгссөн боловч дунд сургуулийн 6-р ангид суралцаж байгаад өвчний улмаас цаашид суралцаж чадаагүй байна. Түүний олж авсан боловсрол мэдлэгийн түвшин энэ ажгуу. Гэвч тэрээр өөрийн хичээл зүтгэл, авъяас билгийнхээ хүч чадлаар бие дааж зохих хэмжээний боловсрол мэдлэг эзэмшиж, орос, казак, монголоор бичсэн ямар ч ном зохиолыг уншиж судалж, казак монгол бичгээр шүлэг туурвилаа бичдэг, зураг зурж, баримал сийлбэр бүтээдэг, хөгжмийг нотоор тоглож, түүнийг сурах зөвлөмж бичиж, зарим шүлэг зохиолд ая зохиож явсан нэгэн бээр билээ.

1953 онд [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] МАХН-ын хороо, “Ардын Депутат”-уудын хурлын гүйцэтгэх хорооны [[“Урагшаа” сонин|“Урагшаа” сонины]] газарт үсэг өрөгч, бичгийн машины бичээчээр орж хөдөлмөрийн мөр хөөж эхэлжээ.

1956 онд нийслэл [[Улаанбаатар]] хотноо нүүж ирээд Хотын Урчуудын Эвлэлийн Хороонд дагалдан барималчнаар ажилласан,

1957 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны зургийн тасагт зураачаар ажилласан,

1958 онд Ясны сүрьеэгийн больницод 2 жил орчим хэвтэж эмчлүүлсэн,

1960 онд Хотын Соёлын ордонд зураачаар ажилласан мөн ондоо Монголын эрдэм дэлгэрүүлэх нийгэмлэгт, “Шинжлэх ухаан амьдрал” сэтгүүлийн хэвлэх газар зураачаар ажилласан.

Р.Чойном 1969 оны 8-р сарын 6-нд Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам (НАХЯ)-нд дайчлагдан баривчлагдаж мөрдөгдсөн. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засаг төрийг бусниулан доройтуулах буюу сулруулах зорилгоор төрийн эсрэг чиглэсэн шүлгүүдийг зориуд бичиж харлуулсан гэдэг нэрийдлээр баривчлагдан шийтгэгдэж, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Хажуу-Улаан]] дахь засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн колонид 4-н жил хорих ял эдэлжээ. 

1973 онд суллагдаад 1976 он хүртэл [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Батноров сум|Батноров суманд]] нутаг заагдсан.

1976 онд Улаанбаатар хот руу орох зөвшөөрөл авч, 1979 он хүртэл найз нөхдийн гэр орноор хэсүүчлэн амьдарч байжээ.

1979 оны 4-р сарын 24-нд 43 настай байхдаа Дэмбэрэл гэж зураачийн гэрт байхад нь бие нь муудаж эмнэлэгт хүргэгдээд тэр шөнөдөө сүрьеэ өвчнөөр зуурдаар нас баржээ.

== А.Далхжавын дурсамж ==

Ренчиний бутач хөвүүн ямбатнуудтай үзэлцэхээр гэрээ орхихдоо дөнгөж 23-тай байлаа. 1959 оны намрын халуун өдрүүд. Сургуулийн оюутан сурагчид цугларч Улаанбаатар хот хөл хөдөлгөөнд дарагдаж энд тэндгүй хүүхэд багачуудын хөгжилтэй дуун цангинаж байсан цаг. 

Би Архангай аймгаас ХААДС-д суралцахаар нийслэлд ирээд Шар ажаа хэмээн энхрийлдэг Доржпалам эгчийндээ түр амьдарч байв. Шар ажаагийнх ам бүл олуулаа ч бид хоёр (би авгайтайгаа хамт ирсэн)-ыг тээршаахгүй, байгаагаа хуваан идэж, багталцахаараа бор хоногийг өнгөрүүлж байлаа. Шар ажаагийн хоёр том хүү нь эхнэр хүүхэдтэй боловч орон байргүй, бас л нэг дороо амьдарч бужигналдана. Тэднийх &quot;100 айл&quot;-ын нийтийн орон сууцны ганц өрөөнд багтаж ядан байх. &quot;100 айл&quot;-ын орон сууцыг хятад ажилчид барьж дуусгаад ашиглалтад ороход энэ байрыг хуваарилан өгсөн аж. 

1950-аад оны сүүлчээр хятад ажилчид ёстой л гамин цэрэг шиг орж ирж манай орны хөдөө аж ахуйн нэгдэл, сангийн аж ахуй, хаана л бол хаана шоргоолж мэт үймсэн. Удалгүй 1960 он гэхэд тар нь танигдаж түнжин хагараад буцацгаасан түүхтэй. Тэдний нэг хэсэг барилгачид одоогоор бол хороолол маягийн &quot;100 айл&quot;-ын сууцыг тэнд барьсан хэрэг. 

Шар ажаагийнх &quot;100 айл&quot;-ын орон сууцны хамгийн урд нүүрний зэрэгцээ хоёр цагаан байшингийн зүүн талынхад байдаг. Тэр байр ганц орцтой. Орцоор оронгуут үргэлжилсэн урд хонгил (коридор) угтаж баруун тийш эргэсэн хонгилын нэг дэх хаалганд Шар ажаагийнх, зүүн тийш эргэсэн хонгилын гурав дахь хаалганд Шар бандийнх сууна. Шар банди ээжтэйгээ хоёул амьдарна. Би хөдөөнийх учир хүн танихгүй, элдэв хүмүүстэй нийлээд гадуур явдаггүй, нас бие ч 25 хүрчихсэн, ухаан санаа тогтсон эр хүн байжээ. Орох гарахад байнга тааралддаг Шар бандийг би биш тэр байрныхан бүгд андахгүй Шар банди л гэдэг. Зарим нь &quot;Дэлдэн&quot; гэж дуудна. Удалгүй Шар бандитай танилцаж сүрхий дотносож үерхлээ. Бид хамтдаа хот руу явна. Автобусгүй учраас &quot;100 айл&quot;-аас хотын төв рүү ямагт явган явдагсан. Сэлбийн гол ширүүн урсгалтай, эргээ шахсан их устай, ёроолын чулуунууд нь өнгө алаглан гэрэлтэж харагддаг, тунгалаг гэж янзтай. Бид орой бүр цугларч Сэлбийн голын зүлэг хайрган дээр сууцгаан ажил амьдралын зам мөр, хайр сэтгэл, уй гашуу, баяр хөөр, дуу шүлэг гээд юу эсийг хамаг ярьж залуу насны цог хиймориор хөгжилдөнө. 

Шар банди их хөгжилтэй, аливаа юмыг ярихдаа ногоон нүдээ гурвалжлуулан инээж байгаад &quot;ёстой үзүүлнэ ээ&quot; л гэх. Тэгээд шүлгээ уншина даа. Түүний шүлэг найраг нь хайр сэтгэл, тэмцлээр бялхан цалгиж байдагсан. Нэг өдөр намайг дуудаж байна. Гэрт нь орвол чи ингээд сууж бай. Би зурна гээд &quot;Акварель&quot; усан будаг, бийрээ бариад зурж эхлэв. Барагцаалбал 10 гаруй минут болсон санагдана. Үнэхээр адилхан зурж билээ. Энэ зургийг 1975 он хүртэл нандигнан хадгалсан боловч өөрийн гэх орох оронгүй, хот тойроод олон удаа нүүж явахдаа &quot;40 мянгат&quot;-ын байрын нэг айлынд хоёр шуудай номтойгоо орхисон санагдана. Би ном цуглуулах өвчтэй байв. Гэвч амьдралын бэрхшээлд хавчигдан номоо авч явах арга ухаанаа олохгүй, айл айлын хашаа байшинд авдар саваар нь орхисоор хоосорсон. Ядуугийн зовлон, тарчигхан улсын иргэн ийм байдаг хойно доо яая гэхэв. Тэр зургийг алга болгосондоо их харамсаж халаглах юмаа. Зургийн зүүн доод өнцөгт Р.Чойном гэж мутрын үсгээ зурсан нь надад дахиад олдохгүй дурсгал, түүх өгүүлсэн таталбар байсныг хожуу сэхээрлээ. 

Р.Чойном үерхэхэд их эелдэг, ааш зан нийтлэг, алиа хошин ярих дуртай, дэлдэн чихтэй, ёстой л &quot;Шар банди&quot; байсансан. Монхордуу агаад унжуу хамрын дорх эрээн бараан алагласан живэр сахал нь түүний махлаг бус гонзгойвтор царайг улам ч чимнэ. Бидний үерхэл богинохон хугацаанд гал дөл шиг маналзаад өнгөрсөн. Удалгүй хичээл эхэлж ихэнх оюутнууд нөгөө муу хадаастай модон хайрцгаа чирээд нэгдэл, сангийн аж ахуйд тариа ногоо хураах, хадлан дарш бэлтгэхээр явцгааж, би Max комбинатын мал нядалгааны ажилд гарснаас гадна Зайсан толгойн зүүн талд дан бүрээстэй, шалгүй бор гэр барьж оюутан амьдралын хүнд бэрх хэдий ч хөгжилтэй сайхан дөрвөн жилийг даван туулах гараагаа эхэлсэн юм. 

Р.Чойном бид хоёр мартагдашгүй тэр намрын нар шарсан аагим халуун өдрүүд, уйтан бороо зүсэрч манан будан хөвөрсөн сэрүүн өдрүүд, &quot;100 айл&quot;-ын шавар намгийн дунд нэгэн зуур шүлгээ бичиж, уншиж, зургаа зурж, сайхан үерхээд аадрын цахилгаан мэт газар тэнгэрийн савслагаар атиралдан зурайсаар алсын алсад одсон. Тэртээх он жилүүдэд бороо зүсрэн хэд хоногоор орж шавар шавхай шагай татаж, муу үг бардаг байсан бол өдгөө уй салхитай ширүүн аадар дүрсхийгээд өнгөрдөг гажиг цаг уур илт мэдрэгддэг болжээ. 

Р.Чойномын ээж нь намхан нуруутай, тачирхан шаргал үсээ хоёр салаалж гөрөөд унжуулна. Тэр нь унжаад байх ч үгүй хоёр мөрөн дээрээ сарвайж харагддагсан. Өрөөндөө тавилга гээд байх юмгүй, хоол унд бялхаад байдаггүй, жирийн нэг айл. Харин ном дэвтэр энд тэндгүй, ундуй сундуй, уншиж бичиж байгаад дэлгээтэй орхисон ном дэвтэр нь ор дэр, авдар шүүгээн дээр байх. Шүлэг найраглалаа дэвтэрт бичихээсээ илүү хэсэг бусаг цаасан дээр ар өвөргүй цоохорлоод хэд нугалбарлан аль нэг халаасандаа хийчихнэ. Энэ талаас нь харвал &quot;салан банди&quot; гэлтэй. Гэвч тиймгүй шүү. Няхуур нямбайг эрхэмлэнэ. Ээж нь сүрхий цэвэрч, гэр орондоо цэвэр сайхан сууж байхдаа Шар бандийгаа л гэж амь тавина. Мань нөхөр гэртээ ирэхтэй үгүйтэй хонож өнжих удаатайг хэлэх үү. Дандаа л хүү үзэгдэв үү, төдийд өдийд гарсан юмсан, алга аа л гэнэ. 

&quot;Эхийн сэтгэл үрд, үрийн сэтгэл ууланд&quot; гэгчээр Шар банди ч ямбатнуудтай үзэлцэнэ ээ гээд бачимдаж явахдаа дөнгөж 23 настай байж дээ. Харгис хатуу цагийн мөрдлөг хавчлагад өртөж, үнэн үг, шулуун шударга ухаан бодлоороо өөнтөглүүлэн байцаагдаж &quot;сууж&quot; байсан үе. Бас хайр дурлалдаа шатаж явсан нас. Ээж нь болохоор миний хүү цай хоолоо идэж уу гээд айдас хүйдэс, дарамт дарангуйлалд хальширч харшсан ёлтгор нүдээ анивчиж суудагсан. Р.Чойном нь &quot;Буриад&quot; найраглалын зарим хэсгийг, аль 1950 оны сүүлчээр биччихсэн уншиж байсан юм шүү дээ.

: Аяа хөөрхий Сэмжүүхэй
: Алтан Ононы Сэмжүүхэй
: Аашны чинь хөөрхөнд би чинь
: Арга ч үгүй дассан юмсан
: Хайр хайрынхаа илчинд
: Хайлах шахам шатаж байлаа
: Самрын боргоцой шиг жаахан басган
: Сайхан байж билээ гээд уншихад нь 

&quot;Самрын боргоцой ч арай дэндэж байна аа, сарлагийн торой гэвэл үнэнд ойртох байлгүй&quot; гээд инээлдэнэ.

: Чингэлэгтэй тэрэгний арал сандайлж
: Чийрэг бөгөөд зузаан уруулаар
: Чимээ ихээр үнсэлдэж байсан
: Натгар жаахан Сэмжүүхэй минь
: Намайг мартаад хэнийг таалах нь энэ вэ 

гээд улам хөгжөөж байснаа больчихоод одоогийнхоор бол улс төржиж эхэлнэ.

: Ураг сайхан Монголынхоо алдар, түүх хоёрыг
: Улаан бүслүүрт малгайтай цагдаа нарын дундаас
: Удам хойчийн үрсдээ монгол сэтгэлээр хүргэх гэж
: Уушгийн гурван судсаа тасартал би дуулна аа 

гээд нүд нь цог шиг гялалзаж, rap нь агаарт цацлан онгод хийморь нь дүрэлздэг ийм л Шар банди миний сэтгэл зүрхэнд үлдсэн. Анд нөхөр минь хүйтэн жадны үзүүрийг сөрөн зогсож, шүлэг найргаа тэрлэж, үг үзгээ хурцалж гэрэлт ирээдүй рүү тэмүүлсээр хөх тэнгэрийн уудамд халин шунгасныг санахуйяа бэрх. 

&quot;100 айл&quot; зуун жилийн дараа цэцэглэн хөгжсөн хятад хороолол буюу вант улс болж Шар банди буюу Р.Чойномын сураг алдарч амьдран сууж, зохиол бүтээл туурвиж байсан цагаан байшингаас нүдэнд өртөх хагархай тоосго ч үгүй болсон байхаас эмээн зүрхшээж энэ дурсамжийг бичиж сууна. 

Гэвч цаг үеэс түрүүлэн цацал цацлаар өргөсөн сүүн бүтээлээрээ, шударга үнэний дуу хоолойгоороо хойч үеэ сэрээсэн алдар нэр нь Онон, Хэрлэн лугаа омог их Монгол орондоо мөнхөрсөн бөлгөө. Сэтгэл амирлъяюу. 
Р.Чойням нь Монголын утга зохиолын томоохон тэсрэлт хийсэн, оюуны цар хүрээ нь давсан яруу найрагч билээ.

Р.Чойномын дурсалд зориулж &quot;Оюухай&quot; хэмээх яруу найргийн наадам Хэнтий аймагт 2013 оноос хойш жил бүр амжилттай зохион байгуулж ирсэн байна.

== Гэр бүл ==
Лхагважав гэж эмэгтэйтэй анх сууж Эрдэмном гэж охинтой болсон.

Нина гэж эмэгтэйтэй дэр нийлүүлж Хулан гэдэг охинтой болжээ.

Сүүлд Туул гэдэг хүнтэй суугаад Ч.Мөнхтэмүүлэн гэж охинтой болсон байна. Зохиолчийн зээ хүүг О.Энх-Амгалан гэдэг байна. 

== Уран бүтээлээс ==
* Хүн /1964/
*Гэрээслэл
* Ээждээ айлгаж хэлсэн үгс
* Зарим заримдгуудад зориулсан шүлэг
* Бяцхан сургаал-1
* Залуу нас /найраглал, 1961/
* Архи
* Дэгжин бүсгүйн цүнхэнд
* Бяцхан сургаал-2
* Бяцхан сургаал-3
* Уншигч танаа
* Манцуйтай жаал
* Захидал
* Анхан өлгийнөөсөө гарахад
* Бяцхан сургаал-4
* Аавын хүү нэгэнт доройтсон бол
* Хүн танаа
* Ямар ч хүн хэрвээ
* Шулмас хийгээд бурхан гэдгийг чинь
* Yхэл
* Алдаа
* Толь
* Бүсгүй таньд
* Маргааш
* Жаргал зовлон
*Миний шүтээн
*Диваажин
*Миний Монгол
*Азийн тухай бардамнал
*Кавказ
*Монгол бүсгүй
*Эрх чөлөө

== Эх сурвалж ==
*2006, Утга зохиол урлаг сонин
*[https://web.archive.org/web/20210126022322/http://www.sonin.mn/?p=3444 sonin.mn]

==Гадны холбоос==
[https://web.archive.org/web/20111102185143/http://www.elibrary.mn/index.php?module=book&amp;bid=47 Сүмтэй бударын чулуу] - elibrary.mn

{{DEFAULTSORT:Чойном, Ринчений}}
[[Ангилал:1936 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1979 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>pitre84q15x333ircqfvjzby3xf40lf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харанга (хамтлаг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10631</id>
    <revision>
      <id>856450</id>
      <parentid>856370</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29313-42</username>
        <id>104603</id>
      </contributor>
      <comment>Хамтлагийн түүхийг үнэн зөв болгон засав. Мөн хамтардаг хөгжимчид, тонмейстерын мэдээллийг тодотгов</comment>
      <origin>856450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16168" sha1="9jdrer99i726neioi9at4c9r6y0ou9z" xml:space="preserve">{{Инфобокс хамтлаг
|Name = Харанга хамтлаг
|Logo = Харанга лого.png
|Bild = HarangaRock.jpg
|Bildbeschreibung = дээрээс: Чука, Лхагваа, Манлай &lt;br&gt; доороос: Пүүжээ, Булган, Оогий
|Gründung = 1989 он – одоо
|Auflösung =
|Herkunft = [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]]
|Genre = [[Хард рок|Хүнд рок]]
|Website = 
|Gründer1a = [[Х.Лхагвасүрэн]]
|Gründer1b = [[Дуучин]]
|Gründer2a = [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай|Ц.Энхманлай]]
|Gründer2b = [[ Гоцлол цахилгаан гитар|Гитарчин]], [[Дуучин]] Ахлагч
|Gründer3a = [[Яринпилийн Одсүрэн|Я.Одсүрэн]]
|Gründer3b = [[Цахилгаан гитар|Ритм гитарчин]]
|Gründer4a = [[Нэмэхийн Пүрэвдаш|Н.Пүрэвдаш]]
|Gründer4b = [[Бөмбөр|Бөмбөрчин]]
|Gründer5a = [[Цэрэндоржийн Чулуунбат|Ц.Чулуунбат]]
|Gründer5b = [[Дуучин]], [[Цахилгаан гитар|Аргил гитарчин]]
|Ehemalige1a = [[Хангалын Булган]]
|Ehemalige1b = [[Төгөлдөр хуур|Даралтат хөгжимчин]]
}}
'''Харанга''' нь [[Монгол]]ын [[Рок хөгжим|рок хөгжмийн]] хамтлаг юм. [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай|Ц.Энхманлай]], [[Яринпилийн Одсүрэн|Я.Одсүрэн]] нар '''1975''' онд &quot;рок&quot; хамтлаг байгуулна хэмээн ярилцсан үеэс хамтлагийн түүх эхэлдэг. '''1989''' онд Драмын театрын дэргэд &quot;Харанга&quot; хамтлагийг байгуулжээ. Хүнд рок, прогрессив урсгалаар уран бүтээлээ туурвидаг.

==Байгуулагдсан нь==
1988 оны сүүлээр [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай]] &quot;Рок&quot; хэмээх Р.Мөнхсайхантай уулзаж, хамтлаг байгуулах санаатай байгаагаа хэлжээ. Тэр үед Драмын театрт ажилладаг байсан Мөнхсайхан түүнийг театрын дарга МУАЖ [[Намсрайн Сувд|Намсрайн Сувдтай]] уулзуулахад Ц.Энхманлай түүнд хамтлаг байгуулах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж, Ардын Дуу Бүжгийн Чуулгын дэргэд &quot;Соёл Эрдэнэ&quot; хамтлаг байгуулагдсан байхад Драмын театрын дэргэд яагаад хамтлаг байж болохгүй гэж ятгасан байна. Энэ уулзалтаас 7 хоногийн дараа театрын зүгээс хамтлаг байгуулахыг зөвшөөрсөн хариу өгчээ. Ингээд 1989 оны эхээр хамтлаг үндэс сууриа тавьсан түүхтэй юм. Анхандаа гоцлол гитарчин, дуучнаар Ц.Энхманлай, аргил гитарчнаар [[Яринпилийн Одсүрэн]], бөмбөрчнөөр [[Нэмэхийн Пүрэвдаш]], даралтат хөгжимчнөөр [[Хангалын Булган|Х.Булган]] нар тоглож байв. Энэ бүрэлдэхүүн удалгүй өөрчлөгдөж Х.Булган хамтлагаас гарч Соёл Эрдэнэ хамтлагт орсон юм. Ингээд тэр жил армиас халагдаж байсан [[Цэрэндоржийн Чулуунбат|Цэрэндоржийн Чулуунбатыг]] хамтлагтаа авчээ. Анхандаа түүнийг тонмейстерээр авахаар ярьж байгаад, Булганыг гарсны дараа даралтат хөгжимчнөөр авах санал тавьжээ. Гэвч Ц.Чулуунбат бол аргил гитарчин байлаа. Хоорондоо ярилцаад Я.Одсүрэн хэмнэлт гитарчин болж, Ц.Чулуунбат аргил гитараа тоглох болжээ. Удалгүй дуучнаар &quot;Соёмбо&quot;-д хамт байсан [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн|Хатанбаатарын Лхагвасүрэнг]] авснаар үндсэн гишүүд бүрэлдсэн байна. Хамтлаг анх нэргүй байж байгаад, Драмын театр, Ардын дуу бүжгийн чуулгын бүх уран бүтээлчид дунд нэрийн уралдаан зарлахад &quot;Улаанбаатар&quot;, &quot;Бат хаан&quot; зэрэг нэрийн саналууд ирж байснаас Ардын дуу бүжгийн чуулгын бүжигчин Д.Сүхбаатарын санал болгосон &quot;Харанга&quot; гэж нэрийг сонгосон түүхтэй. 

==Анхны тоглолт==
Хамтлагийн ажил жигдэрч, уран бүтээлдээ шаргуу орсон тэд өмнө нь зохиосон болон шинээр зохиосон 12 дуутай тоглолт хийхээр болж хамтлагийн ахлагч Ц.Энхманлайгийн зохиосон &quot;Амьдрал&quot; дуугаар тоглолтоо нэрлэжээ. 1989 оны 10-р сарын 26-нд тоглохоор товлогдож, тухайн өдрийнхөө 15 цагт Соёлын Яамны коллегиор оржээ. Коллегийн бүрэлдэхүүнд жүжгийн нэрт зохиолч МУАЖ, МЗЭ шагналт [[Эрдэнэбатын Оюун|Э.Оюун]], АУЗ, МЗЭ шагналт [[Шаравын Сүрэнжав|Ш.Сүрэнжав]] зэрэг Монголын урлаг соёлын алдартай эрхмүүд байсан байна. Коллегийнхон удтал хуралдсаны эцэст Э.Оюун &quot;«Ай даа хүний амьдрал эгэл жирийн боловч энэхэн биедээ багтахааргүй их хүслийн далай юм даа&quot; гэж энэ хүүхдүүд мөн ч сайхан хэлсэн байна шүү. Хүүхдүүдийг тоглуулъя» гэж хэлснээр тоглолт тавих эрхийг өгчээ. Ингэж &quot;Харанга&quot; хамтлаг Соёлын Яамны коллегиор орж ширүүн шүүмжлүүлж, хатуу шүүлтүүрээр шигшигдсэн сүүлчийн хамтлагуудын нэг болсон түүхтэй. Коллегийн хурал дөнгөж дуусаад тасалбараа зарж эхлэхэд 30 минутад бүх тасалбар зарагдаж дууссан байдаг юм.

==Амжилт==
[[2009]], [[2011]] онуудад Монгол орноо бүтэн тойрч, тоглолт хийсэн. 2016 онд &quot;Алдрын од&quot; шагнал хүртсэн 2 дахь хамтлаг болсон бөгөөд Соёлын Төв Өргөөний орчимд тус хамтлагийн хүндэтгэлийн самбарыг байрлуулсан.  Мөн бүх гишүүд нь [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Гавьяат]] цолтой, мөн Монголын түүхэн дэх анхны бөгөөд цорын ганц бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ [[Төрийн шагнал|Монгол Улсын Төрийн шагналыг]]&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://president.mn/12106/?fbclid=IwAR3ewdMTYV6RT2YLhRK5H-xdgvBC-ZMCm_WMi3G3pbLsveDE--S8EjNY9mk |wayback=20200811012047 |text=president.mn: |archiv-bot=2023-09-26 20:43:10 InternetArchiveBot }} ''Харанга хамтлагийн таван уран бүтээлд Төрийн соёрхол хүртээв'', нийтлэгдсэн 2019-12-29, хандсан 2019-12-29&lt;/ref&gt; хүртсэн цор ганц хамтлаг болоод байна.

==Цомгууд==
Герман улсад хэвлүүлсэн &quot;Эрин зууны хөг&quot;, &quot;Best of&quot; цомгуудыг  Daimler-Chrysler болон Siemens Nixdorf компаниуд спонсорлож хэвлүүлж байжээ. 

* ''[[Эрин зууны хөг]] (1997)''
* ''[[Best of Haranga]] (1997)''
* ''[[Бодлын тэнгис]] (2000)''
* ''[[Ертөнцийн өнгө]] (2003)''
* ''[[Special Edition Gold]] (2007)''
* ''&quot;Амьдрал-2&quot; амьд цомог (2017)''
* ''Харанга хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулсан 4 цомог box-set edition (2019)''
* &quot;Volume 1&quot; пянз (2023)
* &quot;Volume 2&quot; пянз (2024)

==Одоогийн бүрэлдэхүүн==
''Үндсэн гишүүд''
* '''[[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|МУУГЗ]] [[Цэрэндоржийн Чулуунбат]]''' ''/аргил гитарчин, дуучин/''
* '''[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн]]''' ''/гоцлол дуучин/''
* '''[[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|МУУГЗ]] [[Яринпилийн Одсүрэн]]''' ''/хэмнэлт гитарчин, арын хоолой/''
* '''[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] [[Нэмэхийн Пүрэвдаш]]''' ''/бөмбөрчин, цохилуур хөгжимчин/''
* '''Д.Очгэрэл (Очки)''' ''/гоцлол гитарчин/''

''Техникч''
* '''МУУГЗ Цэнд-Аюушийн Мөнх-Эрдэнэ'''&lt;ref&gt;{{Citation |title=369М удаа үзсэн · 10М хариу үйлдэл {{!}} Ц.Мөнх-Эрдэнэ: Тэнгэрээс харж байгаа Ц.Энхманлай ахдаа баярлалаа &quot;Харанга&quot; хамтлагийн тонмейстер Ц.Мөнх-Эрдэнэ &quot;Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн&quot; болов. Тэрээр &quot;Харанга&quot; хамтлагийн &quot;арын алба&quot;-нд 35 жил ажилласан нэгэн юм. {{!}} NewsRoom/ ньюс рүүм |url=https://www.facebook.com/reel/2590482721293689/ |access-date=2026-05-15 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

''Хамтардаг хөгжимчин''
* '''А.Болорхүү''' ''төгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин''
* '''Д.Батбилэг''' ''аргил гитарчин, &quot;Fire&quot; хамтлаг''
* '''Бука''' ''аргил гитарчин''
* '''М.Мөнх-Эрдэнэ''' ''төгөлдөр хуурч, Улсын Филармони''
* '''МУУГЗ Б.Чинбат''' т''өгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин''
* '''Энхманлайн Оргилболд''' ''гитарчин''
* '''Б.Энхтөр''' ''[[:en:Lap_steel_guitar|Lap steel guitar]], &quot;Soulis&quot; хамтлаг''
* '''Лужигаа''' ''төгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин''

==Видео Клипүүд==
&lt;div style=&quot;column-width:25em; column-count:2&quot;&gt;
* ''Энэ бол дурлал биш'' ([[On'n Off]])
* ''Энх Тайван'' ([[On'n Off]])
* ''Хилэнцэт Харц'' ([[On'n Off]])
* ''Манан'' ([[On'n Off]])
* ''Зөвхөн Монголдоо'' ([[On'n Off]])
* ''Зүүдэндээ би'' ([[Nirunfilm]])
* ''Сүүлчийн шөнө'' ([[On'n Off]])
* ''Хүсэхгүй байна'' ([[St'udio]])
* ''Хайр минь'' ([[On'n Off]])
* ''Он жилүүд'' ([[On'n Off]])
* ''Бороо (Ondo Studio)''
* ''Цаг хугацаа'' ([[Score Entertainment]])
* ''Эргэх учрал'' ([[Lemon]])
* ''Хамгийн сүүлчийн'' ([[Desoft Media, Absolute Pictures]])
* ''Амьдрал'' ([[Lemon]])
* ''Бодлын Тэнгис'' ([[Skin Entertainment|Skin]])
* ''Замд Гаръя'' ([[Боловсрол суваг|Боловсрол ТВ]])
* ''Толин Хул /хамт [[Татар хамтлаг]]/''
* ''Үгүйлэн Санана /35 жилийн ойд зориулав/''
* ''Аялгуу /35 жилийн ойд зориулав/''
* ''Асууя /35 жилийн ойд зориулав/''
&lt;/div&gt;

== Тоглолт ==
&lt;div style=&quot;column-width:25em; column-count:2&quot;&gt;
*1989 онд ”[[Амьдрал (тоглолт)|Амьдрал]]”
*1991 онд “[[Дэлхий ертөнц (тоглолт)|Дэлхий ертөнц]]”
*1993 онд “[[My Rock (тоглолт)|Миний рок]]”
*1994 онд “Харанга” хамтлагийн 5 жилийн ойн тоглолтууд
*1995 онд “[[Тэртээх өдрүүд (тоглолт)|Тэртээх өдрүүд]]”
*1998 онд ”[[Эрин зууны хөг (тоглолт)|Эрин зууны хөг]]”
*1999 онд “[[Сэтгэлд шингэсэн дуунууд (тоглолт)|Сэтгэлд шингэсэн дуунууд]]”
*1999 онд &quot;Бодлын тэнгис&quot; unplugged тоглолт
*1999 онд “Харанга” хамтлагийн [[Харангын 10 жилийн ойн тоглолт|10 жилийн ойн тоглолт]]
*2003 онд “[[Ертөнцийн өнгө (Тоглолт)|Ертөнцийн өнгө]]” тоглолт
*2004 онд Харанга хамтлагийн [[15 жилийн ойн тоглолт|Харангын 15 жилийн ойн тоглолт]]
*2009 онд Харанга хамтлагийн [[Харанга 20 жилийн ойн тоглолтууд|20 жилийн ойн тоглолтууд]]
*2011 онд &quot;[[Амьдрал 2 (тоглолт)|Амьдрал 2]]&quot;
*2013-2014 онд Харанга хамтлагийн 25 жилийн ойн тоглолтууд
*2016 онд &quot;Улаанбаатарын үдэш&quot; - [[Үндэсний их баяр наадам-2016|Үндэсний их баяр наадмын]] тоглолт
*2016 онд &quot;[[Алдрын Од (одон)|Алдрын од]]&quot; хүндэтгэлийн тоглолт
*2018 онд &quot;Хайрла...&quot; тоглолт
*2019 онд Харанга хамтлагийн 30 жилийн ойн &quot;Замд гаръя...&quot; тоглолт
*2022 онд “Greatest Hits” Төрийн шагналын мялаалгын тоглолт
*2024 онд Төв Цэнгэлдэх хүрээлэнд &quot;Амьдрал 35&quot; амьд хөгжмийн наадам
*2024 онд &quot;Haranga Unplugged&quot; тоглолт
*2024-2025 онд БНСУ, АНУ, Япон, Австрали болон Европын орнуудад амьдран суугаа монголчууддаа &quot;Амьдрал 35&quot; тоглолтоо хүргэсэн
*2026 онд &quot;Уянгалан дуулагч гитар&quot; unplugged тоглолт
&lt;/div&gt;

== Төрийн шагналт бүтээл ==
* 2019 он: [[Амьдрал (дуу)|Амьдрал]] — Ц. Энхманлайн ая ба шүлэг
* 2019 он: [[Зөвхөн Монголдоо]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Бэгзийн Явуухулан|Б. Явуухулангийн]]  шүлэг
* 2019 он: [[Толин хул]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Гаваагийн Батхүү|Г. Батхүүгийн]] шүлэг
* 2019 он: [[Үгүйлэн санана]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Санжаажавын Оюун|С.Оюуны]] шүлэг
* 2019 он: [[Энэ бол дурлал биш]] — Я. Одсүрэнгийн ая, Ц. Энхманлайн шүлэг

== Цахим холбоос ==
* [https://www.facebook.com/Haranga Албан ёсны Фэйсбүүк хуудас]
* [https://instagram.com/haranga Албан ёсны Инстаграм хуудас]
* [https://twitter.com/harangaofficial Албан ёсны Твиттер хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Харанга| ]]
[[Ангилал:Хард рок хамтлаг]]
[[Ангилал:Монголын хамтлаг]]
[[Ангилал:Алдрын Од одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан| ]]
[[Ангилал:1989 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>9jdrer99i726neioi9at4c9r6y0ou9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856451</id>
      <parentid>856450</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29313-42</username>
        <id>104603</id>
      </contributor>
      <origin>856451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16201" sha1="b9e0sct4oss4vs94abnv5m8h6op1zkh" xml:space="preserve">{{Инфобокс хамтлаг
|Name = Харанга хамтлаг
|Logo = Харанга лого.png
|Bild = HarangaRock.jpg
|Bildbeschreibung = дээрээс: Чука, Лхагваа, Манлай &lt;br&gt; доороос: Пүүжээ, Булган, Оогий
|Gründung = 1989 он – одоо
|Auflösung =
|Herkunft = [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]]
|Genre = [[Хард рок|Хүнд рок]]
|Website = 
|Gründer1a = [[Х.Лхагвасүрэн]]
|Gründer1b = [[Дуучин]]
|Gründer2a = [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай|Ц.Энхманлай]]
|Gründer2b = [[ Гоцлол цахилгаан гитар|Гитарчин]], [[Дуучин]] Ахлагч
|Gründer3a = [[Яринпилийн Одсүрэн|Я.Одсүрэн]]
|Gründer3b = [[Цахилгаан гитар|Ритм гитарчин]]
|Gründer4a = [[Нэмэхийн Пүрэвдаш|Н.Пүрэвдаш]]
|Gründer4b = [[Бөмбөр|Бөмбөрчин]]
|Gründer5a = [[Цэрэндоржийн Чулуунбат|Ц.Чулуунбат]]
|Gründer5b = [[Дуучин]], [[Цахилгаан гитар|Аргил гитарчин]]
|Ehemalige1a = [[Хангалын Булган]]
|Ehemalige1b = [[Төгөлдөр хуур|Даралтат хөгжимчин]]
}}
'''Харанга''' нь [[Монгол]]ын [[Рок хөгжим|рок хөгжмийн]] хамтлаг юм. [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай|Ц.Энхманлай]], [[Яринпилийн Одсүрэн|Я.Одсүрэн]] нар '''1975''' онд &quot;рок&quot; хамтлаг байгуулна хэмээн ярилцсан үеэс хамтлагийн түүх эхэлдэг. '''1989''' онд Драмын театрын дэргэд &quot;Харанга&quot; хамтлагийг байгуулжээ. Хүнд рок, прогрессив урсгалаар уран бүтээлээ туурвидаг.

==Байгуулагдсан нь==
1988 оны сүүлээр [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай]] &quot;Рок&quot; хэмээх Р.Мөнхсайхантай уулзаж, хамтлаг байгуулах санаатай байгаагаа хэлжээ. Тэр үед Драмын театрт ажилладаг байсан Мөнхсайхан түүнийг театрын дарга МУАЖ [[Намсрайн Сувд|Намсрайн Сувдтай]] уулзуулахад Ц.Энхманлай түүнд хамтлаг байгуулах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж, Ардын Дуу Бүжгийн Чуулгын дэргэд &quot;Соёл Эрдэнэ&quot; хамтлаг байгуулагдсан байхад Драмын театрын дэргэд яагаад хамтлаг байж болохгүй гэж ятгасан байна. Энэ уулзалтаас 7 хоногийн дараа театрын зүгээс хамтлаг байгуулахыг зөвшөөрсөн хариу өгчээ. Ингээд 1989 оны эхээр хамтлаг үндэс сууриа тавьсан түүхтэй юм. Анхандаа гоцлол гитарчин, дуучнаар Ц.Энхманлай, аргил гитарчнаар [[Яринпилийн Одсүрэн]], бөмбөрчнөөр [[Нэмэхийн Пүрэвдаш]], даралтат хөгжимчнөөр [[Хангалын Булган|Х.Булган]] нар тоглож байв. Энэ бүрэлдэхүүн удалгүй өөрчлөгдөж Х.Булган хамтлагаас гарч Соёл Эрдэнэ хамтлагт орсон юм. Ингээд тэр жил армиас халагдаж байсан [[Цэрэндоржийн Чулуунбат|Цэрэндоржийн Чулуунбатыг]] хамтлагтаа авчээ. Анхандаа түүнийг тонмейстерээр авахаар ярьж байгаад, Булганыг гарсны дараа даралтат хөгжимчнөөр авах санал тавьжээ. Гэвч Ц.Чулуунбат бол аргил гитарчин байлаа. Хоорондоо ярилцаад Я.Одсүрэн хэмнэлт гитарчин болж, Ц.Чулуунбат аргил гитараа тоглох болжээ. Удалгүй дуучнаар &quot;Соёмбо&quot;-д хамт байсан [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн|Хатанбаатарын Лхагвасүрэнг]] авснаар үндсэн гишүүд бүрэлдсэн байна. Хамтлаг анх нэргүй байж байгаад, Драмын театр, Ардын дуу бүжгийн чуулгын бүх уран бүтээлчид дунд нэрийн уралдаан зарлахад &quot;Улаанбаатар&quot;, &quot;Бат хаан&quot; зэрэг нэрийн саналууд ирж байснаас Ардын дуу бүжгийн чуулгын бүжигчин Д.Сүхбаатарын санал болгосон &quot;Харанга&quot; гэж нэрийг сонгосон түүхтэй. 

==Анхны тоглолт==
Хамтлагийн ажил жигдэрч, уран бүтээлдээ шаргуу орсон тэд өмнө нь зохиосон болон шинээр зохиосон 12 дуутай тоглолт хийхээр болж хамтлагийн ахлагч Ц.Энхманлайгийн зохиосон &quot;Амьдрал&quot; дуугаар тоглолтоо нэрлэжээ. 1989 оны 10-р сарын 26-нд тоглохоор товлогдож, тухайн өдрийнхөө 15 цагт Соёлын Яамны коллегиор оржээ. Коллегийн бүрэлдэхүүнд жүжгийн нэрт зохиолч МУАЖ, МЗЭ шагналт [[Эрдэнэбатын Оюун|Э.Оюун]], АУЗ, МЗЭ шагналт [[Шаравын Сүрэнжав|Ш.Сүрэнжав]] зэрэг Монголын урлаг соёлын алдартай эрхмүүд байсан байна. Коллегийнхон удтал хуралдсаны эцэст Э.Оюун &quot;«Ай даа хүний амьдрал эгэл жирийн боловч энэхэн биедээ багтахааргүй их хүслийн далай юм даа&quot; гэж энэ хүүхдүүд мөн ч сайхан хэлсэн байна шүү. Хүүхдүүдийг тоглуулъя» гэж хэлснээр тоглолт тавих эрхийг өгчээ. Ингэж &quot;Харанга&quot; хамтлаг Соёлын Яамны коллегиор орж ширүүн шүүмжлүүлж, хатуу шүүлтүүрээр шигшигдсэн сүүлчийн хамтлагуудын нэг болсон түүхтэй. Коллегийн хурал дөнгөж дуусаад тасалбараа зарж эхлэхэд 30 минутад бүх тасалбар зарагдаж дууссан байдаг юм.

==Амжилт==
[[2009]], [[2011]] онуудад Монгол орноо бүтэн тойрч, тоглолт хийсэн. 2016 онд &quot;Алдрын од&quot; шагнал хүртсэн 2 дахь хамтлаг болсон бөгөөд Соёлын Төв Өргөөний орчимд тус хамтлагийн хүндэтгэлийн самбарыг байрлуулсан.  Мөн бүх гишүүд нь [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Гавьяат]] цолтой, мөн Монголын түүхэн дэх анхны бөгөөд цорын ганц бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ [[Төрийн шагнал|Монгол Улсын Төрийн шагналыг]]&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://president.mn/12106/?fbclid=IwAR3ewdMTYV6RT2YLhRK5H-xdgvBC-ZMCm_WMi3G3pbLsveDE--S8EjNY9mk |wayback=20200811012047 |text=president.mn: |archiv-bot=2023-09-26 20:43:10 InternetArchiveBot }} ''Харанга хамтлагийн таван уран бүтээлд Төрийн соёрхол хүртээв'', нийтлэгдсэн 2019-12-29, хандсан 2019-12-29&lt;/ref&gt; хүртсэн цор ганц хамтлаг болоод байна.

==Цомгууд==
Герман улсад хэвлүүлсэн &quot;Эрин зууны хөг&quot;, &quot;Best of&quot; цомгуудыг  Daimler-Chrysler болон Siemens Nixdorf компаниуд спонсорлож хэвлүүлж байжээ. 

* ''[[Эрин зууны хөг]] (1997)''
* ''[[Best of Haranga]] (1997)''
* ''[[Бодлын тэнгис]] (2000)''
* ''[[Ертөнцийн өнгө]] (2003)''
* ''[[Special Edition Gold]] (2007)''
* ''&quot;Амьдрал-2&quot; амьд цомог (2017)''
* ''Харанга хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулсан 4 цомог box-set edition (2019)''
* &quot;Volume 1&quot; пянз (2023)
* &quot;Volume 2&quot; пянз (2024)

==Одоогийн бүрэлдэхүүн==
''Үндсэн гишүүд''
* '''[[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|МУУГЗ]] [[Цэрэндоржийн Чулуунбат]]''' ''/аргил гитарчин, дуучин/''
* '''[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн]]''' ''/гоцлол дуучин/''
* '''[[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|МУУГЗ]] [[Яринпилийн Одсүрэн]]''' ''/хэмнэлт гитарчин, арын хоолой/''
* '''[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] [[Нэмэхийн Пүрэвдаш]]''' ''/бөмбөрчин, цохилуур хөгжимчин/''
* '''Д.Очгэрэл (Очки)''' ''/гоцлол гитарчин/''

''Техникч''
* '''МУУГЗ Цэнд-Аюушийн Мөнх-Эрдэнэ'''&lt;ref&gt;{{Citation |title=369М удаа үзсэн · 10М хариу үйлдэл {{!}} Ц.Мөнх-Эрдэнэ: Тэнгэрээс харж байгаа Ц.Энхманлай ахдаа баярлалаа &quot;Харанга&quot; хамтлагийн тонмейстер Ц.Мөнх-Эрдэнэ &quot;Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн&quot; болов. Тэрээр &quot;Харанга&quot; хамтлагийн &quot;арын алба&quot;-нд 35 жил ажилласан нэгэн юм. {{!}} NewsRoom/ ньюс рүүм |url=https://www.facebook.com/reel/2590482721293689/ |access-date=2026-05-15 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

''Хамтардаг хөгжимчин''
* '''А.Болорхүү''' ''төгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин''
* '''Д.Батбилэг''' ''аргил гитарчин, &quot;Fire&quot; хамтлаг''
* '''Бука''' ''аргил гитарчин''
* '''М.Мөнх-Эрдэнэ''' ''төгөлдөр хуурч, Улсын Филармони''
* '''МУУГЗ Б.Чинбат''' т''өгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин''
* '''Энхманлайн Оргилболд''' ''гитарчин''
* '''Б.Энхтөр''' ''[[:en:Lap_steel_guitar|Lap steel guitar]], акустик гитарчин, &quot;Soulis&quot; хамтлаг''
* '''Лужигаа''' ''төгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин''

==Видео Клипүүд==
&lt;div style=&quot;column-width:25em; column-count:2&quot;&gt;
* ''Энэ бол дурлал биш'' ([[On'n Off]])
* ''Энх Тайван'' ([[On'n Off]])
* ''Хилэнцэт Харц'' ([[On'n Off]])
* ''Манан'' ([[On'n Off]])
* ''Зөвхөн Монголдоо'' ([[On'n Off]])
* ''Зүүдэндээ би'' ([[Nirunfilm]])
* ''Сүүлчийн шөнө'' ([[On'n Off]])
* ''Хүсэхгүй байна'' ([[St'udio]])
* ''Хайр минь'' ([[On'n Off]])
* ''Он жилүүд'' ([[On'n Off]])
* ''Бороо (Ondo Studio)''
* ''Цаг хугацаа'' ([[Score Entertainment]])
* ''Эргэх учрал'' ([[Lemon]])
* ''Хамгийн сүүлчийн'' ([[Desoft Media, Absolute Pictures]])
* ''Амьдрал'' ([[Lemon]])
* ''Бодлын Тэнгис'' ([[Skin Entertainment|Skin]])
* ''Замд Гаръя'' ([[Боловсрол суваг|Боловсрол ТВ]])
* ''Толин Хул /хамт [[Татар хамтлаг]]/''
* ''Үгүйлэн Санана /35 жилийн ойд зориулав/''
* ''Аялгуу /35 жилийн ойд зориулав/''
* ''Асууя /35 жилийн ойд зориулав/''
&lt;/div&gt;

== Тоглолт ==
&lt;div style=&quot;column-width:25em; column-count:2&quot;&gt;
*1989 онд ”[[Амьдрал (тоглолт)|Амьдрал]]”
*1991 онд “[[Дэлхий ертөнц (тоглолт)|Дэлхий ертөнц]]”
*1993 онд “[[My Rock (тоглолт)|Миний рок]]”
*1994 онд “Харанга” хамтлагийн 5 жилийн ойн тоглолтууд
*1995 онд “[[Тэртээх өдрүүд (тоглолт)|Тэртээх өдрүүд]]”
*1998 онд ”[[Эрин зууны хөг (тоглолт)|Эрин зууны хөг]]”
*1999 онд “[[Сэтгэлд шингэсэн дуунууд (тоглолт)|Сэтгэлд шингэсэн дуунууд]]”
*1999 онд &quot;Бодлын тэнгис&quot; unplugged тоглолт
*1999 онд “Харанга” хамтлагийн [[Харангын 10 жилийн ойн тоглолт|10 жилийн ойн тоглолт]]
*2003 онд “[[Ертөнцийн өнгө (Тоглолт)|Ертөнцийн өнгө]]” тоглолт
*2004 онд Харанга хамтлагийн [[15 жилийн ойн тоглолт|Харангын 15 жилийн ойн тоглолт]]
*2009 онд Харанга хамтлагийн [[Харанга 20 жилийн ойн тоглолтууд|20 жилийн ойн тоглолтууд]]
*2011 онд &quot;[[Амьдрал 2 (тоглолт)|Амьдрал 2]]&quot;
*2013-2014 онд Харанга хамтлагийн 25 жилийн ойн тоглолтууд
*2016 онд &quot;Улаанбаатарын үдэш&quot; - [[Үндэсний их баяр наадам-2016|Үндэсний их баяр наадмын]] тоглолт
*2016 онд &quot;[[Алдрын Од (одон)|Алдрын од]]&quot; хүндэтгэлийн тоглолт
*2018 онд &quot;Хайрла...&quot; тоглолт
*2019 онд Харанга хамтлагийн 30 жилийн ойн &quot;Замд гаръя...&quot; тоглолт
*2022 онд “Greatest Hits” Төрийн шагналын мялаалгын тоглолт
*2024 онд Төв Цэнгэлдэх хүрээлэнд &quot;Амьдрал 35&quot; амьд хөгжмийн наадам
*2024 онд &quot;Haranga Unplugged&quot; тоглолт
*2024-2025 онд БНСУ, АНУ, Япон, Австрали болон Европын орнуудад амьдран суугаа монголчууддаа &quot;Амьдрал 35&quot; тоглолтоо хүргэсэн
*2026 онд &quot;Уянгалан дуулагч гитар&quot; unplugged тоглолт
&lt;/div&gt;

== Төрийн шагналт бүтээл ==
* 2019 он: [[Амьдрал (дуу)|Амьдрал]] — Ц. Энхманлайн ая ба шүлэг
* 2019 он: [[Зөвхөн Монголдоо]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Бэгзийн Явуухулан|Б. Явуухулангийн]]  шүлэг
* 2019 он: [[Толин хул]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Гаваагийн Батхүү|Г. Батхүүгийн]] шүлэг
* 2019 он: [[Үгүйлэн санана]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Санжаажавын Оюун|С.Оюуны]] шүлэг
* 2019 он: [[Энэ бол дурлал биш]] — Я. Одсүрэнгийн ая, Ц. Энхманлайн шүлэг

== Цахим холбоос ==
* [https://www.facebook.com/Haranga Албан ёсны Фэйсбүүк хуудас]
* [https://instagram.com/haranga Албан ёсны Инстаграм хуудас]
* [https://twitter.com/harangaofficial Албан ёсны Твиттер хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Харанга| ]]
[[Ангилал:Хард рок хамтлаг]]
[[Ангилал:Монголын хамтлаг]]
[[Ангилал:Алдрын Од одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан| ]]
[[Ангилал:1989 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>b9e0sct4oss4vs94abnv5m8h6op1zkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12480</id>
    <revision>
      <id>856485</id>
      <parentid>832115</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17063" sha1="np1br8htamcxb2tssrnzk1vq2hrtwp2" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо
| partof            = 
| image             = File:Mongol invasions of Japan 1274, 1281.jpg
| image_size        = 
| caption           = 1274, 1281 онд Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо
| date              = 1274, 1281
| place             = [[Кюүшү]], Япон
| result            = Японы ялалт

| combatant1        = [[Юань Улс]]&lt;br&gt;[[Гуулин улс]]
| combatant2        = [[Камакура эрин|Камакура эрины Япон]]
| commander1        = {{ubl|'''Юань Улс''':|Инд / Одон&lt;ref&gt;Хятад болон Солонгосын түүхэн тэмдэглэлд Инд болон Одонг тус тус &quot;Синду&quot; (忻都) болон &quot;Худун&quot; (忽敦) гэж нэрлэдэг. Зарим эрдэмтэд Инд болон Одон нь хоёр өөр хүн гэж үздэг.&lt;/ref&gt;|Архан|Атагай|[[Хон Царгуу]] (Хон Жүн Ки)|Лю Фухэн|[[Ван Артөмөр]] (Ван Он)|[[Фан Вэнху]]|Ли Тин|'''Гуулин улс:'''|Ким Бан-гён}}
| commander2        = {{ubl|Шони Кагэсүкэ (少弐 景資)|Шони Сукейоши (少弐資能)|Отомо Ёриясу (大友頼泰)|Шони Цүнэсүкэ (少弐 経資)|Шони Кагэсүкэ (少弐 景資)|Кикүчи Такефуса (菊池 武房)|Такесаки Суенага (竹崎 季長)|Ширайши Мичиясу (白石 通泰)|Фукуда Канешигэ (福田 兼重)|Того Коречика (都甲 惟親)|Хита Нагамото (日田 永基)|Мицуй Сукенага (三井 資長)|Со Сукекуни (宗 助国) {{KIA}}|Тайра но ​​Кагетака (平 景隆) {{KIA}}|Саши Фушаши (佐志 房) {{KIA}}}}
| strength1         = {{ubl|'''1274 он''': 28000–30000 хүн, 900 хөлөг онгоц|'''1281 он''': 140000 хүн, 3500 хөлөг онгоц}}
| strength2         = {{ubl|'''1274 он''': 4,000–6,000 хүн|'''1281 он''': 40,000 хүн (?)}}
| casualties1       = {{ubl|'''1274 он''': 13,500|'''1281 он''': 120,000+}}
| casualties2       = Үл мэдэгдэх
}}
[[Зураг:Mōko Shūrai Ekotoba.jpg|thumb|300px|Монголын довтолгооны тухай Японы түүхэн судрын зураг]]
Хаадын сангаас:

[[Хубилай]] 1260 онд ([[Юань]])  Даян улсын хаан сууринд өргөмжлөгдөөд даруй зургаан жил өнгөрөөд байхад [[Япон]]ы хаанаас [[Хубилай]] хаанд элч зарж хүндэтгэл үзүүлсэнгүй. Бэлэг дурсгал ч илгээсэнгүй. Гэтэл...

...Хубилайгаас өмнөх [[Хятад]]ын хаадтай Японы хаад байнгын харилцаатай байдаг байжээ. Үүнийг Хубилай хаанаас японы ванд илгээсэн анхны Жуу бичиг нотолж байна.
[[Файл:LetterFromKhubilaiToJapan1266.jpg|thumb|Хубилай хааны Японы ванд 1266 онд илгээсэн жуу бичиг ]]
Хубилай хаан нарийн учир шалтгааны улмаас анхныхаа Жуу бичгийг Японы ванд 1266 онд буюу &quot;Их Монгол улс байгуулагдсаны 60 жилийн ой&quot;-оор явуулсан нь учиртай бизээ. Тэнгис далайгаар тойрон хүрээлэгдсэн Япон улс нь дөрвөн зууны туршид Хятадын эх газраас тусгаарлагдсан байжээ. IX зууны дунд үе хүртэл хятадууд Буддизмыг хавчин хяхаж байсан нь япончуудыг хөндийрүүлж, Хятадтай харилцах соёлын болон худалдаа наймааны аливаа харилцаагаа бараг бүхэлд нь таслахад хүргэсэн байжээ.

Тиймээс Хубилайн хувьд Японыг эзэлж хараат болгоно гэхээсээ илүү хятадуудын дунд нэр хүндээ өсгөх гэсэн зорилгын үүднээс хийж байсан болов уу. Хубилай хаан ийнхүү Наран мандах улстай харилцаж эхлэхээр шийдсэн аж.

Энэ үеийг хүртэл монголчууд хэзээ ч тэнгис далайд тулалдаж байсангүй. Гэвч Хубилай хаан анх удаа тэнгис далайг гаталж, арлын Японтой дайтахаар хөнөөлт шийдвэр гаргажээ. [[Солонгос]]чууд япончуудад угийн дургүй ч монголчуудын төлөвлөсөн шиг Японыг ноёлох явдалд зууч болохыг хүсэхгүй байжээ.

Хубилай хаан 1266 оны намар, Хятадад шинэ эзэнт улс тогтсон тухай хэл хүргэж, эзэн хаанд алба гувчуур төлсүгэй хэмээн Японд анхныхаа элчийг зарав. Тэнгис далайг гатлахад туслагтун хэмээн солонгосчуудад зарлиг буулгав. Арга буюу Хубилай хааны элчүүдийг хүлээж авсан солонгосчууд Японы арлуудыг тойрон хүрээлэх тэнгис далайн догшин давалгаа, аймшигт шуургын тухай дүрслэн ярьж, тэднийг айлгаад эл явдлаас нь буцаахаар чармайв.

Тэдний ийм арга хэрэглэсэн нь зөвхөн Монгол Японы хоорондын харилцаанд хутгалдан орохоос зайлсхийсэн хэрэг байжээ.

Хубилайн элч нар Японд очих аюутай тухай солонгосчуудын хэлж ярьсныг сонсоод зүрхшээн мохож хятад руу эргэж яаралтай буцав. Эл үйлдэлд Хубилай хаан уурсан хилэгнэв. Мөн солонгосчуудыг итгэх аргагүй хэмээн үзэв. Тийнхүү туслахаас татгалзаад зогсохгүй элч нарыг ятгаж Японд хүрэхэд саад боллоо хэмээн &quot;харъяат&quot; улсыг донгодон анхааруулсан жуу бичгийг 1267 оны зун бичиж Солонгосын хааны ордонд хүргүүлжээ.

Ахин элч зарахаар шийдэн үүнд солонгосчуудын зүгээс ямар нэг түвэг учруулахыг тэсвэрлэхгүйгээ мэдэгдэв. 1268 онд дахин элч мордуулжээ. Энэ удаад солонгосчууд хамтрахаас өөр аргагүй болов.

Япон үндэстэн өөрийн хаан ор суусныг зарлан тунхаглаж, өөрт нь элч төлөөлөгч илгээж, алба гувчуур өргөн барих болсныг мэдүүлсүгэй хэмээн Хубилай хаан Монголын элч нарыг тэргүүлэх Ёслолын яам, Цэргийн яамны хоёр түшмэлд зарлиг буулгав.

Япончууд Хубилай хааны элчүүдийг найртай хүлээж авсангүй. Тэр үед Киото дахь Японы хааны ордон ямар ч хүч чадалгүй, бодит байдал дээрээ засгийн эрх мэдэл Камакура төвтэй цэргийн засаг болох Бакуфугийн гарт орсон байжээ.

Бакуфугийн дотроос Шоогуны Шадар Туслах Хожо Токимунэ хамгийн нөлөө бүхий хүн байсан учир монголчуудыг хүлээн зөвшөөрөх өчүүхэн ч бодолгүй байв.

Самурай ангийнхны хүч чадал, Японы арлуудын эх газраас тасархай орших байрлал, хүрч болшгүй байдал зэргийг харгалзан үзээд тэрбээр өмнө нь Шадар туслах байсан Хожо Масамурагийн хамт Монголын элч нарын саналаас эрс татгалзав.

Японы хааныг &quot;жижиг улсын хаан&quot; хэмээн бичсэн Хубилай хааны Жуу бичигт тохирох хариуг урьдчилан хэсэг хэлэлцээд хэдий ордны түшмэдүүд нэгэн эвлэрлийн захидал ноороглон бичээд Бакуфугаар зөвшөөрүүлэхээр хуулбарыг нь илгээсэн боловч Шоогуны Тэргүүн Туслах түүнийг нь хориглон монголчуудад Японы засгийн газраас ямарч хариу өгүүлэхгүй элчүүдийг буцаав.

Хубилай хаан эл хариуд 1271 оны эхээр өмнөхтэй адил утгатай Жуу бичиг бүхий элчүүдийг дахин илгээв. Элчүүдийг дагалдсан солонгосчууд япончуудад Монголын их цэргийн аюулын тухай сэрэмжлүүлэг сэм өгсөн ч япончууд ахиад л Монголын элч нарыг ордондоо хүлээж авахаас эрс татгалзсан юм. Иймээс элч нар буцах замдаа Японы 2 загасчинг олзлон Хятад руу авч одов.

Хубилай хаан загасчдыг хүлээн авч идээ будаагаар дайлаад тэднээс нутагтаа буцаж очоод захирагч нараасаа Хятадын эзэн хаан, Монголын эзэмшил газруудын их хааныг ёсчлон хүндэтгэл үзүүлж, алба гувчуур бүхий элч илгээ хэмээн гуй гэж шаардан дагалдах бараа бологчдоороо хамгаалуулж Солонгос хүргээд цааш Япон руу үдэж гаргуулав. Чингэж хоригдоод суллагдсан 2 загасчин Япондоо очоод сураг тасарчээ.

Хубилай хаан сая л япончуудын эл &quot;эрээ цээргүй&quot; занд гайхан мэгдэж, ихэд уурсан хилэгнэжээ. Монголын хаадын хаан, Хятадын эзэн хаан болохын хувьд тэрбээр харийн ямар нэг улсад доромжлуулаад байж хэрхэвч чадахгүй байсан юм. Монгол уламжлал ёсоор элч нарыг ямар ч үед зохих хэмжээнд хүлээж авах учиртай. Харин хятад уламжлал ёсоор Эзэн хааныг бүх газар нутгийн дээдийн дээд хаан хэмээн хүндлэх ёстой байлаа.

Чухам энэ нь Японд өөрийнх нь элч нарыг өчүүхэн чинээ ч хүндлэн хүлээж аваагүй Хубилай хаан зүгээр хараад байж тэвчихгүй байсныг тодорхой илэрхийлж байгаа юм. Гэвч тэрбээр илүү хүчтэй, хатуу бодлого авч хэрэгжүүлэхээсээ өмнө Япон руу бас дахин нэг удаа элч зарж явуулсан байна.

Чжао Лианпи элч нарыг тэргүүлэн 1272 оны хавар замдаа гарчээ, 10-р сард Кюшю арлын зүүн эрэгт оршин Имазу хотод хөлөг онгоцныхоо зангууг буулгалаа.

Японы хаан буюу вантантай уулзах шаардлага тавихад нь эрс татгалзсанд Чжао Японы хаанд Хубилайн Жуу бичигт 2 сарын дотор хариу өгөх тухай тулган шаардах бичиг өгөв.

Японы хааны ордныхон монголчуудад аядуу хэрнээ тодорхой бус хариу өгөхийг хүсч байсан ч цэргийн эрхтнүүд нь аливаа буулт хийхээс татгалзаж байв.

Тиймээс Камакурагийн дайчид хүчээ зузаатгаж, улмаар Хятадын элч нарыг арлаас хөөн явуулжээ.

Хожим Бакуфугийн эл түрэмгий, молхи үйлдлийг &quot;Япон дайн өдөөн зарласан&quot;-тай адил байв хэмээн бичсэн ажээ.

Чжао Лианпи 1273 оны 6-р сард Хятадад эргэж ирж Японы газар нутаг, ёс заншил, харуул хамгаалалтынх нь тухай Хубилай хаанд илтгэн мэдээлжээ. Чжаог жудаггүй хүлээн авч, цадиггүй үдэж мордуулсан тухай Хубилай хаан сонсоод асар их гайхширчээ.

Японыг эзлэхийг алгуурлан хойшлуулах тусам тэд улам бүр эрээ цээрээ алдаж байсан тул Хубилай уг хэргийг яаравчлахаас өөр аргагүй болсон байна.

Япон улсын эсрэг Хубилай хааны явуулсан дайн нь Сүн улсыг байлдан эзлэх бодлогын нэг хэсэг гэж үзэж болохоор байгаа ю.

Юу гэвэл, япончууд Өмнөд газар дахь Хубилайн дайснуудтай хөлтэй их худалдаа наймаа хийж байжээ. Тиймээс Японыг ялснаар хоёр дайсныхаа хооронд дахь худалдааны харилцаа холбоог таслах, улмаар Сүн улсыг доройтуулахад чухал хүчин зүйл болох байлаа.

Хубилай хаан Японыг довтлохоор нэг хэсэгтээ бэлтгэжээ. Тэрбээр Япон тэнгисийг гатлах Японы арлуудын өмнөд этгээдийг дайрч довтлох цэргүүдийг тээвэрлэх хөлөг онгоцуудыг хийхийг солонгосчуудад даалгажээ.

Гурван зуун хөлөг онгоцонд тус бүр 200 цэргийг хоёр сар орчмын хоол хүнстэй, агт морьдыг нь ундны цэвэр усны хамт ачсан байв. Хубилай хааны жанжид хятадын дотоодын усанд 30-аад жилийн турш дайтсан туршлага дээрээ задгай тэнгист аялах Солонгосын цэргийн хөлөг онгоцны хөнгөн найдвартай бүтцийг нэмж, бас умард Хятадад аж ахуйн тээвэрт хэрэглэж байсан тэргэт хөлгийн дэвшилтэт аргыг сайжруулан авснаар сая Монголын Даян улсын гэгдэх жинхэнэ далайн цэргийн флот байгуулагджээ.(Хурч Хорчины товчоон)

1274 оны 11-р сарын эхээр 7000 орчин солонгос жолооч, сэлүүрч, үйлчлэгчээр газарчлуулан 900-аад том жижиг байлдааны усан хөлөг онгоцонд 15000 монгол, хятад, зүрчид, уг аян дайнд оролцохдоо дурамжхан байсан солонгос усан цэргүүдийг суулгаж Хаппогоос /өнөөгийн [[Бусан]] хот/ Японыг зорин хөдөлжээ.

==Эшлэл==
{{reflist}}

[[Ангилал:Дундад зууны дайн]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Камакурагийн эрин]]
[[Ангилал:Хубилай хаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]]
[[Ангилал:Солонгосын түүх]]
[[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:13-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1274 он]]
[[Ангилал:1281 он]]</text>
      <sha1>np1br8htamcxb2tssrnzk1vq2hrtwp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856486</id>
      <parentid>856485</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17126" sha1="1u9ta32qx0k9ud8zykhk7hmo47147ei" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо
| partof            = [[Монголчуудын байлдан дагуулалт]] 
| image             = File:Mongol invasions of Japan 1274, 1281.jpg
| image_size        = 
| caption           = 1274, 1281 онд Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо
| date              = 1274, 1281
| place             = [[Кюүшү]], Япон
| result            = Японы ялалт

| combatant1        = [[Юань Улс]]&lt;br&gt;[[Гуулин улс]]
| combatant2        = [[Камакура эрин|Камакура эрины Япон]]
| commander1        = {{ubl|'''Юань Улс''':|Инд / Одон&lt;ref&gt;Хятад болон Солонгосын түүхэн тэмдэглэлд Инд болон Одонг тус тус &quot;Синду&quot; (忻都) болон &quot;Худун&quot; (忽敦) гэж нэрлэдэг. Зарим эрдэмтэд Инд болон Одон нь хоёр өөр хүн гэж үздэг.&lt;/ref&gt;|Архан|Атагай|[[Хон Царгуу]] (Хон Жүн Ки)|Лю Фухэн|[[Ван Артөмөр]] (Ван Он)|[[Фан Вэнху]]|Ли Тин|'''Гуулин улс:'''|Ким Бан-гён}}
| commander2        = {{ubl|Шони Кагэсүкэ (少弐 景資)|Шони Сукейоши (少弐資能)|Отомо Ёриясу (大友頼泰)|Шони Цүнэсүкэ (少弐 経資)|Шони Кагэсүкэ (少弐 景資)|Кикүчи Такефуса (菊池 武房)|Такесаки Суенага (竹崎 季長)|Ширайши Мичиясу (白石 通泰)|Фукуда Канешигэ (福田 兼重)|Того Коречика (都甲 惟親)|Хита Нагамото (日田 永基)|Мицуй Сукенага (三井 資長)|Со Сукекуни (宗 助国) {{KIA}}|Тайра но ​​Кагетака (平 景隆) {{KIA}}|Саши Фушаши (佐志 房) {{KIA}}}}
| strength1         = {{ubl|'''1274 он''': 28000–30000 хүн, 900 хөлөг онгоц|'''1281 он''': 140000 хүн, 3500 хөлөг онгоц}}
| strength2         = {{ubl|'''1274 он''': 4,000–6,000 хүн|'''1281 он''': 40,000 хүн (?)}}
| casualties1       = {{ubl|'''1274 он''': 13,500|'''1281 он''': 120,000+}}
| casualties2       = Үл мэдэгдэх
}}
[[Зураг:Mōko Shūrai Ekotoba.jpg|thumb|300px|Монголын довтолгооны тухай Японы түүхэн судрын зураг]]
Хаадын сангаас:

[[Хубилай]] 1260 онд ([[Юань]])  Даян улсын хаан сууринд өргөмжлөгдөөд даруй зургаан жил өнгөрөөд байхад [[Япон]]ы хаанаас [[Хубилай]] хаанд элч зарж хүндэтгэл үзүүлсэнгүй. Бэлэг дурсгал ч илгээсэнгүй. Гэтэл...

...Хубилайгаас өмнөх [[Хятад]]ын хаадтай Японы хаад байнгын харилцаатай байдаг байжээ. Үүнийг Хубилай хаанаас японы ванд илгээсэн анхны Жуу бичиг нотолж байна.
[[Файл:LetterFromKhubilaiToJapan1266.jpg|thumb|Хубилай хааны Японы ванд 1266 онд илгээсэн жуу бичиг ]]
Хубилай хаан нарийн учир шалтгааны улмаас анхныхаа Жуу бичгийг Японы ванд 1266 онд буюу &quot;Их Монгол улс байгуулагдсаны 60 жилийн ой&quot;-оор явуулсан нь учиртай бизээ. Тэнгис далайгаар тойрон хүрээлэгдсэн Япон улс нь дөрвөн зууны туршид Хятадын эх газраас тусгаарлагдсан байжээ. IX зууны дунд үе хүртэл хятадууд Буддизмыг хавчин хяхаж байсан нь япончуудыг хөндийрүүлж, Хятадтай харилцах соёлын болон худалдаа наймааны аливаа харилцаагаа бараг бүхэлд нь таслахад хүргэсэн байжээ.

Тиймээс Хубилайн хувьд Японыг эзэлж хараат болгоно гэхээсээ илүү хятадуудын дунд нэр хүндээ өсгөх гэсэн зорилгын үүднээс хийж байсан болов уу. Хубилай хаан ийнхүү Наран мандах улстай харилцаж эхлэхээр шийдсэн аж.

Энэ үеийг хүртэл монголчууд хэзээ ч тэнгис далайд тулалдаж байсангүй. Гэвч Хубилай хаан анх удаа тэнгис далайг гаталж, арлын Японтой дайтахаар хөнөөлт шийдвэр гаргажээ. [[Солонгос]]чууд япончуудад угийн дургүй ч монголчуудын төлөвлөсөн шиг Японыг ноёлох явдалд зууч болохыг хүсэхгүй байжээ.

Хубилай хаан 1266 оны намар, Хятадад шинэ эзэнт улс тогтсон тухай хэл хүргэж, эзэн хаанд алба гувчуур төлсүгэй хэмээн Японд анхныхаа элчийг зарав. Тэнгис далайг гатлахад туслагтун хэмээн солонгосчуудад зарлиг буулгав. Арга буюу Хубилай хааны элчүүдийг хүлээж авсан солонгосчууд Японы арлуудыг тойрон хүрээлэх тэнгис далайн догшин давалгаа, аймшигт шуургын тухай дүрслэн ярьж, тэднийг айлгаад эл явдлаас нь буцаахаар чармайв.

Тэдний ийм арга хэрэглэсэн нь зөвхөн Монгол Японы хоорондын харилцаанд хутгалдан орохоос зайлсхийсэн хэрэг байжээ.

Хубилайн элч нар Японд очих аюутай тухай солонгосчуудын хэлж ярьсныг сонсоод зүрхшээн мохож хятад руу эргэж яаралтай буцав. Эл үйлдэлд Хубилай хаан уурсан хилэгнэв. Мөн солонгосчуудыг итгэх аргагүй хэмээн үзэв. Тийнхүү туслахаас татгалзаад зогсохгүй элч нарыг ятгаж Японд хүрэхэд саад боллоо хэмээн &quot;харъяат&quot; улсыг донгодон анхааруулсан жуу бичгийг 1267 оны зун бичиж Солонгосын хааны ордонд хүргүүлжээ.

Ахин элч зарахаар шийдэн үүнд солонгосчуудын зүгээс ямар нэг түвэг учруулахыг тэсвэрлэхгүйгээ мэдэгдэв. 1268 онд дахин элч мордуулжээ. Энэ удаад солонгосчууд хамтрахаас өөр аргагүй болов.

Япон үндэстэн өөрийн хаан ор суусныг зарлан тунхаглаж, өөрт нь элч төлөөлөгч илгээж, алба гувчуур өргөн барих болсныг мэдүүлсүгэй хэмээн Хубилай хаан Монголын элч нарыг тэргүүлэх Ёслолын яам, Цэргийн яамны хоёр түшмэлд зарлиг буулгав.

Япончууд Хубилай хааны элчүүдийг найртай хүлээж авсангүй. Тэр үед Киото дахь Японы хааны ордон ямар ч хүч чадалгүй, бодит байдал дээрээ засгийн эрх мэдэл Камакура төвтэй цэргийн засаг болох Бакуфугийн гарт орсон байжээ.

Бакуфугийн дотроос Шоогуны Шадар Туслах Хожо Токимунэ хамгийн нөлөө бүхий хүн байсан учир монголчуудыг хүлээн зөвшөөрөх өчүүхэн ч бодолгүй байв.

Самурай ангийнхны хүч чадал, Японы арлуудын эх газраас тасархай орших байрлал, хүрч болшгүй байдал зэргийг харгалзан үзээд тэрбээр өмнө нь Шадар туслах байсан Хожо Масамурагийн хамт Монголын элч нарын саналаас эрс татгалзав.

Японы хааныг &quot;жижиг улсын хаан&quot; хэмээн бичсэн Хубилай хааны Жуу бичигт тохирох хариуг урьдчилан хэсэг хэлэлцээд хэдий ордны түшмэдүүд нэгэн эвлэрлийн захидал ноороглон бичээд Бакуфугаар зөвшөөрүүлэхээр хуулбарыг нь илгээсэн боловч Шоогуны Тэргүүн Туслах түүнийг нь хориглон монголчуудад Японы засгийн газраас ямарч хариу өгүүлэхгүй элчүүдийг буцаав.

Хубилай хаан эл хариуд 1271 оны эхээр өмнөхтэй адил утгатай Жуу бичиг бүхий элчүүдийг дахин илгээв. Элчүүдийг дагалдсан солонгосчууд япончуудад Монголын их цэргийн аюулын тухай сэрэмжлүүлэг сэм өгсөн ч япончууд ахиад л Монголын элч нарыг ордондоо хүлээж авахаас эрс татгалзсан юм. Иймээс элч нар буцах замдаа Японы 2 загасчинг олзлон Хятад руу авч одов.

Хубилай хаан загасчдыг хүлээн авч идээ будаагаар дайлаад тэднээс нутагтаа буцаж очоод захирагч нараасаа Хятадын эзэн хаан, Монголын эзэмшил газруудын их хааныг ёсчлон хүндэтгэл үзүүлж, алба гувчуур бүхий элч илгээ хэмээн гуй гэж шаардан дагалдах бараа бологчдоороо хамгаалуулж Солонгос хүргээд цааш Япон руу үдэж гаргуулав. Чингэж хоригдоод суллагдсан 2 загасчин Япондоо очоод сураг тасарчээ.

Хубилай хаан сая л япончуудын эл &quot;эрээ цээргүй&quot; занд гайхан мэгдэж, ихэд уурсан хилэгнэжээ. Монголын хаадын хаан, Хятадын эзэн хаан болохын хувьд тэрбээр харийн ямар нэг улсад доромжлуулаад байж хэрхэвч чадахгүй байсан юм. Монгол уламжлал ёсоор элч нарыг ямар ч үед зохих хэмжээнд хүлээж авах учиртай. Харин хятад уламжлал ёсоор Эзэн хааныг бүх газар нутгийн дээдийн дээд хаан хэмээн хүндлэх ёстой байлаа.

Чухам энэ нь Японд өөрийнх нь элч нарыг өчүүхэн чинээ ч хүндлэн хүлээж аваагүй Хубилай хаан зүгээр хараад байж тэвчихгүй байсныг тодорхой илэрхийлж байгаа юм. Гэвч тэрбээр илүү хүчтэй, хатуу бодлого авч хэрэгжүүлэхээсээ өмнө Япон руу бас дахин нэг удаа элч зарж явуулсан байна.

Чжао Лианпи элч нарыг тэргүүлэн 1272 оны хавар замдаа гарчээ, 10-р сард Кюшю арлын зүүн эрэгт оршин Имазу хотод хөлөг онгоцныхоо зангууг буулгалаа.

Японы хаан буюу вантантай уулзах шаардлага тавихад нь эрс татгалзсанд Чжао Японы хаанд Хубилайн Жуу бичигт 2 сарын дотор хариу өгөх тухай тулган шаардах бичиг өгөв.

Японы хааны ордныхон монголчуудад аядуу хэрнээ тодорхой бус хариу өгөхийг хүсч байсан ч цэргийн эрхтнүүд нь аливаа буулт хийхээс татгалзаж байв.

Тиймээс Камакурагийн дайчид хүчээ зузаатгаж, улмаар Хятадын элч нарыг арлаас хөөн явуулжээ.

Хожим Бакуфугийн эл түрэмгий, молхи үйлдлийг &quot;Япон дайн өдөөн зарласан&quot;-тай адил байв хэмээн бичсэн ажээ.

Чжао Лианпи 1273 оны 6-р сард Хятадад эргэж ирж Японы газар нутаг, ёс заншил, харуул хамгаалалтынх нь тухай Хубилай хаанд илтгэн мэдээлжээ. Чжаог жудаггүй хүлээн авч, цадиггүй үдэж мордуулсан тухай Хубилай хаан сонсоод асар их гайхширчээ.

Японыг эзлэхийг алгуурлан хойшлуулах тусам тэд улам бүр эрээ цээрээ алдаж байсан тул Хубилай уг хэргийг яаравчлахаас өөр аргагүй болсон байна.

Япон улсын эсрэг Хубилай хааны явуулсан дайн нь Сүн улсыг байлдан эзлэх бодлогын нэг хэсэг гэж үзэж болохоор байгаа ю.

Юу гэвэл, япончууд Өмнөд газар дахь Хубилайн дайснуудтай хөлтэй их худалдаа наймаа хийж байжээ. Тиймээс Японыг ялснаар хоёр дайсныхаа хооронд дахь худалдааны харилцаа холбоог таслах, улмаар Сүн улсыг доройтуулахад чухал хүчин зүйл болох байлаа.

Хубилай хаан Японыг довтлохоор нэг хэсэгтээ бэлтгэжээ. Тэрбээр Япон тэнгисийг гатлах Японы арлуудын өмнөд этгээдийг дайрч довтлох цэргүүдийг тээвэрлэх хөлөг онгоцуудыг хийхийг солонгосчуудад даалгажээ.

Гурван зуун хөлөг онгоцонд тус бүр 200 цэргийг хоёр сар орчмын хоол хүнстэй, агт морьдыг нь ундны цэвэр усны хамт ачсан байв. Хубилай хааны жанжид хятадын дотоодын усанд 30-аад жилийн турш дайтсан туршлага дээрээ задгай тэнгист аялах Солонгосын цэргийн хөлөг онгоцны хөнгөн найдвартай бүтцийг нэмж, бас умард Хятадад аж ахуйн тээвэрт хэрэглэж байсан тэргэт хөлгийн дэвшилтэт аргыг сайжруулан авснаар сая Монголын Даян улсын гэгдэх жинхэнэ далайн цэргийн флот байгуулагджээ.(Хурч Хорчины товчоон)

1274 оны 11-р сарын эхээр 7000 орчин солонгос жолооч, сэлүүрч, үйлчлэгчээр газарчлуулан 900-аад том жижиг байлдааны усан хөлөг онгоцонд 15000 монгол, хятад, зүрчид, уг аян дайнд оролцохдоо дурамжхан байсан солонгос усан цэргүүдийг суулгаж Хаппогоос /өнөөгийн [[Бусан]] хот/ Японыг зорин хөдөлжээ.

==Эшлэл==
{{reflist}}

[[Ангилал:Дундад зууны дайн]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Камакурагийн эрин]]
[[Ангилал:Хубилай хаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]]
[[Ангилал:Солонгосын түүх]]
[[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:13-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1274 он]]
[[Ангилал:1281 он]]</text>
      <sha1>1u9ta32qx0k9ud8zykhk7hmo47147ei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856487</id>
      <parentid>856486</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17240" sha1="i5oguhn49hrb04d5krc0rf58pl90fh9" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо
| partof            = [[Монголчуудын байлдан дагуулалт]] 
| image             = File:Mongol invasions of Japan 1274, 1281.jpg
| image_size        = 
| caption           = 1274, 1281 онд Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо
| date              = 1274, 1281
| place             = [[Кюүшү]], Япон
| result            = Японы ялалт

| combatant1        = [[Юань Улс]]&lt;br&gt;[[Гуулин улс]]
| combatant2        = [[Камакура эрин|Камакура эрины Япон]]
| commander1        = {{ubl|'''Юань Улс''':|[[Хубилай хаан]]|Инд / Одон&lt;ref&gt;Хятад болон Солонгосын түүхэн тэмдэглэлд Инд болон Одонг тус тус &quot;Синду&quot; (忻都) болон &quot;Худун&quot; (忽敦) гэж нэрлэдэг. Зарим эрдэмтэд Инд болон Одон нь хоёр өөр хүн гэж үздэг.&lt;/ref&gt;|Архан|Атагай|[[Хон Царгуу]] (Хон Жүн Ки)|Лю Фухэн|[[Ван Артөмөр]] (Ван Он)|[[Фан Вэнху]]|Ли Тин|'''Гуулин улс:'''|[[Вонжун ван]]|[[Чүннёль ван]]|Ким Бан-гён}}
| commander2        = {{ubl|[[Хоожоо Токимүнэ]]|Шони Кагэсүкэ (少弐 景資)|Шони Сукейоши (少弐 資能)|Отомо Ёриясу (大友 頼泰)|Шони Цүнэсүкэ (少弐 経資)|Шони Кагэсүкэ (少弐 景資)|Кикүчи Такефуса (菊池 武房)|Такесаки Суенага (竹崎 季長)|Ширайши Мичиясу (白石 通泰)|Фукуда Канешигэ (福田 兼重)|Того Коречика (都甲 惟親)|Хита Нагамото (日田 永基)|Мицуй Сукенага (三井 資長)|Со Сукекуни (宗 助国) {{KIA}}|Тайра но ​​Кагетака (平 景隆) {{KIA}}|Саши Фушаши (佐志 房) {{KIA}}}}
| strength1         = {{ubl|'''1274 он''': 28000–30000 хүн, 900 хөлөг онгоц|'''1281 он''': 140000 хүн, 3500 хөлөг онгоц}}
| strength2         = {{ubl|'''1274 он''': 4,000–6,000 хүн|'''1281 он''': 40,000 хүн (?)}}
| casualties1       = {{ubl|'''1274 он''': 13,500|'''1281 он''': 120,000+}}
| casualties2       = Үл мэдэгдэх
}}
[[Зураг:Mōko Shūrai Ekotoba.jpg|thumb|300px|Монголын довтолгооны тухай Японы түүхэн судрын зураг]]
Хаадын сангаас:

[[Хубилай]] 1260 онд ([[Юань]])  Даян улсын хаан сууринд өргөмжлөгдөөд даруй зургаан жил өнгөрөөд байхад [[Япон]]ы хаанаас [[Хубилай]] хаанд элч зарж хүндэтгэл үзүүлсэнгүй. Бэлэг дурсгал ч илгээсэнгүй. Гэтэл...

...Хубилайгаас өмнөх [[Хятад]]ын хаадтай Японы хаад байнгын харилцаатай байдаг байжээ. Үүнийг Хубилай хаанаас японы ванд илгээсэн анхны Жуу бичиг нотолж байна.
[[Файл:LetterFromKhubilaiToJapan1266.jpg|thumb|Хубилай хааны Японы ванд 1266 онд илгээсэн жуу бичиг ]]
Хубилай хаан нарийн учир шалтгааны улмаас анхныхаа Жуу бичгийг Японы ванд 1266 онд буюу &quot;Их Монгол улс байгуулагдсаны 60 жилийн ой&quot;-оор явуулсан нь учиртай бизээ. Тэнгис далайгаар тойрон хүрээлэгдсэн Япон улс нь дөрвөн зууны туршид Хятадын эх газраас тусгаарлагдсан байжээ. IX зууны дунд үе хүртэл хятадууд Буддизмыг хавчин хяхаж байсан нь япончуудыг хөндийрүүлж, Хятадтай харилцах соёлын болон худалдаа наймааны аливаа харилцаагаа бараг бүхэлд нь таслахад хүргэсэн байжээ.

Тиймээс Хубилайн хувьд Японыг эзэлж хараат болгоно гэхээсээ илүү хятадуудын дунд нэр хүндээ өсгөх гэсэн зорилгын үүднээс хийж байсан болов уу. Хубилай хаан ийнхүү Наран мандах улстай харилцаж эхлэхээр шийдсэн аж.

Энэ үеийг хүртэл монголчууд хэзээ ч тэнгис далайд тулалдаж байсангүй. Гэвч Хубилай хаан анх удаа тэнгис далайг гаталж, арлын Японтой дайтахаар хөнөөлт шийдвэр гаргажээ. [[Солонгос]]чууд япончуудад угийн дургүй ч монголчуудын төлөвлөсөн шиг Японыг ноёлох явдалд зууч болохыг хүсэхгүй байжээ.

Хубилай хаан 1266 оны намар, Хятадад шинэ эзэнт улс тогтсон тухай хэл хүргэж, эзэн хаанд алба гувчуур төлсүгэй хэмээн Японд анхныхаа элчийг зарав. Тэнгис далайг гатлахад туслагтун хэмээн солонгосчуудад зарлиг буулгав. Арга буюу Хубилай хааны элчүүдийг хүлээж авсан солонгосчууд Японы арлуудыг тойрон хүрээлэх тэнгис далайн догшин давалгаа, аймшигт шуургын тухай дүрслэн ярьж, тэднийг айлгаад эл явдлаас нь буцаахаар чармайв.

Тэдний ийм арга хэрэглэсэн нь зөвхөн Монгол Японы хоорондын харилцаанд хутгалдан орохоос зайлсхийсэн хэрэг байжээ.

Хубилайн элч нар Японд очих аюутай тухай солонгосчуудын хэлж ярьсныг сонсоод зүрхшээн мохож хятад руу эргэж яаралтай буцав. Эл үйлдэлд Хубилай хаан уурсан хилэгнэв. Мөн солонгосчуудыг итгэх аргагүй хэмээн үзэв. Тийнхүү туслахаас татгалзаад зогсохгүй элч нарыг ятгаж Японд хүрэхэд саад боллоо хэмээн &quot;харъяат&quot; улсыг донгодон анхааруулсан жуу бичгийг 1267 оны зун бичиж Солонгосын хааны ордонд хүргүүлжээ.

Ахин элч зарахаар шийдэн үүнд солонгосчуудын зүгээс ямар нэг түвэг учруулахыг тэсвэрлэхгүйгээ мэдэгдэв. 1268 онд дахин элч мордуулжээ. Энэ удаад солонгосчууд хамтрахаас өөр аргагүй болов.

Япон үндэстэн өөрийн хаан ор суусныг зарлан тунхаглаж, өөрт нь элч төлөөлөгч илгээж, алба гувчуур өргөн барих болсныг мэдүүлсүгэй хэмээн Хубилай хаан Монголын элч нарыг тэргүүлэх Ёслолын яам, Цэргийн яамны хоёр түшмэлд зарлиг буулгав.

Япончууд Хубилай хааны элчүүдийг найртай хүлээж авсангүй. Тэр үед Киото дахь Японы хааны ордон ямар ч хүч чадалгүй, бодит байдал дээрээ засгийн эрх мэдэл Камакура төвтэй цэргийн засаг болох Бакуфугийн гарт орсон байжээ.

Бакуфугийн дотроос Шоогуны Шадар Туслах Хожо Токимунэ хамгийн нөлөө бүхий хүн байсан учир монголчуудыг хүлээн зөвшөөрөх өчүүхэн ч бодолгүй байв.

Самурай ангийнхны хүч чадал, Японы арлуудын эх газраас тасархай орших байрлал, хүрч болшгүй байдал зэргийг харгалзан үзээд тэрбээр өмнө нь Шадар туслах байсан Хожо Масамурагийн хамт Монголын элч нарын саналаас эрс татгалзав.

Японы хааныг &quot;жижиг улсын хаан&quot; хэмээн бичсэн Хубилай хааны Жуу бичигт тохирох хариуг урьдчилан хэсэг хэлэлцээд хэдий ордны түшмэдүүд нэгэн эвлэрлийн захидал ноороглон бичээд Бакуфугаар зөвшөөрүүлэхээр хуулбарыг нь илгээсэн боловч Шоогуны Тэргүүн Туслах түүнийг нь хориглон монголчуудад Японы засгийн газраас ямарч хариу өгүүлэхгүй элчүүдийг буцаав.

Хубилай хаан эл хариуд 1271 оны эхээр өмнөхтэй адил утгатай Жуу бичиг бүхий элчүүдийг дахин илгээв. Элчүүдийг дагалдсан солонгосчууд япончуудад Монголын их цэргийн аюулын тухай сэрэмжлүүлэг сэм өгсөн ч япончууд ахиад л Монголын элч нарыг ордондоо хүлээж авахаас эрс татгалзсан юм. Иймээс элч нар буцах замдаа Японы 2 загасчинг олзлон Хятад руу авч одов.

Хубилай хаан загасчдыг хүлээн авч идээ будаагаар дайлаад тэднээс нутагтаа буцаж очоод захирагч нараасаа Хятадын эзэн хаан, Монголын эзэмшил газруудын их хааныг ёсчлон хүндэтгэл үзүүлж, алба гувчуур бүхий элч илгээ хэмээн гуй гэж шаардан дагалдах бараа бологчдоороо хамгаалуулж Солонгос хүргээд цааш Япон руу үдэж гаргуулав. Чингэж хоригдоод суллагдсан 2 загасчин Япондоо очоод сураг тасарчээ.

Хубилай хаан сая л япончуудын эл &quot;эрээ цээргүй&quot; занд гайхан мэгдэж, ихэд уурсан хилэгнэжээ. Монголын хаадын хаан, Хятадын эзэн хаан болохын хувьд тэрбээр харийн ямар нэг улсад доромжлуулаад байж хэрхэвч чадахгүй байсан юм. Монгол уламжлал ёсоор элч нарыг ямар ч үед зохих хэмжээнд хүлээж авах учиртай. Харин хятад уламжлал ёсоор Эзэн хааныг бүх газар нутгийн дээдийн дээд хаан хэмээн хүндлэх ёстой байлаа.

Чухам энэ нь Японд өөрийнх нь элч нарыг өчүүхэн чинээ ч хүндлэн хүлээж аваагүй Хубилай хаан зүгээр хараад байж тэвчихгүй байсныг тодорхой илэрхийлж байгаа юм. Гэвч тэрбээр илүү хүчтэй, хатуу бодлого авч хэрэгжүүлэхээсээ өмнө Япон руу бас дахин нэг удаа элч зарж явуулсан байна.

Чжао Лианпи элч нарыг тэргүүлэн 1272 оны хавар замдаа гарчээ, 10-р сард Кюшю арлын зүүн эрэгт оршин Имазу хотод хөлөг онгоцныхоо зангууг буулгалаа.

Японы хаан буюу вантантай уулзах шаардлага тавихад нь эрс татгалзсанд Чжао Японы хаанд Хубилайн Жуу бичигт 2 сарын дотор хариу өгөх тухай тулган шаардах бичиг өгөв.

Японы хааны ордныхон монголчуудад аядуу хэрнээ тодорхой бус хариу өгөхийг хүсч байсан ч цэргийн эрхтнүүд нь аливаа буулт хийхээс татгалзаж байв.

Тиймээс Камакурагийн дайчид хүчээ зузаатгаж, улмаар Хятадын элч нарыг арлаас хөөн явуулжээ.

Хожим Бакуфугийн эл түрэмгий, молхи үйлдлийг &quot;Япон дайн өдөөн зарласан&quot;-тай адил байв хэмээн бичсэн ажээ.

Чжао Лианпи 1273 оны 6-р сард Хятадад эргэж ирж Японы газар нутаг, ёс заншил, харуул хамгаалалтынх нь тухай Хубилай хаанд илтгэн мэдээлжээ. Чжаог жудаггүй хүлээн авч, цадиггүй үдэж мордуулсан тухай Хубилай хаан сонсоод асар их гайхширчээ.

Японыг эзлэхийг алгуурлан хойшлуулах тусам тэд улам бүр эрээ цээрээ алдаж байсан тул Хубилай уг хэргийг яаравчлахаас өөр аргагүй болсон байна.

Япон улсын эсрэг Хубилай хааны явуулсан дайн нь Сүн улсыг байлдан эзлэх бодлогын нэг хэсэг гэж үзэж болохоор байгаа ю.

Юу гэвэл, япончууд Өмнөд газар дахь Хубилайн дайснуудтай хөлтэй их худалдаа наймаа хийж байжээ. Тиймээс Японыг ялснаар хоёр дайсныхаа хооронд дахь худалдааны харилцаа холбоог таслах, улмаар Сүн улсыг доройтуулахад чухал хүчин зүйл болох байлаа.

Хубилай хаан Японыг довтлохоор нэг хэсэгтээ бэлтгэжээ. Тэрбээр Япон тэнгисийг гатлах Японы арлуудын өмнөд этгээдийг дайрч довтлох цэргүүдийг тээвэрлэх хөлөг онгоцуудыг хийхийг солонгосчуудад даалгажээ.

Гурван зуун хөлөг онгоцонд тус бүр 200 цэргийг хоёр сар орчмын хоол хүнстэй, агт морьдыг нь ундны цэвэр усны хамт ачсан байв. Хубилай хааны жанжид хятадын дотоодын усанд 30-аад жилийн турш дайтсан туршлага дээрээ задгай тэнгист аялах Солонгосын цэргийн хөлөг онгоцны хөнгөн найдвартай бүтцийг нэмж, бас умард Хятадад аж ахуйн тээвэрт хэрэглэж байсан тэргэт хөлгийн дэвшилтэт аргыг сайжруулан авснаар сая Монголын Даян улсын гэгдэх жинхэнэ далайн цэргийн флот байгуулагджээ.(Хурч Хорчины товчоон)

1274 оны 11-р сарын эхээр 7000 орчин солонгос жолооч, сэлүүрч, үйлчлэгчээр газарчлуулан 900-аад том жижиг байлдааны усан хөлөг онгоцонд 15000 монгол, хятад, зүрчид, уг аян дайнд оролцохдоо дурамжхан байсан солонгос усан цэргүүдийг суулгаж Хаппогоос /өнөөгийн [[Бусан]] хот/ Японыг зорин хөдөлжээ.

==Эшлэл==
{{reflist}}

[[Ангилал:Дундад зууны дайн]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Камакурагийн эрин]]
[[Ангилал:Хубилай хаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]]
[[Ангилал:Солонгосын түүх]]
[[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:13-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1274 он]]
[[Ангилал:1281 он]]</text>
      <sha1>i5oguhn49hrb04d5krc0rf58pl90fh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латин хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14821</id>
    <revision>
      <id>856442</id>
      <parentid>849677</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>101852</id>
      </contributor>
      <comment>remove cross-wiki spam</comment>
      <origin>856442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9909" sha1="t134ur1drua9nvtxflbdpokcipyuf1u" xml:space="preserve">{{Short description|Итали салбарын Энэтхэг-Европын хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Латин хэл
| states           = {{ublist|[[Лаций]]|[[Эртний Ром]]}}
| ethnicity        = {{ublist|[[Латинчууд]]|[[Эртний Ром|Ромчууд]]}}
| era              = Төрөлх хэлний хувьд МЭӨ 7-р зуунаас МЭ 700 он хүртэл
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Итали хэлнүүд|Итали]]
| fam3             = [[Латин-Фалиск хэлнүүд|Латин-Фалиск]]
| ancestor         = [[Хуучин Латин хэл|Хуучин Латин]]
| script           = [[Латин цагаан толгой]] ([[Латин бичиг]])
| agency           = [[Папын Латин хэлний академи]]
| iso1             = la
| iso2             = lat
| iso3             = lat
| linglist         = lat
| glotto           = impe1234
| glottorefname    = Imperial Latin
| glotto2          = lati1261
| glottorefname2   = Latin
| lingua           = 51-AAB-aa, -ab, -ac
| image            = Rome Colosseum inscription 2.jpg
| imagecaption     = Италийн [[Ром]] хотын [[Колизей]]н доторх чулуун дээрх латин бичээс
| map              = Roman Empire Trajan 117AD.png
| mapcaption       = Эзэн хаан [[Траян]]ы үеийн Ромын эзэнт гүрний хамгийн том цар хүрээ (МЭ 117 он) ба Латин хэлээр ярьдаг хүмүүсийн захирч байсан газар нутаг. Эзэнт гүрний дотор Латин хэлнээс бусад олон хэлээр ярьдаг байв.
| notice           = IPA
| mapscale         = 1
}}

'''Латин хэл''' (&lt;small&gt;Латинаар&lt;/small&gt; ''lingua latīna'') нь [[итали хэлнүүд]]ийн нэг гэж тооцогддог&lt;ref&gt;{{cite book|title=A companion to Latin studies|first=John Edwin |last=Sandys|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|date=1910|pages=811-812}}&lt;/ref&gt;. [[Лаций]] болон [[Эртний Ром]]д эртний грек хэлний нэгэн адил хэрэглэж ирсэн хэл. Ромын байлдан дагуулалтаар латин хэл [[Газар дундын тэнгис]], [[Европ]]ын ихэнх хэсэгт тархжээ. [[Каталан хэл|Каталан]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]], [[Португал хэл|португал]], [[Румын хэл|румын]], [[Испани хэл|испани]] зэрэг Роман овгийн хэлнүүд бүгд латин хэлнээс гаралтай&lt;ref&gt;{{cite book|pages=33-34|title=The mother tongue: English and how it got that way|first=Bill |last=Bryson|location=New York|publisher=Avon Books|date=1996}}&lt;/ref&gt; бөгөөд өөр олон хэл, ялангуяа Европын хэлнүүд шинжлэх ухаан хөгжих явцад үгийн сангаа латин хэлнээс их баяжуулсан ажээ. XVII зууныг хүртэл латин хэл төв ба баруун Европын шинжлэх ухаан, эрдэм шинжилгээний олон улсын хэлний үүрэг гүйцэтгэж байгаад аажмаар ярианы амьд хэлнүүдэд шахагджээ. Латин хэл нь өнөөдөр [[Ватикан|Ватиканд]] хэрэглэгдэж байгаа бөгөөд Ромын [[Католик шашин|Ромын Католик шашны]] сүмийн албан ёсны хэл бөгөөд ёслол мөргөлийн үеэр хэрэглэдэг байна.

'''Сонгодог латин хэл''' нь Цицерон (МЭӨ 106-43), Цезарь (МЭӨ 100-44) нарын зохиолуудад синтаксис, Вергилий (МЭӨ 70-19), Горац (МЭӨ 65-8) ба Овид (МЭӨ 43 - МЭ 18) нарын яруу найргийн зохиолуудад хамгийн тод илэрхийлэлтэй гардгийг хэлдэг байна.  

'''Дундад зууны''' эсвэл Христийн шашинтай '''латин''' бол юуны түрүүнд шашны уншлагын текстүүд - дуулал, дуулах, залбирал хийхэд ашигладаг юм. 4-р зууны төгсгөлд Стридоны Иероним Библийг бүхэлд нь латин хэл рүү хөрвүүлсэн. Вулгата гэж нэрлэгддэг энэхүү орчуулга нь 16-р зуунд Трентийн Католик сүмд эх хувьтай дүйцүүлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн байв. Түүнээс хойш латин хэлийг эртний еврей, эртний грек хэлтэй хамт Библийн ариун хэлний нэг гэж үздэг болсон.

== Латин хэл албан ёсны байсан улсууд ==

* 1733 он хүртэл - Английн Вант улсын албан ёсны хэл байсан. 1066 оноос засгийн газрын баримт бичгийг латин үсгээр бичдэг байсан байна. Албан бус бичиг баримтууд 15-р зуунаас англи хэлээр бичигдсэн байдаг. Түр зуур, протекторатын үед (1653-1660) латин хэлийг англи хэлээр сольжээ. 1660 оноос хойш латин хэл нь баримт бичгийн албан ёсны хэл болсон боловч практик дээр олон баримт бичгийг англи хэлээр бичсэн байв. 1731 онд англи хэлийг баримт бичгийн албан ёсны хэл болгосон хууль батлагдсан. Энэхүү хууль нь 1733 онд хүчин төгөлдөр болсон бөгөөд 1863 он хүртэл хүчинтэй байжээ.

* 1781 он хүртэл - Германы мужуудад латин хэлээр сургалт явууулж байсан. 1522 онд Лютер (Виттенбергт) анх удаа Шинэ Гэрээг хэвлүүлсэн бөгөөд үүнийг латинаар биш герман хэлээр хэвлүүлжээ. 1523 онд (Альстедт) Мюнцер католик шашны үйлчилгээг латин хэлээр явуулахаа больж, герман хэлээр сольсон (хэдийгээр саксон өөрөөр хэлбэл герман хэл) оффисын ажил болон шүүх дээр ашиглаж байжээ. 1524 онд Германы анхны дууны цуглуулга гарчээ. Орфуртыг &quot;Enchiridion&quot; (&quot;Энхиридион&quot;) гэж нэрлэдэг. Ном бичиж, хэвлүүлдэг гол хэл нь латин хэл хэвээр байсан боловч 1681 он гэхэд (өөрөөр хэлбэл Германы шинэ дээд эрин үед) герман хэлээрх номын тоо их байсан. 1781 онд сургалтын латин хэлийг герман хэлээр сольсон байна.
* Латин хэл нь 1784 он хүртэл Прагийн их сургууль, Чехийн абан ёсны сургалтын хэл байв. 1784 онд үүнийг герман хэлээр сольжээ. Чех улсын хамгийн анхны уран зохиолыг латин үсгээр бичиж хадгалсан байдаг. Чех хэлээрх бүтээлүүд 13-р зууны хоёрдугаар хагаст гарч эхэлсэн. 
* Польшид 16 зууны эцсээс польш хэл рүү шилжсэн байна. 
* 1844 он хүртэл Унгарын хаант улсын албан ёсны хэл нь латин байсан. 
* 1857 он хүртэл Испанид албан хэл байсан. 
* 1912 он хүртэл Италийн хаант улсад дээд боловсролын хэл нь латин байжээ. 

== Тайлбар ==
{{reflist}}

== Эшлэл ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* {{cite book|last=Bennett|first=Charles E.|title=Latin Grammar|publisher=Allyn and Bacon|location=Chicago|date=1908}}
* {{cite book|title=Vulgar Latin|first=József |last=Herman|first2=Roger (Translator) |last2=Wright|location=University Park, PA|publisher=Pennsylvania State University Press|date=2000}}
* {{cite book|first=Frank Robert|last=Palmer|title=Grammar|edition=2nd|location=Harmondsworth, Middlesex, England; New York, N.Y., U.S.A.|publisher=Penguin Books|date=1984}}
* {{citation|first=N. |last=Vincent|contribution=Latin|title=The Romance Languages|editor-first=M. |editor-last=Harris |editor1-first=N. |editor1-last=Vincent|publisher=[[Oxford University Press]]|date= 1990|location=Oxford|id=ISBN 0-19-520829-3}}
* {{cite book|last=Waquet|first=Françoise|title=Latin, or the Empire of a Sign: From the Sixteenth to the Twentieth Centuries|publisher=Verso|date=2003|id=ISBN 1-85984-402-2|first2=John (Translator)|last2= Howe}}
* {{cite book|last=Wheelock|first=Frederic|title=Latin: An Introduction|publisher=Collins|edition=6th|date=2005|id=ISBN 0-06-078423-7}}
&lt;/div&gt;

== Цахим холбоос ==
* [http://dia.phpnet.us Mediae Latinitatis Lexicon]

[[Ангилал:Мөхсөн хэл]]
[[Ангилал:Латин хэл| ]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Итали хэл]]
[[Ангилал:Андоррын хэл]]
[[Ангилал:Францын хэл]]
[[Ангилал:Италийн хэл]]
[[Ангилал:Португалын хэл]]
[[Ангилал:Румыны хэл]]
[[Ангилал:Ватиканы хэл]]</text>
      <sha1>t134ur1drua9nvtxflbdpokcipyuf1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>856438</id>
      <parentid>856339</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140214" sha1="ato6sn275655wegg8r5opwbnlo3zd8x" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}}

==== Тактикууд ====
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ====
XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман &quot;хөөрөгдсөн&quot; их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}}

== Эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

== Нийгэм ==

=== Хүн ам ===
Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}}

Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, &quot;үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}}

[[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}}

=== Архитектур ===
[[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]]
20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}}

17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. &quot;Хятад, Могол ард түмэн&quot;-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг &quot;тариалангийн Бухарчууд&quot; амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ &quot;хот&quot; нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт &quot;цайз&quot;-ын ойролцоо тэнүүчилж байв:
{{Quote|&quot;...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}}
Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь &quot;алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг&quot; гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}}

Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}}

=== Соёл ===
[[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]]
Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 
[[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь &quot;Жангарч&quot;]]
Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] &quot;Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл&quot; үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр &quot;Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр&quot; гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}}

Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}}

=== Газрын зурагууд ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
* {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}}
* {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}}
* {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>ato6sn275655wegg8r5opwbnlo3zd8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856439</id>
      <parentid>856438</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140201" sha1="m10jr6b1qbcurkfklcrmdi8t0ki6on3" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}}

==== Тактикууд ====
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ====
XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман &quot;хөөрөгдсөн&quot; их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}}

== Эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

== Нийгэм ==

=== Хүн ам ===
Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}}

Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, &quot;үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}}

[[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}}

=== Архитектур ===
[[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]]
20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}}

17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. &quot;Хятад, Могол ард түмэн&quot;-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг &quot;тариалангийн Бухарчууд&quot; амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ &quot;хот&quot; нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт &quot;цайз&quot;-ын ойролцоо тэнүүчилж байв:
{{Quote|&quot;...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}}
Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь &quot;алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг&quot; гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}}

Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}}

=== Соёл ===
[[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]]
Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 
[[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь &quot;Жангарч&quot;]]
Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] &quot;Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл&quot; үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр &quot;Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр&quot; гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}}

Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}}

=== Газрын зурагууд ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчлал
!Нас нөгчсөн он
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|}

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
* {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}}
* {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}}
* {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>m10jr6b1qbcurkfklcrmdi8t0ki6on3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856440</id>
      <parentid>856439</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140279" sha1="8fiivcp15opl8lknh1vdgg48j184p7r" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = [[Галдан Бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| symbol_type            = [[Галдан Бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}}

==== Тактикууд ====
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ====
XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман &quot;хөөрөгдсөн&quot; их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}}

== Эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

== Нийгэм ==

=== Хүн ам ===
Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}}

Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, &quot;үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}}

[[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}}

=== Архитектур ===
[[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]]
20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}}

17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. &quot;Хятад, Могол ард түмэн&quot;-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг &quot;тариалангийн Бухарчууд&quot; амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ &quot;хот&quot; нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт &quot;цайз&quot;-ын ойролцоо тэнүүчилж байв:
{{Quote|&quot;...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}}
Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь &quot;алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг&quot; гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}}

Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}}

=== Соёл ===
[[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]]
Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 
[[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь &quot;Жангарч&quot;]]
Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] &quot;Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл&quot; үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр &quot;Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр&quot; гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}}

Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}}

=== Газрын зурагууд ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчлал
!Нас нөгчсөн он
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|}

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
* {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}}
* {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}}
* {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>8fiivcp15opl8lknh1vdgg48j184p7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856441</id>
      <parentid>856440</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140279" sha1="hnj481uu8b00mdv2q6p2kdqytykvu7i" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| symbol_type            = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}}

==== Тактикууд ====
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ====
XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман &quot;хөөрөгдсөн&quot; их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}}

== Эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

== Нийгэм ==

=== Хүн ам ===
Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}}

Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, &quot;үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}}

[[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}}

=== Архитектур ===
[[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]]
20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}}

17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. &quot;Хятад, Могол ард түмэн&quot;-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг &quot;тариалангийн Бухарчууд&quot; амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ &quot;хот&quot; нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт &quot;цайз&quot;-ын ойролцоо тэнүүчилж байв:
{{Quote|&quot;...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}}
Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь &quot;алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг&quot; гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}}

Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}}

=== Соёл ===
[[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]]
Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 
[[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь &quot;Жангарч&quot;]]
Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] &quot;Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл&quot; үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр &quot;Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр&quot; гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}}

Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}}

=== Газрын зурагууд ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчлал
!Нас нөгчсөн он
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|}

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
* {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}}
* {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}}
* {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>hnj481uu8b00mdv2q6p2kdqytykvu7i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856443</id>
      <parentid>856441</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140281" sha1="2g0tptnsloe56ebhipexb9d7cr4yjf8" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| symbol_type            = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}}

==== Тактикууд ====
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ====
XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман &quot;хөөрөгдсөн&quot; их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}}

== Эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

== Нийгэм ==

=== Хүн ам ===
Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}}

Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, &quot;үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}}

[[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}}

=== Архитектур ===
[[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]]
20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}}

17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. &quot;Хятад, Могол ард түмэн&quot;-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг &quot;тариалангийн Бухарчууд&quot; амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ &quot;хот&quot; нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт &quot;цайз&quot;-ын ойролцоо тэнүүчилж байв:
{{Quote|&quot;...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}}
Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь &quot;алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг&quot; гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}}

Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}}

=== Соёл ===
[[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]]
Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 
[[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь &quot;Жангарч&quot;]]
Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] &quot;Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл&quot; үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр &quot;Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр&quot; гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}}

Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}}

=== Газрын зурагууд ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчлал
!Нас нөгчсөн он
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|}

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
* {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}}
* {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}}
* {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>2g0tptnsloe56ebhipexb9d7cr4yjf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаан-Үд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25783</id>
    <revision>
      <id>856436</id>
      <parentid>832542</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13574" sha1="rf701rx000etrjmzuxsh0120pmqkhqz" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
| mn_name                 = Улаан-Үд
| ru_name                 = Улан-Удэ
| loc_name1               = Улаан-Үдэ
| loc_lang1               = Буриад
| loc_name2               = 
| loc_lang2               = 
| loc_name3               = 
| loc_lang3               = 
| loc_name4               = 
| loc_lang4               = 
| other_name              = 
| other_lang              = 
| image_skyline           = Центр Улан-Удэ.JPG
| image_caption           = Улаан-Үдийн хотын төв
| image_map               = 
| map_caption             = 
| coordinates             = {{coord|51|50|N|107|36|E|display=inline,title}}
| image_flag              = Flag of Ulan-Ude (Buryatia).png
| flag_caption            = Туг
| image_coa               = Ulan-Ude COA (2005).gif
| coa_caption             = Сүлд
| anthem                  = 
| anthem_ref              = 
| holiday                 = 9 сарын эхний бямба гараг
| holiday_ref             = 
&lt;!-- administrative status --&gt;
| federal_subject         = [[Буриад]]
| federal_subject_ref     = 
| adm_district_jur        = 
| adm_district_jur_ref    = 
| adm_inhabloc_jur        = Улаан-Үд [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref28&quot; /&gt;
| adm_citydistrict_jur    = 
| adm_citydistrict_type   = 
| adm_citydistrict_jur_ref = 
| adm_selsoviet_jur       = 
| adm_selsoviet_type      = 
| adm_selsoviet_jur_ref   = 
| capital_of              = Бүгд Найрамдах Буриад Улс
| capital_of_ref          = 
| adm_ctr_of1             = Улаан-Үд бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref28&quot; /&gt; 
| adm_ctr_of2             = 
| adm_ctr_of2_ref         = 
| adm_ctr_of3             = 
| adm_ctr_of3_ref         = 
| inhabloc_cat            = Хот
| inhabloc_cat_ref        = 
| inhabloc_type           = 
| inhabloc_type_ref       = 
&lt;!-- municipal status --&gt;
| mun_district_jur        = 
| mun_district_jur_ref    = 
| urban_okrug_jur         = Улаан-Үд хотын тойрог
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref405&quot; /&gt;
| urban_settlement_jur    = 
| urban_settlement_jur_ref = 
| rural_settlement_jur    = 
| rural_settlement_jur_ref = 
| inter_settlement_territory = 
| inter_settlement_territory_ref = 
| mun_admctr_of1          = Улаан-Үд хотын тойрог
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref405&quot; /&gt; 
| mun_admctr_of2          = 
| mun_admctr_of2_ref      = 
| leader_title            = Хотын дарга
| leader_title_ref        = &lt;ref name=&quot;baikal24&quot;&gt;{{Cite web |title=Baikal24 |url=https://baikal24.ru/text/09-09-2019/010/}}&lt;/ref&gt;
| leader_name             = Игорь Шутенков
| leader_name_ref         = &lt;ref name=&quot;baikal24&quot; /&gt;
| representative_body     = Хотын төлөөлөгчдийн зөвлөл
| representative_body_ref = &lt;ref name=&quot;baikal24&quot; /&gt;
&lt;!-- statistics --&gt;
| elevation_m             = 
| area_km2                = 347.6
| area_km2_ref            = 
| pop_2010census          = 404426
| pop_2010census_rank     = 45-д
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 
| pop_latest_date         = 
| pop_latest_ref          = 
| population_demonym      = 
| time_zone_ref           = 
&lt;!-- history --&gt;
| established_date        = 1666
| established_title       = 
| established_date_ref    = 
| current_cat_date        = 1775
| current_cat_date_ref    = 
| abolished_date          = 
| abolished_date_ref      = 
&lt;!-- misc --&gt;
| postal_codes            = 6700xx
| postal_codes_ref        = 
| dialing_codes           = 3012
| dialing_codes_ref       = 
| website                 = ulan-ude-eg.ru
}}

'''Улаан-Үд''' («[[улаан]]»+«[[үд]]», ''Үд'' гэсэн нь [[Үд гол]]ын нэрээс өгөгдсөн; Монголд ''Улаан-Үүд'' гэж андуурч бичих нь түгээмэл таардаг; Орост [[Буриад аялга|буриадаар]] ''Улаан-Үдэ''; [[монгол бичиг|монгол бичгээр]] ''ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠦᠳ ᠡ''; 1934 оноос урьдахыг кирилл монголд '''Дээд-Үд'''; кирилл буриадаар ''Дээдэ-Үдэ''; [[оросоор]] 1775—1934 онд ''Верхнеудинск'') — [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]] (БНБурУ)-ын [[нийслэл]] [[хот]] юм. [[Байгал нуур]]ын зүүн урагш 130 км зайнд [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]] - [[Үд гол|Үд]] голуудын бэлчирт оршдог хот. Хотын эзлэх талбай — 347.6 км². Оросын Холбооны статистикийн албаны мэдээгээр 2025 оны байдлаар 435067 хүн оршин сууж байна. Орос улсын хэмжээнд харьцуулвал [[ОХУ-ын 50 том хот|45-рт орох]] хүн амтай хот юм.

Улаан-Үд хотод [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] Ерөнхий Консулын газар ажиллаж байна.

== Түүх ==
Эртнээс нааш [[Монгол үндэстэн|Монгол]] угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг [[1206  он]]д байгуулагдсан [[Их Монгол Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтаж байв.

1648 онд оросууд [[Баргажин аймаг|Баргажин]]д анхны шивээгээ барин нутгаа тэлэх бодлого явуулсаны үр дүнд Буриад Монголыг эзэлжээ. [[1666 он]]д [[Үд гол]]ын хөндийд оросууд анхныхаа цайзыг барьж босгон “Дээд Үд“ буюу ''Верхне-Удинск'' хэмээн нэрлэсэн нь хожмын Улаан-Үд хот бөгөөд тэр үеэс тус бүс нутгийн төв болсон юм. [[1689 он]]д [[Манж Чин гүрэн]], Хаант Оросын хооронд байгуулсан [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчинскийн гэрээ]] ёсоор албан ёсоор Оросын мэдэлд шилжсэн байна.

== Засаг захиргааны хуваарь ==
Улаан-Үд хот дотроо 3 дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''городской район'') болж хуваагдана.
* Зөвлөлт дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''Советский район'')
* Төмөрзамын дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''Железнодорожный район'')
* Октябрын дүүрэг ([[Орос хэл|орос.]] ''Октябрьский район'')

=== Улаан-Удэ хотын дарга нар ===

* Виктор Кукшинов — 1987 оны 8-р сараас 1990 оны 5-р сар хүртэл — Хотын Гүйцэтгэх хорооны дарга; 1990 оны 5-р сараас 1992 оны 1-р сар хүртэл — Хотын зөвлөлийн дарга; 1992 оны 1-р сараас 1994 оны 7-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны дарга.
* Александр Лубсанов — 1994 оны 7-р сараас 1995 оны 12-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны дарга.
* Валерий Шаповалов — 1995 оны 12-р сараас 1997 оны 1-р сар хүртэл - Нутгийн удирдлагын тэргүүн - Улаан-Үд хотын дарга
* Анатолий Прейзнер — 1997 оны 1-р сараас 1998 оны 3-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны даргын үүрэг гүйцэтгэгч.
* Геннадий Айдаев — 1998 оны 3-р сараас 2012 оны 12-р сар хүртэл - орон нутгийн засаг захиргааны тэргүүн, Улаан-Үд хотын дарга
* Александр Голков — 2012 оны 12-р сараас 2019 оны 2-р сар хүртэл Улаан-Үд хотын дүүргийн дарга байсан.
* [[Игорь Шутенков]] — 2019 оны 9-р сарын 9-нөөс хойш — Улаан-Үд хотын даргаар ажиллаж байна

== Хүн ам  ==
Улаан-Үд хотын оршин суугчдын 61% -оросууд, 35% буриадууд ажээ.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Он
! Оршин суугч
|-
| 1897 || align=&quot;right&quot; | 8.086
|-
| 1926 || align=&quot;right&quot; | 33.713
|-
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 125.690
|-
| 1959 || align=&quot;right&quot; | 175.172
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 253.569
|-
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 300.370
|-
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 352.530
|-
| 2002 || align=&quot;right&quot; | 359.391
|-
| 2010 || align=&quot;right&quot; | 404.426
|-
|2025
| align=&quot;right&quot; |435.067
|}
&lt;small&gt;''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ&lt;/small&gt;

== Газар зүй ==

=== Уур амьсгал ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| TABELLE = aktiviert
| DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts	
| DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert	
| DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200	
| QUELLE = [http://worldweather.wmo.int/107/c01013.htm Roshydromet]
| Überschrift = 	
| Ort = 	 Улаан-Үд
&lt;!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --&gt;	
| hmjan = 	−18.3
| hmfeb = 	−12.9
| hmmär = 	−1.2
| hmapr = 	8.7
| hmmai = 	18.0
| hmjun = 	24.0
| hmjul = 	25.7
| hmaug = 	23.2
| hmsep = 	16.2
| hmokt = 	6.2
| hmnov = 	−5.8
| hmdez = 	−14.7
&lt;!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --&gt;		
| lmjan = 	−28.6
| lmfeb = 	−26.1
| lmmär = 	−15.1
| lmapr = 	−4.6
| lmmai = 	2.5
| lmjun = 	9.4
| lmjul = 	13.3
| lmaug = 	11.1
| lmsep = 	3.7
| lmokt = 	−4.9
| lmnov = 	−15.6
| lmdez = 	−23.9
&lt;!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --&gt;		
| nbjan = 	5
| nbfeb = 	3
| nbmär = 	2
| nbapr = 	7
| nbmai = 	13
| nbjun = 	40
| nbjul = 	72
| nbaug = 	59
| nbsep = 	27
| nbokt = 	8
| nbnov = 	10
| nbdez = 	12
&lt;!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --&gt;			
| rdjan = 	1
| rdfeb = 	1
| rdmär = 	1
| rdapr = 	2
| rdmai = 	3
| rdjun = 	6
| rdjul = 	9
| rdaug = 	7
| rdsep = 	5
| rdokt = 	2
| rdnov = 	3
| rddez = 	3
}}

== Үзмэрүүд ==

* '''&quot;В.Ленины толгой&quot; хөшөө'''- Улаан-Үд хотын төв талбайд байрадлаг. 1970 онд барьж эхлээд 1971 оны 11-р сарын 5-нд нээлтээ хийсэн. 
* '''Байгаль нуур орчмын ард түмний угсаатны зүйн музей''' нь Оросын хамгийн том задгай музейнүүдийн нэг юм. Тус музейд Хүннүгийн үеэс 20-р зууны дунд үе хүртэлх түүхэн олдворууд, түүний дотор Сибирийн ард түмний модон архитектурын өвөрмөц цуглуулга болох 40 гаруй архитектурын дурсгалууд хадгалагддаг.
* '''Буриадын Байгалийн музейн''' орчин үеийн үзэсгэлэнд палеонтологи, амьтан судлал, геологи, ургамлын өвөрмөц цуглуулга багтсан болно.
* '''Буриадын түүхийн музей''' нь хүрэл зэвсгийн үе, төмөр зэвсгийн үе, дундад зууны үе, Хүннүгийн үеийн археологийн баялаг цуглуулга, мөн 18-р зуунаас өнөөг хүртэлх Байгаль нуурын хойг болон Ар Байкалийн бүс нутагт амьдарч байсан ард түмний угсаатны зүйн цуглуулга, гоёл чимэглэлийн болон хэрэглээний урлагийн цуглуулгатай. Буддын шашны эд зүйлсийн цуглуулга онцгой байр суурь эзэлдэг.

==Зургийн цомог==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot;&gt;
File:Мэрия Улан-Удэ.JPG|Хотын захиргааны байр
File:Hambin-Hyre.JPG|Хамбын хүрээ
File:Ulan-Ude Leninna st.JPG|Лениний гудамж[[Файл:Ulan-Ude (11585711584).jpg|thumb|&quot;Ленины толгой&quot; хөшөө]]
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Ulan-Ude|Улаан-Үд}}
{{Wiktionary}}
* [https://web.archive.org/web/20071017045903/http://www.ulan-ude-eg.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Бүгд Найрамдах Буриад Улсын засаг захиргааны хуваарь}}
{{Сибирийн холбооны тойрог}}

[[Ангилал:Улаан-Үд| ]]
[[Ангилал:Буриадын суурин]]
[[Ангилал:Буриадын хот]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>rf701rx000etrjmzuxsh0120pmqkhqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майкл Бизли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41670</id>
    <revision>
      <id>856462</id>
      <parentid>750294</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HeilosUtz</username>
        <id>104607</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>856462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9433" sha1="18w583zzlfm678fnbtfb9zfocr31nwj" xml:space="preserve">{{НБА2 тоглогч
| Нэр                = Майкл Бизли
| Англиар  = Michael Beasley
| Зураг               = Michael Beasley Heat.jpg
| Хэмжээ             = 220px
| Тайлбар            = Майкл Бизли бэлтгэл дээр
| Байрлал            = [[довтлогч (сагсан бөмбөг)|довтлогч]]
| Өндөр              = 208 [[Сантиметр|см]]
| Жин                = 107 [[Килограмм|кг]]
| Баг               = Майами Хит
| Дугаар              = 30
| Иргэншил        = {{USA}}
| Мэндэлсэн огноо      = [[1989]] оны [[1 сарын 9]]
| Мэндэлсэн газар     = [[Мэриленд]], Фредерик&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.fredericknewspost.com/archive/article_b3ecce57-40ad-5f55-8d49-fdd429b2916c.html|title=Michael Beasley: A star born in Frederick?|work=The Frederick News-Post|date=March 20, 2008|author=John Cannon|accessdate=June 22, 2013}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| Бага сургууль             = Нотр-Дам (Массачусетс, Фичберг)
| Ахлах сургууль            =  Канзас (2007—2008)
| Драфт              = 2
| Драфтын жил         = 2008
| Сонгосон баг         = [[Майами Хит]]
| Багууд           = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* [[Майами Хит]] (2008—2010, 2013—2014)
* [[Миннесота Тимбервулвз]] (2010—2012)
* [[Финикс Санз]] (2012—2013)
* [[Майами Хит]] (2013—2014)
* Шанхай Шаркс (2014)
* [[Майами Хит]] (2015-одоо)
| Алдар цол           = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* [[НБА-гийн шинэ оддын шигшээ|НБА-гийн шинэ оддын I шигшээ]] (2009)
* Шилдэг шинэ тоглогч (USBWA)(2008)
* Шилдэг оюутан тоглогч (Пит Ньюэлл) (2008)
* Бүсийн шилдэг тоглогч (Big 12) (2008)
* Үндэсний коллежийн бэлгэдлийн I шигшээ (2008)
| Медалиуд =
{{МедальТэмцээн|Америк тивийн АШТ (18-)}}
{{МедальАлт|Сан Антонио 2006|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}}
{{МедальТэмцээн|Америк тивийн АШТ (19-)}}
{{МедальМөнгө|Нови Сад 2007|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}}
}}
'''Бага Майкл Пол Бизли''' ({{lang-en|Michael Paul Beasley Jr.}}; [[1989]] оны [[1 сарын 9|нэгдүгээр сарын 9]], [[Мэриленд]], Фредерик) — [[АНУ|Америкийн]] мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн]] «[[Майами Хит]]» багт тоглодог. Түүний хувьд довтлогчийн байрлалд тоглодог ба баруун, солгойгүй үсрэлттэй шидэлт гүйцэтгэдэг [[Канзас]]ын [[Их сургууль|их сургуулиас]] төрөн гарсан шилдэг оюутан тоглогч байв.

== Намтрын товчоон ==
[[2008]] оны [[6 сарын 26|зургадугаар сарын 26-нд]] драфтын хоёрдугаар сонголтоор «[[Майами Хит]]» багт хуваарилагдаж байв.&lt;ref name=&quot;drafted2nd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nba.com/heat/news/heat_select_beasley_080626.html |title=HEAT Select Michael Beasley In The 2008 NBA Draft |publisher=NBA  |date=June 26, 2008 |accessdate=December 7, 2011}}&lt;/ref&gt; [[7 сарын 2|долдугаар сарын 2-нд]] гэрээ байгуулсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nba.com/heat/news/heat_sign_beasley_080702.html |title=Heat Sign Beasley |publisher=NBA  |date=July 10, 2008 |accessdate=December 7, 2011}}&lt;/ref&gt;

«[[Миннесота Тимбервулвз]]» багийн [[2011]] болон [[2014]] оны драфтын хоёрдугаар тойргийн сонголтыг нь авахаар тохиролцон «Майами» Бизлиг «Тимбервулвз» багт [[2010]] оны [[7 сарын 12|долдугаар сарын 12-нд]] шилжүүлсэн байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=5365794|title=Sources: Heat clear space, deal Beasley|date=July 9, 2010|publisher=ESPN|accessdate=July 9, 2010}}&lt;/ref&gt;

2010 оны [[11 сарын 10|арваннэгдүгээр сарын 10-нд]] «[[Сакраменто Кингз]]» багтай тоглоход тэрээр дээд оноо болох 42 оноо авахын хажуугаар 9 бөмбөг авалт хийж багаа ялалтанд хүргэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nba.com/games/20101110/MINSAC/gameinfo.html|title=Beasley's career night lifts Wolves over Kings|date=November 11, 2010|publisher=NBA |accessdate=November 11, 2010}}&lt;/ref&gt; Шинэ баг дахь анхны улирлыг 19.2 онооны дундаж, лигийн эхний 20-д эрэмбэлэгдсэн амжилтаар үдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nba.com/statistics/player/Scoring.jsp?league=00&amp;season=22010&amp;conf=OVERALL&amp;position=0&amp;splitType=9&amp;splitScope=GAME&amp;qualified=Y&amp;yearsExp=-1&amp;splitDD=|title=2010-11 SCORING LEADERS :   Points Per Game|date=June 11, 2011|publisher=NBA |accessdate=June 11, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[2012]] оны [[7 сарын 10|долдугаар сарын 10-нд]] Бизли 18 сая долларын үнэтэй 3 жилийн гэрээг «[[Финикс Санз]]» багтай байгуулав.&lt;ref&gt;[http://www.nba.com/suns/suns-sign-michael-beasley Suns Sign Michael Beasley]&lt;/ref&gt; [[2013]] оны [[9 сарын 3|есдүгээр сарын 3-нд]] түүний хар тамхитай дахин ([[2011]] онд мөн холбогдож байсан) холбогдсон хэргийн учир багаас явуулах шийдвэр гаргаж,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nba.com/suns/phoenix-suns-waive-michael-beasley | title=Phoenix Suns Waive Michael Beasley | work=NBA.com | publisher=Turner Sports Interactive, Inc. | date=September 3, 2013 | accessdate=September 3, 2013}}&lt;/ref&gt; улмаар [[9 сарын 11|есдүгээр сарын 11-нд]] «Майами Хит» багтаа эргэн ирж байлаа.&lt;ref&gt;{{cite news|title=HEAT Signs Michael Beasley|url=http://www.nba.com/heat/news_recap/heat-signs-michael-beasley|accessdate=September 11, 2013|work=NBA.com|date=September 11, 2013}}&lt;/ref&gt;

[[Хятад]]ын «Шанхай Шаркс» багт [[2014]] оны [[9 сарын 25|есдүгээр сарын 25-нд]] элсээд&lt;ref&gt;[http://www.nba.com/grizzlies/news/2014-training-camp-roster-140924 Memphis Grizzlies announce 2014 Training Camp roster]&lt;/ref&gt; 37 тоглолтонд 28.6 оноо, 10.4 самбар, 5.2 дамжуулалт, 1.9 таслалт дунджилан 17:21 амжилттайгаар плеф-оффт шалгараагүй багаа орхин&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hothothoops.com/2015/2/16/8047337/miami-heat-michael-beasley-nba-contract-china-training-work-out-sign |title=Michael Beasley is training in Miami...should the Heat show interest? |access-date=2015-03-19 |archive-date=2022-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815103503/https://www.hothothoops.com/2015/2/16/8047337/miami-heat-michael-beasley-nba-contract-china-training-work-out-sign |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[2015]] оны [[2 сарын 26|хоёрдугаар сарын 26-нд]] «Майами Хитдээ» 10 өдрийн гэрээгээр эргэн ирж,&lt;ref&gt;{{cite news|title=HEAT Signs Michael Beasley|url=http://www.nba.com/heat/roster/heat-signs-michael-beasley|accessdate=February 26, 2015|work=NBA.com|date=February 26, 2015}}&lt;/ref&gt; боломжийн тоглолт үзүүлсэнээр улирлын турш тоглохоор болжээ.&lt;ref&gt;[http://www.nba.com/heat/news/heat-signs-michael-beasley-remainder-season HEAT Signs Michael Beasley For Remainder Of Season]&lt;/ref&gt;
{{clear}}
==Лавлах холбоос==
{{лавлах холбоос|2}}

== Цахим холбоос ==
* [http://www.nba.com/playerfile/michael_beasley Майкл Бизли - НБА] {{ref-en}}
* [http://www.basketball-reference.com/players/b/beaslmi01.html Профайл - www.basketball-reference.com] {{ref-en}}

{{basket-bio-stub}}
{{Майами Хит багийн бүрэлдэхүүн}}
{{2008 оны НБА-гийн драфт}}

[[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч]]
[[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]]
[[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]]
[[Ангилал:Майами Хийт багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Миннесота Тимбервулвз багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Финикс Санс багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1989 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>18w583zzlfm678fnbtfb9zfocr31nwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Featured article</title>
    <ns>10</ns>
    <id>44943</id>
    <revision>
      <id>856444</id>
      <parentid>855867</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="ni6lcglx6gvjvfzexs0wzaegt7u8zug" xml:space="preserve">{{Main other|{{Top icon
| imagename    = cscr-featured.svg
| wikilink     = Википедиа:Онцлох өгүүлэл
| alt          = 
| description  = Энэ бол Монголын Википедиагийн онцлох өгүүлэл. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг энд дарж үзнэ үү.
| id           = featured-star
}}|
}}&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ni6lcglx6gvjvfzexs0wzaegt7u8zug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Coldplay хамтлагийн дууны борлуулалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53024</id>
    <revision>
      <id>856470</id>
      <parentid>855903</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Esambuu</username>
        <id>42335</id>
      </contributor>
      <origin>856470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52511" sha1="0ple2w066ll0nvuc0mu1ygvllfiwna9" xml:space="preserve">[[Coldplay]] хамтлаг нь дэлхий хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчдийн нэг бөгөөд дэлхий даяар 75 гаруй сая цомогоо борлуулаад байна.Түүнээс 13 сая гаруйг АНУ-д,12 сая гаруйг Их Британид борлуулжээ.

==Синглүүдийн борлуулалт==

=== Их Британи {{flagicon|GBR}}===
Гэрчилгээний тайлбар :
Platinum - 600,000-с дээш 
Gold - 400,000-с дээш 
Silver - 200,000-с дээш

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|{{Abbr|No.|Number}}
!rowspan=&quot;2&quot;|Дууны нэр 
!rowspan=&quot;2&quot; | Уран бүтээлч 
!rowspan=&quot;2&quot; | Багтсан цомог
!rowspan=&quot;2&quot; | Оргил&lt;br /&gt;амжилт
!rowspan=&quot;2&quot; | Худалдаанд гарсан он
!colspan=&quot;3&quot; | Борлуулалт (Sales)
!rowspan=&quot;2&quot; | Гэрчилгээ
!rowspan=&quot;2&quot; | Гэрчилгээ авсан огноо
!rowspan=&quot;2&quot; ! scope=&quot;col&quot;| Нийт&lt;br/&gt;(Total Units)
|-
!|Физик&lt;br/&gt;(Physical)
!|Дижитал&lt;br/&gt;(Digital)
!|Стрим&lt;br/&gt;(Streaming)
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Viva la Vida]]''
| Coldplay
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 911,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 304
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/01/30
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4,200,000&lt;ref name=&quot;2025AugustSales&quot;&gt;{{Cite web |date=29 August 2025 |title=Charts Analysis: Record-Breaking K-Pop Chart Takeover Led by K-Pop Demon Hunters |url=https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250829184728/https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |archive-date=29 August 2025 |access-date=29 August 2025 |website=Music Week}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Yellow]]''
| Coldplay
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 170,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 447,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 294
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/08/29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,612,965&lt;ref name=&quot;2025AugustSales&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[Something Just Like This]]''
| The Chainsmokers &amp; [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 320,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 320
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,000,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| Coldplay
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 352,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/05/08
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,000,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''[[Fix You]]''
| Coldplay
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 727,508
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 215
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/05/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,000,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''[[Paradise]]''
| Coldplay
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 81.8
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/27
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''[[The Scientist]]''
| Coldplay
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 373,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/03/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| Coldplay
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 302,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150.6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/05/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 358,763&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-uks-official-chart-millionaires-revealed__20459/|title=The UK's Official Chart 'millionaires' revealed||last=Copsey|first=Rob|date=19 September 2017|work=[[Official Charts Company]]|publisher=Official Charts Company|accessdate=19 September 2017}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/10/03
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''[[Clocks]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 290,000+
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/05/17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''[[Princess of China]]''
| Coldplay ft. Rihanna
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 565,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/08/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''[[Christmas Lights]]''
| Coldplay
| Christmas Lights
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30.6&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/the-biggest-new-christmas-songs-how-do-they-compare-to-the-classics__21166/|title=The biggest new Christmas songs: How do they compare to the classics?|last=Copsey|first=Rob|work=[[Official Charts Company]]|date=4 December 2018|accessdate=6 December 2019}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/12/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''[[Sparks]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/12/12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''[[Magic]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 250,000+
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017/04/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 709,000&lt;ref name=&quot;2018SalesArchive&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''[[Everglow]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 52
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2020/11/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''[[My Universe]]''
| Coldplay x [[BTS]]
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/01/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 326,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021/04/02
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;2018SalesArchive&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''[[Higher Power]]''
| Coldplay
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/06/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''[[Charlie Brown]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| ''[[Speed of Sound]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 260,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/12/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;BPI&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|title=BRIT Certified|work=[[British Phonographic Industry]]|date=13 December 2024|accessdate=16 December 2024|archive-date=21 Аравдугаар сар 2018|archive-url=https://archive.today/20181021092428/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| ''[[Trouble]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/01/09
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| ''[[In My Place]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 101,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 99,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 19.5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/08/29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| ''[[Feels Like I'm Falling in Love]]''
| Coldplay
| [[Moon Music]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/01/30
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| ''[[Up&amp;Up]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 71
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/02/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| ''[[Orphans]]''
| Coldplay
| [[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/03/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| ''[[Violet Hill]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 230,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/04/11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 173
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/04/17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| ''[[We Pray]]''
| Coldplay ft. Little Simz, Burna Boy, Elyanna, Tini
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/05/01
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| ''[[Talk]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2020/01/24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 30
| ''[[Don't Panic]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 130
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2022/09/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 31
| ''[[Midnight (Coldplay song)|Midnight]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 48
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021/04/09
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 32
| ''[[Shiver]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/05/26
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 33
| ''[[Let Somebody Go]]''
| Coldplay X Selena Gomez
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/02/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 34
| ''[[God Put A Smile Upon Your Face]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2003
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/06/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| ''[[Birds]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 156
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/06/21
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 36
| ''Green Eyes''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;|
| style=&quot;text-align:center;&quot;|  
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/05/02
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 37
| ''[[Lost!]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 54
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/07/25
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 38
| ''[[All My Love]]''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 43
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/02/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 39
| ''Fun''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 164
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 40
| [[Hurts Like Heaven]]
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 157
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 41
| ''Army of One''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 198
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 42
| [[Miracles (Someone Special)]]
| Coldplay &amp; Big Sean
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 54
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 43
| ''[[Life in Technicolor II]]''
| Coldplay
| [[Prospekt's March]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 44
| ''[[Atlas]]''
| Coldplay
| The Hunger Games Soundtrack
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2013
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 45
| ''[[The Hardest Part]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2006
| style=&quot;text-align:center;&quot;|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|}

===АНУ {{flagicon|USA}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо&lt;br/&gt;
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Something Just Like This]]''
| The Chainsmokers &amp; [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Diamond
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Viva la Vida]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5,000,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|title=Coldplay RIAA Platinum &amp; Gold Certifications |last=Copsey|first=Rob|date=9 June 2015|publisher=[[RIAA]]|accessdate=9 June 2015}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| ''[[Yellow]]''
| [[Coldplay]]
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 48
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 6
| ''[[The Scientist]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 8
| ''[[Paradise]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| ''[[Fix You]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 59
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 10
| ''[[Clocks]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 29
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 11
| ''[[Magic]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!12
|[[My Universe]]
|[[Колдплей]] X BTS
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| ''[[Speed of Sound]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 500,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Австрали {{flagicon|AUS}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо&lt;br/&gt;(мэдэгдэж байгаагаар)
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Something Just Like This]]''
| [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,190,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| ''[[Viva la Vida]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 630,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| ''[[Yellow]]''
| [[Coldplay]]
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 630,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 24
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 560,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 560,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 6
| ''[[Paradise]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 6x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| ''[[Fix You]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 6x Platinum
|-
!8
|[[The Scientist]]
|[[Coldplay]]
|[[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |40
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; |420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| ''[[Magic]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 280,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
!10
|[[Clocks]]
|[[Coldplay]]
|[[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |28
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; |280,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 11
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 210,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
!12
|[[Sparks]]
|Coldplay
|[[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |140,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2x Platinum
|-
!13
|[[Higher Power]]
|Coldplay
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |44
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; |70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Platinum
|-
!14
|[[Orphans]]
|Coldplay
|[[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019
| style=&quot;text-align:center;&quot; |70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Platinum
|-
!15
|[[Everglow]]
|Coldplay
|[[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!16
|[[Up&amp;Up]]
|Coldplay
|[[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 17
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!18
|My Universe
|Coldplay
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!19
|[[Christmas Lights]]
|Coldplay
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| ''[[Speed of Sound]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 21
| ''[[Princess of China]]''
| [[Coldplay]] ft. [[Рианна|Rihanna]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 22
| ''Feels Like I'm Falling in Love''
| [[Coldplay]]
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 54
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 23
| ''[[Violet Hill]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 35,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Итали {{flagicon|ITA}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 1
| ''[[Viva la Vida]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 500,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[Something Just Like This]]'' 
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 350,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| ''[[Fix You]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''[[Yellow]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''[[My Universe]]''
| Coldplay x BTS
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''[[The Scientist]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''[[Up&amp;Up]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 32
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''[[Higher Power]]''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 52
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''[[Paradise]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''[[Magic]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''[[Christmas Lights]]''
| Coldplay
| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 58
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''[[Ink]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''[[Clocks]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2003
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''[[Everglow]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''[[Speed of Sound]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| Sparks
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 21
| [[Let Somebody Go]]
| [[Coldplay]] X [[Selena Gomez]]
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 22
| ''[[In My Place]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 35,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 23
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 24
| ''[[Princess of China]]''
| Coldplay ft. Rihanna
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 25
| ''[[Birds]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 26
| ''[[Fun]]''
| Coldplay ft. Tove Lo
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 27
| ''[[Trouble]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 28
| ''[[Miracles (Someone Special)]]''
| Coldplay ft. Big Sean
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 76
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 29
| ''[[Orphans]]''
| Coldplay
| [[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 55
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 30
| ''[[Midnight (Coldplay song)| Midnight]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 31
| ''[[Charlie Brown]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 31
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Герман {{flagicon|GER}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''Something Just Like This''
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''Viva la Vida''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death And All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 900,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''Hymn for the Weekend''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 800,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''A Sky Full of Stars''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''Fix You''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''Yellow''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 99
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''The Scientist''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''Fix You''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 65
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''Adventure of A Lifetime''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''Paradise''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''Christmas Lights''
| Coldplay
| Christmas Lights - Single
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''My Universe''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''Higher Power''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|}

===Шинэ Зеланд {{flagicon|NZL}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''Something Just Like This''
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 270,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''Yellow''
| Coldplay 
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 240,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''Viva la Vida''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death And All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 210,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''Fix You''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 180,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''Paradise''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''The Scientist''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''A Sky Full of Stars''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''Hymn for the Weekend''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 120,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''Adventure of A Lifetime''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 120,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''Sparks''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 120,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''Clocks''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''Magic''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''My Universe''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''Everglow''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''Every Teardrop is a Waterfall''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''Trouble''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 36
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''Christmas Lights''
| Coldplay
| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 34
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''Speed of Sound''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''feelslikeimfallinginlove''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| ''In My Place''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| ''Violet Hill''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| ''Up&amp;Up''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| ''Midnight''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| ''Orphans''
| Coldplay
| Everyday Life
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| ''Don't Panic''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| ''Higher Power''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| ''Charlie Brown''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| ''Let Somebody Go''
| Coldplay X Selena Gomez
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| ''A Head Full of Dreams''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 30
| ''Green Eyes''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 31
| ''We Pray''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|}

===Франц {{flagicon|FRA}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''Something Just Like This''
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 333,333
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Diamond
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''My Universe''
| Coldplay X BTS
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 33
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 333,333
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Diamond
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''WE PRAY''
| Coldplay feat. Little Simz, Burna Boy, Elyanna, TINI
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 45
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''Higher Power''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 98
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''feelslikeimfallinginlove''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 66
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''A Sky Full of Stars''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''Adventure of A Lifetime''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''Orhpans''
| Coldplay
| Everyday Life
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 172
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''Let Somebody Go''
| Coldplay x Selena Gomez
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 115
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|}

==Холбоосууд==
{{Reflist}}
{{Coldplay}}
[[Ангилал:Coldplay]]</text>
      <sha1>0ple2w066ll0nvuc0mu1ygvllfiwna9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856472</id>
      <parentid>856470</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Esambuu</username>
        <id>42335</id>
      </contributor>
      <origin>856472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52725" sha1="8rhpoqxskv6kaku14cqlmxaz1hho1xs" xml:space="preserve">[[Coldplay]] хамтлаг нь дэлхий хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчдийн нэг бөгөөд дэлхий даяар 75 гаруй сая цомогоо борлуулаад байна.Түүнээс 13 сая гаруйг АНУ-д,12 сая гаруйг Их Британид борлуулжээ.

==Синглүүдийн борлуулалт==

=== Их Британи {{flagicon|GBR}}===
Гэрчилгээний тайлбар :
Platinum - 600,000-с дээш 
Gold - 400,000-с дээш 
Silver - 200,000-с дээш

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|{{Abbr|No.|Number}}
!rowspan=&quot;2&quot;|Дууны нэр 
!rowspan=&quot;2&quot; | Уран бүтээлч 
!rowspan=&quot;2&quot; | Багтсан цомог
!rowspan=&quot;2&quot; | Оргил&lt;br /&gt;амжилт
!rowspan=&quot;2&quot; | Худалдаанд гарсан он
!colspan=&quot;3&quot; | Борлуулалт (Sales)
!rowspan=&quot;2&quot; | Гэрчилгээ
!rowspan=&quot;2&quot; | Гэрчилгээ авсан огноо
!rowspan=&quot;2&quot; ! scope=&quot;col&quot;| Нийт&lt;br/&gt;(Total Units)
|-
!|Физик&lt;br/&gt;(Physical)
!|Дижитал&lt;br/&gt;(Digital)
!|Стрим&lt;br/&gt;(Streaming)
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Viva la Vida]]''
| Coldplay
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 911,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 304
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/01/30
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4,200,000&lt;ref name=&quot;2025AugustSales&quot;&gt;{{Cite web |date=29 August 2025 |title=Charts Analysis: Record-Breaking K-Pop Chart Takeover Led by K-Pop Demon Hunters |url=https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250829184728/https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |archive-date=29 August 2025 |access-date=29 August 2025 |website=Music Week}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Yellow]]''
| Coldplay
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 170,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 447,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 294
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/08/29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,612,965&lt;ref name=&quot;2025AugustSales&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[Something Just Like This]]''
| The Chainsmokers &amp; [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 320,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 320
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,000,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| Coldplay
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 352,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/05/08
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,000,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''[[Fix You]]''
| Coldplay
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 727,508
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 215
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/05/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,000,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''[[Paradise]]''
| Coldplay
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 81.8
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/27
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''[[The Scientist]]''
| Coldplay
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 373,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/03/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| Coldplay
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 302,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150.6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/05/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 358,763&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-uks-official-chart-millionaires-revealed__20459/|title=The UK's Official Chart 'millionaires' revealed||last=Copsey|first=Rob|date=19 September 2017|work=[[Official Charts Company]]|publisher=Official Charts Company|accessdate=19 September 2017}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/10/03
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''[[Clocks]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 290,000+
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/05/17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''[[Princess of China]]''
| Coldplay ft. Rihanna
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 565,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/08/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''[[Christmas Lights]]''
| Coldplay
| Christmas Lights
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30.6&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/the-biggest-new-christmas-songs-how-do-they-compare-to-the-classics__21166/|title=The biggest new Christmas songs: How do they compare to the classics?|last=Copsey|first=Rob|work=[[Official Charts Company]]|date=4 December 2018|accessdate=6 December 2019}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/12/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''[[Sparks]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/12/12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''[[Magic]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 250,000+
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017/04/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 709,000&lt;ref name=&quot;2018SalesArchive&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''[[Everglow]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 52
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2020/11/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''[[My Universe]]''
| Coldplay x [[BTS]]
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/01/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 326,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021/04/02
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;2018SalesArchive&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''[[Higher Power]]''
| Coldplay
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/06/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''[[Charlie Brown]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| ''[[Speed of Sound]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 260,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/12/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;BPI&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|title=BRIT Certified|work=[[British Phonographic Industry]]|date=13 December 2024|accessdate=16 December 2024|archive-date=21 Аравдугаар сар 2018|archive-url=https://archive.today/20181021092428/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| ''[[Trouble]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/01/09
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| ''[[In My Place]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 101,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 99,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 19.5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/08/29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| ''[[Feels Like I'm Falling in Love]]''
| Coldplay
| [[Moon Music]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/01/30
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| ''[[Up&amp;Up]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 71
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/02/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| ''[[Orphans]]''
| Coldplay
| [[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/03/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| ''[[Violet Hill]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 230,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/04/11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 173
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/04/17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| ''[[We Pray]]''
| Coldplay ft. Little Simz, Burna Boy, Elyanna, Tini
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/05/01
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| ''[[Talk]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2020/01/24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 30
| ''[[Don't Panic]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 130
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2022/09/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 31
| ''[[Midnight (Coldplay song)|Midnight]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 48
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021/04/09
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 32
| ''[[Shiver]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/05/26
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 33
| ''[[Let Somebody Go]]''
| Coldplay X Selena Gomez
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/02/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 34
| ''[[God Put A Smile Upon Your Face]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2003
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/06/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| ''[[Birds]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 156
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/06/21
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 36
| ''Green Eyes''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;|
| style=&quot;text-align:center;&quot;|  
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/05/02
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 37
| ''[[Lost!]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 54
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/07/25
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 38
| ''[[All My Love]]''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 43
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/02/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 39
| ''Fun''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 164
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 40
| [[Hurts Like Heaven]]
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 157
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 41
| ''Army of One''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 198
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 42
| [[Miracles (Someone Special)]]
| Coldplay &amp; Big Sean
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 54
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 43
| ''[[Life in Technicolor II]]''
| Coldplay
| [[Prospekt's March]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 44
| ''[[Atlas]]''
| Coldplay
| The Hunger Games Soundtrack
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2013
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 45
| ''[[The Hardest Part]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2006
| style=&quot;text-align:center;&quot;|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|}

===АНУ {{flagicon|USA}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо&lt;br/&gt;
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Something Just Like This]]''
| The Chainsmokers &amp; [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Diamond
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Viva la Vida]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5,000,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|title=Coldplay RIAA Platinum &amp; Gold Certifications |last=Copsey|first=Rob|date=9 June 2015|publisher=[[RIAA]]|accessdate=9 June 2015}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| ''[[Yellow]]''
| [[Coldplay]]
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 48
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 6
| ''[[The Scientist]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 8
| ''[[Paradise]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| ''[[Fix You]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 59
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 10
| ''[[Clocks]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 29
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 11
| ''[[Magic]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!12
|[[My Universe]]
|[[Колдплей]] X BTS
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| ''[[Speed of Sound]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 500,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Австрали {{flagicon|AUS}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо&lt;br/&gt;(мэдэгдэж байгаагаар)
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Something Just Like This]]''
| [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,190,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| ''[[Viva la Vida]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 630,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| ''[[Yellow]]''
| [[Coldplay]]
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 630,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 24
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 560,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 560,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 6
| ''[[Paradise]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 6x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| ''[[Fix You]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 6x Platinum
|-
!8
|[[The Scientist]]
|[[Coldplay]]
|[[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |40
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; |420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| ''[[Magic]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 280,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
!10
|[[Clocks]]
|[[Coldplay]]
|[[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |28
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; |280,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 11
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 210,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
!12
|[[Sparks]]
|Coldplay
|[[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |140,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2x Platinum
|-
!13
|[[Higher Power]]
|Coldplay
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |44
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; |70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Platinum
|-
!14
|[[Orphans]]
|Coldplay
|[[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019
| style=&quot;text-align:center;&quot; |70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Platinum
|-
!15
|[[Everglow]]
|Coldplay
|[[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!16
|[[Up&amp;Up]]
|Coldplay
|[[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 17
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!18
|My Universe
|Coldplay
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!19
|[[Christmas Lights]]
|Coldplay
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| ''[[Speed of Sound]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 21
| ''[[Princess of China]]''
| [[Coldplay]] ft. [[Рианна|Rihanna]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 22
| ''Feels Like I'm Falling in Love''
| [[Coldplay]]
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 54
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 23
| ''[[Violet Hill]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 35,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Итали {{flagicon|ITA}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 1
| ''[[Viva la Vida]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 500,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[Something Just Like This]]'' 
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 350,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| ''[[Fix You]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''[[Yellow]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''[[My Universe]]''
| Coldplay x BTS
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''[[The Scientist]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''[[Up&amp;Up]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 32
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''[[Higher Power]]''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 52
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''[[Paradise]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''[[Magic]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''[[Christmas Lights]]''
| Coldplay
| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 58
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''[[Ink]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''[[Clocks]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2003
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''[[Everglow]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''[[Speed of Sound]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| Sparks
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 21
| [[Let Somebody Go]]
| [[Coldplay]] X [[Selena Gomez]]
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 22
| ''[[In My Place]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 35,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 23
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 24
| ''[[Princess of China]]''
| Coldplay ft. Rihanna
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 25
| ''[[Birds]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 26
| ''[[Fun]]''
| Coldplay ft. Tove Lo
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 27
| ''[[Trouble]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 28
| ''[[Miracles (Someone Special)]]''
| Coldplay ft. Big Sean
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 76
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 29
| ''[[Orphans]]''
| Coldplay
| [[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 55
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 30
| ''[[Midnight (Coldplay song)| Midnight]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 31
| ''[[Charlie Brown]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 31
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Герман {{flagicon|GER}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''Something Just Like This''
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''Viva la Vida''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death And All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 900,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''Hymn for the Weekend''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 800,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''A Sky Full of Stars''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''Fix You''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''Yellow''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 99
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''The Scientist''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''Fix You''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 65
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''Adventure of A Lifetime''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''Paradise''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''Christmas Lights''
| Coldplay
| Christmas Lights - Single
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''My Universe''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''Higher Power''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|}

===Шинэ Зеланд {{flagicon|NZL}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''Something Just Like This''
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 270,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''Yellow''
| Coldplay 
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 240,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''Viva la Vida''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death And All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 210,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''Fix You''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 180,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''Paradise''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''The Scientist''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''A Sky Full of Stars''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''Hymn for the Weekend''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 120,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''Adventure of A Lifetime''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 120,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''Sparks''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 120,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''Clocks''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''Magic''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''My Universe''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''Everglow''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''Every Teardrop is a Waterfall''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''Trouble''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 36
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''Christmas Lights''
| Coldplay
| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 34
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''Speed of Sound''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''feelslikeimfallinginlove''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| ''In My Place''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| ''Violet Hill''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| ''Up&amp;Up''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| ''Midnight''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| ''Orphans''
| Coldplay
| Everyday Life
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| ''Don't Panic''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| ''Higher Power''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| ''Charlie Brown''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| ''Let Somebody Go''
| Coldplay X Selena Gomez
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| ''A Head Full of Dreams''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 30
| ''Green Eyes''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 31
| ''We Pray''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 32
| ''Talk''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|}

===Франц {{flagicon|FRA}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''Something Just Like This''
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 333,333
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Diamond
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''My Universe''
| Coldplay X BTS
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 33
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 333,333
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Diamond
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''WE PRAY''
| Coldplay feat. Little Simz, Burna Boy, Elyanna, TINI
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 45
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''Higher Power''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 98
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''feelslikeimfallinginlove''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 66
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''A Sky Full of Stars''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''Adventure of A Lifetime''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''Orhpans''
| Coldplay
| Everyday Life
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 172
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''Let Somebody Go''
| Coldplay x Selena Gomez
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 115
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|}

==Холбоосууд==
{{Reflist}}
{{Coldplay}}
[[Ангилал:Coldplay]]</text>
      <sha1>8rhpoqxskv6kaku14cqlmxaz1hho1xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856473</id>
      <parentid>856472</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:43:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Esambuu</username>
        <id>42335</id>
      </contributor>
      <origin>856473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52724" sha1="rdrocz08mx7lf0s2ux1t0bf9h0k7irt" xml:space="preserve">[[Coldplay]] хамтлаг нь дэлхий хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчдийн нэг бөгөөд дэлхий даяар 75 гаруй сая цомогоо борлуулаад байна.Түүнээс 13 сая гаруйг АНУ-д,12 сая гаруйг Их Британид борлуулжээ.

==Синглүүдийн борлуулалт==

=== Их Британи {{flagicon|GBR}}===
Гэрчилгээний тайлбар :
Platinum - 600,000-с дээш 
Gold - 400,000-с дээш 
Silver - 200,000-с дээш

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|{{Abbr|No.|Number}}
!rowspan=&quot;2&quot;|Дууны нэр 
!rowspan=&quot;2&quot; | Уран бүтээлч 
!rowspan=&quot;2&quot; | Багтсан цомог
!rowspan=&quot;2&quot; | Оргил&lt;br /&gt;амжилт
!rowspan=&quot;2&quot; | Худалдаанд гарсан он
!colspan=&quot;3&quot; | Борлуулалт (Sales)
!rowspan=&quot;2&quot; | Гэрчилгээ
!rowspan=&quot;2&quot; | Гэрчилгээ авсан огноо
!rowspan=&quot;2&quot; ! scope=&quot;col&quot;| Нийт&lt;br/&gt;(Total Units)
|-
!|Физик&lt;br/&gt;(Physical)
!|Дижитал&lt;br/&gt;(Digital)
!|Стрим&lt;br/&gt;(Streaming)
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Viva la Vida]]''
| Coldplay
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 911,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 304
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/01/30
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4,200,000&lt;ref name=&quot;2025AugustSales&quot;&gt;{{Cite web |date=29 August 2025 |title=Charts Analysis: Record-Breaking K-Pop Chart Takeover Led by K-Pop Demon Hunters |url=https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250829184728/https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |archive-date=29 August 2025 |access-date=29 August 2025 |website=Music Week}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Yellow]]''
| Coldplay
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 170,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 447,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 294
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/08/29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,612,965&lt;ref name=&quot;2025AugustSales&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[Something Just Like This]]''
| The Chainsmokers &amp; [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 320,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 320
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,000,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| Coldplay
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 352,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/05/08
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,000,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''[[Fix You]]''
| Coldplay
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 727,508
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 215
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/05/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,000,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''[[Paradise]]''
| Coldplay
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 81.8
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/27
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''[[The Scientist]]''
| Coldplay
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 373,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/03/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| Coldplay
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 302,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150.6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/05/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 358,763&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-uks-official-chart-millionaires-revealed__20459/|title=The UK's Official Chart 'millionaires' revealed||last=Copsey|first=Rob|date=19 September 2017|work=[[Official Charts Company]]|publisher=Official Charts Company|accessdate=19 September 2017}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/10/03
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''[[Clocks]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 290,000+
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/05/17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''[[Princess of China]]''
| Coldplay ft. Rihanna
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 565,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/08/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''[[Christmas Lights]]''
| Coldplay
| Christmas Lights
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30.6&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/the-biggest-new-christmas-songs-how-do-they-compare-to-the-classics__21166/|title=The biggest new Christmas songs: How do they compare to the classics?|last=Copsey|first=Rob|work=[[Official Charts Company]]|date=4 December 2018|accessdate=6 December 2019}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/12/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''[[Sparks]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/12/12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''[[Magic]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 250,000+
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017/04/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 709,000&lt;ref name=&quot;2018SalesArchive&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''[[Everglow]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 52
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2020/11/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''[[My Universe]]''
| Coldplay x [[BTS]]
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/01/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 326,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021/04/02
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;2018SalesArchive&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''[[Higher Power]]''
| Coldplay
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/06/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''[[Charlie Brown]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| ''[[Speed of Sound]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 260,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/12/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;BPI&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|title=BRIT Certified|work=[[British Phonographic Industry]]|date=13 December 2024|accessdate=16 December 2024|archive-date=21 Аравдугаар сар 2018|archive-url=https://archive.today/20181021092428/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| ''[[Trouble]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/01/09
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| ''[[In My Place]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 101,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 99,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 19.5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/08/29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| ''[[Feels Like I'm Falling in Love]]''
| Coldplay
| [[Moon Music]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/01/30
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| ''[[Up&amp;Up]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 71
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/02/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| ''[[Orphans]]''
| Coldplay
| [[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/03/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| ''[[Violet Hill]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 230,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/04/11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 173
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/04/17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| ''[[We Pray]]''
| Coldplay ft. Little Simz, Burna Boy, Elyanna, Tini
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/05/01
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| ''[[Talk]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2020/01/24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 30
| ''[[Don't Panic]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 130
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2022/09/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 31
| ''[[Midnight (Coldplay song)|Midnight]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 48
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021/04/09
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 32
| ''[[Shiver]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/05/26
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 33
| ''[[Let Somebody Go]]''
| Coldplay X Selena Gomez
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/02/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 34
| ''[[God Put A Smile Upon Your Face]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2003
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/06/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| ''[[Birds]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 156
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/06/21
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 36
| ''Green Eyes''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;|
| style=&quot;text-align:center;&quot;|  
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/05/02
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 37
| ''[[Lost!]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 54
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/07/25
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 38
| ''[[All My Love]]''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 43
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/02/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 39
| ''Fun''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 164
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 40
| [[Hurts Like Heaven]]
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 157
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 41
| ''Army of One''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 198
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 42
| [[Miracles (Someone Special)]]
| Coldplay &amp; Big Sean
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 54
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 43
| ''[[Life in Technicolor II]]''
| Coldplay
| [[Prospekt's March]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 44
| ''[[Atlas]]''
| Coldplay
| The Hunger Games Soundtrack
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2013
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 45
| ''[[The Hardest Part]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2006
| style=&quot;text-align:center;&quot;|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|}

===АНУ {{flagicon|USA}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо&lt;br/&gt;
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Something Just Like This]]''
| The Chainsmokers &amp; [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Diamond
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Viva la Vida]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5,000,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|title=Coldplay RIAA Platinum &amp; Gold Certifications |last=Copsey|first=Rob|date=9 June 2015|publisher=[[RIAA]]|accessdate=9 June 2015}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| ''[[Yellow]]''
| [[Coldplay]]
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 48
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 6
| ''[[The Scientist]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 8
| ''[[Paradise]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| ''[[Fix You]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 59
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 10
| ''[[Clocks]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 29
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 11
| ''[[Magic]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!12
|[[My Universe]]
|[[Колдплей]] X BTS
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| ''[[Speed of Sound]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 500,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Австрали {{flagicon|AUS}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо&lt;br/&gt;(мэдэгдэж байгаагаар)
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Something Just Like This]]''
| [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,190,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| ''[[Viva la Vida]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 630,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| ''[[Yellow]]''
| [[Coldplay]]
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 630,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 24
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 560,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 560,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 6
| ''[[Paradise]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 6x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| ''[[Fix You]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 6x Platinum
|-
!8
|[[The Scientist]]
|[[Coldplay]]
|[[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |40
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; |420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| ''[[Magic]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 280,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
!10
|[[Clocks]]
|[[Coldplay]]
|[[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |28
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; |280,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 11
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 210,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
!12
|[[Sparks]]
|Coldplay
|[[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |140,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2x Platinum
|-
!13
|[[Higher Power]]
|Coldplay
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |44
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; |70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Platinum
|-
!14
|[[Orphans]]
|Coldplay
|[[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019
| style=&quot;text-align:center;&quot; |70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Platinum
|-
!15
|[[Everglow]]
|Coldplay
|[[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!16
|[[Up&amp;Up]]
|Coldplay
|[[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 17
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!18
|My Universe
|Coldplay
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!19
|[[Christmas Lights]]
|Coldplay
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| ''[[Speed of Sound]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 21
| ''[[Princess of China]]''
| [[Coldplay]] ft. [[Рианна|Rihanna]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 22
| ''Feels Like I'm Falling in Love''
| [[Coldplay]]
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 54
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 23
| ''[[Violet Hill]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 35,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Итали {{flagicon|ITA}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 1
| ''[[Viva la Vida]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 500,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[Something Just Like This]]'' 
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 350,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| ''[[Fix You]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''[[Yellow]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''[[My Universe]]''
| Coldplay x BTS
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''[[The Scientist]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''[[Up&amp;Up]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 32
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''[[Higher Power]]''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 52
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''[[Paradise]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''[[Magic]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''[[Christmas Lights]]''
| Coldplay
| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 58
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''[[Ink]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''[[Clocks]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2003
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''[[Everglow]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''[[Speed of Sound]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| Sparks
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 21
| [[Let Somebody Go]]
| [[Coldplay]] X [[Selena Gomez]]
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 22
| ''[[In My Place]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 35,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 23
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 24
| ''[[Princess of China]]''
| Coldplay ft. Rihanna
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 25
| ''[[Birds]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 26
| ''[[Fun]]''
| Coldplay ft. Tove Lo
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 27
| ''[[Trouble]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 28
| ''[[Miracles (Someone Special)]]''
| Coldplay ft. Big Sean
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 76
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 29
| ''[[Orphans]]''
| Coldplay
| [[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 55
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 30
| ''[[Midnight (Coldplay song)| Midnight]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 31
| ''[[Charlie Brown]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 31
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Герман {{flagicon|GER}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''Something Just Like This''
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''Viva la Vida''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death And All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 900,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''Hymn for the Weekend''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 800,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''A Sky Full of Stars''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''Fix You''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''Yellow''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 99
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''The Scientist''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''Fix You''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 65
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''Adventure of A Lifetime''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''Paradise''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''Christmas Lights''
| Coldplay
| Christmas Lights - Single
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''My Universe''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''Higher Power''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|}

===Шинэ Зеланд {{flagicon|NZL}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''Something Just Like This''
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 270,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''Yellow''
| Coldplay 
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 240,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''Viva la Vida''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death And All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 210,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''Fix You''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 180,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''Paradise''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''The Scientist''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''A Sky Full of Stars''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''Hymn for the Weekend''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 120,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''Adventure of A Lifetime''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 120,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''Sparks''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 120,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''Clocks''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''Magic''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''My Universe''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''Everglow''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''Every Teardrop is a Waterfall''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''Trouble''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 36
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''Christmas Lights''
| Coldplay
| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 34
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''Speed of Sound''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''feelslikeimfallinginlove''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| ''In My Place''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| ''Violet Hill''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| ''Up&amp;Up''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| ''Midnight''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| ''Orphans''
| Coldplay
| Everyday Life
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| ''Don't Panic''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| ''Higher Power''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| ''Charlie Brown''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| ''Let Somebody Go''
| Coldplay X Selena Gomez
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| ''A Head Full of Dreams''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 30
| ''Green Eyes''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 31
| ''We Pray''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 32
| ''Talk''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|}

===Франц {{flagicon|FRA}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''Something Just Like This''
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 333,333
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Diamond
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''My Universe''
| Coldplay X BTS
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 33
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 333,333
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Diamond
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''WE PRAY''
| Coldplay feat. Little Simz, Burna Boy, Elyanna, TINI
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 45
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''Higher Power''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 98
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''feelslikeimfallinginlove''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 66
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''A Sky Full of Stars''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''Adventure of A Lifetime''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''Orhpans''
| Coldplay
| Everyday Life
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 172
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''Let Somebody Go''
| Coldplay x Selena Gomez
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 115
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|}

==Холбоосууд==
{{Reflist}}
{{Coldplay}}
[[Ангилал:Coldplay]]</text>
      <sha1>rdrocz08mx7lf0s2ux1t0bf9h0k7irt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60025</id>
    <revision>
      <id>856488</id>
      <parentid>641012</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9948" sha1="3oektv88f7xkbh38mv1wbmzlyb3p82g" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо
| partof            = [[Монголчуудын байлдан дагуулалт]] 
| image             = Battle of Bach Dang river.jpg
| image_size        = 
| caption           = Бах Данг (Bạch Đằng) голын тулаан (1288 он)
| date              = 1257-58, 1284-1285, 1287-1288
| place             = [[Дай Вьет]] ([[Вьетнам]])
| result            = Вьетнамын ялалт

| combatant1        = [[Их Монгол Улс]]
| combatant2        = [[Дай Вьет]] ([[Вьетнам]])
| commander1        = {{ubl|[[Урианхадай]]|[[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Тогоон]]|Сүхд{{KIA}}|Ли Хэн{{KIA}}|Умар{{KIA}}}}
| commander2        = {{ubl|Тран Хун Дао|Тран Тай Тон|Тран Тхан Тон|Тран Нхан Тон|Тран Куан Хай|Тран Нхат Дуат}}
| strength1         = {{ubl|'''1257 он''': 40000-55000|'''1285 он''': 500000|'''1287 он''': 500000}}
| strength2         = {{ubl|'''1257 он''': 100000|'''1285 он''': 200000-300000|'''1287 он''': 70000}}
| casualties1       = Үл мэдэгдэх
| casualties2       = Үл мэдэгдэх
}}
[[Хубилай хаан]] [[Дай Вьет|Дай Вьетийг]] 2 удаа дайлаар морджээ. 
=1-р удааны дайн=
[[Файл:Chongquannguyenlan1.svg|200px|thumb]]
Хубилай 1260 онд [[Хаан|Их Хаан]] болсны дараа Тран династи 3 жил тутам даргач хүлээн авч, өргөл өргөдөг байсан[1][2]. Гэвч удалгүй тэдний хаан нь түүнээсээ татгалзжээ. Ийнхүү эхний аян дайн (Монголчуудын Дай Вьет рүү хийсэн 2 дахь довтолгоо) 1284 оны 12 сард хунтайж Тогооноор удирдуулан хил даван орж, Ханой хотын зүүн хойд талд байх Вань Киепт Омарын байгуулсан ялалтын дараа төд удалгүй Тан Лон (одоогийн Ханой)-г эзлэв. Тэр үед Чампа улс руу Согэту хойш хөдөлж, Нге Ан (одоогийн Вьетнамын төв-хойд бүс нутаг) руу хүрэлцэн ирэхэд Траны генерал Тран Киений удирдсан арми түүнд бууж өгөв. Гэвч Траны хаад болон дээд командлагч Тран Хун Дао тактикаа өөрчлөн, хамгаалалтаас довтолгоонд шилжиж, Монголчуудын эсрэг тэмцэж эхлэв. 4 сард генерал Тран Куан Хай Чүон Дүонд (одоогийн Ханойн хэсэг) Согэтуг буулган авч, Тай Кетэд болсон томоохон тулалдааны үеэр Согэту алагдан, Траны хаад ялалт байгуулав. Удалгүй генерал '''Тран Нат Дуат''' ч '''Хам Ту''' (одоогийн Хун Ений хэсэг)-д ялалт байгуулж, [[Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт|Жэнь Нань ван]] [[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Тогоон]] генерал [[Тран Хун Дао|Тран Хун Даод]] ялагдсанаар Хубилай хааны Дай Вьетийг эзлэх гэсэн анхны оролдлого амжилтгүй болжээ. Тогоон, Дай Вьетийн харваачдад алуулахаас сэргийлж хүрэл хоолойд нуугдсан бөгөөд энэ үйлдэл нь [[Юань улс|Их Юань улс]] болон Тогооны хувьд ичгүүртэй явдал болсон билээ.
Амжилтгүй оролдлогынхоо дараа Хубилай Нан Тунгийн ах, Аннамын хаан бөгөөд Монголчуудад урвасан Тран Ич Такийг илгээхээр төлөвлөсөн боловч, Юаний Хүнань дахь хангамжийн баазад асуудал гарч, дээрээс нь [[Хайду|Хайдугийн]] довтолгоон болсноор төлөвлөгөөгөө цуцалжээ. 1285 онд Төвөдийн Бригун урсгалынхан бослого дэгдээж, Пагвагийн урсгалын хийдүүдийг довтолсон. Мөн [[Цагадайн улс|Цагадайн улсын]] [[Дува хан]] босогчдод туслахаар ирж, Таримын сав газарт Хубилайн нэгтгэлүүдийг ялаад, Хар-хошууг бүслэв[3]. Хайду, [[Бишбалик|Бешбаликт]] байсан цэргийн хүчийг устгаад, дараа жил нь хотыг эзэлжээ. Ихэнх уйгурууд Кашгарыг орхин, Юаний алс зүүн хэсэг дэх аюулгүй газар луу нүүж одов. Энэ бүхэн Хубилайн ач Бөхтөмөр 1291 онд 10,000 Төвөдийг хороож, Бригунгийн бослогыг дарах хүртэл үргэлжлэн, Төвөдийн байдал арай гэж намжив.

=2 дахь удаагийн дайн=
[[Файл:Chongquannguyenlan2.svg|200px|thumb]]
Ийнхүү Дай Вьетэд анхаарал хандуулах боломжтой болсон Хубилай хаан 2 дахь довтолгоогоо 1287 онд, өмнөхөө бодвол том флот, хоол хүнсний арвин нөөцтэйгээр сайтар зохион байгуулалттайгаар эхлүүлэв. Тогооны удирдсан монголчууд Ван Киеп рүү (баруун хойноос) хүрч очин, Омарын явган болон морин цэргүүдтэй (Улаан голын дагуу өөр замаар очсон) нийлэн, тулалдаанд хялбар ялав. Тэнгисийн флот Ван Донд Ха Лон булангийн ойролцоо) ялалт байгуулсан ч хүнсээ ачсан ачааны том онгоцоо орхисон байсныг нь генерал Тран Хан Ду олзолжээ. Ингээд Тан Лон (одоогийн Ханой)-д байсан монголчууд хүнсний хомсдолд нэрвэгдэв. Хангамжийн талаар шинэ мэдээ ирэхгүй байсан тул Тогоон армиа Ван Киеп рүү ухраахаас өөр аргагүй боллоо. Тэр үед Дай Вьетийн арми урагш давшин, Монголчуудад эзлэгдсэн байсан олон сууринг чөлөөлжээ. Явган цэргүүд нь Ван Киеп дэх Монголчуудыг довтлох тушаал авав. Тогоон армиа хоёр хувааж, ухарсан байна.
4 сарын эхээр Хубилайн Кипчак жанжин Омараар удирдуулсан тэнгисийн цэргийн хүчин явган цэргээр дэмжүүлэн Бач Дан голд хүрч очив. Гүүр, зам устгагдаж, Дай Вьетийн цэргүүд довтолж байсны улмаас Бач Данд явган цэргийн дэмжлэггүй болжээ. Дай Вьетийн жижиг флот уг тулалдаанд оролцож, ухарч байгаа дүр үзүүлсэн байна. Монголчууд Дай Вьетийн цэргүүдийг нэхэн хөөгөөд тэдний бэлдсэн талбарт очжээ. Тэнд хүлээж байсан мянга мянган жижиг завь хоёр эргээс гарч ирэн, дайсны эгнээг задалсан. Гэнэтийн хүчтэй дайралттай тулгарсан Монголчууд далай руу ухрахыг оролдсон ч Дай Вьетчүүдийн татсан уяанд тээглэн хөлөг онгоцнууд нь гацаж, олонх нь эвдэрч сүйдэн живжээ. Тэр үед нь олон тооны галт салнууд урсан ирж мөргөж байв. Айсан Монгол цэргүүд онгоцноосоо үсэрч буун, эрэг рүү гарсан бөгөөд тэнд тэднийг Траны хаан болон Тран Хун Даогийн удирдсан арми хүлээж байлаа. Ингээд Монголын тэнгисийн флот бүрмөсөн сүйрч, Омар олзлогджээ. Тэр үед Дай Вьетийн арми Лан Соны дагуу Тогооны армийг үлдэн хөөжээ. Тогоон ширэнгэн ой дундуур дутаан нутаг буцсан аж. Гэсэн ч Дай Вьет болон Чампагийн хаант улсууд цаашид зөрчилдөөн үүсэхээс сэргийлж, Хубилайн захиргааг хүлээн зөвшөөрсөн билээ.

=Мөн үзэх=
* [[Абачи]]
* [[Хубилай хаан]]
* [[Юань улс]]


[[Ангилал:Дундад зууны дайн]]
[[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Вьетнамын харилцаа]]
[[Ангилал:Юань улс]]
[[Ангилал:13-р зууны тулалдаан]]
[[Ангилал:13-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1284 он]]
[[Ангилал:1287 он]]</text>
      <sha1>3oektv88f7xkbh38mv1wbmzlyb3p82g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856489</id>
      <parentid>856488</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9946" sha1="j1noib0ukizfcyx62739qcyfvqkw49p" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо
| partof            = [[Монголчуудын байлдан дагуулалт]] 
| image             = Battle of Bach Dang river.jpg
| image_size        = 
| caption           = Бах Дан (Bạch Đằng) голын тулаан (1288 он)
| date              = 1257-58, 1284-1285, 1287-1288
| place             = [[Дай Вьет]] ([[Вьетнам]])
| result            = Вьетнамын ялалт

| combatant1        = [[Их Монгол Улс]]
| combatant2        = [[Дай Вьет]] ([[Вьетнам]])
| commander1        = {{ubl|[[Урианхадай]]|[[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Тогоон]]|Сүхд{{KIA}}|Ли Хэн{{KIA}}|Умар{{KIA}}}}
| commander2        = {{ubl|Тран Хун Дао|Тран Тай Тон|Тран Тхан Тон|Тран Нхан Тон|Тран Куан Хай|Тран Нхат Дуат}}
| strength1         = {{ubl|'''1257 он''': 40000-55000|'''1285 он''': 500000|'''1287 он''': 500000}}
| strength2         = {{ubl|'''1257 он''': 100000|'''1285 он''': 200000-300000|'''1287 он''': 70000}}
| casualties1       = Үл мэдэгдэх
| casualties2       = Үл мэдэгдэх
}}
[[Хубилай хаан]] [[Дай Вьет|Дай Вьетийг]] 2 удаа дайлаар морджээ. 
=1-р удааны дайн=
[[Файл:Chongquannguyenlan1.svg|200px|thumb]]
Хубилай 1260 онд [[Хаан|Их Хаан]] болсны дараа Тран династи 3 жил тутам даргач хүлээн авч, өргөл өргөдөг байсан[1][2]. Гэвч удалгүй тэдний хаан нь түүнээсээ татгалзжээ. Ийнхүү эхний аян дайн (Монголчуудын Дай Вьет рүү хийсэн 2 дахь довтолгоо) 1284 оны 12 сард хунтайж Тогооноор удирдуулан хил даван орж, Ханой хотын зүүн хойд талд байх Вань Киепт Омарын байгуулсан ялалтын дараа төд удалгүй Тан Лон (одоогийн Ханой)-г эзлэв. Тэр үед Чампа улс руу Согэту хойш хөдөлж, Нге Ан (одоогийн Вьетнамын төв-хойд бүс нутаг) руу хүрэлцэн ирэхэд Траны генерал Тран Киений удирдсан арми түүнд бууж өгөв. Гэвч Траны хаад болон дээд командлагч Тран Хун Дао тактикаа өөрчлөн, хамгаалалтаас довтолгоонд шилжиж, Монголчуудын эсрэг тэмцэж эхлэв. 4 сард генерал Тран Куан Хай Чүон Дүонд (одоогийн Ханойн хэсэг) Согэтуг буулган авч, Тай Кетэд болсон томоохон тулалдааны үеэр Согэту алагдан, Траны хаад ялалт байгуулав. Удалгүй генерал '''Тран Нат Дуат''' ч '''Хам Ту''' (одоогийн Хун Ений хэсэг)-д ялалт байгуулж, [[Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт|Жэнь Нань ван]] [[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Тогоон]] генерал [[Тран Хун Дао|Тран Хун Даод]] ялагдсанаар Хубилай хааны Дай Вьетийг эзлэх гэсэн анхны оролдлого амжилтгүй болжээ. Тогоон, Дай Вьетийн харваачдад алуулахаас сэргийлж хүрэл хоолойд нуугдсан бөгөөд энэ үйлдэл нь [[Юань улс|Их Юань улс]] болон Тогооны хувьд ичгүүртэй явдал болсон билээ.
Амжилтгүй оролдлогынхоо дараа Хубилай Нан Тунгийн ах, Аннамын хаан бөгөөд Монголчуудад урвасан Тран Ич Такийг илгээхээр төлөвлөсөн боловч, Юаний Хүнань дахь хангамжийн баазад асуудал гарч, дээрээс нь [[Хайду|Хайдугийн]] довтолгоон болсноор төлөвлөгөөгөө цуцалжээ. 1285 онд Төвөдийн Бригун урсгалынхан бослого дэгдээж, Пагвагийн урсгалын хийдүүдийг довтолсон. Мөн [[Цагадайн улс|Цагадайн улсын]] [[Дува хан]] босогчдод туслахаар ирж, Таримын сав газарт Хубилайн нэгтгэлүүдийг ялаад, Хар-хошууг бүслэв[3]. Хайду, [[Бишбалик|Бешбаликт]] байсан цэргийн хүчийг устгаад, дараа жил нь хотыг эзэлжээ. Ихэнх уйгурууд Кашгарыг орхин, Юаний алс зүүн хэсэг дэх аюулгүй газар луу нүүж одов. Энэ бүхэн Хубилайн ач Бөхтөмөр 1291 онд 10,000 Төвөдийг хороож, Бригунгийн бослогыг дарах хүртэл үргэлжлэн, Төвөдийн байдал арай гэж намжив.

=2 дахь удаагийн дайн=
[[Файл:Chongquannguyenlan2.svg|200px|thumb]]
Ийнхүү Дай Вьетэд анхаарал хандуулах боломжтой болсон Хубилай хаан 2 дахь довтолгоогоо 1287 онд, өмнөхөө бодвол том флот, хоол хүнсний арвин нөөцтэйгээр сайтар зохион байгуулалттайгаар эхлүүлэв. Тогооны удирдсан монголчууд Ван Киеп рүү (баруун хойноос) хүрч очин, Омарын явган болон морин цэргүүдтэй (Улаан голын дагуу өөр замаар очсон) нийлэн, тулалдаанд хялбар ялав. Тэнгисийн флот Ван Донд Ха Лон булангийн ойролцоо) ялалт байгуулсан ч хүнсээ ачсан ачааны том онгоцоо орхисон байсныг нь генерал Тран Хан Ду олзолжээ. Ингээд Тан Лон (одоогийн Ханой)-д байсан монголчууд хүнсний хомсдолд нэрвэгдэв. Хангамжийн талаар шинэ мэдээ ирэхгүй байсан тул Тогоон армиа Ван Киеп рүү ухраахаас өөр аргагүй боллоо. Тэр үед Дай Вьетийн арми урагш давшин, Монголчуудад эзлэгдсэн байсан олон сууринг чөлөөлжээ. Явган цэргүүд нь Ван Киеп дэх Монголчуудыг довтлох тушаал авав. Тогоон армиа хоёр хувааж, ухарсан байна.
4 сарын эхээр Хубилайн Кипчак жанжин Омараар удирдуулсан тэнгисийн цэргийн хүчин явган цэргээр дэмжүүлэн Бач Дан голд хүрч очив. Гүүр, зам устгагдаж, Дай Вьетийн цэргүүд довтолж байсны улмаас Бач Данд явган цэргийн дэмжлэггүй болжээ. Дай Вьетийн жижиг флот уг тулалдаанд оролцож, ухарч байгаа дүр үзүүлсэн байна. Монголчууд Дай Вьетийн цэргүүдийг нэхэн хөөгөөд тэдний бэлдсэн талбарт очжээ. Тэнд хүлээж байсан мянга мянган жижиг завь хоёр эргээс гарч ирэн, дайсны эгнээг задалсан. Гэнэтийн хүчтэй дайралттай тулгарсан Монголчууд далай руу ухрахыг оролдсон ч Дай Вьетчүүдийн татсан уяанд тээглэн хөлөг онгоцнууд нь гацаж, олонх нь эвдэрч сүйдэн живжээ. Тэр үед нь олон тооны галт салнууд урсан ирж мөргөж байв. Айсан Монгол цэргүүд онгоцноосоо үсэрч буун, эрэг рүү гарсан бөгөөд тэнд тэднийг Траны хаан болон Тран Хун Даогийн удирдсан арми хүлээж байлаа. Ингээд Монголын тэнгисийн флот бүрмөсөн сүйрч, Омар олзлогджээ. Тэр үед Дай Вьетийн арми Лан Соны дагуу Тогооны армийг үлдэн хөөжээ. Тогоон ширэнгэн ой дундуур дутаан нутаг буцсан аж. Гэсэн ч Дай Вьет болон Чампагийн хаант улсууд цаашид зөрчилдөөн үүсэхээс сэргийлж, Хубилайн захиргааг хүлээн зөвшөөрсөн билээ.

=Мөн үзэх=
* [[Абачи]]
* [[Хубилай хаан]]
* [[Юань улс]]


[[Ангилал:Дундад зууны дайн]]
[[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Вьетнамын харилцаа]]
[[Ангилал:Юань улс]]
[[Ангилал:13-р зууны тулалдаан]]
[[Ангилал:13-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1284 он]]
[[Ангилал:1287 он]]</text>
      <sha1>j1noib0ukizfcyx62739qcyfvqkw49p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856490</id>
      <parentid>856489</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9948" sha1="ch485zh2boo2qwslmiaksmsco93e17l" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо
| partof            = [[Монголчуудын байлдан дагуулалт]] 
| image             = Battle of Bach Dang river.jpg
| image_size        = 
| caption           = Бах Дан (Bạch Đằng) голын тулаан (1288 он)
| date              = 1257-1258, 1284-1285, 1287-1288
| place             = [[Дай Вьет]] ([[Вьетнам]])
| result            = Вьетнамын ялалт

| combatant1        = [[Их Монгол Улс]]
| combatant2        = [[Дай Вьет]] ([[Вьетнам]])
| commander1        = {{ubl|[[Урианхадай]]|[[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Тогоон]]|Сүхд{{KIA}}|Ли Хэн{{KIA}}|Умар{{KIA}}}}
| commander2        = {{ubl|Тран Хун Дао|Тран Тай Тон|Тран Тхан Тон|Тран Нхан Тон|Тран Куан Хай|Тран Нхат Дуат}}
| strength1         = {{ubl|'''1257 он''': 40000-55000|'''1285 он''': 500000|'''1287 он''': 500000}}
| strength2         = {{ubl|'''1257 он''': 100000|'''1285 он''': 200000-300000|'''1287 он''': 70000}}
| casualties1       = Үл мэдэгдэх
| casualties2       = Үл мэдэгдэх
}}
[[Хубилай хаан]] [[Дай Вьет|Дай Вьетийг]] 2 удаа дайлаар морджээ. 
=1-р удааны дайн=
[[Файл:Chongquannguyenlan1.svg|200px|thumb]]
Хубилай 1260 онд [[Хаан|Их Хаан]] болсны дараа Тран династи 3 жил тутам даргач хүлээн авч, өргөл өргөдөг байсан[1][2]. Гэвч удалгүй тэдний хаан нь түүнээсээ татгалзжээ. Ийнхүү эхний аян дайн (Монголчуудын Дай Вьет рүү хийсэн 2 дахь довтолгоо) 1284 оны 12 сард хунтайж Тогооноор удирдуулан хил даван орж, Ханой хотын зүүн хойд талд байх Вань Киепт Омарын байгуулсан ялалтын дараа төд удалгүй Тан Лон (одоогийн Ханой)-г эзлэв. Тэр үед Чампа улс руу Согэту хойш хөдөлж, Нге Ан (одоогийн Вьетнамын төв-хойд бүс нутаг) руу хүрэлцэн ирэхэд Траны генерал Тран Киений удирдсан арми түүнд бууж өгөв. Гэвч Траны хаад болон дээд командлагч Тран Хун Дао тактикаа өөрчлөн, хамгаалалтаас довтолгоонд шилжиж, Монголчуудын эсрэг тэмцэж эхлэв. 4 сард генерал Тран Куан Хай Чүон Дүонд (одоогийн Ханойн хэсэг) Согэтуг буулган авч, Тай Кетэд болсон томоохон тулалдааны үеэр Согэту алагдан, Траны хаад ялалт байгуулав. Удалгүй генерал '''Тран Нат Дуат''' ч '''Хам Ту''' (одоогийн Хун Ений хэсэг)-д ялалт байгуулж, [[Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт|Жэнь Нань ван]] [[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Тогоон]] генерал [[Тран Хун Дао|Тран Хун Даод]] ялагдсанаар Хубилай хааны Дай Вьетийг эзлэх гэсэн анхны оролдлого амжилтгүй болжээ. Тогоон, Дай Вьетийн харваачдад алуулахаас сэргийлж хүрэл хоолойд нуугдсан бөгөөд энэ үйлдэл нь [[Юань улс|Их Юань улс]] болон Тогооны хувьд ичгүүртэй явдал болсон билээ.
Амжилтгүй оролдлогынхоо дараа Хубилай Нан Тунгийн ах, Аннамын хаан бөгөөд Монголчуудад урвасан Тран Ич Такийг илгээхээр төлөвлөсөн боловч, Юаний Хүнань дахь хангамжийн баазад асуудал гарч, дээрээс нь [[Хайду|Хайдугийн]] довтолгоон болсноор төлөвлөгөөгөө цуцалжээ. 1285 онд Төвөдийн Бригун урсгалынхан бослого дэгдээж, Пагвагийн урсгалын хийдүүдийг довтолсон. Мөн [[Цагадайн улс|Цагадайн улсын]] [[Дува хан]] босогчдод туслахаар ирж, Таримын сав газарт Хубилайн нэгтгэлүүдийг ялаад, Хар-хошууг бүслэв[3]. Хайду, [[Бишбалик|Бешбаликт]] байсан цэргийн хүчийг устгаад, дараа жил нь хотыг эзэлжээ. Ихэнх уйгурууд Кашгарыг орхин, Юаний алс зүүн хэсэг дэх аюулгүй газар луу нүүж одов. Энэ бүхэн Хубилайн ач Бөхтөмөр 1291 онд 10,000 Төвөдийг хороож, Бригунгийн бослогыг дарах хүртэл үргэлжлэн, Төвөдийн байдал арай гэж намжив.

=2 дахь удаагийн дайн=
[[Файл:Chongquannguyenlan2.svg|200px|thumb]]
Ийнхүү Дай Вьетэд анхаарал хандуулах боломжтой болсон Хубилай хаан 2 дахь довтолгоогоо 1287 онд, өмнөхөө бодвол том флот, хоол хүнсний арвин нөөцтэйгээр сайтар зохион байгуулалттайгаар эхлүүлэв. Тогооны удирдсан монголчууд Ван Киеп рүү (баруун хойноос) хүрч очин, Омарын явган болон морин цэргүүдтэй (Улаан голын дагуу өөр замаар очсон) нийлэн, тулалдаанд хялбар ялав. Тэнгисийн флот Ван Донд Ха Лон булангийн ойролцоо) ялалт байгуулсан ч хүнсээ ачсан ачааны том онгоцоо орхисон байсныг нь генерал Тран Хан Ду олзолжээ. Ингээд Тан Лон (одоогийн Ханой)-д байсан монголчууд хүнсний хомсдолд нэрвэгдэв. Хангамжийн талаар шинэ мэдээ ирэхгүй байсан тул Тогоон армиа Ван Киеп рүү ухраахаас өөр аргагүй боллоо. Тэр үед Дай Вьетийн арми урагш давшин, Монголчуудад эзлэгдсэн байсан олон сууринг чөлөөлжээ. Явган цэргүүд нь Ван Киеп дэх Монголчуудыг довтлох тушаал авав. Тогоон армиа хоёр хувааж, ухарсан байна.
4 сарын эхээр Хубилайн Кипчак жанжин Омараар удирдуулсан тэнгисийн цэргийн хүчин явган цэргээр дэмжүүлэн Бач Дан голд хүрч очив. Гүүр, зам устгагдаж, Дай Вьетийн цэргүүд довтолж байсны улмаас Бач Данд явган цэргийн дэмжлэггүй болжээ. Дай Вьетийн жижиг флот уг тулалдаанд оролцож, ухарч байгаа дүр үзүүлсэн байна. Монголчууд Дай Вьетийн цэргүүдийг нэхэн хөөгөөд тэдний бэлдсэн талбарт очжээ. Тэнд хүлээж байсан мянга мянган жижиг завь хоёр эргээс гарч ирэн, дайсны эгнээг задалсан. Гэнэтийн хүчтэй дайралттай тулгарсан Монголчууд далай руу ухрахыг оролдсон ч Дай Вьетчүүдийн татсан уяанд тээглэн хөлөг онгоцнууд нь гацаж, олонх нь эвдэрч сүйдэн живжээ. Тэр үед нь олон тооны галт салнууд урсан ирж мөргөж байв. Айсан Монгол цэргүүд онгоцноосоо үсэрч буун, эрэг рүү гарсан бөгөөд тэнд тэднийг Траны хаан болон Тран Хун Даогийн удирдсан арми хүлээж байлаа. Ингээд Монголын тэнгисийн флот бүрмөсөн сүйрч, Омар олзлогджээ. Тэр үед Дай Вьетийн арми Лан Соны дагуу Тогооны армийг үлдэн хөөжээ. Тогоон ширэнгэн ой дундуур дутаан нутаг буцсан аж. Гэсэн ч Дай Вьет болон Чампагийн хаант улсууд цаашид зөрчилдөөн үүсэхээс сэргийлж, Хубилайн захиргааг хүлээн зөвшөөрсөн билээ.

=Мөн үзэх=
* [[Абачи]]
* [[Хубилай хаан]]
* [[Юань улс]]


[[Ангилал:Дундад зууны дайн]]
[[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Вьетнамын харилцаа]]
[[Ангилал:Юань улс]]
[[Ангилал:13-р зууны тулалдаан]]
[[Ангилал:13-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1284 он]]
[[Ангилал:1287 он]]</text>
      <sha1>ch485zh2boo2qwslmiaksmsco93e17l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бумбутай хатан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123211</id>
    <revision>
      <id>856445</id>
      <parentid>856433</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11247" sha1="lfp717v4zuzda3atwllct5ps6invk95" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяожуанвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝莊文皇后}}
| image        = Imperial_Portrait_of_Empress_Xiao_Zhuang_Wen.jpg
| title        = 
| caption      = Бумбутай хатны нас тогтсон үеийн хөрөг
| alt          = 

| succession  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign       = 1643 он – 1661 он
| reign-type  = Огноо
| predecessor  = [[Шяодуаньвэнь|Шяодуаньвэнь хатан]]
| successor    = [[Шяохуйжан|Шяохуйжан хатан]]

| succession1  = Чин улсын их хатан эх
| reign1       = 1661 он – 1688 он
| reign-type1  = Огноо

| birth_date   = {{Birth date|1613|3|28}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1688|1|27|1613|3|28}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Чингийн зүүн бунхан|Жао баруун бунхан]], [[Зүньхуа]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1625|1643|end=н}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Эеэр засагч]]|[[Юнму гүрүн гүнж]]|[[Шухуй гүрүн гүнж]]|[[Шүжэ гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Бумбутай
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяожуанвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝莊文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠠᠮᠪᠠᠯᡳᠩᡤᡡ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Зайсанбөх бэйл]]
| mother       = [[Боли үжин]] (Хорчины бага үжин)
| religion     = 
}}
'''Бумбутай хатан''' ({{MongolUnicode|ᠪᡠᠮᠪᡠᡨᠠᡳ|v}}; 1613 оны 3 сарын 28 – 1688 оны 1 сарын 27) бол [[Хорчин]] аймгийн [[Боржигин]] овгийн Зайсанбөх бэйлийн охин, манжийн [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хааны]] бага хатан. [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хааны]] ээж, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] эмээ. [[Чин гүрэн|Дайчин гүрний]] анхны [[Тайху|хуан тайху]] гэж түүхэнд бичигдэж үлджээ. 

== Намтар ==
1625 оны хавар 12 настайдаа [[Дээд эрдэмт|Хун тайжтай]] гэрлэж, татвар эм нь болжээ. Дээд эрдэмт хаан нь олон хатад татвартай байснаас Хорчины Шяодуаньвэнь боржигин Жэржэр, Минхуйфэй боржигин Харжол, [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] хоёр хатан, Жаруудын боржигин татвар эм, [[Түмэнхэн сайн ноён|Сайн ноёны]] удмын нэг татвар эм гэсэн 7-8  монгол их бага хатад байсны нэг нь Бумбутай юм. Харжол хатан бол Бумбутайгийн эгч, Шяодуаньвэнь Жэржэр хатан бол тэдний авга эгч юм. 

Тэрбээр 1629 оны 1 сарын 31 нд [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] 4-р гэг Ёнму гүрний гүнж, 1632 оны 3 сарын 2 нд 5-р гэг Шүхуй гүрний гүнж, 1633 оны 12 сарын 16 нд 7-р гэг Шүжө гүрний гүнжийг төрүүлсэн. 1636 оны 8 сард Бумбутайг '''Юнфу ордны Жуанфэй''' (бага хатан) цолоор өргөмжлөв. 1638 оны 3 сарын 15 нд Дээд эрдэмтийн 9-р агь [[Эеэр засагч|Фулинийг]] төрүүлэв. 1643 онд нөхрийгөө өөд болсны дараа тус жилийнхээ 9 сарын 21 нд түүний хүү Фулин 5 настайдаа [[Чин гүрэн|Дайчин гүрний]] эзэн хаан болов. Оны цолыг [[Манж хэл|манжаар]] {{MongolUnicode|ᡳᠵᡳᠰᡥᡡᠨ ᡩᠠᠰᠠᠨ}}(Ижисхүн дасан), [[монголоор]] Эеэр засагч, [[хятадаар]] 順治 (Шүньжи) хэмээн тунхаглав. Дээд эрдэмт хаан нас барсны дараа өөрийн хүү Фулинийг хаан сэнтийд өргөмжлүүлж, Жаошэн хуан [[тайху]] цолоор өргөмжлөгдөв. Эеэр засагч хааныг өөд болсны дараа ач хүү Сюанье нь хаан болсны дараа Жаошэн тай хуан тайху болжээ. Дээд эрдэмт хааны төрсөн дүү [[Доргон]] чин ван, төр баригч [[хунтайж]] цолтойгоор хааны нэрийн өмнөөс төр барьж байсан. 1650 оны 12 сарын 31 нд Доргон хунтайж өөд болсны дараа Эеэр засагч хааны зарлигаар Доргонд, хаан цол нэхэж хүртээсэн. Энэ явдлаар Доргон ван, Бумбутай хатан хоёрыг албан бусаар эхнэр нөхөр байсан гэх цуу яриа тарсан ч, баримтаар нотлогдож байгаагүй юм. Энэ цуу ярианы дараагаас Доргоны гавъяа зүтгэлийг цуцлан, цол гуншин зэргийг нь эвдэлж, Доргоны гэр хөрөнгийг хурааж, хааны ургаас хасч байсан.  

1661 оны 2 сарын 9 нд Эеэр засагч хаан өөд болсны дараа түүний хүү 6 настай [[Энх амгалан|Сюанье]] Чин гүрний хаан болов. Балчир хааны өмнөөс төр барих [[Обой]], [[Сүксаха]], [[Сонин (манж сайд)|Сонин]], [[Эбилүн]] гэсэн дөрвөн сайд томилж, Хааны эмэг эх Бумбутайг тай хуантайху цолд өргөмжлөн хөшигний ардаас төр барьж байв. Энх амгалан хаан, Бумбутай хатан тэргүүтэй фракц төр баригч дөрвөн сайдын нэг Обой ноёныг албан тушаалаас нь огцоруулж, устгахаар хуйвалдаж, 1669 онд [[Обой]] сайдийг баривчлан эрх мэдлийг нь устгаж, цаазлав. Бумбутай хатан 1687 оны намар өвдөж, 1688 оны 1 сарын 27 нд таалал төгссөн. Таалал төгссөний дараа [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] зарлигаар [[Манж хэл|манжаар]]: {{MongolUnicode|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᠠᠮᠪᠠᠯᡳᠩᡤᡡ&lt;br&gt;ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ&lt;br&gt;ᡧᡠ&lt;br&gt;ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}} (hiyoošungga ambalinggū genggiyen šu hūwangheo); [[хятадаар]]: '''''Шяожуан''' Рэньшюань Чэншянь Гон-и Жыдө Чүньхүй Итянь Цишөн '''Вэнь''' '''хуанху''''' ('''孝莊'''仁宣誠憲恭懿至德純徽翊天啟聖'''文皇后''') цол нэхэн өргөмжлөн, Чин гүрний хаадын өвгөдийн сүмд тахих болжээ.
[[Файл:Consort_Zhuang.JPG|thumb|Бумбутай хатны залуу нас]]

== Гэр бүл ==

=== Төрөл садан ===

* Өвөө: [[Мангус буянт чин ван]]
* Эмээ: [[Гомбо үжин]] (Хорчины их үжин)
* Аав: [[Зайсанбөх|Зайсанбөх бэйл]]
* Ээж: [[Боли үжин]] (Хорчины бага үжин) (?-1654)
* Ах нар: [[Угшан]] зоригт чин ван, [[Цагаан (Дархан бэйл)|Цагаан]], [[Соном чин ван]], [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] дархан чин ван
* Эгч: Минхуй фэй Хайланжу/[[Харжол]] (1609–1641)

=== Нөхөр, хүүхэд ===

* Нөхөр: [[Дээд эрдэмт хаан]] (1592-1643)
* Хөвгүүн: [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хаан]] (1638-1661)

==== Охид: ====

* [[Гүрний гүнж Ёнму]]  (固倫雍穆公主; 1629 1 сарын 31 – 1678 оны 2 сар), жинхэнэ нэр Яту. [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] 4-р гэг. 1641 онд [[Хорчины Зоригт чин вангийн хошуу|Хорчины Зоригт чин вангийн хошууны]] засаг ноён, чин ван [[Биртахар|Биртахарын]] хатан болсон. Биртахар бол Зоригт чин ван [[Огшаан|Огшааны]] хүү юм.
* [[Гүрний гүнж Шүхуй]] (固倫淑慧公主; 1632 оны 3 сарын 2 – 1700 оны 2 сарын 28), жинхэнэ нэр Ату. Дээд эрдэмтийн 5-р гэг. Анхны нөхөр нь [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] [[баяд]] отгийн [[Энгэдэр|Энгэдэрийн]] хүү [[Суорха]], 1643 онд гэрлэсэн. Суорха удалгүй дайнд амь үрэгдсэн тул 1648 онд [[Баарин]] хошууны засаг ноён Сэвдэнтэй гэрлэсэн.
* [[Гүрний гүнж Шүжө]] (固倫淑哲公主; 1633 оны 12 сарын 16 – 1648 он 3 сар), Дээд эрдэмтийн 7-р гэг. 1645 онд [[Жарууд]] хошууны ноён Боржигин Ламасигийн хатан болсон.

== Цол ==

* [[Нурхач]] хааны үед (1616–1626):
** Хоёрдугаар дэсийн [[үжин]] (側福晉; 1625-1636)
* [[Дээд эрдэмт]] хааны үед (1626–1643):
** Юнфу ордны Жуан [[татвар эм]]  (莊妃; 1636 оны 8 сар - 1643 оны 9 сарын 21), 4-р дэсийн татвар эм
* [[Эеэр засагч]] хааны үед (1643–1661):
** Жаошэн [[Тайху|хуантайху]] (昭聖皇太后; 1643 оны 9 сарын 21-1661 оны 2 сарын 5)
* [[Энх амгалан]] хааны үед (1661–1722):
** Жаошэн тайхуан тайху (昭聖太皇太后; 1661 оны 2 сарын 5-1688 оны 11 сар)
** ''Шяожуанвэнь хуанху'' (孝莊文皇后; 1688 оны 11 сар)

== Холбоотой хуудас ==

* [[Хорчин]]
* [[Шяодуаньвэнь]]
* [[Харжол]]
* [[Эеэр засагч]]

{{s-start}}
{{Залгамжлал|өмнө=байгаагүй|дараа=[[Шяохуйжан]] &lt;br&gt;[[Шяоканжан]]|он=1643 оны 9 сарын 21 - 1661 оны 2 сарын 5|албан_тушаал=Чин гүрний [[Тайху|Хуан тайху]]}}
{{end}}
== Эшлэл ==

[[Ангилал:1613 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1688 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>lfp717v4zuzda3atwllct5ps6invk95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856454</id>
      <parentid>856445</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11255" sha1="hkej1efaiw3nrecnzyob8lb00mfx5fs" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Жаошэн их хатан эх&lt;br/&gt;{{langn|zh|昭勝太皇太后}}
| image        = Imperial_Portrait_of_Empress_Xiao_Zhuang_Wen.jpg
| title        = 
| caption      = Бумбутай хатны нас тогтсон үеийн хөрөг
| alt          = 

| succession  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign       = 1643 он – 1661 он
| reign-type  = Огноо
| predecessor  = [[Шяодуаньвэнь|Шяодуаньвэнь хатан]]
| successor    = [[Шяохуйжан|Шяохуйжан хатан]]

| succession1  = Чин улсын их хатан эх
| reign1       = 1661 он – 1688 он
| reign-type1  = Огноо

| birth_date   = {{Birth date|1613|3|28}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1688|1|27|1613|3|28}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Чингийн зүүн бунхан|Жао баруун бунхан]], [[Зүньхуа]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1625|1643|end=н}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Эеэр засагч]]|[[Юнму гүрүн гүнж]]|[[Шухуй гүрүн гүнж]]|[[Шүжэ гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Бумбутай
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяожуанвэнь их хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝莊文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠠᠮᠪᠠᠯᡳᠩᡤᡡ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Зайсанбөх бэйл]]
| mother       = [[Боли үжин]] (Хорчины бага үжин)
| religion     = 
}}
'''Бумбутай хатан''' ({{MongolUnicode|ᠪᡠᠮᠪᡠᡨᠠᡳ|v}}; 1613 оны 3 сарын 28 – 1688 оны 1 сарын 27) бол [[Хорчин]] аймгийн [[Боржигин]] овгийн Зайсанбөх бэйлийн охин, манжийн [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хааны]] бага хатан. [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хааны]] ээж, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] эмээ. [[Чин гүрэн|Дайчин гүрний]] анхны [[Тайху|хуан тайху]] гэж түүхэнд бичигдэж үлджээ. 

== Намтар ==
1625 оны хавар 12 настайдаа [[Дээд эрдэмт|Хун тайжтай]] гэрлэж, татвар эм нь болжээ. Дээд эрдэмт хаан нь олон хатад татвартай байснаас Хорчины Шяодуаньвэнь боржигин Жэржэр, Минхуйфэй боржигин Харжол, [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] хоёр хатан, Жаруудын боржигин татвар эм, [[Түмэнхэн сайн ноён|Сайн ноёны]] удмын нэг татвар эм гэсэн 7-8  монгол их бага хатад байсны нэг нь Бумбутай юм. Харжол хатан бол Бумбутайгийн эгч, Шяодуаньвэнь Жэржэр хатан бол тэдний авга эгч юм. 

Тэрбээр 1629 оны 1 сарын 31 нд [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] 4-р гэг Ёнму гүрний гүнж, 1632 оны 3 сарын 2 нд 5-р гэг Шүхуй гүрний гүнж, 1633 оны 12 сарын 16 нд 7-р гэг Шүжө гүрний гүнжийг төрүүлсэн. 1636 оны 8 сард Бумбутайг '''Юнфу ордны Жуанфэй''' (бага хатан) цолоор өргөмжлөв. 1638 оны 3 сарын 15 нд Дээд эрдэмтийн 9-р агь [[Эеэр засагч|Фулинийг]] төрүүлэв. 1643 онд нөхрийгөө өөд болсны дараа тус жилийнхээ 9 сарын 21 нд түүний хүү Фулин 5 настайдаа [[Чин гүрэн|Дайчин гүрний]] эзэн хаан болов. Оны цолыг [[Манж хэл|манжаар]] {{MongolUnicode|ᡳᠵᡳᠰᡥᡡᠨ ᡩᠠᠰᠠᠨ}}(Ижисхүн дасан), [[монголоор]] Эеэр засагч, [[хятадаар]] 順治 (Шүньжи) хэмээн тунхаглав. Дээд эрдэмт хаан нас барсны дараа өөрийн хүү Фулинийг хаан сэнтийд өргөмжлүүлж, Жаошэн хуан [[тайху]] цолоор өргөмжлөгдөв. Эеэр засагч хааныг өөд болсны дараа ач хүү Сюанье нь хаан болсны дараа Жаошэн тай хуан тайху болжээ. Дээд эрдэмт хааны төрсөн дүү [[Доргон]] чин ван, төр баригч [[хунтайж]] цолтойгоор хааны нэрийн өмнөөс төр барьж байсан. 1650 оны 12 сарын 31 нд Доргон хунтайж өөд болсны дараа Эеэр засагч хааны зарлигаар Доргонд, хаан цол нэхэж хүртээсэн. Энэ явдлаар Доргон ван, Бумбутай хатан хоёрыг албан бусаар эхнэр нөхөр байсан гэх цуу яриа тарсан ч, баримтаар нотлогдож байгаагүй юм. Энэ цуу ярианы дараагаас Доргоны гавъяа зүтгэлийг цуцлан, цол гуншин зэргийг нь эвдэлж, Доргоны гэр хөрөнгийг хурааж, хааны ургаас хасч байсан.  

1661 оны 2 сарын 9 нд Эеэр засагч хаан өөд болсны дараа түүний хүү 6 настай [[Энх амгалан|Сюанье]] Чин гүрний хаан болов. Балчир хааны өмнөөс төр барих [[Обой]], [[Сүксаха]], [[Сонин (манж сайд)|Сонин]], [[Эбилүн]] гэсэн дөрвөн сайд томилж, Хааны эмэг эх Бумбутайг тай хуантайху цолд өргөмжлөн хөшигний ардаас төр барьж байв. Энх амгалан хаан, Бумбутай хатан тэргүүтэй фракц төр баригч дөрвөн сайдын нэг Обой ноёныг албан тушаалаас нь огцоруулж, устгахаар хуйвалдаж, 1669 онд [[Обой]] сайдийг баривчлан эрх мэдлийг нь устгаж, цаазлав. Бумбутай хатан 1687 оны намар өвдөж, 1688 оны 1 сарын 27 нд таалал төгссөн. Таалал төгссөний дараа [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] зарлигаар [[Манж хэл|манжаар]]: {{MongolUnicode|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᠠᠮᠪᠠᠯᡳᠩᡤᡡ&lt;br&gt;ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ&lt;br&gt;ᡧᡠ&lt;br&gt;ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}} (hiyoošungga ambalinggū genggiyen šu hūwangheo); [[хятадаар]]: '''''Шяожуан''' Рэньшюань Чэншянь Гон-и Жыдө Чүньхүй Итянь Цишөн '''Вэнь''' '''хуанху''''' ('''孝莊'''仁宣誠憲恭懿至德純徽翊天啟聖'''文皇后''') цол нэхэн өргөмжлөн, Чин гүрний хаадын өвгөдийн сүмд тахих болжээ.
[[Файл:Consort_Zhuang.JPG|thumb|Бумбутай хатны залуу нас]]

== Гэр бүл ==

=== Төрөл садан ===

* Өвөө: [[Мангус буянт чин ван]]
* Эмээ: [[Гомбо үжин]] (Хорчины их үжин)
* Аав: [[Зайсанбөх|Зайсанбөх бэйл]]
* Ээж: [[Боли үжин]] (Хорчины бага үжин) (?-1654)
* Ах нар: [[Угшан]] зоригт чин ван, [[Цагаан (Дархан бэйл)|Цагаан]], [[Соном чин ван]], [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] дархан чин ван
* Эгч: Минхуй фэй Хайланжу/[[Харжол]] (1609–1641)

=== Нөхөр, хүүхэд ===

* Нөхөр: [[Дээд эрдэмт хаан]] (1592-1643)
* Хөвгүүн: [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хаан]] (1638-1661)

==== Охид: ====

* [[Гүрний гүнж Ёнму]]  (固倫雍穆公主; 1629 1 сарын 31 – 1678 оны 2 сар), жинхэнэ нэр Яту. [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] 4-р гэг. 1641 онд [[Хорчины Зоригт чин вангийн хошуу|Хорчины Зоригт чин вангийн хошууны]] засаг ноён, чин ван [[Биртахар|Биртахарын]] хатан болсон. Биртахар бол Зоригт чин ван [[Огшаан|Огшааны]] хүү юм.
* [[Гүрний гүнж Шүхуй]] (固倫淑慧公主; 1632 оны 3 сарын 2 – 1700 оны 2 сарын 28), жинхэнэ нэр Ату. Дээд эрдэмтийн 5-р гэг. Анхны нөхөр нь [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] [[баяд]] отгийн [[Энгэдэр|Энгэдэрийн]] хүү [[Суорха]], 1643 онд гэрлэсэн. Суорха удалгүй дайнд амь үрэгдсэн тул 1648 онд [[Баарин]] хошууны засаг ноён Сэвдэнтэй гэрлэсэн.
* [[Гүрний гүнж Шүжө]] (固倫淑哲公主; 1633 оны 12 сарын 16 – 1648 он 3 сар), Дээд эрдэмтийн 7-р гэг. 1645 онд [[Жарууд]] хошууны ноён Боржигин Ламасигийн хатан болсон.

== Цол ==

* [[Нурхач]] хааны үед (1616–1626):
** Хоёрдугаар дэсийн [[үжин]] (側福晉; 1625-1636)
* [[Дээд эрдэмт]] хааны үед (1626–1643):
** Юнфу ордны Жуан [[татвар эм]]  (莊妃; 1636 оны 8 сар - 1643 оны 9 сарын 21), 4-р дэсийн татвар эм
* [[Эеэр засагч]] хааны үед (1643–1661):
** Жаошэн [[Тайху|хуантайху]] (昭聖皇太后; 1643 оны 9 сарын 21-1661 оны 2 сарын 5)
* [[Энх амгалан]] хааны үед (1661–1722):
** Жаошэн тайхуан тайху (昭聖太皇太后; 1661 оны 2 сарын 5-1688 оны 11 сар)
** ''Шяожуанвэнь хуанху'' (孝莊文皇后; 1688 оны 11 сар)

== Холбоотой хуудас ==

* [[Хорчин]]
* [[Шяодуаньвэнь]]
* [[Харжол]]
* [[Эеэр засагч]]

{{s-start}}
{{Залгамжлал|өмнө=байгаагүй|дараа=[[Шяохуйжан]] &lt;br&gt;[[Шяоканжан]]|он=1643 оны 9 сарын 21 - 1661 оны 2 сарын 5|албан_тушаал=Чин гүрний [[Тайху|Хуан тайху]]}}
{{end}}
== Эшлэл ==

[[Ангилал:1613 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1688 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>hkej1efaiw3nrecnzyob8lb00mfx5fs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856455</id>
      <parentid>856454</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11264" sha1="awv30yha4hyope6d3rg12nuncf4naz9" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Жаошэн их хатан эх&lt;br/&gt;{{langn|zh|昭勝太皇太后}}
| image        = Imperial_Portrait_of_Empress_Xiao_Zhuang_Wen.jpg
| title        = 
| caption      = Бумбутай хатны нас тогтсон үеийн хөрөг
| alt          = 

| succession  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign       = 1643 он – 1661 он
| reign-type  = Огноо
| predecessor  = [[Шяодуаньвэнь|Гүрний эзэн үжин Жэржэр]]
| successor    = [[Шяохуйжан|Рэншянь хатан эх]]

| succession1  = Чин улсын их хатан эх
| reign1       = 1661 он – 1688 он
| reign-type1  = Огноо

| birth_date   = {{Birth date|1613|3|28}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1688|1|27|1613|3|28}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Чингийн зүүн бунхан|Жао баруун бунхан]], [[Зүньхуа]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1625|1643|end=н}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Эеэр засагч]]|[[Юнму гүрүн гүнж]]|[[Шухуй гүрүн гүнж]]|[[Шүжэ гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Бумбутай
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяожуанвэнь их хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝莊文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠠᠮᠪᠠᠯᡳᠩᡤᡡ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Зайсанбөх бэйл]]
| mother       = [[Боли үжин]] (Хорчины бага үжин)
| religion     = 
}}
'''Бумбутай хатан''' ({{MongolUnicode|ᠪᡠᠮᠪᡠᡨᠠᡳ|v}}; 1613 оны 3 сарын 28 – 1688 оны 1 сарын 27) бол [[Хорчин]] аймгийн [[Боржигин]] овгийн Зайсанбөх бэйлийн охин, манжийн [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хааны]] бага хатан. [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хааны]] ээж, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] эмээ. [[Чин гүрэн|Дайчин гүрний]] анхны [[Тайху|хуан тайху]] гэж түүхэнд бичигдэж үлджээ. 

== Намтар ==
1625 оны хавар 12 настайдаа [[Дээд эрдэмт|Хун тайжтай]] гэрлэж, татвар эм нь болжээ. Дээд эрдэмт хаан нь олон хатад татвартай байснаас Хорчины Шяодуаньвэнь боржигин Жэржэр, Минхуйфэй боржигин Харжол, [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] хоёр хатан, Жаруудын боржигин татвар эм, [[Түмэнхэн сайн ноён|Сайн ноёны]] удмын нэг татвар эм гэсэн 7-8  монгол их бага хатад байсны нэг нь Бумбутай юм. Харжол хатан бол Бумбутайгийн эгч, Шяодуаньвэнь Жэржэр хатан бол тэдний авга эгч юм. 

Тэрбээр 1629 оны 1 сарын 31 нд [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] 4-р гэг Ёнму гүрний гүнж, 1632 оны 3 сарын 2 нд 5-р гэг Шүхуй гүрний гүнж, 1633 оны 12 сарын 16 нд 7-р гэг Шүжө гүрний гүнжийг төрүүлсэн. 1636 оны 8 сард Бумбутайг '''Юнфу ордны Жуанфэй''' (бага хатан) цолоор өргөмжлөв. 1638 оны 3 сарын 15 нд Дээд эрдэмтийн 9-р агь [[Эеэр засагч|Фулинийг]] төрүүлэв. 1643 онд нөхрийгөө өөд болсны дараа тус жилийнхээ 9 сарын 21 нд түүний хүү Фулин 5 настайдаа [[Чин гүрэн|Дайчин гүрний]] эзэн хаан болов. Оны цолыг [[Манж хэл|манжаар]] {{MongolUnicode|ᡳᠵᡳᠰᡥᡡᠨ ᡩᠠᠰᠠᠨ}}(Ижисхүн дасан), [[монголоор]] Эеэр засагч, [[хятадаар]] 順治 (Шүньжи) хэмээн тунхаглав. Дээд эрдэмт хаан нас барсны дараа өөрийн хүү Фулинийг хаан сэнтийд өргөмжлүүлж, Жаошэн хуан [[тайху]] цолоор өргөмжлөгдөв. Эеэр засагч хааныг өөд болсны дараа ач хүү Сюанье нь хаан болсны дараа Жаошэн тай хуан тайху болжээ. Дээд эрдэмт хааны төрсөн дүү [[Доргон]] чин ван, төр баригч [[хунтайж]] цолтойгоор хааны нэрийн өмнөөс төр барьж байсан. 1650 оны 12 сарын 31 нд Доргон хунтайж өөд болсны дараа Эеэр засагч хааны зарлигаар Доргонд, хаан цол нэхэж хүртээсэн. Энэ явдлаар Доргон ван, Бумбутай хатан хоёрыг албан бусаар эхнэр нөхөр байсан гэх цуу яриа тарсан ч, баримтаар нотлогдож байгаагүй юм. Энэ цуу ярианы дараагаас Доргоны гавъяа зүтгэлийг цуцлан, цол гуншин зэргийг нь эвдэлж, Доргоны гэр хөрөнгийг хурааж, хааны ургаас хасч байсан.  

1661 оны 2 сарын 9 нд Эеэр засагч хаан өөд болсны дараа түүний хүү 6 настай [[Энх амгалан|Сюанье]] Чин гүрний хаан болов. Балчир хааны өмнөөс төр барих [[Обой]], [[Сүксаха]], [[Сонин (манж сайд)|Сонин]], [[Эбилүн]] гэсэн дөрвөн сайд томилж, Хааны эмэг эх Бумбутайг тай хуантайху цолд өргөмжлөн хөшигний ардаас төр барьж байв. Энх амгалан хаан, Бумбутай хатан тэргүүтэй фракц төр баригч дөрвөн сайдын нэг Обой ноёныг албан тушаалаас нь огцоруулж, устгахаар хуйвалдаж, 1669 онд [[Обой]] сайдийг баривчлан эрх мэдлийг нь устгаж, цаазлав. Бумбутай хатан 1687 оны намар өвдөж, 1688 оны 1 сарын 27 нд таалал төгссөн. Таалал төгссөний дараа [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] зарлигаар [[Манж хэл|манжаар]]: {{MongolUnicode|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᠠᠮᠪᠠᠯᡳᠩᡤᡡ&lt;br&gt;ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ&lt;br&gt;ᡧᡠ&lt;br&gt;ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}} (hiyoošungga ambalinggū genggiyen šu hūwangheo); [[хятадаар]]: '''''Шяожуан''' Рэньшюань Чэншянь Гон-и Жыдө Чүньхүй Итянь Цишөн '''Вэнь''' '''хуанху''''' ('''孝莊'''仁宣誠憲恭懿至德純徽翊天啟聖'''文皇后''') цол нэхэн өргөмжлөн, Чин гүрний хаадын өвгөдийн сүмд тахих болжээ.
[[Файл:Consort_Zhuang.JPG|thumb|Бумбутай хатны залуу нас]]

== Гэр бүл ==

=== Төрөл садан ===

* Өвөө: [[Мангус буянт чин ван]]
* Эмээ: [[Гомбо үжин]] (Хорчины их үжин)
* Аав: [[Зайсанбөх|Зайсанбөх бэйл]]
* Ээж: [[Боли үжин]] (Хорчины бага үжин) (?-1654)
* Ах нар: [[Угшан]] зоригт чин ван, [[Цагаан (Дархан бэйл)|Цагаан]], [[Соном чин ван]], [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] дархан чин ван
* Эгч: Минхуй фэй Хайланжу/[[Харжол]] (1609–1641)

=== Нөхөр, хүүхэд ===

* Нөхөр: [[Дээд эрдэмт хаан]] (1592-1643)
* Хөвгүүн: [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хаан]] (1638-1661)

==== Охид: ====

* [[Гүрний гүнж Ёнму]]  (固倫雍穆公主; 1629 1 сарын 31 – 1678 оны 2 сар), жинхэнэ нэр Яту. [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] 4-р гэг. 1641 онд [[Хорчины Зоригт чин вангийн хошуу|Хорчины Зоригт чин вангийн хошууны]] засаг ноён, чин ван [[Биртахар|Биртахарын]] хатан болсон. Биртахар бол Зоригт чин ван [[Огшаан|Огшааны]] хүү юм.
* [[Гүрний гүнж Шүхуй]] (固倫淑慧公主; 1632 оны 3 сарын 2 – 1700 оны 2 сарын 28), жинхэнэ нэр Ату. Дээд эрдэмтийн 5-р гэг. Анхны нөхөр нь [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] [[баяд]] отгийн [[Энгэдэр|Энгэдэрийн]] хүү [[Суорха]], 1643 онд гэрлэсэн. Суорха удалгүй дайнд амь үрэгдсэн тул 1648 онд [[Баарин]] хошууны засаг ноён Сэвдэнтэй гэрлэсэн.
* [[Гүрний гүнж Шүжө]] (固倫淑哲公主; 1633 оны 12 сарын 16 – 1648 он 3 сар), Дээд эрдэмтийн 7-р гэг. 1645 онд [[Жарууд]] хошууны ноён Боржигин Ламасигийн хатан болсон.

== Цол ==

* [[Нурхач]] хааны үед (1616–1626):
** Хоёрдугаар дэсийн [[үжин]] (側福晉; 1625-1636)
* [[Дээд эрдэмт]] хааны үед (1626–1643):
** Юнфу ордны Жуан [[татвар эм]]  (莊妃; 1636 оны 8 сар - 1643 оны 9 сарын 21), 4-р дэсийн татвар эм
* [[Эеэр засагч]] хааны үед (1643–1661):
** Жаошэн [[Тайху|хуантайху]] (昭聖皇太后; 1643 оны 9 сарын 21-1661 оны 2 сарын 5)
* [[Энх амгалан]] хааны үед (1661–1722):
** Жаошэн тайхуан тайху (昭聖太皇太后; 1661 оны 2 сарын 5-1688 оны 11 сар)
** ''Шяожуанвэнь хуанху'' (孝莊文皇后; 1688 оны 11 сар)

== Холбоотой хуудас ==

* [[Хорчин]]
* [[Шяодуаньвэнь]]
* [[Харжол]]
* [[Эеэр засагч]]

{{s-start}}
{{Залгамжлал|өмнө=байгаагүй|дараа=[[Шяохуйжан]] &lt;br&gt;[[Шяоканжан]]|он=1643 оны 9 сарын 21 - 1661 оны 2 сарын 5|албан_тушаал=Чин гүрний [[Тайху|Хуан тайху]]}}
{{end}}
== Эшлэл ==

[[Ангилал:1613 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1688 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>awv30yha4hyope6d3rg12nuncf4naz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856456</id>
      <parentid>856455</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11314" sha1="fvewvha4gqwawuunc6esnsyc2qf10y8" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Жаошэн их хатан эх&lt;br/&gt;{{langn|zh|昭勝太皇太后}}
| image        = Imperial_Portrait_of_Empress_Xiao_Zhuang_Wen.jpg
| title        = 
| caption      = Бумбутай хатны нас тогтсон үеийн хөрөг
| alt          = 

| succession  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign       = 1643 он – 1661 он
| reign-type  = Огноо
| predecessor  = [[Шяодуаньвэнь|Гүрний эзэн үжин Жэржэр]]
| successor    = [[Шяохуйжан|Рэншянь хатан эх]] &amp; [[Шяоканжан|Цихө хатан эх]]

| succession1  = Чин улсын их хатан эх
| reign1       = 1661 он – 1688 он
| reign-type1  = Огноо

| birth_date   = {{Birth date|1613|3|28}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1688|1|27|1613|3|28}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Чингийн зүүн бунхан|Жао баруун бунхан]], [[Зүньхуа]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1625|1643|end=н}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Эеэр засагч]]|[[Юнму гүрүн гүнж]]|[[Шухуй гүрүн гүнж]]|[[Шүжэ гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Бумбутай
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяожуанвэнь их хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝莊文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠠᠮᠪᠠᠯᡳᠩᡤᡡ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Зайсанбөх бэйл]]
| mother       = [[Боли үжин]] (Хорчины бага үжин)
| religion     = 
}}
'''Бумбутай хатан''' ({{MongolUnicode|ᠪᡠᠮᠪᡠᡨᠠᡳ|v}}; 1613 оны 3 сарын 28 – 1688 оны 1 сарын 27) бол [[Хорчин]] аймгийн [[Боржигин]] овгийн Зайсанбөх бэйлийн охин, манжийн [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хааны]] бага хатан. [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хааны]] ээж, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] эмээ. [[Чин гүрэн|Дайчин гүрний]] анхны [[Тайху|хуан тайху]] гэж түүхэнд бичигдэж үлджээ. 

== Намтар ==
1625 оны хавар 12 настайдаа [[Дээд эрдэмт|Хун тайжтай]] гэрлэж, татвар эм нь болжээ. Дээд эрдэмт хаан нь олон хатад татвартай байснаас Хорчины Шяодуаньвэнь боржигин Жэржэр, Минхуйфэй боржигин Харжол, [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] хоёр хатан, Жаруудын боржигин татвар эм, [[Түмэнхэн сайн ноён|Сайн ноёны]] удмын нэг татвар эм гэсэн 7-8  монгол их бага хатад байсны нэг нь Бумбутай юм. Харжол хатан бол Бумбутайгийн эгч, Шяодуаньвэнь Жэржэр хатан бол тэдний авга эгч юм. 

Тэрбээр 1629 оны 1 сарын 31 нд [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] 4-р гэг Ёнму гүрний гүнж, 1632 оны 3 сарын 2 нд 5-р гэг Шүхуй гүрний гүнж, 1633 оны 12 сарын 16 нд 7-р гэг Шүжө гүрний гүнжийг төрүүлсэн. 1636 оны 8 сард Бумбутайг '''Юнфу ордны Жуанфэй''' (бага хатан) цолоор өргөмжлөв. 1638 оны 3 сарын 15 нд Дээд эрдэмтийн 9-р агь [[Эеэр засагч|Фулинийг]] төрүүлэв. 1643 онд нөхрийгөө өөд болсны дараа тус жилийнхээ 9 сарын 21 нд түүний хүү Фулин 5 настайдаа [[Чин гүрэн|Дайчин гүрний]] эзэн хаан болов. Оны цолыг [[Манж хэл|манжаар]] {{MongolUnicode|ᡳᠵᡳᠰᡥᡡᠨ ᡩᠠᠰᠠᠨ}}(Ижисхүн дасан), [[монголоор]] Эеэр засагч, [[хятадаар]] 順治 (Шүньжи) хэмээн тунхаглав. Дээд эрдэмт хаан нас барсны дараа өөрийн хүү Фулинийг хаан сэнтийд өргөмжлүүлж, Жаошэн хуан [[тайху]] цолоор өргөмжлөгдөв. Эеэр засагч хааныг өөд болсны дараа ач хүү Сюанье нь хаан болсны дараа Жаошэн тай хуан тайху болжээ. Дээд эрдэмт хааны төрсөн дүү [[Доргон]] чин ван, төр баригч [[хунтайж]] цолтойгоор хааны нэрийн өмнөөс төр барьж байсан. 1650 оны 12 сарын 31 нд Доргон хунтайж өөд болсны дараа Эеэр засагч хааны зарлигаар Доргонд, хаан цол нэхэж хүртээсэн. Энэ явдлаар Доргон ван, Бумбутай хатан хоёрыг албан бусаар эхнэр нөхөр байсан гэх цуу яриа тарсан ч, баримтаар нотлогдож байгаагүй юм. Энэ цуу ярианы дараагаас Доргоны гавъяа зүтгэлийг цуцлан, цол гуншин зэргийг нь эвдэлж, Доргоны гэр хөрөнгийг хурааж, хааны ургаас хасч байсан.  

1661 оны 2 сарын 9 нд Эеэр засагч хаан өөд болсны дараа түүний хүү 6 настай [[Энх амгалан|Сюанье]] Чин гүрний хаан болов. Балчир хааны өмнөөс төр барих [[Обой]], [[Сүксаха]], [[Сонин (манж сайд)|Сонин]], [[Эбилүн]] гэсэн дөрвөн сайд томилж, Хааны эмэг эх Бумбутайг тай хуантайху цолд өргөмжлөн хөшигний ардаас төр барьж байв. Энх амгалан хаан, Бумбутай хатан тэргүүтэй фракц төр баригч дөрвөн сайдын нэг Обой ноёныг албан тушаалаас нь огцоруулж, устгахаар хуйвалдаж, 1669 онд [[Обой]] сайдийг баривчлан эрх мэдлийг нь устгаж, цаазлав. Бумбутай хатан 1687 оны намар өвдөж, 1688 оны 1 сарын 27 нд таалал төгссөн. Таалал төгссөний дараа [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] зарлигаар [[Манж хэл|манжаар]]: {{MongolUnicode|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᠠᠮᠪᠠᠯᡳᠩᡤᡡ&lt;br&gt;ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ&lt;br&gt;ᡧᡠ&lt;br&gt;ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}} (hiyoošungga ambalinggū genggiyen šu hūwangheo); [[хятадаар]]: '''''Шяожуан''' Рэньшюань Чэншянь Гон-и Жыдө Чүньхүй Итянь Цишөн '''Вэнь''' '''хуанху''''' ('''孝莊'''仁宣誠憲恭懿至德純徽翊天啟聖'''文皇后''') цол нэхэн өргөмжлөн, Чин гүрний хаадын өвгөдийн сүмд тахих болжээ.
[[Файл:Consort_Zhuang.JPG|thumb|Бумбутай хатны залуу нас]]

== Гэр бүл ==

=== Төрөл садан ===

* Өвөө: [[Мангус буянт чин ван]]
* Эмээ: [[Гомбо үжин]] (Хорчины их үжин)
* Аав: [[Зайсанбөх|Зайсанбөх бэйл]]
* Ээж: [[Боли үжин]] (Хорчины бага үжин) (?-1654)
* Ах нар: [[Угшан]] зоригт чин ван, [[Цагаан (Дархан бэйл)|Цагаан]], [[Соном чин ван]], [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] дархан чин ван
* Эгч: Минхуй фэй Хайланжу/[[Харжол]] (1609–1641)

=== Нөхөр, хүүхэд ===

* Нөхөр: [[Дээд эрдэмт хаан]] (1592-1643)
* Хөвгүүн: [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хаан]] (1638-1661)

==== Охид: ====

* [[Гүрний гүнж Ёнму]]  (固倫雍穆公主; 1629 1 сарын 31 – 1678 оны 2 сар), жинхэнэ нэр Яту. [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] 4-р гэг. 1641 онд [[Хорчины Зоригт чин вангийн хошуу|Хорчины Зоригт чин вангийн хошууны]] засаг ноён, чин ван [[Биртахар|Биртахарын]] хатан болсон. Биртахар бол Зоригт чин ван [[Огшаан|Огшааны]] хүү юм.
* [[Гүрний гүнж Шүхуй]] (固倫淑慧公主; 1632 оны 3 сарын 2 – 1700 оны 2 сарын 28), жинхэнэ нэр Ату. Дээд эрдэмтийн 5-р гэг. Анхны нөхөр нь [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] [[баяд]] отгийн [[Энгэдэр|Энгэдэрийн]] хүү [[Суорха]], 1643 онд гэрлэсэн. Суорха удалгүй дайнд амь үрэгдсэн тул 1648 онд [[Баарин]] хошууны засаг ноён Сэвдэнтэй гэрлэсэн.
* [[Гүрний гүнж Шүжө]] (固倫淑哲公主; 1633 оны 12 сарын 16 – 1648 он 3 сар), Дээд эрдэмтийн 7-р гэг. 1645 онд [[Жарууд]] хошууны ноён Боржигин Ламасигийн хатан болсон.

== Цол ==

* [[Нурхач]] хааны үед (1616–1626):
** Хоёрдугаар дэсийн [[үжин]] (側福晉; 1625-1636)
* [[Дээд эрдэмт]] хааны үед (1626–1643):
** Юнфу ордны Жуан [[татвар эм]]  (莊妃; 1636 оны 8 сар - 1643 оны 9 сарын 21), 4-р дэсийн татвар эм
* [[Эеэр засагч]] хааны үед (1643–1661):
** Жаошэн [[Тайху|хуантайху]] (昭聖皇太后; 1643 оны 9 сарын 21-1661 оны 2 сарын 5)
* [[Энх амгалан]] хааны үед (1661–1722):
** Жаошэн тайхуан тайху (昭聖太皇太后; 1661 оны 2 сарын 5-1688 оны 11 сар)
** ''Шяожуанвэнь хуанху'' (孝莊文皇后; 1688 оны 11 сар)

== Холбоотой хуудас ==

* [[Хорчин]]
* [[Шяодуаньвэнь]]
* [[Харжол]]
* [[Эеэр засагч]]

{{s-start}}
{{Залгамжлал|өмнө=байгаагүй|дараа=[[Шяохуйжан]] &lt;br&gt;[[Шяоканжан]]|он=1643 оны 9 сарын 21 - 1661 оны 2 сарын 5|албан_тушаал=Чин гүрний [[Тайху|Хуан тайху]]}}
{{end}}
== Эшлэл ==

[[Ангилал:1613 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1688 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>fvewvha4gqwawuunc6esnsyc2qf10y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэ Бумба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123218</id>
    <revision>
      <id>856449</id>
      <parentid>856432</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3391" sha1="7z0eyeq1kabq7xqit0nwwajwdtqb3iw" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Эрдэнэ Бумба хатан
| image        = 世祖廢后.jpg
| title        = 
| caption      = Эрдэнэ Бумба хатны хөрөг
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан|их хатан]]
| reign        = 1651 он – 1653 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = [[Шяодуаньвэнь|Шяодуаньвэнь хатан]]
| successor    = [[Шяохуйжан|Шяохуйжан хатан]]

| birth_date   = ?
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = ?
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = 
| spouse       = [[Эеэр засагч]]
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = 
| full name    = Боржигин Эрдэнэ Бумба
| regnal name  = 
| posthumous name = 
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Угшан]]
| mother       = 
| religion     = 
}}
'''Эрдэнэ Бумба хатан''' (монгол бичиг:{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢ ᠪᠤᠮᠪᠠ}}) бол [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] угсааны [[Хорчин|Хорчины]] Зоригт чин ван [[Угшан|Угшаны]] охин. [[Эеэр засагч]] хаантай 1651 онд гэрлэж, [[Чин улс|Чин гүрний]] их хатан болсон. 1653 онд Хатны суудлаас нь огцоруулж, '''Жин татвар эм''' болгосон юм. 

== Товч намтар ==
Түүнийг [[Бумбутай хатан]], төр баригч хунтайж [[Доргон]] нарын таалалаар [[Эеэр засагч]] хааны их хатанд сонгож, 1651 оны 9 сарын 27-ний өдөр хаан хатан хоёрын хуримыг хийжээ. Гэвч их хатны зан ааш, атаа жөтөө ихтэй байдал нь [[Эеэр засагч|Эеэр засагчийг]] өөр хатан татвар эмст анхаарал хандуулахад нөлөөлж, 1653 оны 10 сарын 25-ний өдөр Эрдэнэ Бумба хатныг төрийн их хатны сэнтийнээс огцоруулж, хэргэм зэргийг бууруулаад '''Жин фэй''' болгов.  Өнөө үед түүнийг '''Огцорсон хатан''' гэж түүхэнд тэмдэглэх болжээ.

== Гэр бүл ==
[[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] хойчис Хорчины Зоригт вангийн хошууны засаг ноён зоригт [[чин ван]] [[Угшан|Угшаны]] охин. Зоригт чин ван Огшаан болбоос [[Зайсанбөх|Зайсанбөх бэйл]], [[Боли үжин]] хоёрын ууган хүү, Бумбутай хатны ах. Хүүхэд төрүүлээгүй. 

== Цол хэргэм ==

* Эеэр засагчийн үе (1643–1661):
** Их хатан (皇后; 1651 оны 9 сарын 27-1653 оны 10 сарын 25)
** Жин татвар эм (靜妃; 1653 оны 10 сарын 25-), 4-р дэсийн татвар эм

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монгол хатан]]</text>
      <sha1>7z0eyeq1kabq7xqit0nwwajwdtqb3iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шяохуйжан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123219</id>
    <revision>
      <id>856459</id>
      <parentid>725762</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7391" sha1="leu3q803dhv870gefl7lhp9d6gcapd4" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяохуйжан их хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝惠章皇后}}
| image        = 《孝惠章皇后朝服像》.jpg
| title        = 
| caption      = Шяохуйжан их хатан Алтанцэцэг
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан|их хатан]]
| reign        = 1654 он – 1661 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = [[Эрдэнэ Бумба]] 
| successor    = [[Шяочөнрэнь|Шяочөнрэнь их хатан]]

| succession1  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign1       = 1661 он – 1718 он
| reign-type1  = Огноо
| predecessor1  = [[Бумбутай хатан|Жаошэн хатан эх]]
| successor1    = [[Шяогонрэн|Рэншоу хатан эх]]

| birth_date   = {{Birth date|1641|11|5}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1718|1|7|1641|11|5}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Чингийн зүүн бунхан|Шяо зүүн бунхан]], [[Зүньхуа]]
| spouse       = [[Эеэр засагч]]
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = 
| full name    = Боржигин Алтанцэцэг
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяохуйжан их хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝惠章皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡶᡠᠯᡝᡥᡠᠨ ᡝᠯᡩᡝᠮᠪᡠᡥᡝ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Цорж бэйл]]
| mother       = Айсингиоро овогт үжин
| religion     = 
}}
'''Шяохуйжан хатан''' ([[Манж хэл|манжаар]]:{{MongolUnicode|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᡶᡠᠯᡝᡥᡠᠨ&lt;br&gt;ᡝᠯᡩᡝᠮᠪᡠᡥᡝ&lt;br&gt;ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}, галиг: hiyoošungga fulehun eldembuhe hūwangheo; [[хятадаар]]:孝惠章皇后, Xiàohuìzhāng Huánghòu) (1641-1718) бол манжийн [[Чин улс|Чин гүрний]] их хатан, [[Тайху|хуантайху]] юм. [[Хорчин|Хорчины]] [[Боржигин]] овогтой [[Цорж бэйл|Цорж бэйлийн]] охин. Төрсөн нэр нь '''Алтанцэцэг'''. [[Эеэр засагч]] хааны хоёр дахь их хатан. 1654 онд хааны хатанд сонгогдож, улсын их хатан болж, 1661 онд бэлэвсэрч, '''Рэншянь тайху''' болжээ. 1718 онд нас барсны дараа Энх амгалан хааны зарлигаар '''Шяохуйжан хатан''' цолоор нэхэн өргөмжилсөн. Үр хүүхэдгүй.

== Гэр бүл ==

* Өвөө: [[Дархан бэйл Цагаан]]. [[Зайсанбөх бэйл|Зайсанбөх бэйлийн]] хүү. [[Бумбутай хатан|Бумбутай хатны]] ах.
* Аав: [[Цорж бэйл]] (?-1670), дархан бэйл Цагааны хүү.
* Авга эгч: Минхуй хатан [[Харжол]]  (1609–1641)
* Авга эгч/Хадам эх: Бумбутай хатан
* Ээж: Айсингиоро овогт үжин. [[Нурхач]] хаан 7-р агь Раоюй чин ван [[Абатай чин ван|Абатай]] (1589-1646)-гийн 7-р охин.
* Эгч дүүс: Шүхүй фэй (1642–1713), [[Эеэр засагч]] хааны татвар эм

== Товч намтар ==
1641 оны 11 сарын 5-ний өдөр хорчины [[Цорж бэйл|Цорж бэйлийн]] гэрт манж хатнаас нь төрсөн. Ээж нь манжийн [[Нурхач]] хааны 7-р агь Раоюй жюнь ван [[Абатай чин ван|Абатайгийн]] бага охин. 1653 оны 10 сарын 25 нд [[Эеэр засагч|Эеэр засагчийн]] их хатан [[Эрдэнэ Бумба]] огцорч, төрийн их хатны суудал эзгүйрсэн үед [[Бумбутай хатан]], [[Доргон]] ван нарын таалалаар 1654 оны 6-7 сард Алтанцэцэгийг Эеэр засагчийн хоёр дахь их хатанд сонгож, хаантай гэрлүүлэв. Эрдэнэ Бумба хатан нь Алтанцэцэг хатны үеэл эгч болох юм. Хэдийгээр хааны их хатан болсон ч, хааны хайр ивээлийг манжийн донго овгийн татвар эм болон бусад манж, хятад татвар эмс хүртэж байв. Тэдний гэрлэлт нь зөвхөн манжийн төрөөс монгол ноёдыг өөртөө татах цэрэг, улс төрийн эрх ашгийн төлөө байсан юм.  

1661 оны 2 сарын 5 нд Эеэр засагч хаан нас барсны дараа түүний хүү [[Энх амгалан|Сюанье]]&lt;nowiki/&gt;г хаан сууринд өргөмжилж, оны цолыг '''Энх амгалан''' хэмээж, бэлэвсэн хатныг '''Рэньшянь хатан''' гэж өргөмжлөв. 1718 оны 1 сарын 7 нд өөд болж, түүний шарилыг [[Чингийн зүүн бунхан|Чин гүрний зүүн бунханы]] [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хааны]] бунханы дэргэд байршуулжээ. Алтанцэцэг хатныг [[Манж хэл|манжаар]] {{MongolUnicode|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᡶᡠᠯᡝᡥᡠᠨ&lt;br&gt;ᡝᠯᡩᡝᠮᠪᡠᡥᡝ&lt;br&gt;ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}(Хиёосунга Фүлэхүн Элдэмбүхэ Хувангху), [[Хятад хэл|хятадаар]] '''''Рэньшянь''' Дуань-и Цышү Гон-ань Чүньдө Шүньтянь Ишэн '''Жан''' хуанхоу'' ('''孝惠'''仁憲端懿慈淑恭安純德順天翼聖'''章皇后''') гэж нэхэн өргөмжлөв. [[Чингийн зүүн бунхан|Чингийн зүүн бунханыг]] 1928 онд хятадын цэргийн жанжин [[Сүнь Дяньин|Сүнь Дяньины]] цэргүүд тонож, шарилуудыг хөндсөний дотор тус хатны бунхан шарил байсан билээ.

== Цол ==

* Эеэр засагчийн үе (1643–1661):
** Их Хатан (皇后; 1654-1661)
* Энх амгалангийн үе (1661–1722):
** Рэньшянь [[Тайфу|хуантайхоу]] (仁憲皇太后; 1661-1718)
** Шяохуйжан хуанхоу (孝惠章皇后; 1718 оноос хойш)
{{s-start}}
{{Залгамжлал|өмнө=[[Эрдэнэ Бумба]]|дараа=[[Шяочөнрэнь]]|он=1654-1661|албан_тушаал=Чин гүрний их хатан}}
{{Залгамжлал|өмнө=[[Бумбутай хатан]]|дараа=[[Шяогонрэн]]|он=1661-1718|албан_тушаал=Чин гүрний [[тайху|хуантайху]]}}
{{end}}

[[Ангилал:1641 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1718 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Монгол хатан]]</text>
      <sha1>leu3q803dhv870gefl7lhp9d6gcapd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шяожинчөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123258</id>
    <revision>
      <id>856466</id>
      <parentid>725518</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10191" sha1="qs8d5681o7xzlcu8ypjf7hw5v81kyix" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Канцы хатан эх&lt;br/&gt;{{langn|zh|康慈皇太后}}
| image        = The Portrait of Empress XiaoJingCheng.JPG
| title        = 
| caption      = Шяожинчөн хатны хөрөг
| alt          = 

| succession  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign       = 1661 он – 1718 он
| reign-type  = Огноо
| predecessor  = [[Шяохөруй их хатан|Гонцы хатан эх]]
| successor    = [[Цыань|Цыань хатан эх]] &amp; [[Цыши|Цыши хатан эх]]

| birth_date   = {{Birth date|1812|6|19}}
| birth_place  = 
| death_date   = {{Death date and age |1855|8|21|1812|6|19}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Чингийн баруун бунхан|Мү зүүн бунхан]], [[И муж]]
| spouse       = [[Төр гэрэлт]]
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|Иган|Ижи|гун чин ван [[Ишинь]]|Шоуэнь гүрүн гүнж|[[Түгээмэл элбэгт]] (өргөж авсан)}}
| full name    = 
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяожинчөн их хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝靜成皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠴᡳᠪᠰᡝᠨ ᡧᠠᠩᡤᠠᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = 
| mother       = 
| religion     = 
}}
'''Шяожинчөн хатан''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᠴᡳᠪᠰᡝᠨ&lt;br&gt;ᡧᠠᠩᡤᠠᠨ&lt;br&gt;ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}; галиг:hiyoošungga cibsen šanggan hūwangheo; [[Хятад хэл|хятад]]:孝靜成皇后, [[пиньинь]]:Xiào jìng chéng huánghòu)  (1812 оны 6 сарын 19 – 1855 оны 8 сарын 21) [[Манжийн шулуун шар хошуу|Манжийн шулуун шар хошууны]] [[Хорчин|хорчины]] [[боржигин]] овогтон, [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] [[Төр гэрэлт]] хааны [[хатан]]. Жинхэнэ нэр нь түүхэнд тэмдэглэгдэж үлдээгүй. Тэрбээр амьд байхдаа эзэн хааны '''их хатан''' биш, '''хуан гүйфэй''' хэмээх хэргэмтэй '''татвар эм''' байсан. Төр гэрэлт хаан нас барж, Түгээмэл элбэгт хааны зарлигаар Канци хуангүйфэй гэх өргөмжилжээ. [[Бүрэн засагч]] хаан зарлиг гаргаж, '''Шяожинчөн хуанхоу''' (Хуанхоу гэдэг нь Хааны их хатан гэсэн утгатай хятад үг) цолоор нэхэн өргөмжилсөн. 

== Намтар ==
Шяожинчөн хэмээх нь хүний эцэг эхээс өгсөн нэр биш, нас барсны дараа хааны зарлигаар өгсөн хүндэтгэлийн шинжтэй нэр юм. Түүний жинхэнэ нэр түүхэнд бичигдэж үлдээгүй. 1812 оны 6 сарын 19 нд [[Манжийн шулуун хөх хошуу|манжийн шулуун хөх хошууны]] харъяат нутагт төрсөн. [[Хорчин]] хошуунаас гаралтай [[манжийн шулуун хөх хошуу]]ны харъяат шүүх яамны түшмэл, тэргүүн зэргийн [[гүн]] [[боржигин]] овгийн Хуалянгагийн охин. Хатны ээж [[Айсингиоро]] овгийн ахайтан болбоос Сү чин ван Юншигийн охин. Юнши чин ван бол [[Дээд эрдэмт]] хааны ууган хүү [[Хүүгэ]] чин вангийн удам юм. Тус хатантан нэг ах, нэг эгчтэй. 

1825 онд [[Хориотой хот|Хориотой хотод]] орж [[Төр гэрэлт|Төр гэрэлт хаанд]] сонгогдож '''Жин гүйрэн''' (靜貴人) буюу 6-р зэргийн татвар эм болсон. 1826 оны 11 сарын 22 нд хааны хоёрдугаар агь Иганыг төрүүлсэн ч, 1827 оны 3 сарын 5 нд өвчнөөр эндсэн. Жин гүйрэн 1826 оны 12 сарын 29 нд хэргэм дээшлэж '''Жин пинь''' (靜嬪) (пинь гэдэг нь хаанд үйлчлэх 5-р зэргийн татвар хэргэм) болоод удалгүй 1827 оны 5 сарын 15 нд '''Жин фэй''' (靜妃) (фэй гэдэг нь хаанд үйлчлэх 4-р зэргийн татвар эмийн хэргэм) болж хэргэм зэрэг нэмэгдсэн.  1829 оны 12 сарын 2 нд хааны гуравдугаар агь Ижи-г төрүүлсэн. 1830 оны 1 сарын 22 нд Ижи агь өөд болсон. 1831 оны 1 сарын 20 нд хааны 6-р гэг [[Гүрний Шоуэнь гүнж|Шоуэнь гүнжийг]] төрүүлсэн. 1833 оны 1 сарын 11 нд хааны 6-р агь [[Ишинь|Ишинийг]] төрүүлсэн. 1834 онд хэргэм ахиж '''Жин гүйфэй''' (靜貴妃) (гүйфэй нь хаанд үйлчлэх 3-р зэргийн татвар эм хэргэм) болов. 1840 онд Төр гэрэлт хааны 2 дахь их хатан [[Шяоцюаньчөн]] өөд болсны дараа тэрээр хааны ордны хамгийн өндөр хэргэм зэрэгтэй эмэгтэй болжээ. 1841 оны 1 сарын 9 нд хэргэм ахиж '''Хуан гүйфэй''' (皇貴妃) болов.  (Хуан гүйфэй бол хаанд үйлчлэх 2-р зэргийн татвар эм. Их хатны доор байдаг 2-р зэргийн хэргэм.)  Тэрбээр Төр гэрэлт хааны амьд ахуйд хэзээ ч, хуанхоу хэмээх их хатан болоогүй. 

1850 онд [[Төр гэрэлт]] хаан өөд болсны дараа, 4-р агь [[Түгээмэл элбэгт|Ижу]], хаан сууринд сууж, [[Түгээмэл элбэгт]] хэмээх [[оны цол]] хэрэглэх болж, Боржигин овогт хатныг '''Канцы хуангүй тайфэй''' (康慈皇貴太妃) хэмээх хэргэмтэй бэлэвсэн хатан эх болов. 1852 онд хааны зарлигаар Канцы хуангүй тайфэй бэлэвсэн татвар ахайтаныг Канцы хуантайхоу буюу хааны бэлэвсэн хатан эх гэх хүндэт цолоор өргөмжлсөн нь Чин гүрний оршин тогтносон 200 гаруй жилийн түүхэнд байгаагүй явдал болжээ. 1855 онд Канцы хуангүй тайфэй өөд болсны дараа Түгээмэл элбэгт хааны зарлигаар тус хатныг '''Шяожин хуанхоу''' (孝靜皇后) хэмээв. Хатнаас төрсөн 6-р агь гун чин ван Ишинь өөрийн ээжид Төр гэрэлт хааны их хатдын талийгаач 3 хатад болох Шяому'''чөн''', Шяошэн'''чөн''', Шяоцюань'''чөн''' нарын тахилын нэрэнд орсон '''Чөн (成)''' ханзийг олгохыг олон удаа гуйсан ч, Түгээмэл элбэгт хаан татгалзав. 1861 онд Түгээмэл элбэгт хаан өөд болсны дараа балчир Бүрэн засагч, хаан сэнтийд суусны дараа [[гун чин ван]] [[Ишинь]] (1833-1898) төр баригч ханхүү цолтойгоор хааны нэрийн өмнөөс төр барьж байсан. Иймээс тухайн үеийн эрх мэдлээ ашиглаж өөрийн эхэд '''Чөн''' '''(成)''' ханз олгохыг Цыши хатан эх, Цыань хатан эх нарт тулгаж, балчир хааны өмнөөс зарлиг гаргуулж '''''Шяожин''' Канцы Ижао Дуаньхуй Жуанрэнь Хэшэнь Битянь Фушэн '''Чөн Хуанхоу''' '''(孝靜'''康慈懿昭端惠莊仁和慎弼天撫聖'''成皇后)''''' хэмээх тахилын нэрийг олгожээ.  

 Чин гүрний хааны ордны хатад татвар эмсийг хянахын тулд хятадын уламжлалт тогтолцоог ашиглахдаа зэрэг зиндааг ялгаж заасан байдаг. Хааны их хатныг хуанхоу хэмээж, татвар эмсийг дотор нь хуан гүйфэй, гүйфэй, фэй, пинь, гүйрэн, чанзай, да-ин, шивэгчин гэх 8 дэсэд хуваадаг. Хаан өөд болоход хуанхоуд хуантайхоу буюу хааны бэлэвсэн хатан эх гэсэн утгатай цол өгдөг болдог бол татвар эмс [[Тайху|тайхоу]] цол хэрэглэхгүй зөвхөн талийгаач хааны татвар эм гэсэн нэр цолтой үлддэг. Бас хятадын ёсонд хаадыг өөд болсны дараа өгдөг тахилын нэрний сүүлд орсон ханзийг чухалчлан үзэж хүндэтгэн нэрийддэг. Иймээс их хатан өөд болоход тэрхүү ханзыг хатны тахилын нэрний сүүлд бичдэг. Татвар эмийн хөвгүүн өөрийн ээжид их хатны эдлэх ёстой зүйлийг олгохыг гуйх нь тухайн үеийн хууль цаазад харш зүйл байсан. 

[[Ангилал:1812 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1855 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>qs8d5681o7xzlcu8ypjf7hw5v81kyix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шяодуаньвэнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123263</id>
    <revision>
      <id>856446</id>
      <parentid>856431</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4211" sha1="peqi98zjaggujgc5fytlf5t4jqbww9k" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо
| predecessor1  = 
| successor1    = [[Бумбутай хатан|Шяожуанвэнь хатан]]

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Жао бунхан (Чин улс)|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Мангус буянт чин ван]]
| mother       = [[Гомбо үжин]] (Хорчины их үжин)
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>peqi98zjaggujgc5fytlf5t4jqbww9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856447</id>
      <parentid>856446</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4227" sha1="9q0khsu7j5ephqofzqjbv6y3nygvz79" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан|их хатан]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо
| predecessor1  = 
| successor1    = [[Бумбутай хатан|Шяожуанвэнь хатан]]

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Жао бунхан (Чин улс)|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Мангус буянт чин ван]]
| mother       = [[Гомбо үжин]] (Хорчины их үжин)
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>9q0khsu7j5ephqofzqjbv6y3nygvz79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856452</id>
      <parentid>856447</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4262" sha1="n5dryi1q6nokl4ouvghhy5doogp0k2r" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь их хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан|их хатан]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо
| predecessor1  = 
| successor1    = [[Бумбутай хатан]]

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Жао бунхан (Чин улс)|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = Гүрний эзэн хатан, Гүрний эзэн үжин
| posthumous name = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Мангус буянт чин ван]]
| mother       = [[Гомбо үжин]] (Хорчины их үжин)
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>n5dryi1q6nokl4ouvghhy5doogp0k2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856453</id>
      <parentid>856452</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4267" sha1="4b0gsvyxdo0xzg7px3v7yrzpyepe1mb" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь их хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан|их хатан]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо
| predecessor1  = 
| successor1    = [[Бумбутай хатан]]

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Жао бунхан (Чин улс)|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = Гүрний эзэн хатан, Гүрний эзэн үжин
| posthumous name = Шяодуаньвэнь их хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Мангус буянт чин ван]]
| mother       = [[Гомбо үжин]] (Хорчины их үжин)
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>4b0gsvyxdo0xzg7px3v7yrzpyepe1mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856465</id>
      <parentid>856453</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4267" sha1="34jynhkyo6eauvmqtz83yahyd4sekpc" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь их хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан|их хатан]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо
| predecessor1  = 
| successor1    = [[Бумбутай хатан]]

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Жао бунхан (Чин улс)|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=б}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = Гүрний эзэн хатан, Гүрний эзэн үжин
| posthumous name = Шяодуаньвэнь их хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Мангус буянт чин ван]]
| mother       = [[Гомбо үжин]] (Хорчины их үжин)
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>34jynhkyo6eauvmqtz83yahyd4sekpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сейм (Латви)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124222</id>
    <revision>
      <id>856481</id>
      <parentid>722350</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8786" sha1="r5kj78vgphxsoz6b756xspdztnyqphs" xml:space="preserve">[[Файл:Saeima logo.svg|thumb|Латвийн Сеймын таних тэмдэг ]]
'''Латви улсын Сейм''' ([[Латви хэл|латв]]. Saeima) -[[Латви]] улсын нэг танхимтай парламент юм. Сейм нь 5 тойргоос 4 жилд нэг удаа пропорционал тогтолцоогоор 100 гишүүнээ сонгогдог байна. 

2022 онд Бүгд Найрамдах Латви Улсын Парламент чухал үйл явдлыг тэмдэглэж байна: энэ жил Саймагийн анхдугаар чуулган байгуулагдсаны 100 жилийн ой тохиосон юм. Анхны Сейм /Сайма/ 1922 оны 11-р сарын 7-ны өдрийн 12:00 цагт анхны чуулганаа хийжээ.  Парламент зарлан хуралдуулахтай зэрэгцэн төрийн эрх барих хэлбэр, төрийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх зарчмыг зохицуулах төрийн дээд хууль болох Үндсэн хууль (Сатверсме) хүчин төгөлдөр болжээ. Эдүгээ Сейм 13 дахь удаагийн чуулганаа хийж байгаа ч парламентын үйл ажиллагаа, сонгуулийн үндсэн зарчим олон жилийн турш өөрчлөгдөөгүй хэвээр байна. 

Парламентын засаглалтай ардчилсан нийгэмд ард түмний төлөөлөл эрх мэдлийн дээд байгууллагыг бүрдүүлдэг. Сейм бол Латви улсын хууль батлах, Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрхтэй цорын ганц төрийн байгууллага юм. Парламент нь Латви улсын Ерөнхийлөгчийг сонгож, Засгийн газрыг баталж, түүний ажилд хяналт тавьж, төрийн бусад өндөр албан тушаалтныг томилж, батламжилдаг. Сейм нь Латвийн гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Сеймын чиг үүргийн Латви улсын Үндсэн хуулиар тодорхойлсон байдаг бөгөөд Сеймын дэг, дүрмийг Сейм өөрөө боловсруулж, түүний чиг үүрэг, дэг журамтай холбоотой дотоод дүрмийг тусгасан байдаг. Эдгээр хоёр хууль нь Сеймын үйл ажиллагааны хууль эрх зүйн орчин болдог байна.
[[Файл:Saeimas sēžu zāle.jpg|thumb|432x432px|Сеймын танхим]]
Сеймын ажлыг Сеймаас сонгогдсон Тэргүүлэгчид хянадаг. Тэргүүлэгчид нь Сеймын дарга, хоёр дэд дарга, нарийн бичгийн дарга, дэд дарга гэсэн таван гишүүнээс бүрддэг ажээ.

Бүгд Найрамдах Латви улсын Сейм бол нийгмийн оролцоог дэмждэг нээлттэй парламент. Сонгогчид, олон нийтийн байгууллага, иргэний нийгмийн байгууллагууд, Латвийн бүх ард түмэн Сеймын ажлыг хянаж, хууль боловсруулах үйл явцад оролцох бүрэн боломжтой.

== Сонгууль ==
Лавтийн Сейм олон гишүүнтэй тойргоос пропорциональ төлөөллийн системээр 4 жилийн хугацаатай сонгогдсон 100 депутатаас бүрддэг байна. Шинээр сонгогдсон Сейм 11-р сарын эхний Мягмар гарагт анхны чуулганаа хуралдуулдаг. Эхний чуулганыг өмнөх Сеймийн дарга нээж, гишүүдийнхээ бүрэн эрхийг баталгаажуулдаг. Сейм өөрөө гишүүдийнхээ бүрэн эрхийг баталгаажуулдаг байна.

Сеймийн чуулган бүр нь ерөнхий, тэгш, шууд сонгуулиар, нууц санал хураалтаар, пропорциональ сонгуулийн үндсэн дээр дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогддог 100 УИХ-ын гишүүнээс бүрдэж ирсэн. Сонгуулийн өдөр арван найман нас хүрсэн Латви улсын иргэд Сеймийн сонгуульд санал өгөх эрхтэй. Сеймийн сонгууль сонгуулийн жилийн аравдугаар сарын эхний бямба гаригт болдог хуультай.  Шинээр сонгогдсон Сейм 11-р сарын эхний мягмар гарагт анхны хуралдаанаа хийх бөгөөд үүгээр өмнөх Сеймийн бүрэн эрх дуусгавар болдог байна. Латви улсын иргэншлийн бүрэн эрхийг эдэлдэг, сонгуулийн өдөр хорин нэгээс дээш настай аль ч иргэн Сеймд сонгогдож болно. Сеймийн сонгууль Рига, Видземе, Латгале, Земгале, Курземе гэсэн таван тойрогт явагддаг. Сонгуулийн төв хороо сонгуулийн өдрөөс дөрвөн сарын өмнө хүн амын тоог үндэслэн таван тойрог тус бүрийн Сеймийн суудлын тоог тогтоодог. Ригагийн сонгуулийн тойрогт Латвиас гадуур гадаадад оршин суудаг сонгогчид багтдаг байна.

Сүүлийн парламентын ээлжит сонгууль 2022 оны 10-р сарын 1-нд болж &quot;Шинэ нэгдэл&quot; 26 суудал, &quot;Ногоон нам, тариачдын холбоо&quot; 16 суудал, &quot;Нэгдсэн жагсаалт&quot; - 15, Үндэсний нэгдэл- 13, &quot;Тогтворын төлөө!&quot; - 11, &quot;Дэвшилт&quot; - 10, &quot;Бүхнийг Латвийн төлөө&quot; -9 суудал тус тус авчээ.

Арван дөрөв дахь чуулганы сонгуульд нийт сонгогчдын 59,4% оролцсон байна. 

== Сеймийн чуулганы түүх.  ==

* Анхны Сейм 1922—1925 он.
* Хоёрдахь Сейм 1925—1928 он.
* Гурав дахь Сейм 1928—1931 он.
* Дөрөв дахь Сейм 1931—1934 он. К. Улманисын төрийн эргэлтээр тарсан. 
* «Ардын Сейм» 1940 он. Зөвлөлт Холбоот Латви улсын анхны чуулга болсон. 
* Тав дахь Сейм 1993—1995 он. 
* Зургаа дахь Сейм 1995—1998 он.
* Долоо дахь Сейм 1998—2002 он.
* Найм дахь Сейм 2002—2006 он.
* Ес дахь Сейм 2006—2010 он.
* Арав дахь Сейм 2010—2011 он.
* Арваннэгдүгээр Сейм 2011—2014 гг.
* Арванхоёрдугаар Сейм 2014—2018 он.
* Арвангуравдугаар Сейм 2018—2022 он.
* Арвандөрөвдүгээр Сейм 2022—2026 он.

== Бүрэн эрх ==

* Хууль батлах, хуульд нэмэлт болон өөрчлөлт оруулах;
* Улсын төсвийг батлах, улсын төсөвт нэмэлт өөрчлөлт оруулах;
* Хууль тогтоомжид нэмэлт, өөрчлөлт оруулах шаардлагатай олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах;
* Дайны байдал зарлах, энхийн гэрээ байгуулахыг батлах;
* Өршөөл үзүүлэх.

Сеймийн гишүүнийг Сеймийн хуралдааны үеэр гаргасан санал, үзэл бодлынхоо төлөө хариуцлага хүлээхгүй. Сеймийн гишүүнийг зөвхөн Сеймийн өөрийнх нь зөвшөөрлөөр баривчилж, нэгжлэг хийж, эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэж болно. Сеймийн гишүүд улсын сангаас цалин авдаг.

=== Албан ёсны цахим хуудас: https://www.saeima.lv/en ===
[[Ангилал:Парламент улс орноор]]
[[Ангилал:Латви]]</text>
      <sha1>r5kj78vgphxsoz6b756xspdztnyqphs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шяочөнрэнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125660</id>
    <revision>
      <id>856463</id>
      <parentid>725761</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6322" sha1="c6pwtv3sdk3s39a86hdwakfbwpuifuu" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяочөнрэнь их хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝誠仁皇后}}
| image        = 孝诚仁皇后朝服像.jpg
| title        = 
| caption      = Шяочөнрэнь хатны хөрөг
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан|их хатан]]
| reign        = 1665 он – 1674 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = [[Шяохуйжан|Шяохуйжан их хатан]] 
| successor    = [[Шяожаорэнь|Шяожаорэнь их хатан]]

| birth_date   = {{Birth date|1654|2|3}}
| birth_place  = 
| death_date   = {{Death date and age |1674|6|6|1654|2|3}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Чингийн зүүн бунхан|Жин бунхан]], [[Зүньхуа]]
| spouse       = [[Энх амгалан]]
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = 
| full name    = 
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяочөнрэнь их хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝誠仁皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ  ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ ᡤᠣᠰᡳᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Хэшэри]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Габула]]
| mother       = 
| religion     = 
}}
'''Шяочөнрэнь их хатан''' ([[манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ&lt;br&gt;ᡤᠣᠰᡳᠨ&lt;br&gt;ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}, галиг: hiyoošungga unenggi gosin hūwangheo; [[хятадаар]]:孝誠仁皇后, галиг: Xiàochéngrén Huánghòu) (1654 оны 2 сарын 3 - 1674 оны 6 сарын 6) болбоос [[Манж|манжийн]] [[Энх Амгалан хаан|Энх амгалан хааны]] анхны их хатан. 1665 оноос 1674 оны хооронд [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] их хатан байсан. Угсаа гарал нь [[Манжийн Шулуун шар хошуу|шулуун шар хошууны]] хэшэри овгийн [[Габула]] сайдын охин. Түүний гэрлэлт нь улс төрийн шинжтэй байсан. Төрсөн нэр нь түүхэнд бичигдэж үлдээгүй. 

== Товч намтар ==
Тэрбээр 1654 оны 2 сарын 3 нд хэшэри овгийн хиа захирах дотоод сайд [[Габула|Габулагийн]] охин болж төрсөн. Эцэг Габула (噶布喇; ?-1681) нь [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] төр захирагч дөрвөн сайдын нэг [[Сонин (Чин гүрэн)|Сонин]] ноёны ууган хөвүүн. Габула нь 3 охин, 2 хөвүүнтэй байснаас ууган хөвүүн Чантай нь хиа захирах дотоод сайд, бага хөвүүн нь сумын занги Чанхай, том охин нь '''Шяочөнрэнь''', дунд охин нь [[Энх амгалан хаан|Энх амгалан хааны]] татвар эм '''Пинфэй''', дараагийнх нь [[Эбилүнь|Эбилүний]] хөвүүн 1-р дэсийн гүн Факагийн эхнэр '''Хэшэри хатагтай''' нар болой.  

1665 оны 11 сард [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] их хатанд өргөмжилсөн. 1670 оны 1 сарын 4 нд хөвүүн Чэнхүг төрүүлсэн ч, 1672 онд нас нөгчсөн. 1674 оны 6 сарын 6 нд хааны хоёрдугаар агь Юньрэнийг төрүүлээд, төрөхийн хүндрэлээр нас барсан. Уг хатныг нас барсанд залуу хаан гашуудаж, 3 жилийн дараа 1677 оны 9 сард [[Шяожаорэнь|Ниохуру овогт]] эмэгтэйг шинэ их хатанд өргөмжилсөн. Түүнийг нас барсны дараа 1675 онд хоёрдугаар агь Юньрэнийг Чин гүрний хунтайжд өргөмжилсөн. 1674 онд Рэньшяо их хатан (仁孝皇后) хэмээн нэхэн өргөмжлөв. 1723 оны 6 сард Рэньшяорэнь их хатан (仁孝仁皇后) гэж өргөмжилснөө, 7 сард нь '''Шяочөн''' хунсяо жөнхуйэ аньхэ шуи гэминь литянь шяньшэн '''рэнь''' '''их хатан''' ('''孝誠'''恭肅正惠安和淑懿恪敏儷天襄聖'''仁皇后''') гэж өөрчлөв. 

== Гэр бүл ==

* Өвөө: төр баригч сайд, тэргүүн дэсийн [[гүн]] [[Сонин (Чин гүрэн)|Сонин]]
* Эцэг: хиа захирах дотоод сайд, тэргүүн дэсийн гүн [[Габула]]
* Хүүхэд: Чэнхү (承祜; 1670 оны 1 сарын 4 – 1672 оны 3 сарын 3) Энх амгалан хааны хоёрдугаар хөвүүн
* [[Юньрэн]] (允礽; 1674 оны 6 сарын 6 – 1725 оны 1 сарын 27) [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] долоодугаар хөвүүн бөгөөд хожим нь 2-р агь хэмээн түүхэнд тэмдэглэжээ. 1675-1708, 1709-1712 онд Чин гүрний [[хунтайж]] байсан. Нас барсны дараа '''Хошой Лими чин ван''' цолоор өргөмжилсөн.

== Кино урлагт дүрсэлсэн нь ==

* 2001 онд [[Энх амгалангийн төр]]: Ли Чөньтао
* 2004 онд [[Хуан Тайзи Миши]]: Жөү Жя
* 2006 онд [[Энх амгалангийн нууц түүх]]: Чэ Рим
* 2011 онд [[Palace]]: Мегги Шю
* 2017 онд [[Луугийн сувдны домог]]: Жан Вэйна

{{s-start}}
{{Залгамжлал|өмнө=[[Шяохуйжан]]|дараа=[[Шяожаорэнь]]|он=1654 оны 11 сар - 1674 оны 6 сарын 6|албан_тушаал=Чин гүрний их хатан}}
{{end}}

[[Ангилал:1654 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1674 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Манж үндэстэн]]
[[Ангилал:Чин улсын хаан]]</text>
      <sha1>c6pwtv3sdk3s39a86hdwakfbwpuifuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856464</id>
      <parentid>856463</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6357" sha1="8t7polhjhpikybavq4ueflgqg7oe09h" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяочөнрэнь их хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝誠仁皇后}}
| image        = 孝诚仁皇后朝服像.jpg
| title        = 
| caption      = Шяочөнрэнь хатны хөрөг
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан|их хатан]]
| reign        = 1665 он – 1674 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = [[Шяохуйжан|Шяохуйжан их хатан]] 
| successor    = [[Шяожаорэнь|Шяожаорэнь их хатан]]

| birth_date   = {{Birth date|1654|2|3}}
| birth_place  = 
| death_date   = {{Death date and age |1674|6|6|1654|2|3}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Чингийн зүүн бунхан|Жин бунхан]], [[Зүньхуа]]
| spouse       = [[Энх амгалан]]
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|Чэнхү|[[Юньрэн]]}}
| full name    = 
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяочөнрэнь их хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝誠仁皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ  ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ ᡤᠣᠰᡳᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Хэшэри]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Габула]]
| mother       = 
| religion     = 
}}
'''Шяочөнрэнь их хатан''' ([[манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ&lt;br&gt;ᡤᠣᠰᡳᠨ&lt;br&gt;ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}, галиг: hiyoošungga unenggi gosin hūwangheo; [[хятадаар]]:孝誠仁皇后, галиг: Xiàochéngrén Huánghòu) (1654 оны 2 сарын 3 - 1674 оны 6 сарын 6) болбоос [[Манж|манжийн]] [[Энх Амгалан хаан|Энх амгалан хааны]] анхны их хатан. 1665 оноос 1674 оны хооронд [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] их хатан байсан. Угсаа гарал нь [[Манжийн Шулуун шар хошуу|шулуун шар хошууны]] хэшэри овгийн [[Габула]] сайдын охин. Түүний гэрлэлт нь улс төрийн шинжтэй байсан. Төрсөн нэр нь түүхэнд бичигдэж үлдээгүй. 

== Товч намтар ==
Тэрбээр 1654 оны 2 сарын 3 нд хэшэри овгийн хиа захирах дотоод сайд [[Габула|Габулагийн]] охин болж төрсөн. Эцэг Габула (噶布喇; ?-1681) нь [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] төр захирагч дөрвөн сайдын нэг [[Сонин (Чин гүрэн)|Сонин]] ноёны ууган хөвүүн. Габула нь 3 охин, 2 хөвүүнтэй байснаас ууган хөвүүн Чантай нь хиа захирах дотоод сайд, бага хөвүүн нь сумын занги Чанхай, том охин нь '''Шяочөнрэнь''', дунд охин нь [[Энх амгалан хаан|Энх амгалан хааны]] татвар эм '''Пинфэй''', дараагийнх нь [[Эбилүнь|Эбилүний]] хөвүүн 1-р дэсийн гүн Факагийн эхнэр '''Хэшэри хатагтай''' нар болой.  

1665 оны 11 сард [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] их хатанд өргөмжилсөн. 1670 оны 1 сарын 4 нд хөвүүн Чэнхүг төрүүлсэн ч, 1672 онд нас нөгчсөн. 1674 оны 6 сарын 6 нд хааны хоёрдугаар агь Юньрэнийг төрүүлээд, төрөхийн хүндрэлээр нас барсан. Уг хатныг нас барсанд залуу хаан гашуудаж, 3 жилийн дараа 1677 оны 9 сард [[Шяожаорэнь|Ниохуру овогт]] эмэгтэйг шинэ их хатанд өргөмжилсөн. Түүнийг нас барсны дараа 1675 онд хоёрдугаар агь Юньрэнийг Чин гүрний хунтайжд өргөмжилсөн. 1674 онд Рэньшяо их хатан (仁孝皇后) хэмээн нэхэн өргөмжлөв. 1723 оны 6 сард Рэньшяорэнь их хатан (仁孝仁皇后) гэж өргөмжилснөө, 7 сард нь '''Шяочөн''' хунсяо жөнхуйэ аньхэ шуи гэминь литянь шяньшэн '''рэнь''' '''их хатан''' ('''孝誠'''恭肅正惠安和淑懿恪敏儷天襄聖'''仁皇后''') гэж өөрчлөв. 

== Гэр бүл ==

* Өвөө: төр баригч сайд, тэргүүн дэсийн [[гүн]] [[Сонин (Чин гүрэн)|Сонин]]
* Эцэг: хиа захирах дотоод сайд, тэргүүн дэсийн гүн [[Габула]]
* Хүүхэд: Чэнхү (承祜; 1670 оны 1 сарын 4 – 1672 оны 3 сарын 3) Энх амгалан хааны хоёрдугаар хөвүүн
* [[Юньрэн]] (允礽; 1674 оны 6 сарын 6 – 1725 оны 1 сарын 27) [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] долоодугаар хөвүүн бөгөөд хожим нь 2-р агь хэмээн түүхэнд тэмдэглэжээ. 1675-1708, 1709-1712 онд Чин гүрний [[хунтайж]] байсан. Нас барсны дараа '''Хошой Лими чин ван''' цолоор өргөмжилсөн.

== Кино урлагт дүрсэлсэн нь ==

* 2001 онд [[Энх амгалангийн төр]]: Ли Чөньтао
* 2004 онд [[Хуан Тайзи Миши]]: Жөү Жя
* 2006 онд [[Энх амгалангийн нууц түүх]]: Чэ Рим
* 2011 онд [[Palace]]: Мегги Шю
* 2017 онд [[Луугийн сувдны домог]]: Жан Вэйна

{{s-start}}
{{Залгамжлал|өмнө=[[Шяохуйжан]]|дараа=[[Шяожаорэнь]]|он=1654 оны 11 сар - 1674 оны 6 сарын 6|албан_тушаал=Чин гүрний их хатан}}
{{end}}

[[Ангилал:1654 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1674 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Манж үндэстэн]]
[[Ангилал:Чин улсын хаан]]</text>
      <sha1>8t7polhjhpikybavq4ueflgqg7oe09h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кинаятын Зардыхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133783</id>
    <revision>
      <id>856484</id>
      <parentid>840392</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>856484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3451" sha1="bzd637551bpqzibeggxe8m6ni7p9kh5" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = Кинаятын Зардыхан
| birth_date = {{Birth date|1940|12|30}}
| birth_place = [[Ховд сум]], [[Ховд аймаг]], БНМАУ
| nationality = Казах
| native_name = Зардыхан Қинаятұлы
| native_name_lang = kz
|citizenship={{flagdeco|Монгол}} [[Монгол Улс]] (1940–1994)
{{flagdeco|Казахстан}} [[Казахстан]] (1994–2016)|death_date={{Death date and age|2016|11|23|1940|12|30}}|death_place=[[Алматы]], Казахстан|education=[[Монгол Улсын Их Сургууль]]&lt;br&gt;[[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУКН]]-ын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академи}}
'''Кинаятын Зардыхан''' (1940 оны 12-р сарын 30-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Ховд сум (Ховд)|Ховд сумын]] [[Баянбулаг багт]] төрсөн – 2016 оны 11-р сарын 23-нд [[Казахстан|Казахстаны]] [[Алматы]] хотод нас барсан) – Монголын казах гаралтай улс төрч.

== Намтар ==
1960-1965 онд МУИС-ийн түүхийн ангид сурч төгссөн.

1965-1968 онд Ховд аймгийн намын хороонд лектор, 1968-1972 онд МАХН-ын Төв хороонд суртал нэвтрүүлэгч.

1975 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Комуннист намын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академи төгссөн. Философийн ухааны дэд доктор, Түүхийн ухааны доктор.

1975-1978 онд Монголын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга, 

1987-1990 онд МАХН-ын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны институтад хэлтсийн даргаар ажиллаж байв.

1990-1992 онд БНМАУ-ын Бага Хурлын орлогч дарга, Монголын арьдчилсан анхны 1992 оны “Үндсэн хуулийн төслийг боловсруулах ажлыг зохион байгуулах комисс&quot;-ын орлогч дарга, БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн орлогч даргаар тус тус ажиллаж байсан. 

1992-1994 онд [[Ташкент]] дахь Монгол Улсын консул, Казахстан дахь Монгол Улсын Элчин сайдын яамны зөвлөхөөр ажиллаж байсан.

1994 оноос БНКазахстан Улсад шилжин амьдарч, Казахстаны Түүх, угсаатны судлалын хүрээлэнгийн Казахстаны эртний болон дундад зууны түүхийн тэнхимийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан.

Тэрээр хүнд өвчний улмаас 2016 оны 11-р сарын 23-нд нас барсан.

{{DEFAULTSORT:Зардыхан, Хинаятын}}
[[Ангилал:1940 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2016 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Ховдын (Ховдын сум) хүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]</text>
      <sha1>bzd637551bpqzibeggxe8m6ni7p9kh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улсын Драмын Эрдмийн Театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135573</id>
    <revision>
      <id>856477</id>
      <parentid>835872</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T00:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8091" sha1="1w78hock7ceu1wvrwqe5lgjwlelaykj" xml:space="preserve">[[Файл:State Academic Drama Theater.jpg|thumb|Улсын Драмын Эрдмйн театр]]

'''Улсын Драмын Эрдмийн Театр''' ([[Англи хэл|англи]]. ''The Mongolian State Academic Drama Theatre'')- Монгол Улсын 1931 онд байгуулагдсан ууган драмын театр. 

== Түүх ==
Монгол Улсад театрын урлаг харьцангүй сүүлд 19-р зуунд орж ирсэн гэж хэлж болно. Монголд гэрийн театр, ордны театр болон шашны театрчилсан тоглолтоос эх авсан уран сайханчдын хөдөлгөөн 1921 оны Ардын хувьсгалаас хойш улс орон даяар хүчтэй өрнөж клуб, “Улаан гэр”, “Ардын цэнгэлдэх хүрээлэн” зэрэг шинэ үеийн соёлын байгууллагууд байгуулагдаж соёл урлагийн үйлчилгээг өргөжүүлэн хөгжүүлж ирсэн юм. Энэхүү уран сайханчдын хөдөлгөөнийг нэгтгэн зохион байгуулж хөгжлийн шинэ шатанд гаргах зүй ёсны шаардлага тулгарснаар 1931 оны 11-р сарын 12-ны өдрийн БНМАУ-ын Засгийн газрын хэрэг эрхлэн товчооны 50-р тогтоол гарч “Улсын төв театр” анх албан ёсоор байгуулагдсан байна. 

Орчин үеийн мэргжлийн театрыг байгуулахын тулд ЗХУ-аас театрын найруулагч, багш, зураач, хөгжмийн зохиолчдыг урьж жилийн хугацаатай курс нээн ажиллуулсны үр дүнд [[Сономбалжирын Буяннэмэх|Сономбалжирын Буяннэмэхийн]] &quot;Үнэн” жүжгээр орчин үеийн мэргэжлийн театр Монголд үүд хаалгаа нээсэн түүхтэй. Ийнхүү Монгол оронд орчин үеийн мэргэжлийн театр буй болж Монголын үндэсний соёлийн түүхэнд, нүүдэлчин ардын оюуны ертөнцөд нэгэн шинэ хуудас нээгдсэн юм. 

Монгол Улсын Драмын Эрдмийн театр 1933 оноос ОХУ, Хятад, Унгар, Герман, Польш, Умард Солонгос зэрэг улс оронд айлчилан тоглож, олон улсын уралдаан тэмцээнд I, II байруудыг эзэлж байсан юм. Монголын тайзнаа Орос, Хятад, Япон улсын театрын уран бүтээлчид айлчлан тоглож байсан бөгөөд ЗХУ-ын Буриад, Халимаг зэрэг улсын театруудтай байнгын харилцаатай хамтран ажиллаж байдаг билээ. Манай уран бүтээлчидтэй Орос, Хятад, Англи, Франц, Солонгос, Швед, Литва, Серби, Хорват, Герман улсын багш уран бүтээлчид ирж ажиллаж байсан бөгөөд театрын урын санд [[Софокл]], [[Уильям Шекспир|У.Шекспир]], [[Мольер|Ж.Б.Мольер]], К.Гольдони, [[Николай Гоголь|Н.Гоголь]], [[Антон Павлович Чехов|А.Чехов]], А.Островский, Хуа Финь, И.Тыл, П.Аборахамас, [[Бертольт Брехт|Б.Брехт]], А.Папаян, П.Панчев, А.Брента, Р.Тагүр, И.Жаммак, [[Федерико Гарсиа Лорка|Г.Лорка]], Ж.П.Сартр, О.Нил, А.Чейз, Г.Уильямс, Г.Габбе, Т.Вертенбейкер, А.Грин, Г.Ибсен, К.Манье, [[Виктор Гюго|В.Гюго]], [[Лев Толстой|Л.Толстой]], [[Дашдоржийн Нацагдорж|Д.Нацагдорж]], [[Донровын Намдаг|Д.Намдаг]], [[Чадраабалын Лодойдамба|Ч.Лодойдамба]], Д.Мягмар, Ч.Чимид, Д.Батбаяр, С.Жаргалсайхан, [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б.Лхагвасүрэн]], Ц.Балдорж, [[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]], [[Битогтохын Цогнэмэх|Б.Цогнэмэх]] зэрэг зохиолчдын 400 гаруй сор бүтээлийг их тайзнаа амьдруулж, урын сангаа жилээс жилд шинэ уран бүтээлээр баяжуулж бүтээн туурвисаар байна.

== Театрын барилга ==
1956 онд Нийслэлийн Хувьсгалт Залуучуудын эвлэлийн гишүүдийн санаачилгаар Залуучуудын ордон барих хөрөнгө хуримтлуулсан бөгөөд уг хөрөнгөөр барих ордны зураг төслийг архитектор [[Буджавын Чимэд]], А.Хишигт нар гаргаж, 1957 онд барилгын шавыг тавиад 1960 оны 10-р сард ашиглалтад оруулжээ. Залуучуудын ордон барьсан энэ газарт Ардын засгийн Гаалийн хорооны уужим том хашаа байв. 1963 онд Улсын драмын театрыг Улсын дуурь бүжгийн театраас салган Залуучуудын ордонд Ардын дуу, бүжгийн чуулгын хамт оруулжээ. Энэ цагаас эхлэн тус барилгыг “Драмын театрын барилга” гэх болсон. Тус барилга нь 200 шахам өрөө тасалгаатай, 700-800 хүний суудалтай жүжгийн 2 танхим, 500 хүний багтаамж бүхий бүжгийн танхимтай. 

Монголын үндэсний архитектурын сонгодог өв болох &quot;Улсын Драмын Эрдмийн Театр&quot; -ын барилга нь 85,5 метрийн урттай, 64 метр өргөн, гурван давхар бөгөөд Азийн Архитектуруудын Холбоо (ARCASIA)-ноос гаргасан тунхаг бичигт заасан “Баригдаад 50, түүнээс дээш жил болсон, түүхэн он цаг, соёл, урлагийн ач холбогдол, үнэ цэнэ, ур хийц, дахин давтагдашгүй байдал” зэрэг шалгуурт нийцсэнээр 2010 онд “Азийн архитектурын өв&quot;-өөр бүртгэгдсэн.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1966 оны 154 дүгээр тогтоолоор Драмын театрыг Д.Нацагдоржийн нэрэмжит болгосон ба 1981 онд “Улсын Драмын академик театр”, 1994 онд “Үндэсний жүжгийн академик театр”, 2002 онд “Улсын драмын эрдмийн театр” хэмээн нэрлэжээ. Орчин үеийн драмын жүжгийн үндэс 1930-аад онд “театрын түр сургууль” байгуулагдсанаар тавигдаж 1931 онд Улсын төв театр болон зохион байгуулагдаж  байв.  Түүний дараа “Монгол хүү”, “Эрдэнэт соёмбын эзэн, эрэлхэг жанжин Сүхбаатар” зэрэг жүжгүүдийг тавьсан.

{{commonscat}}

[[Ангилал:1931 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]]
[[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]]</text>
      <sha1>1w78hock7ceu1wvrwqe5lgjwlelaykj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буджавын Чимэд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135574</id>
    <revision>
      <id>856471</id>
      <parentid>786817</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3804" sha1="i7p8qpwhznizmrhayd0ng0x1dx5me66" xml:space="preserve">'''Буджавын Чимэд''' (1918 онд төрсөн- 1980 онд нас барсан) -Монгол Улсын анхны мэргэжлийн архитекторуудын нэг бөгөөд Монолын Архитекторуудын эвлэл (МАЭ)-ийн анхны ерөнхийлөгчөөр 1957-1963 онд ажиллаж байсан юм.

== Намтар ==
Б.Чимэд Зөвлөлтийн дунд сургуульд 1926 онд элсэн суралцан 1936 онд төгсөөд өөрийн хүслийн дагуу Улсын барилгын техникийн хэрэг эрхлэх газар зургийн техникийн дагалдангаар орж ажиллаад, тухайн үед томоохон барилга болох Багшийн техникум, автобаазын гараж, 5-р хорооны халуун усны барилгын зургийг багш И.Г.Васильевийн удирдлага дор зохиож хэрэгжүүлсэн байна. Тэрээр 1940-1948 онд ЗХУ-ын Москвагийн Архитектурын техникум, дээд сургуульд суралцаж төгсөн, 1953-1956, 1961-1969 онд Улаанбаатар хотын Ерөнхий архитектор, 1973-1979 онд Дархан хотын Ерөнхий архитектор, Дархан хотын орлогч дарга, Архитектур төлөвлөлтийн газрын орлогч дарга, Улсын Барилгын хорооны орлогч дарга, Улсын барилга эдийн засгийн комиссын нэгдүгээр орлогч даргаар ажиллаж байсан. 

== Ажил, бүтээлүүд ==

* МҮЭ-ийн барилга,
* Залуучуудын ордон буюу одоогийн [[Улсын Драмын эрдмийн театр]],
* “Улаанбаатар” зочид буудал,
* Намын шинэ хүчний дээд сургуулийн цэцэрлэг, тэнд байрлах Д.Сүхбаатарын хөшөө,
* Дуурийн театрын хашаа,
* Төрийн ордны арын цэцэрлэг,
* Төрийн ордны өмнөх индэр,
* Төв театрын дотор чимэглэл,
* Д.Сүхбаатарын талбайн анхны байнгын индэр,
* Улаанбаатар хотын ерөнхий төлөвлөгөөний эскиз,
* Төрийн ордны өмнө байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангийн бунхан,
* Хужиртын рашаан сувилалын барилгууд,
* Улсын Төв музей,
* Улаанбаатар, Дархан хотын ерөнхий төлөвлөгөө
* УБ хотын 12, 15 дугаар хорооллын ерөнхий төлөвлөгөө зэрэг 90 гаруй обьектын зураг төслийг боловсруулахад оройлон оролцсон байна. 

== Гэр бүл ==
Гэргий нь орос үндэстэн Анна Васильевна Пугачева. Хүү нь Будажан Виктор Чимитович.  

== Дурсгал ==
2018 онд Б.Чимэдийн мэндэлсэний 100 жилийн ойгоор Сүхбаатар дүүргийн VIII хорооны нутаг дэвсгэрт Усан спорт сургалтын төвийн зүүн талаар үргэлжлэх гудамжийг түүний нэрэмжит болгосон байна. Мөн “Архитектор Буджавын Чимэд” номын нээлт болж, түүний цээж барималыг Монолын Архитекторуудын эвлэл (МАЭ)-ийн ордонд байршуулжээ.</text>
      <sha1>i7p8qpwhznizmrhayd0ng0x1dx5me66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856476</id>
      <parentid>856471</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T00:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4890" sha1="ma8bj52gjqwst8shby7smpibtt8dpy1" xml:space="preserve">'''Буджавын Чимэд''' (1918 онд төрсөн- 1980 онд нас барсан) -Монгол Улсын анхны мэргэжлийн архитекторуудын нэг бөгөөд Монголын Архитекторуудын эвлэл (МАЭ)-ийн анхны ерөнхийлөгчөөр 1957-1963 онд ажиллаж байсан юм.

== Намтар ==
Б.Чимэд Зөвлөлтийн дунд сургуульд 1926 онд элсэн суралцан 1936 онд төгсөөд өөрийн хүслийн дагуу Улсын барилгын техникийн хэрэг эрхлэх газар зургийн техникийн дагалдангаар орж ажиллаад, тухайн үед томоохон барилга болох Багшийн техникум, автобаазын гараж, 5-р хорооны халуун усны барилгын зургийг багш И.Г.Васильевийн удирдлага дор зохиож хэрэгжүүлсэн байна. Тэрээр 1940-1948 онд ЗХУ-ын Москвагийн Архитектурын техникум, дээд сургуульд суралцаж төгсөн, 1953-1956, 1961-1969 онд Улаанбаатар хотын Ерөнхий архитектор, 1973-1979 онд Дархан хотын Ерөнхий архитектор, Дархан хотын орлогч дарга, Архитектур төлөвлөлтийн газрын орлогч дарга, Улсын Барилгын хорооны орлогч дарга, Улсын барилга эдийн засгийн комиссын нэгдүгээр орлогч даргаар ажиллаж байсан. 

БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1956 оны 10-р сарын 23-ны өдрийн 545 дугаар тогтоолын XV дугаар зүйлд “Монголын Урчуудын Эвлэлийн дэргэд барилга ба барилгын урлагчийн бүлгийг байгуулсугай” хэмээн заасныг үндэслэн ууган архитектор Б.Чимэд, [[Бандийн Дамбийням|Б.Дамбийням]], А.Хишигт нарын санаачилгаар 1956 онд Монголын Урчуудын эвлэлийн дэргэд архитектор, инженер, зургийн техникч, урчуудаас бүрдсэн Барилга ба барилгын урлагчийн бүлэг байгуулагджээ. Ингээд тус бүлгийн даргаар '''Буджавын Чимэдийг''' сонгосон цагаас Монголын Архитекторуудын Эвлэл албан ёсоор үйл ажиллагаагаа эхэлсэн түүхтэй аж. 

== Ажил, бүтээлүүд ==

* МҮЭ-ийн барилга,
* Залуучуудын ордон буюу одоогийн [[Улсын Драмын эрдмийн театр]],
* “Улаанбаатар” зочид буудал,
* Намын шинэ хүчний дээд сургуулийн цэцэрлэг, тэнд байрлах Д.Сүхбаатарын хөшөө,
* Дуурийн театрын хашаа,
* Төрийн ордны арын цэцэрлэг,
* Төрийн ордны өмнөх индэр,
* Төв театрын дотор чимэглэл,
* Д.Сүхбаатарын талбайн анхны байнгын индэр,
* Улаанбаатар хотын ерөнхий төлөвлөгөөний эскиз,
* Төрийн ордны өмнө байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангийн бунхан,
* Хужиртын рашаан сувилалын барилгууд,
* Улсын Төв музей,
* Улаанбаатар, Дархан хотын ерөнхий төлөвлөгөө
* УБ хотын 12, 15 дугаар хорооллын ерөнхий төлөвлөгөө зэрэг 90 гаруй обьектын зураг төслийг боловсруулахад оройлон оролцсон байна. 

== Гэр бүл ==
Гэргий нь орос үндэстэн Анна Васильевна Пугачева. Хүү нь Будажан Виктор Чимитович.  

== Дурсгал ==
2018 онд Б.Чимэдийн мэндэлсэний 100 жилийн ойгоор Сүхбаатар дүүргийн VIII хорооны нутаг дэвсгэрт Усан спорт сургалтын төвийн зүүн талаар үргэлжлэх гудамжийг түүний нэрэмжит болгосон байна. Мөн “Архитектор Буджавын Чимэд” номын нээлт болж, түүний цээж барималыг Монолын Архитекторуудын эвлэл (МАЭ)-ийн ордонд байршуулжээ.</text>
      <sha1>ma8bj52gjqwst8shby7smpibtt8dpy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ийгл телевиз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145694</id>
    <revision>
      <id>856457</id>
      <parentid>852450</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29321-22</username>
        <id>104606</id>
      </contributor>
      <comment>Web.archive.org/Eagle-tv.mn</comment>
      <origin>856457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10735" sha1="6dvnyjmn6ywy31x92mnp0adz9qsygdu" xml:space="preserve">(англи: Eagle News mongolia монгол: Ийглийн мэдээ) Энэ суваг нь үйл явдлын мэдээг цаг тухайд нь дамжуулахаас гадна Есүсийн хөтөлбөрийг зэрэг гаргахад анхаардаг байсан  &lt;ref&gt;{{Cite web |title=EAGLE.mn |url=https://eagle.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Ийгл телевиз бол Монголын Анхны Мэдээллийн Бие даасан телевиз бөгөөд тасралтгүй болж буй үйл явдлын мэдээллийг  тэнцвэртэй хүргэдэг монголын өргөн нэвтрүүлгийн цор ганц суваг юм.

Мөн Манай монгол улс гэлтгүй Азийн ихэнх улсуудад анх удаа дэлгэрч буй Христийн шашин буюу сайн мэдээг тараах зорилготой цор ганц суваг байсан юм. 

Анх энэ суваг 1994 онд 8-р суваг хэлбэрээр MBC-ийн лицензээр гарч эхэлсэн Америкийн Христийн шашны сурталчлах Among Foundation ТББ Монголын ардчилагчид эсвэл ММК (Монголын Медиа Корпораци) хамтран үүсгэн байгуулсан ба хэвлэн нийтлэх үг хэлэх хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө шашин шүтэх эс шүтэх маягаар гарч ирсэн монголын анхны чөлөөт  суваг байсан юм.  

1995 оны намар Үндэсний телевизийн цамхагт 40 тоннын чингэлэгтэй Контейнер буюу орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг авчран Пол Шванцендруберг гэх эрхэм CNN-ны антеныг хүлээн авсан нь монголын телевизийн түүхэнд шинэ эхлэл болсон юм.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last= |first= |author-link= |date= |year= |title= |language= |pages= |work= |publication-place= |url=Eagle.mn}}&lt;/ref&gt; 

Анхны Эфир нь 1995 оны 11-р сарын 15-ны өдөр Нийслэл Улаанбаатар хот даяар CNN-ний эфирийг цацаж эхэлсэн ба дэлхийн жишгийг монголд анх удаа нэвтрүүлсэн нь Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд цоо шинэ үзэгдэл тохиолдов.

Дараа нь 1996 оны 4-р сарын 15-ны өдөр Үндэсний үйл явдлын мэдээллийн хөтөлбөрийг шууд цацаж эхэлж 1996 оны УИХ-ын сонгуулийг анхны шууд дамжуулалтийг 70-аад жил удирдсан МСДН МҮАН хамтран 53 суудал МАХН 26 суудал Үлдсэн нэг суудал нь (Яруу найрагч агсан О.Дашбалбар) сонгуулийн ялалт байгуулав хэмээн шуурхай мэдээллсэн нь монголын телевизүүдийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Түүний дараа өдөр тутам цаг тухайд хүргэх үйл явдлын мэдээ болон Христийн шашин буюу Их эзэний Сайн мэдээг тараах зорилготой хөтөлбөрийг тогтмол нэвтрүүлдэг эхлэл тавигдсан мөн ихэнх Америкийн захирлууд 1998 онд нутаг буцахаар явсан юм.

Байгуулагдсан эхний жилүүдэд NBA TALK буюу сагсанбөмбөг тоглох спортыг тайлбартайгаар шууд утастайгаар үзүүлж харуулав дараа нь Цахиур чулууны хүмүүс хэмээх америкийн хуучин загвартай хүүхэлдэйн кино америкийн пасторуудыг орчуулгатай харуулах христийн нэвтрүүлгийг албан ёсны эрхтэйгээр бэлтгэж эхлэв 1999 оны 4-р сарын 1-ны өдөр шуурхай мэдээлэх станцаа ажиллуулсан ба 2000 онд телевизийн анхны сонгуулийн мэтгэлцээнийг нэвтрүүлсэн

2001 оны 9-р сарын 11-ны өдөр АНУ-ын худалдааны төвд томоохон хэмжээний аймшигт халдлагыг шуурхай мэдээ хэлбэрээр үзүүлэв мөн монголын чөлөөт хэвлэл Өдрийн Сонин зэрэг мэдээллсэн нь гадаад шуурхай мэдээг дамжуулсан нь цоо шинэ үзэгдэл болов.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Main Page |date=2026-03-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&amp;oldid=1345340283 |work=Wikipedia, the free encyclopedia |access-date=2026-04-02 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2002 онд Америкийн иргэн Том Терри болон ММК нар Ийгл ТВ-ыг удирдлагатаа авч Азид анх удаа болсон Хөлбөмбөгийн Тэмцээн монголын дуучдын Тоглолт концертууд арга хэмжээнүүд олон төрлийн Спортын тэмцээнүүдийг цаг тухайд шууд дамжуулсан ба нийгмийн асуудалд оролцсоор ирсэн              &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2003 оны 3-р сард эхэлсэн Иракын дайныг CNN-ны албан ёсны эрхтэйгээр 20 хоног шуурхай мэдээллсэн үүнтэй зэрэгцэн Ийгл телевиз үзэгчдын мэдэлгүй удаан үргэлжилсэн Санхүүгийн болон Удирдлагын маргаанаас болж Монголын талын түнш гэрээгээ цуцалж Засгийн Газар эрхийг хүчингүй болгож америкийн талын түнш тоног төхөөрөмжөө салган авч станцаа буулгаж 4-р сарын 22-ны өдөр нэвтрүүлгээ дамжуулахаа больж ажилчид нь ажлаасаа гарсан тохиолдол байсан&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-04-02 |website=web.archive.org}}&lt;/ref&gt;

Станцыг хаасны дараа Among Foundation Ийгл броадкастинг компанийг үүсгэн байгуулж захирлаар Том Терриг томилов тэрээр тус сувгийг кабелийн сүлжээгээр цацах үүрэг өгөв 2005 оны 1-р сарйн 16-ны өдөр Ийгл ТВ Шинэ Шударга Шуурхай уриагаар анхны 6 цагийн шууд мэдээллийг эхлүүлж нэвтрүүлгээ шинээр эхлүүлж Сансар Супервишн зэрэг олон кабелийн сувгын сүлжээгээр шууд нэвтрүүлж эхлэв ингэснээр монголын анхны мэдээний төрөлжсөн телевиз болж өргөжсөн ба 2005 оны ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолыг хот даяар  бүтэн өдөржингөө үзүүлж харуулсан дашрамд хэлэхэд 2005 оны намар ХХЗХ Ийгл ТВ-д өргөн нэвтрүүлгийн лицензийг шинээр өгч эхэлсэн бөгөөд 24 цагийн шуурхай мэдээний форматыг бий болгох Өдөр Бүр өглөөний 7:00 цагаас үдшийн 00:00 цаг хүртэлх Нэвтрүүлгээ дамжуулах техник технлогийг бэхжүүлэх ба Христийн шашны нэвтрүүлгийн бодлогыг өөрчлилж танин мэдэхүйн чиглэлтэй болгох цаашид Орон даяар цацах хүртэлх хөгжүүлж байжээ. Цоо шинэ түншлэл нь Fox news суваг Associated press агентлагтай хамтын ажиллагаатай болж гадаад мэдээг үнэн бодитой өгч эхлэв.

2011 оны 4-р сарын 1-ны 100 хувь Монголын талын Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернэйшнл ХХК нар Ийгл ТВ-г худалдан авч мэдээний бодлогыг сайжруулав Том Терри захиралаас чөлөөлөгдөж Ийгл ТВ-гийн Христийн нэвтрүүлэг бэлтгэдэг Улаанбаатар хот дахь Телевизийн Продакшн болох Үнэт Өв Продакшн буюу Амонг Монголиа ХХК-г үүсгэн байгуулсан. 2013 оны 11-р сард Христийн нэвтрүүлэгийг ШУУД суваг руу шилжүүлсэн.

2012 онд Ийгл Ньюс ТВ нь Монгол Масс медиа группын эзэмшилд бүрэн хэмжээний мэдээллийн телевиз болон өөрчлөгдөж эдийн засгийн санхүүгийн хөтөлбөрийг эфирт нэмж улс төрийн нийгмийн асуудалд оролцохоор бий болж 2013 оны 5-р сард Продюстингийн системд шилжиж 11-р сард CNN-ны хамтын ажиллагааны түншлэл байгуулагдав.

2013 онд EAGLE.MN мэдээллийн веб сайт нээгдэж Үндэсний Тойм сэтгүүл Ардын Эрх сонинтой нэгдэж Ийгл Ньюс ТВ 2014 онд Монголын Медиа Корпораци болон өөрчлөгдөн 2015 онд Eagle.FM 91.1 долгион нээгдэж Сошиал Медиа руу шилжиж бямба ням гараг бүр гарах амралтын хөтөлбөртэй албан ёсны гадаадын чухал сонирхолтой нэвтрүүлэг нэмэгдэж 2019 онд мэдээний стиди сайжирч Нэвтрүүлэг нь 100% үндэсний хэлбэртэй болгосон эдүгээ орон даяар мэдээгээ бэлтгэн гаргаж байна.

Ийгл ТВ программын шинэчлэлт хийгдэж байгаад гаргасан хөтөлбөрүүд
&lt;references /&gt;

#</text>
      <sha1>6dvnyjmn6ywy31x92mnp0adz9qsygdu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856458</id>
      <parentid>856457</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29321-22</username>
        <id>104606</id>
      </contributor>
      <comment>Web.archive.org/Eagle-tv.mn</comment>
      <origin>856458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10736" sha1="dqehx9k6svufuuotfk2hq1hj5cg7xfc" xml:space="preserve">(англи: Eagle News mongolia монгол: Ийглийн мэдээ) Энэ суваг нь үйл явдлын мэдээг цаг тухайд нь дамжуулахаас гадна Есүсийн хөтөлбөрийг зэрэг гаргахад анхаардаг байсан  &lt;ref&gt;{{Cite web |title=EAGLE.mn |url=https://eagle.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Ийгл телевиз бол Монголын Анхны Мэдээллийн Бие даасан телевиз бөгөөд тасралтгүй болж буй үйл явдлын мэдээллийг  тэнцвэртэй хүргэдэг монголын өргөн нэвтрүүлгийн цор ганц суваг юм.

Мөн Манай монгол улс гэлтгүй Азийн ихэнх улсуудад анх удаа дэлгэрч буй Христийн шашин буюу сайн мэдээг тараах зорилготой цор ганц суваг байсан юм. 

Анх энэ суваг 1994 онд 8-р суваг хэлбэрээр MBC-ийн лицензээр гарч эхэлсэн Америкийн Христийн шашны сурталчлах Among Foundation ТББ Монголын ардчилагчид эсвэл ММК (Монголын Медиа Корпораци) хамтран үүсгэн байгуулсан ба хэвлэн нийтлэх үг хэлэх хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө шашин шүтэх эс шүтэх маягаар гарч ирсэн монголын анхны чөлөөт  суваг байсан юм.  

1995 оны намар Үндэсний телевизийн цамхагт 40 тоннын чингэлэгтэй Контейнер буюу орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг авчран Пол Шванцендруберг гэх эрхэм CNN-ны антеныг хүлээн авсан нь монголын телевизийн түүхэнд шинэ эхлэл болсон юм.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last= |first= |author-link= |date= |year= |title= |language= |pages= |work= |publication-place= |url=Eagle.mn}}&lt;/ref&gt; 

Анхны Эфир нь 1995 оны 11-р сарын 15-ны өдөр Нийслэл Улаанбаатар хот даяар CNN-ний эфирийг цацаж эхэлсэн ба дэлхийн жишгийг монголд анх удаа нэвтрүүлсэн нь Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд цоо шинэ үзэгдэл тохиолдов.

Дараа нь 1996 оны 4-р сарын 15-ны өдөр Үндэсний үйл явдлын мэдээллийн хөтөлбөрийг шууд цацаж эхэлж 1996 оны УИХ-ын сонгуулийг анхны шууд дамжуулалтийг 70-аад жил удирдсан МСДН МҮАН хамтран 53 суудал МАХН 26 суудал Үлдсэн нэг суудал нь (Яруу найрагч агсан О.Дашбалбар) сонгуулийн ялалт байгуулав хэмээн шуурхай мэдээллсэн нь монголын телевизүүдийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Түүний дараа өдөр тутам цаг тухайд хүргэх үйл явдлын мэдээ болон Христийн шашин буюу Их эзэний Сайн мэдээг тараах зорилготой хөтөлбөрийг тогтмол нэвтрүүлдэг эхлэл тавигдсан мөн ихэнх Америкийн захирлууд 1998 онд нутаг буцахаар явсан юм.

Байгуулагдсан эхний жилүүдэд NBA TALK буюу сагсанбөмбөг тоглох спортыг тайлбартайгаар шууд утастайгаар үзүүлж харуулав дараа нь Цахиур чулууны хүмүүс хэмээх америкийн хуучин загвартай хүүхэлдэйн кино америкийн пасторуудыг орчуулгатай харуулах христийн нэвтрүүлгийг албан ёсны эрхтэйгээр бэлтгэж эхлэв 1999 оны 4-р сарын 1-ны өдөр шуурхай мэдээлэх станцаа ажиллуулсан ба 2000 онд телевизийн анхны сонгуулийн мэтгэлцээнийг нэвтрүүлсэн

2001 оны 9-р сарын 11-ны өдөр АНУ-ын худалдааны төвд томоохон хэмжээний аймшигт халдлагыг шуурхай мэдээ хэлбэрээр үзүүлэв мөн монголын чөлөөт хэвлэл Өдрийн Сонин зэрэг мэдээллсэн нь гадаад шуурхай мэдээг дамжуулсан нь цоо шинэ үзэгдэл болов.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Main Page |date=2026-03-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&amp;oldid=1345340283 |work=Wikipedia, the free encyclopedia |access-date=2026-04-02 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2002 онд Америкийн иргэн Том Терри болон ММК нар Ийгл ТВ-ыг удирдлагатаа авч Азид анх удаа болсон Хөлбөмбөгийн Тэмцээн монголын дуучдын Тоглолт концертууд арга хэмжээнүүд олон төрлийн Спортын тэмцээнүүдийг цаг тухайд шууд дамжуулсан ба нийгмийн асуудалд оролцсоор ирсэн              &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2003 оны 3-р сард эхэлсэн Иракын дайныг CNN-ны албан ёсны эрхтэйгээр 20 хоног шуурхай мэдээллсэн үүнтэй зэрэгцэн Ийгл телевиз үзэгчдын мэдэлгүй удаан үргэлжилсэн Санхүүгийн болон Удирдлагын маргаанаас болж Монголын талын түнш гэрээгээ цуцалж Засгийн Газар эрхийг хүчингүй болгож америкийн талын түнш тоног төхөөрөмжөө салган авч станцаа буулгаж 4-р сарын 22-ны өдөр нэвтрүүлгээ дамжуулахаа больж ажилчид нь ажлаасаа гарсан тохиолдол байсан&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-04-02 |website=web.archive.org}}&lt;/ref&gt;

Станцыг хаасны дараа Among Foundation Ийгл броадкастинг компанийг үүсгэн байгуулж захирлаар Том Терриг томилов тэрээр тус сувгийг кабелийн сүлжээгээр цацах үүрэг өгөв 2005 оны 1-р сарйн 16-ны өдөр Ийгл ТВ Шинэ Шударга Шуурхай уриагаар анхны 6 цагийн шууд мэдээллийг эхлүүлж нэвтрүүлгээ шинээр эхлүүлж Сансар Супервишн зэрэг олон кабелийн сувгын сүлжээгээр шууд нэвтрүүлж эхлэв ингэснээр монголын анхны мэдээний төрөлжсөн телевиз болж өргөжсөн ба 2005 оны ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолыг хот даяар  бүтэн өдөржингөө үзүүлж харуулсан дашрамд хэлэхэд 2005 оны намар ХХЗХ Ийгл ТВ-д өргөн нэвтрүүлгийн лицензийг шинээр өгч эхэлсэн бөгөөд 24 цагийн шуурхай мэдээний форматыг бий болгох Өдөр Бүр өглөөний 7:00 цагаас үдшийн 00:00 цаг хүртэлх Нэвтрүүлгээ дамжуулах техник технлогийг бэхжүүлэх ба Христийн шашны нэвтрүүлгийн бодлогыг өөрчлилж танин мэдэхүйн чиглэлтэй болгох цаашид Орон даяар цацах хүртэлх хөгжүүлж байжээ. Цоо шинэ түншлэл нь Fox news суваг Associated press агентлагтай хамтын ажиллагаатай болж гадаад мэдээг үнэн бодитой өгч эхлэв.

2011 оны 4-р сарын 1-ны 100 хувь Монголын талын Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернэйшнл ХХК нар Ийгл ТВ-г худалдан авч мэдээний бодлогыг сайжруулав Том Терри захиралаас чөлөөлөгдөж Ийгл ТВ-гийн Христийн нэвтрүүлэг бэлтгэдэг Улаанбаатар хот дахь Телевизийн Продакшн болох Үнэт Өв Продакшн буюу Амонг Монголиа ХХК-г үүсгэн байгуулсан. 2013 оны 11-р сард Христийн нэвтрүүлэгийг ШУУД суваг руу шилжүүлсэн.

2012 онд Ийгл Ньюс ТВ нь Монгол Масс медиа группын эзэмшилд бүрэн хэмжээний мэдээллийн телевиз болон өөрчлөгдөж эдийн засгийн санхүүгийн хөтөлбөрийг эфирт нэмж улс төрийн нийгмийн асуудалд оролцохоор бий болж 2013 оны 5-р сард Продюстингийн системд шилжиж 11-р сард CNN-ны хамтын ажиллагааны түншлэл байгуулагдав.

2013 онд EAGLE.MN мэдээллийн веб сайт нээгдэж Үндэсний Тойм сэтгүүл Ардын Эрх сонинтой нэгдэж Ийгл Ньюс ТВ 2014 онд Монголын Медиа Корпораци болон өөрчлөгдөн 2015 онд Eagle.FM 91.1 долгион нээгдэж Сошиал Медиа руу шилжиж бямба ням гараг бүр гарах амралтын хөтөлбөртэй албан ёсны гадаадын чухал сонирхолтой нэвтрүүлэг нэмэгдэж 2019 онд мэдээний стиди сайжирч Нэвтрүүлэг нь 100% үндэсний хэлбэртэй болгосон эдүгээ орон даяар мэдээгээ бэлтгэн гаргаж байна.

Ийгл ТВ программын шинэчлэлт хийгдэж байгаад гаргасан хөтөлбөрүүд

&lt;references /&gt;

#</text>
      <sha1>dqehx9k6svufuuotfk2hq1hj5cg7xfc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856460</id>
      <parentid>856458</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29321-22</username>
        <id>104606</id>
      </contributor>
      <comment>Хуучин программууд</comment>
      <origin>856460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10771" sha1="t1iap1hl4wjq9mgbu224egat94ivyqq" xml:space="preserve">(англи: Eagle News mongolia монгол: Ийглийн мэдээ) Энэ суваг нь үйл явдлын мэдээг цаг тухайд нь дамжуулахаас гадна Есүсийн хөтөлбөрийг зэрэг гаргахад анхаардаг байсан  &lt;ref&gt;{{Cite web |title=EAGLE.mn |url=https://eagle.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Ийгл телевиз бол Монголын Анхны Мэдээллийн Бие даасан телевиз бөгөөд тасралтгүй болж буй үйл явдлын мэдээллийг  тэнцвэртэй хүргэдэг монголын өргөн нэвтрүүлгийн цор ганц суваг юм.

Мөн Манай монгол улс гэлтгүй Азийн ихэнх улсуудад анх удаа дэлгэрч буй Христийн шашин буюу сайн мэдээг тараах зорилготой цор ганц суваг байсан юм. 

Анх энэ суваг 1994 онд 8-р суваг хэлбэрээр MBC-ийн лицензээр гарч эхэлсэн Америкийн Христийн шашны сурталчлах Among Foundation ТББ Монголын ардчилагчид эсвэл ММК (Монголын Медиа Корпораци) хамтран үүсгэн байгуулсан ба хэвлэн нийтлэх үг хэлэх хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө шашин шүтэх эс шүтэх маягаар гарч ирсэн монголын анхны чөлөөт  суваг байсан юм.  

1995 оны намар Үндэсний телевизийн цамхагт 40 тоннын чингэлэгтэй Контейнер буюу орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг авчран Пол Шванцендруберг гэх эрхэм CNN-ны антеныг хүлээн авсан нь монголын телевизийн түүхэнд шинэ эхлэл болсон юм.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last= |first= |author-link= |date= |year= |title= |language= |pages= |work= |publication-place= |url=Eagle.mn}}&lt;/ref&gt; 

Анхны Эфир нь 1995 оны 11-р сарын 15-ны өдөр Нийслэл Улаанбаатар хот даяар CNN-ний эфирийг цацаж эхэлсэн ба дэлхийн жишгийг монголд анх удаа нэвтрүүлсэн нь Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд цоо шинэ үзэгдэл тохиолдов.

Дараа нь 1996 оны 4-р сарын 15-ны өдөр Үндэсний үйл явдлын мэдээллийн хөтөлбөрийг шууд цацаж эхэлж 1996 оны УИХ-ын сонгуулийг анхны шууд дамжуулалтийг 70-аад жил удирдсан МСДН МҮАН хамтран 53 суудал МАХН 26 суудал Үлдсэн нэг суудал нь (Яруу найрагч агсан О.Дашбалбар) сонгуулийн ялалт байгуулав хэмээн шуурхай мэдээллсэн нь монголын телевизүүдийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Түүний дараа өдөр тутам цаг тухайд хүргэх үйл явдлын мэдээ болон Христийн шашин буюу Их эзэний Сайн мэдээг тараах зорилготой хөтөлбөрийг тогтмол нэвтрүүлдэг эхлэл тавигдсан мөн ихэнх Америкийн захирлууд 1998 онд нутаг буцахаар явсан юм.

Байгуулагдсан эхний жилүүдэд NBA TALK буюу сагсанбөмбөг тоглох спортыг тайлбартайгаар шууд утастайгаар үзүүлж харуулав дараа нь Цахиур чулууны хүмүүс хэмээх америкийн хуучин загвартай хүүхэлдэйн кино америкийн пасторуудыг орчуулгатай харуулах христийн нэвтрүүлгийг албан ёсны эрхтэйгээр бэлтгэж эхлэв 1999 оны 4-р сарын 1-ны өдөр шуурхай мэдээлэх станцаа ажиллуулсан ба 2000 онд телевизийн анхны сонгуулийн мэтгэлцээнийг нэвтрүүлсэн

2001 оны 9-р сарын 11-ны өдөр АНУ-ын худалдааны төвд томоохон хэмжээний аймшигт халдлагыг шуурхай мэдээ хэлбэрээр үзүүлэв мөн монголын чөлөөт хэвлэл Өдрийн Сонин зэрэг мэдээллсэн нь гадаад шуурхай мэдээг дамжуулсан нь цоо шинэ үзэгдэл болов.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Main Page |date=2026-03-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&amp;oldid=1345340283 |work=Wikipedia, the free encyclopedia |access-date=2026-04-02 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2002 онд Америкийн иргэн Том Терри болон ММК нар Ийгл ТВ-ыг удирдлагатаа авч Азид анх удаа болсон Хөлбөмбөгийн Тэмцээн монголын дуучдын Тоглолт концертууд арга хэмжээнүүд олон төрлийн Спортын тэмцээнүүдийг цаг тухайд шууд дамжуулсан ба нийгмийн асуудалд оролцсоор ирсэн              &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2003 оны 3-р сард эхэлсэн Иракын дайныг CNN-ны албан ёсны эрхтэйгээр 20 хоног шуурхай мэдээллсэн үүнтэй зэрэгцэн Ийгл телевиз үзэгчдын мэдэлгүй удаан үргэлжилсэн Санхүүгийн болон Удирдлагын маргаанаас болж Монголын талын түнш гэрээгээ цуцалж Засгийн Газар эрхийг хүчингүй болгож америкийн талын түнш тоног төхөөрөмжөө салган авч станцаа буулгаж 4-р сарын 22-ны өдөр нэвтрүүлгээ дамжуулахаа больж ажилчид нь ажлаасаа гарсан тохиолдол байсан&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-04-02 |website=web.archive.org}}&lt;/ref&gt;

Станцыг хаасны дараа Among Foundation Ийгл броадкастинг компанийг үүсгэн байгуулж захирлаар Том Терриг томилов тэрээр тус сувгийг кабелийн сүлжээгээр цацах үүрэг өгөв 2005 оны 1-р сарйн 16-ны өдөр Ийгл ТВ Шинэ Шударга Шуурхай уриагаар анхны 6 цагийн шууд мэдээллийг эхлүүлж нэвтрүүлгээ шинээр эхлүүлж Сансар Супервишн зэрэг олон кабелийн сувгын сүлжээгээр шууд нэвтрүүлж эхлэв ингэснээр монголын анхны мэдээний төрөлжсөн телевиз болж өргөжсөн ба 2005 оны ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолыг хот даяар  бүтэн өдөржингөө үзүүлж харуулсан дашрамд хэлэхэд 2005 оны намар ХХЗХ Ийгл ТВ-д өргөн нэвтрүүлгийн лицензийг шинээр өгч эхэлсэн бөгөөд 24 цагийн шуурхай мэдээний форматыг бий болгох Өдөр Бүр өглөөний 7:00 цагаас үдшийн 00:00 цаг хүртэлх Нэвтрүүлгээ дамжуулах техник технлогийг бэхжүүлэх ба Христийн шашны нэвтрүүлгийн бодлогыг өөрчлилж танин мэдэхүйн чиглэлтэй болгох цаашид Орон даяар цацах хүртэлх хөгжүүлж байжээ. Цоо шинэ түншлэл нь Fox news суваг Associated press агентлагтай хамтын ажиллагаатай болж гадаад мэдээг үнэн бодитой өгч эхлэв.

2011 оны 4-р сарын 1-ны 100 хувь Монголын талын Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернэйшнл ХХК нар Ийгл ТВ-г худалдан авч мэдээний бодлогыг сайжруулав Том Терри захиралаас чөлөөлөгдөж Ийгл ТВ-гийн Христийн нэвтрүүлэг бэлтгэдэг Улаанбаатар хот дахь Телевизийн Продакшн болох Үнэт Өв Продакшн буюу Амонг Монголиа ХХК-г үүсгэн байгуулсан. 2013 оны 11-р сард Христийн нэвтрүүлэгийг ШУУД суваг руу шилжүүлсэн.

2012 онд Ийгл Ньюс ТВ нь Монгол Масс медиа группын эзэмшилд бүрэн хэмжээний мэдээллийн телевиз болон өөрчлөгдөж эдийн засгийн санхүүгийн хөтөлбөрийг эфирт нэмж улс төрийн нийгмийн асуудалд оролцохоор бий болж 2013 оны 5-р сард Продюстингийн системд шилжиж 11-р сард CNN-ны хамтын ажиллагааны түншлэл байгуулагдав.

2013 онд EAGLE.MN мэдээллийн веб сайт нээгдэж Үндэсний Тойм сэтгүүл Ардын Эрх сонинтой нэгдэж Ийгл Ньюс ТВ 2014 онд Монголын Медиа Корпораци болон өөрчлөгдөн 2015 онд Eagle.FM 91.1 долгион нээгдэж Сошиал Медиа руу шилжиж бямба ням гараг бүр гарах амралтын хөтөлбөртэй албан ёсны гадаадын чухал сонирхолтой нэвтрүүлэг нэмэгдэж 2019 онд мэдээний стиди сайжирч Нэвтрүүлэг нь 100% үндэсний хэлбэртэй болгосон эдүгээ орон даяар мэдээгээ бэлтгэн гаргаж байна.

Ийгл ТВ программын шинэчлэлт хийгдэж байгаад гаргасан хөтөлбөрүүд


Football talk

Үгийг Таа

&lt;references /&gt;

#</text>
      <sha1>t1iap1hl4wjq9mgbu224egat94ivyqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856461</id>
      <parentid>856460</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29321-22</username>
        <id>104606</id>
      </contributor>
      <comment>Web.archive.org/Eagle-tv.mn</comment>
      <origin>856461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10807" sha1="jxqph7qtvo1ijn9xzfcbb0ax2utz2gb" xml:space="preserve">(англи: Eagle News mongolia монгол: Ийглийн мэдээ) Энэ суваг нь үйл явдлын мэдээг цаг тухайд нь дамжуулахаас гадна Есүсийн хөтөлбөрийг зэрэг гаргахад анхаардаг байсан  &lt;ref&gt;{{Cite web |title=EAGLE.mn |url=https://eagle.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=eagle.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Ийгл телевиз бол Монголын Анхны Мэдээллийн Бие даасан телевиз бөгөөд тасралтгүй болж буй үйл явдлын мэдээллийг  тэнцвэртэй хүргэдэг монголын өргөн нэвтрүүлгийн цор ганц суваг юм.

Мөн Манай монгол улс гэлтгүй Азийн ихэнх улсуудад анх удаа дэлгэрч буй Христийн шашин буюу сайн мэдээг тараах зорилготой цор ганц суваг байсан юм. 

Анх энэ суваг 1994 онд 8-р суваг хэлбэрээр MBC-ийн лицензээр гарч эхэлсэн Америкийн Христийн шашны сурталчлах Among Foundation ТББ Монголын ардчилагчид эсвэл ММК (Монголын Медиа Корпораци) хамтран үүсгэн байгуулсан ба хэвлэн нийтлэх үг хэлэх хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө шашин шүтэх эс шүтэх маягаар гарч ирсэн монголын анхны чөлөөт  суваг байсан юм.  

1995 оны намар Үндэсний телевизийн цамхагт 40 тоннын чингэлэгтэй Контейнер буюу орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг авчран Пол Шванцендруберг гэх эрхэм CNN-ны антеныг хүлээн авсан нь монголын телевизийн түүхэнд шинэ эхлэл болсон юм.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last= |first= |author-link= |date= |year= |title= |language= |pages= |work= |publication-place= |url=Eagle.mn}}&lt;/ref&gt; 

Анхны Эфир нь 1995 оны 11-р сарын 15-ны өдөр Нийслэл Улаанбаатар хот даяар CNN-ний эфирийг цацаж эхэлсэн ба дэлхийн жишгийг монголд анх удаа нэвтрүүлсэн нь Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд цоо шинэ үзэгдэл тохиолдов.

Дараа нь 1996 оны 4-р сарын 15-ны өдөр Үндэсний үйл явдлын мэдээллийн хөтөлбөрийг шууд цацаж эхэлж 1996 оны УИХ-ын сонгуулийг анхны шууд дамжуулалтийг 70-аад жил удирдсан МСДН МҮАН хамтран 53 суудал МАХН 26 суудал Үлдсэн нэг суудал нь (Яруу найрагч агсан О.Дашбалбар) сонгуулийн ялалт байгуулав хэмээн шуурхай мэдээллсэн нь монголын телевизүүдийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Түүний дараа өдөр тутам цаг тухайд хүргэх үйл явдлын мэдээ болон Христийн шашин буюу Их эзэний Сайн мэдээг тараах зорилготой хөтөлбөрийг тогтмол нэвтрүүлдэг эхлэл тавигдсан мөн ихэнх Америкийн захирлууд 1998 онд нутаг буцахаар явсан юм.

Байгуулагдсан эхний жилүүдэд NBA TALK буюу сагсанбөмбөг тоглох спортыг тайлбартайгаар шууд утастайгаар үзүүлж харуулав дараа нь Цахиур чулууны хүмүүс хэмээх америкийн хуучин загвартай хүүхэлдэйн кино америкийн пасторуудыг орчуулгатай харуулах христийн нэвтрүүлгийг албан ёсны эрхтэйгээр бэлтгэж эхлэв 1999 оны 4-р сарын 1-ны өдөр шуурхай мэдээлэх станцаа ажиллуулсан ба 2000 онд телевизийн анхны сонгуулийн мэтгэлцээнийг нэвтрүүлсэн

2001 оны 9-р сарын 11-ны өдөр АНУ-ын худалдааны төвд томоохон хэмжээний аймшигт халдлагыг шуурхай мэдээ хэлбэрээр үзүүлэв мөн монголын чөлөөт хэвлэл Өдрийн Сонин зэрэг мэдээллсэн нь гадаад шуурхай мэдээг дамжуулсан нь цоо шинэ үзэгдэл болов.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Main Page |date=2026-03-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&amp;oldid=1345340283 |work=Wikipedia, the free encyclopedia |access-date=2026-04-02 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2002 онд Америкийн иргэн Том Терри болон ММК нар Ийгл ТВ-ыг удирдлагатаа авч Азид анх удаа болсон Хөлбөмбөгийн Тэмцээн монголын дуучдын Тоглолт концертууд арга хэмжээнүүд олон төрлийн Спортын тэмцээнүүдийг цаг тухайд шууд дамжуулсан ба нийгмийн асуудалд оролцсоор ирсэн              &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2003 оны 3-р сард эхэлсэн Иракын дайныг CNN-ны албан ёсны эрхтэйгээр 20 хоног шуурхай мэдээллсэн үүнтэй зэрэгцэн Ийгл телевиз үзэгчдын мэдэлгүй удаан үргэлжилсэн Санхүүгийн болон Удирдлагын маргаанаас болж Монголын талын түнш гэрээгээ цуцалж Засгийн Газар эрхийг хүчингүй болгож америкийн талын түнш тоног төхөөрөмжөө салган авч станцаа буулгаж 4-р сарын 22-ны өдөр нэвтрүүлгээ дамжуулахаа больж ажилчид нь ажлаасаа гарсан тохиолдол байсан&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-04-02 |website=web.archive.org}}&lt;/ref&gt;

Станцыг хаасны дараа Among Foundation Ийгл броадкастинг компанийг үүсгэн байгуулж захирлаар Том Терриг томилов тэрээр тус сувгийг кабелийн сүлжээгээр цацах үүрэг өгөв 2005 оны 1-р сарйн 16-ны өдөр Ийгл ТВ Шинэ Шударга Шуурхай уриагаар анхны 6 цагийн шууд мэдээллийг эхлүүлж нэвтрүүлгээ шинээр эхлүүлж Сансар Супервишн зэрэг олон кабелийн сувгын сүлжээгээр шууд нэвтрүүлж эхлэв ингэснээр монголын анхны мэдээний төрөлжсөн телевиз болж өргөжсөн ба 2005 оны ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолыг хот даяар  бүтэн өдөржингөө үзүүлж харуулсан дашрамд хэлэхэд 2005 оны намар ХХЗХ Ийгл ТВ-д өргөн нэвтрүүлгийн лицензийг шинээр өгч эхэлсэн бөгөөд 24 цагийн шуурхай мэдээний форматыг бий болгох Өдөр Бүр өглөөний 7:00 цагаас үдшийн 00:00 цаг хүртэлх Нэвтрүүлгээ дамжуулах техник технлогийг бэхжүүлэх ба Христийн шашны нэвтрүүлгийн бодлогыг өөрчлилж танин мэдэхүйн чиглэлтэй болгох цаашид Орон даяар цацах хүртэлх хөгжүүлж байжээ. Цоо шинэ түншлэл нь Fox news суваг Associated press агентлагтай хамтын ажиллагаатай болж гадаад мэдээг үнэн бодитой өгч эхлэв.

2011 оны 4-р сарын 1-ны 100 хувь Монголын талын Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернэйшнл ХХК нар Ийгл ТВ-г худалдан авч мэдээний бодлогыг сайжруулав Том Терри захиралаас чөлөөлөгдөж Ийгл ТВ-гийн Христийн нэвтрүүлэг бэлтгэдэг Улаанбаатар хот дахь Телевизийн Продакшн болох Үнэт Өв Продакшн буюу Амонг Монголиа ХХК-г үүсгэн байгуулсан. 2013 оны 11-р сард Христийн нэвтрүүлэгийг ШУУД суваг руу шилжүүлсэн.

2012 онд Ийгл Ньюс ТВ нь Монгол Масс медиа группын эзэмшилд бүрэн хэмжээний мэдээллийн телевиз болон өөрчлөгдөж эдийн засгийн санхүүгийн хөтөлбөрийг эфирт нэмж улс төрийн нийгмийн асуудалд оролцохоор бий болж 2013 оны 5-р сард Продюстингийн системд шилжиж 11-р сард CNN-ны хамтын ажиллагааны түншлэл байгуулагдав.

2013 онд EAGLE.MN мэдээллийн веб сайт нээгдэж Үндэсний Тойм сэтгүүл Ардын Эрх сонинтой нэгдэж Ийгл Ньюс ТВ 2014 онд Монголын Медиа Корпораци болон өөрчлөгдөн 2015 онд Eagle.FM 91.1 долгион нээгдэж Сошиал Медиа руу шилжиж бямба ням гараг бүр гарах амралтын хөтөлбөртэй албан ёсны гадаадын чухал сонирхолтой нэвтрүүлэг нэмэгдэж 2019 онд мэдээний стиди сайжирч Нэвтрүүлэг нь 100% үндэсний хэлбэртэй болгосон эдүгээ орон даяар мэдээгээ бэлтгэн гаргаж байна.

Ийгл ТВ программын шинэчлэлт хийгдэж байгаад гаргасан хөтөлбөрүүд


Football talk

Үгийг Таа гэх мэт гарч байсан

&lt;references /&gt;

#</text>
      <sha1>jxqph7qtvo1ijn9xzfcbb0ax2utz2gb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эерэг сэтгэл засал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146198</id>
    <revision>
      <id>856468</id>
      <parentid>856213</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага */</comment>
      <origin>856468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81373" sha1="p6vojvjoxzmztyo8vua0sn25o1ytl2m" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 |wayback=20260113054117 |text=&quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot; |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

=== 1990–2010 он ===
Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 &quot;Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал&quot;] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан.

Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-centers/ &quot;PPT centers&quot;]&lt;/ref&gt;. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн.

Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.&lt;/ref&gt;, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид &quot;Эерэг сэтгэл заслын үр дүн&quot;&lt;ref&gt;Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 &quot;Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach&quot;]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.&lt;/ref&gt; хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар  мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн.

2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/conferences/ &quot;Conferences&quot;.]&lt;/ref&gt;. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ &quot;Geschichte der WIAP-Akademie&quot;] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.&lt;/ref&gt; нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн.

Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг&lt;ref&gt;[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 &quot;Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag&quot;.]&lt;/ref&gt;. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.&lt;/ref&gt;. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг.

=== 2010 оноос хойш ===
ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ &quot;WAPP members&quot;]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/training-standards/ &quot;Training standards&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&amp;state=4809%3A2znph.2.1 &quot;Trademark Search&quot;]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.&lt;/ref&gt;. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав&lt;ref&gt;Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). &quot;Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance&quot;. European Journal of Psychotherapy &amp; Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]&lt;/ref&gt;.

Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа.

== ОНОЛ ==
=== Үндсэн шинж чанарууд ===
ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан  сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг&lt;ref&gt;Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles &quot;Positive psychotherapy: Core principles&quot;.] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]&lt;/ref&gt;. 

'''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:'''
* Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил
* Хүмүүнлэг психодинамик арга барил
* Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо
* Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга
* Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй
* Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг 
* Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй
* Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг.

=== Үндсэн зарчмууд ===
Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;:
* Итгэл найдварын зарчим 
* Тэнцвэрийн зарчим
* Зөвлөгөөний зарчим юм.
'''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь:
* Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, 
* Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж,
* Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг.
* Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. 
'''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог:
* Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд.
* Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд.
* Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал  -  сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс.
* Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби.
Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг.
Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно.

'''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг.
Таван үе шат нь дараах байдалтай байна:
# '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой  зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм.  
# '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг.
# '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна.
# '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог.
# '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс &quot;Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?&quot; гэх мэт асуулт асууна. 
Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг.

=== Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм ===
Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; номондоо&lt;ref&gt;Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt; тэрээр энэ сорилтод &quot;Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал&quot; (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг&lt;ref&gt;Lapworth P, Sills C. Integration in counselling &amp; psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг  сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно.

Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн&lt;ref&gt;Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.&lt;/ref&gt;. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл  заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа  ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна&lt;ref&gt;Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper &amp; Row; 1954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.&lt;/ref&gt;. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна.

=== Эерэг хандлага ===
Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс  &quot;эерэг сэтгэл судлал&quot; гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.&lt;/ref&gt;. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,&lt;ref&gt;In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.&lt;/ref&gt; с.;13).

Эерэг сэтгэл заслын &quot;эерэг&quot; гэсэн нэр томъёо нь &quot;эерэг шинжлэх ухаан&quot; ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан &quot;positum&quot; гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн &quot;шинж тэмдгийн уут&quot;-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг болсон&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt;. 

Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд&lt;ref&gt;Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; суурилдаг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй  бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг &quot;мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар&quot;, ганцаардлаас айх айдсыг &quot;бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл&quot;, архидалтыг &quot;бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар&quot;, психозыг &quot;хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар&quot;, зүрхний эмгэгийг &quot;зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар&quot; гэж тайлбарладаг.&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt; ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.&lt;/ref&gt;. 

Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь &quot;жинхэнэ өвчтөнийг&quot; олж тодорхойлох боломжийг олгодог&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ &quot;Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].&lt;/ref&gt;. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. 

=== Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) ===
Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу  эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг.

Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг  бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь  хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. 

Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг.  Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно.

Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ.  Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Бодит чадвар&quot; гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München&lt;/ref&gt;.    

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Бодит чадварууд'''
|-
! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг'''
|-
| Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи  (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality)
|-
| Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар  (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness)
|-
| Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order)
|-
| Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience)
|-
| Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy)
|-
| Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) 
|-
| Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty)
|-
| Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness)
|-
| Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment)
|-
| Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness)
|-
| Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness)
|-
| Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision)
|-
| Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness)
|-
| '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)'''''
|}
Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25).  Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн.

&quot;Анхдагч&quot; гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг&lt;ref&gt;Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.&lt;/ref&gt;. 

Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. &quot;Тэвчээр&quot; гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, &quot;бүрэн итгэл&quot; чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх&lt;ref&gt;Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].&lt;/ref&gt;.  

'''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''&quot;эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх&quot;''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд  Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх  яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг.  Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг.

Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно.  Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл  үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

=== Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага ===
Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас  Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. 

Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой&lt;ref&gt;Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.

Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt; ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг.

“Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно:
1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага
2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм.

ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга (&quot;олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал&quot; гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны &quot;сэтгэл зүйн колоничлолын&quot; нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.&lt;ref&gt;Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005&lt;/ref&gt; Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий  болгож болохоор байна&lt;ref&gt;Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.&lt;/ref&gt;.  

Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Транскультураль сэтгэл засал&quot; гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, &quot;Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд&quot; номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг&lt;ref&gt;Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.&lt;/ref&gt;.

== Лавлага ==</text>
      <sha1>p6vojvjoxzmztyo8vua0sn25o1ytl2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хятадын сонгодог дөрвөн роман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146389</id>
    <revision>
      <id>856435</id>
      <timestamp>2026-05-15T12:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Хятадын сонгодог дөрвөн роман''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 四大名著, [[пиньинь]] sìdàmíngzhù, үгчилбэл. «Агуу дөрвөн бүтээл») —Хятадын уламжлалт утга зохиолын хамгийн алдартай дөрвөн романы тогтвортой нэр:   # &quot;Гурвалсан хаанчлал&quot; ([[Хятад хэл|уламж. хятад.]] 三國演義, хялб...&quot;</comment>
      <origin>856435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1594" sha1="mejqbzs0o31t7x54tr2fyt5z5uzjycw" xml:space="preserve">'''Хятадын сонгодог дөрвөн роман''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 四大名著, [[пиньинь]] sìdàmíngzhù, үгчилбэл. «Агуу дөрвөн бүтээл») —Хятадын уламжлалт утга зохиолын хамгийн алдартай дөрвөн романы тогтвортой нэр: 

# &quot;Гурвалсан хаанчлал&quot; ([[Хятад хэл|уламж. хятад.]] 三國演義, хялбар.  三国演义, пиньинь. ''Sānguó yǎnyì'' )14-р зуунд Луо Гуаньжун ([[Хятад хэл|хятад]]. 羅貫中, хялбар. 罗贯中, [[пиньинь]]. ''Luó Guànzhōng'') -ны зохиож 1494 онд бар аргаар хэвлэгдсэн роман.
# &quot;Мөрөн голын булан&quot; ([[Хятад хэл|уламж. хятад.]] 水滸傳, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''shuǐ hǔ zhuàn,'' ойролцоогоор 15-р зуун орчим хэвлэгдсэн роман. 
# &quot;Баруун зүг рүү хийсэн аялал&quot; ([[Хятад хэл|хятад.]] 西遊記, [[пиньинь]]. ''Xīyóujì'') 1590-ээд онд үл мэдэх зохиогчийн уг романыг 20-р зуунд  Ву Ченъэны зохиол гэж үздэг болсон.
# &quot;Улаан байшин дахь зүүд&quot; ([[Хятад хэл|хятад.]] 紅樓夢, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''hónglóumèng'') -Хятадын сонгодог дөрвөн романы хамгийн алдартай нь. Цао Жан 1763 онд зохиосон гэдэг.</text>
      <sha1>mejqbzs0o31t7x54tr2fyt5z5uzjycw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игорь Шутенков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146390</id>
    <revision>
      <id>856437</id>
      <timestamp>2026-05-15T13:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Mayor of Ulan-Ude Igor Shutenkov.jpg|thumb]] '''Игорь Шутенков''' ([[Орос хэл|орос.]] ''И́горь Ю́рьевич Шутенко́в,'' 1966 оны 6-р сарын 12-нд [[Зүүн Герман|Зүүн Германы]] [[Потсдам]] хотод төрсөн) — Оросын улс төрч, 2007-2017 онуудад ОХУ-ын Буриад улсын Сангийн сайд, 2017-2019 онд Буриадын зас...&quot;</comment>
      <origin>856437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3930" sha1="hvr7oam94yh4ogy24vy2j3yo52079hw" xml:space="preserve">[[Файл:Mayor of Ulan-Ude Igor Shutenkov.jpg|thumb]]
'''Игорь Шутенков''' ([[Орос хэл|орос.]] ''И́горь Ю́рьевич Шутенко́в,'' 1966 оны 6-р сарын 12-нд [[Зүүн Герман|Зүүн Германы]] [[Потсдам]] хотод төрсөн) — Оросын улс төрч, 2007-2017 онуудад ОХУ-ын Буриад улсын Сангийн сайд, 2017-2019 онд Буриадын засгийн газрын нэгдүгээр орлогч дарга, 2019 оны 9-р сараас [[Улаан-Үд]] хотын дарга. 

== Намтар ==
Игорь Шутенков 1966 оны 6-р сарын 12-нд эцэг нь гэр бүлээрээ томилолтоор ажиллаж Зүүн Германы Потсдам хотод ажиллаж байх үеэр төрсөн. Тэрээр өөрийгөө суржик үндэстэн гэж мэдэгдсэн. 

Гэр бүл нь Германаас ЗХУ-д буцаж ирснийхээ дараа Улаан-Үд хот дахь Дорнод Сибирийн Технологийн дээд сургуульд суралцаж, 1988 онд инженер, эдийн засгийн чиглэлээр төгссөн байна.

1988-1990 онд Зөвлөлтийн армид цэргийн алба хаасан байна.

1990-1992 онд тэрээр Улаан-Үд хотын Төмөр замын дүүргийн Улсын татварын байцаагч, ахлах байцаагчаар ажиллаж байжээ. 1993 оны 1-р сарын 1-нд Ажлын зохион байгуулалт, хяналтын хэлтсийн орлогч даргаар, 1994 оны 10-р сарын 1-нд Улаан-Үд хотын 1-р дүүргийн татварын хэлтсийн даргаар томилогдсон. 

1996 оны 4-р сарын 23-нд Игорь Шутенков 1-р дүүргийн байцаагчийн хэлтсийн даргаар томилогджээ. 2001 оны 10-р сарын 1-нээс даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр, 2002 оны 5-р сарын 6-наас Оросын Татвар, татварын яамны Буриад улсын орлогч даргаар ажиллаж байсан. 

2007 оны 6-р сараас хойш Игорь Шутенков Буриад улсын Татварын албаны орлогч даргаар ажиллаж байжээ.

2007 оны 12-р сард Шутенковыг Буриадын Ардын Хурал (парламент) Сангийн сайдад дэмжсэн. Буриадын Ерөнхийлөгчийн 2007 оны 12-р сарын 27-ны өдрийн зарлигаар Игорь Шутенковыг Буриадын Бүгд Найрамдах Улсын Сангийн сайд, Буриадын Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн газрын гишүүнээр томилсон байна.

2017 оны 9-р сарын 22-нд [[Алексей Самбуевич Цыденов|Алексей Цыденов]] Буриад улсын Засгийн газрын тэргүүн, даргаар сонгогдсон. 2017 оны 10-р сарын 10-нд Игорь Шутенков Буриад улсын Засгийн газрын тэргүүн дэд даргаар томилогдсон.

2019 оны 2-р сарын 6-нд Буриадын тэргүүн Алексей Цыденов Игорь Шутенковыг Буриадын Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн газрын тэргүүн дэд даргын албан тушаалаас нь чөлөөлсөн. Улмаар 2019 оны 9-р сарын 8-нд болсон Улан-Үд хотын даргын сонгуульд Игорь Шутенков 52%-ийн санал авч ялалт байгуулсан байна.</text>
      <sha1>hvr7oam94yh4ogy24vy2j3yo52079hw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бандийн Дамбийням</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146392</id>
    <revision>
      <id>856474</id>
      <timestamp>2026-05-16T00:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Бандийн Дамбийням''' (1924 онд Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулагт төрсөн -  19онд нас барсан)- Монгол Улсын анхны мэргэжлийн архитеторуудын нэг, Монгол Улсын Гавьяат барилгачин, ШУТИС-ийн Барилга Архитектурын Сургуулийн анхны эрхлэгч, хүндэт профессор. МАЭ-ийн хор...&quot;</comment>
      <origin>856474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4536" sha1="bsyp984ex3tzsbx16sv2h630to4t8g5" xml:space="preserve">'''Бандийн Дамбийням''' (1924 онд Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулагт төрсөн -  19онд нас барсан)- Монгол Улсын анхны мэргэжлийн архитеторуудын нэг, Монгол Улсын Гавьяат барилгачин, ШУТИС-ийн Барилга Архитектурын Сургуулийн анхны эрхлэгч, хүндэт профессор. МАЭ-ийн хорооны ерөнхийлөгч. 

== Намтар ==
Б.Дамбийням Алтанбулагийн дунд сургуулийн тавдугаар ангид сурч байхад нь тэр үеийн авьяаслаг зураач, сүүлд БНМАУ-ын гавьяат зураач болсон [[Эрэгзэнгийн Чойдог|Э.Чойдог]] тэдний сургуульд багшаар иржээ. Э.Чойдог багшийн байгуулсан зургийн дугуйланд орсноор түүний зураг зурах хүслэн биелж эхэлсэн байна. 

1956 онд ЗХУ-ын Москвагийн архитектурын дээд сургууль төгсөгснөөр манай улсын барилгын салбарт 3 дах дээд боловсролтой мэргэжилтэн, 2 дахь мэргэжлийн архитектор болсон юм. 

Сургуулиа төгсөөд ирэхэд нь Монгол Улсын зураг төслийн байгууллагад дээд боловсролтой боловсон хүчин их дутагдмаг байсан юм. Ийм учраас эхэн үедээ манай улсын анхны инженер Б.Мотоо, анхны архитектор [[Буджавын Чимэд]] тэд гурав бүх л зураг төслийг зохиоход оролцож байжээ. 

Б.Дамбийням 150 шахам барилга байгууламжийн зураг төсөл, сум суурин газрын ерөнхий төлөвлөгөө зохиоход оролцсон. ҮҮний зарим томоохныг нь нэрлэвэл Пионерын ордны барилгууд, Эрүүл ахуй халдвар нян судлалын улсын институт (өнөөгийн Эрүүл Мэндийн Яамны барилга), Төв гал команд, 2-р эмнэлэг, Цацраг туяа эмнэлэг, Халдвартын больниц, Сонгинын амралт, Улаанбаатар хотын ахуйн үйлчилгээний төв (манайхан урт цагаан гэж нэрлэж заншжээ), Ховд аймгийн хөгжимт драмын театр зэрэг барилгыг хэлж болно.

1972 онд Монголын ахитекторуудын анхны Их хурал болж МАЭ-ийн хорооны ерөнхийлөгч Б.Дамбийням Монголын “Орчин үеийн архитектурын хөгжил” гэсэн илтгэл тавьж байжээ. 

=== Дурсгал ===
2019 онд Монголын Архитектурын эвлэл /МАЭ/-ээс архитектор мэргэжилтэн бэлтгэдэг төрийн болон төрийн бус их, дээд сургуулиудын оюутан сурагчдын  дунд “Архитектур Б.Дамбийнямын уран бүтээл ” сэдэвт уралдааныг зохион байгуулсан юм.

2024 онд Б.Дамбийнямын &quot;Миний амьдралын бартаатай замнал&quot; ном гарсан. Энэ номонд тухайд түүний өөрийн бичиж үлдээсэн намтар тэмдэглэл, охин Д.Энэрэл болон найз нөхөд, хамаатан садных нь дурсамж, үзэсгэлэнд гарсан бүх зураг, хөрөг багтсан байна. 

2024 оноос эхлэн '''Контемпорари Архитектурын Төв''' нь Б.Дамбийнямын охин Энэрэлийн санаачлагaap хамтpaн Б.Дамбийнямын мэндэлсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан, архитектурын чиглэлээр суралцаж буй суралцагчид зориулсан “Архитектор Б.Дамбийнямын нэрэмжит тэтгэлэг”-ийг жилд нэг удаа хэрэгжүүлж эхлээд байна.</text>
      <sha1>bsyp984ex3tzsbx16sv2h630to4t8g5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856475</id>
      <parentid>856474</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T00:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4608" sha1="j37rgnt6uxile73tpz48h485hbx4udp" xml:space="preserve">'''Бандийн Дамбийням''' (1924 онд Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулагаас холгүй Буриадын нутагт төрсөн -  1988 он орчим нас барсан)- Монгол Улсын анхны мэргэжлийн архитеторуудын нэг, Монгол Улсын Гавьяат барилгачин, ШУТИС-ийн Барилга Архитектурын Сургуулийн анхны эрхлэгч, хүндэт профессор. МАЭ-ийн хорооны ерөнхийлөгч байсан. 

== Намтар ==
Б.Дамбийням Алтанбулагийн дунд сургуулийн тавдугаар ангид сурч байхад нь тэр үеийн авьяаслаг зураач, сүүлд БНМАУ-ын гавьяат зураач болсон [[Эрэгзэнгийн Чойдог|Э.Чойдог]] тэдний сургуульд багшаар иржээ. Э.Чойдог багшийн байгуулсан зургийн дугуйланд орсноор түүний зураг зурах хүслэн биелж эхэлсэн байна. 

1956 онд ЗХУ-ын Москвагийн архитектурын дээд сургууль төгсөгснөөр манай улсын барилгын салбарт 3 дах дээд боловсролтой мэргэжилтэн, 2 дахь мэргэжлийн архитектор болсон юм. 

Сургуулиа төгсөөд ирэхэд нь Монгол Улсын зураг төслийн байгууллагад дээд боловсролтой боловсон хүчин их дутагдмаг байсан юм. Ийм учраас эхэн үедээ манай улсын анхны инженер Б.Мотоо, анхны архитектор [[Буджавын Чимэд]] тэд гурав бүх л зураг төслийг зохиоход оролцож байжээ. 

Б.Дамбийням 150 шахам барилга байгууламжийн зураг төсөл, сум суурин газрын ерөнхий төлөвлөгөө зохиоход оролцсон. ҮҮний зарим томоохныг нь нэрлэвэл Пионерын ордны барилгууд, Эрүүл ахуй халдвар нян судлалын улсын институт (өнөөгийн Эрүүл Мэндийн Яамны барилга), Төв гал команд, 2-р эмнэлэг, Цацраг туяа эмнэлэг, Халдвартын больниц, Сонгинын амралт, Улаанбаатар хотын ахуйн үйлчилгээний төв (манайхан урт цагаан гэж нэрлэж заншжээ), Ховд аймгийн хөгжимт драмын театр зэрэг барилгыг хэлж болно.

1972 онд Монголын ахитекторуудын анхны Их хурал болж МАЭ-ийн хорооны ерөнхийлөгч Б.Дамбийням Монголын “Орчин үеийн архитектурын хөгжил” гэсэн илтгэл тавьж байжээ. 

=== Дурсгал ===
2019 онд Монголын Архитектурын эвлэл /МАЭ/-ээс архитектор мэргэжилтэн бэлтгэдэг төрийн болон төрийн бус их, дээд сургуулиудын оюутан сурагчдын  дунд “Архитектур Б.Дамбийнямын уран бүтээл ” сэдэвт уралдааныг зохион байгуулсан юм.

2024 онд Б.Дамбийнямын &quot;Миний амьдралын бартаатай замнал&quot; ном гарсан. Энэ номонд тухайд түүний өөрийн бичиж үлдээсэн намтар тэмдэглэл, охин Д.Энэрэл болон найз нөхөд, хамаатан садных нь дурсамж, үзэсгэлэнд гарсан бүх зураг, хөрөг багтсан байна. 

2024 оноос эхлэн '''Контемпорари Архитектурын Төв''' нь Б.Дамбийнямын охин Энэрэлийн санаачлагaap хамтpaн Б.Дамбийнямын мэндэлсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан, архитектурын чиглэлээр суралцаж буй суралцагчид зориулсан “Архитектор Б.Дамбийнямын нэрэмжит тэтгэлэг”-ийг жилд нэг удаа хэрэгжүүлж эхлээд байна.</text>
      <sha1>j37rgnt6uxile73tpz48h485hbx4udp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Битогтохын Цогнэмэх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146393</id>
    <revision>
      <id>856478</id>
      <timestamp>2026-05-16T00:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Битогтохын Цогнэмэх''' (1975 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын зохиолч, сэтгүүлч, яруу найрагч.  == Намтар == 1992-1997 онд МУИС-ийн харьяа Ховд дахь Багшийн дээд сургуулийг түүхч, түүхийн багш мэргэжлээр сурч дүүргэжээ. 1997-2001 онд МЗЭ-ийн салбар утга зохи...&quot;</comment>
      <origin>856478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2032" sha1="dpaiag4y9384xwhopzruh69y4uv1dqv" xml:space="preserve">'''Битогтохын Цогнэмэх''' (1975 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын зохиолч, сэтгүүлч, яруу найрагч.

== Намтар ==
1992-1997 онд МУИС-ийн харьяа Ховд дахь Багшийн дээд сургуулийг түүхч, түүхийн багш мэргэжлээр сурч дүүргэжээ. 1997-2001 онд МЗЭ-ийн салбар утга зохиолын 'Ханхөхий' 28 дугаар нэгдлийн эрхлэгчээр, 2001-2007 онд үндэсний өдөр тутмын 'Зууны мэдээ' сонинд сэтгүүлч, нийгэм соёлын албаны даргаар, 2007-2008 онд 'Зууны шуудан' сонины эрэн сурвалжлах албаны даргаар, 2008 оноос 'Үндэсний шуудан' сонины тоймчоор ажиллаж байсан. 

'Мөс зуусан буга', 'Төгс баясгалант Ханхөхий' яруу найргийн ном, 'Ай Нан аа' жүжгийн номоо уншигч олондоо толилуулжээ. 'Модуны анд Улаадай' хүүхдийн роман, 'Үнэний хаан Будда' жүжиг, 'Нүүх уу, суух уу', 'Алунгоо эх' түүхэн уран сайхны кино зэрэг 10 гаруй бүтээл туурвисан. 'Ирээдүй ойрхон', 'Хувилгааны эрэлд' кино зохиолоо үзэгчдийн хүртээл болгосон. [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|УДЭТ]]-ын тайзнаа 'Тэнгэрийн хүү' түүхэн туульсын, нийслэлийн Улаанбаатар чуулгын тайзнаа 'Ай Нан аа' түүхэн дуулалт жүжгээ тавьжээ.

Түүний &quot;Хөх Төрийн бэрс&quot; түүхэн жүжгийг 2025 онд  УДЭТ-т УГЗ, найруулагч Ё.Баярмагнай тавьсан байна.</text>
      <sha1>dpaiag4y9384xwhopzruh69y4uv1dqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өлзийхүүгийн Шижир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146394</id>
    <revision>
      <id>856480</id>
      <timestamp>2026-05-16T05:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Өлзийхүүгийн Шижир''' (1989 оны 4-р сарын 22-нд Улаанбаатар хотод төрсөн- )- Монгол Улсын Их хурлын гишүүн.  == Намтар == 2008 онд Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн Компьютер техник, менежментийн сургууль төгссөн.   * 2007-2008 онд Монголын Ардчилсан Холбооны Зал...&quot;</comment>
      <origin>856480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2286" sha1="kqjxg4i6wmh9t9xb2u2rbi8wfnbqf60" xml:space="preserve">'''Өлзийхүүгийн Шижир''' (1989 оны 4-р сарын 22-нд Улаанбаатар хотод төрсөн- )- Монгол Улсын Их хурлын гишүүн.

== Намтар ==
2008 онд Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн Компьютер техник, менежментийн сургууль төгссөн. 

* 2007-2008 онд Монголын Ардчилсан Холбооны Залуучуудын зөвлөлийг үүсгэн байгуулагч, улс төрийн ажилтан.
* 2008-2010 онд “Жи Эй Жи” ХХК-ийн хүний нөөц хариуцсан менежер.
* 2010-2012 онд “Чингис Маркет” ХХК-ийн Маркетингийн газрын захирал.
* 2012-2014 онд Үйлдвэр, Хөдөө аж ахуйн сайдын орон тооны бус зөвлөх.
* 2014-2020 онд [[Монголын Хөлбөмбөгийн Холбоо|Монголын Хөлбөмбөгийн Холбооны]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Азийн Хөлбөмбөгийн Холбооны Хөгжлийн хорооны гишүүн.
* 2015 оноос “Хэлц Үг” ХХК-ийн Ерөнхий захирал.
* 2015 оноос “Эм Ди Си” ХХК-ийг байгуулан ТУЗ-ийн дарга.
* 2018-2020 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын орон тооны бус зөвлөх, “Эм Ди Си рийл эстэйт” ХХК-д Ерөнхий захирал.
* 2020-2021 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын Тамгын газрын дарга.
* 2023 оноос “Фүүдкорп” ХХК-ийн ТУЗ-ийн дарга, “Пастрикорп” ХХК-ийн ТУЗ-ийн дарга.
* 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. 
* УИХ-ын гишүүн Ө.Шижир нь АТГ-д 2024 онд гаргасан хөрөнгө орлогын мэдүүлэгтээ Баялагын хувь ХК 10000ш, Фүүдкорп ХХК, Эм Ди Си Ресорс ХХК 100%, Эм Ди Си рэйл эстате ХХК 100% эзэмшдэг гэж мэдүүлсэн.</text>
      <sha1>kqjxg4i6wmh9t9xb2u2rbi8wfnbqf60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карлис Улманис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146395</id>
    <revision>
      <id>856483</id>
      <timestamp>2026-05-16T06:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:K. Ulmakis LCCN2014712518 (cropped).jpg|thumb]] '''Карлис''' '''Аугустс Вилхелмс Улманис''' ([[Латви хэл|латв.]] ''Kārlis Augusts Vilhelms Ulmanis'', Хаант Оросын үед ''Карл И́ндрикович У́лманис''; 1877 оны 9-р сарын 4-нд Хаант Оросын Курлянд мужийн Пишкас тосгонд төрсөн  — 1942 оны 9-р сарын 20-нд ЗХУ-ы...&quot;</comment>
      <origin>856483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3880" sha1="8s4864onl6wpz0qpg6kiet2bujfww2l" xml:space="preserve">[[Файл:K. Ulmakis LCCN2014712518 (cropped).jpg|thumb]]
'''Карлис''' '''Аугустс Вилхелмс Улманис''' ([[Латви хэл|латв.]] ''Kārlis Augusts Vilhelms Ulmanis'', Хаант Оросын үед ''Карл И́ндрикович У́лманис''; 1877 оны 9-р сарын 4-нд Хаант Оросын Курлянд мужийн Пишкас тосгонд төрсөн  — 1942 оны 9-р сарын 20-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Туркменистаны Красноводск хотод нас барсан) — Латви улсын төрийн болон улс төрийн зүтнэлтэн. Тэрээр дөрвөн удаа Латвийн Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан. 1934 оны төрийн эргэлтийн дараа тэрээр 1940 онд Зөвлөлтийн цэргүүд Латви руу довтлон орох хүртэл авторитар дэглэмийг тогтоожээ.

1918 оны 11-р сарын 18-нд Латви улс Тусгаар тогтнолын тунхаглалыг батлав. Улманис Латви улсын Түр засгийн газрын анхны Ерөнхий сайд болжээ (1921 он хүртэл).

1934 оны 5-р сарын 15-нд Ерөнхий сайд Улманис цэргийн эргэлт хийж, парламент болон бүх намыг тарааж, эсэргүүцсэн хэвлэлүүдийг хааж, үндсэн хуулийг түдгэлзүүлсэн байна. 1936 оны 4-р сарын 11-нд Ерөнхийлөгч Альбертс Квисисийн бүрэн эрхийн хугацаа дууссаны дараа тэрээр өөрийгөө Латви улсын Ерөнхийлөгчөөр томилж, тус улсын цорын ганц захирагч болжээ.
[[Файл:Karlis Ulmanis 1934.jpg|thumb|Карлис Улманис, 1934 он.]]
1940 оны 6-р сарын 17-нд Зөвлөлтийн цэргүүд Латви руу нэвтэрсний дараа тэрээр радиогоор үг хэлж, &quot;Та нар байгаа газраа үлд, би ч гэсэн байгаа газраа үлдэнэ&quot; гэж мэдэгджээ. Тэрээр ерөнхийлөгчийн албыг үргэлжлүүлэн хашиж, Зөвлөлтийг дэмжигч шинэ засгийн газартай хамтран ажилласан. 1940 оны 7-р сарын 12-нд тэрээр Латви улсыг ЗХУ-д нэгтгэх шийдвэр гаргасан Ардын Сеймийн сонгуулийн дараа огцрохоосоо өмнө гарын үсэг зурж, баталсан 50 хуулиас гадна хорлон сүйтгэх ажиллагаатай тэмцэх тухай хуулийг баталсан.

1940 оны 7-р сарын 21-нд тэрээр огцорч, Зөвлөлтийн засгийн газраас тэтгэвэр тогтоолгох, Швейцарь руу цагаачлах зөвшөөрөл хүссэн байна. Гэвч 1940 оны 7-р сарын 22-нд түүнийг Москвагаар дамжин Ворошиловск (Ставрополь) руу захиргааны журмаар цөллөгт явуулахаар шийдсэн байна. Тэрээр агрономичоор ажиллаж байгаад 1942 оны 8-р сард Туркменистаны Красноводск (одоогийн Туркменбаши) хот руу нүүлгэн шилжүүлжээ. Тэрээр 1942 оны 9-р сарын 20-нд цусан суулга өвчнөөр нас баржээ. Нүдээр харсан хүмүүсийн хэлснээр түүнийг орон нутгийн оршуулгын газарт оршуулсан байна.</text>
      <sha1>8s4864onl6wpz0qpg6kiet2bujfww2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт</title>
    <ns>1</ns>
    <id>146396</id>
    <revision>
      <id>856491</id>
      <timestamp>2026-05-16T11:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tslmgyxs</username>
        <id>104621</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлзийт Төмөр хааны төр барьсан жил */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>856491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="359" sha1="6i4pvqu59mptrf4p49brirbz16zesxl" xml:space="preserve">== Өлзийт Төмөр хааны төр барьсан жил ==

Өлзийт Төмөр хааны төр барьсан жил нь алдаатай байх шиг байна. 1294 оноос 1301? 1305?? [[Хэрэглэгч:Tslmgyxs|Tslmgyxs]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Tslmgyxs|яриа]]) 11:30, 16 Тавдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6i4pvqu59mptrf4p49brirbz16zesxl</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>