Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2067 856497 780827 2026-05-16T13:49:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 856497 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Литва Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠯᠢᠲ᠋ᠸᠠ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | native_name = {{native name|lt|Lietuvos Respublika}} | common_name = Литва | image_flag = Flag of Lithuania.svg | alt_flag = Flag of Lithuania | flag_type = [[Литвын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Lithuania.svg | alt_coat = Coat of arms of Lithuania | symbol_type = [[Литвын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br/>{{lang|lt|[[Литвын төрийн дуулал|Tautiška giesmė]]}}<br />"Үндэсний Дуулал"<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Tautiška giesme instumental.ogg]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Lithuania.svg|frameless]]|Европод|[[File:Lithuania in the world (W3).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөгт}} | map_caption = {{map_caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=Европын Холбоо |subregion_color=ногоон |legend=EU-Lithuania.svg}} | capital = [[Вильнюс]] | coordinates = {{Coord|54|41|N|25|19|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Литва хэл]]<ref>{{cite web |title=Lithuania's Constitution of 1992 with Amendments through 2019 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Lithuania_2006.pdf |website=Constitute Project}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |84.6% [[Литвачууд]] |6.5% [[Польшууд]] |5.0% [[Оросууд]] |1.0% [[Беларусьчууд]] |0.5% [[Украинчууд]] |2.3% [[Литвын үндэсний цөөнхүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=eb0fae4e-f7de-43b0-a727-f61ac012beee#/|title=Rodiklių duomenų bazė - Oficialiosios statistikos portalas|website=osp.stat.gov.lt}}</ref> | religion_year = 2021<ref name="religion-stats">{{cite web|title=Population by religious community indicated, municipalities (2021)|url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=dadee47b-9204-48d2-a55e-e125d581f1b6#/|publisher=[[Department of Statistics (Lithuania)|Statistics Lithuania]]|language=lt|access-date=2 January 2022}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |79.4% [[Христийн шашин]] |—74.2% [[Католик сүм|Католик]] |—5.2% Бусад [[Христийн урсгалуудын жагсаалт|Христийн урсгал]] |6.1% Шашингүй |0.8% [[Литва дахь шашин|Бусад]] |13.7% Хариулаагүй}} | demonym = [[Литвачууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|холимог засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="Lina">{{cite book |last=Kulikauskienė |first=Lina |date=2002 |title=Lietuvos Respublikos Konstitucija |trans-title=The Constitution of the Republic of Lithuania |language=lt |publisher=Native History, CD. |isbn=978-9986-9216-7-7 |quote=<!-- Please, provide a quotation if you have access to the book. -->}}</ref><ref>{{Cite web |last=Veser |first=Ernst |author-link=<!-- Ernst Veser --> |date=23 September 1997 |title=Semi-Presidentialism-Duverger's Concept – A New Political System Model |url=http://www.rchss.sinica.edu.tw/publication/ebook/journal/11-01-1999/11_1_2.pdf |publisher=Department of Education, School of Education, [[University of Cologne]] |language=en, zh |pages=39–60 |access-date=23 August 2017 |quote=Duhamel has developed the approach further: He stresses that the French construction does not correspond to either parliamentary or the presidential form of government, and then develops the distinction of 'système politique' and 'régime constitutionnel'. While the former comprises the exercise of power that results from the dominant institutional practice, the latter is the totality of the rules for the dominant institutional practice of the power. In this way, France appears as 'presidentialist system' endowed with a 'semi-presidential regime' (1983: 587). By this standard he recognizes Duverger's ''pléiade'' as semi-presidential regimes, as well as Poland, Romania, Bulgaria and Lithuania (1993: 87). |archive-date=24 Дөрөвдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424202059/https://www.rchss.sinica.edu.tw/publication/ebook/journal/11-01-1999/11_1_2.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Draft">{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=September 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns |url=http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |url-status=dead |journal=Graduate School of International Relations and Pacific Studies |location=United States |publisher=University of California, San Diego |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819200307/http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |archive-date=19 August 2008 |access-date=23 August 2017 }}</ref><ref name="Dual">{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=December 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |journal=French Politics |publisher=[[Palgrave Macmillan]] Journals |volume=3 |issue=3 |pages=323–351 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |doi-access=free |quote=A pattern similar to the French case of compatible majorities alternating with periods of cohabitation emerged in Lithuania, where Talat-Kelpsa (2001) notes that the ability of the Lithuanian president to influence government formation and policy declined abruptly when he lost the sympathetic majority in parliament. }}</ref> | leader_title1 = [[Литва Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Гитанас Науседа]] | leader_title2 = [[Литва Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Ингрида Шимоните]] | leader_title3 = [[Литва Улсын Сейм|Сеймийн Дарга]] | leader_name3 = [[Виктория Чмилите-Нильсен]] | legislature = [[Литва Улсын Сейм|Сейм]] | sovereignty_type = [[Литвын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Литвын нэр|Анх дурдагдсан]] | established_date1 = 3 сарын 9, 1009 | established_event2 = [[Литвын бэйст улс|Төр улс байгуулагдсан]] | established_date2 = 1236 | established_event3 = [[Миндовгас]] хаан ширээнд залрав | established_date3 = 7 сарын 6, 1253 | established_event4 = [[Кревын холбоо|Польштой нэгдсэн]] | established_date4 = 2 сарын 2, 1386 | established_event5 = [[Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл|Хамтын нөхөрлөл]] байгуулагдав | established_date5 = 7 сарын 1, 1569 | established_event6 = [[Польшын хуваалт|Хуваагдсан]] | established_date6 = 10 сарын 24, 1795 | established_event7 = [[Литвын тусгаар тогтнолын тухай хууль|Тусгаар тогтнолоо сэргээв]] | established_date7 = 2 сарын 16, 1918 | established_event8 = [[Литвын төр улсыг сэргээх тухай хууль|Тусгаар тогтнолоо дахин сэргээв]] | established_date8 = 3 сарын 11, 1990 | established_event9 = [[НАТО]]-д [[НАТО-ийн өргөжилт|элсэв]] | established_date9 = 3 сарын 29, 2004 | established_event10 = [[Европын Холбоо|ЕХ]]-д [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date10 = 5 сарын 1, 2004 | area_rank = 121 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 65,300 | area_sq_mi = 25,212 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --> | percent_water = 1.98 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |access-date=2020-10-11 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = {{increase}} 2,835,988<ref>{{Cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=88f10685-cd22-44df-a087-d76dd5d5f892#/ |title=Pradžia – Oficialiosios statistikos portalas |website=osp.stat.gov.lt}}</ref> | population_estimate_rank = 137 | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 43 | population_density_sq_mi = 111 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 138 | GDP_PPP = {{increase}} $129 тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=132,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2016&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2021|publisher=International Monetary Fund |website=imf.org|access-date=25 February 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 87 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $46,479<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 37 | GDP_nominal = {{increase}} $69 тэрбум<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 81 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $25,015<ref>{{Cite web |title=World Economic Outlook Database |access-date=2022-02-07 |publisher=[[International Monetary Fund]] (IMF) |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1}}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 52 | Gini = 35.1 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=22 June 2022|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | Gini_year = 2020 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | Gini_change = decrease <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.882 <!-- number only --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |title=2020 Human Development Report |date=2015 |access-date=24 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme|last1=Nations |first1=United }}</ref> | HDI_rank = 34 | HDI_year = 2019 | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | date_format = жжжж/сс/өө ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун гарын | cctld = [[.lt]]^a | calling_code = [[Литва дахь утасны дугаар|+370]] | official_website = {{URL|https://lithuania.lt}} | footnote_a = Мөн [[.eu]], Европын Холбооны бусад улсуудтай хамт хэрэглэгддэг. }} '''Литва''' ([[Литва хэл|литв]]. ''Lietuva'', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Литва Улс,''' [[Литва хэл|литв]]''. Lietuvos Respublika''), нь Умард [[Европ]] оршдог улс юм. Энэ нь [[Балтын гурван орон|Балтын гурван орны]] нэг ба [[Балтын тэнгис]]ийн зүүн эрэгт оршдог байна. 1991 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д элссэн бөгөөд 1993 онд [[Европын Зөвлөл]], 2001 онд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], 2004 онд [[Европын Холбоо]] болон [[НАТО]]-гийн гишүүн орон болсон. Литва Улс хойд талаараа [[Латви]] (хил 453 км урт), зүүн талаараа [[Беларусь]] (502 км), баруун урд талаараа [[Польш]] (91 км), [[Орос]] ([[Калининград муж]]аар 227 км) гэх 4 улстай газраар хиллэж, баруун талаараа [[Балтын тэнгис]] хүрээлсэн 97 км газар нутгтай. Литва 65,302 км² (дэлхийд 123-р том) газар нутагтай бөгөөд 2024 онд 2.895.058 сая хүн амтай (дэлхийд 137-р олон) байна.<ref name="хүн ам">{{Webarchiv|url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14=|wayback=20120908191205|text=Gyventojų skaičius . Požymiai: statistiniai rodikliai ir mėnuo|archiv-bot=2023-09-26 12:57:27 InternetArchiveBot}}. [[Statistics Lithuania]]</ref> Нэг км²-т 50.3 хүн (дэлхийд 120-р шигүү ) оногдож байна. Хүн амын тоогоор Монголоос цөөн бөгөөд газар нутгаараа 25 дахин бага юм. == Түүх == Дээр үед Балтын тэнгисийн эргээр [[Балт хэлтэн|Балт аймгууд]] байдаг байв. Тэднээс [[Миндовгас]] гэгч хавь ойрыг нэгтгэж [[Литвын бэйст улс]]ыг 1253 онд байгуулсан.<ref name="voruta2001">{{lt icon}} Tomas Baranauskas. [http://www.voruta.lt/lietuvos-karalystei-%E2%80%93-750/ ''Lietuvos karalystei – 750'']. 2001.</ref> 14-р зууны үед улам хүчирхэгжиж, өнөөгийн Литва, Беларусь, [[Украин]] болон Польш, Оросын зарим хэсгийг хамарсан Европын хамгийн том нутагтай Литвын гүнт улс болж байв. Дундад зууны үед Литвын Их Гүнт улс байгуулагдсан байна. 1253 оны 7-р сарын 6-нд нэгдсэн Литвын захирагч Миндаугасын хаан ширээнд өргөмжилсний дараа Литвын улс дэлхийн газрын зураг дээр гарч ирсэн гэж үздэг. [[Ромын пап|Ромын Папын]] захирамжаар ​​Литвад - вант улсад өргөмжилсөн байна. Энэ нь Литвийг Баруун Европ даяар хүлээн зөвшөөрч, Баруун Европын улс төрийн тогтолцооны нэгэн эрх тэгш гишүүнээр хүлээн зөвшөөрсөн гэсэн үг юм. 1387 онд албан ёсоор Христийн шашинтай Литва улс барууны хөгжлийн замыг сонгож бичиг үсэг хөгжүүлж, сургууль байгуулж, Литвын оюутнууд Европын их дээд сургуульд суралцах болсон байна. 1410 онд Литва нь Польштой хамтран Германы загалмайтнуудын эсрэг [[Грунвалдын тулалдаан|Грунвалдын тулалдаанд]] ялж улмаар Литва улс хүч чадлынхаа оргилд хүрсэн юм. Энэ үед Литвын Их Гүнт улсын нутаг дэвсгэр Балтийн тэнгисээс Хар тэнгис хүртэл, Польшоос Смоленск хүртэл үргэлжилсэн газар нутагтай байсан. Литва нь Зүүн болон Төв Европын улс төрийн том чухал хүчин болж байсан. Тухайн үед гадны бүх хүмүүсийг боломжит дайсан гэж үздэг байсан ч Литва улс амжилттай хөгжсөн шалтгаан нь бусад ард түмний шашин шүтлэг, орон нутгийн зан заншилд тэвчээртэй хандах явдал байсан гэж үздэг. Эртний төрийн эрх зүйн дэг журмын эрх зүйн үндсийг бүрдүүлсэн Литвын дүрмүүд үүнийг 16-р зуунд харуулжээ. Литва нь Төв Европын салшгүй хэсэг болсон. 18-р зууны төгсгөлд, тухайлбал 1791 онд 5-р сарын 3-ны Үндсэн хуулийг баталж, Европт анхны, Францын үндсэн хуулиас өмнө, дэлхийд хоёрт бичигдсэн Үндсэн хууль болсон юм. 1569 онд Люблины гэрээгээр [[Польш-Литвын холбоо]] гэх холбоот улс үүсэж 200 гаруй жил оршин тогтносон. 1579 онд [[Вильнюс их сургууль|Вильнюс Их сургууль]] байгуулагдаж Литвын дээд боловсролын үүслийг тавьсан байна. Тус Их сургууль нь Литвын Их Гүнт улс төдийгүй Зүүн Европ даяар анхны дээд сургууль болж байжээ. 18-р зуунд, "Умардын дайн"-ы дараа Польш-Литвын улс задралд орж, бодит байдал дээр Оросын эзэнт гүрний мэдэлд орсон байна. 1772, 1793, 1795 онуудад Польш-Литвын хамтын нөхөрлөлийн нутаг дэвсгэр бүхэлдээ Орос, Прусс, Австри улс хувааж авчээ. Литвын Их Гүнт улсын ихэнх нутгийг Оросын хаант улсад хүчээр нэгтгэсэн байна. 1917 оны 9-р сарын 18-22-нд Германы эзлэн түрэмгийлэгч захиргааны удирдлаган дор бага хурал болж, Литвын ард түмний зөвлөл болох Литвын Тариба байгуулагдахыг зарлав. Орост хаант засаг унасны дараа хөрш [[Латви]], [[Эстони]]йн адилаар 1918 оны 2-р сарын 16-нд Вилна хотод Литвын ард түмний төлөөлөгч (литва. ''Lietuvos Taryba'') тусгаар тогтносон Литвын улсыг сэргээн тунхагласан байна. 1920-1922 онд Литва улсыг [[Үндэстнүүдийн Лиг]] хүлээн зөвшөөрөв. 1922 онд Литвад парламентын Бүгд найрамдах улс байгуулах тухай Үндсэн хууль батлагдсан. 1923 онд хүн амын тооллого явуулсан. 1926 онд Литвад Таутининки намын удирдагч [[Антанас Сметона|Антанас Сметонагаар]] удирдуулсан цэргийн эргэлт гарч, 1938 оны Үндсэн хуульд заасан авторитар дэглэм тогтоов. 1939 оны 3-р сарын 22-нд [[Нацист Герман]] Литвад Клайпеда мужийг түүнд шилжүүлэхийг шаардсан бөгөөд Литва үүнийг хүлээн авахаас өөр аргагүй болжээ. 1940 оны 6-р сарын 15-нд [[Иосиф Сталин|И.Сталин]], [[Адольф Хитлер|А.Хитлер]] хоёрын тохиролцооны дагуу Зөвлөлт Холбоот Улс Литвийг эзлэн авчээ. Литва зөвхөн Зөвлөлт төдийгүй Германы эзлэн түрэмгийллийг даван туулж чадсан. Партизанууд Литвын тусгаар тогтнолыг хамгаалахын тулд боссон байна. Тэдний тэмцлийн жилүүд бол Литвын түүхэн дэх хамгийн аймшигтай, эмгэнэлтэй үеүүдийн нэг байсан юм. 1944 онд Зөвлөлтийн цэргүүд нацистуудыг түлхэн зайлуулж, Литва албан ёсоор ЗХУ-ын нэг хэсэг болжээ. 1990 оны 3-р сарын 11-нд Литва улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоов. Гэсэн хэдий ч ЗХУ-ын засгийн газар эсэргүүцлийн шинж тэмдэг болгон 1991 оны 1-р сарын 13-нд цэргийн хүнд техникээр зэвсэглэсэн тусгайлан байгуулагдсан десантын бүлгүүдийг Вильнюс руу илгээв. Гэхдээ зэвсэг тэднийг айлгаж чадаагүй бөгөөд Зөвлөлтийн түрэмгийллийг тайван замаар - зэвсэггүй, зөвхөн дуу хуур, бүрэн итгэлээр няцааж чадсан байна. Тиймээс Литвад тэр үеийн үйл явдлуудыг "дуу хууртай хувьсгал" гэж нэрлэдэг. Ийнхүү Литва улс түүхэндээ гурав дахь удаагаа бие даасан амьдралын эрин үеийг эхлүүлжээ. == Хүн ам == Литв улс 2024 онд 2.895.058 сая хүн амтай (дэлхийд 137-р олон) байв. НҮБ-ын тооцоогоор 2019 оны байдлаар Литвад тус улсын хүн амын 4.2% буюу 117,218 цагаач амьдардаг гэж байна. [[Латви]], [[Эстони]] хоёртой харьцуулахад Литва улс нь цөөн орос иргэдтэй. 2021 оны Литвийн хүн амын тооллогоор тус улсын хүн амын 84.6%-ийг Литвачууд, 6.5%-ийг Польшууд, 5%-ийг Оросууд, 1%-ийг Беларусьчууд, 0.5%-ийг Украинчууд эзэлж байв. [[Литва хэл]] улсын цор ганц албан ёсны хэл болно. [[Литва хэл]] бол [[Балт хэлнүүд|Балт төрлийн]] оршин байгаа хоёр хэлний нэг (нөгөөх нь [[Латви хэл]]) юм. Литва улсын нутаг дэвсгэр эхлээд 10 нэгжид, цаашилбал дотроо 60 нэгжид хуваагддаг. [[Литва хэл|Литваар]] ''"apskritis"'' ({{lang-ru|уезд}}; {{lang-en|county}}) гэх том нэгж нь дунджаар 6,530 км² нутаг, 320 мянган хүнийг харьяалдаг. Монгол хэлнээ «[[хошуу]]» гэж орчуулан ойлговол болмоор байдаг юм. Литва улсын нийслэл [[Вильнюс]] (2011 онд 552,445 оршин суугчтай байв), [[Каунас]] (321,200) тэргүүтэй бумаас олон хүнтэй 5 хот байдаг. Алдарт Жальгирис спорт клуб байрладаг хот. 2022 оны байдлаар 100 мянгаас илүү хүн амтай хотууд: * [[Вильнюс]] (556 500); * [[Каунас]] (298 800); * [[Клайпеда]] (152 000); * [[Шяуляй]] (100 700). == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Lithuania|Литва}} * [http://lietuva.lt/en/ Литва улсын албан ёсны цахим хуудас] == Эх үүсвэр == {{reflist}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Литва| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 6k3ia6sy5ha5vuuee3xre70ctxsx48j 0 7903 856519 840844 2026-05-17T02:07:48Z ~2026-29622-62 104635 856519 wikitext text/x-wiki {{short description|1796-1820 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Сайшаалт ерөөлт<br>{{langn|zh|嘉慶帝}} | image = 清 佚名 《清仁宗嘉庆皇帝朝服像》.jpg | image_size = 220px | caption = Хааны хөрөг зураг ({{circa|1800-д–1810-д он}}), [[Ордны Музей]] | succession1 = Жя чин ван | reign1 = 1789 – 1796 оны 2 сарын 9 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1796 оны 2 сарын 9 – 1820 оны 9 сарын 2 | predecessor = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | successor = [[Төр гэрэлт]] | regent = Тэнгэр тэтгэгч (1796–1799) | birth_date = {{Birth date|1760|11|13}} | birth_place = [[Хуучин Зуны Ордон|Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Бээжин]] | death_date = {{Death date and age|1820|9|2|1760|11|13}} | death_place = [[Чэндэ уулын амралтын газар|Зуны ордон]], [[Чэндэ|Халуун гол]] | burial_place = Чан бунхан, [[Чингийн баруун бунхан]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошуруй их хатан]]|1774|1797|end=н}} * {{marriage|[[Шяохөруй их хатан]]|1790}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Төр гэрэлт]] * [[Мянькай]], [[Дүнь чин ван|Дүнькө чин ван]] * [[Мяньшинь]], [[Рүэй чин ван (1819 онд үүссэн)|Рүэйхуай чин ван]] * [[Мянью]], [[Хүэй чин ван|Хүэйдүань чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Юнянь (愛新覺羅·顒琰) * [[Манж хэл|Манж]]: Ён ян ({{ManchuSibeUnicode|ᠶᠣᠩ ᠶᠠᠨ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Жячин (嘉慶) | era dates = 1796 оны 2 сарын 9 – 1821 оны 2 сарын 2<br>[[Манж хэл|Манж]]: Сайчунга фэнсэн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳᠴᡠᠩᡤᠠ ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Сайшаалт ерөөлт ({{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠰᠢᠶᠠᠯᠲᠤ ᠢᠷᠦᠭᠡᠯᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | posthumous name = {{plainlist| * Шоутянь Шинюнь Фүхуа Сүэйю Чунвэнь Жинвү Гуаню Шяогун Чиньжянь Дүаньминь Инжэ Рүэй хаан (受天興運敷化綏猷崇文經武光裕孝恭勤儉端敏英哲{{du|睿皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠶᡝᠨᡩᡝᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᠸᡝᠨ ᠪᡝ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡨᠣᠨ ᠪᡝ ᠠᠯᡤᡳᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ᠈ <br>ᡴᡳᠴᡝᠪᡝ ᠪᠣᠯᠵᠣᠩᡤᠣ᠈ <br>ᡨᠣᠪ ᡠᠯᡥᡳᠰᡠ ᡩᠠᠴᡠᠨ ᠰᡠᠯᡨᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>{{du|ᠰᡠᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Рэньзун (仁宗) * [[Манж хэл|Манж]]: Жинзун ({{ManchuSibeUnicode|ᡰᡳᠨᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | mother = [[Шяоичунь их хатан]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{Efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Jiaqing Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 嘉慶帝 | s = 嘉庆帝 | p = Jiāqìng Dì | w = Chia¹-ch'ing⁴ Ti⁴ | mi = {{IPAc-cmn|j|ia|1|q|ing|4|-|d|i|4}} }} }} '''Сайшаалт ерөөлт''' (1760–1820; 60 насалсан) – 1796–1820 онд төр барьсан [[Чин улс]]ын долоодугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] үндэстэн. == Бага нас == 1760 онд [[Бээжин]] дэх хааны зуны ордонд [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]]ы 15 дахь хүү болон төржээ. Эх нь Лин бага хатан хэмээх Вэй овогт [[хятад үндэстэн|хятад]] хүн (хожим нь 1765 онд Шяоичунь хатан өргөмжлөгдсөн) байв. Жинхэнэ нэр нь [[Айсингиоро]] Юнянь. Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос '''Жя''' [[чин ван]] цол хэргэм хүртээсэн.. == Эзэн хаан == 1796 онд Тэнгэр тэтгэгч 60 жил хаан суусны эцэст [[Энх амгалан]] хаан өвгийн дээр гарахгүй хэмээн амьд ахуйдаа хаан ширээгээ Жя чин ванд шилжүүлжээ. 36 настайдаа хаан өргөмжлөгдөж, Сайшаалт ерөөлт хэмээх оны цол хэрэглэж эхэлсэн (манжаар ''Сайчунга фэнсэн'', хятадаар ''Жячин'' - ''Jiaqing'') боловч эцгийгээ нас бартал эцгийнхээ заавраар улсыг удирдаж байлаа. 1799 онд эцэг нь өөд болсны дараа жинхэнээсээ төр барьсан. Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан [[Хөшэнь]] сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа (10 сая) мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ. Гэсэн ч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс Чин улсын хүчин чадал доройтож хээл хахууль, байгалийн гамшиг, бослого хөдөлгөөнд нэрвэгдэв. Хятадын [[Цагаан лянхуа]] (1796–1804), [[Мяо ардын бослого]] (1795–1806)-той тэмцсэн ба Европын худалдаачдын оруулж ирсэн [[хар тамхи]]ны балгаар эдийн засаг сульджээ. Мөн [[христийн шашин]] дэлгэрэхийг эсэргүүцэж байсан. === Ордны тэмцэл === 1803, 1813 онд хааны гэр бүлээс хааныг хороохыг хоёр удаа завдсан ч бүтээгүй. [[Зураг:Emperor_Jiaqing.jpg|thumb|Номын өрөөнд]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] — [[айсингиоро]] овогт * Эх — Шяоичунь хатан (1727–1775) — Вэй овогтой === Хатан === * [[Шяошуруй их хатан]] (1760–1797) — хитара овогт, Төр гэрэлт хааны эх * [[Шяохөруй их хатан]] (1776–1849) — ниохуру овогт * Гуншунь эрхэм хатан (1787–1860) — ниохуру овогт * Хөю эрхэм хатан (1761–1833) — лиугия овогт * Хуа хатан (–1833) — хоугия овогт гэх мэт * Ваньян овогт Жуан татвар(?-1811) * Лиугия овогт Синь * Гүвалгия овогт Жиан татвар(?-1780) * Шэнь овогт Шүн татвар(?-1786) * Донгияа Овогт Чун татвар (?-1819) * Уяа овогт татвар Эн * Лян овогт татвар Ронг === Хүүхэд === ; Агь * Мяньму — Хөю эрхэм хатны хүү * [[Төр гэрэлт|Мяньнин]] (1782–1850, 68 насласан) — Шяошуруй их хатны хүү, хожмын '''[[Төр гэрэлт]] хаан''' * Мянькай — Шяохөруй их хатны хүү * Мяньшинь — Шяохөруй их хатны хүү * Мянью (1814–1865, 51 насласан) — Гуншунь эрхэм хатны хүү == Төгсгөл == Сайшаалт ерөөлт хаан 1820 онд 60 насандаа [[Халуун гол]]д зусч байхдаа зуурдаар нас барсан. Шалтгаан тодорхойгүй. Аяганд ниргүүлсэн, цус харвасан зэрэг таамаг байдаг бөгөөд хааныг [[Чингийн баруун бунхан]]д оршуулжээ. Дараачаар нь хоёрдугаар хүү Мяньнин нь хаан сууж, Төр гэрэлт гэх оны цол хэрэглэх болсон. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1796—1820 он |өмнө=[[Тэнгэр тэтгэгч]] |дараа=[[Төр гэрэлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1760 онд төрсөн]] [[Ангилал:1820 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] 6btswy7ephcj7sdg3uml4p1lyhhwvx9 856520 856519 2026-05-17T02:12:42Z ~2026-29622-62 104635 856520 wikitext text/x-wiki {{short description|1796-1820 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Сайшаалт ерөөлт<br>{{langn|zh|嘉慶帝}} | image = 清 佚名 《清仁宗嘉庆皇帝朝服像》.jpg | image_size = 220px | caption = Хааны хөрөг зураг ({{circa|1800-д–1810-д он}}), [[Ордны Музей]] | succession1 = Жя чин ван | reign1 = 1789 – 1796 оны 2 сарын 9 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1796 оны 2 сарын 9 – 1820 оны 9 сарын 2 | predecessor = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | successor = [[Төр гэрэлт]] | regent = Тэнгэр тэтгэгч (1796–1799) | birth_date = {{Birth date|1760|11|13}} | birth_place = [[Хуучин Зуны Ордон|Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Бээжин]] | death_date = {{Death date and age|1820|9|2|1760|11|13}} | death_place = [[Чэндэ уулын амралтын газар|Зуны ордон]], [[Чэндэ|Халуун гол]] | burial_place = Чан бунхан, [[Чингийн баруун бунхан]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошуруй их хатан]]|1774|1797|end=н}} * {{marriage|[[Шяохөруй их хатан]]|1790}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Төр гэрэлт]] * [[Мянькай]], [[Дүнь чин ван|Дүнькө чин ван]] * [[Мяньшинь]], [[Рүэй чин ван (1819 онд үүссэн)|Рүэйхуай чин ван]] * [[Мянью]], [[Хүэй чин ван|Хүэйдүань чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Юнянь (愛新覺羅·顒琰) * [[Манж хэл|Манж]]: Ён ян ({{ManchuSibeUnicode|ᠶᠣᠩ ᠶᠠᠨ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Жячин (嘉慶) | era dates = 1796 оны 2 сарын 9 – 1821 оны 2 сарын 2<br>[[Манж хэл|Манж]]: Сайчунга фэнсэн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳᠴᡠᠩᡤᠠ ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Сайшаалт ерөөлт ({{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠰᠢᠶᠠᠯᠲᠤ ᠢᠷᠦᠭᠡᠯᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | posthumous name = {{plainlist| * Шоутянь Шинюнь Фүхуа Сүэйю Чунвэнь Жинвү Гуаню Шяогун Чиньжянь Дүаньминь Инжэ Рүэй хаан (受天興運敷化綏猷崇文經武光裕孝恭勤儉端敏英哲{{du|睿皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠶᡝᠨᡩᡝᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᠸᡝᠨ ᠪᡝ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡨᠣᠨ ᠪᡝ ᠠᠯᡤᡳᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ᠈ <br>ᡴᡳᠴᡝᠪᡝ ᠪᠣᠯᠵᠣᠩᡤᠣ᠈ <br>ᡨᠣᠪ ᡠᠯᡥᡳᠰᡠ ᡩᠠᠴᡠᠨ ᠰᡠᠯᡨᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>{{du|ᠰᡠᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Рэньзун (仁宗) * [[Манж хэл|Манж]]: Жинзун ({{ManchuSibeUnicode|ᡰᡳᠨᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | mother = [[Шяоичунь их хатан]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{Efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Jiaqing Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 嘉慶帝 | s = 嘉庆帝 | p = Jiāqìng Dì | w = Chia¹-ch'ing⁴ Ti⁴ | mi = {{IPAc-cmn|j|ia|1|q|ing|4|-|d|i|4}} }} }} '''Сайшаалт ерөөлт''' (1760–1820; 60 насалсан) – 1796–1820 онд төр барьсан [[Чин улс]]ын долоодугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] үндэстэн. == Бага нас == 1760 онд [[Бээжин]] дэх хааны зуны ордонд [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]]ы 15 дахь хүү болон төржээ. Эх нь Лин бага хатан хэмээх Вэй овогт [[хятад үндэстэн|хятад]] хүн (хожим нь 1765 онд Шяоичунь хатан өргөмжлөгдсөн) байв. Жинхэнэ нэр нь [[Айсингиоро]] Юнянь. Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос '''Жя''' [[чин ван]] цол хэргэм хүртээсэн.. == Эзэн хаан == 1796 онд Тэнгэр тэтгэгч 60 жил хаан суусны эцэст [[Энх амгалан]] хаан өвгийн дээр гарахгүй хэмээн амьд ахуйдаа хаан ширээгээ Жя чин ванд шилжүүлжээ. 36 настайдаа хаан өргөмжлөгдөж, Сайшаалт ерөөлт хэмээх оны цол хэрэглэж эхэлсэн (манжаар ''Сайчунга фэнсэн'', хятадаар ''Жячин'' - ''Jiaqing'') боловч эцгийгээ нас бартал эцгийнхээ заавраар улсыг удирдаж байлаа. 1799 онд эцэг нь өөд болсны дараа жинхэнээсээ төр барьсан. Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан [[Хөшэнь]] сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа (10 сая) мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ. Гэсэн ч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс Чин улсын хүчин чадал доройтож хээл хахууль, байгалийн гамшиг, бослого хөдөлгөөнд нэрвэгдэв. Хятадын [[Цагаан лянхуа]] (1796–1804), [[Мяо ардын бослого]] (1795–1806)-той тэмцсэн ба Европын худалдаачдын оруулж ирсэн [[хар тамхи]]ны балгаар эдийн засаг сульджээ. Мөн [[христийн шашин]] дэлгэрэхийг эсэргүүцэж байсан. === Ордны тэмцэл === 1803, 1813 онд хааны гэр бүлээс хааныг хороохыг хоёр удаа завдсан ч бүтээгүй. [[Зураг:Emperor_Jiaqing.jpg|thumb|Номын өрөөнд]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] — [[айсингиоро]] овогт * Эх — Шяоичунь хатан (1727–1775) — Вэй овогтой === Хатан === * [[Шяошуруй их хатан]] (1760–1797) — хитара овогт, Төр гэрэлт хааны эх * [[Шяохөруй их хатан]] (1776–1849) — ниохуру овогт * Гуншунь эрхэм хатан (1787–1860) — ниохуру овогт * Хөю эрхэм хатан (1761–1833) — лиугия овогт * Хуа хатан (–1833) — хоугия овогт гэх мэт * Ваньян овогт Жуан татвар(?-1811) * Лиугия овогт Синь * Гүвалгия овогт Жиан татвар(?-1780) * Шэнь овогт Шүн татвар(?-1786) * Донгияа Овогт Чун татвар (?-1819) * Уяа овогт татвар Эн * Лян овогт татвар Ронг === Хүүхэд === ; Агь * Мяньму (1780-1780) — Хөю эрхэм хатны хүү * 2-р агь [[Төр гэрэлт|Мяньнин]] (1782–1850, 68 насласан) — Шяошуруй их хатны хүү, хожмын '''[[Төр гэрэлт]] хаан''' * 3-р агь Мянькай(1795-1838)— Шяохөруй их хатны хүү * 4-р агь Мяньшинь(1805-1828) — Шяохөруй их хатны хүү * 5-р агь Мянью (1814–1865, 51 насласан) — Гуншунь эрхэм хатны хүү * '''Гэг''' * 1-р гэг * 2-р гэг * 3-р гэг * 4-р гэг * 5-р гэг * 6-р гэг * 7-р гэг * 8-р гэг * 9-р гэг * 10-р гэг == Төгсгөл == Сайшаалт ерөөлт хаан 1820 онд 60 насандаа [[Халуун гол]]д зусч байхдаа зуурдаар нас барсан. Шалтгаан тодорхойгүй. Аяганд ниргүүлсэн, цус харвасан зэрэг таамаг байдаг бөгөөд хааныг [[Чингийн баруун бунхан]]д оршуулжээ. Дараачаар нь хоёрдугаар хүү Мяньнин нь хаан сууж, Төр гэрэлт гэх оны цол хэрэглэх болсон. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1796—1820 он |өмнө=[[Тэнгэр тэтгэгч]] |дараа=[[Төр гэрэлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1760 онд төрсөн]] [[Ангилал:1820 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] 4uohufjqb14ygezb7ih5fc14aqhw193 856540 856520 2026-05-17T10:31:05Z ~2026-29622-62 104635 856540 wikitext text/x-wiki {{short description|1796-1820 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Сайшаалт ерөөлт<br>{{langn|zh|嘉慶帝}} | image = 清 佚名 《清仁宗嘉庆皇帝朝服像》.jpg | image_size = 220px | caption = Хааны хөрөг зураг ({{circa|1800-д–1810-д он}}), [[Ордны Музей]] | succession1 = Жя чин ван | reign1 = 1789 – 1796 оны 2 сарын 9 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1796 оны 2 сарын 9 – 1820 оны 9 сарын 2 | predecessor = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | successor = [[Төр гэрэлт]] | regent = Тэнгэр тэтгэгч (1796–1799) | birth_date = {{Birth date|1760|11|13}} | birth_place = [[Хуучин Зуны Ордон|Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Бээжин]] | death_date = {{Death date and age|1820|9|2|1760|11|13}} | death_place = [[Чэндэ уулын амралтын газар|Зуны ордон]], [[Чэндэ|Халуун гол]] | burial_place = Чан бунхан, [[Чингийн баруун бунхан]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошуруй их хатан]]|1774|1797|end=н}} * {{marriage|[[Шяохөруй их хатан]]|1790}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Төр гэрэлт]] * [[Мянькай]], [[Дүнь чин ван|Дүнькө чин ван]] * [[Мяньшинь]], [[Рүэй чин ван (1819 онд үүссэн)|Рүэйхуай чин ван]] * [[Мянью]], [[Хүэй чин ван|Хүэйдүань чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Юнянь (愛新覺羅·顒琰) * [[Манж хэл|Манж]]: Ён ян ({{ManchuSibeUnicode|ᠶᠣᠩ ᠶᠠᠨ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Жячин (嘉慶) | era dates = 1796 оны 2 сарын 9 – 1821 оны 2 сарын 2<br>[[Манж хэл|Манж]]: Сайчунга фэнсэн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳᠴᡠᠩᡤᠠ ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Сайшаалт ерөөлт ({{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠰᠢᠶᠠᠯᠲᠤ ᠢᠷᠦᠭᠡᠯᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | posthumous name = {{plainlist| * Шоутянь Шинюнь Фүхуа Сүэйю Чунвэнь Жинвү Гуаню Шяогун Чиньжянь Дүаньминь Инжэ Рүэй хаан (受天興運敷化綏猷崇文經武光裕孝恭勤儉端敏英哲{{du|睿皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠶᡝᠨᡩᡝᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᠸᡝᠨ ᠪᡝ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡨᠣᠨ ᠪᡝ ᠠᠯᡤᡳᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ᠈ <br>ᡴᡳᠴᡝᠪᡝ ᠪᠣᠯᠵᠣᠩᡤᠣ᠈ <br>ᡨᠣᠪ ᡠᠯᡥᡳᠰᡠ ᡩᠠᠴᡠᠨ ᠰᡠᠯᡨᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>{{du|ᠰᡠᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Рэньзун (仁宗) * [[Манж хэл|Манж]]: Жинзун ({{ManchuSibeUnicode|ᡰᡳᠨᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | mother = [[Шяоичунь их хатан]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{Efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Jiaqing Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 嘉慶帝 | s = 嘉庆帝 | p = Jiāqìng Dì | w = Chia¹-ch'ing⁴ Ti⁴ | mi = {{IPAc-cmn|j|ia|1|q|ing|4|-|d|i|4}} }} }} '''Сайшаалт ерөөлт''' (1760–1820; 60 насалсан) – 1796–1820 онд төр барьсан [[Чин улс]]ын долоодугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] үндэстэн. == Бага нас == 1760 онд [[Бээжин]] дэх хааны зуны ордонд [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]]ы 15 дахь хүү болон төржээ. Эх нь Лин бага хатан хэмээх Вэй овогт [[хятад үндэстэн|хятад]] хүн (хожим нь 1765 онд Шяоичунь хатан өргөмжлөгдсөн) байв. Жинхэнэ нэр нь [[Айсингиоро]] Юнянь. Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос '''Жя''' [[чин ван]] цол хэргэм хүртээсэн.. == Эзэн хаан == 1796 онд Тэнгэр тэтгэгч 60 жил хаан суусны эцэст [[Энх амгалан]] хаан өвгийн дээр гарахгүй хэмээн амьд ахуйдаа хаан ширээгээ Жя чин ванд шилжүүлжээ. 36 настайдаа хаан өргөмжлөгдөж, Сайшаалт ерөөлт хэмээх оны цол хэрэглэж эхэлсэн (манжаар ''Сайчунга фэнсэн'', хятадаар ''Жячин'' - ''Jiaqing'') боловч эцгийгээ нас бартал эцгийнхээ заавраар улсыг удирдаж байлаа. 1799 онд эцэг нь өөд болсны дараа жинхэнээсээ төр барьсан. Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан [[Хөшэнь]] сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа (10 сая) мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ. Гэсэн ч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс Чин улсын хүчин чадал доройтож хээл хахууль, байгалийн гамшиг, бослого хөдөлгөөнд нэрвэгдэв. Хятадын [[Цагаан лянхуа]] (1796–1804), [[Мяо ардын бослого]] (1795–1806)-той тэмцсэн ба Европын худалдаачдын оруулж ирсэн [[хар тамхи]]ны балгаар эдийн засаг сульджээ. Мөн [[христийн шашин]] дэлгэрэхийг эсэргүүцэж байсан. === Ордны тэмцэл === 1803, 1813 онд хааны гэр бүлээс хааныг хороохыг хоёр удаа завдсан ч бүтээгүй. [[Зураг:Emperor_Jiaqing.jpg|thumb|Номын өрөөнд]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] — [[айсингиоро]] овогт * Эх — Шяоичунь хатан (1727–1775) — Вэй овогтой === Хатан === * [[Шяошуруй их хатан]] (1760–1797) — хитара овогт, Төр гэрэлт хааны эх * [[Шяохөруй их хатан]] (1776–1849) — ниохуру овогт * Ниан овогт Дунсу бага хатан ( -1725) * Гэн овогт Чунке бага хатан (1689-1786) * Ли овогт Ци хатан(1676-1739) * Ву овогт Нин татвар( -1734) * Лиугия овогт Цянь татвар (1714-1767) * Сүн овогт Мао татвар (1677-1730) * Ан овогт Чунсяо татвар(?-?) * Эрхэм хатагтай Гуо (?-?) * Эрхэм хатагтай Жан (?-?) * Хатагтай Хай (?-?) * Хатагтай Лао (?-?) === Хүүхэд === ; Агь * Мяньму (1780-1780) — Хөю эрхэм хатны хүү * 2-р агь [[Төр гэрэлт|Мяньнин]] (1782–1850, 68 насласан) — Шяошуруй их хатны хүү, хожмын '''[[Төр гэрэлт]] хаан''' * 3-р агь Мянькай(1795-1838)— Шяохөруй их хатны хүү * 4-р агь Мяньшинь(1805-1828) — Шяохөруй их хатны хүү * 5-р агь Мянью (1814–1865, 51 насласан) — Гуншунь эрхэм хатны хүү * '''Гэг''' * 1-р гэг * 2-р гэг * 3-р гэг * 4-р гэг * 5-р гэг * 6-р гэг * 7-р гэг * 8-р гэг * 9-р гэг * 10-р гэг == Төгсгөл == Сайшаалт ерөөлт хаан 1820 онд 60 насандаа [[Халуун гол]]д зусч байхдаа зуурдаар нас барсан. Шалтгаан тодорхойгүй. Аяганд ниргүүлсэн, цус харвасан зэрэг таамаг байдаг бөгөөд хааныг [[Чингийн баруун бунхан]]д оршуулжээ. Дараачаар нь хоёрдугаар хүү Мяньнин нь хаан сууж, Төр гэрэлт гэх оны цол хэрэглэх болсон. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1796—1820 он |өмнө=[[Тэнгэр тэтгэгч]] |дараа=[[Төр гэрэлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1760 онд төрсөн]] [[Ангилал:1820 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] 3g4gplxh1ser4tdvmd2q5m24rtosfdj 856542 856540 2026-05-17T10:51:03Z ~2026-29622-62 104635 856542 wikitext text/x-wiki {{short description|1796-1820 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Сайшаалт ерөөлт<br>{{langn|zh|嘉慶帝}} | image = 清 佚名 《清仁宗嘉庆皇帝朝服像》.jpg | image_size = 220px | caption = Хааны хөрөг зураг ({{circa|1800-д–1810-д он}}), [[Ордны Музей]] | succession1 = Жя чин ван | reign1 = 1789 – 1796 оны 2 сарын 9 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1796 оны 2 сарын 9 – 1820 оны 9 сарын 2 | predecessor = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | successor = [[Төр гэрэлт]] | regent = Тэнгэр тэтгэгч (1796–1799) | birth_date = {{Birth date|1760|11|13}} | birth_place = [[Хуучин Зуны Ордон|Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Бээжин]] | death_date = {{Death date and age|1820|9|2|1760|11|13}} | death_place = [[Чэндэ уулын амралтын газар|Зуны ордон]], [[Чэндэ|Халуун гол]] | burial_place = Чан бунхан, [[Чингийн баруун бунхан]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошуруй их хатан]]|1774|1797|end=н}} * {{marriage|[[Шяохөруй их хатан]]|1790}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Төр гэрэлт]] * [[Мянькай]], [[Дүнь чин ван|Дүнькө чин ван]] * [[Мяньшинь]], [[Рүэй чин ван (1819 онд үүссэн)|Рүэйхуай чин ван]] * [[Мянью]], [[Хүэй чин ван|Хүэйдүань чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Юнянь (愛新覺羅·顒琰) * [[Манж хэл|Манж]]: Ён ян ({{ManchuSibeUnicode|ᠶᠣᠩ ᠶᠠᠨ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Жячин (嘉慶) | era dates = 1796 оны 2 сарын 9 – 1821 оны 2 сарын 2<br>[[Манж хэл|Манж]]: Сайчунга фэнсэн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳᠴᡠᠩᡤᠠ ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Сайшаалт ерөөлт ({{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠰᠢᠶᠠᠯᠲᠤ ᠢᠷᠦᠭᠡᠯᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | posthumous name = {{plainlist| * Шоутянь Шинюнь Фүхуа Сүэйю Чунвэнь Жинвү Гуаню Шяогун Чиньжянь Дүаньминь Инжэ Рүэй хаан (受天興運敷化綏猷崇文經武光裕孝恭勤儉端敏英哲{{du|睿皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠶᡝᠨᡩᡝᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᠸᡝᠨ ᠪᡝ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡨᠣᠨ ᠪᡝ ᠠᠯᡤᡳᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ᠈ <br>ᡴᡳᠴᡝᠪᡝ ᠪᠣᠯᠵᠣᠩᡤᠣ᠈ <br>ᡨᠣᠪ ᡠᠯᡥᡳᠰᡠ ᡩᠠᠴᡠᠨ ᠰᡠᠯᡨᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>{{du|ᠰᡠᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Рэньзун (仁宗) * [[Манж хэл|Манж]]: Жинзун ({{ManchuSibeUnicode|ᡰᡳᠨᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | mother = [[Шяоичунь их хатан]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{Efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Jiaqing Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 嘉慶帝 | s = 嘉庆帝 | p = Jiāqìng Dì | w = Chia¹-ch'ing⁴ Ti⁴ | mi = {{IPAc-cmn|j|ia|1|q|ing|4|-|d|i|4}} }} }} '''Сайшаалт ерөөлт''' (1760–1820; 60 насалсан) – 1796–1820 онд төр барьсан [[Чин улс]]ын долоодугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] үндэстэн. == Бага нас == 1760 онд [[Бээжин]] дэх хааны зуны ордонд [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]]ы 15 дахь хүү болон төржээ. Эх нь Лин бага хатан хэмээх Вэй овогт [[хятад үндэстэн|хятад]] хүн (хожим нь 1765 онд Шяоичунь хатан өргөмжлөгдсөн) байв. Жинхэнэ нэр нь [[Айсингиоро]] Юнянь. Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос '''Жя''' [[чин ван]] цол хэргэм хүртээсэн.. == Эзэн хаан == 1796 онд Тэнгэр тэтгэгч 60 жил хаан суусны эцэст [[Энх амгалан]] хаан өвгийн дээр гарахгүй хэмээн амьд ахуйдаа хаан ширээгээ Жя чин ванд шилжүүлжээ. 36 настайдаа хаан өргөмжлөгдөж, Сайшаалт ерөөлт хэмээх оны цол хэрэглэж эхэлсэн (манжаар ''Сайчунга фэнсэн'', хятадаар ''Жячин'' - ''Jiaqing'') боловч эцгийгээ нас бартал эцгийнхээ заавраар улсыг удирдаж байлаа. 1799 онд эцэг нь өөд болсны дараа жинхэнээсээ төр барьсан. Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан [[Хөшэнь]] сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа (10 сая) мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ. Гэсэн ч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс Чин улсын хүчин чадал доройтож хээл хахууль, байгалийн гамшиг, бослого хөдөлгөөнд нэрвэгдэв. Хятадын [[Цагаан лянхуа]] (1796–1804), [[Мяо ардын бослого]] (1795–1806)-той тэмцсэн ба Европын худалдаачдын оруулж ирсэн [[хар тамхи]]ны балгаар эдийн засаг сульджээ. Мөн [[христийн шашин]] дэлгэрэхийг эсэргүүцэж байсан. === Ордны тэмцэл === 1803, 1813 онд хааны гэр бүлээс хааныг хороохыг хоёр удаа завдсан ч бүтээгүй. [[Зураг:Emperor_Jiaqing.jpg|thumb|Номын өрөөнд]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] — [[айсингиоро]] овогт * Эх — Шяоичунь хатан (1727–1775) — Вэй овогтой === Хатан === * [[Шяошуруй их хатан]] (1760–1797) — хитара овогт, Төр гэрэлт хааны эх * [[Шяохөруй их хатан]] (1776–1849) — ниохуру овогт * Лиугия овогт Хэю Бага хатан (1761-1834) * Ниохуру овогт Гонгшун бага хатан (1787-1860) * Ваньян овогт Шу хатан (?-1792) * Хугия овогт Лиуниу хатан (?-1808) * Ваньян овогт Жуан хатан (?-1811) * Лиугия овогт Синь (1783-1822) * Гүвалгия овогт Жиан татвар (?-1780) * Шэнь овогт Шүн татвар(? - 1786) * Донгияа овогт Чун татвар (?-1819) * Уяа овогт Эн татвар * Лян овогт Ронг татвар === Хүүхэд === ; Агь * Мяньму (1780-1780) — Хөю эрхэм хатны хүү * 2-р агь [[Төр гэрэлт|Мяньнин]] (1782–1850, 68 насласан) — Шяошуруй их хатны хүү, хожмын '''[[Төр гэрэлт]] хаан''' * 3-р агь Мянькай(1795-1838)— Шяохөруй их хатны хүү * 4-р агь Мяньшинь(1805-1828) — Шяохөруй их хатны хүү * 5-р агь Мянью (1814–1865, 51 насласан) — Гуншунь эрхэм хатны хүү * '''Гэг''' * 1-р гэг * 2-р гэг * 3-р гэг * 4-р гэг * 5-р гэг * 6-р гэг * 7-р гэг * 8-р гэг * 9-р гэг * 10-р гэг == Төгсгөл == Сайшаалт ерөөлт хаан 1820 онд 60 насандаа [[Халуун гол]]д зусч байхдаа зуурдаар нас барсан. Шалтгаан тодорхойгүй. Аяганд ниргүүлсэн, цус харвасан зэрэг таамаг байдаг бөгөөд хааныг [[Чингийн баруун бунхан]]д оршуулжээ. Дараачаар нь хоёрдугаар хүү Мяньнин нь хаан сууж, Төр гэрэлт гэх оны цол хэрэглэх болсон. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1796—1820 он |өмнө=[[Тэнгэр тэтгэгч]] |дараа=[[Төр гэрэлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1760 онд төрсөн]] [[Ангилал:1820 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] b3y2ual0xtee4db7w2rf5360ry0l7yx 856543 856542 2026-05-17T10:56:07Z ~2026-29622-62 104635 856543 wikitext text/x-wiki {{short description|1796-1820 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Сайшаалт ерөөлт<br>{{langn|zh|嘉慶帝}} | image = 清 佚名 《清仁宗嘉庆皇帝朝服像》.jpg | image_size = 220px | caption = Хааны хөрөг зураг ({{circa|1800-д–1810-д он}}), [[Ордны Музей]] | succession1 = Жя чин ван | reign1 = 1789 – 1796 оны 2 сарын 9 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1796 оны 2 сарын 9 – 1820 оны 9 сарын 2 | predecessor = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | successor = [[Төр гэрэлт]] | regent = Тэнгэр тэтгэгч (1796–1799) | birth_date = {{Birth date|1760|11|13}} | birth_place = [[Хуучин Зуны Ордон|Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Бээжин]] | death_date = {{Death date and age|1820|9|2|1760|11|13}} | death_place = [[Чэндэ уулын амралтын газар|Зуны ордон]], [[Чэндэ|Халуун гол]] | burial_place = Чан бунхан, [[Чингийн баруун бунхан]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошуруй их хатан]]|1774|1797|end=н}} * {{marriage|[[Шяохөруй их хатан]]|1790}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Төр гэрэлт]] * [[Мянькай]], [[Дүнь чин ван|Дүнькө чин ван]] * [[Мяньшинь]], [[Рүэй чин ван (1819 онд үүссэн)|Рүэйхуай чин ван]] * [[Мянью]], [[Хүэй чин ван|Хүэйдүань чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Юнянь (愛新覺羅·顒琰) * [[Манж хэл|Манж]]: Ён ян ({{ManchuSibeUnicode|ᠶᠣᠩ ᠶᠠᠨ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Жячин (嘉慶) | era dates = 1796 оны 2 сарын 9 – 1821 оны 2 сарын 2<br>[[Манж хэл|Манж]]: Сайчунга фэнсэн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳᠴᡠᠩᡤᠠ ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Сайшаалт ерөөлт ({{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠰᠢᠶᠠᠯᠲᠤ ᠢᠷᠦᠭᠡᠯᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | posthumous name = {{plainlist| * Шоутянь Шинюнь Фүхуа Сүэйю Чунвэнь Жинвү Гуаню Шяогун Чиньжянь Дүаньминь Инжэ Рүэй хаан (受天興運敷化綏猷崇文經武光裕孝恭勤儉端敏英哲{{du|睿皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠶᡝᠨᡩᡝᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᠸᡝᠨ ᠪᡝ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡨᠣᠨ ᠪᡝ ᠠᠯᡤᡳᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ᠈ <br>ᡴᡳᠴᡝᠪᡝ ᠪᠣᠯᠵᠣᠩᡤᠣ᠈ <br>ᡨᠣᠪ ᡠᠯᡥᡳᠰᡠ ᡩᠠᠴᡠᠨ ᠰᡠᠯᡨᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>{{du|ᠰᡠᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Рэньзун (仁宗) * [[Манж хэл|Манж]]: Жинзун ({{ManchuSibeUnicode|ᡰᡳᠨᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | mother = [[Шяоичунь их хатан]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{Efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Jiaqing Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 嘉慶帝 | s = 嘉庆帝 | p = Jiāqìng Dì | w = Chia¹-ch'ing⁴ Ti⁴ | mi = {{IPAc-cmn|j|ia|1|q|ing|4|-|d|i|4}} }} }} '''Сайшаалт ерөөлт''' (1760–1820; 60 насалсан) – 1796–1820 онд төр барьсан [[Чин улс]]ын долоодугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] үндэстэн. == Бага нас == 1760 онд [[Бээжин]] дэх хааны зуны ордонд [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]]ы 15 дахь хүү болон төржээ. Эх нь Лин бага хатан хэмээх Вэй овогт [[хятад үндэстэн|хятад]] хүн (хожим нь 1765 онд Шяоичунь хатан өргөмжлөгдсөн) байв. Жинхэнэ нэр нь [[Айсингиоро]] Юнянь. Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос '''Жя''' [[чин ван]] цол хэргэм хүртээсэн.. == Эзэн хаан == 1796 онд Тэнгэр тэтгэгч 60 жил хаан суусны эцэст [[Энх амгалан]] хаан өвгийн дээр гарахгүй хэмээн амьд ахуйдаа хаан ширээгээ Жя чин ванд шилжүүлжээ. 36 настайдаа хаан өргөмжлөгдөж, Сайшаалт ерөөлт хэмээх оны цол хэрэглэж эхэлсэн (манжаар ''Сайчунга фэнсэн'', хятадаар ''Жячин'' - ''Jiaqing'') боловч эцгийгээ нас бартал эцгийнхээ заавраар улсыг удирдаж байлаа. 1799 онд эцэг нь өөд болсны дараа жинхэнээсээ төр барьсан. Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан [[Хөшэнь]] сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа (10 сая) мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ. Гэсэн ч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс Чин улсын хүчин чадал доройтож хээл хахууль, байгалийн гамшиг, бослого хөдөлгөөнд нэрвэгдэв. Хятадын [[Цагаан лянхуа]] (1796–1804), [[Мяо ардын бослого]] (1795–1806)-той тэмцсэн ба Европын худалдаачдын оруулж ирсэн [[хар тамхи]]ны балгаар эдийн засаг сульджээ. Мөн [[христийн шашин]] дэлгэрэхийг эсэргүүцэж байсан. === Ордны тэмцэл === 1803, 1813 онд хааны гэр бүлээс хааныг хороохыг хоёр удаа завдсан ч бүтээгүй. [[Зураг:Emperor_Jiaqing.jpg|thumb|Номын өрөөнд]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] — [[айсингиоро]] овогт * Эх — Шяоичунь хатан (1727–1775) — Вэй овогтой === Хатан === * [[Шяошуруй их хатан]] (1760–1797) — хитара овогт, Төр гэрэлт хааны эх * [[Шяохөруй их хатан]] (1776–1849) — ниохуру овогт * Лиугия овогт Хэю Бага хатан (1761-1834) * Ниохуру овогт Гонгшун бага хатан (1787-1860) * Ваньян овогт Шу хатан (?-1792) * Хугия овогт Лиуниу хатан (?-1808) * Ваньян овогт Жуан хатан (?-1811) * Лиугия овогт Синь (1783-1822) * Гүвалгия овогт Жиан татвар (?-1780) * Шэнь овогт Шүн татвар(? - 1786) * Донгияа овогт Чун татвар (?-1819) * Уяа овогт Эн татвар * Лян овогт Ронг татвар === Хүүхэд === ; Агь * Мяньму (1780-1780) — Хөю эрхэм хатны хүү * 2-р агь [[Төр гэрэлт|Мяньнин]] (1782–1850, 68 насласан) — Шяошуруй их хатны хүү, хожмын '''[[Төр гэрэлт]] хаан''' * 3-р агь Мянькай(1795-1838)— Шяохөруй их хатны хүү * 4-р агь Мяньшинь(1805-1828) — Шяохөруй их хатны хүү * 5-р агь Мянью (1814–1865, 51 насласан) — Гуншунь эрхэм хатны хүү * '''Гэг''' * 1-р гэг * 2-р гэг ? (1780-1783) Шяошуруй их хатны охин. * 3-р гэг * 4-р гэг Жуанжин гүнж Шяошуруй их хатны охин. Түмэд Боржигон овогт Манибадала гэрэлсэн. * 5-р гэг * 6-р гэг * 7-р гэг ?(1793-1795) Шяохөруй их хатны охин. * 8-р гэг * 9-р гэг * 10-р гэг == Төгсгөл == Сайшаалт ерөөлт хаан 1820 онд 60 насандаа [[Халуун гол]]д зусч байхдаа зуурдаар нас барсан. Шалтгаан тодорхойгүй. Аяганд ниргүүлсэн, цус харвасан зэрэг таамаг байдаг бөгөөд хааныг [[Чингийн баруун бунхан]]д оршуулжээ. Дараачаар нь хоёрдугаар хүү Мяньнин нь хаан сууж, Төр гэрэлт гэх оны цол хэрэглэх болсон. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1796—1820 он |өмнө=[[Тэнгэр тэтгэгч]] |дараа=[[Төр гэрэлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1760 онд төрсөн]] [[Ангилал:1820 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] o1qoezejcigdahz097wyutbgbwlj74k 856544 856543 2026-05-17T11:03:58Z ~2026-29622-62 104635 856544 wikitext text/x-wiki {{short description|1796-1820 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Сайшаалт ерөөлт<br>{{langn|zh|嘉慶帝}} | image = 清 佚名 《清仁宗嘉庆皇帝朝服像》.jpg | image_size = 220px | caption = Хааны хөрөг зураг ({{circa|1800-д–1810-д он}}), [[Ордны Музей]] | succession1 = Жя чин ван | reign1 = 1789 – 1796 оны 2 сарын 9 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1796 оны 2 сарын 9 – 1820 оны 9 сарын 2 | predecessor = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | successor = [[Төр гэрэлт]] | regent = Тэнгэр тэтгэгч (1796–1799) | birth_date = {{Birth date|1760|11|13}} | birth_place = [[Хуучин Зуны Ордон|Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Бээжин]] | death_date = {{Death date and age|1820|9|2|1760|11|13}} | death_place = [[Чэндэ уулын амралтын газар|Зуны ордон]], [[Чэндэ|Халуун гол]] | burial_place = Чан бунхан, [[Чингийн баруун бунхан]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошуруй их хатан]]|1774|1797|end=н}} * {{marriage|[[Шяохөруй их хатан]]|1790}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Төр гэрэлт]] * [[Мянькай]], [[Дүнь чин ван|Дүнькө чин ван]] * [[Мяньшинь]], [[Рүэй чин ван (1819 онд үүссэн)|Рүэйхуай чин ван]] * [[Мянью]], [[Хүэй чин ван|Хүэйдүань чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Юнянь (愛新覺羅·顒琰) * [[Манж хэл|Манж]]: Ён ян ({{ManchuSibeUnicode|ᠶᠣᠩ ᠶᠠᠨ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Жячин (嘉慶) | era dates = 1796 оны 2 сарын 9 – 1821 оны 2 сарын 2<br>[[Манж хэл|Манж]]: Сайчунга фэнсэн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳᠴᡠᠩᡤᠠ ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Сайшаалт ерөөлт ({{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠰᠢᠶᠠᠯᠲᠤ ᠢᠷᠦᠭᠡᠯᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | posthumous name = {{plainlist| * Шоутянь Шинюнь Фүхуа Сүэйю Чунвэнь Жинвү Гуаню Шяогун Чиньжянь Дүаньминь Инжэ Рүэй хаан (受天興運敷化綏猷崇文經武光裕孝恭勤儉端敏英哲{{du|睿皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠶᡝᠨᡩᡝᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᠸᡝᠨ ᠪᡝ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡨᠣᠨ ᠪᡝ ᠠᠯᡤᡳᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ᠈ <br>ᡴᡳᠴᡝᠪᡝ ᠪᠣᠯᠵᠣᠩᡤᠣ᠈ <br>ᡨᠣᠪ ᡠᠯᡥᡳᠰᡠ ᡩᠠᠴᡠᠨ ᠰᡠᠯᡨᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>{{du|ᠰᡠᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Рэньзун (仁宗) * [[Манж хэл|Манж]]: Жинзун ({{ManchuSibeUnicode|ᡰᡳᠨᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | mother = [[Шяоичунь их хатан]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{Efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Jiaqing Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 嘉慶帝 | s = 嘉庆帝 | p = Jiāqìng Dì | w = Chia¹-ch'ing⁴ Ti⁴ | mi = {{IPAc-cmn|j|ia|1|q|ing|4|-|d|i|4}} }} }} '''Сайшаалт ерөөлт''' (1760–1820; 60 насалсан) – 1796–1820 онд төр барьсан [[Чин улс]]ын долоодугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] үндэстэн. == Бага нас == 1760 онд [[Бээжин]] дэх хааны зуны ордонд [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]]ы 15 дахь хүү болон төржээ. Эх нь Лин бага хатан хэмээх Вэй овогт [[хятад үндэстэн|хятад]] хүн (хожим нь 1765 онд Шяоичунь хатан өргөмжлөгдсөн) байв. Жинхэнэ нэр нь [[Айсингиоро]] Юнянь. Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос '''Жя''' [[чин ван]] цол хэргэм хүртээсэн.. == Эзэн хаан == 1796 онд Тэнгэр тэтгэгч 60 жил хаан суусны эцэст [[Энх амгалан]] хаан өвгийн дээр гарахгүй хэмээн амьд ахуйдаа хаан ширээгээ Жя чин ванд шилжүүлжээ. 36 настайдаа хаан өргөмжлөгдөж, Сайшаалт ерөөлт хэмээх оны цол хэрэглэж эхэлсэн (манжаар ''Сайчунга фэнсэн'', хятадаар ''Жячин'' - ''Jiaqing'') боловч эцгийгээ нас бартал эцгийнхээ заавраар улсыг удирдаж байлаа. 1799 онд эцэг нь өөд болсны дараа жинхэнээсээ төр барьсан. Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан [[Хөшэнь]] сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа (10 сая) мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ. Гэсэн ч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс Чин улсын хүчин чадал доройтож хээл хахууль, байгалийн гамшиг, бослого хөдөлгөөнд нэрвэгдэв. Хятадын [[Цагаан лянхуа]] (1796–1804), [[Мяо ардын бослого]] (1795–1806)-той тэмцсэн ба Европын худалдаачдын оруулж ирсэн [[хар тамхи]]ны балгаар эдийн засаг сульджээ. Мөн [[христийн шашин]] дэлгэрэхийг эсэргүүцэж байсан. === Ордны тэмцэл === 1803, 1813 онд хааны гэр бүлээс хааныг хороохыг хоёр удаа завдсан ч бүтээгүй. [[Зураг:Emperor_Jiaqing.jpg|thumb|Номын өрөөнд]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] — [[айсингиоро]] овогт * Эх — Шяоичунь хатан (1727–1775) — Вэй овогтой === Хатан === * [[Шяошуруй их хатан]] (1760–1797) — хитара овогт, Төр гэрэлт хааны эх * [[Шяохөруй их хатан]] (1776–1849) — ниохуру овогт * Лиугия овогт Хэю Бага хатан (1761-1834) * Ниохуру овогт Гонгшун бага хатан (1787-1860) * Ваньян овогт Шу хатан (?-1792) * Хугия овогт Лиуниу хатан (?-1808) * Ваньян овогт Жуан хатан (?-1811) * Лиугия овогт Синь (1783-1822) * Гүвалгия овогт Жиан татвар (?-1780) * Шэнь овогт Шүн татвар(? - 1786) * Донгияа овогт Чун татвар (?-1819) * Уяа овогт Эн татвар * Лян овогт Ронг татвар === Хүүхэд === ; Агь * Мяньму (1780-1780) — Хөю эрхэм хатны хүү * 2-р агь [[Төр гэрэлт|Мяньнин]] (1782–1850, 68 насласан) — Шяошуруй их хатны хүү, хожмын '''[[Төр гэрэлт]] хаан''' * 3-р агь Мянькай(1795-1838)— Шяохөруй их хатны хүү * 4-р агь Мяньшинь(1805-1828) — Шяохөруй их хатны хүү * 5-р агь Мянью (1814–1865, 51 насласан) — Гуншунь эрхэм хатны хүү * '''Гэг''' * 1-р гэг * 2-р гэг ? (1780-1783) Шяошуруй их хатны охин. * 3-р гэг хоёрдугаар зэрэглэлийн Жуанжин гүнж. Хөю эрхэм хатны охин. (1782-1811) Хорчин Боржигон овогт [[Содномдорж]] гэрэлсэн. * 4-р гэг Нэгдүгээр зэрэглэлийн Жуанжи гүнж.Шяошуруй их хатны охин. (1784-1811). Түмэд Боржигон овогт Манибадалатай гэрэлсэн. * 5-р гэг * 6-р гэг * 7-р гэг ?(1793-1795) Шяохөруй их хатны охин. * 8-р гэг * 9-р гэг * 10-р гэг == Төгсгөл == Сайшаалт ерөөлт хаан 1820 онд 60 насандаа [[Халуун гол]]д зусч байхдаа зуурдаар нас барсан. Шалтгаан тодорхойгүй. Аяганд ниргүүлсэн, цус харвасан зэрэг таамаг байдаг бөгөөд хааныг [[Чингийн баруун бунхан]]д оршуулжээ. Дараачаар нь хоёрдугаар хүү Мяньнин нь хаан сууж, Төр гэрэлт гэх оны цол хэрэглэх болсон. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1796—1820 он |өмнө=[[Тэнгэр тэтгэгч]] |дараа=[[Төр гэрэлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1760 онд төрсөн]] [[Ангилал:1820 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] mvcrj5q8xu3n1b7awwhn5ukpvz5kpxg 856545 856544 2026-05-17T11:04:30Z ~2026-29622-62 104635 856545 wikitext text/x-wiki {{short description|1796-1820 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Сайшаалт ерөөлт<br>{{langn|zh|嘉慶帝}} | image = 清 佚名 《清仁宗嘉庆皇帝朝服像》.jpg | image_size = 220px | caption = Хааны хөрөг зураг ({{circa|1800-д–1810-д он}}), [[Ордны Музей]] | succession1 = Жя чин ван | reign1 = 1789 – 1796 оны 2 сарын 9 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1796 оны 2 сарын 9 – 1820 оны 9 сарын 2 | predecessor = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | successor = [[Төр гэрэлт]] | regent = Тэнгэр тэтгэгч (1796–1799) | birth_date = {{Birth date|1760|11|13}} | birth_place = [[Хуучин Зуны Ордон|Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Бээжин]] | death_date = {{Death date and age|1820|9|2|1760|11|13}} | death_place = [[Чэндэ уулын амралтын газар|Зуны ордон]], [[Чэндэ|Халуун гол]] | burial_place = Чан бунхан, [[Чингийн баруун бунхан]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошуруй их хатан]]|1774|1797|end=н}} * {{marriage|[[Шяохөруй их хатан]]|1790}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Төр гэрэлт]] * [[Мянькай]], [[Дүнь чин ван|Дүнькө чин ван]] * [[Мяньшинь]], [[Рүэй чин ван (1819 онд үүссэн)|Рүэйхуай чин ван]] * [[Мянью]], [[Хүэй чин ван|Хүэйдүань чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Юнянь (愛新覺羅·顒琰) * [[Манж хэл|Манж]]: Ён ян ({{ManchuSibeUnicode|ᠶᠣᠩ ᠶᠠᠨ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Жячин (嘉慶) | era dates = 1796 оны 2 сарын 9 – 1821 оны 2 сарын 2<br>[[Манж хэл|Манж]]: Сайчунга фэнсэн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳᠴᡠᠩᡤᠠ ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Сайшаалт ерөөлт ({{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠰᠢᠶᠠᠯᠲᠤ ᠢᠷᠦᠭᠡᠯᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | posthumous name = {{plainlist| * Шоутянь Шинюнь Фүхуа Сүэйю Чунвэнь Жинвү Гуаню Шяогун Чиньжянь Дүаньминь Инжэ Рүэй хаан (受天興運敷化綏猷崇文經武光裕孝恭勤儉端敏英哲{{du|睿皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠶᡝᠨᡩᡝᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᠸᡝᠨ ᠪᡝ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡨᠣᠨ ᠪᡝ ᠠᠯᡤᡳᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ᠈ <br>ᡴᡳᠴᡝᠪᡝ ᠪᠣᠯᠵᠣᠩᡤᠣ᠈ <br>ᡨᠣᠪ ᡠᠯᡥᡳᠰᡠ ᡩᠠᠴᡠᠨ ᠰᡠᠯᡨᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>{{du|ᠰᡠᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Рэньзун (仁宗) * [[Манж хэл|Манж]]: Жинзун ({{ManchuSibeUnicode|ᡰᡳᠨᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | mother = [[Шяоичунь их хатан]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{Efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Jiaqing Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 嘉慶帝 | s = 嘉庆帝 | p = Jiāqìng Dì | w = Chia¹-ch'ing⁴ Ti⁴ | mi = {{IPAc-cmn|j|ia|1|q|ing|4|-|d|i|4}} }} }} '''Сайшаалт ерөөлт''' (1760–1820; 60 насалсан) – 1796–1820 онд төр барьсан [[Чин улс]]ын долоодугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] үндэстэн. == Бага нас == 1760 онд [[Бээжин]] дэх хааны зуны ордонд [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]]ы 15 дахь хүү болон төржээ. Эх нь Лин бага хатан хэмээх Вэй овогт [[хятад үндэстэн|хятад]] хүн (хожим нь 1765 онд Шяоичунь хатан өргөмжлөгдсөн) байв. Жинхэнэ нэр нь [[Айсингиоро]] Юнянь. Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос '''Жя''' [[чин ван]] цол хэргэм хүртээсэн.. == Эзэн хаан == 1796 онд Тэнгэр тэтгэгч 60 жил хаан суусны эцэст [[Энх амгалан]] хаан өвгийн дээр гарахгүй хэмээн амьд ахуйдаа хаан ширээгээ Жя чин ванд шилжүүлжээ. 36 настайдаа хаан өргөмжлөгдөж, Сайшаалт ерөөлт хэмээх оны цол хэрэглэж эхэлсэн (манжаар ''Сайчунга фэнсэн'', хятадаар ''Жячин'' - ''Jiaqing'') боловч эцгийгээ нас бартал эцгийнхээ заавраар улсыг удирдаж байлаа. 1799 онд эцэг нь өөд болсны дараа жинхэнээсээ төр барьсан. Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан [[Хөшэнь]] сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа (10 сая) мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ. Гэсэн ч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс Чин улсын хүчин чадал доройтож хээл хахууль, байгалийн гамшиг, бослого хөдөлгөөнд нэрвэгдэв. Хятадын [[Цагаан лянхуа]] (1796–1804), [[Мяо ардын бослого]] (1795–1806)-той тэмцсэн ба Европын худалдаачдын оруулж ирсэн [[хар тамхи]]ны балгаар эдийн засаг сульджээ. Мөн [[христийн шашин]] дэлгэрэхийг эсэргүүцэж байсан. === Ордны тэмцэл === 1803, 1813 онд хааны гэр бүлээс хааныг хороохыг хоёр удаа завдсан ч бүтээгүй. [[Зураг:Emperor_Jiaqing.jpg|thumb|Номын өрөөнд]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] — [[айсингиоро]] овогт * Эх — Шяоичунь хатан (1727–1775) — Вэй овогтой === Хатан === * [[Шяошуруй их хатан]] (1760–1797) — хитара овогт, Төр гэрэлт хааны эх * [[Шяохөруй их хатан]] (1776–1849) — ниохуру овогт * Лиугия овогт Хөю Эрхэм хатан (1761-1834) * Ниохуру овогт Гонгшун бага хатан (1787-1860) * Ваньян овогт Шу хатан (?-1792) * Хугия овогт Лиуниу хатан (?-1808) * Ваньян овогт Жуан хатан (?-1811) * Лиугия овогт Синь (1783-1822) * Гүвалгия овогт Жиан татвар (?-1780) * Шэнь овогт Шүн татвар(? - 1786) * Донгияа овогт Чун татвар (?-1819) * Уяа овогт Эн татвар * Лян овогт Ронг татвар === Хүүхэд === ; Агь * Мяньму (1780-1780) — Хөю эрхэм хатны хүү * 2-р агь [[Төр гэрэлт|Мяньнин]] (1782–1850, 68 насласан) — Шяошуруй их хатны хүү, хожмын '''[[Төр гэрэлт]] хаан''' * 3-р агь Мянькай(1795-1838)— Шяохөруй их хатны хүү * 4-р агь Мяньшинь(1805-1828) — Шяохөруй их хатны хүү * 5-р агь Мянью (1814–1865, 51 насласан) — Гуншунь эрхэм хатны хүү * '''Гэг''' * 1-р гэг * 2-р гэг ? (1780-1783) Шяошуруй их хатны охин. * 3-р гэг хоёрдугаар зэрэглэлийн Жуанжин гүнж. Хөю эрхэм хатны охин. (1782-1811) Хорчин Боржигон овогт [[Содномдорж]] гэрэлсэн. * 4-р гэг Нэгдүгээр зэрэглэлийн Жуанжи гүнж.Шяошуруй их хатны охин. (1784-1811). Түмэд Боржигон овогт Манибадалатай гэрэлсэн. * 5-р гэг * 6-р гэг * 7-р гэг ?(1793-1795) Шяохөруй их хатны охин. * 8-р гэг * 9-р гэг * 10-р гэг == Төгсгөл == Сайшаалт ерөөлт хаан 1820 онд 60 насандаа [[Халуун гол]]д зусч байхдаа зуурдаар нас барсан. Шалтгаан тодорхойгүй. Аяганд ниргүүлсэн, цус харвасан зэрэг таамаг байдаг бөгөөд хааныг [[Чингийн баруун бунхан]]д оршуулжээ. Дараачаар нь хоёрдугаар хүү Мяньнин нь хаан сууж, Төр гэрэлт гэх оны цол хэрэглэх болсон. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1796—1820 он |өмнө=[[Тэнгэр тэтгэгч]] |дараа=[[Төр гэрэлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1760 онд төрсөн]] [[Ангилал:1820 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] 70j7rkzruhyi2chy05wozx0ed83odhr 856546 856545 2026-05-17T11:05:07Z ~2026-29622-62 104635 856546 wikitext text/x-wiki {{short description|1796-1820 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Сайшаалт ерөөлт<br>{{langn|zh|嘉慶帝}} | image = 清 佚名 《清仁宗嘉庆皇帝朝服像》.jpg | image_size = 220px | caption = Хааны хөрөг зураг ({{circa|1800-д–1810-д он}}), [[Ордны Музей]] | succession1 = Жя чин ван | reign1 = 1789 – 1796 оны 2 сарын 9 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1796 оны 2 сарын 9 – 1820 оны 9 сарын 2 | predecessor = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | successor = [[Төр гэрэлт]] | regent = Тэнгэр тэтгэгч (1796–1799) | birth_date = {{Birth date|1760|11|13}} | birth_place = [[Хуучин Зуны Ордон|Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Бээжин]] | death_date = {{Death date and age|1820|9|2|1760|11|13}} | death_place = [[Чэндэ уулын амралтын газар|Зуны ордон]], [[Чэндэ|Халуун гол]] | burial_place = Чан бунхан, [[Чингийн баруун бунхан]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошуруй их хатан]]|1774|1797|end=н}} * {{marriage|[[Шяохөруй их хатан]]|1790}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Төр гэрэлт]] * [[Мянькай]], [[Дүнь чин ван|Дүнькө чин ван]] * [[Мяньшинь]], [[Рүэй чин ван (1819 онд үүссэн)|Рүэйхуай чин ван]] * [[Мянью]], [[Хүэй чин ван|Хүэйдүань чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Юнянь (愛新覺羅·顒琰) * [[Манж хэл|Манж]]: Ён ян ({{ManchuSibeUnicode|ᠶᠣᠩ ᠶᠠᠨ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Жячин (嘉慶) | era dates = 1796 оны 2 сарын 9 – 1821 оны 2 сарын 2<br>[[Манж хэл|Манж]]: Сайчунга фэнсэн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳᠴᡠᠩᡤᠠ ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Сайшаалт ерөөлт ({{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠰᠢᠶᠠᠯᠲᠤ ᠢᠷᠦᠭᠡᠯᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | posthumous name = {{plainlist| * Шоутянь Шинюнь Фүхуа Сүэйю Чунвэнь Жинвү Гуаню Шяогун Чиньжянь Дүаньминь Инжэ Рүэй хаан (受天興運敷化綏猷崇文經武光裕孝恭勤儉端敏英哲{{du|睿皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠶᡝᠨᡩᡝᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᠸᡝᠨ ᠪᡝ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡨᠣᠨ ᠪᡝ ᠠᠯᡤᡳᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ᠈ <br>ᡴᡳᠴᡝᠪᡝ ᠪᠣᠯᠵᠣᠩᡤᠣ᠈ <br>ᡨᠣᠪ ᡠᠯᡥᡳᠰᡠ ᡩᠠᠴᡠᠨ ᠰᡠᠯᡨᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>{{du|ᠰᡠᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Рэньзун (仁宗) * [[Манж хэл|Манж]]: Жинзун ({{ManchuSibeUnicode|ᡰᡳᠨᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | mother = [[Шяоичунь их хатан]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{Efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Jiaqing Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 嘉慶帝 | s = 嘉庆帝 | p = Jiāqìng Dì | w = Chia¹-ch'ing⁴ Ti⁴ | mi = {{IPAc-cmn|j|ia|1|q|ing|4|-|d|i|4}} }} }} '''Сайшаалт ерөөлт''' (1760–1820; 60 насалсан) – 1796–1820 онд төр барьсан [[Чин улс]]ын долоодугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] үндэстэн. == Бага нас == 1760 онд [[Бээжин]] дэх хааны зуны ордонд [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]]ы 15 дахь хүү болон төржээ. Эх нь Лин бага хатан хэмээх Вэй овогт [[хятад үндэстэн|хятад]] хүн (хожим нь 1765 онд Шяоичунь хатан өргөмжлөгдсөн) байв. Жинхэнэ нэр нь [[Айсингиоро]] Юнянь. Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос '''Жя''' [[чин ван]] цол хэргэм хүртээсэн.. == Эзэн хаан == 1796 онд Тэнгэр тэтгэгч 60 жил хаан суусны эцэст [[Энх амгалан]] хаан өвгийн дээр гарахгүй хэмээн амьд ахуйдаа хаан ширээгээ Жя чин ванд шилжүүлжээ. 36 настайдаа хаан өргөмжлөгдөж, Сайшаалт ерөөлт хэмээх оны цол хэрэглэж эхэлсэн (манжаар ''Сайчунга фэнсэн'', хятадаар ''Жячин'' - ''Jiaqing'') боловч эцгийгээ нас бартал эцгийнхээ заавраар улсыг удирдаж байлаа. 1799 онд эцэг нь өөд болсны дараа жинхэнээсээ төр барьсан. Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан [[Хөшэнь]] сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа (10 сая) мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ. Гэсэн ч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс Чин улсын хүчин чадал доройтож хээл хахууль, байгалийн гамшиг, бослого хөдөлгөөнд нэрвэгдэв. Хятадын [[Цагаан лянхуа]] (1796–1804), [[Мяо ардын бослого]] (1795–1806)-той тэмцсэн ба Европын худалдаачдын оруулж ирсэн [[хар тамхи]]ны балгаар эдийн засаг сульджээ. Мөн [[христийн шашин]] дэлгэрэхийг эсэргүүцэж байсан. === Ордны тэмцэл === 1803, 1813 онд хааны гэр бүлээс хааныг хороохыг хоёр удаа завдсан ч бүтээгүй. [[Зураг:Emperor_Jiaqing.jpg|thumb|Номын өрөөнд]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] — [[айсингиоро]] овогт * Эх — Шяоичунь хатан (1727–1775) — Вэй овогтой === Хатан === * [[Шяошуруй их хатан]] (1760–1797) — хитара овогт, Төр гэрэлт хааны эх * [[Шяохөруй их хатан]] (1776–1849) — ниохуру овогт * Лиугия овогт Хөю Эрхэм хатан (1761-1834) * Ниохуру овогт Гуншунг бага хатан (1787-1860) * Ваньян овогт Шу хатан (?-1792) * Хугия овогт Лиуниу хатан (?-1808) * Ваньян овогт Жуан хатан (?-1811) * Лиугия овогт Синь (1783-1822) * Гүвалгия овогт Жиан татвар (?-1780) * Шэнь овогт Шүн татвар(? - 1786) * Донгияа овогт Чун татвар (?-1819) * Уяа овогт Эн татвар * Лян овогт Ронг татвар === Хүүхэд === ; Агь * Мяньму (1780-1780) — Хөю эрхэм хатны хүү * 2-р агь [[Төр гэрэлт|Мяньнин]] (1782–1850, 68 насласан) — Шяошуруй их хатны хүү, хожмын '''[[Төр гэрэлт]] хаан''' * 3-р агь Мянькай(1795-1838)— Шяохөруй их хатны хүү * 4-р агь Мяньшинь(1805-1828) — Шяохөруй их хатны хүү * 5-р агь Мянью (1814–1865, 51 насласан) — Гуншунь эрхэм хатны хүү * '''Гэг''' * 1-р гэг * 2-р гэг ? (1780-1783) Шяошуруй их хатны охин. * 3-р гэг хоёрдугаар зэрэглэлийн Жуанжин гүнж. Хөю эрхэм хатны охин. (1782-1811) Хорчин Боржигон овогт [[Содномдорж]] гэрэлсэн. * 4-р гэг Нэгдүгээр зэрэглэлийн Жуанжи гүнж.Шяошуруй их хатны охин. (1784-1811). Түмэд Боржигон овогт Манибадалатай гэрэлсэн. * 5-р гэг * 6-р гэг * 7-р гэг ?(1793-1795) Шяохөруй их хатны охин. * 8-р гэг * 9-р гэг * 10-р гэг == Төгсгөл == Сайшаалт ерөөлт хаан 1820 онд 60 насандаа [[Халуун гол]]д зусч байхдаа зуурдаар нас барсан. Шалтгаан тодорхойгүй. Аяганд ниргүүлсэн, цус харвасан зэрэг таамаг байдаг бөгөөд хааныг [[Чингийн баруун бунхан]]д оршуулжээ. Дараачаар нь хоёрдугаар хүү Мяньнин нь хаан сууж, Төр гэрэлт гэх оны цол хэрэглэх болсон. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1796—1820 он |өмнө=[[Тэнгэр тэтгэгч]] |дараа=[[Төр гэрэлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1760 онд төрсөн]] [[Ангилал:1820 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] 3v160mx5v581f2bchj87twh2pgyox7t 856547 856546 2026-05-17T11:14:10Z ~2026-29622-62 104635 856547 wikitext text/x-wiki {{short description|1796-1820 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Сайшаалт ерөөлт<br>{{langn|zh|嘉慶帝}} | image = 清 佚名 《清仁宗嘉庆皇帝朝服像》.jpg | image_size = 220px | caption = Хааны хөрөг зураг ({{circa|1800-д–1810-д он}}), [[Ордны Музей]] | succession1 = Жя чин ван | reign1 = 1789 – 1796 оны 2 сарын 9 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1796 оны 2 сарын 9 – 1820 оны 9 сарын 2 | predecessor = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | successor = [[Төр гэрэлт]] | regent = Тэнгэр тэтгэгч (1796–1799) | birth_date = {{Birth date|1760|11|13}} | birth_place = [[Хуучин Зуны Ордон|Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Бээжин]] | death_date = {{Death date and age|1820|9|2|1760|11|13}} | death_place = [[Чэндэ уулын амралтын газар|Зуны ордон]], [[Чэндэ|Халуун гол]] | burial_place = Чан бунхан, [[Чингийн баруун бунхан]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошуруй их хатан]]|1774|1797|end=н}} * {{marriage|[[Шяохөруй их хатан]]|1790}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Төр гэрэлт]] * [[Мянькай]], [[Дүнь чин ван|Дүнькө чин ван]] * [[Мяньшинь]], [[Рүэй чин ван (1819 онд үүссэн)|Рүэйхуай чин ван]] * [[Мянью]], [[Хүэй чин ван|Хүэйдүань чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Юнянь (愛新覺羅·顒琰) * [[Манж хэл|Манж]]: Ён ян ({{ManchuSibeUnicode|ᠶᠣᠩ ᠶᠠᠨ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Жячин (嘉慶) | era dates = 1796 оны 2 сарын 9 – 1821 оны 2 сарын 2<br>[[Манж хэл|Манж]]: Сайчунга фэнсэн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳᠴᡠᠩᡤᠠ ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Сайшаалт ерөөлт ({{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠰᠢᠶᠠᠯᠲᠤ ᠢᠷᠦᠭᠡᠯᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | posthumous name = {{plainlist| * Шоутянь Шинюнь Фүхуа Сүэйю Чунвэнь Жинвү Гуаню Шяогун Чиньжянь Дүаньминь Инжэ Рүэй хаан (受天興運敷化綏猷崇文經武光裕孝恭勤儉端敏英哲{{du|睿皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠶᡝᠨᡩᡝᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᠸᡝᠨ ᠪᡝ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡨᠣᠨ ᠪᡝ ᠠᠯᡤᡳᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ᠈ <br>ᡴᡳᠴᡝᠪᡝ ᠪᠣᠯᠵᠣᠩᡤᠣ᠈ <br>ᡨᠣᠪ ᡠᠯᡥᡳᠰᡠ ᡩᠠᠴᡠᠨ ᠰᡠᠯᡨᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>{{du|ᠰᡠᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Рэньзун (仁宗) * [[Манж хэл|Манж]]: Жинзун ({{ManchuSibeUnicode|ᡰᡳᠨᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | mother = [[Шяоичунь их хатан]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{Efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Jiaqing Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 嘉慶帝 | s = 嘉庆帝 | p = Jiāqìng Dì | w = Chia¹-ch'ing⁴ Ti⁴ | mi = {{IPAc-cmn|j|ia|1|q|ing|4|-|d|i|4}} }} }} '''Сайшаалт ерөөлт''' (1760–1820; 60 насалсан) – 1796–1820 онд төр барьсан [[Чин улс]]ын долоодугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] үндэстэн. == Бага нас == 1760 онд [[Бээжин]] дэх хааны зуны ордонд [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]]ы 15 дахь хүү болон төржээ. Эх нь Лин бага хатан хэмээх Вэй овогт [[хятад үндэстэн|хятад]] хүн (хожим нь 1765 онд Шяоичунь хатан өргөмжлөгдсөн) байв. Жинхэнэ нэр нь [[Айсингиоро]] Юнянь. Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос '''Жя''' [[чин ван]] цол хэргэм хүртээсэн.. == Эзэн хаан == 1796 онд Тэнгэр тэтгэгч 60 жил хаан суусны эцэст [[Энх амгалан]] хаан өвгийн дээр гарахгүй хэмээн амьд ахуйдаа хаан ширээгээ Жя чин ванд шилжүүлжээ. 36 настайдаа хаан өргөмжлөгдөж, Сайшаалт ерөөлт хэмээх оны цол хэрэглэж эхэлсэн (манжаар ''Сайчунга фэнсэн'', хятадаар ''Жячин'' - ''Jiaqing'') боловч эцгийгээ нас бартал эцгийнхээ заавраар улсыг удирдаж байлаа. 1799 онд эцэг нь өөд болсны дараа жинхэнээсээ төр барьсан. Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан [[Хөшэнь]] сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа (10 сая) мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ. Гэсэн ч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс Чин улсын хүчин чадал доройтож хээл хахууль, байгалийн гамшиг, бослого хөдөлгөөнд нэрвэгдэв. Хятадын [[Цагаан лянхуа]] (1796–1804), [[Мяо ардын бослого]] (1795–1806)-той тэмцсэн ба Европын худалдаачдын оруулж ирсэн [[хар тамхи]]ны балгаар эдийн засаг сульджээ. Мөн [[христийн шашин]] дэлгэрэхийг эсэргүүцэж байсан. === Ордны тэмцэл === 1803, 1813 онд хааны гэр бүлээс хааныг хороохыг хоёр удаа завдсан ч бүтээгүй. [[Зураг:Emperor_Jiaqing.jpg|thumb|Номын өрөөнд]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] — [[айсингиоро]] овогт * Эх — Шяоичунь хатан (1727–1775) — Вэй овогтой === Хатан === * [[Шяошуруй их хатан]] (1760–1797) — хитара овогт, Төр гэрэлт хааны эх * [[Шяохөруй их хатан]] (1776–1849) — ниохуру овогт * Лиугия овогт Хөю Эрхэм хатан (1761-1834) * Ниохуру овогт Гуншунг бага хатан (1787-1860) * Ваньян овогт Шу хатан (?-1792) * Хугия овогт Лиуниу хатан (?-1808) * Ваньян овогт Жуан хатан (?-1811) * Лиугия овогт Синь (1783-1822) * Гүвалгия овогт Жиан татвар (?-1780) * Шэнь овогт Шүн татвар(? - 1786) * Донгияа овогт Чун татвар (?-1819) * Уяа овогт Эн татвар * Лян овогт Ронг татвар === Хүүхэд === ; Агь * Мяньму (1780-1780) — Хөю эрхэм хатны хүү * 2-р агь [[Төр гэрэлт|Мяньнин]] (1782–1850, 68 насласан) — Шяошуруй их хатны хүү, хожмын '''[[Төр гэрэлт]] хаан''' * 3-р агь Мянькай(1795-1838)— Шяохөруй их хатны хүү * 4-р агь Мяньшинь(1805-1828) — Шяохөруй их хатны хүү * 5-р агь Мянью (1814–1865, 51 насласан) — Гуншунь эрхэм хатны хүү * '''Гэг''' * 1-р гэг ? (Төрсөн 1780.5.14 -1783.11.24 нас барсан ) Жиан татварын охин * 2-р гэг ? (Төрсөн.1780 6.2-1783 9.6нас барсан) Шяошуруй их хатны охин. * 3-р гэг хоёрдугаар зэрэглэлийн Жуанжин гүнж. Хөю эрхэм хатны охин. (1782-1811) Хорчин Боржигон овогт [[Содномдорж]] гэрэлсэн. * 4-р гэг Нэгдүгээр зэрэглэлийн Жуанжи гүнж.Шяошуруй их хатны охин. (1784-1811). Түмэд Боржигон овогт Манибадалатай гэрэлсэн. * 5-р гэг Хуянь гүнж. (1786-1795) Шүн татварын охин. * 6-р гэг ? (1789-1790) Лиуниу татварын охин. * 7-р гэг ? (1793-1795) Шяохөруй их хатны охин. * 8-р гэг ? (1805 -1806) Гуньшун Эрхэм хатны охин. * 9-р гэг Хуймин гүнж(1811-1815) Гуньшун Эрхэм хатны охин == Төгсгөл == Сайшаалт ерөөлт хаан 1820 онд 60 насандаа [[Халуун гол]]д зусч байхдаа зуурдаар нас барсан. Шалтгаан тодорхойгүй. Аяганд ниргүүлсэн, цус харвасан зэрэг таамаг байдаг бөгөөд хааныг [[Чингийн баруун бунхан]]д оршуулжээ. Дараачаар нь хоёрдугаар хүү Мяньнин нь хаан сууж, Төр гэрэлт гэх оны цол хэрэглэх болсон. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1796—1820 он |өмнө=[[Тэнгэр тэтгэгч]] |дараа=[[Төр гэрэлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1760 онд төрсөн]] [[Ангилал:1820 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] dbk6rc7zyhkxgl4lfnn01p2n891hn86 0 11083 856494 742939 2026-05-16T13:21:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 856494 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Европ дахь улс}} {{about|Бүгд Найрамдах Латви Улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Латви Улс | common_name = Латви | native_name = {{ubl|{{native name|lv|Latvijas Republika}}|{{native name|ltg|Latvejas Republika}}|{{native name|liv|Lețmō Vabāmō}}}} | image_flag = Flag of Latvia.svg | flag_type = [[Латвийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Latvia.svg | symbol_width = 100px | symbol_type = [[Латвийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{native name|lv|[[Латвийн төрийн дуулал|Dievs, svētī Latviju!]]|nolink=yes}}<br />("Бурхан Латвийг адислаг!"){{parabr}}{{center|[[File:Latvian National Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Latvia.svg | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон |legend=EU-Latvia.svg}} | capital = [[Рига]] | coordinates = {{Coord|56|57|N|24|6|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Латви хэл]]^a | languages_type = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэл | languages = [[Ливони хэл]]<br />[[Латгал хэл]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 63.0% [[Латвичууд]] | 24.2% [[Латви дахь оросууд|Оросууд]] | 3.1% [[Латви дахь беларусьчууд|Беларусь]] | 2.2% [[Украинчууд]] | 1.9% [[Латви дахь польшууд‎|Польшууд‎]] | 1.1% [[Литвачууд]] | 0.3% [[Цыганууд|Цыган]] | 0.2% [[Латви дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] | {{nowrap|4% [[Латвийн хүн ам|Бусад{{\}}<br />Хариулаагүй]]}} }} | ethnic_groups_year = 2022<ref name=nat>{{cite web |author=Social Statistics Department of Latvia |title=Pastāvīgo iedzīvotāju etniskais sastāvs reģionos un republikas pilsētās gada sākumā |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE010/table/tableViewLayout1/ }}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |64% [[Христийн шашин|Христ]] |&bull; 36% [[Латвийн Евангелийн Лютеран сүм|Лютеран]] |&bull; 17% [[Латви дахь католик сүм|Католик]] |&bull; 9% [[Латвийн үнэн алдартны сүм|Ортодокс]] |&bull; 2% Бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |35% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |1% [[Латви дахь шашин шүтлэг|Бусад]]}} | religion_year = 2018 | religion_ref = <ref>{{cite web | url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/latvia/#:~:text=According%20to%20the%20Annual%20Report,(9%20percent)%2C%20the%20latter | title=Latvia }}</ref> | demonym = [[Латвичууд]] | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Латвийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Эдгарс Ринкевичс]] | leader_title2 = [[Латвийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Кришьянис Кариньш]] | leader_title3 = [[Сеймийн дарга]] | leader_name3 = [[Эдвардс Смилтенс]] | legislature = [[Сейм (Латви)|Сейм]] | sovereignty_type = [[Латвийн түүх|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Герман]] болон [[ЗХУ]]-аас) | established_event1 = [[Бүгд Найрамдах Латви Улсын тусгаар тогтнолыг сэргээх тухай тунхаглал#Түүх ба хууль зүйн үндэслэл|Тунхагласан]]<ref name=Germanis /> | established_date1 = 11 сарын 18, 1918 | established_event2 = [[Бүгд Найрамдах Латви Улсын тусгаар тогтнолыг сэргээх тухай тунхаглал#Түүх ба хууль зүйн үндэслэл|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 1 сарын 26, 1921 | established_event3 = {{nowrap|[[Латвийн Үндсэн хууль|Үндсэн хуулиа баталсан]]}} | established_date3 = 11 сарын 7, 1922 | established_event4 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Латви Улс#Уналт, 1990–1991|Зөвлөлтийн түрэмгийллийн дараа сэргээн тогтсон]]<ref name="FINemb" /> | established_date4 = [[Зөвлөлтийн 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлого|8 сарын 21, 1991]] | established_event5 = {{nowrap|[[Европын Холбоо|ЕХ-д]] [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдсэн]]}} | established_date5 = 5 сарын 1, 2004 | area_km2 = 64,589 | area_rank = 122 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 24,938 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 2.09 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 1,842,226<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Latvia|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 146 | population_density_km2 = 29.6 | population_density_sq_mi = 77 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]-->| population_density_rank = 147 | GDP_PPP = {{increase}} $72.03 тэрбум<ref name="wb">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 105 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $38,124<ref name=wb /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 48 | GDP_nominal = {{increase}} $40.588 тэрбум<ref name=wb /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 100 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $21,482<ref name=wb /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 44 | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=22 June 2022|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.863 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 39 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Латви дахь утасны дугаар|+371]] | cctld = [[.lv]]^c | footnote_a = [[Латви хэл]] нь цорын ганц албан ёсны хэл юм.<ref>{{cite web|url=http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution|title=The Constitution of the Republic of Latvia, Chapter 1 (Article 4)|publisher=The Parliament of the Republic of Latvia|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205030657/http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution|archive-date=5 December 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |title=Official Language Law, Section 3 (Article 1) |publisher=The Parliament of the Republic of Latvia |access-date=20 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> [[Ливони хэл]] нь [[уугуул хэл]] гэж тооцогддог бөгөөд хууль эрх зүйн тусгай статустай байдаг.<ref>{{cite web |url=https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740 |title=Official Language Law, Sections 4, 5 and 18 (Article 4) |publisher=Likumi.lv |access-date=7 October 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705131333/https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740 |archive-date=5 July 2019 }}</ref> [[Латгал хэл|Латгал]] бичгийн хэл болон [[Латвийн дохионы хэл]] нь мөн хууль ёсны тусгай статустай.<ref>{{cite web|url=http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |title=Official Language Law, Section 3 (Articles 3 and 4) |publisher=The Parliament of the Republic of Latvia |access-date=20 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> | footnote_b = Латви улс нь 1918 оны 11 сарын 18-ны өдөр тунхагласнаас хойш [[де-юре]] үргэлжилсээр байгаа. | footnote_c = [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | today = }} '''Латви''' ({{lang-lv|Latvija}}) албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Латви Улс''' ({{lang-lv|Latvijas Republika}}) Умард Европт оршдог [[Балтын гурван орон|Балтын 3 орны]] нэг юм. Латви хойгуураа [[Эстони]] (хилийн урт 343 км), урдуураа [[Литва]] (588 км), зүүнээрээ [[Орос]] (276 км), [[Беларусь]] (141 км)<ref>{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html |wayback=20110816115347 |text="Latvia" |archiv-bot=2023-09-26 12:47:34 InternetArchiveBot }} CIA. Retrieved 2008-12-15.</ref> гэх 4 улстай хуурай газраар хиллэхээс гадна баруун талаараа [[Балтын тэнгис]]ээр өрнө зүгийн [[Швед]]тэй усан хил тогтсон байдаг. Латви нь 64,589 км² газар нутагтай бөгөөд 1,957,200 хүн амтай. Нийслэл хот нь [[Рига]] хот ба [[Даугавпилс]], [[Лиепая]], [[Елгава]], [[Юрмала]] гэх томд тооцогддог хотуудтай. Латви нь өндөр хөгжилтэй, эдийн засагтай, хөгжингүй орон юм, [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|Хүний хөгжлийн индексээр]] 39-д жагсаж байна. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д 1991 оны 9-р сарын 17-нд, [[Европын Холбоо]]нд 2004 оны 5-р сарын 1, [[НАТО]]-д 2004 оны 3-р сарын 29-нд элссэн орсон байна. [[2014 он|2014 оны]] [[1 сарын 1|1-р сарын 1-ий]] өдрөөс [[Евро|еврог]] мөнгөн тэмдэгт ашиглаж эхэлсэн. == Түүх == МЭӨ III мянганы орчимд Финн-Угр овгууд орчин үеийн Латви улсын нутаг дэвсгэрт ирж сууршиж байжээ. 1184 онд Католик шашны номлогч Майнхард фон Сегеберг Оросын Полоцкийн хунтайж Владимирын зөвшөөрлөөр өөрийн вассал нутаг болох Ливончуудад Христийн шашныг номлож эхэлсэн гэдэг. Удалгүй Бремений хамба лам II Хартвиг ​​Майнхардыг хамба ламын зэрэгт өргөмжилж, Ливонид өөрийн эрх мэдлийн хүрээнд анхны епархийг байгуулжээ. 1188 оны 10-р сарын 1-нд Ромын Пап лам III Клемент Майнхардын хамба ламын томилгоог баталгаажуулж, шинээр байгуулагдсан епархийг Бремений хамба ламын харьяалалд шилжүүлжээ. 1201 онд Хамба лам Альберт Буксхоевден [[Рига]] хотыг үүсгэн байгуулсан. Тэрээр эрх мэдлээ бататгахын тулд мөн Сэлэмний ахан дүүсийн орденыг байгуулсан бөгөөд энэ нь хожим бие даасан улс төр, эдийн засгийн хүчин болжээ. 25 жил үргэлжилсэн [[Ливоны дайн]] 1583 онд Плюссын эвлэрлээр төгссөж Ливоны орден оршин тогтнохоо больж, түүний нутаг дэвсгэрийг Польш-Литвийн Холбоо, Швед (хойд Эстони), Дани (Эсел арлыг хүлээн авсан) хооронд хуваажээ. Баруун Двинагийн хойд хэсэгт орших Ливоны орденийн газар нутаг нь Польшийн шууд захирдаг Задвинагийн гүнт улс болсон бол өмнө зүгт орших газрууд нь Польш-Литвийн Хамтын нөхөрлөлийн вассал улс болох Курландын гүнт улс болжээ. Хэдэн зууны [[Швед]], [[Польш-Литвын холбоо]], [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] ноёрхлын дараа ба [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] дараа Бүгд Найрамдах Латви Улс [[1918 он|1918 оны]] [[11 сарын 18|11-р сарын 18-нд]] [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрнээс]] салж тусгаар тогтнолоо зарласан байна. Хориод жил тусгаар байгаад [[дэлхийн II дайн]]ы дараа [[ЗХУ]]-ын бүрэлдэхүүнд 1940 оны 8-р сарын 5-наас 1991 оны 8-р сарын 21-ний өдөр хүртэл 51 жил ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж ирсэн байсан. [[1987 он|1987 оноос]] эхлэн тайван "Дуулж буй хувьсгал" нь Балтийн улсуудыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт холбоот улсаас]] чөлөөлөгдөхийг уриалж, Коммунист дэглэм хууль бусаар булаан авсныг буруушааж байв. [[1990 он|1990 оны]] [[5 сарын 4|5-р сарын 4-ний]] өдөр Бүгд Найрамдах Латви Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглаж, [[1991 он|1991 оны]] [[8 сарын 21|8-р сарын 21-ний]] өдөр де-факто тусгаар тогтнолоо сэргээсэн түүхтэй. Латви нь тусгаар тогтносон, Бүгд найрамдах засаглалтай улс. Нийслэл [[Рига]] нь [[2014 он|2014 онд]] Европын Соёлын төв болж байсан. Улсын албан ёсны хэл нь [[латви хэл]] юм. Латви хэл бол [[Балт хэлнүүд|Балт төрлийн]] одоогоор оршин байгаа хоёр хэлний нэг. == Төрийн тогтолцоо == Латви улс нь 1922 оны Үндсэн хуулийг нэмэлт өөрчлөлт оруулан хэрэглэж байгаа юм. Латви улс нь парламентын бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох байгууллага нь сонгуулийн өдөр гэхэд 18 нас хүрсэн Латви улсын бүрэн эрхт иргэдээс дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогддог [[Сейм (Латви)|Латвийн Сейм]] юм. Төрийн дээд эрх мэдэл нь Латвийн Сейм дотроос 4 жилийн хугацаатай сонгогддог Улсын Ерөнхийлөгч юм. Гүйцэтгэх байгууллага нь Ерөнхий сайд болон сайд нараас бүрдсэн Сайд нарын танхим юм. == Хүн ам == 13-20-р зууны хооронд харийн эрхшээлд байсан хэдий ч Латви үндэстэн нь хэл, хөгжмийн уламжлалаараа үе дамжин өөрийн онцлог шинжийг хадгалсаар ирсэн. Гэсэн хэдий ч олон зуун жилийн турш үргэлжилсэн Оросын ноёрхлын үр дүнд (1710-1918), дараа нь Зөвлөлтийн ноёрхлын үр дүнд, Латви улсын хүн амын 26.9%-г [[оросууд]] эзэлж байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайн]] хүртэл Латви улсад цөөн тооны [[герман]], [[еврей]] үндэстнүүд амьдарч байсан. 2011 оны тооллогоор хүн амын 62.1% (1,284,194)-ийг [[Латвичууд]], 26.9-ийг [[Оросууд]], 11.0%-ийг бусад яс үндэст хүмүүс эзлэж байна. Гэхдээ бас дээр үед [[Эстоничууд|Эстони]]йн өвөг дээдэстэй нэг улсад багтан явсан түүх байдаг. 2022 оны сүүлчээс 2023 оны эхэн хүртэл Латви улсын хүн ам 15,200-аар өсч, 1,891,000 болжээ. Энэ нь нийт хүн амд Украины дүрвэгсэд багтсантай холбоотой юм (2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Латви улсад 39,800 дүрвэгчид бүртгүүлсэн байна). == Засаг захиргаа == Бүгд Найрамдах Латви Улс нь нэгдмэл улс юм. Тус улс нь 43 засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн нэгжид хуваагддаг бөгөөд үүнээс 36 нь муж ([[Латви хэл|латви]]. novads — "муж"), 7 нь улсын хэмжээний хот юм. == Эдийн засаг == Европын Холбоонд гишүүнээр элссэнээр Латви улс Европын орнууд, ялангуяа Герман, Швед, Их Британитай худалдааны харилцаагаа мэдэгдэхүйц өргөжүүлэх боломжтой болсон. 2026 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар цалингийн доод хэмжээ сард 780 евро (нийт), 660.33 евро (цэвэр) байна. 2025 оны 7-р сарын байдлаар Латви улсад сарын дундаж цалин 1,881 евро (нийт) болон 1,394 евро (цэвэр) байсан бөгөөд ажилчдын 28.32% нь сард 1,000 еврогоос бага (нийт) болон 796.83 евро (цэвэр) цалин авч байжээ. Сүүлийн жилүүдэд Латвийн ДНБ-ий 70% нь үйлчилгээний салбараас бүрдэж байна. Тус улс эдийн засгийн шок эмчилгээг харьцангуй амжилттай хэрэгжүүлж, тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн. Үндэсний мөнгөн тэмдэгт болох латыг 2014 онд еврог нэвтрүүлснээр хүчингүй болгосон. Тус улс нь Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн бөгөөд эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр (ЕХ-ны дунджаас дээгүүр), улсын өр багатай (ЕХ-ны дунджаас доогуур). Европын Холбооны орнуудтай харьцуулахад харьцангуй хямд, боловсролтой ажиллах хүч ихтэй. Латви улсад хувьчлал үндсэндээ дууссан. Өмнө нь төрийн өмчит жижиг, дунд үйлдвэрүүдийн бараг бүгд хувьчлагдсан бөгөөд улс төрийн хувьд мэдрэмтгий томоохон төрийн өмчит компаниуд цөөн тоогоор үлдсэн. 2000 онд хувийн хэвшил тус улсын ДНБ-ий 68 орчим хувийг эзэлж байжээ. === Томоохон аж ахуйн нэгжүүд === * airBaltic — үндэсний агаарын тээврийн компани. * Aldaris — шар айраг болон алкахольгүй ундааны үйлдвэр. * Grindex — Балтын орнууд дотроо 2-рт орох эмийн үйлдвэр. * Laima — шоколадны үйлдвэр. Норвегийн Orkla (2015) компаний эзэмшилд байдаг. * Latvijas dzelzceļš — төрийн төмөр замын концерн. * Latvijas Finieris — ой мод боловсруулах том үйлдвэр. * Latvijas Gāze — байгалийн хий тээвэрлэх, хадгалах болон түгээн арилжах оператор. * Latvijas Pasts — шуудан холбооны үндэсний оператор. * Tet — цахилгаан холбоо сүлжээний компани. * Latvenergo — Латвийн цахилгаан эрчим хүчний хамгийн том нийлүүлэгч. * MikroTik — сүлжээний тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэгч. * Olainfarm — Балтын орнуудын хамгийн том эмийн үйлдвэр. * Rīgas piena kombināts — сүү, сүүн бүтээхдэхүүн үйлдвэрлэгч. * Rīgas Miesnieks — мах, махан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч. * Spilva — хүнсний ногоо, жимс боловсруулах компани (кетчуп, сүмс, жимсний чанамал, майонез). == Цахим холбоос == {{Commons|Latvija|Латви}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == <references/> {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Латви| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] amj65wkq9ajzaizgdw73iippglklruq 856495 856494 2026-05-16T13:25:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 856495 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Европ дахь улс}} {{about|Бүгд Найрамдах Латви Улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Латви Улс | common_name = Латви | native_name = {{ubl|{{native name|lv|Latvijas Republika}}|{{native name|ltg|Latvejas Republika}}|{{native name|liv|Lețmō Vabāmō}}}} | image_flag = Flag of Latvia.svg | flag_type = [[Латвийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Latvia.svg | symbol_width = 100px | symbol_type = [[Латвийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{native name|lv|[[Латвийн төрийн дуулал|Dievs, svētī Latviju!]]|nolink=yes}}<br />("Бурхан Латвийг адислаг!"){{parabr}}{{center|[[File:Latvian National Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Latvia.svg | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон |legend=EU-Latvia.svg}} | capital = [[Рига]] | coordinates = {{Coord|56|57|N|24|6|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Латви хэл]]^a | languages_type = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэл | languages = [[Ливони хэл]]<br />[[Латгал хэл]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 63.0% [[Латвичууд]] | 24.2% [[Латви дахь оросууд|Оросууд]] | 3.1% [[Латви дахь беларусьчууд|Беларусь]] | 2.2% [[Украинчууд]] | 1.9% [[Латви дахь польшууд‎|Польшууд‎]] | 1.1% [[Литвачууд]] | 0.3% [[Цыганууд|Цыган]] | 0.2% [[Латви дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] | {{nowrap|4% [[Латвийн хүн ам|Бусад{{\}}<br />Хариулаагүй]]}} }} | ethnic_groups_year = 2022<ref name=nat>{{cite web |author=Social Statistics Department of Latvia |title=Pastāvīgo iedzīvotāju etniskais sastāvs reģionos un republikas pilsētās gada sākumā |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE010/table/tableViewLayout1/ }}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |64% [[Христийн шашин|Христ]] |&bull; 36% [[Латвийн Евангелийн Лютеран сүм|Лютеран]] |&bull; 17% [[Латви дахь католик сүм|Католик]] |&bull; 9% [[Латвийн үнэн алдартны сүм|Ортодокс]] |&bull; 2% Бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |35% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |1% [[Латви дахь шашин шүтлэг|Бусад]]}} | religion_year = 2018 | religion_ref = <ref>{{cite web | url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/latvia/#:~:text=According%20to%20the%20Annual%20Report,(9%20percent)%2C%20the%20latter | title=Latvia }}</ref> | demonym = [[Латвичууд]] | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Латвийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Эдгарс Ринкевичс]] | leader_title2 = [[Латвийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Кришьянис Кариньш]] | leader_title3 = [[Сеймийн дарга]] | leader_name3 = [[Эдвардс Смилтенс]] | legislature = [[Сейм (Латви)|Сейм]] | sovereignty_type = [[Латвийн түүх|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Герман]] болон [[ЗХУ]]-аас) | established_event1 = [[Бүгд Найрамдах Латви Улсын тусгаар тогтнолыг сэргээх тухай тунхаглал#Түүх ба хууль зүйн үндэслэл|Тунхагласан]]<ref name=Germanis /> | established_date1 = 11 сарын 18, 1918 | established_event2 = [[Бүгд Найрамдах Латви Улсын тусгаар тогтнолыг сэргээх тухай тунхаглал#Түүх ба хууль зүйн үндэслэл|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 1 сарын 26, 1921 | established_event3 = {{nowrap|[[Латвийн Үндсэн хууль|Үндсэн хуулиа баталсан]]}} | established_date3 = 11 сарын 7, 1922 | established_event4 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Латви Улс#Уналт, 1990–1991|Зөвлөлтийн түрэмгийллийн дараа сэргээн тогтсон]]<ref name="FINemb" /> | established_date4 = [[Зөвлөлтийн 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлого|8 сарын 21, 1991]] | established_event5 = {{nowrap|[[Европын Холбоо|ЕХ-д]] [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдсэн]]}} | established_date5 = 5 сарын 1, 2004 | area_km2 = 64,589 | area_rank = 122 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 24,938 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 2.09 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 1,842,226<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Latvia|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 146 | population_density_km2 = 29.6 | population_density_sq_mi = 77 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]-->| population_density_rank = 147 | GDP_PPP = {{increase}} $72.03 тэрбум<ref name="wb">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 105 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $38,124<ref name=wb /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 48 | GDP_nominal = {{increase}} $40.588 тэрбум<ref name=wb /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 100 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $21,482<ref name=wb /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 44 | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=22 June 2022|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.863 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 39 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Латви дахь утасны дугаар|+371]] | cctld = [[.lv]]^c | footnote_a = [[Латви хэл]] нь цорын ганц албан ёсны хэл юм.<ref>{{cite web|url=http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution|title=The Constitution of the Republic of Latvia, Chapter 1 (Article 4)|publisher=The Parliament of the Republic of Latvia|access-date=20 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205030657/http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution|archive-date=5 December 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |title=Official Language Law, Section 3 (Article 1) |publisher=The Parliament of the Republic of Latvia |access-date=20 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> [[Ливони хэл]] нь [[уугуул хэл]] гэж тооцогддог бөгөөд хууль эрх зүйн тусгай статустай байдаг.<ref>{{cite web |url=https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740 |title=Official Language Law, Sections 4, 5 and 18 (Article 4) |publisher=Likumi.lv |access-date=7 October 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705131333/https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740 |archive-date=5 July 2019 }}</ref> [[Латгал хэл|Латгал]] бичгийн хэл болон [[Латвийн дохионы хэл]] нь мөн хууль ёсны тусгай статустай.<ref>{{cite web|url=http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |title=Official Language Law, Section 3 (Articles 3 and 4) |publisher=The Parliament of the Republic of Latvia |access-date=20 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204308/http://www.valoda.lv/en/downloadDoc_436/mid_566 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> | footnote_b = Латви улс нь 1918 оны 11 сарын 18-ны өдөр тунхагласнаас хойш [[де-юре]] үргэлжилсээр байгаа. | footnote_c = [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | today = }} '''Латви''' ({{lang-lv|Latvija}}) албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Латви Улс''' ({{lang-lv|Latvijas Republika}}) Умард Европт оршдог [[Балтын гурван орон|Балтын 3 орны]] нэг юм. Латви хойгуураа [[Эстони]] (хилийн урт 343 км), урдуураа [[Литва]] (588 км), зүүнээрээ [[Орос]] (276 км), [[Беларусь]] (141 км)<ref>{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html |wayback=20110816115347 |text="Latvia" |archiv-bot=2023-09-26 12:47:34 InternetArchiveBot }} CIA. Retrieved 2008-12-15.</ref> гэх 4 улстай хуурай газраар хиллэхээс гадна баруун талаараа [[Балтын тэнгис]]ээр өрнө зүгийн [[Швед]]тэй усан хил тогтсон байдаг. Латви нь 64,589 км² газар нутагтай бөгөөд 1,957,200 хүн амтай. Нийслэл хот нь [[Рига]] хот ба [[Даугавпилс]], [[Лиепая]], [[Елгава]], [[Юрмала]] гэх томд тооцогддог хотуудтай. Латви нь өндөр хөгжилтэй, эдийн засагтай, хөгжингүй орон юм, [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|Хүний хөгжлийн индексээр]] 39-д жагсаж байна. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д 1991 оны 9-р сарын 17-нд, [[Европын Холбоо]]нд 2004 оны 5-р сарын 1, [[НАТО]]-д 2004 оны 3-р сарын 29-нд элссэн орсон байна. [[2014 он|2014 оны]] [[1 сарын 1|1-р сарын 1-ий]] өдрөөс [[Евро|еврог]] мөнгөн тэмдэгт ашиглаж эхэлсэн. == Түүх == МЭӨ III мянганы орчимд Финн-Угр овгууд орчин үеийн Латви улсын нутаг дэвсгэрт ирж сууршиж байжээ. 1184 онд Католик шашны номлогч Майнхард фон Сегеберг Оросын Полоцкийн хунтайж Владимирын зөвшөөрлөөр өөрийн вассал нутаг болох Ливончуудад Христийн шашныг номлож эхэлсэн гэдэг. Удалгүй Бремений хамба лам II Хартвиг ​​Майнхардыг хамба ламын зэрэгт өргөмжилж, Ливонид өөрийн эрх мэдлийн хүрээнд анхны епархийг байгуулжээ. 1188 оны 10-р сарын 1-нд Ромын Пап лам III Клемент Майнхардын хамба ламын томилгоог баталгаажуулж, шинээр байгуулагдсан епархийг Бремений хамба ламын харьяалалд шилжүүлжээ. 1201 онд Хамба лам Альберт Буксхоевден [[Рига]] хотыг үүсгэн байгуулсан. Тэрээр эрх мэдлээ бататгахын тулд мөн Сэлэмний ахан дүүсийн орденыг байгуулсан бөгөөд энэ нь хожим бие даасан улс төр, эдийн засгийн хүчин болжээ. 25 жил үргэлжилсэн [[Ливоны дайн]] 1583 онд Плюссын эвлэрлээр төгссөж Ливоны орден оршин тогтнохоо больж, түүний нутаг дэвсгэрийг Польш-Литвийн Холбоо, Швед (хойд Эстони), Дани (Эсел арлыг хүлээн авсан) хооронд хуваажээ. Баруун Двинагийн хойд хэсэгт орших Ливоны орденийн газар нутаг нь Польшийн шууд захирдаг Задвинагийн гүнт улс болсон бол өмнө зүгт орших газрууд нь Польш-Литвийн Хамтын нөхөрлөлийн вассал улс болох Курландын гүнт улс болжээ. Хэдэн зууны [[Швед]], [[Польш-Литвын холбоо]], [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] ноёрхлын дараа ба [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] дараа Бүгд Найрамдах Латви Улс [[1918 он|1918 оны]] [[11 сарын 18|11-р сарын 18-нд]] [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрнээс]] салж тусгаар тогтнолоо зарласан байна. Хориод жил тусгаар байгаад [[дэлхийн II дайн]]ы дараа [[ЗХУ]]-ын бүрэлдэхүүнд 1940 оны 8-р сарын 5-наас 1991 оны 8-р сарын 21-ний өдөр хүртэл 51 жил ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж ирсэн байсан. [[1987 он|1987 оноос]] эхлэн тайван "Дуулж буй хувьсгал" нь Балтийн улсуудыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт холбоот улсаас]] чөлөөлөгдөхийг уриалж, Коммунист дэглэм хууль бусаар булаан авсныг буруушааж байв. [[1990 он|1990 оны]] [[5 сарын 4|5-р сарын 4-ний]] өдөр Бүгд Найрамдах Латви Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглаж, [[1991 он|1991 оны]] [[8 сарын 21|8-р сарын 21-ний]] өдөр де-факто тусгаар тогтнолоо сэргээсэн түүхтэй. Латви нь тусгаар тогтносон, Бүгд найрамдах засаглалтай улс. Нийслэл [[Рига]] нь [[2014 он|2014 онд]] Европын Соёлын төв болж байсан. Улсын албан ёсны хэл нь [[латви хэл]] юм. Латви хэл бол [[Балт хэлнүүд|Балт төрлийн]] одоогоор оршин байгаа хоёр хэлний нэг. == Төрийн тогтолцоо == Латви улс нь 1922 оны Үндсэн хуулийг нэмэлт өөрчлөлт оруулан хэрэглэж байгаа юм. Латви улс нь парламентын бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох байгууллага нь сонгуулийн өдөр гэхэд 18 нас хүрсэн Латви улсын бүрэн эрхт иргэдээс дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогддог [[Сейм (Латви)|Латвийн Сейм]] юм. Төрийн дээд эрх мэдэл нь Латвийн Сейм дотроос 4 жилийн хугацаатай сонгогддог Улсын Ерөнхийлөгч юм. Гүйцэтгэх байгууллага нь Ерөнхий сайд болон сайд нараас бүрдсэн Сайд нарын танхим юм. == Хүн ам == 13-20-р зууны хооронд харийн эрхшээлд байсан хэдий ч Латви үндэстэн нь хэл, хөгжмийн уламжлалаараа үе дамжин өөрийн онцлог шинжийг хадгалсаар ирсэн. Гэсэн хэдий ч олон зуун жилийн турш үргэлжилсэн Оросын ноёрхлын үр дүнд (1710-1918), дараа нь Зөвлөлтийн ноёрхлын үр дүнд, Латви улсын хүн амын 26.9%-г [[оросууд]] эзэлж байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайн]] хүртэл Латви улсад цөөн тооны [[герман]], [[еврей]] үндэстнүүд амьдарч байсан. 2011 оны тооллогоор хүн амын 62.1% (1,284,194)-ийг [[Латвичууд]], 26.9-ийг [[Оросууд]], 11.0%-ийг бусад яс үндэст хүмүүс эзлэж байна. Гэхдээ бас дээр үед [[Эстоничууд|Эстони]]йн өвөг дээдэстэй нэг улсад багтан явсан түүх байдаг. 2022 оны сүүлчээс 2023 оны эхэн хүртэл Латви улсын хүн ам 15,200-аар өсч, 1,891,000 болжээ. Энэ нь нийт хүн амд Украины дүрвэгсэд багтсантай холбоотой юм (2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Латви улсад 39,800 дүрвэгчид бүртгүүлсэн байна). == Засаг захиргаа == Бүгд Найрамдах Латви Улс нь нэгдмэл улс юм. Тус улс нь 43 засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн нэгжид хуваагддаг бөгөөд үүнээс 36 нь муж ([[Латви хэл|латви]]. novads — "муж"), 7 нь улсын хэмжээний хот юм. == Эдийн засаг == Европын Холбоонд гишүүнээр элссэнээр Латви улс Европын орнууд, ялангуяа Герман, Швед, Их Британитай худалдааны харилцаагаа мэдэгдэхүйц өргөжүүлэх боломжтой болсон. 2026 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар цалингийн доод хэмжээ сард 780 евро (нийт), 660.33 евро (цэвэр) байна. 2025 оны 7-р сарын байдлаар Латви улсад сарын дундаж цалин 1,881 евро (нийт) болон 1,394 евро (цэвэр) байсан бөгөөд ажилчдын 28.32% нь сард 1,000 еврогоос бага (нийт) болон 796.83 евро (цэвэр) цалин авч байжээ. Сүүлийн жилүүдэд Латвийн ДНБ-ий 70% нь үйлчилгээний салбараас бүрдэж байна. Тус улс эдийн засгийн шок эмчилгээг харьцангуй амжилттай хэрэгжүүлж, тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн. Үндэсний мөнгөн тэмдэгт болох латыг 2014 онд еврог нэвтрүүлснээр хүчингүй болгосон. Тус улс нь Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн бөгөөд эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр (ЕХ-ны дунджаас дээгүүр), улсын өр багатай (ЕХ-ны дунджаас доогуур). Европын Холбооны орнуудтай харьцуулахад харьцангуй хямд, боловсролтой ажиллах хүч ихтэй. Латви улсад хувьчлал үндсэндээ дууссан. Өмнө нь төрийн өмчит жижиг, дунд үйлдвэрүүдийн бараг бүгд хувьчлагдсан бөгөөд улс төрийн хувьд мэдрэмтгий томоохон төрийн өмчит компаниуд цөөн тоогоор үлдсэн. 2000 онд хувийн хэвшил тус улсын ДНБ-ий 68 орчим хувийг эзэлж байжээ. === Томоохон аж ахуйн нэгжүүд === * airBaltic — үндэсний агаарын тээврийн компани. * Aldaris — шар айраг болон алкахольгүй ундааны үйлдвэр. * Grindex — Балтын орнууд дотроо 2-рт орох эмийн үйлдвэр. * Laima — шоколадны үйлдвэр. Норвегийн Orkla (2015) компаний эзэмшилд байдаг. * Latvijas dzelzceļš — төрийн төмөр замын концерн. * Latvijas Finieris — ой мод боловсруулах том үйлдвэр. * Latvijas Gāze — байгалийн хий тээвэрлэх, хадгалах болон түгээн арилжах оператор. * Latvijas Pasts — шуудан холбооны үндэсний оператор. * Tet — цахилгаан холбоо сүлжээний компани. * Latvenergo — Латвийн цахилгаан эрчим хүчний хамгийн том нийлүүлэгч. * MikroTik — сүлжээний тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэгч. * Olainfarm — Балтын орнуудын хамгийн том эмийн үйлдвэр. * Rīgas piena kombināts — сүү, сүүн бүтээхдэхүүн үйлдвэрлэгч. * Rīgas Miesnieks — мах, махан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч. * Spilva — хүнсний ногоо, жимс боловсруулах компани (кетчуп, сүмс, жимсний чанамал, майонез). '''Латвийн төмөр зам'''- ([[Латви хэл|латв.]] ''Latvijas dzelzceļš'') — Латвийн үндэсний төмөр замын компани. Бүтэн нэр нь — Төрийн хувь нийлүүлсэн нийгэмлэг ''«Latvijas dzelzceļš» (''[[Латви хэл|латв.]] ''Valsts akciju sabiedrība «Latvijas dzelzceļš»).'' Тус компани нь 1919 онд Рига-Орёл төмөр замын нэг хэсгийн суурин дээр байгуулагдсан бөгөөд 1991 онд Балтийн төмөр замын Латвийн хэсгийн суурин дээр дахин байгуулагдсан байна. Тус компани нь улсын төмөр замын сүлжээнд үйлчилдэг: урт нь -2,263.3 км өргөн царигтай (1,520 мм) бөгөөд үүнээс 258.8 км нь цахилгаанжуулсан байна. == Цахим холбоос == {{Commons|Latvija|Латви}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == <references/> {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Латви| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] mobwje8aumvypeyzqyyqr3px91e55f2 0 11441 856541 852028 2026-05-17T10:39:09Z ~2026-29733-05 104646 age he lived 856541 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Доржпаламын Ганхуяг | image = GAL 4746.jpg | caption = | birth_date = {{birth date and age|1976|7|26}} | birth_place = [[Зүүнбаян-Улаан сум|Зүүнбаян-Улаан]], [[Өвөрхангай аймаг]] | death_date = {{death date and age|2025|11|21|1976|7|26}} | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = Улсын арслан | title_year1 = 2008 | title2 = Улсын начин | title_year2 = 2000 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2008 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2008]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]]) | шөвгөрсөн = '''8''' (2000, 2002, 2005, 2006,<br>2008, 2009, 2010, 2011) }} '''Доржпаламын Ганхуяг''' (1976 -2025 ) нь [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Зүүнбаян-Улаан сум]]ын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын арслан]] цолтой бөх, мөн [[Монголын Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны лигийн "Генералууд" багийн бүрэлдэхүүнд тоглож байсан сагсан бөмбөгч юм. 2008 оны Улсын баяр наадмын түрүү бөх билээ. ==Амжилт== ===Үндэсний бөх=== *2000 онд 5 давж [[улсын начин]] болжээ *2002 онд 5 давж "Өсөх идэр" чимэг хүртэв *2005 онд 5 давж "Улам нэмэх" чимэг хүртлээ *2006 онд 5 давж "Хурдан шаламгай" чимэг хүртжээ *2008 онд 9 давж түрүүлэн [[улсын арслан]] цол хүртэв *2009 онд 8 даван үзүүрлэж, "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн *2010 онд 5 давж шөвгөрчээ *2011 онд 5 давж шөвгөрчээ ===Чөлөөт бөх=== *Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт, "Монгол говь" олон улсын тэмцээний аварга, улсын аварга, оюутны дэлхийн аваргын мөнгөн медальт. Олон улсын хэмжээний мастер. ===Сонгомол бөх=== *Зүүн Азийн наадмын мөнгөн медаль хүртсэн. ===Жүдо=== *[[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]-ий 7-р байрын шагнал (2009) ===Самбо=== *Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт ===Сонирхогчдын сүмо=== *Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медаль (2006, үнэмлэхүй жин, Осака, Япон) хүртсэн. ===Кураш=== *Дэлхийн аварга ===Сагсан бөмбөг=== Монголын Сагсан Бөмбөгийн Холбооны лигийн ''Генералууд'' багт төвийн тоглогчийн байрлалд тоглодог байв. ===Регби=== {{DEFAULTSORT:Ганхуяг, Доржпаламын}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын самбочин]] [[Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Зүүнбаян-Улааны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]] 1d9hjl4cluy1jrenskondiv9viw9nsm 10 12344 856493 856275 2026-05-16T12:53:56Z CommonsDelinker 211 [[File:Flag_of_the_People's_Liberation_Armed_Forces_of_South_Viet_Nam.svg]]-г [[File:Flag_of_the_Liberation_Army_of_South_Vietnam.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]] 856493 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Бүгд Найрамдах Өмнөд Вьетнам Улсын хувьсгалт түр засгийн газар | shortname alias = Бүгд Найрамдах Өмнөд Вьетнам Улс | flag alias = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | flag alias-army = Flag of the Liberation Army of South Vietnam.svg | link alias-army = Өмнөд Вьетнамын чөлөөлөх арми | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = PRG | redir2 = Бүгд Найрамдах Өмнөд Вьетнам Улс | cat = Өмнөд Вьетнамын бүгд найрамдах улс </noinclude> }} h3bo28gyj5btwvyzdl9lf15tvbbxzav 0 20523 856536 855119 2026-05-17T08:40:19Z Megzer 20491 856536 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Барсболд<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠰ ᠪᠣᠯᠤᠳ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Монголын хаан, Жонон | image = | image_size = | caption = | succession = [[Умард Юань улсын хаадын жагсаалт|Умард Юань улсын хаан]] | reign = ойр.1517 – 1519 | coronation = | predecessor = [[Батмөнх Даян хаан]] | successor = [[Боди Алаг хаан]] | spouse = | spouse-type = | consort = <!-- yes or no --> | issue = | full name = | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | father = [[Батмөнх Даян хаан]] | mother = | birth_date = 1490 | birth_place = | death_date = {{Death year and age|1531|1490}} | death_place = | burial_date = | burial_place = | religion = }} '''Барсболд сайн алаг хаан''' (Барсболод жинон, 1488-1519) нь 1488 оны шар бичин жил төрж, 1519 оны шаргачин туулай жил таалал төгсчээ. 1517 оны улаагчин үхэр жил хаан суусан ба 31 насалсан. [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] хөвгүүн бөгөөд түүний ихэр нь [[Арсболд]] юм. Учир нь аян дайны цагт, дайны утаанд мэндэлсэн тул баатар хөвгүүд болж, төр улсаа түш хэмээн нэрийдсэн. Даян хааныг нас барсны дараа Боди Алаг Монгол улсын хаан суудалд суухад нас балчирдаж, туршлага бага байсан учраас Барсболд өөрийгөө хаан гэж зарлав.<ref>{{cite book |author=Гүүш Лувсанданзан |title=Алтан товч |pages=Арван гуравдугаар хуудас |url=http://www.asuult.net/ihtuuh/AT/chapter13.htm |language=Монгол |quote=Даян хаан гучин долоон жил хаан ор сууж дөчин дөрвөн насандаа тэнгэр болов. Даян хааны их хөвгүүн Төрболд, хаан ор суугаагүй, үргүй тэнгэр болов. Дүү нь Улсболд хан ор суугаагүй, Ибарай тайшийн гарт тэнгэр болов. Түүний хойно Боди-алагийг бага гэж авга нь их ор суув.}}</ref> Боди Алаг Монголын хаан ширээнд суув. Түүний үр сад нь хожим Баруун түмнийг захирч, Ордос, Түмэд, Юншээбүү, Харчин, Цахарын зарим хэсгийг захирах болсон нь Алтан ханы үетэй шууд хамаарна. == Гэр бүл == * Эцэг: [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]] * Эх: [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай хатан]] === Хатад, татвар === * Бодан хатан * Молан хатан<ref>{{Cite book |last=М |first=Баярсайхан |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1-р |location=Улаанбаатар |pages=159}}</ref>: Барсболд жононг тэнгэр болсны дараа Алтан ханы хатан болж, Төвд тайжийг төрүүлсэн. === Үр хүүхэд === # [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг мэргэн хар жонон]] # [[Алтан хан]] # [[Лабуг тайж]] # [[Байсахал хөндлөн хан]] # [[Нарийн тайж|Баяндара нарийн тайж]] # [[Бодидара отгон тайж]] {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Улсболд]] | албан_тушаал = [[Умард Юань|Монгол улсын]] [[жонон]] | дараа = [[Гүнбилэг жонон]] | он = [[1512]]-[[1519]] }} {{Залгамжлал | өмнө = [[Батмөнх Даян хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Монголын хаан]] | дараа = [[Боди Алаг хаан]] | он = [[1517]]-[[1519]] }} {{end}} ==Эшлэл== [[Ангилал:16-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Умард Юанийн ноёрхогч]] [[Ангилал:1488 онд төрсөн]] [[Ангилал:1519 онд өнгөрсөн]] 0nceked1qis57wdellz063ouf3uvkap 0 24330 856533 840761 2026-05-17T08:34:47Z Megzer 20491 856533 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс хаан |name=Агваржин<br/>{{MongolUnicode|ᠠᠭᠪᠠᠷᠵᠢᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} |title= |image= |image_size= |caption= |succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] |reign=1452-1452 |coronation= |full name=Агваржин |predecessor=[[Тайсун хаан]] |successor=[[Эсэн тайш]] |house =[[Боржигин]] |dynasty=[[Умард Юань]] |father=Адай |birth_date = {{birth year|1423}} |birth_place =[[Гадаад Монгол]] |death_date ={{death year and age|1454|1423}} |death_place =Гадаад Монгол |date of burial = |place of burial = }} '''Агваржин хаан''' нь 1423 оны харагчин туулай жил дор төрсөн. [[Тайсун хаан]]ы дүү юм. 1452 оны хар бичин жил дор хаан ширээнд суух ёслол болох хурим найранд ирээд алагджээ.<ref name=":0">{{Cite book |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=91-92 |translator-last=Ш |translator-first=Чоймаа}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=245-246 |translator-last=Ш |translator-first=Чоймаа}}</ref> == Намтар == 1439 онд Ойрадын Тогоон тайш тэргүүтэй ноёд Тогтобуха тайжийг монголын хаан ширээнд залж, [[Тайсун хаан]] цолтой болсон. Тайсун хаан, дүү Агваржинг монголын баруун гарын [[Түмэд]], [[Ордос]], [[Юншээбүү]] аймгийг захирах жонон өргөмжлөн суулгажээ. Тэр үеэс арав гаруй жил Монгол улсыг хамтран захирч байсныг монголын түүхэн сурвалжид <blockquote>Дээр хөхрөгчид наран саран хоёр Доор хөрстөд хаан жонон хоёр<ref name=":2">{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=114-116 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}</ref> гэж тэмдэглэжээ.</blockquote>1450-иад оны эхнээс хаан, жонон хоёрын дунд гарсан эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийг Эсэн тайш тэргүүтэй ойрадын ноёд ашиглан, монголын хаан ширээг булаахаар хаан, жонон хоёрын дунд яс хаях болжээ. Тайсун хаан нэгэн удаа алагчуудын Цагаан гэх хүнийг Агваржин жононгоос өгөхийг шаардахад эс өгөв. Харин Цагаан гэх хүн нь ''"Ооно хэзээ орох вэ, Гурын эвэр хэзээ унах вэ"''<ref name=":3">{{Cite book |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=89 |translator-last=Ш |translator-first=Чоймаа}}</ref> гэж хаанаас асуу гэдэг үг заан жононг хатгасанд, тэр ёсоор хаан ахаасаа асуутал, Тайсун хаан хэлсэн нь: ''"Орогч ооно тэнэг, асуугч Агваржин тэнэг"''<ref name=":3" /> гэсэнд, Миний тэнэгийг эс мэдсэн биш гэж хариу хэлжээ. Энэ явдлын дараа Цагааныг булаан авч явсанд, жонон уурлаж ордосын Хатантөмөр, Юншээбүүгийн Нэхийтөмөр хоёр элчийг ойрад руу илгээж, "Би Тайсун хаан ахаасаа өөр болов. Дөрвөн түмэн Ойрадтан лугаа нэгэн болов. Харгучуг тайж гагц хошуу биш үү, ууханы Садагчин сэцэн хоёрыг алъя"<ref name=":4">{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=243-244 |translator-last=Ш |translator-first=Чоймаа}}</ref> гэж хэлүүлсэнд ойрадын ноёд зөвшөөрч, "жонон чи хаан бол, жонон цолоо манд өг. Энэ үгийг зөвшөөрвөл нэгдье"<ref name=":4" /> гэж элчээр хэлүүлсэнд, Жонон тэр даруй цэрэг ардаа дагуулан ойрадыг даган нутаглав. Дараа нь ойрадтай хамт цэрэглэн ирээд Тайсун хаантай байлдаж ялаад, зугтаалган алдав. Тайсун хаан Горлосын Цэвдэнгийн гарт алуулсны дараа 1452 онд ойрадын ноёд чуулж хэлэлцсэн нь: <blockquote>''"Өөрийн төрлөө эс санасан хүн'' ''Манай төрлийг санаму.'' ''Өөрийн төрийг эс санасан хүн'' ''Манай төрийг санаму.'' ''Өөрийн нэрээ эс санасан'' ''Манай нэрийг санаму.'' ''Өөрийн галд ус хийв.'' ''Манай галд тос хийв.'' ''Энэ хэнд сайт жонон буй''"<ref name=":0" /><ref name=":1" /> гэж хэлэлцээд хурим найр хийх газарт хоёр гэрийг холбож бариад, гэрийн доор гүн нүх ухаж, дээгүүр нь цагаан толог эсгий тавьж бэлдэв.</blockquote>Тэр өдөр тогтоосон газар нь '''Агваржин жонон''', хүү [[Хархуцаг]] тайж болон өөрийг нь дагасан 33 өрвөлөгтөн, 44 отготон, 61 хиуртан ноёд түшмэдээ дагуулан баясгалантайяа хүрж очжээ. хаан хошоод нөхөртэй цувж ор, бид дуулж аяга барин суулгая хэмээгээд, төдий бус олныг хол суулган, хаан дөрвөн нөхөртэй, тайж нар хошууд нөхөртэй дуудаад, гэрт орогсод орилоход чанга дуу хөгжимөөр чимээг дарж сэжиг авахуулалгүй гүн нүхийг дүүртэл зочидыг хядав.<ref name=":2" /> Энэ бол '''[[Ойрад|Ойрадын]]''' '''Эсэн''' тайш төрийн дээд эрхийг булаан авах эргэлтээ дуусгах эцсийн аллага байв. Тэрээр, түүний шадар бараа бологчидыг их гэрийн дотор ухуулсан гүнзгий нүхийг цагаан эсгийгээр таглаад, Монголчууд хамгийн хүндэт зочиноо ам цагаан эсгий дээр гишгүүлдэг ариун ёсыг бузар хар хэрэгтээ ашиглаж гучин гурван отгот, дөчин дөрвөн өрөвлөгт, жаран нэгэн хиурт олон ноёдыг тэрхүү эсгий дээр гишгүүлэн гүнзгий нүхэнд түлхүүлэн оруулж хороосон нь '''1452''' онд болсон бололтой. Энэ гунигт явдалын улмаас “ ноёдын үхэл чуулганд , нохойн үхэл ганганд ” гэдэг өвөрмөц хэллэг үүссэн ажээ. Гэхдээ зарим сурвалж бичигт тухайлбал: [[Саган сэцэн]]-ий '''“[[Эрдэнийн товч]]”'''-д Агваржин хаанд өргөмжлөгдөөд дараа нь дайллаганд уригдаж очоод алагдсан гэж бичсэн байдаг. '''Агваржин жонон'''гийн хүү '''[[Хархуцаг]]'''хунтайж амьд гараад '''[[Цагаадайн улс|Цагаадай]]'''[[Цагаадайн улс|н улсруу]] зугтаж яваад зам зуураа хорлогджээ. {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Тайсун хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | дараа = [[Эсэн тайш]] | он = [[1452]]-[[1452]] }} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Харгучуг Дүүрэнтөмөр хунтайж]] | албан_тушаал = Бага хаадын үеийн Монгол улсын [[Жонон]] | дараа = [[Баянмөнх жонон]] | он = [[1438]]-[[1452]] }} {{end}} == Эшлэл == [[Ангилал:Умард Юанийн ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:1423 онд төрсөн]] [[Ангилал:1452 онд өнгөрсөн]] <references responsive="" /> ehe1q99mwjzobeda4rykv2l2ih8u3h6 0 27901 856527 467853 2026-05-17T05:41:01Z Mygmarjaw 104167 Хамтлаг тарсан 856527 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | Name = A Sound | image = asound.jpg | caption = Release album [[Улаанбаатар]] зүүн гар талаас: [[Ц.Тэмүүлэн]], [[Д.Мөнхболд]], [[Ц.Алтангэрэл]], [[Ю.Батпүрэв]],[[Т.Пүрэвсүх]] | background = group_or_band | Origin = [[Монгол]] | Genre = [[Альтернатив рок]], [[индие рок]] | Years_active = 2006 оноос хойш | Label = [[Хай-Фай лейбл]] | Current_members =[[Ц.Тэмүүлэн]]<br>[[Т.Пүрэвсүх ]]<br>[[Д.Мөнхболд]]<br>[[Ю.Батпүрэв]]<br>[[Чойжоо (дуучин)|Б.Чойжилсүрэн]] | Past_members = [[Ц.Алтангэрэл]] }} '''A sound''' нь 2006 онд байгуулагдсан, Монголын [[альтернатив рок]], [[индие рок]] хамтлаг юм.2026.5.16 Аса циркид "Баяртай" 20 жилийн ойн тоглолтоороо албан ёсоор тарсан. ==Түүх== 2001 онд Батпүрэв, Пүрэвсүх нар хамтран тоглодог байсан ба дараа нь Батпүрэв, Алтангэрэл, Мөнхболд нар 1060 хамтлагийг байгуулсан. Хэсэг хугацааны дараа Алтангэрэл [[Чингис хаан хамтлаг]]т, Батпүрэв Black & White хамтлагт орсон. Тэмүүлэн 1060 хамтлагт орж бие биеэ таньдаг болсноор 2006 оны 8 сард хамтлаг байгуулах санаа гарсан бөгөөд мөн оны 8 сарын 22-нд анхны бэлтгэл хийснээр тус хамтлаг байгуулагдсан юм. 2007 онд Playtime, Coke’n Beat зэрэг амьд хөгжмийн наадмуудад өөрсдийн дуугаар оролцож байсан. Улмаар MMM ХХК-ийн захирал Нацагдоржтой танилцаж Хай-Фай Лейблтэй хамтран ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 2008 оны 6 сарын 29-нд Цаст River Sounds, Хай-Фай лейбл, Хай-Фай радио 98.9 хамтран “[[Keane]] Night”-ыг зохион байгуулсан. 2008 оны 7 сарын 1-нд анхны Release нэртэй цомгоо гаргасан бөгөөд Release цомгийн баяраа 2008 оны 9 сарын 29-нд тэмдэглэсэн. ==Гишүүд== *Ц.Тэмүүлэн - Дуучин, хамтлагийн ахлагч Арван жилийн 23-р сургууль, ЭМШУИС-ыг төгссөн. Алтернатив урсгалын хөгжим сонсдог бөгөөд [[Radiohead]] хамтлагт дуртай. *Т.Пүрэвсүх - Төгөлдөр хуурч Хөгжмийн коллеж төгссөн. Классик, жааз хөгжимд дуртай. Scrybin, Рахманинов гэх мэт классик төгөлдөр хуурчдыг сонсдог. *Б.Чойжилсүрэн - Гитарчин *Д.Мөнхболд - Аргил гитарчин [[Oasis]]-д дуртай. *Ю.Батпүрэв - Бөмбөрчин Хөгжим бүжгийн дунд сургууль төгссөн, алтернатив, рэгги хөгжимд дуртай. [[Kings of leon]]-д дуртай. ==Бүтээлүүд== ===Цомгууд=== *''Release'' (2008) *''100 наст'' (2012) ===Тоглолтууд=== *''Release'' (2008) *''Зуун наст'' (2012) [[Ангилал:Монголын хамтлаг]] 7r15pz40k6r390wvjoqpog53mc9an55 0 30633 856504 840842 2026-05-17T00:25:19Z ~2026-29622-62 104635 856504 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Хуйшиан Бага хатан( ) * Линфэй Бага хатан( ) * Шужиа Их татвар( ) * Чунхуй Их татвар *Ханшиан Татвар === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв. Заримаас дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (17 9 насалсан) - Шиашион их хатны хүү, Дунхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнжи (1737-?)-Шужиа хатны хүү * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужя хатны хүү, Ишэнь чин ван * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан ; Гүнж 10 охин төрснөөс насанд хүрсэн нь 5 байв. Дурдвал: * Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Дархан Чин Ван Сэвдэнбалжиртай гэрлэсэн. * Хөжиа улсын гүнж — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * Хөшуа улсын гүнж — Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] swoplriwtkdr8fd0prvsw0qi1cihu43 856505 856504 2026-05-17T00:41:54Z ~2026-29622-62 104635 856505 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Хуйшиан Бага хатан( ) * Линфэй Бага хатан( ) * Шужиа Их татвар( ) * Чунхуй Их татвар *Ханшиан Татвар === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв. Заримаас дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошианчун их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнжи (1737-?)-Шужиа хатны хүү * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь * 7р агь * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужя хатны хүү, Ишэнь чин ван * 9-р агь * 10-р агь * 11-р агь * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. •1р гэг (1728-1730) 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * Хөжин улсын гүнж (1731-1792)— [[Боржигин]] овогт Халхын Дархан Чин Ван Сэвдэнбалжиртай гэрлэсэн. * Хөжиа улсын гүнж — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * Хөшуа улсын гүнж — Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] dynje8wfomfrwf4m0hp1hm77n7d6uqw 856506 856505 2026-05-17T00:46:42Z ~2026-29622-62 104635 856506 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Хуйшиан Бага хатан( ) * Линфэй Бага хатан( ) * Шужиа Их татвар( ) * Чунхуй Их татвар *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв. Заримаас дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошианчун их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнжи (1737-?)-Шужиа хатны хүү * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь * 7р агь * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужя хатны хүү, Ишэнь чин ван * 9-р агь * 10-р агь * 11-р агь * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. •1р гэг (1728-1730) 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * Хөжин улсын гүнж (1731-1792)— [[Боржигин]] овогт Халхын Дархан Чин Ван Сэвдэнбалжиртай гэрлэсэн. * Хөжиа улсын гүнж — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * Хөшуа улсын гүнж — Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] mkqhe9i15ykzmez2w1x4qf6zbsv1l17 856507 856506 2026-05-17T00:52:07Z ~2026-29622-62 104635 856507 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Хуйшиан Бага хатан( ) * Линфэй Бага хатан( ) * Шужиа Их татвар( ) * Чунхуй Их татвар *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв. Заримаас дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнжи (1737-?)-Шужиа хатны хүү * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь * 7р агь * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужя хатны хүү, Ишэнь чин ван * 9-р агь * 10-р агь * 11-р агь * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. •1р гэг (1728-1730) 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * Хөжин улсын гүнж (1731-1792)— [[Боржигин]] овогт Халхын Дархан Чин Ван Сэвдэнбалжиртай гэрлэсэн. * Хөжиа улсын гүнж — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * Хөшуа улсын гүнж — Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] 1t5ybw3960beiqbiquxhishqx5mlowf 856508 856507 2026-05-17T01:31:57Z ~2026-29622-62 104635 856508 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Хуйшиан Бага хатан( ) * Линфэй Бага хатан( ) * Шужиа Их татвар( ) * Чунхуй Их татвар *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв. Заримаас дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа хатны хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа хатны хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа хатны хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа хатны хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жөмин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин хатны охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] rwtyij6i4pg00mtdkbvzh3kx896h1am 856509 856508 2026-05-17T01:32:17Z ~2026-29622-62 104635 856509 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Хуйшиан Бага хатан( ) * Линфэй Бага хатан( ) * Шужиа Их татвар( ) * Чунхуй Их татвар *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа хатны хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа хатны хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа хатны хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа хатны хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жөмин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин хатны охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] bqkc3tbz63e2y52e0fmo60ramsrq4qf 856510 856509 2026-05-17T01:33:51Z ~2026-29622-62 104635 856510 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Вэй овогт * * Хуйшиан Бага хатан( ) * ( ) * Шужиа Их татвар( ) * Чунхуй Их татвар *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа хатны хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа хатны хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа хатны хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа хатны хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жөмин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин хатны охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] j13fbpx2l1bn0sj3anw5wxkgy07gigm 856511 856510 2026-05-17T01:37:55Z ~2026-29622-62 104635 856511 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Вэй овогт Шяоичунь (1727-1775) хожим их хатан цол нөхөн олгосон. *Жемин бага хатан (?-1735) * Гаогия овогт Хуйшиан Бага хатан (1711-1745) * ( ) * Шужиа Их татвар(1713- 1755 ) * Чунхуй Их татвар *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа хатны хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа хатны хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа хатны хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа хатны хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жөмин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин хатны охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] 9h2xkbhotxgwlxvpv586gfvsefo57zm 856512 856511 2026-05-17T01:39:10Z ~2026-29622-62 104635 856512 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Вэй овогт Шяоичунь (1727-1775) хожим их хатан цол нөхөн олгосон. *Жемин бага хатан (?-1735) * Гаогия овогт Хуйшиан Бага хатан (1711-1745) * ( ) * Шужиа Их татвар(1713- 1755 ) * Чунхуй Их татвар *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа татварын хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа татварын хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа татварын хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа татварын хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жөмин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин хатны охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] 665m77xh702jzhdvy5357jyl9b2uvi8 856513 856512 2026-05-17T01:42:23Z ~2026-29622-62 104635 856513 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Вэй овогт Шяоичунь (1727-1775) хожим их хатан цол нөхөн олгосон. *Жемин бага хатан (?-1735) * Гаогия овогт Хуйшиан Бага хатан (1711-1745) * Гингия овогт Шужиа Их татвар(1713- 1755 ) * Чунхуй Их татвар (1713-1760) * Лу овогт Чингон татвар (1724-1774) * Дайгия овогт Шин татвар (1737-1764) *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа татварын хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа татварын хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа татварын хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа татварын хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жөмин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин хатны охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] s1u0w57prmcrn9wte2zxrwvg4lcftvm 856514 856513 2026-05-17T01:42:59Z ~2026-29622-62 104635 856514 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Вэй овогт Шяоичунь (1727-1775) хожим их хатан цол нөхөн олгосон. *Жемин бага хатан (?-1735) * Гаогия овогт Хуйшиан Бага хатан (1711-1745) * Гингия овогт Шужиа Их татвар(1713- 1755 ) * Чунхуй Их татвар (1713-1760) * Лу овогт Чингон татвар (1724-1774) * Дайгия овогт Шин татвар (1737-1764) *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа татварын хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа татварын хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа татварын хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа татварын хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жөмин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин татварын охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] qegbp0t7ugb9w6vtz7d48sztcqgpr5w 856515 856514 2026-05-17T01:47:41Z ~2026-29622-62 104635 856515 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Вэй овогт Шяоичунь (1727-1775) хожим их хатан цол нөхөн олгосон. *Жемин бага хатан (?-1735) *Келиет Овогт Ю бага хатан(1714-1792) * Гаогия овогт Хуйшиан Бага хатан (1711-1745) * Гингия овогт Шужиа Их татвар(1713- 1755 ) * Чунхуй Их татвар (1713-1760) * Лу овогт Чингон татвар (1724-1774) * Дайгия овогт Шин татвар (1737-1764) *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) *Жиро овогт Хун татвар(1758-1798) *Баарин овогт Ийнг татвар(1731-1800) *Чен овогт Ван татвар (1717-1807) *Ехэ нара овогт Шу татвар === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа татварын хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа татварын хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа татварын хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа татварын хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жөмин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин татварын охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] 212bepkm5wq133wea3txj6d6cu7jp03 856516 856515 2026-05-17T01:48:05Z ~2026-29622-62 104635 856516 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Вэй овогт Шяоичунь (1727-1775) хожим их хатан цол нөхөн олгосон. *Жемин бага хатан (?-1735) *Келиет Овогт Ю бага хатан(1714-1792) * Гаогия овогт Хуйшиан Бага хатан (1711-1745) * Гингия овогт Шужиа Их татвар(1713- 1755 ) * Чунхуй Их татвар (1713-1760) * Лу овогт Чингон татвар (1724-1774) * Дайгия овогт Шин татвар (1737-1764) *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) *Жиро овогт Хун татвар(1758-1798) *Баарин овогт Ийнг татвар(1731-1800) *Чен овогт Ван татвар (1717-1807) *Ехэ нара овогт Шу татвар === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа татварын хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа татварын хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа татварын хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) Шу татварын хүү * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа татварын хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жөмин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин татварын охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] jgiflfqj6yxfnv1l2d6os2wdtof7u3w 856518 856516 2026-05-17T01:57:26Z ~2026-29622-62 104635 856518 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Вэй овогт Шяоичунь (1727-1775) хожим их хатан цол нөхөн олгосон. *Жемин бага хатан (?-1735) *Келиет Овогт Ю бага хатан(1714-1792) * Гаогия овогт Хуйшиан Бага хатан (1711-1745) * Гингия овогт Шужиа Их татвар(1713- 1755 ) * Су овогт Чунхуй Их татвар (1713-1760) * Лу овогт Чингон татвар (1724-1774) * Дайгия овогт Шин татвар (1737-1764) *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) *Жиро овогт Хун татвар(1758-1798) *Баарин овогт Ийнг татвар(1731-1800) *Чен овогт Ван татвар (1717-1807) *Ехэ нара овогт Шу татвар *[[Боржигон]] овогт Юү татвар *Чен овогт Фанг татвар (1750-1801) *Хуан овогт И татвар (?-1735) *Ойрадын Байэргэси овогт Шэн татвар (?-1765) *Ойрадын Хуошюотэ овогт Шүн татвар (?-1761) *Ниохуру овогт Ченг татвар (?-1784) *Лин овогт Гонг татвар(1733-1805) *Ниохуру овогт Шун татвар (1748-1790) *Сирин-Жиро овогт Е татвар(1733-1808) * === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жөмин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа татварын хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа татварын хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа татварын хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) Шу татварын хүү * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа татварын хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жөмин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин татварын охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] ehens9gc1qihep8354y2e5tcf4xf86y 0 39108 856535 809798 2026-05-17T08:38:23Z Megzer 20491 856535 wikitext text/x-wiki '''Улсболд''' (Улсбайх) нь [[Батмөнх даян хаан]]ы их хатан [[Мандухай|Мандухайгаас]] 1481 онд их хааны дэд хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр ихэр бөгөөд ихэр ах нь [[Төрболд]] юм. Улс гэрээ төвхнүүлэх үед төрсөн учир ийм нэр өгчээ. Түүнийг 1512 онд Даян хаан баруун гурван түмэний [[жонон]]гоор өргөмжилж илгээжээ. Гэвч очсон даруйдаа [[Юншээбүү]] аймгийн ноён [[Ибрай тайш|Ибрай тайшд]] алуулсан. Улсболдод үр хүүхэд үгүй.<ref>{{Cite book |last=.Ш |first=Чоймаа |title=Лувсанданзан. Алтан товч |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=274|publisher=Соёмбо принтинг|edition=1-р}}</ref>" * [[Шар тууж|Шар туужд]] "... Улсболд үр үгүй..."<ref>{{Cite book |title=Эртний Монголын хаадын үндэслэсэн их Шар тууж |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=70|last=Ц|first=Шагдарсүрэн|publisher=Соёмбо принтинг|edition=1-р}}</ref>, * [[Эрдэнийн товч|Эрдэнийн товчид]] "...Хоёрдугаар хөвгүүн Улсболд нь үр үгүй болой..."<ref>{{Cite book |last=.М |first=Баярсайхан |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=137|publisher=Соёмбо принтинг|edition=1-р}}</ref> == Гэр бүл == * Эцэг:[[Батмөнх даян хаан|'''Батмөнх даян хаан''']] * Эх: [[Мандухай сэцэн хатан|'''Мандухай сэцэн хатан''']] ===Ах дүүс=== # [[Төрболд]] ихрийн өрөөсөн # [[Улсболд]] # [[Арсболд]] # [[Барсболд хаан]] # [[Очирболд]] # [[Алчболд]] # [[Арболд]] # [[Төрөлт гүнж]] # [[Убсанж Чин тайж|Чин тайж]] # [[Гэрэтү тайж|Гэрэ од]] # [[Гэрэболд|Гэрболд]] # [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр хунтайж]] ==Эшлэл== {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Баянмөнх жонон]] |дараа=[[Барсболд жонон]] |он=1512 он |албан_тушаал=[[Жонон|Баруун түмний жонон]] }} {{end}} [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:1481 онд төрсөн]] [[Ангилал:1510 онд өнгөрсөн]] lm5jyjnecbzm9xnknk0pgibqnyydgot 0 41046 856528 809797 2026-05-17T05:58:23Z Megzer 20491 856528 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Баянмөнх жонон''' нь (1440{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}/1441{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=187}}/1452{{sfn|Чоймаа|2006|pp=256}} - 1470{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=189}}/1476{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=68}}/1479{{sfn|Atwood|2004|pp=138, 408}}) [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] дүү [[Агваржин жонон|Агваржин жононгийн]] хүү [[Хархуцаг]], Ойрадын Эсэн тайшийн охин [[Цэцэг хатан]] нарын ганц хүү юм. Тэрээр Ойрадын [[Эсэн тайш]] 1452 онд Зүүн Монголын бүхий л томоохон цэргийн зүтгэлтэн, ихэс язгууртан, ноёдыг нэгэн чуулганы үеэр хядаж устгасан тэр л цаг мөчид төрж Алтан ургийн цөөн хэдэн хүний нэг болсон байсан. [[Эсэн тайш]] Хархуцаг тайжийг хорооход Цэцэг хатан 7 сартай жирэмсэн байжээ. Тэр үед Эсэн тайж Цэцэг хатнаас хүү төрвөл хорооно, охин төрвөл хүнд өгнө гэсэн байна. Цэцэг хатан хүү төрүүлэхэд Эсэн тайшийн хүмүүс хороохыг завдсан ч Цэцэг хатан өөрийн эмэг эх Самар тайху дээрээ очиж охин төрсөн хэмээн худал хэлж, охин хувцас өмсгөн 5 нас хүртэл нуужээ. Лу.Алтан товчид тэмдэглэснээр Самур тайху Баянмөнхийг 5 настайд нь [[Ойрад]]ын Өгэдэй баатар, [[Хонгирад]]ын Эсэлэй тайбу, [[Харчин]]ы Болуй тайш, [[Сартуул]]ын Баяндай ахлаху{{sfn|Чоймаа|2006|pp=255}} хэмээх 4 хүнд өгч Монголын төв нутаг руу явуулжээ. Баянмөнхийг Урианхайн Хутагт Шигүши ноёнд өгч өсгүүлэв.{{sfn|Чоймаа|2006|pp=256}} Хожим нь Мандуул хааны ивээлд орж Болох жонон болж баруун 3 түмнийг захирч байсан. Удалгүй түүнийг Мандуул хаан сэжиглэн [[Исмэйл тайши|Исмайл тайшд]] цэрэг захируулан Баянмөнхийг хөнөөлгөжээ. == Түүхэн он цагийн зөрүүд == Түүний нас барсан он цагийн талаар зарим талаар ихээхэн зөрүүтэй үзэл байдаг. Энэ бол Монгол сурвалжын тэмдэглэгдсэн хугацаа нь [[Мин улсын судар]] зэрэг түүхэн сурвалжид бичигдсэн хугацаатай зөрж байдаг. Үүнээс үүдэж одоо хүртэл гадаад болон дотоодод '''Баянмөнх жононг''' 1452-1470, 1452-1476, 1452-1487 онд амьдарч байсан тухай судлаачдын таамаглал их байдаг. # Эхний хугацааг монгол сурвалжуудын жилийг орчин цагийн тоололтой тооцон гаргасан тооцоолол юм. # Харин 1479 онд нас барсан гэх нь '''хятад сурвалжийн''' мэдээг үндэслэсэн байх ба '''[[Мандуул хаан|Мандуул хааныг]]''' 1467 бус 1479 онтой дүйцэх хятад тоололын онд нас барсан гэж гардаг. Хятад сурвалжыг дагахад хүрвэл Мандуул хаан 1475-1479, [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] 1480 юмуу 1488 онд хаан болсон гэж үздэг. # Мөн 1487 онд таалал төгссөн гэсэн хугацааг Даян хааныг 1488 онд [[Мин улс|Мин улсын]] хаанд өөрийгөө бүх Монгол улсын хаан боллоо гэдгээ явуулсан захианаас улбаалж гаргасан байгаа нь монголын түүх бичлэгт маш том зөрүү үүсгэж байгаа. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Агваржин жонон]] |дараа=[[Улсболд жонон]] |он=1463-1467? |албан_тушаал=[[Жонон]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3-р боть |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=М|first=Баярсайхан|title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{Cite book|last=Ш|first=Чоймаа|title=Лувсанданзан. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:1452 онд төрсөн]] [[Ангилал:1479 онд өнгөрсөн]] 4d5qz73x1k6zhyrssj6tcsk995h9o3z 856529 856528 2026-05-17T05:59:08Z Megzer 20491 856529 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Баянмөнх жонон''' нь (1440{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}/1441{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=187}}/1452{{sfn|Чоймаа|2006|pp=256}} - 1470{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=189}}/1476{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=68}}/1479{{sfn|Atwood|2004|pp=138, 408}}) [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] дүү [[Агваржин жонон|Агваржин жононгийн]] хүү [[Хархуцаг]], Ойрадын Эсэн тайшийн охин [[Цэцэг хатан]] нарын ганц хүү юм. Тэрээр Ойрадын [[Эсэн тайш]] 1452 онд Зүүн Монголын бүхий л томоохон цэргийн зүтгэлтэн, ихэс язгууртан, ноёдыг нэгэн чуулганы үеэр хядаж устгасан тэр л цаг мөчид төрж Алтан ургийн цөөн хэдэн хүний нэг болсон байсан. [[Эсэн тайш]] Хархуцаг тайжийг хорооход Цэцэг хатан 7 сартай жирэмсэн байжээ. Тэр үед Эсэн тайж Цэцэг хатнаас хүү төрвөл хорооно, охин төрвөл хүнд өгнө гэсэн байна. Цэцэг хатан хүү төрүүлэхэд Эсэн тайшийн хүмүүс хороохыг завдсан ч Цэцэг хатан өөрийн эмэг эх Самар тайху дээрээ очиж охин төрсөн хэмээн худал хэлж, охин хувцас өмсгөн 5 нас хүртэл нуужээ. Лу.Алтан товчид тэмдэглэснээр Самур тайху Баянмөнхийг 5 настайд нь [[Ойрад]]ын Өгэдэй баатар, [[Хонгирад]]ын Эсэлэй тайбу, [[Харчин]]ы Болуй тайш, [[Сартуул]]ын Баяндай ахлаху{{sfn|Чоймаа|2006|pp=255}} хэмээх 4 хүнд өгч Монголын төв нутаг руу явуулжээ. Баянмөнхийг Урианхайн Хутагт Шигүши ноёнд өгч өсгүүлэв.{{sfn|Чоймаа|2006|pp=256}} Хожим нь Мандуул хааны ивээлд орж Болох жонон болж баруун 3 түмнийг захирч байсан. Удалгүй түүнийг Мандуул хаан сэжиглэн [[Исмэйл тайши|Исмайл тайшд]] цэрэг захируулан Баянмөнхийг хөнөөлгөжээ. == Түүхэн он цагийн зөрүүд == Түүний нас барсан он цагийн талаар зарим талаар ихээхэн зөрүүтэй үзэл байдаг. Энэ бол Монгол сурвалжын тэмдэглэгдсэн хугацаа нь [[Мин улсын судар]] зэрэг түүхэн сурвалжид бичигдсэн хугацаатай зөрж байдаг. Үүнээс үүдэж одоо хүртэл гадаад болон дотоодод '''Баянмөнх жононг''' 1452-1470, 1452-1476, 1452-1487 онд амьдарч байсан тухай судлаачдын таамаглал их байдаг. # Эхний хугацааг монгол сурвалжуудын жилийг орчин цагийн тоололтой тооцон гаргасан тооцоолол юм. # Харин 1479 онд нас барсан гэх нь '''хятад сурвалжийн''' мэдээг үндэслэсэн байх ба '''[[Мандуул хаан|Мандуул хааныг]]''' 1467 бус 1479 онтой дүйцэх хятад тоололын онд нас барсан гэж гардаг. Хятад сурвалжыг дагахад хүрвэл Мандуул хаан 1475-1479, [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] 1480 юмуу 1488 онд хаан болсон гэж үздэг. # Мөн 1487 онд таалал төгссөн гэсэн хугацааг Даян хааныг 1488 онд [[Мин улс|Мин улсын]] хаанд өөрийгөө бүх Монгол улсын хаан боллоо гэдгээ явуулсан захианаас улбаалж гаргасан байгаа нь монголын түүх бичлэгт маш том зөрүү үүсгэж байгаа. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Агваржин жонон]] |дараа=[[Улсболд жонон]] |он=1470-1476/1479 |албан_тушаал=[[Жонон]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3-р боть |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=М|first=Баярсайхан|title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{Cite book|last=Ш|first=Чоймаа|title=Лувсанданзан. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:1452 онд төрсөн]] [[Ангилал:1479 онд өнгөрсөн]] 116wosir0vodk53e2ebaezei7h715ef 856530 856529 2026-05-17T08:31:46Z Megzer 20491 856530 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Баянмөнх жонон''' нь (1440{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}/1441{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=187}}/1452 - 1470{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=189}}/1476{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=68}}/1479{{sfn|Atwood|2004|pp=138, 408}}) [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] дүү [[Агваржин жонон|Агваржин жононгийн]] хүү [[Хархуцаг]], Ойрадын Эсэн тайшийн охин [[Цэцэг хатан]] нарын ганц хүү юм. Тэрээр Ойрадын [[Эсэн тайш]] 1452 онд Зүүн Монголын бүхий л томоохон цэргийн зүтгэлтэн, ихэс язгууртан, ноёдыг нэгэн чуулганы үеэр хядаж устгасан тэр л цаг мөчид төрж Алтан ургийн цөөн хэдэн хүний нэг болсон байсан. [[Эсэн тайш]] Хархуцаг тайжийг хорооход Цэцэг хатан 7 сартай жирэмсэн байжээ.{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=118}} Тэр үед Эсэн тайж Цэцэг хатнаас хүү төрвөл хорооно, охин төрвөл хүнд өгнө гэсэн байна. Цэцэг хатан хүү төрүүлэхэд Эсэн тайшийн хүмүүс хороохыг завдсан ч Цэцэг хатан өөрийн эмэг эх Самар тайху дээрээ очиж охин төрсөн хэмээн худал хэлж, охин хувцас өмсгөн 3 нас хүртэл нуужээ. Эрдэнийн товчд тэмдэглэснээр Самур тайху Баянмөнхийг 3 настайд{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=118}} нь [[Ойрад]]ын Өгэдэй баатар, [[Хонгирад]]ын Эсэлэй тайбу, [[Харчин]]ы Болуй тайш, [[Сартуул]]ын Баяндай ахлаху{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=119}}{{sfn|Чоймаа|2006|pp=255}} хэмээх 4 хүнд өгч Монголын төв нутаг руу явуулжээ. Баянмөнхийг Урианхайн Хутагт Шигүши ноёнд өгч өсгүүлэв.{{sfn|Чоймаа|2006|pp=256}} Хожим нь Мандуул хааны ивээлд орж Болох жонон болж баруун 3 түмнийг захирч байсан. Удалгүй түүнийг Мандуул хаан сэжиглэн [[Исмэйл тайши|Исмайл тайшд]] цэрэг захируулан Баянмөнхийг хөнөөлгөжээ. == Түүхэн он цагийн зөрүүд == Түүний төрсөн, нас барсан жилийн тухайд эх сурвалжийн зөрүүтэй асуудал байдаг. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдээс түүний төрсөн жил, насыг тэмдэглэсэн нь [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] [[Эрдэнийн товч]], [[Шар тууж]] байдаг. Эрдэнийн товчд Баянмөнх жононгийн төрсөн он, нас барсан он, насыг хоёр өөрөөр бичжээ. '''Эхнийх нь''' "...Баянмөнх Болху жонон ... '''гучин нэгнээ цагаан бар''' (1470 он) жилээ Юншээбүүгийн Хэриеэ, Цагаан, Төмөр, Мөнх, Хар бадай тавуулд хороогдон халивай..."{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}} гэсэн байдгаас ухрааж, хий насыг хасч тоолбол 1440 онд төрж, 1470 онд нас барсан болдог. Энд дурдах барс жилд 31 насандаа халвай гэдгийг [[Их Шар тууж]]<nowiki/>д адил байдаг ч, [[Асрагч нэртийн түүх]], [[Лу.Алтан товч]] болон бусад сурвалжууд зөвхөн барс жилд нөгчсөн гэж л бичсэн байдаг. '''Хоёрдох нь''' Баянмөнхийг төрсөн тухай домогт 1452 онд Агваржин жонон тэргүүтэй олон ноёд Уурхай гэх газарт Эсэн тайшд хядуулсны дараа алтан ургийнхныг барьж хороосноос 3 сарын дараа Сэцэг бэйжээс төрсөн гэж 17-р зууны монгол сурвалжууд бүгд батладаг нь Эрдэнийн товчийн "'''барс жилд 31 насандаа халивай'''" гэсэн мэдээлэлтэй зөрдөг. Ингэхээр Баянмөнхийн төрсөн жил нь 1440, 1452 оны аль нэгийг сонгох хэрэгтэй болдог. Хэдэн онд бусдад хороогдсоныг монгол сурвалжууд '''барс жил'''{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}{{sfn|Чоймаа|2006|pp=257}}{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=53}}{{sfn|Шагдарсүрэн|2006|pp=68}} гэсэн нь 1470 он болдог. Харин хятадын Мин улсын судар зэрэг хятад эх сурвалжид хэдэн онд амь үрэгдснийг тэмдэглээгүй ч, Мин улстай 1471-1475 оны хооронд янз бүрийн байдлаар харилцаж байсан тухай бүртгэгджээ. 1471 онд хилийн худалдаа хийж,{{sfn|Henry|1966|pp=56-57}} 1472-1473 оны намар хүртэл Мандуул хаан, Болху жонон, Бэгэрсэн нарын удирдсан цэргийн хүч Ордост цөмрөн Мин улсын хилийн хотуудыг довтлож байсан ч, ялагдаж ухарснаас хойш түүний тухай мэдээ харагдахаа больсон.{{sfn|Урангуа|2015|pp=30}}<ref>{{Cite web |title=明史/卷13 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713 |access-date=2026-05-17 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Иймээс түүхч судлаачид 1475-1476 оны орчимд нас барсан байж магадгүй гэж үздэг.{{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Агваржин жонон]] |дараа=[[Улсболд жонон]] |он=1470-1476/1479 |албан_тушаал=[[Жонон]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3-р боть |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=М|first=Баярсайхан|title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{Cite book|last=Ш|first=Чоймаа|title=Лувсанданзан. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Д|first=Заяабаатар|title=Жамба.Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Ц|first=Шагдарсүрэн|title=Эртний Монголын хаадын үндэсний их шар тууж оршвой|publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Н|first=Урангуа|title=Мин улсын түүх|publisher=Бит пресс |year=2015|location=Улаанбаатар}} * {{Cite web |last=Zhang |first=Tingyu |title=明史 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |date=1966 |title=MONGOL TRIBUTE MISSIONS OF THE MING PERIOD |journal=Central Asiatic Journal |volume=11 |issue=1 |pages=1-83 |via=https://www.jstor.org/stable/41927852}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:1452 онд төрсөн]] [[Ангилал:1479 онд өнгөрсөн]] q2adat7smjb6aq0gbenyqh27x6fjprp 856531 856530 2026-05-17T08:32:43Z Megzer 20491 856531 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Баянмөнх жонон''' нь (1440{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}/1441{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=187}}/1452 - 1470{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=189}}/1476{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=68}}/1479{{sfn|Atwood|2004|pp=138, 408}}) [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] дүү [[Агваржин жонон|Агваржин жононгийн]] хүү [[Хархуцаг]], Ойрадын Эсэн тайшийн охин [[Цэцэг хатан]] нарын ганц хүү юм. Тэрээр Ойрадын [[Эсэн тайш]] 1452 онд Зүүн Монголын бүхий л томоохон цэргийн зүтгэлтэн, ихэс язгууртан, ноёдыг нэгэн чуулганы үеэр хядаж устгасан тэр л цаг мөчид төрж Алтан ургийн цөөн хэдэн хүний нэг болсон байсан. [[Эсэн тайш]] Хархуцаг тайжийг хорооход Цэцэг хатан 7 сартай жирэмсэн байжээ.{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=118}} Тэр үед Эсэн тайж Цэцэг хатнаас хүү төрвөл хорооно, охин төрвөл хүнд өгнө гэсэн байна. Цэцэг хатан хүү төрүүлэхэд Эсэн тайшийн хүмүүс хороохыг завдсан ч Цэцэг хатан өөрийн эмэг эх Самар тайху дээрээ очиж охин төрсөн хэмээн худал хэлж, охин хувцас өмсгөн 3 нас хүртэл нуужээ. Эрдэнийн товчд тэмдэглэснээр Самур тайху Баянмөнхийг 3 настайд{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=118}} нь [[Ойрад]]ын Өгэдэй баатар, [[Хонгирад]]ын Эсэлэй тайбу, [[Харчин]]ы Болуй тайш, [[Сартуул]]ын Баяндай ахлаху{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=119}}{{sfn|Чоймаа|2006|pp=255}} хэмээх 4 хүнд өгч Монголын төв нутаг руу явуулжээ. Баянмөнхийг Урианхайн Хутагт Шигүши ноёнд өгч өсгүүлэв.{{sfn|Чоймаа|2006|pp=256}} Хожим нь Мандуул хааны ивээлд орж Болох жонон болж баруун 3 түмнийг захирч байсан. Удалгүй түүнийг Мандуул хаан сэжиглэн [[Исмэйл тайши|Исмайл тайшд]] цэрэг захируулан Баянмөнхийг хөнөөлгөжээ. == Түүхэн он цагийн зөрүүд == Түүний төрсөн, нас барсан жилийн тухайд эх сурвалжийн зөрүүтэй асуудал байдаг. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдээс түүний төрсөн жил, насыг тэмдэглэсэн нь [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] [[Эрдэнийн товч]], [[Шар тууж]] байдаг. Эрдэнийн товчд Баянмөнх жононгийн төрсөн он, нас барсан он, насыг хоёр өөрөөр бичжээ. '''Эхнийх нь''' "...Баянмөнх Болху жонон ... '''гучин нэгнээ цагаан бар''' (1470 он) жилээ Юншээбүүгийн Хэриеэ, Цагаан, Төмөр, Мөнх, Хар бадай тавуулд хороогдон халивай..."{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}} гэсэн байдгаас ухрааж, хий насыг хасч тоолбол 1440 онд төрж, 1470 онд нас барсан болдог. Энд дурдах барс жилд 31 насандаа халвай гэдгийг [[Их Шар тууж]]<nowiki/>д адил байдаг ч, [[Асрагч нэртийн түүх]], [[Лу.Алтан товч]] болон бусад сурвалжууд зөвхөн барс жилд нөгчсөн гэж л бичсэн байдаг. '''Хоёрдох нь''' Баянмөнхийг төрсөн тухай домогт 1452 онд Агваржин жонон тэргүүтэй олон ноёд Уурхай гэх газарт Эсэн тайшд хядуулсны дараа алтан ургийнхныг барьж хороосноос 3 сарын дараа Сэцэг бэйжээс төрсөн гэж 17-р зууны монгол сурвалжууд бүгд батладаг нь Эрдэнийн товчийн "'''барс жилд 31 насандаа халивай'''" гэсэн мэдээлэлтэй зөрдөг. Ингэхээр Баянмөнхийн төрсөн жил нь 1440, 1452 оны аль нэгийг сонгох хэрэгтэй болдог. Хэдэн онд бусдад хороогдсоныг монгол сурвалжууд '''барс жил'''{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}{{sfn|Чоймаа|2006|pp=257}}{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=53}}{{sfn|Шагдарсүрэн|2006|pp=68}} гэсэн нь 1470 он болдог. Харин хятадын Мин улсын судар зэрэг хятад эх сурвалжид хэдэн онд амь үрэгдснийг тэмдэглээгүй ч, Мин улстай 1471-1475 оны хооронд янз бүрийн байдлаар харилцаж байсан тухай бүртгэгджээ. 1471 онд хилийн худалдаа хийж,{{sfn|Henry|1966|pp=56-57}} 1472-1473 оны намар хүртэл Мандуул хаан, Болху жонон, Бэгэрсэн нарын удирдсан цэргийн хүч Ордост цөмрөн Мин улсын хилийн хотуудыг довтлож байсан ч, ялагдаж ухарснаас хойш түүний тухай мэдээ харагдахаа больсон.{{sfn|Урангуа|2015|pp=30}}<ref>{{Cite web |title=明史/卷13 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713 |access-date=2026-05-17 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Иймээс түүхч судлаачид 1475-1476 оны орчимд нас барсан байж магадгүй гэж үздэг.{{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Агваржин жонон]] |дараа=[[Улсболд жонон]] |он=1470-1476/1479 |албан_тушаал=[[Жонон]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3-р боть |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=М|first=Баярсайхан|title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{Cite book|last=Ш|first=Чоймаа|title=Лувсанданзан. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Д|first=Заяабаатар|title=Жамба.Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Ц|first=Шагдарсүрэн|title=Эртний Монголын хаадын үндэсний их шар тууж оршвой|publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Н|first=Урангуа|title=Мин улсын түүх|publisher=Бит пресс |year=2015|location=Улаанбаатар}} * {{Cite web |last=Zhang |first=Tingyu |title=明史 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |date=1966 |title=MONGOL TRIBUTE MISSIONS OF THE MING PERIOD |url=https://www.jstor.org/stable/41927852 |journal=Central Asiatic Journal |volume=11 |issue=1 |pages=1-83 |via=}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:1452 онд төрсөн]] [[Ангилал:1479 онд өнгөрсөн]] 5k7d758msvuio1as9lsphtoq0752n0q 856532 856531 2026-05-17T08:33:38Z Megzer 20491 856532 wikitext text/x-wiki '''Баянмөнх жонон''' (1440{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}/1441{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=187}}/1452 - 1470{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=189}}/1476{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=68}}/1479{{sfn|Atwood|2004|pp=138, 408}}), '''Болху жонон''' нь [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] дүү [[Агваржин жонон|Агваржин жононгийн]] хүү [[Хархуцаг]], Ойрадын Эсэн тайшийн охин [[Цэцэг хатан]] нарын ганц хүү юм. Тэрээр Ойрадын [[Эсэн тайш]] 1452 онд Зүүн Монголын бүхий л томоохон цэргийн зүтгэлтэн, ихэс язгууртан, ноёдыг нэгэн чуулганы үеэр хядаж устгасан тэр л цаг мөчид төрж Алтан ургийн цөөн хэдэн хүний нэг болсон байсан. [[Эсэн тайш]] Хархуцаг тайжийг хорооход Цэцэг хатан 7 сартай жирэмсэн байжээ.{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=118}} Тэр үед Эсэн тайж Цэцэг хатнаас хүү төрвөл хорооно, охин төрвөл хүнд өгнө гэсэн байна. Цэцэг хатан хүү төрүүлэхэд Эсэн тайшийн хүмүүс хороохыг завдсан ч Цэцэг хатан өөрийн эмэг эх Самар тайху дээрээ очиж охин төрсөн хэмээн худал хэлж, охин хувцас өмсгөн 3 нас хүртэл нуужээ. Эрдэнийн товчд тэмдэглэснээр Самур тайху Баянмөнхийг 3 настайд{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=118}} нь [[Ойрад]]ын Өгэдэй баатар, [[Хонгирад]]ын Эсэлэй тайбу, [[Харчин]]ы Болуй тайш, [[Сартуул]]ын Баяндай ахлаху{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=119}}{{sfn|Чоймаа|2006|pp=255}} хэмээх 4 хүнд өгч Монголын төв нутаг руу явуулжээ. Баянмөнхийг Урианхайн Хутагт Шигүши ноёнд өгч өсгүүлэв.{{sfn|Чоймаа|2006|pp=256}} Хожим нь Мандуул хааны ивээлд орж Болох жонон болж баруун 3 түмнийг захирч байсан. Удалгүй түүнийг Мандуул хаан сэжиглэн [[Исмэйл тайши|Исмайл тайшд]] цэрэг захируулан Баянмөнхийг хөнөөлгөжээ. == Түүхэн он цагийн зөрүүд == Түүний төрсөн, нас барсан жилийн тухайд эх сурвалжийн зөрүүтэй асуудал байдаг. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдээс түүний төрсөн жил, насыг тэмдэглэсэн нь [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] [[Эрдэнийн товч]], [[Шар тууж]] байдаг. Эрдэнийн товчд Баянмөнх жононгийн төрсөн он, нас барсан он, насыг хоёр өөрөөр бичжээ. '''Эхнийх нь''' "...Баянмөнх Болху жонон ... '''гучин нэгнээ цагаан бар''' (1470 он) жилээ Юншээбүүгийн Хэриеэ, Цагаан, Төмөр, Мөнх, Хар бадай тавуулд хороогдон халивай..."{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}} гэсэн байдгаас ухрааж, хий насыг хасч тоолбол 1440 онд төрж, 1470 онд нас барсан болдог. Энд дурдах барс жилд 31 насандаа халвай гэдгийг [[Их Шар тууж]]<nowiki/>д адил байдаг ч, [[Асрагч нэртийн түүх]], [[Лу.Алтан товч]] болон бусад сурвалжууд зөвхөн барс жилд нөгчсөн гэж л бичсэн байдаг. '''Хоёрдох нь''' Баянмөнхийг төрсөн тухай домогт 1452 онд Агваржин жонон тэргүүтэй олон ноёд Уурхай гэх газарт Эсэн тайшд хядуулсны дараа алтан ургийнхныг барьж хороосноос 3 сарын дараа Сэцэг бэйжээс төрсөн гэж 17-р зууны монгол сурвалжууд бүгд батладаг нь Эрдэнийн товчийн "'''барс жилд 31 насандаа халивай'''" гэсэн мэдээлэлтэй зөрдөг. Ингэхээр Баянмөнхийн төрсөн жил нь 1440, 1452 оны аль нэгийг сонгох хэрэгтэй болдог. Хэдэн онд бусдад хороогдсоныг монгол сурвалжууд '''барс жил'''{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}{{sfn|Чоймаа|2006|pp=257}}{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=53}}{{sfn|Шагдарсүрэн|2006|pp=68}} гэсэн нь 1470 он болдог. Харин хятадын Мин улсын судар зэрэг хятад эх сурвалжид хэдэн онд амь үрэгдснийг тэмдэглээгүй ч, Мин улстай 1471-1475 оны хооронд янз бүрийн байдлаар харилцаж байсан тухай бүртгэгджээ. 1471 онд хилийн худалдаа хийж,{{sfn|Henry|1966|pp=56-57}} 1472-1473 оны намар хүртэл Мандуул хаан, Болху жонон, Бэгэрсэн нарын удирдсан цэргийн хүч Ордост цөмрөн Мин улсын хилийн хотуудыг довтлож байсан ч, ялагдаж ухарснаас хойш түүний тухай мэдээ харагдахаа больсон.{{sfn|Урангуа|2015|pp=30}}<ref>{{Cite web |title=明史/卷13 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713 |access-date=2026-05-17 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Иймээс түүхч судлаачид 1475-1476 оны орчимд нас барсан байж магадгүй гэж үздэг.{{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Агваржин жонон]] |дараа=[[Улсболд жонон]] |он=1470-1476/1479 |албан_тушаал=[[Жонон]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3-р боть |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=М|first=Баярсайхан|title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{Cite book|last=Ш|first=Чоймаа|title=Лувсанданзан. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Д|first=Заяабаатар|title=Жамба.Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Ц|first=Шагдарсүрэн|title=Эртний Монголын хаадын үндэсний их шар тууж оршвой|publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Н|first=Урангуа|title=Мин улсын түүх|publisher=Бит пресс |year=2015|location=Улаанбаатар}} * {{Cite web |last=Zhang |first=Tingyu |title=明史 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |date=1966 |title=MONGOL TRIBUTE MISSIONS OF THE MING PERIOD |url=https://www.jstor.org/stable/41927852 |journal=Central Asiatic Journal |volume=11 |issue=1 |pages=1-83 |via=}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:1452 онд төрсөн]] [[Ангилал:1479 онд өнгөрсөн]] 5fixhr9ixz715phv6i9emgauorkgvk5 856534 856532 2026-05-17T08:35:26Z Megzer 20491 856534 wikitext text/x-wiki '''Баянмөнх жонон''' (1440{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}/1441{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=187}}/1452 - 1470{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=189}}/1476{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=68}}/1479{{sfn|Atwood|2004|pp=138, 408}}), '''Болху жонон''' нь [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] дүү [[Агваржин жонон|Агваржин жононгийн]] хүү [[Хархуцаг]], Ойрадын Эсэн тайшийн охин [[Цэцэг хатан]] нарын ганц хүү юм. Тэрээр Ойрадын [[Эсэн тайш]] 1452 онд Зүүн Монголын бүхий л томоохон цэргийн зүтгэлтэн, ихэс язгууртан, ноёдыг нэгэн чуулганы үеэр хядаж устгасан тэр л цаг мөчид төрж Алтан ургийн цөөн хэдэн хүний нэг болсон байсан. [[Эсэн тайш]] Хархуцаг тайжийг хорооход Цэцэг хатан 7 сартай жирэмсэн байжээ.{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=118}} Тэр үед Эсэн тайж Цэцэг хатнаас хүү төрвөл хорооно, охин төрвөл хүнд өгнө гэсэн байна. Цэцэг хатан хүү төрүүлэхэд Эсэн тайшийн хүмүүс хороохыг завдсан ч Цэцэг хатан өөрийн эмэг эх Самар тайху дээрээ очиж охин төрсөн хэмээн худал хэлж, охин хувцас өмсгөн 3 нас хүртэл нуужээ. Эрдэнийн товчд тэмдэглэснээр Самур тайху Баянмөнхийг 3 настайд{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=118}} нь [[Ойрад]]ын Өгэдэй баатар, [[Хонгирад]]ын Эсэлэй тайбу, [[Харчин]]ы Болуй тайш, [[Сартуул]]ын Баяндай ахлаху{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=119}}{{sfn|Чоймаа|2006|pp=255}} хэмээх 4 хүнд өгч Монголын төв нутаг руу явуулжээ. Баянмөнхийг Урианхайн Хутагт Шигүши ноёнд өгч өсгүүлэв.{{sfn|Чоймаа|2006|pp=256}} Хожим нь Мандуул хааны ивээлд орж Болох жонон болж баруун 3 түмнийг захирч байсан. Удалгүй түүнийг Мандуул хаан сэжиглэн [[Исмэйл тайши|Исмайл тайшд]] цэрэг захируулан Баянмөнхийг хөнөөлгөжээ. == Түүхэн он цагийн зөрүүд == Түүний төрсөн, нас барсан жилийн тухайд эх сурвалжийн зөрүүтэй асуудал байдаг. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдээс түүний төрсөн жил, насыг тэмдэглэсэн нь [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] [[Эрдэнийн товч]], [[Шар тууж]] байдаг. Эрдэнийн товчд Баянмөнх жононгийн төрсөн он, нас барсан он, насыг хоёр өөрөөр бичжээ. '''Эхнийх нь''' "...Баянмөнх Болху жонон ... '''гучин нэгнээ цагаан бар''' (1470 он) жилээ Юншээбүүгийн Хэриеэ, Цагаан, Төмөр, Мөнх, Хар бадай тавуулд хороогдон халивай..."{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}} гэсэн байдгаас ухрааж, хий насыг хасч тоолбол 1440 онд төрж, 1470 онд нас барсан болдог. Энд дурдах барс жилд 31 насандаа халвай гэдгийг [[Их Шар тууж]]<nowiki/>д адил байдаг ч, [[Асрагч нэртийн түүх]], [[Лу.Алтан товч]] болон бусад сурвалжууд зөвхөн барс жилд нөгчсөн гэж л бичсэн байдаг. '''Хоёрдох нь''' Баянмөнхийг төрсөн тухай домогт 1452 онд Агваржин жонон тэргүүтэй олон ноёд Уурхай гэх газарт Эсэн тайшд хядуулсны дараа алтан ургийнхныг барьж хороосноос 3 сарын дараа Сэцэг бэйжээс төрсөн гэж 17-р зууны монгол сурвалжууд бүгд батладаг нь Эрдэнийн товчийн "'''барс жилд 31 насандаа халивай'''" гэсэн мэдээлэлтэй зөрдөг. Ингэхээр Баянмөнхийн төрсөн жил нь 1440, 1452 оны аль нэгийг сонгох хэрэгтэй болдог. Хэдэн онд бусдад хороогдсоныг монгол сурвалжууд '''барс жил'''{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=124}}{{sfn|Чоймаа|2006|pp=257}}{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=53}}{{sfn|Шагдарсүрэн|2006|pp=68}} гэсэн нь 1470 он болдог. Харин хятадын Мин улсын судар зэрэг хятад эх сурвалжид хэдэн онд амь үрэгдснийг тэмдэглээгүй ч, Мин улстай 1471-1475 оны хооронд янз бүрийн байдлаар харилцаж байсан тухай бүртгэгджээ. 1471 онд хилийн худалдаа хийж,{{sfn|Henry|1966|pp=56-57}} 1472-1473 оны намар хүртэл Мандуул хаан, Болху жонон, Бэгэрсэн нарын удирдсан цэргийн хүч Ордост цөмрөн Мин улсын хилийн хотуудыг довтлож байсан ч, ялагдаж ухарснаас хойш түүний тухай мэдээ харагдахаа больсон.{{sfn|Урангуа|2015|pp=30}}<ref>{{Cite web |title=明史/卷13 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713 |access-date=2026-05-17 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Иймээс түүхч судлаачид 1475-1476 оны орчимд нас барсан байж магадгүй гэж үздэг.{{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Агваржин жонон]] |дараа=[[Улсболд жонон]] |он=1470-1476 |албан_тушаал=[[Жонон]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3-р боть |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=М|first=Баярсайхан|title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{Cite book|last=Ш|first=Чоймаа|title=Лувсанданзан. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Д|first=Заяабаатар|title=Жамба.Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Ц|first=Шагдарсүрэн|title=Эртний Монголын хаадын үндэсний их шар тууж оршвой|publisher=Соёмбо принтинг |year=2006|location=Улаанбаатар}} * {{Cite book|last=Н|first=Урангуа|title=Мин улсын түүх|publisher=Бит пресс |year=2015|location=Улаанбаатар}} * {{Cite web |last=Zhang |first=Tingyu |title=明史 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B713}} * {{Cite journal |last=Serruys |first=Henry |date=1966 |title=MONGOL TRIBUTE MISSIONS OF THE MING PERIOD |url=https://www.jstor.org/stable/41927852 |journal=Central Asiatic Journal |volume=11 |issue=1 |pages=1-83 |via=}} [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:1452 онд төрсөн]] [[Ангилал:1479 онд өнгөрсөн]] gfpno2988vj0wfuknphul88ttofwc1n 0 54577 856523 856366 2026-05-17T04:20:01Z Megzer 20491 [[Special:Contributions/~2026-29062-24|~2026-29062-24]] ([[User talk:~2026-29062-24|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/856366|856366]] засварыг цуцлах 856523 wikitext text/x-wiki '''Бөртэ Чино''' ([[Ханз|хятад]]: 孛兒帖 赤那<ref>{{Cite web |title=元朝秘史/卷01 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E6%9C%9D%E7%A7%98%E5%8F%B2/%E5%8D%B701 |access-date=2023-12-05 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>, [[пиньинь]]: Bèi er tiē chì nà, [[Галиг үсэг|латин галиг]]: Börte​ ​čino<ref name=":0">{{Cite book |last=Т. |first=Дашцэдэн |title="Монголын нууц товчоон"-ы галиг |publisher=МУИС-Монгол хэл, Соёлын сургууль |year=2009 |isbn=978-999296070-1 |edition=2 дахь хэвлэл |location=Улаанбаатар |pages=16 |language=}}</ref>, уйгур) бол [[Хиад Боржигин]] зэрэг [[монгол]] аймгуудын дээд өвөг болох түүхт хүн мөн юм. Түүнийг ихэнхи судлаачид МЭ VIII-IX зууны хооронд амьдарч байсан гэж үзэж байгаа юм. Түүхийн ухааны зарим нэг эрдэмтэд Бөртэ чиног хүн биш, харин чоно хэмээн үздэг бөгөөд гэргий Гоомарал нь согоог заажээ хэмээн үздэг ч, Өвөг Монголчуудын арга билгийн ухаанаар чоно болон согоогоор эр эм хүйсийг зааж байгаа бөгөөд цаашлаад тэнгэр, газрыг илэрхийлсэн илэрхийлэл хэмээн үздэг байсан эрдэмтэд тухайн үеийн [[ЗХУ]] -ын коммунизмын үзэл суртлын нөлөөгөөр хүлээн зөвшөөрөгдөж чадаагүй юм. Тэдгээр зарим нэг эрдэмтний үздэгээр Бөртэчино, түүний гэргий Гоомаралыг тэнгэр, газар хэмээн ойлговол МНТ нь дөнгөж 8-р зууны үеэс биш, харин дэлхий дээр анхны хүн үүссэнээс эхэлдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] дурдсанаар ''"Чингис хааны язгуур дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ чино ажгуу. Гэргий нь [[Гуа Марал|Хоа марал]] ажигай. Тэнгис гэтэлж ирвэй. Онон мөрний тэргүүнээ [[Бурхан Халдун|Бурхан Халдунд]] нутаглаж, төрсөн Батцагаан (Батачихан) ажгуу."''<ref name=":0" /> Бөртэ гэдэг үгийг голдуу хөх, хөх-саарал, саарал гэж орчуулсан байдаг. Зарим эрдэмтэд Бөртэчино албат харъяатынхаа хамт XIII зууны үед Баргужин Төхүм хэмээн нэрлэгдэж байсан [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] нутгаас ирсэн гэж үздэг.{{Citation needed}} Ихэнхи эрдэмтэд Бөртэчино Энэтхэгээс дундад Азийг дамжин баруун зүгээс ирсэн хэмээн бичсэн байдаг.{{Citation needed}} Харин өвгө монголчуудын арга билгийн ухаанаа үндэслэл болгогч эрдэмтдийн үздэгээр Монгол нутагт анхны хүн үүсчээ гэх санааг зориудаар нууцлан тэмдэглэжээ хэмээдэг.{{Citation needed}} [[Алтан товч (Мэргэн гэгээн)|Мэргэн гэгээний “Алтан товч”]]-д Бөртэ чино 29 настай ахуйд [[Тан улс|Тан улсын]] Дэзун хааны Жэньюаний хоёрдугаар он, улаан барс жил (786) Батачихан төрсөн<ref name=":1">{{Cite book |last=Мэргэн гэгээн |first=Лувсандамбийжалцан |title=Их Монгол Улсын Үндсэн Алтан Товч Тууж Оршивой |publisher=МУИС |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=53}}</ref> гэжээ. Энэхүү мэдээг үндэслэн [[Хөдөөгийн Пэрлээ|Х.Пэрлээ]] абугай Бөртэ чино бол 758 онд төрсөн түүхэн хүн гэжээ.{{Citation needed}} ===Гэр бүл=== * Эцэг: Далай совин Алтан сандалт хаан<ref>{{Cite book |last=. |first=Лувсанданзан |title=Эртний хаадын үндэслэсэн төр ёсны зохиолыг хураасан Алтан товч хэмээх оршвой |publisher=МУИС |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=32 |translator-last=Ш. |translator-first=Чоймаа}}</ref>, Тисрондэвзан хаан<ref name=":1" /> (Лу.Алтан товч, МГ.Алтан товчид Төвдийн хааны хөвүүн мэтээр холбон тайлбарлажээ.) * Эхнэр: [[Гуа Марал]] * Хөвгүүн: [[Батачихан]] == Эшлэл == [[Ангилал:Боржигин]] t82a28xwu1a4etbp24bj814xgg49sbe 0 55311 856539 841584 2026-05-17T09:02:50Z Megzer 20491 856539 wikitext text/x-wiki {{about|Ордос түмнийг захирсан '''Бошигт жонон'''гийн|Түмэд түмний 4 дэх хаан Бошигтын тухай|Бошигт сэцэн хаан}}{{Инфобокс хаан|title=Ордосын жонон<br>Алтан хүрдийг эргүүлэгч Чакраварди сэцэн жонон хаан|succession=Ордосын жонон|name=Бошогт|reign=1576-1624|predecessor=[[Буянбаатар хунтайж]]|successor=[[Сэрэн эрдэнэ жонон]]|death_place=1624 он<br>[[Ордос]]|queen=Тайхал жүнхэн хатан|issue=Ринчин жонон<br>Сэрэн эрдэнэ жонон<br>Туба тайсун хунтайж<br>Чойла тайж|royal house=[[Боржигин]]|dynasty=[[Ордос]]|father=[[Буянбаатар хунтайж]]|religion=[[Шарын шашин]]|birth_place=1565 он<br>Ордос аймаг|succession1=Ордосын Алтан хүрдийг эргүүлэгч Чакраварди сэцэн жонон хаан|reign1=1614-1624|successor1=[[Сэрэн эрдэнэ жонон]]}} '''Бошигт жонон''' (1565-1624), [[Ордос|ордос түмний]] [[Ноёндарь жонон|Ноёндар жононгийн]] ахмад хүү [[Буянбаатар хунтайж|Буянбаатар хунтайжийн]] хүү юм. == Намтар == 1576 онд эцэг [[Буянбаатар хунтайж|Буянбаатар хунжтайжаас]] жинон цолыг залгамжилан 1626 онд нас барах хүртлээ хэрэглэсэн. Зарим монгол сурвалж бичиг, ном зохиолд Ордосын Бошогт жононг [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Намудай сэцэн хаан|Чөрүхэ сэцэн хааны]] хүү [[Бошигт сэцэн хаан|Бошигт сэцэн хаантай]] андуурах нь түгээмэл байдаг. Учир нь энэ хоёр хүн хоёул хаан цолд өргөмжлөгдөж байсан. 1578 онд төвөдийн шарын шашны [[3-р Далай лам|3-р далай лам Содномжамц]] нар Алтан хаантай Хөхнуурын газар айлчлан золголдох үедээ Бошигт жононд '''"Чакраварди сэцэн жонон хаши хаан"'''<ref name=":2">{{Cite book |last=М |first=Баярсайхан |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1-р |location=Улаанбаатар |pages=152 |publisher=Соёмбо принтинг}}</ref> цолыг Далай ламаас хүртэж, гурван цагийн сүм<ref name=":2" /> байгуулах амлалт өгчээ. 1592 он, 1594 онд ордосын цэргийг удирдан Мин улсын хойд хилийн боомтуудыг довтлон дээрэм тонуул хийв. 1596 онд цэргээ удирдан төвөдийн ойролцоох Шар Уйгурыг довтлон эзлэв.<ref name=":0">{{Cite book |last=М |first=Баярсайхан |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1-р |location=Улаанбаатар |pages=166}}</ref> 1607-1613 онд Бурхан Буддагийн шүтээний сүмийг бүтээлгэж, 1614 онд [[Майдар хутагт|Майдар хутагтыг]] нутагтаа залах үед Бошигт жононд '''Алтан хүрдийг эргүүлэгч Чакраварди сэцэн жонон хаан'''<ref name=":0" /> цол өргөн, Тайхал жүнхэн хатанд нь '''Дара бодиства номч далай сэцэн жүнхэн хатан'''<ref name=":0" /> цол өргөжээ. 1623 онд Ариг далай цоржоор Алтан Ганжуурыг бүтээлгэв. Тэрээр 1624 онд 59 насандаа таалал төгсөж, нас барсны дараа хөвгүүн [[Сэрэн эрдэнэ жонон|Сэрэн эрдэнэ хунтайж]] 1626 онд 35 насандаа залгамжлан хан орноо суугаад, 6 сар болж мөн тэр жилдээ халивай.<ref name=":1">{{Cite book |last=М |first=Баярсайхан |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=169}}</ref> Сэрэн эрдэнэ хунтайж өөд болсны дараа 1627 онд [[Ринчин жонон|Ринчин эеч дайчин]] 28 насандаа хан оронд суувай.<ref>{{Cite book |last=М |first=Баярсайхан |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=174}}</ref> == Гэр бүл == === Өвөг дээдэс === Элэн эцэг: [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] Хуланц эцэг: [[Барсболд хаан|Барсболд жонон хаан]] Элэнц эцэг: [[Гүнбилэг жонон]] Өвөг эцэг: [[Ноёндарь жонон|Ноёндар жонон]] Эцэг: [[Буянбаатар хунтайж]] === Дүү нар === # '''Өлзий''' билигт хунтайж # '''Банди''' мэргэн зоригт === Хатан === # Тайхал жүнхэн хатан<ref name=":0" /> === Хөвгүүд === # [[Ринчин жонон|'''Ринчин''' жонон]] (1600-1656) # [[Сэрэн эрдэнэ жонон|'''Сэрэн''' эрдэнэ жонон]] (1591<ref name=":1" />-1626) # [[Туба жонон|'''Туба''' тайсун хунтайж]] # '''Чуйла''' тайж == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Буянбаатар хунтайж]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Ордосын хаад|Ордосын жонон]] | дараа = [[Сэрэн эрдэнэ жонон]] | он = [[1576]]-[[1624]] }} {{end}} [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:1565 онд төрсөн]] [[Ангилал:1624 онд өнгөрсөн]] bca63xn4v11zy1ohvvofnkov2nff5op 0 55313 856537 841587 2026-05-17T08:55:05Z Megzer 20491 856537 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан|title=Ордосын мэргэн хар жонон|succession=Ордосын жонон|name=Гүнбилиг|reign=1519/1531-1542|predecessor=[[Барсболд жонон]]|successor=[[Ноёндарь жонон]]|birth_place=1506 он<br>Ордос аймаг|death_place=1542 он<br>Ордос аймаг|queen=Тансаг хатан|issue=[[Ноёндарь жонон]]|royal house=[[Боржигин]]|dynasty=[[Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]]|father=[[Барсболд жонон]]|mother=Бодон хатан}} '''Гүнбилэг мэргэн хар жонон''' (1506-1542{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=22}}/1550{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=138}}) бол [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] дунд хөвүүн [[Барсболд хаан|Барсболд жононгийн]] ахмад хөвүүн юм. Улаан барс жил{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=15}}{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=137}} буюу 1506 онд төрсөн. Тэрээр эцгийнхээ дараа 1519 онд [[Жонон|'''жонон''']] цолыг залгамжлаад, 1542 эсвэл 1550 оныг хүртэл [[Ордос|Ордос түмэнээр]] төвлөрсөн баруун гурван түмнийг захирсан. их хаанд нэр төдий захирагдаад, түүний үед баруун түмэн их хүчирхэг болсон. Түүний нэрийг түүхэнд Гүмэли, Гүнбилиг, Мэргэн хар жонон гэх зэргээр дуудлага, бичлэгийн зөрүү, буруу сонссон, эсхүл цолоор нь нэрлэх явдалтай нягт холбогдож байдаг. Түүнийг нас барсны дараа ууган хүү Ноёндара нь жонон цолыг залгамжлан Ордосын эзэн болсон ч, баруун гурван түмний улс төрийн төв нь дүү түмэдийн [[Алтан хан|Алтан ханд]] шилжсэн. == Түүхийн тойм == 1524 оны бич жилд урианхайны Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан зэрэг ноёд цэргийн хүчээр [[Боди Алаг хаан|Боди Алаг хааны]] хүрээг довтлон дээрэмдсэнд, Гүнбилэг жонон, түүний дүү Алтан нар нийтдээ Урианхай руу 6 удаа цэрэглэсэн ажээ. Энэхүү бослого 20 жил үргэлжилж 1544 онд дарагдсан ажээ.{{sfn|Монгол улсын түүх|2003|pp=81-82}} Урианхайг номхотгох зургаан удаагийн дайн болсноос таван удаад нь 1524, 1531, 1533, 1538, 1541 онд тус бүрт нь баруун түмний цэргийн хүч идэвхтэй оролцов. 1531 онд дүү Алтангийн хамтаар урианхайг Бурхат хан ууланд довтлон урианхайг бут цохисон.{{sfn|Монгол улсын түүх|2003|pp=81-82}} 1533 онд урианхайн ноёд Боди Алаг хааны орд гэрийг довтлон дээрэмдсэн тул, урианхайг хариу довтлов. Уг жилдээ хятадын Датун зэрэг хилийн хотууд руу довтлон дээрэм тонуул хийв. 1538 онд зургаан түмэн монголын хүчээр урианхайг довтлох үед баруун гурван түмнээ удирдан урианхайн Түрүй ноён, Гэрболд чинсан нарын ноёдыг барьж цаазлаад томоохон ялалт байгуулсанд, Боди Алаг хааны зарлигаар Гүнбилэг жононд "'''Мэргэн хар жонон'''" гэх цолоор шагнажээ. 1541 онд урианхайн үлдсэн цэргийн хүчийг довтлон заримыг нь олзлов. Хөх нуурт орогнож байсан Ибрай тайш, Бурхай тайш нарын бүлэглэлийг 1532 онд Шунхалаар даван Бухын голыг гаталж уйгудын Бурахай тайшийг довтлосонд, өөрийн охиноо Гүнбилэгт өгөөд зугтан оджээ.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=18-19}} 1534 онд ордос, түмэдийн цэргийг авч Хөхнуурын газрыг довтлов. 1542 онд Мин улсын [[Ланьжоу|Ланжоу]] хотыг довтлосны дараа 37 насандаа таалал төгсчээ.{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=22}} Харин түүний таалал төгссөн жилийг 17-р зууны түүхийн шастирт дараах хоёр байдлаар тэмдэглэжээ. # 1617 онд зохиогдсон "Эрдэнэ тунамал нэрт шастир" буюу "Чакраварди Алтан хааны тууж"-д "'''Хар барс жилд''' ('''1542 он''') гучин долоон насандаа, Хан тэнгэрийн заяагаар төрөл улирсан нь тийм булгээ"{{sfn|Заяабаатар|2006|pp=22}} # [[Саган сэцэн|Саган сэцний]] зохиосон [[Эрдэнийн товч|Эрдэнийн товчд]] "Мэргэн жонон арван есөн од болоод, дөчин тавнаа '''цагаан нохой''' ('''1550 он''') жилээ халивай" == Гэр бүл == Өвөг эцэг: [[Даян хаан]] Эцэг: [[Барсболд хаан|Барсболд жонон]] === Хатад === # Тансаг хатан: [[Түмэд]] Ханлины Найлан Шигэрийн охин. Ноёндарь жонон, Байшонхор тайжийг төрүүлсэн. # Эшигэ хатан: [[Халх]] [[Жалайр|Жалайрын]] Эсэн шигэчиний охин. Ойдарма номхон ноёныг төрүүлсэн. # Алтанчу сайн хатан: [[Түмэд]] [[Монголжин хошуу|Монголжины]] Чэгүдийн [[Хоосай тавнан|Хоосай тавнангийн]] охин.Номтарни гоо тайж, Буянхули дурал тайж, Базар үйзэн, Бадамсамбуу сэцэн нарыг төрүүлсэн. # Намурча хатан: [[Ибрай тайш|Ибарай тайшийн]] охин. Намудара дархан ноён, Унлахан илдэн ноён хоёрыг төрүүлсэн. === Үр хүүхэд === # [[Ноёндарь жонон|'''Ноёндара жонон''']]: Ордосын Дөрвөн хороо отогт эзэн суув{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=138}} # '''[[Байсанхор тайж]]''': баруун гарын Хэгүүд шувуучин, Урад тангуд отогт эзэн суув{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=138}} # [[Ойдарма номхон ноён|'''Ойдарма''' номхон ноён]]: баруун гарын Далад ханлин, Мэргид Баханас дээр эзэн суув{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=138}} # [[Номтарни гоо тайж|'''Номтарни''' гоо тайж]]:баруун гарын бэсүд, үүшин дээр суув{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=139}} # '''Буянхули дурал тайж''': баруун гарын Бэтэгин, Халигучин дээр эзэн суув{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=139}} # '''Базар''' үйзэн: зүүн гарын Хуучид, Хэриеэс дээр суув{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=139}} # '''Бадамсамбава''' сэцэн баатар: зүүн гарын Чагад, Мянгад, Хоньчин, Хояагучин дээр суув{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=139}} # '''Намудара''' дархан ноён: баруун гарын дөрвөн отог Уйгурчин дээр суув{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=139}} # '''Онлаган''' илдэн ноён: баруун гарын гурван отог Амахай-тан дээр суув.{{sfn|Баярсайхан|2006|pp=139}} {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Барсболд жонон]] | албан_тушаал = [[Умард Юань|Монгол улсын]] [[Жонон]] | дараа = [[Ноёндарь жонон]] | он = [[1519]]-[[1542]] }} {{end}} == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book|last=Д|first=Заяабаатар |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |year=2006 |edition=1-р |location=Улаанбаатар |publisher=Соёмбо принтинг}} *{{Cite book |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |last=М |first=Баярсайхан}} *{{Cite book |title=Монгол улсын түүх |year=2003 |volume=3 |location=Улаанбаатар|publisher= Адмон}} [[Ангилал:16-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:1506 онд төрсөн]] [[Ангилал:1542 онд өнгөрсөн]] <references responsive="" /> gz1xls13pjjgya4lyhf23g0y231bkpu 0 55322 856538 841588 2026-05-17T08:57:28Z Megzer 20491 856538 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан|title=Ордосын жонон|succession=Ордосын жонон|name=Ноёндарь|reign=1542-1572|predecessor=[[Гүнбилэг жонон]]|successor=[[Буянбаатар хунтайж]]|birth_place=1522 он<br>Ордос аймаг|death_place=1572 он<br>Ордос аймаг|queen=Сайн хатан|issue=[[Буянбаатар хунтайж]]|royal house=[[Боржигин]]|dynasty=[[Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]]|father=[[Гүнбилэг жонон]]|mother=Тансаг хатан}} '''Ноёндара жонон''' бол 1522－1572）[[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг мэргэн жононгийн]] түмэдийн ханлин отгоос гаралтай Тансаг хатнаас төрсөн ахмад хөвүүн юм. 1542 (1550<ref name=":0">{{Cite book |last=М |first=Баярсайхан |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=138 |publisher=Соёмбо принтинг}}</ref>)-1572 оны хооронд жонон цолыг залгамжилж, Ордосын Дөрвөн хороо<ref name=":0" /> отогийг 1572 он хүртэл захиран суусан. == Гэр бүл == === Хатан === * Сайн хатан<ref name=":1">{{Cite book |last=М |first=Баярсайхан |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1-р |location=Улаанбаатар |pages=139 |publisher=Соёмбо принтинг}}</ref>: Мангус чөөхүрийг төрүүлсэн. === Хүүхдүүд === # [[Буянбаатар хунтайж]] # Омтдүүрэн ноён # Омбодалай ноён # Бибаш отгон ноён # Мангус чөөхүр<ref name=":1" /> {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг]] | албан_тушаал = [[Жонон#Жонон цолтод (1434-1634)|Ордосын жонон]] | дараа = [[Буянбаатар хунтайж]] | он = [[1542]]-[[1572]] }} {{end}} == Эшлэл == [[Ангилал:Жонон]] [[Ангилал:1522 онд төрсөн]] [[Ангилал:1572 онд өнгөрсөн]] d978ol7ge7lwnayrpy6eh6c1ywp2kcp 0 62034 856503 847097 2026-05-16T20:54:49Z Boja02 50670 /* */ 856503 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Доналд Трамп | нэр нутгийн хэлээр = Donald Trump | зураг = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = Ерөнхийлөгч Доналд Трамп | улс = {{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар = [[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 45 | албан тушаал = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 2017 оны 1 сарын 20 | орлож буй = | дууссан огноо =2021 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч = [[Майк Пэнс]] | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 ={{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын | дугаар2 =[[Зураг:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|20px]] 47 | албан тушаал2 =[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо2 =2025 оны 1 сарын 20 | дууссан огноо2 =2029 оны 1 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч2 =Жэймс Дэвид Ванс | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = | эхэлсэн огноо3 = | дууссан огноо3 = | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = | дууссан огноо4 = | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = 1946 оны 6 сарын 14 | төрсөн газар = [[АНУ]], [[Нью-Йорк]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | яс үндэс нь = | хань = Меланиа Трамп | хүүхэд = б. Доналд, Иванка, Эрик, Тиффани, Баррон | төгссөн сургууль = Фордхам их сургууль, Пенсилвани мужийн их сургууль | мэргэжил = бизнесмэн | шашин = | нам = [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Нам]] | гарын үсэг = Donald Trump (Presidential signature).svg |зургийн тайлбар=Албан ёсны хөрөг, 2025}} '''Доналд Жон Трамп''' (буюу '''Дональд''', [[Англи хэл|англи]]. ''Donald John Trump''; 1946 оны 6-р сарын 14 төрсөн) - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] 45 болон 47 дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын 2016 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намаас]] нэр дэвшиж, Төрийн нарийн бичгийн дарга асан [[Хиллари Клинтон]]той өрсөлдөж, тус сонгуульд 2016 оны 11-р сарын 8-ны өдөр ялалт байгуулж сонгогдоод, 2017 оны 1-р сарын 20-ноос 2021 оны 1-р сарын 20 хүртэл бүрэн эрхээ хэрэгжүүлсэн. Бас 2024 оны 11-р сарын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намаас]] дахин нэр дэвшиж Дэд ерөнхийлөгч [[Камала Харрис|Камала Харристай]] өрсөлдөж, тус сонгуульд 2024 оны 11-р сарын 6-ны өдөр ялалт байгуулж АНУ-ын 47 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон бөгөөд 2025 оны 1-р сарын 20-нд тангараг өргөж 2029 оны 1-р сарын 20 хүртэл бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх болжээ. Бүгд Найрамдах Намын гишүүн. Олонд танигдсан бизнесмен. == Намтар == Доналд Жон Трамп 1946 оны 6-р сарын 14-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] төрсөн. Доналдыг төрөх үед эцэг Фред Трамп, эх Мэри Трамп нар есөн настай Марианна, долоон настай Фред, дөрвөн настай Элизабет нар Куинс дүүргийн Ямайка ([[Англи хэл|англи]]. ''Jamaica'') хороололд Уорехам гудамжинд амьдардаг байсан. Фред Трамп (1905-1999) нь орон сууцны барилга болон бусад дэд бүтцийн салбарт сонирхолтой хөрөнгө оруулагч байсан. Доналдын эх Мэри (1912-2000) гэрийн эзэгтэй байсан бөгөөд Ямайка хорооллын эмнэлэгт сайн дурын ажил хийдэг байжээ. Доналд Трампын эцгийн талын өвөг эцэг, эмэг эх нар нь [[Герман|Германаас]] ирсэн цагаачид байсан: [[Фредерик Трамп]] (Фридрих Трамп, 1869–1918 онд төрсөн) 1885 онд АНУ-д цагаачилж, 1892 онд иргэн болсон; түүний эхнэр Элизабет Крист (1880-1966). Тэд 1902 онд Рейнланд-Пфальц мужийн Каллштадт хотод гэрлэж байжээ. Таван настайдаа Трамп Куинс мужийн Форест Хиллс дэх "Кью-Форест" бага сургуулийн сурагч болжээ. Тэнд тэрээр өөр нэг нөлөө бүхий бизнесмэний хүү Питер Бранттай найзалсан байна. Хоёулаа спорт их сонирходог байжээ. Тэд "Бруклин Дожерс" [[Бэйсбол|бэйсболын]] багийн шүтэн бишрэгчид байсан бөгөөд зуны амралтын үеэр Трампын гэр бүл [[Флорида]] руу аялдаг байсан ажээ. 13 настайд нь эцэг эх нь Дональд хүүгийн эрч хүч, өөртөө итгэх итгэлийг зөв чиглэлд оруулахаар Нью-Йоркийн цэргийн академид илгээжээ. Энэ нь үр дүнд хүрсэн байна. Трамп Нью-Йорк мужийн умад хэсэгт байрлах академид суралцаж, академиас шагнал хүртэж, 1962, 1963 онд америк хөлбөмбөгийн багууд болон 1962-1964 онуудад [[Бэйсбол|бэйсболын]] багт тоглож байсан (1964 онд багийн ахлагч байсан). Мөн Дональд геометрийн хичээлдээ өндөр үнэлгээ авдаг бөгөөд охидын анхаарлыг татсан тул "эмэгтэйчүүдийн дуртай" гэх хоч авсан. Гэсэн хэдий ч түүнд ойр дотны найзууд байгаагүй. Зуны улиралд Трамп эцгийнхээ хамт цагийг өнгөрөөж, барилгын талбайд зочилж, үл хөдлөх бизнесийнх нь талаар суралцдаг байв. 1964 онд Цэргийн академиа дүүргэсэн. 1964 оноос хоёр жилийн хугацаанд Трамп Фордхамын их сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''Fordham University'') бизнесийн удирдлагын ангид суралцсан. Хоёр дахь жилээ төгсөхөд би энтрепренёршипийн чиглэлээр суралцахад илүү анхаарахаар шийдсэн. 1966 оны намар Дональд [[Пеннсилваний Их сургууль|Пенсильваны Их сургуулийн]] Вартон бизнесийн сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''The Wharton School of the University of Pennsylvania'') элсэн орж, 1968 онд санхүүгийн чиглэлд төвлөрч, эдийн засгийн ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Трамп эцгийнхээ компанид ажлын гараагаа эхэлж, Бруклин, Куинз, Стейтен Айланд дахь дундаж давхаргад зориулсан байр түрээслэх эцгийнхээ илүүд үздэг салбарт анхаарлаа төвлөрүүлжээ. 1971 онд Трамп [[Манхэттэн (Нью-Йорк)|Манхэттэн]] рүү нүүж, хорин нэг давхар байшингийн 17 давхарт байрлах студи байранд амьдарч байжээ. 1960 онд [[Игорь Кассини|Игорь Кассинигийн]] үүсгэн байгуулсан ''Le Club''-д ордог болж түүний дэлхийн алдар хүндийн зам дахь анхны алхам болсон байна. Тэнд тэрээр хуульч-өмгөөлөгч [[Рой Маркус Кон]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Roy Marcus Cohn''; 1927—1986) зэрэг үл хөдлөх хөрөнгө, банкны салбарын нөлөө бүхий хүмүүстэй уулзаж танилцсан байна. 1970-аад оны дундуур "[[Трампын байгууллага]]" (англи. ''The Trump Organization'') компани 60 тусдаа хэсгээс бүрдэж, [[Вашингтон (муж)|Вашингтон]], [[Мэрилэнд]], [[Виржини]] мужуудад орон сууцны барилгууд, [[Калифорни]], [[Лас-Вегас|Лас-Вегаст]] газар эзэмшдэг байв. Тэнд нь 1000 орчим хүн ажиллаж байсан. Сүүлд Трамп өөрөө өвлийн улиралд очдог байсан Колорадо мужийн Аспен хотод гурван байр эзэмшдэг; зуны амралтаа өнгөрөөдөг Лонг-Айлендын Уэйнскотт хотод болон Манхэттэнд байруудтай байсан. 1970-аад оны сүүлээр Америкийн архитектор Дер Скатт "[[Трамп цамхаг]]" төслийг боловсруулсан байна. Уг байгууламжийг 1979 оны 12-р сард нураасан хуучин Бонвит Теллер дэлгүүрийн суурин дээр барьсан байна. Үүнээс гадна ойролцоох "Tiffany" дэлгүүрээс агаарын эрхийг 5 сая доллараар худалдаж авсан юм. 1983 оны 4-р сард баригдаж дууссан барилгын ажил 190-200 сая долларын өртөгтэй байв. Трампын гэр бүл дээд давхарт байрлах гурван давхар пентхаусуудын нэгэнд тэр оны сүүлээр нүүж оржээ. 1986-1990 оны хооронд Дональд 375.2 сая ам.долларын ашиг олсон бөгөөд ихэнхдээ үл хөдлөх хөрөнгийн үйл ажиллагаанаас олсон байна. Долоо хоногт дунджаар 1.6 сая ам.долларын ашиг хийсэн байна. Энэ нь өдөрт 230,000 доллар, цагт бараг 10,000 доллар, минут тутамд 160 доллар эсвэл секундэд 2,66 доллар болж байгаа юм. 1989 он гэхэд санхүүгийн хямралын улмаас Трамп зээлээ төлж чадахгүйд хүрчээ. Тэрээр "Таж Махал" төслийн бүтээн байгуулалтад 1.1 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн бөгөөд голдуу өндөр хүүтэй сул бондод оруулсан байна. Дональдын хувийн баталгаагаар авсан зээлийн хүүг (75 сая доллар) төлөхийн тулд казиногийн жилийн орлого 1,3 сая доллар байх ёстой байсан. Гэтэл Атлантик хотын нэг ч мөрийтэй тоглоомын газар буюу Казино ийм хэмжээний орлого авч байгаагүй юм. 1989 онд Трампын хөрөнгийг 1,3-1,7 тэрбум доллараар үнэлж байсан бол дараа жил нь гурав дахин буурч, 500 сая долларт хүрсэн байна. 1993 он гэхэд Трамп 900 сая долларын хувийн өрөө дарж, бизнесийн өрийг мэдэгдэхүйц бууруулж, ойролцоогоор 3.5 тэрбум долларыг бууруулж чаджээ. Тэрээр "Trump Shuttle" агаарын тээврийн компанийг (1989 онд худалдаж авсан) өгөхөөс өөр аргагүй болсон ч "Трамп цамхаг"-ийг үлдээж, Атлантик Сити гурван казиногийн менежер хэвээр үлдэж чадсан байна. Зургаан жилийн турш Трамп Forbes сэтгүүлээс гаргасан АНУ-ын хамгийн баян 400 хүний ​​тоонд багтаж чадаагүй юм. 1996 онд тэрээр 373-р байр эзэлсэн (түүний хөрөнгө 450 сая доллараар үнэлэгдсэн). 1997 онд Дональд "тэрбумтнуудын клуб" -д эргэн ирж, 1.4 тэрбум доллараар бараг л шилдэг 100-д ​​багтжээ. Хоёр жилийн дараа тэрээр Forbes сэтгүүлийн 1.6 тэрбум ам.долларын тооцоог бараг 3 тэрбум доллараар дутуу үнэлсэн гэж хэлсэн. [[Файл:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|thumb|306x306px|Доналд Трамп Тангараг өргөх ёслолын үеэр]] == Ерөнхийлөгч == 2015 оны 1-р сарын 25-нд Дональд Трамп [[Айова]] мужид болсон АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүдийн уулзалтын үеэр ирэх 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших боломжоо хэлэлцэж байгаагаа зарлав. 6-р сарын 16-нд Манхэттэн дэх [[Трамп цамхаг|Трамп цамхагт]] байрлах төв байрандаа тэрээр Бүгд найрамдах намаас ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших хүсэлтэй байгаагаа албан ёсоор зарлаад "Би Бурханы бүтээсэн хамгийн агуу ерөнхийлөгч байх болно" гэж нэмж хэлэв. Тэрээр телевизийн хөтлөгч [[Опра Винфри|Опра Уинфрид]] дэд ерөнхийлөгчийн суудал амласан юм. Трампын сонгуулийн кампанит ажлын амлалтууд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|Владимир Путинтэй]] сайн харилцаа тогтоох тухай байсан. Дональд Трамп сонгуулийн кампанит ажлынхаа гол уриагаа “Америкийг дахин агуу болгоё” гэсэн юм. 2016 оны 7-р сарын 14-нд Трамп Индиана мужийн захирагч [[Майкл Пенс|Майкл Пенсийг]] Бүгд найрамдах намаас дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлнэ гэж мэдэгдэв. 2016 оны 7-р сарын 18-21-нд болсон Бүгд найрамдах намын үндэсний их хурал Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр Дональд Трампыг батлав. Майкл Пенсийг Бүгд найрамдах намаас АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн албан ёсны нэр дэвшигчээр батлав. 2016 оны 11-р сарын 8-нд Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, 11-р сарын 9-ний өдрийн санал тооллогын дүнгээр Дональд Трамп ялалт байгуулахад шаардагдах Сонгуулийн 270 саналын босгыг давсан байна. 2016 оны 11-р сарын 19-нд бүх мужуудын албан ёсны ялагчдыг зарлаж, Дональд Трамп 304 сонгуулийн санал авчээ. 2017 оны 1-р сарын 20-нд АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгч Дональд Трампын тангараг өргөх ёслол болов. Трампын өөрийнх нь хэлснээр тэрээр уламжлалт ёслолын илтгэлийг илтгэгч нарын тусламжгүйгээр бие даан бэлтгэсэн байна. АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгийн гол санаа бол улс орны эдийн засгийн хүчийг сэргээхэд чиглэсэн олон жилийн турш Америкт зориулсан санхүү, улс төрийн шинэ чиглэлийг бий болгох тухай мэдэгдлийг тэмдэглэж болно. == Гэр бүл == Тэрээр 3 удаа гэрлэж, тэдгээр эхнэрүүдээс нийт 5 хүүхэд, 8 ач зээтэй болсон. * Анхны эхнэр [[Чех|Чехийн]] загвар өмсөгч [[Ивана Зельничкова]]тай 1977 оны 4 сарын 7 нд Манхаттаны Марбл Коллегатэ сүмд гэрлэжээ. Түүнээс 1977 онд [[Бага Дональд Трамп|Бага Доналд Трамп]] , 1981 онд [[Иванка Трамп]], 1984 онд [[Эрик Трамп]] нар төрсөн. 1988 онд Ивана [[АНУ]]-ын иргэн болсон. 1990 онд салсан. * 1993 оны 12 сарын 20-нд [[Марла Энн Мэйплз]] гэх жүжигчинтэй гэрлэж, тэдний дундаас [[Тиффани Трамп]] төрсөн. 1999 онд салсан. * 1997 оноос [[Словени]]йн загвар өмсөгч [[Мелания Трамп|Меланиа Кнаусстай]] холбоотой болсон. 2004 оны 4 сард сүй тавьж, 2005 оны 1 сарын 22 нд гэрлэжээ. Тэдний дундаас 2006 оны 3-р сарын 20-нд [[Бэррон Трамп]] хүү мэндэлсэн байна. {{DEFAULTSORT:Трамп, Доналд}} [[Ангилал:Доналд Трамп| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хүн]] [[Ангилал:Америк хөлбөмбөгийн тэргүүн‎]] [[Ангилал:Уран зохиолын бус ном зохиогч]] [[Ангилал:Үл хөдлөх хөрөнгийн бизнесмен]] [[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Хуйвалдааны онолын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] 0qqusnydnsgp732xx42zm20d526gwy4 0 126551 856496 812065 2026-05-16T13:36:31Z Saruul 04 37290 НИТХ-ын даргаар Д.Ихбаяр 2026 оны 5 сарын 1-ний өдөр сонгогдсон. 856496 wikitext text/x-wiki {{Хууль тогтоох байгууллага | нэр = Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | уг_нутгийн_нэр = | одоогийн_ээлжийн_нэр = | сүлд_зураг = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | сүлд_зургийн_хэмжээ = 100px | хэдэн_танхимтай = Нэг танхим | дарга_эсвэл1 = -testing | дарга1 = | сонгууль1 = | дарга_эсвэл2 = Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга | дарга2 = | сонгууль2 = | нам2 = Дашнямын Ихбаяр, [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | гишүүний_тоо = 45 төлөөлөгч | бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = Ulaanbaatar city council composition as 12 October 2024.svg | бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ = 270px | өнгөрсөн_сонгууль1 = 2024 оны 10-р сарын 11-нд явагдсан. | ирэх_сонгууль1 = ''2028 он''. |одоогийн_ээлжийн_нэр=|seats1='''Эрх баригч олонх (40)'''<br>{{colorbox|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (40)<br/>'''Сөрөг хүчин (5)'''<br> {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (5) | session_room = Ulaanbaatar_Zakhirgaa_2023.jpg | хуран_чуулах_газар = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] хот,<br>[[Хан-Уул]] дүүрэг 23-р хороо,<br>Наадамчдын зам 1200,<br>Нийслэлийн нутгийн захиргааны цогцолбор | цахим_хаяг = [https://khural.ulaanbaatar.mn/ www.khural.ulaanbaatar.mn] }} '''Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал''' бол Нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын эрх барих дээд байгууллага мөн. [[Монгол улс|Монгол Улс]]<nowiki/>ын Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал нэг танхимтай, '''''дөчин таван гишүүнтэй''''' байна. Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын төлөөлөгчийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://web.archive.org/web/20190530064907/https://www.legalinfo.mn/law/details/367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./'' == Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралын түүхэн товчоо == === 1924-1992 === [[1924 он]]д Монгол орны нийслэл Улаанбаатар хот нь 1639 оноос шарын шашин, соёлын төв болон байгуулагдсанаас хойш 380 гаруй жилийн түүхэн замналыг туулж 28 удаа нүүдэллэсээр дөрвөн уулын дунд Тунгалаг Туул, Сэрүүн Сэлбийн хөвөөнд суурьшсаар өдийг хүрчээ. 1924 онд хуралдсан БНМАУ-ын анхдугаар их хурлаас баталсан Үндсэн хуульд Улаанбаатар хотын удирдлага, түүнийг тогтолцоог тодорхойлсноос хойш таван удаагийн Үндсэн хуульд улам баталгаажиж Хөдөлмөрчдийн Депутатуудын хурал /ХДХ/, Ардын Депутатуудын хурал /АДХ/, Ардын Депутатуудын Хурал болон Гүйцэтгэх захиргааны бүтцээс Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, Засаг дарга гэсэн хоёр субъект бүхий тогтолцоог бий болгосон байна. Энэ нь нийслэл Улаанбаатар хотод орон нутгийн төрийн эрх барих чиг үүрэгтэй “хурал”-аас иргэдээсээ сонгогдож, иргэддээ ажлаа тайлагнадаг, иргэдийн хүсэл сонирхол, эрх ашгийг илэрхийлдэг нутгийн өөрөө удирдах байгууллага болох “Хурал” нөгөө талаас хурлаас нэр дэвшин, Ерөнхий сайд, дээд шатны Засаг даргаар батламжлагдсан “хурал” төр засгийн бодлого, шийдвэрийг хэрэгжүүлдэг “Засаг дарга” /төрийн удирдлага/ гэсэн хоёр субъект Нийслэл Улаанбаатар хотын удирдлагын чиг үүргийг хэрэгжүүлж байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл нийслэл хотын удирдлагын асуудал нь Монгол Улсын анхдугаар Үндсэн хуулиар баталгаажиж, Хурал, Захиргаа гэсэн тогтолцоо бий болжээ. Улс төр, нийгэм, эдийн засаг, аж ахуйн соёлын төв болж өөрийн гэсэн байр суурьтай, өнгө төрхтэй, бүтэц тогтолцоотой, удирдлага зохион байгуулалтын өөрийн гэсэн шинж чанар бүхий улсын нийслэл болж, хөгжсөөр иржээ. === 1992-1996 === 1992 онд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, УИХ-аас “Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний удирдлагын тухай” хуулийг хэрэгжүүлэх зарим арга хэмжээний тухай 1992 оны 8 дугаар сарын 21-ний өдрийн 23 тоот тогтоол гаргаж, Орон нутгийн хурлыг шинэчлэн байгуулах, Засаг дарга нарыг томилох ажлыг 1992 оны 9 дүгээр сард багтаан зохион байгуулахаар заажээ. Орон нутгийн хурлын сонгууль явуулах тухай тусгайлсан хууль гаргаагүй бөгөөд “Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай” хуульд “Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн удирдлага гэсэн нэг бүлэг /II бүлэг/, удирдлагын тогтолцоо /II бүлгийн 7-р зүйл/ хурал, түүнийг байгуулах /II бүлгийн 9-р зүйл/ гэсэн зүйлийг шинээр нэмж оруулжээ. Нийслэлд Орон нутгийн хурлыг шинэчлэн байгуулах, Засаг дарга нарыг нэр дэвшүүлэх ажил 9 дүгээр сарын 10-аас 20-ны өдрийн дотор явагдаж дууссан бөгөөд сонгуулийн кампанит ажил явагдаж, сурталчилгаа хийгдээгүй байна. Нийслэлийн 12 дүүрэг, 119 хороонд Иргэдийн нийтийн хурлууд болж, хороо бүр хурлаараа дүүрэгтээ тав, таван төлөөлөгч сонгож дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлыг, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас нийслэлд дүүрэг бүрээс хүн амынхаа тооноос хамаарч тус бүр 2-8 төлөөлөгч, тухайлбал Баянзүрх, Баянгол, Сонгинохайрхан, Сүхбаатар, Чингэлтэй, Хан-Уул, Налайх, Багануур дүүргээс тус бүр 8, Багахангай, Гацуурт, Жаргалант, Туул дүүргээс тус бүр 2 төлөөлөгч сонгогдсон байна. Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хуралд 137 хүн нэр дэвшиж 72 хүн сонгогдсоноос 58 төлөөлөгч буюу 80 хувь нь МАН, 3 төлөөлөгч буюу 6 хувь нь МҮДН, 1 төлөөлөгч МСДН, 10 төлөөлөгч буюу 14 хувь нь нам бус байв. === 1996-2000 === Аймаг, нийслэл, сум дүүргийн ИТХ-ыг сонгох сонгуулийн хууль 1996 оны VIII сард батлагдсанаар, бүх шатны Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлыг сонгох сонгуулийн бие даасан хуультай болсон юм. Энэ хууль нь урьд өмнөх АДХ-ыг сонгох сонгуулийн хуулиас эрс өөрчлөгдсөн олон намын тогтолцоо бүхий олон мандаттай, ардчилсан сонгуулийн тухай асуудлыг хуульчилж өгснөөрөө онцлог байв. Орон нутгийн хурлуудын сонгуулийн хуульд нам, эвсэл нэр дэвшигчдээ жагсаалтаар нэр дэвшүүлэх бөгөөд нэр дэвшигчдийн тоо, тухайн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Төлөөлөгчдийн тооноос илүүгүй байна. Харин сум, дүүрэг, баг, хороо бүрд нэг нэг хүний нэрийг дээд шатны хуралд тухайн Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг төлөөлөн нэр дэвшүүлнэ гэж заасан байна. Сонгуулийн хуулийн дагуу Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд улс төрийн 3 нам, нэг эвсэл оролцохоо алба ёсоор мэдэгдсэний дагуу Нийслэлийн сонгуулийн хороо бүртгэж, 40 суудлын төлөө дээрх нам, эвслээс 129 хүн, бие дааж 4 хүн нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчдээс нийслэл, дүүргийн хуралд 37 хүний нэр давхарлан дэвшигдсэний дотор 70 нь МАН, 7 нь МҮАН-МСДН-ын “Ардчилсан холбоо эвсэл” /АХЭ/, 23 нь МУНН-ын гишүүд байв. Нийслэлд сонгогчдын нэрийн жагсаалтад 294,557 сонгогч бүртгэгдсэнээс 182,643 хүн буюу 62.6 хувь нь санал хураалтад оролцсон байна. Нийслэлийн ИТХ-д сонгуулийн хуулиар тогтоосон 40 төлөөлөгчийг сонгохоос нам, эвслийн жагсаалтаар 31, Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж болох 9 дүүрэг тус бүрээс нэг нэг хүн, бүгд 9 хүн сонгогджээ. МАН нийслэлийн 40 суудлын 23-ыг авснаас намын жагсаалтаар 15, Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж болох дүүргийн төлөөллөөр 8, МҮАН-МСДН-ын Ардчилсан холбоо эвсэл жагсаалтаар 16, /МҮАН-9, МСДН-6, МНН-1/ дүүргийн төлөөллөөр нам бус 1 хүн авчээ. === 2000-2004 === Улаанбаатар хотод орон нутгийн сонгууль 2000 оны 10 дугаар сарын 8-ны өдөр явагджээ. Нийслэл, дүүргийн ИТХ-ын сонгуульд улс төрийн 8 нам, нэг эвсэл оролцох тухайгаа нийслэлийн сонгуулийн хороонд мэдэгдэн Нийслэлийн ИТХ-ын 40 тойрогт нам, эвслээс 157 хүн нэр дэвшигдсэнээс МАН-ын 40, “Ардчилсан холбоо эвсэл”-ээс 40, Эх орон-МАШСН-аас 38, ИЗН-аас 14, МБНН-аас 7, МИАШЛН-аас 1 хүн тус тус дэвшсэн бөгөөд 1 хүн биеэ даан нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчдээс 65 хүн нийслэл болон дүүргийн хуралд давхар дэвшигдсэний 10 нь МАН-ын, 18 нь “Ардчилсан холбоо эвсэл”-ийн, 7 нь МБНН-ын, 18 нь Эх орон-МАШСН-ын, 7 нь ИЗН-ын гишүүд байжээ. === 2004-2008 === 2004 оны 10 дугаар сарын 17-нд явагджээ. Нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын санал авах ажлыг зохион байгуулах сонгуулийн 126 хэсгийн хороо байгуулагдсан 1516 хүн ажиллав. Улс төрийн 4 нам, 1 эвсэл, нийслэл дүүргийн ИТХ-ын сонгуульд оролцох тухайгаа “Нийслэлийн сонгуулийн хороо”-нд мэдэгдэн Нийслэлийн ИТХ-ын 40 тойрогт нам, эвслээс нийт 141 хүн дэвшигдсэнээс МАН-аас 40, “Эх-орон Ардчилсан хүчний эвсэл”-ээс 40, МНН-аас 2, МУНН-аас 36, БНН-аас 17 хүн тус тус дэвшсэн бөгөөд 6 хүн бие даан нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчээс 64 хүн нийслэл, дүүргийн хуралд давхар дэвшигдсэний 16 нь МАН, 16 нь “Эх-орон Ардчилсан хүчний эвсэл”, 11 нь МУНН, 17 нь БНН, 4 нь бие даан нэр дэвшигч байв. === 2008-2012 === 2008 оны 10 дугаар сарын 12-нд явагдаж Орон нутгийн сонгуульд нийт 7 нам оролцжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын 15 тойрогт 45 мандатын төлөө 165 хүн нэр дэвшсэнээс 45 нь МАН-аас, 45 нь АН-аас, 11 хүн МУНН-аас, 3 хүн Эх орон намаас, 3 хүн ИЗН-аас, 18 хүн нь МНН-аас, 1 хүн нь Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч намаас тус тус дэвшсэн бөгөөд 42 хүн бие дааж нэрээ дэвшүүлжээ. Орон нутгийн сонгуулийн тухай хуулийн холбогдох заалтын дагуу нийслэлийн сонгогчдын ирц хүрээгүйгээс НИТХ-ыг сонгох сонгууль , Баянзүрх, Сонгинохайрхан, Чингэлтэй дүүргийн ИТХ-ыг сонгох сонгууль хүчингүй болжээ. Дахин сонгуульд нийслэлийн хэмжээнд нэрийн жагсаалтад нийт 436964 сонгогч бүртгэгдсэнээс 286644 сонгогч буюу 65.6 хувь нь саналаа өгч Нийслэлийн ИТХ-ын сонгууль хуульд зааснаар хүчинтэй болж өнгөрсөн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын дахин сонгуулийн дүнгээр нийслэлийн 15 тойргийн 45 мандатын 36 мандатыг МАН-аас нэр дэвшигчид, 9 мандатыг АН-аас нэр дэвшигчид авч Нийслэлийн ИТХ-ын Төлөөлөгчөөр сонгогдсон байна. === 2012-2016 === УИХ болон нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийн саналыг нэгэн зэрэг авах ажлыг зохион байгуулжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд 9 нам, 2 эвсэл, нийт 11 субъект оролцох тухайгаа мэдэгдэж, нийслэлийн сонгуулийн 30 тойрогт 30 мандатын төлөө 224 хүн, намын жагсаалтаар 15 мандатын төлөө 87 хүн, нийт 331 хүн нэр дэвшсэнээс МАН, АН, МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс тус бүр 45, бие даан 3 хүн нэрээ дэвшүүлсэн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын нэрсийн жагсаалтад нийт 805580 сонгогч бүртгэгдсэнээс 517006 сонгогч буюу 64,18 хувь нь саналаа өгч, сонгууль хүчинтэй болжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийн дүнгээр нийслэлийн 30 тойргийн 30 мандатын 20 мандатыг Ардчилсан намаас нэр дэвшигчид, 10 мандатыг МАН-аас нэр дэвшигчид хамгийн олон санал авч Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгчөөр сонгогджээ. Жагсаалтын 15 мандатыг нам, эвслийн авсан саналаар хуваарилахад АН-аас нэр дэвшигчид 6, МАН, МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс нэр дэвшигчид тус бүр 4 мандатыг, ИЗНН-аас 1 мандатыг авч жагсаалтаар нэр дэвшигчдийг дарааллын дагуу Төлөөлөгчөөр сонгогдсонд тооцсон байна. Нийслэлийн ИТХ-ын 45 төлөөлөгчийн 26 нь АН, 14 нь МАН, 4 нь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвсэл, 1 нь ИЗНН-аас нэр дэвшигчид болжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдаан 2012 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдөр хуралдаж, НИТХ-ын даргаар Д.Баттулгыг сонгов === 2016-2020 === 2016 оны Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит сонгуулийн үр дүнгээр Монгол Ардын Нам нийслэлчүүдийн үнэмлэхүй олонхын саналыг авч, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 45 суудлын 34-ийг бүрдүүлэв. Ардчилсан нам 11 суудлыг авч, сөрөг хүчний үүрэг гүйцэтгэлээ. Нийслэлийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдаанаас Цэндийн Сандуйг Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар сонгосон бол, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид [[Сундуйн Батболд|Сундуйн Батболдыг]] дэвшүүлэн, Ерөнхий сайдад уламжиллаа. 2019 онд Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит бус хуралдаанаар Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар Төлөөлөгч [[Сайнбуянгийн Амарсайхан|Сайнбуянгийн Амарсайханыг]] томилсон бол, Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар Төлөөлөгч [[Рэнцэндагвын Дагва|Рэнцэндагвын Дагвыг]] сонголоо. == Бүтэц == == НИТХ-ын үе, үеийн дарга нар<ref>{{cite web | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/history | title=Түүхэн товчоо | website=khural.ulaanbaatar.mn | access-date=2024-11-03 | archive-date=2024-07-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240703150026/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/history | url-status=dead }}</ref> == {| class="wikitable" !Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа||Нам, эвсэл |- |1||[[Жигжидсүрэнгийн Ядамсүрэн]]||1992-1996||МАХН |- |2||[[Цэрэндэмбэрэлийн Баасанжав]]||1996-2000||МАХН |- |3||[[Түдэвийн Билэгт]]||2000-2004||МАХН |- |4||[[Нордовын Болормаа]]||2004-2007||МАХН |- |5||[[Гомбосүрэнгийн Мөнхбаяр]]||2007-2008||МАХН |- |6||[[Түдэвийн Билэгт]]||2008-2012||МАХН (2011 оноос МАН) |- |7||[[Дашжамцын Баттулга]]||2012-2016||АН |- |8||[[Цэндийн Сандуй]]||2016-2017||МАН |- |9||[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]||2017-2019||МАН |- |10||[[Рэнцэндагвын Дагва]]||2019-2020||МАН |- |11||[[Жанцангийн Батбаясгалан]]||2020-2024||МАН |- |12||[[Амарбаясгалангийн Баяр]]||2024-2026<ref>{{cite web | author=П.Булган | url=https://itoim.mn/a/2026/04/27/capital/spm?1c034db6acddffcc3f43a07fd89219f0 | title=НИТХ-ын дарга А.Баярыг огцрууллаа | website=itoim.mn | date=2026-04-27 | access-date=2025-05-16}}</ref>||МАН |- |13||[[Дашнямын Ихбаяр]]||2026 оноос<ref>{{cite web | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/news/HOT/2128 | title=НИТХ-ын даргаар Д.Ихбаярыг сонгож батламжлав. | website=khural.ulaanbaatar.mn | date=2026-05-01 | access-date=2025-05-16}}</ref>||МАН |} == Цахим хуудас == * [https://web.archive.org/web/20230527133615/https://khural.ulaanbaatar.mn/ Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал] * [https://khural.ulaanbaatar.mn/representative Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал төлөөлөгчид 2020-2024] *ВИДЕО: Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралын танилцуулгыг [https://www.youtube.com/@user-ei9ok3wc3p/videos эндээс] үзнэ үү. == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал| ]] [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:Азийн парламент|нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] dv2pjrnvq6rw0fls4bdifxdb9xzcowv 856498 856496 2026-05-16T14:09:43Z Saruul 04 37290 Эхлэл хэсгийн ташаарсан бичвэрийг засав. 856498 wikitext text/x-wiki {{Хууль тогтоох байгууллага | нэр = Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | уг_нутгийн_нэр = | одоогийн_ээлжийн_нэр = | сүлд_зураг = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | сүлд_зургийн_хэмжээ = 100px | хэдэн_танхимтай = Нэг танхим | дарга_эсвэл1 = | дарга1 = | сонгууль1 = | дарга_эсвэл2 = Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга | дарга2 = | сонгууль2 = | нам2 = Дашнямын Ихбаяр, [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | гишүүний_тоо = 45 төлөөлөгч | бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = Ulaanbaatar city council composition as 12 October 2024.svg | бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ = 270px | өнгөрсөн_сонгууль1 = 2024 оны 10-р сарын 11-нд явагдсан. | ирэх_сонгууль1 = ''2028 он''. |одоогийн_ээлжийн_нэр=|seats1='''Эрх баригч олонх (40)'''<br>{{colorbox|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (40)<br/>'''Сөрөг хүчин (5)'''<br> {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (5) | session_room = Ulaanbaatar_Zakhirgaa_2023.jpg | хуран_чуулах_газар = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] хот,<br>[[Хан-Уул]] дүүрэг 23-р хороо,<br>Наадамчдын зам 1200,<br>Нийслэлийн нутгийн захиргааны цогцолбор | цахим_хаяг = [https://khural.ulaanbaatar.mn/ www.khural.ulaanbaatar.mn] }} '''Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал''' нь нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын нутаг дэвсгэрт байнга оршин суугаа сонгуулийн эрх бүхий иргэдээс сонгогддог, хуулиар тусгайлан олгосон чиг үүрэг, бүрэн эрхийг хамтын удирдлагын зарчим дээр тулгуурлан хэрэгжүүлдэг нутгийн өөрөө удирдах байгууллага юм.<ref name=ЗЗНД>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891904801 | title=Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль | website=legalinfo.mn | date=2020-12-24 | access-date=2026-05-16}}</ref> Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал 45 төлөөлөгчтэй,<ref name=ЗЗНД/> бүрэн эрхийн хугацаа нь дөрвөн жил байна.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 | title=Монгол Улсын Үндсэн хууль | website=legalinfo.mn | date=1992-01-13 | access-date=2026-05-16}}</ref> == Түүх == === 1924-1992 === [[1924 он]]д Монгол орны нийслэл Улаанбаатар хот нь 1639 оноос шарын шашин, соёлын төв болон байгуулагдсанаас хойш 380 гаруй жилийн түүхэн замналыг туулж 28 удаа нүүдэллэсээр дөрвөн уулын дунд Тунгалаг Туул, Сэрүүн Сэлбийн хөвөөнд суурьшсаар өдийг хүрчээ. 1924 онд хуралдсан БНМАУ-ын анхдугаар их хурлаас баталсан Үндсэн хуульд Улаанбаатар хотын удирдлага, түүнийг тогтолцоог тодорхойлсноос хойш таван удаагийн Үндсэн хуульд улам баталгаажиж Хөдөлмөрчдийн Депутатуудын хурал /ХДХ/, Ардын Депутатуудын хурал /АДХ/, Ардын Депутатуудын Хурал болон Гүйцэтгэх захиргааны бүтцээс Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, Засаг дарга гэсэн хоёр субъект бүхий тогтолцоог бий болгосон байна. Энэ нь нийслэл Улаанбаатар хотод орон нутгийн төрийн эрх барих чиг үүрэгтэй “хурал”-аас иргэдээсээ сонгогдож, иргэддээ ажлаа тайлагнадаг, иргэдийн хүсэл сонирхол, эрх ашгийг илэрхийлдэг нутгийн өөрөө удирдах байгууллага болох “Хурал” нөгөө талаас хурлаас нэр дэвшин, Ерөнхий сайд, дээд шатны Засаг даргаар батламжлагдсан “хурал” төр засгийн бодлого, шийдвэрийг хэрэгжүүлдэг “Засаг дарга” /төрийн удирдлага/ гэсэн хоёр субъект Нийслэл Улаанбаатар хотын удирдлагын чиг үүргийг хэрэгжүүлж байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл нийслэл хотын удирдлагын асуудал нь Монгол Улсын анхдугаар Үндсэн хуулиар баталгаажиж, Хурал, Захиргаа гэсэн тогтолцоо бий болжээ. Улс төр, нийгэм, эдийн засаг, аж ахуйн соёлын төв болж өөрийн гэсэн байр суурьтай, өнгө төрхтэй, бүтэц тогтолцоотой, удирдлага зохион байгуулалтын өөрийн гэсэн шинж чанар бүхий улсын нийслэл болж, хөгжсөөр иржээ. === 1992-1996 === 1992 онд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, УИХ-аас “Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний удирдлагын тухай” хуулийг хэрэгжүүлэх зарим арга хэмжээний тухай 1992 оны 8 дугаар сарын 21-ний өдрийн 23 тоот тогтоол гаргаж, Орон нутгийн хурлыг шинэчлэн байгуулах, Засаг дарга нарыг томилох ажлыг 1992 оны 9 дүгээр сард багтаан зохион байгуулахаар заажээ. Орон нутгийн хурлын сонгууль явуулах тухай тусгайлсан хууль гаргаагүй бөгөөд “Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай” хуульд “Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн удирдлага гэсэн нэг бүлэг /II бүлэг/, удирдлагын тогтолцоо /II бүлгийн 7-р зүйл/ хурал, түүнийг байгуулах /II бүлгийн 9-р зүйл/ гэсэн зүйлийг шинээр нэмж оруулжээ. Нийслэлд Орон нутгийн хурлыг шинэчлэн байгуулах, Засаг дарга нарыг нэр дэвшүүлэх ажил 9 дүгээр сарын 10-аас 20-ны өдрийн дотор явагдаж дууссан бөгөөд сонгуулийн кампанит ажил явагдаж, сурталчилгаа хийгдээгүй байна. Нийслэлийн 12 дүүрэг, 119 хороонд Иргэдийн нийтийн хурлууд болж, хороо бүр хурлаараа дүүрэгтээ тав, таван төлөөлөгч сонгож дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлыг, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас нийслэлд дүүрэг бүрээс хүн амынхаа тооноос хамаарч тус бүр 2-8 төлөөлөгч, тухайлбал Баянзүрх, Баянгол, Сонгинохайрхан, Сүхбаатар, Чингэлтэй, Хан-Уул, Налайх, Багануур дүүргээс тус бүр 8, Багахангай, Гацуурт, Жаргалант, Туул дүүргээс тус бүр 2 төлөөлөгч сонгогдсон байна. Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хуралд 137 хүн нэр дэвшиж 72 хүн сонгогдсоноос 58 төлөөлөгч буюу 80 хувь нь МАН, 3 төлөөлөгч буюу 6 хувь нь МҮДН, 1 төлөөлөгч МСДН, 10 төлөөлөгч буюу 14 хувь нь нам бус байв. === 1996-2000 === Аймаг, нийслэл, сум дүүргийн ИТХ-ыг сонгох сонгуулийн хууль 1996 оны VIII сард батлагдсанаар, бүх шатны Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлыг сонгох сонгуулийн бие даасан хуультай болсон юм. Энэ хууль нь урьд өмнөх АДХ-ыг сонгох сонгуулийн хуулиас эрс өөрчлөгдсөн олон намын тогтолцоо бүхий олон мандаттай, ардчилсан сонгуулийн тухай асуудлыг хуульчилж өгснөөрөө онцлог байв. Орон нутгийн хурлуудын сонгуулийн хуульд нам, эвсэл нэр дэвшигчдээ жагсаалтаар нэр дэвшүүлэх бөгөөд нэр дэвшигчдийн тоо, тухайн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Төлөөлөгчдийн тооноос илүүгүй байна. Харин сум, дүүрэг, баг, хороо бүрд нэг нэг хүний нэрийг дээд шатны хуралд тухайн Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг төлөөлөн нэр дэвшүүлнэ гэж заасан байна. Сонгуулийн хуулийн дагуу Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд улс төрийн 3 нам, нэг эвсэл оролцохоо алба ёсоор мэдэгдсэний дагуу Нийслэлийн сонгуулийн хороо бүртгэж, 40 суудлын төлөө дээрх нам, эвслээс 129 хүн, бие дааж 4 хүн нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчдээс нийслэл, дүүргийн хуралд 37 хүний нэр давхарлан дэвшигдсэний дотор 70 нь МАН, 7 нь МҮАН-МСДН-ын “Ардчилсан холбоо эвсэл” /АХЭ/, 23 нь МУНН-ын гишүүд байв. Нийслэлд сонгогчдын нэрийн жагсаалтад 294,557 сонгогч бүртгэгдсэнээс 182,643 хүн буюу 62.6 хувь нь санал хураалтад оролцсон байна. Нийслэлийн ИТХ-д сонгуулийн хуулиар тогтоосон 40 төлөөлөгчийг сонгохоос нам, эвслийн жагсаалтаар 31, Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж болох 9 дүүрэг тус бүрээс нэг нэг хүн, бүгд 9 хүн сонгогджээ. МАН нийслэлийн 40 суудлын 23-ыг авснаас намын жагсаалтаар 15, Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж болох дүүргийн төлөөллөөр 8, МҮАН-МСДН-ын Ардчилсан холбоо эвсэл жагсаалтаар 16, /МҮАН-9, МСДН-6, МНН-1/ дүүргийн төлөөллөөр нам бус 1 хүн авчээ. === 2000-2004 === Улаанбаатар хотод орон нутгийн сонгууль 2000 оны 10 дугаар сарын 8-ны өдөр явагджээ. Нийслэл, дүүргийн ИТХ-ын сонгуульд улс төрийн 8 нам, нэг эвсэл оролцох тухайгаа нийслэлийн сонгуулийн хороонд мэдэгдэн Нийслэлийн ИТХ-ын 40 тойрогт нам, эвслээс 157 хүн нэр дэвшигдсэнээс МАН-ын 40, “Ардчилсан холбоо эвсэл”-ээс 40, Эх орон-МАШСН-аас 38, ИЗН-аас 14, МБНН-аас 7, МИАШЛН-аас 1 хүн тус тус дэвшсэн бөгөөд 1 хүн биеэ даан нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчдээс 65 хүн нийслэл болон дүүргийн хуралд давхар дэвшигдсэний 10 нь МАН-ын, 18 нь “Ардчилсан холбоо эвсэл”-ийн, 7 нь МБНН-ын, 18 нь Эх орон-МАШСН-ын, 7 нь ИЗН-ын гишүүд байжээ. === 2004-2008 === 2004 оны 10 дугаар сарын 17-нд явагджээ. Нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын санал авах ажлыг зохион байгуулах сонгуулийн 126 хэсгийн хороо байгуулагдсан 1516 хүн ажиллав. Улс төрийн 4 нам, 1 эвсэл, нийслэл дүүргийн ИТХ-ын сонгуульд оролцох тухайгаа “Нийслэлийн сонгуулийн хороо”-нд мэдэгдэн Нийслэлийн ИТХ-ын 40 тойрогт нам, эвслээс нийт 141 хүн дэвшигдсэнээс МАН-аас 40, “Эх-орон Ардчилсан хүчний эвсэл”-ээс 40, МНН-аас 2, МУНН-аас 36, БНН-аас 17 хүн тус тус дэвшсэн бөгөөд 6 хүн бие даан нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчээс 64 хүн нийслэл, дүүргийн хуралд давхар дэвшигдсэний 16 нь МАН, 16 нь “Эх-орон Ардчилсан хүчний эвсэл”, 11 нь МУНН, 17 нь БНН, 4 нь бие даан нэр дэвшигч байв. === 2008-2012 === 2008 оны 10 дугаар сарын 12-нд явагдаж Орон нутгийн сонгуульд нийт 7 нам оролцжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын 15 тойрогт 45 мандатын төлөө 165 хүн нэр дэвшсэнээс 45 нь МАН-аас, 45 нь АН-аас, 11 хүн МУНН-аас, 3 хүн Эх орон намаас, 3 хүн ИЗН-аас, 18 хүн нь МНН-аас, 1 хүн нь Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч намаас тус тус дэвшсэн бөгөөд 42 хүн бие дааж нэрээ дэвшүүлжээ. Орон нутгийн сонгуулийн тухай хуулийн холбогдох заалтын дагуу нийслэлийн сонгогчдын ирц хүрээгүйгээс НИТХ-ыг сонгох сонгууль , Баянзүрх, Сонгинохайрхан, Чингэлтэй дүүргийн ИТХ-ыг сонгох сонгууль хүчингүй болжээ. Дахин сонгуульд нийслэлийн хэмжээнд нэрийн жагсаалтад нийт 436964 сонгогч бүртгэгдсэнээс 286644 сонгогч буюу 65.6 хувь нь саналаа өгч Нийслэлийн ИТХ-ын сонгууль хуульд зааснаар хүчинтэй болж өнгөрсөн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын дахин сонгуулийн дүнгээр нийслэлийн 15 тойргийн 45 мандатын 36 мандатыг МАН-аас нэр дэвшигчид, 9 мандатыг АН-аас нэр дэвшигчид авч Нийслэлийн ИТХ-ын Төлөөлөгчөөр сонгогдсон байна. === 2012-2016 === УИХ болон нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийн саналыг нэгэн зэрэг авах ажлыг зохион байгуулжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд 9 нам, 2 эвсэл, нийт 11 субъект оролцох тухайгаа мэдэгдэж, нийслэлийн сонгуулийн 30 тойрогт 30 мандатын төлөө 224 хүн, намын жагсаалтаар 15 мандатын төлөө 87 хүн, нийт 331 хүн нэр дэвшсэнээс МАН, АН, МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс тус бүр 45, бие даан 3 хүн нэрээ дэвшүүлсэн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын нэрсийн жагсаалтад нийт 805580 сонгогч бүртгэгдсэнээс 517006 сонгогч буюу 64,18 хувь нь саналаа өгч, сонгууль хүчинтэй болжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийн дүнгээр нийслэлийн 30 тойргийн 30 мандатын 20 мандатыг Ардчилсан намаас нэр дэвшигчид, 10 мандатыг МАН-аас нэр дэвшигчид хамгийн олон санал авч Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгчөөр сонгогджээ. Жагсаалтын 15 мандатыг нам, эвслийн авсан саналаар хуваарилахад АН-аас нэр дэвшигчид 6, МАН, МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс нэр дэвшигчид тус бүр 4 мандатыг, ИЗНН-аас 1 мандатыг авч жагсаалтаар нэр дэвшигчдийг дарааллын дагуу Төлөөлөгчөөр сонгогдсонд тооцсон байна. Нийслэлийн ИТХ-ын 45 төлөөлөгчийн 26 нь АН, 14 нь МАН, 4 нь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвсэл, 1 нь ИЗНН-аас нэр дэвшигчид болжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдаан 2012 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдөр хуралдаж, НИТХ-ын даргаар Д.Баттулгыг сонгов === 2016-2020 === 2016 оны Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит сонгуулийн үр дүнгээр Монгол Ардын Нам нийслэлчүүдийн үнэмлэхүй олонхын саналыг авч, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 45 суудлын 34-ийг бүрдүүлэв. Ардчилсан нам 11 суудлыг авч, сөрөг хүчний үүрэг гүйцэтгэлээ. Нийслэлийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдаанаас Цэндийн Сандуйг Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар сонгосон бол, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид [[Сундуйн Батболд|Сундуйн Батболдыг]] дэвшүүлэн, Ерөнхий сайдад уламжиллаа. 2019 онд Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит бус хуралдаанаар Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар Төлөөлөгч [[Сайнбуянгийн Амарсайхан|Сайнбуянгийн Амарсайханыг]] томилсон бол, Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар Төлөөлөгч [[Рэнцэндагвын Дагва|Рэнцэндагвын Дагвыг]] сонголоо. == Бүтэц == == НИТХ-ын үе, үеийн дарга нар<ref>{{cite web | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/history | title=Түүхэн товчоо | website=khural.ulaanbaatar.mn | access-date=2024-11-03 | archive-date=2024-07-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240703150026/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/history | url-status=dead }}</ref> == {| class="wikitable" !Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа||Нам, эвсэл |- |1||[[Жигжидсүрэнгийн Ядамсүрэн]]||1992-1996||МАХН |- |2||[[Цэрэндэмбэрэлийн Баасанжав]]||1996-2000||МАХН |- |3||[[Түдэвийн Билэгт]]||2000-2004||МАХН |- |4||[[Нордовын Болормаа]]||2004-2007||МАХН |- |5||[[Гомбосүрэнгийн Мөнхбаяр]]||2007-2008||МАХН |- |6||[[Түдэвийн Билэгт]]||2008-2012||МАХН (2011 оноос МАН) |- |7||[[Дашжамцын Баттулга]]||2012-2016||АН |- |8||[[Цэндийн Сандуй]]||2016-2017||МАН |- |9||[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]||2017-2019||МАН |- |10||[[Рэнцэндагвын Дагва]]||2019-2020||МАН |- |11||[[Жанцангийн Батбаясгалан]]||2020-2024||МАН |- |12||[[Амарбаясгалангийн Баяр]]||2024-2026<ref>{{cite web | author=П.Булган | url=https://itoim.mn/a/2026/04/27/capital/spm?1c034db6acddffcc3f43a07fd89219f0 | title=НИТХ-ын дарга А.Баярыг огцрууллаа | website=itoim.mn | date=2026-04-27 | access-date=2025-05-16}}</ref>||МАН |- |13||[[Дашнямын Ихбаяр]]||2026 оноос<ref>{{cite web | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/news/HOT/2128 | title=НИТХ-ын даргаар Д.Ихбаярыг сонгож батламжлав. | website=khural.ulaanbaatar.mn | date=2026-05-01 | access-date=2025-05-16}}</ref>||МАН |} == Цахим хуудас == * [https://web.archive.org/web/20230527133615/https://khural.ulaanbaatar.mn/ Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал] * [https://khural.ulaanbaatar.mn/representative Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал төлөөлөгчид 2020-2024] *ВИДЕО: Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралын танилцуулгыг [https://www.youtube.com/@user-ei9ok3wc3p/videos эндээс] үзнэ үү. == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал| ]] [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:Азийн парламент|нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] erttnp83qwu2ufig69xta69biow7g8g 0 131141 856500 856000 2026-05-16T17:58:28Z Kibermi 61851 Хотын даргаас огцорсон 856500 wikitext text/x-wiki '''Хишгээгийн Нямбаатар''' (1978 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) Монгол Улсын улс төрийн зүтгэлтэн. Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд асан, Улаанбаатар хотын засаг дарга. == Намтар == Эцэг Хишгээ жолооч, эх нь нягтлан бодогч мэргэжилтэй. Нямбаатар 1996 онд Нийслэлийн 48 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1996-2000 онд [[Орхон их сургууль]], эрх зүйч /Бакалавр/-ээр сурч төгссөн. 2002 онд Орхон их сургууль, Боловсрол судлалын магистр болсон. 2008 онд Цагдаагийн академи, /Хууль сахиулахын Их сургууль/ Хууль зүйн ухааны магистр цол хүртсэн. 2012 онд Удирдлагын Академи, Төрийн удирдлагын докторант. 2017 оноос Хууль сахиулахын Их сургууль, Хууль зүйн ухааны докторант. == Ажилласан байдал == 2000-2007 онд Орхон их сургуульд багш, 2005-2009 онд Монголын өмгөөлөгчдийн холбоонд өмгөөлөгч, 2009 онд Улаанбаатар хотын Сонгинохайрхан дүүргийн хуулийн зөвлөх, 2009-2012 онд Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн Төрийн захиргаа, удирдлагын хэлтсийн дарга, 2012-2016 онд Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн тэргүүлэгчдийн хурлын дарга, 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2019-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга, 2020-2023 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн (УИХ-ын 76-р тойрог), 2020-2023 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. 2023 оны 10-р сарын 4-ний өдрийн Засгийн газрын өнөөдрийн хуралдаанаар Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн зүгээс УИХ-ын гишүүн, ХЗДХ-ийн сайд Х.Нямбаатарыг Улаанбаатар хотын даргаар ажиллуулах санал дэвшүүлсэн байна. 2023 оны 10-р сарын 13-нд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчийн албан тушаалд очсон. 2021 оны 9-р сарын 5-ны өдөр Монголын боксын холбооны бага хурал хуралдаж түүнийг Холбооны Ерөнхийлөгчөөр томилсон байна. 2023.11 сард Улаанбаатар хотын захирагч, Нийслэлийн засаг дарга болсон. 2026.05.16нд Улаанбаатар хотын захирагч, Нийслэлийн засаг даргын албанаас Ерөнхий сайд Н.Учралын "Дээд шатныхаа даалгаврыг хангалтгүй биелүүлж, ард иргэдэд үнийн өсөлтийн дарамтыг мэдрүүлсэн" үндэслэлээр чөлөөлөгдөж ард иргэдийн нуруу тэнийв. Улаанбаатар хотын түүхэнд байгаагүй адгийн дарангуйлагч хулгайч хотын дарга байлаа. == Гэр бүл == Эхнэр Ишбалдангийн Баярмаа, 3 хүүхэдтэй. {{DEFAULTSORT:Нямбаатар, Хишгээгийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1978 онд төрсөн]] h4b98395l2c6fvahccw0t0y87dlrork 856501 856500 2026-05-16T18:27:43Z ~2026-29618-43 104630 856501 wikitext text/x-wiki '''Хишгээгийн Нямбаатар''' (1978 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) Монгол Улсын улс төрийн зүтгэлтэн. Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд асан, Улаанбаатар хотын засаг дарга. == Намтар == Эцэг Хишгээ жолооч, эх нь нягтлан бодогч мэргэжилтэй. Нямбаатар 1996 онд Нийслэлийн 48 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1996-2000 онд [[Орхон их сургууль]], эрх зүйч /Бакалавр/-ээр сурч төгссөн. 2002 онд Орхон их сургууль, Боловсрол судлалын магистр болсон. 2008 онд Цагдаагийн академи, /Хууль сахиулахын Их сургууль/ Хууль зүйн ухааны магистр цол хүртсэн. 2012 онд Удирдлагын Академи, Төрийн удирдлагын докторант. 2017 оноос Хууль сахиулахын Их сургууль, Хууль зүйн ухааны докторант. == Ажилласан байдал == 2000-2007 онд Орхон их сургуульд багш, 2005-2009 онд Монголын өмгөөлөгчдийн холбоонд өмгөөлөгч, 2009 онд Улаанбаатар хотын Сонгинохайрхан дүүргийн хуулийн зөвлөх, 2009-2012 онд Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн Төрийн захиргаа, удирдлагын хэлтсийн дарга, 2012-2016 онд Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн тэргүүлэгчдийн хурлын дарга, 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2019-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга, 2020-2023 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн (УИХ-ын 76-р тойрог), 2020-2023 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. 2023 оны 10-р сарын 4-ний өдрийн Засгийн газрын өнөөдрийн хуралдаанаар Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн зүгээс УИХ-ын гишүүн, ХЗДХ-ийн сайд Х.Нямбаатарыг Улаанбаатар хотын даргаар ажиллуулах санал дэвшүүлсэн байна. 2023 оны 10-р сарын 13-нд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчийн албан тушаалд очсон. 2021 оны 9-р сарын 5-ны өдөр Монголын боксын холбооны бага хурал хуралдаж түүнийг Холбооны Ерөнхийлөгчөөр томилсон байна. 2023.11 сард Улаанбаатар хотын захирагч, Нийслэлийн засаг дарга болсон. 2026.05.16нд Улаанбаатар хотын захирагч, Нийслэлийн засаг даргын албанаас Ерөнхий сайд Н.Учралын "Дээд шатныхаа даалгаврыг хангалтгүй биелүүлж, ард иргэдэд үнийн өсөлтийн дарамтыг мэдрүүлсэн" үндэслэлээр чөлөөлөгдөж Улаанбаатар хотын хөгжил 2027 сонгуулийн сурталчилгаанд мөнгө нь орж байна. == Гэр бүл == Эхнэр Ишбалдангийн Баярмаа, 3 хүүхэдтэй. {{DEFAULTSORT:Нямбаатар, Хишгээгийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1978 онд төрсөн]] h352t0bgpchz35dfmn97yhu5menz22h 856502 856501 2026-05-16T18:31:17Z ~2026-29618-43 104630 856502 wikitext text/x-wiki '''Хишгээгийн Нямбаатар''' (1978 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) Монгол Улсын улс төрийн зүтгэлтэн. Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд асан, Улаанбаатар хотын засаг дарга. == Намтар == Эцэг Хишгээ жолооч, эх нь нягтлан бодогч мэргэжилтэй. Нямбаатар 1996 онд Нийслэлийн 48 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1996-2000 онд [[Орхон их сургууль]], эрх зүйч /Бакалавр/-ээр сурч төгссөн. 2002 онд Орхон их сургууль, Боловсрол судлалын магистр болсон. 2008 онд Цагдаагийн академи, /Хууль сахиулахын Их сургууль/ Хууль зүйн ухааны магистр цол хүртсэн. 2012 онд Удирдлагын Академи, Төрийн удирдлагын докторант. 2017 оноос Хууль сахиулахын Их сургууль, Хууль зүйн ухааны докторант. == Ажилласан байдал == 2000-2007 онд Орхон их сургуульд багш, 2005-2009 онд Монголын өмгөөлөгчдийн холбоонд өмгөөлөгч, 2009 онд Улаанбаатар хотын Сонгинохайрхан дүүргийн хуулийн зөвлөх, 2009-2012 онд Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн Төрийн захиргаа, удирдлагын хэлтсийн дарга, 2012-2016 онд Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн тэргүүлэгчдийн хурлын дарга, 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2019-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга, 2020-2023 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн (УИХ-ын 76-р тойрог), 2020-2023 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. 2023 оны 10-р сарын 4-ний өдрийн Засгийн газрын өнөөдрийн хуралдаанаар Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн зүгээс УИХ-ын гишүүн, ХЗДХ-ийн сайд Х.Нямбаатарыг Улаанбаатар хотын даргаар ажиллуулах санал дэвшүүлсэн байна. 2023 оны 10-р сарын 13-нд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчийн албан тушаалд очсон. 2021 оны 9-р сарын 5-ны өдөр Монголын боксын холбооны бага хурал хуралдаж түүнийг Холбооны Ерөнхийлөгчөөр томилсон байна. 2023.11 сард Улаанбаатар хотын захирагч, Нийслэлийн засаг дарга болсон. 2026.05.16нд Улаанбаатар хотын захирагч, Нийслэлийн засаг даргын албанаас Ерөнхий сайд Н.Учралын сонгуульд мөнгөө хадгалах гэсэн санааг дэмжээгүй төсөлүүдээ хэрэгжүүлж Улаанбаатар хотыг хөгжүүлэх гэсэн санаа дэмжилэг аваагүй учир мах нөөцлөөгүй гэсэн шалтгаанаар чөлөөлөгдөж Улаанбаатар хотын хөгжил 2027 сонгуулийн сурталчилгаанд мөнгө нь орж байна. == Гэр бүл == Эхнэр Ишбалдангийн Баярмаа, 3 хүүхэдтэй. {{DEFAULTSORT:Нямбаатар, Хишгээгийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1978 онд төрсөн]] 1vzgbjah06bzp0vekj3cvnnu0h0juxq 0 134497 856517 856352 2026-05-17T01:56:19Z ~2026-29020-34 104550 нэр 856517 wikitext text/x-wiki '''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм. 1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа "4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж" '''"Сайн ноён хан аймаг"''' гэж байсныг '''"Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг"''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ. Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ. Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref> === '''Засаг Захиргааны хуваарь''' === # Батцэнгэл уулын хошуу # Гурван сайхан уулын хошуу # 7. Рашаант уулын хошуу # Өлзийт уулын хошуу # Намнан уулын хошуу # Арвайхээрийн хошуу # Эрдэнэбулган уулын хошуу # Чандмань - Өлзийт далайн хошуу # Цэцэрлэг голын хошуу /1926 - онд Эрдэнэбулган уулын хошуутай нэгтэгсэн/ # Отгонтэнгэр уулын хошуу /1929 онд Хан тайшир аймагт нэгтгэсэн/ # Хан - Өндөр уулын хошуу # Дулаан хан уулын хошуу /1927 онд Батцэнгэл уулын хошуунд нэгтгэсэн/ # Хүрээмарал уулын хошуу # Богд хайрхан уулын хошуу # Баянхонгор хайрхан уулын хошуу # Хан Хөгшин уулын хошуу # Дөлгөөн уулын хошуу # Түйн голын хошуу # Гучин уулын хошуу /1925 онд Баянхонгор хошуутай нэгтгэсэн/ # Баян - Агт уулын хошуу /1926 онд Намнан хошуунд нэгтгэсэн/ # Шажинбатсэвжидгэцэл уулын хошуу # Баянзүрх уулын хошуу # Богд марал уулын хошуу === '''Байгууллагууд''' === 1925 онд Зая хүрээнд Цэцэрлэг мандал аймагт Ардын эрүүлийг хамгаалахыг тогтоон байгуулж өвчөн эмчилэх, сувилах Түвэд эмнэлэгийн салбар байгуулсан. 1929 онд амбулторийн шинэ байшин бариж бага эмчийн салбар ажиллаж эхэлсэн байна.<ref>{{Cite web |title=HISTORICA |url=https://aganerdene.blogspot.com/ |access-date=2026-05-14 |website=aganerdene.blogspot.com |language=en}}</ref> 1929 оноос Европ эмийн аптек ажиллаж эхэлжээ. 1921 оны сүүлээр Бошгийг халагч залуучуудын эвлэл /Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл/ анхны залуучуудын холбоо байгуулагдсан. 1925 - 1930 Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн ХЗЭ - н дэргэдэх Пионерийн товчоо<ref>{{Cite web |title=Архангай аймаг {{!}} Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллийн газар |url=https://arkhangai.cfga.gov.mn/website/home.aspx |access-date=2026-05-14 |website=arkhangai.cfga.gov.mn}}</ref> == Мө<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref>н үзэх == * [[Богд хан уулын аймаг]] * [[Хан Хэнтий уулын аймаг]] * [[Хан тайшир уулын аймаг]] * [[Чандмань уулын аймаг]] == Эшлэл == [[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] p3r169nx7guwz4q1jcn1fi1eftuzrjc 856521 856517 2026-05-17T03:32:01Z ~2026-29020-34 104550 соёлын төв 856521 wikitext text/x-wiki '''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм. 1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа "4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж" '''"Сайн ноён хан аймаг"''' гэж байсныг '''"Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг"''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ. Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ. Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref> === '''Засаг Захиргааны хуваарь''' === # Батцэнгэл уулын хошуу # Гурван сайхан уулын хошуу # 7. Рашаант уулын хошуу # Өлзийт уулын хошуу # Намнан уулын хошуу # Арвайхээрийн хошуу # Эрдэнэбулган уулын хошуу # Чандмань - Өлзийт далайн хошуу # Цэцэрлэг голын хошуу /1926 - онд Эрдэнэбулган уулын хошуутай нэгтэгсэн/ # Отгонтэнгэр уулын хошуу /1929 онд Хан тайшир аймагт нэгтгэсэн/ # Хан - Өндөр уулын хошуу # Дулаан хан уулын хошуу /1927 онд Батцэнгэл уулын хошуунд нэгтгэсэн/ # Хүрээмарал уулын хошуу # Богд хайрхан уулын хошуу # Баянхонгор хайрхан уулын хошуу # Хан Хөгшин уулын хошуу # Дөлгөөн уулын хошуу # Түйн голын хошуу # Гучин уулын хошуу /1925 онд Баянхонгор хошуутай нэгтгэсэн/ # Баян - Агт уулын хошуу /1926 онд Намнан хошуунд нэгтгэсэн/ # Шажинбатсэвжидгэцэл уулын хошуу # Баянзүрх уулын хошуу # Богд марал уулын хошуу === '''Байгууллагууд''' === 1925 онд Зая хүрээнд Цэцэрлэг мандал аймагт Ардын эрүүлийг хамгаалахыг тогтоон байгуулж өвчөн эмчилэх, сувилах Түвэд эмнэлэгийн салбар байгуулсан. 1929 онд амбулторийн шинэ байшин бариж бага эмчийн салбар ажиллаж эхэлсэн байна.<ref>{{Cite web |title=HISTORICA |url=https://aganerdene.blogspot.com/ |access-date=2026-05-14 |website=aganerdene.blogspot.com |language=en}}</ref> 1929 оноос Европ эмийн аптек ажиллаж эхэлжээ. 1927 оноос соёлын төв болох Улаан буланг байгуулсан байна. <ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-17 |language=mn}}</ref> 1921 оны сүүлээр Бошгийг халагч залуучуудын эвлэл /Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл/ анхны залуучуудын холбоо байгуулагдсан. 1925 - 1930 Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн ХЗЭ - н дэргэдэх Пионерийн товчоо<ref>{{Cite web |title=Архангай аймаг {{!}} Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллийн газар |url=https://arkhangai.cfga.gov.mn/website/home.aspx |access-date=2026-05-14 |website=arkhangai.cfga.gov.mn}}</ref> == Мө<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref>н үзэх == * [[Богд хан уулын аймаг]] * [[Хан Хэнтий уулын аймаг]] * [[Хан тайшир уулын аймаг]] * [[Чандмань уулын аймаг]] == Эшлэл == [[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] rzgodkrlykpmrmmmvn1wb7bts5k747d 856522 856521 2026-05-17T03:36:10Z ~2026-29020-34 104550 сс 856522 wikitext text/x-wiki '''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм. 1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа "4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж" '''"Сайн ноён хан аймаг"''' гэж байсныг '''"Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг"''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ. Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ. Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref> === '''Засаг Захиргааны хуваарь''' === # Батцэнгэл уулын хошуу # Гурван сайхан уулын хошуу # 7. Рашаант уулын хошуу # Өлзийт уулын хошуу # Намнан уулын хошуу # Арвайхээрийн хошуу # Эрдэнэбулган уулын хошуу # Чандмань - Өлзийт далайн хошуу # Цэцэрлэг голын хошуу /1926 - онд Эрдэнэбулган уулын хошуутай нэгтэгсэн/ # Отгонтэнгэр уулын хошуу /1929 онд Хан тайшир аймагт нэгтгэсэн/ # Хан - Өндөр уулын хошуу # Дулаан хан уулын хошуу /1927 онд Батцэнгэл уулын хошуунд нэгтгэсэн/ # Хүрээмарал уулын хошуу # Богд хайрхан уулын хошуу # Баянхонгор хайрхан уулын хошуу # Хан Хөгшин уулын хошуу # Дөлгөөн уулын хошуу # Түйн голын хошуу # Гучин уулын хошуу /1925 онд Баянхонгор хошуутай нэгтгэсэн/ # Баян - Агт уулын хошуу /1926 онд Намнан хошуунд нэгтгэсэн/ # Шажинбатсэвжидгэцэл уулын хошуу # Баянзүрх уулын хошуу # Богд марал уулын хошуу === '''Байгууллагууд''' === 1925 онд Зая хүрээнд Цэцэрлэг мандал аймагт Ардын эрүүлийг хамгаалахыг тогтоон байгуулж өвчөн эмчилэх, сувилах Түвэд эмнэлэгийн салбар байгуулсан. 1929 онд амбулторийн шинэ байшин бариж бага эмчийн салбар ажиллаж эхэлсэн байна.<ref>{{Cite web |title=HISTORICA |url=https://aganerdene.blogspot.com/ |access-date=2026-05-14 |website=aganerdene.blogspot.com |language=en}}</ref> 1929 оноос Европ эмийн аптек ажиллаж эхэлжээ. 1927 оноос соёлын төв болох Улаан буланг байгуулсан байна. <ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-17 |language=mn}}</ref> 1925 оноос Цэцэрлэг мандал аймгийн бүх хошууд болон томоохон сумдад улаан гэр ажиллуулж эхэлсэн. 1921 оны сүүлээр Бошгийг халагч залуучуудын эвлэл /Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл/ анхны залуучуудын холбоо байгуулагдсан. 1925 - 1930 Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн ХЗЭ - н дэргэдэх Пионерийн товчоо<ref>{{Cite web |title=Архангай аймаг {{!}} Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллийн газар |url=https://arkhangai.cfga.gov.mn/website/home.aspx |access-date=2026-05-14 |website=arkhangai.cfga.gov.mn}}</ref> == Мө<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref>н үзэх == * [[Богд хан уулын аймаг]] * [[Хан Хэнтий уулын аймаг]] * [[Хан тайшир уулын аймаг]] * [[Чандмань уулын аймаг]] == Эшлэл == [[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] 9tilx4f2yqsdvzmjfvr9ebsgm0rbyfb 856524 856522 2026-05-17T04:26:56Z ~2026-29020-34 104550 худалдаа 856524 wikitext text/x-wiki '''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм. 1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа "4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж" '''"Сайн ноён хан аймаг"''' гэж байсныг '''"Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг"''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ. Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ. Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref> === '''Засаг Захиргааны хуваарь''' === # Батцэнгэл уулын хошуу # Гурван сайхан уулын хошуу # 7. Рашаант уулын хошуу # Өлзийт уулын хошуу # Намнан уулын хошуу # Арвайхээрийн хошуу # Эрдэнэбулган уулын хошуу # Чандмань - Өлзийт далайн хошуу # Цэцэрлэг голын хошуу /1926 - онд Эрдэнэбулган уулын хошуутай нэгтэгсэн/ # Отгонтэнгэр уулын хошуу /1929 онд Хан тайшир аймагт нэгтгэсэн/ # Хан - Өндөр уулын хошуу # Дулаан хан уулын хошуу /1927 онд Батцэнгэл уулын хошуунд нэгтгэсэн/ # Хүрээмарал уулын хошуу # Богд хайрхан уулын хошуу # Баянхонгор хайрхан уулын хошуу # Хан Хөгшин уулын хошуу # Дөлгөөн уулын хошуу # Түйн голын хошуу # Гучин уулын хошуу /1925 онд Баянхонгор хошуутай нэгтгэсэн/ # Баян - Агт уулын хошуу /1926 онд Намнан хошуунд нэгтгэсэн/ # Шажинбатсэвжидгэцэл уулын хошуу # Баянзүрх уулын хошуу # Богд марал уулын хошуу === '''Байгууллагууд''' === 1925 онд Зая хүрээнд Цэцэрлэг мандал аймагт Ардын эрүүлийг хамгаалахыг тогтоон байгуулж өвчөн эмчилэх, сувилах Түвэд эмнэлэгийн салбар байгуулсан. 1929 онд амбулторийн шинэ байшин бариж бага эмчийн салбар ажиллаж эхэлсэн байна.<ref>{{Cite web |title=HISTORICA |url=https://aganerdene.blogspot.com/ |access-date=2026-05-14 |website=aganerdene.blogspot.com |language=en}}</ref> 1929 оноос Европ эмийн аптек ажиллаж эхэлжээ. 1927 оноос соёлын төв болох Улаан буланг байгуулсан байна. <ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-17 |language=mn}}</ref> 1925 оноос Цэцэрлэг мандал аймгийн бүх хошууд болон томоохон сумдад улаан гэр ажиллуулж эхэлсэн. 1921 оны 10-р сард Цэцэрлэг мандал аймгийн төв Заяын хүрээ болон Сайн ноён ханы хүрээнд /одоогийн Өвөрхангайн Уянга/ эд хэрэглэгчдийн харилцан туслалцах хоршоог байгуулан тухайн үеийн ЗХУ-с импортлосон бараа бүтээгдэхүүнийг хямд үнээр худалдаалж, малчид иргэдээс мах болон түүхий эд аван нийлүүлдэг болсон байна. <ref>{{Cite web |last=mongolbank |title=404 - Хуудас олдсонгүй |url=https://www.mongolbank.mn/mn/404 |access-date=2026-05-17 |website=404 - Хуудас олдсонгүй |language=mn}}</ref> 1921 оны сүүлээр Бошгийг халагч залуучуудын эвлэл /Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл/ анхны залуучуудын холбоо байгуулагдсан. 1925 - 1930 Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн ХЗЭ - н дэргэдэх Пионерийн товчоо<ref>{{Cite web |title=Архангай аймаг {{!}} Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллийн газар |url=https://arkhangai.cfga.gov.mn/website/home.aspx |access-date=2026-05-14 |website=arkhangai.cfga.gov.mn}}</ref> == Мө<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref>н үзэх == * [[Богд хан уулын аймаг]] * [[Хан Хэнтий уулын аймаг]] * [[Хан тайшир уулын аймаг]] * [[Чандмань уулын аймаг]] == Эшлэл == [[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] 13gdz2qjof7u6a4pjb7pdaarsrwhity 856525 856524 2026-05-17T04:32:18Z ~2026-29020-34 104550 зз 856525 wikitext text/x-wiki '''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм. 1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа "4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж" '''"Сайн ноён хан аймаг"''' гэж байсныг '''"Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг"''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ. Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ. Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref> === '''Засаг Захиргааны хуваарь''' === # Батцэнгэл уулын хошуу # Гурван сайхан уулын хошуу # 7. Рашаант уулын хошуу # Өлзийт уулын хошуу # Намнан уулын хошуу # Арвайхээрийн хошуу # Эрдэнэбулган уулын хошуу # Чандмань - Өлзийт далайн хошуу # Цэцэрлэг голын хошуу /1926 - онд Эрдэнэбулган уулын хошуутай нэгтэгсэн/ # Отгонтэнгэр уулын хошуу /1929 онд Хан тайшир аймагт нэгтгэсэн/ # Хан - Өндөр уулын хошуу # Дулаан хан уулын хошуу /1927 онд Батцэнгэл уулын хошуунд нэгтгэсэн/ # Хүрээмарал уулын хошуу # Богд хайрхан уулын хошуу # Баянхонгор хайрхан уулын хошуу # Хан Хөгшин уулын хошуу # Дөлгөөн уулын хошуу # Түйн голын хошуу # Гучин уулын хошуу /1925 онд Баянхонгор хошуутай нэгтгэсэн/ # Баян - Агт уулын хошуу /1926 онд Намнан хошуунд нэгтгэсэн/ # Шажинбатсэвжидгэцэл уулын хошуу # Баянзүрх уулын хошуу # Богд марал уулын хошуу === '''Байгууллагууд''' === 1925 онд Зая хүрээнд Цэцэрлэг мандал аймагт Ардын эрүүлийг хамгаалахыг тогтоон байгуулж өвчөн эмчилэх, сувилах Түвэд эмнэлэгийн салбар байгуулсан. 1929 онд амбулторийн шинэ байшин бариж бага эмчийн салбар ажиллаж эхэлсэн байна.<ref>{{Cite web |title=HISTORICA |url=https://aganerdene.blogspot.com/ |access-date=2026-05-14 |website=aganerdene.blogspot.com |language=en}}</ref> 1929 оноос Европ эмийн аптек ажиллаж эхэлжээ. 1927 оноос соёлын төв болох Улаан буланг байгуулсан байна. <ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-17 |language=mn}}</ref> 1925 оноос Цэцэрлэг мандал аймгийн бүх хошууд болон томоохон сумдад улаан гэр ажиллуулж эхэлсэн. 1921 оны 10-р сард Цэцэрлэг мандал аймгийн төв Заяын хүрээ болон Сайн ноён ханы хүрээнд /одоогийн Өвөрхангайн Уянга/ эд хэрэглэгчдийн харилцан туслалцах хоршоог байгуулан тухайн үеийн ЗХУ-с импортлосон бараа бүтээгдэхүүнийг хямд үнээр худалдаалж, малчид иргэдээс мах болон түүхий эд аван нийлүүлдэг болсон байна. <ref>{{Cite web |last=mongolbank |title=404 - Хуудас олдсонгүй |url=https://www.mongolbank.mn/mn/404 |access-date=2026-05-17 |website=404 - Хуудас олдсонгүй |language=mn}}</ref> Мөнгө, баялаг санхүү сэтгүүл 2018.9 МОНГОЛ УЛСЫН ХУДАЛДААНЫ САЛБАРЫН ТҮҮХЭН ХӨГЖЛИЙН ТОВЧ ТОЙМ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД Л.Дамбадорж 1921 оны сүүлээр Бошгийг халагч залуучуудын эвлэл /Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл/ анхны залуучуудын холбоо байгуулагдсан. 1925 - 1930 Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн ХЗЭ - н дэргэдэх Пионерийн товчоо<ref>{{Cite web |title=Архангай аймаг {{!}} Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллийн газар |url=https://arkhangai.cfga.gov.mn/website/home.aspx |access-date=2026-05-14 |website=arkhangai.cfga.gov.mn}}</ref> == Мө<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref>н үзэх == * [[Богд хан уулын аймаг]] * [[Хан Хэнтий уулын аймаг]] * [[Хан тайшир уулын аймаг]] * [[Чандмань уулын аймаг]] == Эшлэл == [[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] rxmy7yna5j4fc64y6tujdk9s6y8i2b4 856526 856525 2026-05-17T04:43:00Z ~2026-29020-34 104550 ppp7 856526 wikitext text/x-wiki '''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм. 1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа "4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж" '''"Сайн ноён хан аймаг"''' гэж байсныг '''"Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг"''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ. Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ. Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref> === '''Засаг Захиргааны хуваарь''' === # Батцэнгэл уулын хошуу # Гурван сайхан уулын хошуу # 7. Рашаант уулын хошуу # Өлзийт уулын хошуу # Намнан уулын хошуу # Арвайхээрийн хошуу # Эрдэнэбулган уулын хошуу # Чандмань - Өлзийт далайн хошуу # Цэцэрлэг голын хошуу /1926 - онд Эрдэнэбулган уулын хошуутай нэгтэгсэн/ # Отгонтэнгэр уулын хошуу /1929 онд Хан тайшир аймагт нэгтгэсэн/ # Хан - Өндөр уулын хошуу # Дулаан хан уулын хошуу /1927 онд Батцэнгэл уулын хошуунд нэгтгэсэн/ # Хүрээмарал уулын хошуу # Богд хайрхан уулын хошуу # Баянхонгор хайрхан уулын хошуу # Хан Хөгшин уулын хошуу # Дөлгөөн уулын хошуу # Түйн голын хошуу # Гучин уулын хошуу /1925 онд Баянхонгор хошуутай нэгтгэсэн/ # Баян - Агт уулын хошуу /1926 онд Намнан хошуунд нэгтгэсэн/ # Шажинбатсэвжидгэцэл уулын хошуу # Баянзүрх уулын хошуу # Богд марал уулын хошуу === '''Байгууллагууд''' === 1925 онд Зая хүрээнд Цэцэрлэг мандал аймагт Ардын эрүүлийг хамгаалахыг тогтоон байгуулж өвчөн эмчилэх, сувилах Түвэд эмнэлэгийн салбар байгуулсан. 1929 онд амбулторийн шинэ байшин бариж бага эмчийн салбар ажиллаж эхэлсэн байна.<ref>{{Cite web |title=HISTORICA |url=https://aganerdene.blogspot.com/ |access-date=2026-05-14 |website=aganerdene.blogspot.com |language=en}}</ref> 1929 оноос Европ эмийн аптек ажиллаж эхэлжээ. 1927 оноос соёлын төв болох Улаан буланг байгуулсан байна. <ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-17 |language=mn}}</ref> 1925 оноос Цэцэрлэг мандал аймгийн бүх хошууд болон томоохон сумдад улаан гэр ажиллуулж эхэлсэн. 1921 оны 10-р сард Цэцэрлэг мандал аймгийн төв Заяын хүрээ болон Сайн ноён ханы хүрээнд /одоогийн Өвөрхангайн Уянга/ эд хэрэглэгчдийн харилцан туслалцах хоршоог байгуулан тухайн үеийн ЗХУ-с импортлосон бараа бүтээгдэхүүнийг хямд үнээр худалдаалж, малчид иргэдээс мах болон түүхий эд аван нийлүүлдэг болсон байна. <ref>{{Cite web |last=mongolbank |title=404 - Хуудас олдсонгүй |url=https://www.mongolbank.mn/mn/404 |access-date=2026-05-17 |website=404 - Хуудас олдсонгүй |language=mn}}</ref><ref>{{Cite journal |last=L |first=Dambadorj |date=2018 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ХУДАЛДААНЫ САЛБАРЫН ТҮҮХЭН ХӨГЖЛИЙН ТОВЧ ТОЙМ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД |journal=мөнгө, санхүү, баялаг” сэтгүүл 2018 |volume=9 |issue=09-4 |pages=96-101 |via=MB_sanhuu09-4-127-93-98.pdf}}</ref> 1921 оны сүүлээр Бошгийг халагч залуучуудын эвлэл /Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл/ анхны залуучуудын холбоо байгуулагдсан. 1925 - 1930 Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн ХЗЭ - н дэргэдэх Пионерийн товчоо<ref>{{Cite web |title=Архангай аймаг {{!}} Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллийн газар |url=https://arkhangai.cfga.gov.mn/website/home.aspx |access-date=2026-05-14 |website=arkhangai.cfga.gov.mn}}</ref> == Мө<ref>{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}</ref>н үзэх == * [[Богд хан уулын аймаг]] * [[Хан Хэнтий уулын аймаг]] * [[Хан тайшир уулын аймаг]] * [[Чандмань уулын аймаг]] == Эшлэл == [[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] <references responsive="" /> 3atwztymagi3pq5oe1beq7opb6a3sq2 0 137864 856492 814664 2026-05-16T12:15:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 856492 wikitext text/x-wiki [[Файл:Turar Ryskulov-1.jpg|thumb]] '''Турар Рыскулов''' ([[Казах хэл|казах]]. ''Тұрар Рысқұлов''; [[Орос хэл|орос]]. ''Турар Рыскулович Рыскулов'', 1894 оны 12-р сарын 26-нд Хаант Оросын Семиреченск мужийн (өнөөгийн Алмата муж) тосгонд төрсөн—1938 оны 2-р сарын 10-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хот буудуулан цаазлуулсан) —Зөвлөлтийн болон Зөвлөлт Казахстаны төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Төв Азийн ард түмний үндэсний эрх чөлөөний төлөөх бослогод оролцогч, Казакийн сэхээтний төлөөлөгч, түрэг ард түмнүүдийн эрхийн төлөө тэмцэгч "Бухара" нийгэмлэг үүсгэн байгуулагч, 1919 онд Туркестаны Коммунист намын ислам шашны товчооны дарга. 1924-1925 онд [[Монгол]] дахь [[Коминтерн|Коминтерны]] бүрэн эрхт төлөөлөгч байсан. Тэрээр энэ үеэр 1924 онд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын анхны Үндсэн хууль]] боловсруулах ажилд идэвхитэй бөгөөд нөлөөтэй оролцсон байна. == Намтар == 1907-1910 онд Меркений дотуур байртай Орос-Казах сургуульд суралцсан. 1914 онд Пишпек (өнөөгийн [[Бишкек]])-ийн Хөдөө аж ахуйн сургуулийг төгссөн бөгөөд энэ үеэр Зөвлөлт Казахстаны ирээдүйн нэрт төр нийгмийн зүтгэлтэн Максут Жылысбаевтай танилцсан байна. 1916-1917 онд Ташкентын багш нарын семинарт суралцсан байна. Тэрээр 1916 оны Дундад Азийн ард түмний үндэсний эрх чөлөөний бослогод оролцож баривчлагджээ. Зөвлөлт Орост болсон [[Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)|их хэлмэгдүүлэлтийн]] үеэр Турар Рыскуловыг “ард түмний дайсан” хэмээн зарлаж, 1938 оны 2-р сарын 10-нд цаазалсан байна. Сүүлд [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|ОХУ-ын Холбооны Аюулгүй байдлын Албаны]] /ФСБ/ мэдээлснээр түүнийг Дотоод хэргийн Ардын Комиссарын газрын "Коммунарка" хэмээх тусгай байгууламжид буудан хороосон байна. Сүүлд 1956 онд Т.Рыскуловыг нас барсны дараа нэрийг нь нөхөн цагаатгасан байна. bc1rm6uuigsueabzxaj9zxt8lbfau9a 0 146397 856499 2026-05-16T14:35:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Antanas Smetona 2.jpg|thumb]] '''Анта́нас Смето́на''' ([[Литва хэл|литв.]] ''Antanas Smetona'' ; 1874 оны 8-р сарын 10-нд Хаант Оросын Ковен мужийн Ужуленис тосгонд төрсөн — 1944 оны 1-р сарын 9-нд АНУ-ын Охайо мужийн [[Кливленд]] хотод нас барсан) — [[Литва|Литвийн]] төрийн болон улс төри..." 856499 wikitext text/x-wiki [[Файл:Antanas Smetona 2.jpg|thumb]] '''Анта́нас Смето́на''' ([[Литва хэл|литв.]] ''Antanas Smetona'' ; 1874 оны 8-р сарын 10-нд Хаант Оросын Ковен мужийн Ужуленис тосгонд төрсөн — 1944 оны 1-р сарын 9-нд АНУ-ын Охайо мужийн [[Кливленд]] хотод нас барсан) — [[Литва|Литвийн]] төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1919 оны 4-р сарын 4-нөөс 1920 оны 4-р сарын 19 хүртэл тэрээр Литвийн анхны ерөнхийлөгч байсан. 1926 онд тэрээр төрийн эргэлт хийж тус улсад авторитар дарангуйллын дэглэмийг тогтоож, нэг намын систем, үндсэрхэг үзэл дэлгэрүүлсэн. А.Сметонаг дахин шүтэх үзэл нийгэмд бий болсон. Энэ дэглэм нь 1940 онд Литвыг Зөвлөлт Холбоот Улсад нэгдэх хүртэл үргэлжилсэн байна. == Намтар == [[Файл:Lietuvos Tarybos prezidiumas.Presidium of Council of Lithuania (1918).jpg|thumb|376x376px|Литвын Зөвлөлийн тэргүүлэгчид (1918): А. Сметона, Ю. Стаугайтис (сууж байгаа), Й. Шярнас, Ю. Шаулис нар]] Антанас Сметона Тауженайд бага сургуулиа төгсөж, 1893 онд Паланга хотын гимназийг төгсөж, Митава (одоогийн Елгава) дахь гимназид элссэн. Тэрээр оюутны нууц эх оронч байгууллагын гишүүн байжээ. Түүнийг Үнэн алдартны шашны ёслолд заавал оролцохыг эсэргүүцсэнийхээ төлөө сургуулиас хөөдөж байжээ. Тэрээр Санкт-Петербург хотод гимназид сурч 1897 онд төгсөөд Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн хуулийн ангид элсэж, 1902 онд төгссөн байна. Тэрээр Вильнюс хотын газрын банкинд ажиллаж байв. Тэрээр хэд хэдэн гимназид Литва хэл зааж байсан бөгөөд Литвийн Ардчилсан Намын гишүүн болжээ. 1905 оны 12-р сарын 4-5-нд Вильнюс хотын Их Сеймийн ажилд оролцсон байна. Тэрээр Юозас Тумас-Вайжгантастай хамтран үүсгэн байгуулсан "Вилтис" сонин (1907–1913) болон "Вайрас" сэтгүүлийн (1914–1915) редактор байв. Мөн "Вилниус жиниос" (Вильнюс мэдээ) сонинд хувь нэмэр оруулж, хэсэг хугацаанд "Литвийн фермер" (Литвийн фермер) долоо хоног тутмын сонины редактороор ажиллаж байжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] үед тэрээр Литвийн дайнд хохирогчдод туслах нийгэмлэгийн Төв хорооны нэгдүгээр орлогч дарга, дараа нь дарга байсан юм. 1919 оны 4-р сарын 4-нөөс 1920 оны 4-р сарын 19 хүртэл тэрээр Литвийн анхны Ерөнхийлөгч байв. 1920-1924 онуудад тэрээр Үндэсний Дэвшилтэт Намын (Tautos Pažangos Partija) удирдагч болсон. Тэрээр 1921-1924 онуудад хэд хэдэн тогтмол хэвлэлийг үүсгэн байгуулж, редакторлож байжээ. 1924 он хүртэл тэрээр эх оронч цэрэгжсэн байгууллага болох «шаулисчууд» буюу Литвийн винтов буучдын холбооны (Lietuvos šaulių sąjunga) үйл ажиллагаанд оролцжээ. 1924 онд тэрээр үндсэрхэг үзэлтэй Таутининкай намын (Литвийн үндсэрхэг үзэлтнүүдийн холбоо) зохион байгуулагчдын нэг бөгөөд түүний дарга (1925–1926) байсан бөгөөд Литвийн 3-р Сеймийн гишүүн байжээ. 1926 оны 12-р сарын 17-ны цэргийн эргэлтийн зохион байгуулагчдын нэг бөгөөд удирдагч А.Сметона нь төвийн зүүний эвслийг түлхэн унагасан юм. Төрийн эргэлтийн өдөр тэрээр Литвийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон (1931, 1938 онд дахин сонгогдсон). Тэрээр парламентыг тарааж, авторитар дэглэм тогтоож Таутининкай, арми, цагдаагийн дэмжлэгтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж байв. Тэрээр тус улсад цензур тогтоож, цэргийн байдал сэргээн тогтоосон юм. Тэрээр хувь хүнийг шүтэх үзлийг бий болгож, "ард түмний удирдагч" (Tautos vadas) гэх нэр хүртсэн. 1935 онд тэрээр Сувалки дахь тариачдын ажил хаялтыг дарсан. 1936 онд тэрээр нэг намын парламент болсон Сеймийг сэргээсэн байна. 1939 оны 9-р сард [[Нацист Герман]] Польш руу довтлосны дараа тэрээр Литва улсыг төвийг сахисан гэж зарласан юм. 1940 оны 6-р сарын 14-нд Зөвлөлт Холбоот Улс Литвад үг дуугүй бууж өгөх шаардлага тавьсаны дараа Сметона [[Улаан Арми|Улаан армийн]] довтолгоонд зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлэхийг санал болгов. Ерөнхий сайд, Үндэсний батлан ​​​​хамгаалахын сайд болон засгийн газрын бусад гишүүдээс дэмжлэг аваагүй А.Сметона ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа Антанас Меркист шилжүүлэн өгч, гэр бүлийнхээ хамт [[Герман]] руу зугтаж, дараа нь [[Швейцар]] руу нүүж очсон байна. 1941 оны 2-р сарын дундуур А.Сметона [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] руу далайгаар гарчээ. АНУ-ын засгийн газар түүнд өөрийгөө төрийн тэргүүн эсвэл Литвийн засгийн газрын гишүүн гэж үзэхгүй гэсэн болзолтойгоор тодорхойгүй хугацаагаар орогнол олгосон байна. Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д өнгөрүүлсэн юм. 1944 оны 1-р сарын 9-нд Кливленд дахь түүний амьдарч байсан байшинд гал гарчээ. Гал сөнөөгчид Сметонаг гадаа гаргаж, түүнийг түргэн тусламжийн машинаар эмнэлэгт хүргэсэн боловч тэр замдаа нас баржээ. 4rpkhc43hr471p5uy8rwoqumo9gjda5