Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2058 856616 855255 2026-05-18T11:33:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 856616 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠬᠢᠲᠠᠳ<br/>ᠠᠷᠠᠳ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Хятад | native_name = {{native name|zh-Hans-CN|中华人民共和国|italic=no}}<br />{{smaller|{{transliteration|zh|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó}}}}<!-- Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose --> | image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg | image_coat = National Emblem of the People's Republic of China (2).svg | other_symbol = | other_symbol_type = | flag_type = [[БНХАУ-ын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | symbol_type = [[БНХАУ-ын үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | motto = <!-- The PRC does not have an official motto, please do NOT add its unofficial motto to this parameter as it's unsourced on whether it's official or not. Please see the talk page for the specifics. --> | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hans-CN|义勇军进行曲}}<br />{{transliteration|zh|Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ}}<br />"[[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн дуулал|Сайн дурынхны марш]]"{{parabr}}{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | image_map = CHN orthographic.svg | map_width = 250px | map_caption = БНХАУ-ын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор харуулав; нэхэмжилсэн боловч хяналтгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Бээжин]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city(21,000,000_region:CN-BJ)}} | largest_settlement = [[Шанхай]] | largest_settlement_type = хот<br />{{nobold|хүн амын тоогоор}} | official_languages = [[Хятад хэл]]{{efn|Хятад болон [[Англи хэл|Англи]] хэл зөвхөн [[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм. Хятад болон [[Португал хэл|Португал]] хэл зөвхөн [[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм.}} | languages_type = Албан бичиг | languages = Хялбаршуулсан [[Хятад үсэг|Хятад ханз]]{{efn|Цөөнхийн нутаг дэвсгэр бусад скриптүүдийг нэгэн зэрэг ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Англи цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Португал зөв бичих дүрэм]] ашиглагддаг,|[[Өвөр Монгол]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Монгол бичиг]] ашиглагддаг,|[[Төвөдийн өөртөө засах орон]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Төвд үсэг]] ашиглагддаг,|[[Шинжаан]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Уйгурын Араб цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Гуанши]] ба [[Веньшань Жуан ба Мяо өөртөө засах тойрог|Вэньшань тойрогт]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[латин цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Яньбянь тойрог]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[солонгос үсэг]] ашиглагддаг.}}}} | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|74.5% Шашингүй/Үндэсний|18.3% [[Буддизм]] |5.2% [[Христ итгэл]]|1.6% [[Ислам]]|0.4% Бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|title=Chinese Religion &#124; GRF|website=globalreligiousfutures.org|access-date=2022-10-29|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521230415/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|url-status=dead}}</ref> | recognized_regional_languages = {{hlist|[[Монгол хэл|Монгол]]|[[Уйгур хэл|Уйгур]]|[[Төвөд хэл|Төвөд]]|[[Жуан хэл|Жуан]]|[[БНХАУ-ын хэлнүүд|Бусад]]}} | religion_year = 2020 | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|91.1% [[Хятадууд]]|8.9% [[Хятадын ард түмэн|Бусад]]}} | ethnic_groups_year = 2020 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | demonym = [[Хятадууд]] <!---- Note: Describing the PRC's government type has been a contentious issue. Please read the archives of past discussions before making or proposing changes. -----> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Коммунизм|Коммунист]] нэг-намын <!-- The Wikipedia page for one-party state describes it as "a type of state in which one political party has the right to form the government, usually based on the existing constitution". In 2018, the Chinese government added the CCP's leadership to the constitution, which officially makes China both a de jure and a de facto one-party state. -->[[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = Нам төрийн удирдагч{{efn|[[Нэг намын систем|Нэг намын]] засаглалтай Хятад улс дахь [[Хятад дахь тэргүүлэх зэрэглэл|дээд албан тушаал]]. [[БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч]] хэдийгээр төрийн тэргүүн боловч, [[Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|ХКН-ын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Алба]] доорх хязгаарлагдмал эрхтэй голдуу ёслолын албан тушаал юм. Үүнд төрийн болон намын төв цэргийн дарга нар багтана.}} | leader_name1 = [[Ши Жиньпин]] | leader_title2 = [[БНХАУ-ын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Ли Кэчян]] | leader_title3 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын Байнгын Хорооны Дарга|Их Хурлын Дарга]] | leader_name3 = [[Ли Жаньшу]] | leader_title4 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга|ХАУТЗЗ-ын Дарга]]{{efn|Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга.}} | leader_name4 = [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]] | leader_title7 = 1st [[Secretariat of the Chinese Communist Party|CCP Secretariat's Member]] | legislature = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал]] | sovereignty_type = [[Хятадын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Ся улс|Эзэнт гүрний үеэс өмнөх анхны улс]] | established_date1 = МЭӨ&nbsp;2070 | established_event2 = [[Цинь улс|Анхны эзэнт гүрэн]] | established_date2 = МЭӨ&nbsp;221 | established_event3 = [[Синьхайн хувьсгал|Бүгд найрамдах улс байгуулагдсан]] | established_date3 = 1912 оны 1 сарын 1 | established_event4 = Бүгд Найрамдах Ард Улсын тунхаглал | established_date4 = 1949 оны 10 сарын 1 | established_event5 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date5 = 1954 оны 9 сарын 20 | established_event6 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 1982 оны 12 сарын 4 | established_event7 = [[Макао|Хамгийн саяхны нэгжийг]] [[Макаогийн бүрэн эрхийн шилжүүлэг|нэгтгэв]] | established_date7 = 1999 оны 12 сарын 20 | area_km2 = 9,596,961 | area_footnote = {{efn|[[Хятадын газар нутгийн санаархал]].}} | area_rank = 3 / 4 | area_sq_mi = 3,705,407 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 2.8 | population_estimate = 1,410,539,758<ref name="2020_census">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |title=CIA World Factbook China |access-date=24 September 2022 |archive-date=20 Арван хоёрдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220073104/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 1 | population_census = {{increaseNeutral}} 1,411,778,724<ref name="2020_census"/> | population_census_year = 2020 | population_census_rank = 1 | population_density_km2 = 145<ref>{{cite web|title=Population density (people per km² of land area)|url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|access-date=16 May 2015}}</ref> | population_density_sq_mi = 373 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 83 | GDP_PPP = {{increase}} $30.074 их наяд<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=China World Economic Outlook Database: October 2022|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 1 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $21,291<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 72 | GDP_nominal = {{increase}} $18.321 их наяд<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 2 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $12,970<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 67 | Gini = 38.2 <!-- number only --> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=World Bank|access-date=24 May 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.768 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 79 | currency = [[Хятадын юань]] (元/¥){{efn|Тусгай захиргааны бүс тусдаа мөнгөн тэмдэгт ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг доллар]] Хонконг ба Макаод ашиглагддаг|[[Макао патака]] зөвхөн Макаод ашиглагддаг.}}}} | currency_code = CNY | time_zone = CST | utc_offset = [[UTC+8|+8]] | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = жжжж-сс-өө (年/月/日) | drives_on = баруун (Эх газрын Хятад)<br />зүүн ([[Хонконг]] ба [[Макао]]) | calling_code = [[БНХАУ дахь утасны дугаар|+86]]<br />[[Хонконг дахь утасны дугаар|+852]] (Хонконг)<br />[[Макао дахь утасны дугаар|+853]] (Макао) | cctld = {{hlist|[[.cn]]}}{{hlist|[[.hk]]|[[.mo]]}} }} '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (товчоор '''Хятад''') — [[Дорнод Ази]]д оршсон [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]'''. Хятад улс 9.6 сая км² нутаг дэвсгэртэй дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон бөгөөд зүүн талаараа [[Номхон далай]]д тулж бусад талаараа [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Бирм]], [[Бутан]], [[Энэтхэг]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан|Казах,]] [[Монгол Улс|Монгол]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Умард Солонгос|Хойд Солонгос]] гэсэн 14 улстай хиллэдэг. Хангай говь, халуун сэрүүн гээд газрын тогтоц, уур амьсгал янз бүр. [[Тайвань]], Энэтхэг зэрэг хэдэн оронтой газар нутгийн маргаантай. 1.36 тэрбум буюу дэлхийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|хамгийн олон]] хүнтэй улс юм. Үндсэн хүн ам [[хятадууд|хятад үндэстнийг]] (91.5%) багтаагаад [[Хятадын ард түмэн|56 нэрийн]] ард түмэн байна. Албан ёсны хэл — [[хятад хэл|хятад]]. Нийслэл — [[Бээжин]]. Хятадад [[Эртний Хятад|эртнээс]] соёл иргэншил тогтсон. Домгийн [[Ся улс]]аас хойш НТӨ 221 онд [[Цинь улс]] хүчирхэгжиж хятад үндэстний анхны нэгдсэн улсыг үүсгэжээ. Олон улс халалцсаар 1911 онд [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]] мөхсөнөөр хаант засгаас татгалзаж, [[бүгд найрамдах засаг]] авсан бөгөөд [[Хятадын иргэний дайн|иргэний дайныг]] төгсгөж өнөөгийн БНХАУ 1949 онд байгуулагдсан. [[Коммунизм|Коммунист]] (эв хамт) улс төрийн дэглэм, [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] баримжаат [[социализм|социалист]] (нийгэм журамт) эдийн засагтай, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай. Дотроо муж, [[өөртөө засах орон]], төвөөс захирах хот, онцгой захиргаат орон гээд 33 нутаг болж [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Хятад улс аж үйлдвэржиж, эдийн засаг нь тогтмол хурдтай өсч байгаа бөгөөд [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээгээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын дараа 2-рт байна. Цөмийн зэвсэгтэй. 1971 онд Тайваньд байсан [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]]- суудлыг зүй ёсоор авсан бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүй зөвлөлийн байнгын гишүүн юм. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], АПЕК, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Их Хорь]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. == Нэр == {{Хятадын түүх}} [[Хятад хэл]]ээр улсын товч нэрийг «''Жунгуо''» (中国; Жунгаа) гэх бөгөөд тус улсад монголоор «{{mongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ|h}}» (Дундад улс) гэж орчуулан бичдэг. Энэ нь [[соёл иргэншил|соёл иргэншлийн]] төв гэсэн санаа, эрт цагт тойрж асан бүдүүлэг аймгуудаас ялгасан утга юм. Харин дэлхийн бусад оронд дээрхээс гадна үндсэн хоёр төрлийн нэрээр нэрийдэж байна. Нэг нь [[кидан]] үндэстнийг анх нэрийдсэнээс үүсэлтэй, [[монгол хэл|монгол]], [[орос хэл|орос]]оор дамжсан «''Хита''» төрөл. Үүнд «{{mongolUnicode|ᠬᠢᠲᠠᠳ|h}}», монгол кириллээр «'''Хятад'''», буриад, халимаг кирилээр «Хитад», «Китд» гэж бичих хамаарна. Урьдын «[[хятадууд|хятад]] улс» нь [[Сүн улс]], [[Мин улс]], [[Дундад Иргэн Улс]] гэж өөр өөр нэртэй бол одоогийнх '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (БНХАУ) гэсэн нэртэй. Нөгөө нь эртний [[Цинь улс]]ын гарвалтай, [[самгарди хэл|самгарди]], [[перс хэл|перс]] хэлээр дамжин тархсан «''Чина''» төрлийн нэрс юм. == Газар зүй == {{гол|Хятадын газар зүй}} Хятад улс 9,596,961 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Канад]]аас бага, [[Америк]]аас ялимгүй том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон болно. Маргаантай газар нутаг ихтэй, тоо хэмжээ нарийн тохироогүй. [[Файл:China_100.78713E_35.63718N.jpg|200px|thumb|left|Хиймэл дагуулаас]] [[Зураг:China_topo.png|thumb|left|200px|thumb|Физик газрын зураг]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 18° — 54°, зүүн уртрагийн 73° — 130° дотор НҮБ-ийн ангиллаар [[Дорнод Ази]]д оршино. Нутгийн хэсэг Хайнань нь зүүн өмнөд азид, ЮНЕСКО-гийн ангиллаар Шинжаан, Төвөд, Өвөр Монгол, Төвөд нь [[Төв Ази]]д хамаарна. Хятад 22,117 км хуурай газрын хилийн уртаар дэлхийд тэргүүлэх бөгөөд [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Мьянмар]], [[Энэтхэг]], [[Бутан]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Орос]], [[Умард Солонгос]] гэсэн 14 оронтой хиллэдэг. Дорнод захаараа Номхон далайд 18000 км эрэгтэй. Үүнд [[Бохайн тэнгис]], [[Шар тэнгис]], [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]], [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]т гарах бөгөөд Өмнө Солонгос, Япон, Тайвань, Вьетнам, Филиппинтэй усан хил тогтоожээ. [[Зураг:Longji_Terraces.JPG|thumb|200px|right|Өмнөдийн Гуанши нутаг]] === Газрын гадарга === Хятадын газрын гадарга хотгор гүдгэр. Нутгийн 33 хувийг уул нуруу, 26 хувийг тэгш өндөрлөг, 19 хувийг дов гүвээ, 12 хувийг нам доор газар, 19 хувийг гол мөрний сав газар эзэлнэ. Дорно умард талаар хүн ам шигүү суух тэнгисийн эргийн нам доор газар, [[Хятадын их тал]] байх ба умард нутгаар [[Монголын тэгш өндөрлөг]]ийн өмнөд зах, баруун өмнөд хэсэгт [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг]] (4000 м-ээс өндөр) байна. Дорно өмнөд нутгаар дов гүвээ хавтгай нутаг, баруун хойд хэсгээр [[Зүүнгар]], [[Говь]], [[Такламакан]] зэрэг эх газрын хотгор, хүнгүй цөлүүд байна. Хамгийн нам доор цэг [[Айдин нуур]] (−154 м) [[Турфаны хотгор]]т байна. Нутгийн өрнөд зах, хилээр голцуу [[Хималай]], [[Кунь-Лунь]], [[Памир]], [[Каракорум]], [[Тэнгэр уул]] (Тянь-Шань), [[Алтай]] зэрэг хөвч нурууд тогтжээ. [[Зураг:Mondsichelsee-06.JPG|thumb|200px|left|Умардын Ганьсү нутаг]] Дэлхийн 17 өндөр уулын 9 нь Хятадын хил дээр байдаг. Хималайн [[Эверест]] (8848 м), [[Лхоцэ]] (8516), [[Макалу]] (8485), [[Чо Оюу]] (8188), Каракорумын [[Чогори]] (8611), [[Гашербрум I]] (8080), [[Конгур]] (7649), Тэнгэр уулын [[Ялалтын оргил]] (7439), Кунь-Луний [[Улугмузтаг]] (6973), Алтайн [[Хүйтэн оргил|Хүйтэн]] (4374) болон [[Утай]] (3061) зэрэг уулс байна. [[Зураг:Dusk_on_the_Yangtze_River.jpg|thumb|200px|right|Хөх мөрөн]] === Ус зүй === Хятад улсын хуурай газрын 0.28 хувь гадаргын ус байна. 50,000 орчим гол горхины нийлбэр урт 420,000 километр. [[Хөх мөрөн]] (6300 км урт) Шанхай орчмоор, [[Хатан гол]] (Шар мөрөн) Тяньжинь орчмоор, [[Хар мөрөн]] (Амар) Оросын нутагт орж, [[Сувдан мөрөн]] Макао орчмоор далайд цутгадаг. Мөн [[Ляо гол|Ляо]], [[Хуай]], Вэй, [[Ялу]], Вэй, Юань, Шян, Тарим гол байх ба [[Меконг мөрөн|Меконг]], [[Брахмапутра]], [[Эрчис]], [[Или]] гол Хятадын нутгаас эх авдаг. [[Хөх нуур]] (4340 км²), [[Ханка]], [[Пуян]], [[Дунтин]], Тайхү, [[Далай нуур|Далай]], Хунзэ зэрэг нуур бий. Гол мөрөнгүүдийг дагаад тариалангийн газар байна. Эрт цагт үүсгэсэн Бээжингээс Ханжоу хүрэх усан суваг (1794 км) байна. === Ашигт малтмал === Хятад улс [[нүүрс]], [[төмрийн хүдэр]], [[газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[сурьма]], [[цайр]], [[никель]], [[гянт болд]], [[давс]]ны нөөцтэй. === Уур амьсгал === Өмнөд нутгаар тропикийн дулаан уур амьсгал, умард захаар суб-арктикийн хүйтэн уур амьсгалтай. [[Төвөдийн өндөрлөг|Төвөдийн өндөрлөгт]] альпийн нурууны уур амьсгалтай. [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужид]] I сард дунджаар −30 °C, VII сард 18 °C байх бол Хайнаньд I сард 17 °C, VII сард 28 °C байдаг. Дорнод өмнөд эргээр жилийн 1500 мм-ээс дээш тунадас унадаг бол баруун хойд говь, цөлөөр 100 мм хүрэхгүй хур тунадастай. [[Зураг:Giant_Panda_Eating.jpg|180px|thumb|left|[[Хулсны баавгай]]]] === Амьтан ургамал === Хятадад 34,687 зүйлийн [[амьтан]] [[ургамал]] байна. Дэлхийд зүйлийн тоогоор Бразил, Колумбийн дараа гуравдугаар байрт орно. 551 зүйлийн [[хөхтөн]], 1221 зүйлийн [[жигүүртэн]], 424 зүйлийн [[хоёр нутагтан]], 333 зүйлийн [[шавж]] байгаагаас 840 зүйлийн амьтан мөхөх аюултай байгаас сэрэмжлэн улсын хэмжээнд 2349 тусгай хамгаалттай газар нутгийг зааж өгчээ. Хятадад 30,000 гаруй зүйлийн [[ургамал]] бий. [[Ой]] олон төрлөөрөө байна. [[Хулс]] ихээр анхааралд өртдөг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:PRC Population Density.svg|thumb|200px|Хүн амын нягт сийрэг]] {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" celhttp://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Islamabad&action=edit&section= style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:85%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| Хятадын хүн амын тоо (1953-2010)<ref>[http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/index.htm БНХАУ-ын хүн амын зургаан удаагийн тоолллого]</ref> |- ! style="text-align:center;"| Он !! style="text-align:center;"| Хүн амын тоо || style="text-align:center;"| %± |- | colspan=3| ---- |- style="text-align:center;" || 1953 || style="text-align:center;"|582,603,417 || style="text-align:center;"| — |- style="text-align:center;" || 1964 || style="text-align:center;"| 694,581,759 || style="text-align:center;"| 19.2% |- style="text-align:center;" || 1982 || style="text-align:center;"| 1,008,175,288 || style="text-align:center;"| 45.1% |- style="text-align:center;" || 1990 || style="text-align:center;"| 1,133,682,501 || style="text-align:center;"| 12.4% |- style="text-align:center;" || 2000 || style="text-align:center;"| 1,265,830,000 || style="text-align:center;"| 11.7% |- style="text-align:center;" || 2010 || style="text-align:center;"| 1,339,724,852|| style="text-align:center;"| 5.8% |- | colspan=3| ---- |} Хятадын "[[Синьхуа агентлаг|Синьхуа" агентлагийн]] мэдээлж буйгаар 2021 онд 1,412,636,575 хүн амтай болжээ. Дэлхийн хамгийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|олон хүнтэй]] улс юм. 16.6 хувь нь 14 хүртэлх насны хүүхэд, 70.1 хувь 15-60 настай, 13.3% нь 60-аас дээш ахмад настан байв. Дундаж наслалт — 73.2 жил, хүн амын жилийн өсөлт — 0.46%.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |language=en| title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) | website=National Bureau of Statistics of China | date=11 May 2021|access-date=11 May 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html | archive-date=11 May 2021}}</ref> 1979 оноос «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлэх болсон. Хэт өсөлтийг зогсоож, хэмжээг хязгаарлах, ядуурлыг бууруулахад амжилт олсон боловч ажиллах хүч цөөрөх, хүүхэд нуух, наймаалах муу үйл бас дагалджээ. Төрж буй хүүхдийн эр-эм [[хүйсийн харьцаа]] 105/100 болж гажсан бөгөөд 2010 онд бүр 118/100 байжээ.<ref>[http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/09/24/the-odds-that-you-will-give-birth-to-a-boy-or-girl-depend-on-where-in-the-world-you-live/ "The odds that you will give birth to a boy or girl depend on where in the world you live".]</ref> 2013 оноос эхнэр нөхрийн аль нэг нь айлын ганц хүүхэд бол хоёр хүүхэдтэй байхыг зөвшөөрч зөөлрүүлсэн.<ref>[http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ "China formalizes easing of one-child policy"]</ref> [[Зураг:China linguistic map.jpg|thumb|200px|Хэл-угсааны газрын зураг]] === Ард түмэн === {{гол|Хятадын ард түмэн}} БНХАУ ард иргэдээ хэл, яс үндсийг нь харгалзан [[Хятадын ард түмэн|56 нэрээр]] бүртгэдэг. Үндсэн хүн ам [[Дотор газар|Дотор газрын]] унаган, тариачин уламжлалтай [[хятадууд|хятад үндэстэн]] 91.5 хувийг бүрдүүлж, Төвөд Шиньжян хоёроос бусад муж, оронд дийлэнх олон болон амьдарч байна. [[Зураг:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 6.jpg|thumb|left|200px|56 ардын хувцас]] [[Зураг:Chinese_Buddhist_Monks_Ceremony_Hangzhou.jpeg|thumb|left|200px|Буддын сүмийн лам]] Үлдсэн 8.5 хувийг 16.9 сая [[жуан үндэстэн|жуан]], 10.5 сая [[Хотон (үндэстэн)|хотон үндэстэн]], 10.3 сая [[манжууд|манж]], 10.0 сая [[уйгурууд|уйгур]], 9.4 сая [[мяо үндэстэн|мяо]], 8.7 сая [[и үндэстэн|и]], 8.3 сая [[тужя]], 6 сая [[төвөдүүд|төвөд]], 6 сая [[Монголчууд|монгол]], цаашилбал [[солонгосчууд|солонгос]], [[казахууд|казах]], [[дуншян]], [[дагуур]], 3 мянган [[татарууд|татар]] гээд 55 өөр нэрийн ард түмэн бүрдүүж байна.<ref>[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm "Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1)"]</ref> === Хэл, шашин === Улсын албан ёсны хэл нь [[хятад хэл]]. Хятад хэлтний 70 хувь нь үндсэн аялга буюу [[хятад хэл|умард аялгаар]] (''мандарин'') ярьж байна. [[ү хэл|Ү]] (Шанхайн), [[хятад хэл|юэ]] (Хонконгийн), [[хятад хэл|минь]] зэрэг олон аялга нь хоорондоо ойлголцоход төвөгтэй боловч бүгд нэг ханзаар бичих дүрэмтэй. 1956 оноос хялбар ханз хэрэглэсэн. Өмнөд нутгаар [[тай-кадай]], [[төвөд-бирм]], [[мон-кхмер]], умард нутгаар [[тунгус хэлний бүлэг|тунгус]], [[монгол хэлний бүлэг|монгол]], [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн хэлээр хэлцэнэ. Хятадууд [[күнзийн суртал|күнз]], [[Бумбын шашин|бумб]] (''дао''), [[буддын шашин|будда]] гэсэн «гурван шашин ном»-ыг эртнээс идээшүүлж авсан.<ref>[http://books.google.com/books?id=GuINLKnJp0AC&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Chinese Religion: A Contextual Approach]</ref> [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] болон [[түрэг]] угсаатан ислам шүтлэгтэй. БНХАУ эхэндээ шашныг хориглосон ч 1980-аад оноос хяналттай чөлөөлжээ. === Хот суурин === Хятад улс хотжиж байгаа. 1990 онд хотын хүн ам 20% байсан бол 2007 онд 46% хотынхон болцгоосон.<ref>[http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/dotcom/Insights%20and%20pubs/MGI/Research/Urbanization/Preparing%20for%20Chinas%20urban%20billion/MGI_Preparing_for_Chinas_Urban_Billion_full_report.ashx "Preparing for China's urban billion"]</ref> Ажил хайж хөдөөнөөс хот бараадсан 220 сая хүн бий.<ref>[http://www.ibtimes.com/china-now-has-more-260-million-migrant-workers-whose-average-monthly-salary-2290-yuan-37409-1281559 "China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)"]</ref> Дотор газарт шигүү, [[өөртөө засах орон|өөртөө засах орнуудад]] сийрэг суудаг. [[Зураг:Shanghai_pudong_skyline.jpg|thumb|180px|1. [[Шанхай]]]] [[Зураг:Kunming_40.JPG|thumb|180px|24. [[Күньмин]]]] {|class="wikitable" |+ [[Хятадын хотын жагсаалт|24 том хот]]: |- valign="top" | * [[Шанхай]] (22 сая) * [[Бээжин]] * [[Тяньжинь]] * [[Гуанжоу]] * [[Шэньжэнь]] * [[Дунгуань]] * [[Чөндү]] * [[Хонконг]] || * [[Наньжин]] (7 сая) * [[Үхань]] * [[Мүгдэн]] * [[Ханжоу]] * [[Чунчин]] * [[Сүжоу]] * [[Харбин]] * [[Жинань]] || * [[Шиань]] (4 сая) * [[Үши]] * [[Хөфэй]] * [[Чанчүнь]] * [[Чанжоу]] * [[Далянь]] * [[Тайюань]] * [[Күньмин]] |} == Түүх == {{гол|Хятадын түүх}} Бээжингийн ойрх агуйгаас 750,000 жилийн тэртээх «босоо хүн»-ий араг яс олсон. НТӨ 7000 оны үед хамаарах бичиг зураг Жиахү гэдэг газраас олжээ. === Эртний улс === [[Зураг:Territories of Dynasties in China.gif|left|thumb|Хятад орны түүхэн газрын зураг]] Хятадад анх домгийн Шя улс НТӨ 2100 онд бүрэлдсэн ба хагас домгийн шинжтэй [[Шан улс|Шан]], [[Жоу улс|Жоу]] улсууд залган байв. Хатан гол (Шар мөрөн), Хөх мөрний адаг, Дотор газар үүссэн вант улсууд НТӨ 500 он болоход байлдагч олон тал болон зэрэгцэн оршсон байна. Эрт үед Хятадад [[Күнз]], Мэнз, Сүнз зэрэг соён гэгээрүүлэгч, [[Сыма Цянь]] түүхч амьдарч байв. НТӨ 221 онд [[Цинь Ши Хуан]] бусад улсыг байлдан дагуулж [[хятад үндэстэн|хятад үндэстний]] анхны нэгдсэн улсыг [[Шиань]] хотод төвлөн байгуулж, хэл бичгийн дүрэм, мөнгөний нэгж, хэмжих нэгж зэрэг нэгэн хэв болгожээ. [[Цинь улс]]ын тавьсан суурин дээр [[Хань улс]] (НТӨ 206–НТ 220 он) тогтож газар нутгаа ихээр тэлж Солонгосын [[Когурё]], Вьетнамын улс, Монголын [[Хүннү]] улстай хиллэх болжээ. Хан улсын үед [[күнзийн суртал]] дэлгэрч, төрийн ёс жигдэрсэн юм. [[Зураг:Terracotta_pmorgan.jpg|thumb|right|Цинь Шихуаны бунхан]] Дараа нь [[Гурван улсын үе]] (220–280), [[Жинь улс]] (265–420), [[Умард ба Өмнөд улсуудын үе]]д тархай бутархай байлдаж байсны эцэст 581 онд [[Сүй улс]] дахин нэгтгэжээ. Когурётэй хийсэн дайны дараа хүчин муудаж төрийн эргэлтээр Тан улс байгуулагдсан. [[Тан улс]]ын (618–907) үед уран зураг, яруу найраг хөгжиж, [[буддын шашин]] хүчтэй дэлгэрсэн бол [[Сүн улс]]ын (960–1279) үед цаасан мөнгө хэвлэж, байнгын тэнгисийн цэрэгтэй болж, күнзийн үзэл эргэн иржээ. 11-р зуунд Хятадын хүн ам 100 сая хүрч олширсон байв. === Юань, Мин, Чин === [[Зураг:Chinesische-mauer.jpg|thumb|left|Умардын түрэг, монгол, зөрчиний довтолгоог хорих [[Цагаан хэрэм]]]] 13-р зуунд хятад үндэстэн, түүний Дотор газар бүхлээрээ харь хэлт [[монголчууд]]ын харьяанд орсон. Их Монгол улс Евразийг нэлэнхүй эзлээд [[Хубилай хаан]] нийслэлийг [[Дайду]]д (Бээжин) нүүлгэн, 1371 онд улсын нэрийг [[Юань улс|Юань]] хэмээгээд 1279 онд Сүн улсын үлдэгдлийг бүрэн даржээ. Юань улсын үед [[дөрвөлжин үсэг]] хэрэглэж, буддын шашныг улсын шашин болгож байв. Юань улсыг хятад тариачин [[Жү Юаньжан]]гийн удирдсан бослого нурааж [[Мин улс]]ыг (1368-1644) үүсгэв. Мин улсын үед урлаг соёл цэцэглэж, хөлөг онгоц нь [[Африк]] хүрч аялсан ба Цагаан хэрэмийг ихээр барьж [[Наньжин]]д (өмнөд нийслэл) байсан нийслэлийг 1421 онд [[Бээжин]]д (умард нийслэл) авчирчээ. [[Ван Янмин]] күнзийн шинэ суртлыг нэвтрүүлсэн. 17-р зуунд умардын тариачин-нүүдэлчин [[манж үндэстэн]] хүчирхэгжив. 1644 онд [[Ли Зичөн]]гийн удирдсан бослого Бээжинг эзэлж Мингийн сүүлчийн хаан амиа хорлов. Мөн онд Мингийн жанжин [[Ү Сангуй]] [[Цагаан хэрэм]]ийн хаалгыг манжийн цэрэгт онгойлгон өгсөнөөр манж [[Чин улс]] (1616-1912) Бээжинг эзлэн улмаар 1662 он гэхэд Дотор газрыг бүрэн дагуулжээ. Чин улс 18-р зууныг дуустал газар нутгаа ихээр тэлсэн нь Юань улсынхаас арай бага газар нутагтай байсан боловч 19-р зуунаас дотоодын хятад, [[мяо]], [[Хотон үндэстэн|дунган]] зэрэг ардын бослого, Британи, Франц зэрэг [[Европ]]ын империалист улсуудын гар дүрэлтэд хүчин доройтжээ. [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]аар 1842 онд [[Хонконг]]гийг Британид өгч, [[Япон-манжийн дайн]]д ялагдан 1895 онд [[Тайвань|Тайванийг]] Японд алджээ. [[Хятад үндэстэн|Хятадын үндсэрхэг]] үзэл сэргэж тэмцсээр 1911 оны [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал]] Чин улсыг мөхөөсөн ба [[Монгол Улс|Монгол]] тусгаар тогтносон. === Дундад Иргэн Улс === [[Зураг:Sun_Yat-sen_and_Chiang_Kai-shek.jpg|thumb|200px|Сунь Ятсен, Чан Кайши]] 1912 оны 1 сарын 1-нд [[Дундад Иргэн Улс]]ыг [[Сунь Ятсен]] түр ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав. Хятад орон [[бүгд найрамдах засаг]]т шилжжээ. Удалгүй Чингийн жанжин асан Бээжинд суугаа [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгч болсон ба Хятадын зүг бүрт жанжид бүлэг үүсгэх ба нэр төдий нэгдмэл, үнэндээ [[Хятадын иргэний дайн|дайн байлдаан ихтэй]] байв. 1928 онд [[Гоминдан]] намын [[Чай Кайши]] нэгдсэн удирдлаганд оруулж Наньжинд нийслэлийг шилжүүлэв. Гэвч шинэ өрсөлдөгч буюу ЗХУ-аар дэмжигдсэн [[коммунизм|коммунист]] улс байгуулахыг хүсэгчид дайтаж эхэлжээ. 1931 онд [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Хятадын зүүн хойд нутагт халдаж [[Манж-го]] улсыг үүсгэв. 1937-1945 оны хоорондох [[Япон-хятадын дайн]]д гоминдан болон коммунист хүчин эх орны төлөө эвсэв. 1945 онд Япон дайнд бууж өгсөн ба Тайвань буцаад Хятадын харьяанд ирэв. Хэд хэд хүчтэй байлдсаны эцэст коммунист хүчин ялж 1949 онд Бээжинг нийслэл болгож, Гоминданы үлдэгдэл [[Тайвань]] руу дүрвэв. === БНХАУ (1949 оноос) === 1949 оны 10 сарын 1-нд Коммунист намын дарга [[Мао Зэдун]] Бээжингийн төв талбайд БНХАУ байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав. Ардын Чөлөөлөх Арми 1950 онд Тайванийн (Гоминданы) харьяанд байсан [[Хайнань|Хайнанийг]] эзэлж авсан төдийгүй тусгаар байсан [[Төвөд]]ийг эзэлж авав. Мао газрыг хурааж, эдийн засаг, нийгмийн эрс хувьсгал хийж байв. «[[Их үсрэлтийн бодлого]]» нь амжилттай болоогүй, 1966 оны «[[Соёлын хувьсгал]]» нь бас л олон сая хүний амийг үрсэн. Мао 1976 онд нас барж [[Дэн Сяопин]] төрийн эрхэнд гарч 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж эхэлсэнээр Хятад улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт аажмаар шилжин холимог шинжинд оржээ. Мөн «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Одоогийн үндсэн хууль 1982 онд шинэчлэн батлагдсан. Энэ хугацаанд хүнд, хөнгөн аж үйлдвэр хөгжин «Дэлхийн үйлдвэр» хэмээн нэрлэгдэх болтлоо эдийн засаг нь өссөн юм. 1993 оны 3-р сараас [[Жян Жэминь]], Жү Рунжи, 2002 оноос [[Ху Жинтао]], Вэнь Жябао нар улсыг удирдав. Эдийн засаг, ардын амжиргаа дээшилсэн. Гэвч улс төрийн ардчилалгүй хэвээрээ бөгөөд 1989 оны ардчиллыг хүссэн [[Тяньаньмэний талбайн бослого]], 2000-аад оны уйгур, төвөдийн салан тусгаарлах хөдөлгөөнийг цэргийн хүчээр дарав. 2005 онд Салан тусгаарлахын эсрэг хууль гаргасан. 2012 онд дараагийн удирдлага бую [[Ши Жиньпин]], [[Ли Көчян]] нар нам, төр, засгийг тэргүүлэх болж «Нэг хүүхдийн бодлого»-ыг зөөлрүүлсэн. == Улс төр == === Төр засаг === [[Зураг:12th_National_People%27s_Congress.jpg|thumb|Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] БНХАУ 1954, 1975, 1978, 1982 онд үндсэн хуулиа шинэчилжээ. Үндсэн хуульд зааснаар «ажилчин анги удирдаж, ажилчин болон тариачны холбоонд түшиглэсэн ардын ардчилсан дэглэмт [[социалист]] улс» юм. Дэлхий дээр социалист улс цөөхөн үлдсэн. * [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] (АТИХ) — төрийн эрх барих дээд байгууллага. БХАТИХ хууль тогтоож, улс орны чухал шийдвэрийг гаргана. 2,987 төлөөлөгчийг 5 жилийн хугацаатай сонгох бөгөөд жилд нэг удаа 14 хоног хуралдаад тардаг. * [[БНХАУ-ын дарга|Улсын дарга]] — төрийн тэргүүн. АТИХ болон түүний байнгын хорооны шийдвэрийг батлах, төрийн албан хаагчдыг томилох, алдар цол шагнах гэх мэт олон үүрэгтэй. Одоогийн БНХАУ-ын дарга нь 2012 онд сонгогдсон [[Ши Жиньпин]]. * [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл]] (Ардын төв засгийн газар) — төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх дээд байгууллага. АТИХ-аас сонгож улсын дарга баталдаг. АТИХ, түүний байнгын хороонд ажлаа тайлагнана. Ерөнхий сайд, ерөнхий сайдын орлогч, яам болон төрийн хорооны сайд нар, Улсын банкны даргаас бүрддэг. Одоогоор 28 яам, хороотой. Одоогийн ерөнхий сайд —[[Ли Цян]]. Хятад улс нэг гоц намтай. [[Хятадын эв хамт нам]] (ХКН) нь 1921 онд байгуулагдсан, 1949 оноос эрх баригч нам болсон. Удирдах дээд байгууллага нь 5 жил тутамд хуралддаг Их хурал, түүнээс сонгогдсон Төв хороо юм. Үнэндээ Намын төв хорооны 500 гишүүн, түүний Улс төрийн товчооны 7 гишүүн улсыг удирддаг.<ref>{{Cite web |url=http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |title=Төрийн байгуулал, улс төрийн тогтолцоо. |access-date=2015-08-03 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310152354/http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:China_map.png|thumb|200px|Тайвань-Хятад хоёрын нутаг]] === Гадаад харилцаа === БНХАУ дэлхийн 180 улстай дипломат харилцаатай, 171 улсад Элчин сайдын яамтай байна. 1971 онд Тайвань ([[Тайвань|БНХУ]])-д хадгалагдаж байсан [[НҮБ]]-ын суудал БНХАУ-д шилжин ирсэн. Хятад улс НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын 5 гишүүний нэг, [[Их Хорь|Их хорь]], [[БРИКС]]-ын бүлэг, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн юм. Дорно Азийн уулзалт, [[АСЕАН]]-ы уулзалтад оролцдог. БНХАУ [[ЗХУ]]-тай сайн харьцаатай байснаа 1960-аад оноос муудсан, [[Энэтхэг]]тэй Аксай Чин нутгаас болж дайтаж хуцардсан. Харин 1990 оноос хойш [[Орос]], Энэтхэгтэй түншийн хэмжээнд хүртэл харьцаа сайжирсан байна. БНХАУ одоогоор Японтой [[Сэнкакү]] олтригийг булаацалдаж байгаа бөгөөд [[Тайвань|Тайванийг]] анхнаасаа л өөрийн гэж үзэн гадаад улстай харилцах эрхийг нь хааж иржээ. 1997 онд [[Хонконг]]ийг Их Британиас, 1999 онд [[Макао]]г Португалаас буцаан авсан нь гадаад харилцааны том амжилт байв. [[Хятад дахь хүний эрх|Хүний эрхийг зөрчиж]], ардчиллыг боомилдог гэдгээрээ өрнөдийн орнуудаас их шүүмжлэл хүлээдэг байна. === Орон нутаг === {{гол|БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Файл:Regions of China.svg|thumb|left|Зүг чигийн бүсчлэл — 6 орон]] Хятад улс нутаг дэвсгэрээ [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|таван түвшний олон нэгжээр]] хуваадаг. {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! Зэрэг !! Засаг захиргааны нэгж !! Нутгийн тоо |- | I (мужийн) || [[муж]] | [[өөртөө засах орон]] | <br> [[төвөөс захирах хот]] | [[онцгой захиргаат орон]]|| 33 |- | II (аймгийн) || [[аймгийн энтэй хот]] | [[тойрог]] | [[өөртөө засах тойрог]] | [[аймаг]] || 332 |- | III (хошууны) || [[шянь]] | [[тойрог]] | хошууны энтэй хот | тусгай газар | <br> ойт газар | өөртөө засах шянь | [[хошуу]] | өөртөө засах хошуу || 2,853 |- | IV (сумын) || [[балгас]] | шян | [[хороо]] | хошууны дүүрэг | <br> бага ардын шян | [[сум]] | бага ардын сум || 40,466 |- | V (гацааны) || гацаа, тосгон, хэсэг || 704,386 |- |} Нэгдмэл улс. I дэсийн (мужийн зэргийн) 33 нутаг байна. Үүнд хоёр [[онцгой захиргаат орон]] ([[Хонконг]], [[Макао]]) нь илүү их өөртөө засах эрх эдэлнэ. Мөн 22 [[муж]], 5 [[өөртөө засах орон]], 4 [[төвөөс захирах хот]] бий. Зүүн хойд орон, баруун өмнөд орон гэх мэтээр 6 бүс болгон хуваадаг. <div class="thumb tleft"><div class="thumbinner image" style="width:502px;"><div id=imgborder style="width:500px; text-align:left; background-color:white; border:none; padding:0; position:relative; font-size:100%"> {{Image label|x=100|y=150|text=[[Шинжаан]]}} {{Image label|x=330|y=125|text=[[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]]}} {{Image label|x=410|y=70|text=[[Хармөрөн]]}} {{Image label|x=410|y=110|text=[[Гирин]]}} {{Image label|x=390|y=140|text=[[Ляонин]]}} {{Image label|x=110|y=240|text=[[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]]}} {{Image label|x=180|y=210|text=[[Хөхнуур]]}} {{Image label|x=250|y=210|text=[[Ганьсү]]}} {{Image label|x=260|y=190|text=[[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]]}} {{Image label|x=290|y=220|text=[[Шэньси]]}} {{Image label|x=320|y=200|text=[[Шаньси]]}} {{Image label|x=345|y=150|text=[[Хөбэй]]}} {{Image label|x=355|y=160|text=[[Бээжин]]}} {{Image label|x=365|y=170|text=[[Тяньжинь]]}} {{Image label|x=370|y=200|text=[[Шаньдун]]}} {{Image label|x=330|y=230|text=[[Хөнань]]}} {{Image label|x=230|y=260|text=[[Сычуань]]}} {{Image label|x=280|y=280|text=[[Чунчин]]}} {{Image label|x=330|y=260|text=[[Хүбэй]]}} {{Image label|x=370|y=250|text=[[Аньхуй]]}} {{Image label|x=400|y=230|text=[[Жянсү]]}} {{Image label|x=220|y=330|text=[[Юньнань]]}} {{Image label|x=280|y=310|text=[[Гуйжоу]]}} {{Image label|x=320|y=300|text=[[Хүнань]]}} {{Image label|x=355|y=285|text=[[Жянши]]}} {{Image label|x=400|y=270|text=[[Жөжян]]}} {{Image label|x=420|y=250|text=[[Шанхай]]}} {{Image label|x=295|y=340|text=[[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]}} {{Image label|x=345|y=335|text=[[Гуандун]]}} {{Image label|x=380|y=310|text=[[Фүжянь]]}} {{Image label|x=355|y=360|text=[[Макао]]}} {{Image label|x=365|y=350|text=[[Хонконг]]}} {{Image label|x=310|y=380|text=[[Хайнань]]}} {{Image label|x=420|y=330|text=<span style="color:gray;">''Тайвань''</span>}} <imagemap>Зураг:Map of PRC without province names.svg|500px|Mapa mudo del nivel provincial de China rect 0 0 05 5 [[China]] desc bottom-left</imagemap> </div imgborder>БНХАУ-ын I дэсийн 33 нутаг болон Тайвань газрын зурагт</div thumbinner></div thumb tright> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center ! № ! colspan="2" | Нутгийн нэр ! Хятадаар ! Талбай (км²) ! Хүн ам (2010) ! Нутгийн төв |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|муж]]''' (省) — |---------- |1 || [[Аньхуй]] || {{юникодмонгол|ᠠᠨᠾᠦ᠋ᠢ|h}} || 安徽 || 139,700 || 59,500,510 || [[Хөфэй]] |---------- |2 || [[Ганьсү]] || {{юникодмонгол|ᠭᠠᠨᠰᠤ|h}} || 甘肃 || 454,300 || 25,575,254 || [[Ланьжоу]] |---------- |3 || [[Гирин]] || {{юникодмонгол|ᠭᠢᠷᠢᠨ|h}} || 吉林 || 187,400 || 27,462,297 || [[Чанчүнь]] |---------- |4 || [[Гуандун]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 广东 || 180,000 || 104,303,132 || [[Гуанжоу]] |---------- |5 || [[Гуйжоу]] || {{юникодмонгол|ᠭᠦᠢᠵᠸᠦ|h}} || 贵州 || 176,000 || 34,746,468 || [[Гуйян]] |---------- |6 || [[Жөжян]] || {{юникодмонгол|ᠵᠸᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 浙江 || 102,000 || 54,426,891 || [[Ханжоу]] |---------- |7 || [[Жянсү]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠦ|h}} || 江苏 || 102,600 || 78,659,903 || [[Наньжин]] |---------- |8 || [[Жянши]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠢ|h}} || 江西 || 167,000 || 44,567,475 || [[Наньчан]] |---------- |9 || [[Ляонин]] || {{юникодмонгол|ᠯᠢᠶᠤᠤᠨᠢᠩ|h}} || 辽宁 || 145,900 || 43,746,323 || [[Мүгдэн]] |---------- |10 || [[Сычуань]] || {{юникодмонгол|ᠰᠸᠴᠤᠸᠠᠨ|h}} || 四川 || 485,000 || 80,418,200 || [[Чөндү]] |---------- |11 || [[Фүжянь]] || {{юникодмонгол|ᠹᠦᠵᠢᠶᠠᠨ|h}} || 福建 || 121,300 || 36,894,216 || [[Фүжоу]] |---------- |12 || [[Хайнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠶᠢᠨᠠᠨ|h}} || 海南 || 34,000 || 8,671,518 || [[Хайкоу]] |---------- |13 || [[Хармөрөн]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠷᠠᠮᠦ᠋ᠷᠡᠨ|h}} || 黑龙江 || 454,000 || 38,312,224 || [[Харбин]] |---------- |14 || [[Хөбэй]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠪᠸᠢ|h}} || 河北 || 187,700 || 71,854,202 || [[Шижяжуан]] |---------- |15 || [[Хөнань]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠨᠠᠨ|h}} || 河南 || 167,000 || 94,023,567 || [[Жөнжоу]] |---------- |16 || [[Хөхнуур]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠬᠡᠨᠠᠭᠤᠷ|h}} || 青海 || 721,200 || 5,626,722 || [[Шинин]] |---------- |17 || [[Хүбэй]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠪᠸᠢ|h}} || 湖北 || 185,900 || 57,237,740 || [[Үхань]] |---------- |18 || [[Хүнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠨᠠᠨ|h}} || 湖南 || 210,000 || 65,683,722 || [[Чанша]] |---------- |19 || [[Шаньдун]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 山东 || 153,800 || 95,793,065 || [[Жинань]] |---------- |20 || [[Шаньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨ ᠰᠢ|h}} || 山西 || 156,300 || 35,712,111 || [[Тайюань]] |---------- |21 || [[Шэньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨᠰᠢ|h}} || 陕西 || 205,600 || 37,327,378 || [[Шиань]] |---------- |22 || [[Юньнань]] || {{юникодмонгол|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} || 云南 || 394,000 || 45,966,239 || [[Күньмин]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|өөртөө засах орон]]''' (自治区) — |---------- |23 || [[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]|| {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠰᠢ|h}} || 广西 || 236,000 || 46,026,629 || [[Наньнин]] |---------- |24 || [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]] || {{юникодмонгол|ᠨᠢᠩᠰᠢᠶᠠ|h}} || 宁夏 || 66,400 || 6,301,350 || [[Иньчуань]] |---------- |25 || [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|h}} || 內蒙古 || 1,183,000 || 24,706,321 || [[Хөх хот]] |---------- |26 || [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]] || {{юникодмонгол|ᠲᠦᠪᠡᠳ|h}} || 西藏 || 1,228,400 || 3,002,166 || [[Лхас]] |---------- |27 || [[Шинжаан]] || {{юникодмонгол|ᠰᠢᠩᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 新疆 || 1,660,400 || 21,813,334 || [[Өрөмч]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|онцгой захиргаат орон]]''' (特别行政区) — |---------- |28 || [[Макао]] || || 澳门 || 29 || 552,300 || ''Макао'' |---------- |29 || [[Хонконг]] || || 香港 || 1,104 || 7,061,200 || ''Хонконг'' |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|төвд захирагдах хот]]''' (直辖市) — |---------- |30 || [[Бээжин]] || {{юникодмонгол|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}} || 北京 || 16,800 || 19,612,368 || ''Бээжин'' |---------- |31 || [[Тяньжинь]] || {{юникодмонгол|ᠲᠢᠶᠠᠨᠵᠢᠨ|h}} || 天津 || 11,305 || 12,938,224 || ''Тяньжинь'' |---------- |32 || [[Чунчин]] || {{юникодмонгол|ᠴᠦᠩᠴᠢᠩ|h}} || 重庆 || 82,300 || 28,846,170 || ''Чунчин'' |---------- |33 || [[Шанхай]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠬᠠᠢ|h}} || 上海 || 6,341 || 23,019,148 || ''Шанхай'' |} === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 40.jpg|thumb|200px|2015 он. Сүрт жагсаал]] [[Зураг:CNS Haikou (DDG-171) in Rim of the Pacific (RIMPAC) Exercise 2014.jpg|thumb|left|200px|Байлдааны хөлөг онгоц]] Хятад улсын зэвсэгт хүчин нь [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] юм. 2,285,000 хүн алба хааж байна. Цэргийн төв зөвлөл удирддаг. Хуурай замын цэрэг, цэргийн нисэх хүчин, тэнгисийн цэрэг, стратегийн цөмийн зэвсгийн хүчин, их бууны хорооноос бүрдэнэ. Батлан хамгаалахад 132 тэрбум $ зардгаараа [[АНУ]]-ын дараа 2-рт орно. ДНБ-ийн 1.5%-тай тэнцэнэ. Цөмийн 50-75 пуужин байна. Зөвлөлтийн зэвсэг техникт суурилан дотооддоо үйлдвэрлэдэг. Сүүлийн үед Оросоос [[Су-30]] сөнөөгч онгоц худалдан авсан ба өөрөө [[Чөндү Ж-10]], [[Шэньян Ж-11]] зэрэг нисэх онгоц үйлдвэрлэжээ. Байлдааны үндсэн танк 7950, хуягт 5000, их буу 6000-аас олон бий. [[ЗТЗ-99]] танк, [[ХЧ-9]] газар-агаар төрлийн пуужин, [[ЗБД-97]] загварын хуягт машиныг сүүлд үйлдвэрлэн хэрэглэж байна. Умард, дорнод, өмнөд гэсэн тэнгисийн флоттой. Нисэх онгоц тээгч 1 хөлөг онгоц, 55 шумбагч, нийт 200 гаруй хөлөг онгоцтой. == Эдийн засаг == [[Зураг:Shanghai_-_Nanjing_Road.jpeg|thumb|200px|Шанхайн худалдааны гудамж]] [[Зураг:Oil working,Liuyuan-Turfan 2012.jpg|thumb|200px|Газрын тосны цооног]] [[Зураг:China Export Treemap.jpg|thumb|200px|Экспортын барааны бүтэц]] 2014 оны Хятад улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] 10 их наяд [[америк доллар|ам.доллар]]тай тэнцэж дэлхийд 2-р байр эзэлж байна. Нэг хүнд ноогдох ДНБ нэрлэсэн үнээр 7,589 $, худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 12,880 $ (80-р байр) байв. 1949 оноос төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай байсан улс 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээр мэдэгдэхүйц үр дүнтэй байлаа. Хувийн өмчийг зөвшөөрсөн бөгөөд томоохон үйлдвэрүүд төрийн мэдэлд байдаг. Хятадын хямд, ихээр байгаа ажиллах хүчнийг ашиглахаар гадаадын хөрөнгө оруулалт их орсон бөгөөд үндэстэн дамнасан корпорациуд Хятадад хамгийн хямд зардлаар бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж байна. Жилийн дундаж өсөлт тогтмол 10.5 хувь байдаг. Эрчим хүч, газрын тосны гол хэрэглэгч болсон. Жилд 3.9 их наяд $ бүтээгдэхүүн экспортолдгоороо дэлхийд тэргүүлдэг. Мөнгөний нэгж нь — [[Хятадын юань (мөнгө)|Хятадын юань]]. 2010 оноос эхлэн Орос улс доллараар биш юаниар Хятадтай наймаа хийдэг болсон. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:18.10 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (18.1%)" from:0 till:17.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хонконг]] (17.4%)" from:0 till:06.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (6.8%)" from:0 till:04.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (4.1%)" from:0 till:53.60 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.6%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 2.34 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:09.40 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (9.4%)" from:0 till:08.30 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (8.3%)" from:0 till:08.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Тайвань]] (8.0%)" from:0 till:07.80 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (7.8%)" from:0 till:05.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Австрали]] (5.0%)" from:0 till:59.50 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (59.5%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 1.96 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Холбоо харилцаа === Хятад улсад 1 тэрбум хүн гар утас, харилцуур утсаар холбогдож байна. 2013 онд 591 сая хүн байнга интернет хэрэглэж байсан. [[Хятадын цахилгаан холбоо]], [[Хятадын сүлжээ холбоо]] хоёр компани энэ салбарт тэргүүлдэг. Бэйдоу хэмээх хиймэл дагуулын сүлжээтэй. [[Зураг:Balinghe_Bridge-1.jpg|thumb|200px|left|375 м өндөр Балин голын гүүр]] === Зам тээвэр === 2000-аад он болоход Хятад улсын бүх муж, орон хурдны замд холбогдсон. Хурдны замын нийт урт — 85,000 км. Жишээлэхэд 1991 онд [[Хөх мөрөн]] дээгүүр 6 гүүр байсан бол нэмж барьсаар 81 гүүр, хонгил болжээ. Жил болгон 40 сая автомашин шинээр худалдан авдаг. Ослын тоо нэмэгдсэн. 2011 онд 62 мянган хүн автомашины ослоор нас барсан. 470 сая унадуг дугуй хэрэглэгдэж байгаа. Төмөр зам улсын өмчинд байна. 2013 оны байдлаар 103,144 км төмөр зам тавигджээ. Макаогаас бусад муж, орон төмөр замаар холбогдсон. Цагаан сарын үеэр ачаалал эрс нэмэгддэг. 2013 онд 2.1 тэрбум зорчигч, 4 тэрбум тонн ачаа тээш зөөсөн гэнэ. Бээжин—Шэньжэнь, [[Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам]] 2011 онд барьсан. 2014 оны байдлаар 20 хотод метро баригдаад байна. Хятадад 182 нисэх буудал бий. Бээжингийн нисэх буудал зорчигчийн тоогоор, Хонконг, Шанхайнх ачаа тээврээр дэлхийд дээгүүр байрт ордог байна. == Соёл == === Урлаг=== [[Зураг:Pekin_przedstawienie_tradycjnego_teatru_chinskiego_7.JPG|thumb|200px|''Баруунш зорчсон тэмдэглэл'']] Хятадад утга зохиол НТӨ Жоугийн үеэс хөгжсөн. Эртний ном судрууд яруу найраг, одон орон, зурхай, анагаах ухааны чиглэлээр байдаг. Тан улсын үед [[Ли Бай]], [[Ду Фу]] зэрэг алдарт яруу найрагчид байсан бол Мин улсын үед «[[Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл]]» зэрэг жүжиг, роман их бичигдэж, 20-р зуунд [[Жинь Юн]] алдартай [[үшя]] (хятад зодоон) зохиолуудаа бичсэн. === Дэлхийн өв === Хятадын нутагт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв|Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 22, байгалийн өв 4, нийлмэл өв 4 бий. === Хоол === Хятад хоол олон төрөл зүйл байна. Өмнөд нутагт [[цагаан будаа]], умард нутагт [[талх]], [[гоймон]]г түлхүү хэрэглэдэг байсан. Гахайн мах голчлон иддэг. Сычуань, Кантон, Жянсү, Шаьдун, Фужян, Хүнань, Аньхуй, Жөжян нутгийн хоол алдартай. Хэрчих, болгох, амтлах, чимэглэх хэв маяг янзтай. Буддын болон лал шашны тусгай хоол гэж бий. Өмнөд нь далайн бүтээгдэхүүн, ногоо, умард нь гурилан, хуурай бүтээгдэхүүний уламжлалтай. === Спорт === [[Зураг:Dragon_boat_racing.jpg|thumb|200px|Луун завины уралдаан]] [[Хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], ширээний теннис, бадминтон, усанд сэлэлт, [[снукер]]ийг өргөнөөр тоглож, хичээллэдэг. [[Го]] даам тоглодог. Хятад зодооныг [[үшя]] (күнфү) гэнэ. [[Тай чи чуань]], [[чигун]] зэрэг зодооны арга байна. [[Луун завь|Луун завиар]] уралддаг. Хятад 1932 оноос Олимпын наадамд оролцож эхэлсэн ба БНХАУ 1984 оноос хойш тасралтгүй баг тамирчдаа илгээх болжээ. 2008 онд нутагтаа хүлээн авсан [[Бээжингийн олимп]]од 51 алт, бүгд 100 медаль хүртэж багийн дүнгээр тэргүүлсэн. Өвлийн олимпод 3-4 алтан медаль хүртдэг. [[Усанд үсрэлт]], [[хүндийн өргөлт]], [[гимнастик]], [[ширээний теннис]], [[буудлага]], [[бадминтон]], [[усанд сэлэлт]], [[жүдо]], [[хөнгөн атлетик]], [[шорт трек]]ийн тэмцээн уралдаанд илүү амжилттай оролцсон. [[Зоу Кай]] гимнастикч 5 алтан медаль хураагаад байгаа. ==Зургийн цомог== <gallery widths="170px" heights="130px"> Файл:Хятадын физик газарзүй.gif|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpg|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятад-атлас.jpg|Физик газар зүйн зураг Зураг:China provinces.png|I дэсийн 4 нэгжийн 33 нутаг Файл:Хятадын атлас-орос хэлээр.jpg|Газрын зураг {{ref-ru}} Файл:New autonomies in China.png|Хятад улс дахь бие даасан бүс нутаг {{ref-ru}} </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist|1}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|China}} * [https://www.google.com/maps/place/China/@35.8592948,104.1361118,4z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x31508e64e5c642c1:0x951daa7c349f366f «''Google Maps''» цахим талбар дахь газрын зураг] * [http://mn.chineseembassy.org/mn/ Монгол улс дахь БНХАУ-ын Элчин сайдын яамны цахим талбар] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Дундад Иргэн Улс]] |он= 1949-одоо үе |албан_тушаал=БНХАУ |дараа= Одоо үе }} {{end}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Социалист улс]] eep5tyezskom6klvcnsnn7qbowaga9d 0 4674 856557 856448 2026-05-18T00:11:50Z Zorigt 49 856557 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Ренчиний Чойном | зураг = | хэмжээ = 250px | зургийн тайлбар = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = Чойном | төрсөн огноо = 1936 оны 2 сарын 10 | төрсөн газар = Хэнтий аймаг, Дархан сум | нас барсан огноо = 1979 оны 4 сарын 24 /43 настай байсан/ | нас барсан газар = | мэргэжил = Яруу найрагч, сийлбэрч, зураач, ая зохиогч | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = | төрөл = Яруу найрагч | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Монгол улсын төрийн шагнал | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Ренчиний Чойном''' (1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Дархан сум|Дархан сумын]] нутагт төрсөн 1979 оны 4-р сарын 24-нд Улаанбаатарт нас барсан) - Монголын алдартай [[яруу найрагч]] байсан бөгөөд түүнд [[1990]] онд [[Монгол Улс]]ын [[төрийн шагнал]]ыг нэхэн олгосон юм. "Гал морин цаг", "Залуу нас", "Сүмтэй бударын чулуу", "Тал", "Улаан дэвтэр", "Хүн", "Эрх чөлөө" зэрэг яруу найргийн бүтээл туурвиж байсан. == Намтар == Р.Чойном Монгол Улсын Хэнтий аймгийн Дархан сумын нутаг Бор ухаа гэдэг газар 1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр эцэг Ренчиний 31-ний, эх Рэгзэний 26-ны жил дээр төржээ. Эцэг нь 1943 онд Чойномыг 7 настай байхад [[сүрьеэ]] өвчнөөр нас барсан байна. Эцэг эхээсээ тэрбээр Чойномусурияа нэрийг өргөмжлөн авсан хэдийч хожим 1951 онд товчлон Чойном гэж хэлж бичих болсноор олны дунд Чойном нэрээрээ үлдэж алдаршсан болно. Р.Чойном 1946 онд Дархан сумын бага сургуульд орж суралцаад 4-р ангийг 1950 онд онц дүнтэй төгссөн боловч дунд сургуулийн 6-р ангид суралцаж байгаад өвчний улмаас цаашид суралцаж чадаагүй байна. Түүний олж авсан боловсрол мэдлэгийн түвшин энэ ажгуу. Гэвч тэрээр өөрийн хичээл зүтгэл, авьяас билгийнхээ хүч чадлаар бие дааж зохих хэмжээний боловсрол мэдлэг эзэмшиж, орос, казак, монголоор бичсэн ямар ч ном зохиолыг уншиж судалж, казак монгол бичгээр шүлэг туурвилаа бичдэг, зураг зурж, баримал сийлбэр бүтээдэг, хөгжмийг нотоор тоглож, түүнийг сурах зөвлөмж бичиж, зарим шүлэг зохиолд ая зохиож явсан нэгэн бээр билээ. 1953 онд [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] МАХН-ын хороо, “Ардын Депутат”-уудын хурлын гүйцэтгэх хорооны [[“Урагшаа” сонин|“Урагшаа” сонины]] газарт үсэг өрөгч, бичгийн машины бичээчээр орж хөдөлмөрийн мөр хөөж эхэлжээ. 1956 онд нийслэл [[Улаанбаатар]] хотноо нүүж ирээд Хотын Урчуудын Эвлэлийн Хороонд дагалдан барималчнаар ажилласан, 1957 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны зургийн тасагт зураачаар ажилласан, 1958 онд Ясны сүрьеэгийн больницод 2 жил орчим хэвтэж эмчлүүлсэн, 1960 онд Хотын Соёлын ордонд зураачаар ажилласан мөн ондоо Монголын эрдэм дэлгэрүүлэх нийгэмлэгт, “Шинжлэх ухаан амьдрал” сэтгүүлийн хэвлэх газар зураачаар ажилласан. Р.Чойном 1969 оны 8-р сарын 6-нд Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам (НАХЯ)-нд дайчлагдан баривчлагдаж мөрдөгдсөн. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засаг төрийг бусниулан доройтуулах буюу сулруулах зорилгоор төрийн эсрэг чиглэсэн шүлгүүдийг зориуд бичиж харлуулсан гэдэг нэрийдлээр баривчлагдан шийтгэгдэж, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Хажуу-Улаан]] дахь засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн колонид 4-н жил хорих ял эдэлжээ. 1973 онд суллагдаад 1976 он хүртэл [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Батноров сум|Батноров суманд]] нутаг заагдсан. 1976 онд Улаанбаатар хот руу орох зөвшөөрөл авч, 1979 он хүртэл найз нөхдийн гэр орноор хэсүүчлэн амьдарч байжээ. 1979 оны 4-р сарын 24-нд 43 настай байхдаа Дэмбэрэл гэж зураачийн гэрт байхад нь бие нь муудаж эмнэлэгт хүргэгдээд тэр шөнөдөө сүрьеэ өвчнөөр нас баржээ. == А.Далхжавын дурсамж == Ренчиний бутач хөвүүн ямбатнуудтай үзэлцэхээр гэрээ орхихдоо дөнгөж 23-тай байлаа. 1959 оны намрын халуун өдрүүд. Сургуулийн оюутан сурагчид цугларч Улаанбаатар хот хөл хөдөлгөөнд дарагдаж энд тэндгүй хүүхэд багачуудын хөгжилтэй дуун цангинаж байсан цаг. Би Архангай аймгаас ХААДС-д суралцахаар нийслэлд ирээд Шар ажаа хэмээн энхрийлдэг Доржпалам эгчийндээ түр амьдарч байв. Шар ажаагийнх ам бүл олуулаа ч бид хоёр (би авгайтайгаа хамт ирсэн)-ыг тээршаахгүй, байгаагаа хуваан идэж, багталцахаараа бор хоногийг өнгөрүүлж байлаа. Шар ажаагийн хоёр том хүү нь эхнэр хүүхэдтэй боловч орон байргүй, бас л нэг дороо амьдарч бужигналдана. Тэднийх "100 айл"-ын нийтийн орон сууцны ганц өрөөнд багтаж ядан байх. "100 айл"-ын орон сууцыг хятад ажилчид барьж дуусгаад ашиглалтад ороход энэ байрыг хуваарилан өгсөн аж. 1950-аад оны сүүлчээр хятад ажилчид ёстой л гамин цэрэг шиг орж ирж манай орны хөдөө аж ахуйн нэгдэл, сангийн аж ахуй, хаана л бол хаана шоргоолж мэт үймсэн. Удалгүй 1960 он гэхэд тар нь танигдаж түнжин хагараад буцацгаасан түүхтэй. Тэдний нэг хэсэг барилгачид одоогоор бол хороолол маягийн "100 айл"-ын сууцыг тэнд барьсан хэрэг. Шар ажаагийнх "100 айл"-ын орон сууцны хамгийн урд нүүрний зэрэгцээ хоёр цагаан байшингийн зүүн талынхад байдаг. Тэр байр ганц орцтой. Орцоор оронгуут үргэлжилсэн урд хонгил (коридор) угтаж баруун тийш эргэсэн хонгилын нэг дэх хаалганд Шар ажаагийнх, зүүн тийш эргэсэн хонгилын гурав дахь хаалганд Шар бандийнх сууна. Шар банди ээжтэйгээ хоёул амьдарна. Би хөдөөнийх учир хүн танихгүй, элдэв хүмүүстэй нийлээд гадуур явдаггүй, нас бие ч 25 хүрчихсэн, ухаан санаа тогтсон эр хүн байжээ. Орох гарахад байнга тааралддаг Шар бандийг би биш тэр байрныхан бүгд андахгүй Шар банди л гэдэг. Зарим нь "Дэлдэн" гэж дуудна. Удалгүй Шар бандитай танилцаж сүрхий дотносож үерхлээ. Бид хамтдаа хот руу явна. Автобусгүй учраас "100 айл"-аас хотын төв рүү ямагт явган явдагсан. Сэлбийн гол ширүүн урсгалтай, эргээ шахсан их устай, ёроолын чулуунууд нь өнгө алаглан гэрэлтэж харагддаг, тунгалаг гэж янзтай. Бид орой бүр цугларч Сэлбийн голын зүлэг хайрган дээр сууцгаан ажил амьдралын зам мөр, хайр сэтгэл, уй гашуу, баяр хөөр, дуу шүлэг гээд юу эсийг хамаг ярьж залуу насны цог хиймориор хөгжилдөнө. Шар банди их хөгжилтэй, аливаа юмыг ярихдаа ногоон нүдээ гурвалжлуулан инээж байгаад "ёстой үзүүлнэ ээ" л гэх. Тэгээд шүлгээ уншина даа. Түүний шүлэг найраг нь хайр сэтгэл, тэмцлээр бялхан цалгиж байдагсан. Нэг өдөр намайг дуудаж байна. Гэрт нь орвол чи ингээд сууж бай. Би зурна гээд "Акварель" усан будаг, бийрээ бариад зурж эхлэв. Барагцаалбал 10 гаруй минут болсон санагдана. Үнэхээр адилхан зурж билээ. Энэ зургийг 1975 он хүртэл нандигнан хадгалсан боловч өөрийн гэх орох оронгүй, хот тойроод олон удаа нүүж явахдаа "40 мянгат"-ын байрын нэг айлынд хоёр шуудай номтойгоо орхисон санагдана. Би ном цуглуулах өвчтэй байв. Гэвч амьдралын бэрхшээлд хавчигдан номоо авч явах арга ухаанаа олохгүй, айл айлын хашаа байшинд авдар саваар нь орхисоор хоосорсон. Ядуугийн зовлон, тарчигхан улсын иргэн ийм байдаг хойно доо яая гэхэв. Тэр зургийг алга болгосондоо их харамсаж халаглах юмаа. Зургийн зүүн доод өнцөгт Р.Чойном гэж мутрын үсгээ зурсан нь надад дахиад олдохгүй дурсгал, түүх өгүүлсэн таталбар байсныг хожуу сэхээрлээ. Р.Чойном үерхэхэд их эелдэг, ааш зан нийтлэг, алиа хошин ярих дуртай, дэлдэн чихтэй, ёстой л "Шар банди" байсансан. Монхордуу агаад унжуу хамрын дорх эрээн бараан алагласан живэр сахал нь түүний махлаг бус гонзгойвтор царайг улам ч чимнэ. Бидний үерхэл богинохон хугацаанд гал дөл шиг маналзаад өнгөрсөн. Удалгүй хичээл эхэлж ихэнх оюутнууд нөгөө муу хадаастай модон хайрцгаа чирээд нэгдэл, сангийн аж ахуйд тариа ногоо хураах, хадлан дарш бэлтгэхээр явцгааж, би Max комбинатын мал нядалгааны ажилд гарснаас гадна Зайсан толгойн зүүн талд дан бүрээстэй, шалгүй бор гэр барьж оюутан амьдралын хүнд бэрх хэдий ч хөгжилтэй сайхан дөрвөн жилийг даван туулах гараагаа эхэлсэн юм. Р.Чойном бид хоёр мартагдашгүй тэр намрын нар шарсан аагим халуун өдрүүд, уйтан бороо зүсэрч манан будан хөвөрсөн сэрүүн өдрүүд, "100 айл"-ын шавар намгийн дунд нэгэн зуур шүлгээ бичиж, уншиж, зургаа зурж, сайхан үерхээд аадрын цахилгаан мэт газар тэнгэрийн савслагаар атиралдан зурайсаар алсын алсад одсон. Тэртээх он жилүүдэд бороо зүсрэн хэд хоногоор орж шавар шавхай шагай татаж, муу үг бардаг байсан бол өдгөө уй салхитай ширүүн аадар дүрсхийгээд өнгөрдөг гажиг цаг уур илт мэдрэгддэг болжээ. Р.Чойномын ээж нь намхан нуруутай, тачирхан шаргал үсээ хоёр салаалж гөрөөд унжуулна. Тэр нь унжаад байх ч үгүй хоёр мөрөн дээрээ сарвайж харагддагсан. Өрөөндөө тавилга гээд байх юмгүй, хоол унд бялхаад байдаггүй, жирийн нэг айл. Харин ном дэвтэр энд тэндгүй, ундуй сундуй, уншиж бичиж байгаад дэлгээтэй орхисон ном дэвтэр нь ор дэр, авдар шүүгээн дээр байх. Шүлэг найраглалаа дэвтэрт бичихээсээ илүү хэсэг бусаг цаасан дээр ар өвөргүй цоохорлоод хэд нугалбарлан аль нэг халаасандаа хийчихнэ. Энэ талаас нь харвал "салан банди" гэлтэй. Гэвч тиймгүй шүү. Няхуур нямбайг эрхэмлэнэ. Ээж нь сүрхий цэвэрч, гэр орондоо цэвэр сайхан сууж байхдаа Шар бандийгаа л гэж амь тавина. Мань нөхөр гэртээ ирэхтэй үгүйтэй хонож өнжих удаатайг хэлэх үү. Дандаа л хүү үзэгдэв үү, төдийд өдийд гарсан юмсан, алга аа л гэнэ. "Эхийн сэтгэл үрд, үрийн сэтгэл ууланд" гэгчээр Шар банди ч ямбатнуудтай үзэлцэнэ ээ гээд бачимдаж явахдаа дөнгөж 23 настай байж дээ. Харгис хатуу цагийн мөрдлөг хавчлагад өртөж, үнэн үг, шулуун шударга ухаан бодлоороо өөнтөглүүлэн байцаагдаж "сууж" байсан үе. Бас хайр дурлалдаа шатаж явсан нас. Ээж нь болохоор миний хүү цай хоолоо идэж уу гээд айдас хүйдэс, дарамт дарангуйлалд хальширч харшсан ёлтгор нүдээ анивчиж суудагсан. Р.Чойном нь "Буриад" найраглалын зарим хэсгийг, аль 1950 оны сүүлчээр биччихсэн уншиж байсан юм шүү дээ. : Аяа хөөрхий Сэмжүүхэй : Алтан Ононы Сэмжүүхэй : Аашны чинь хөөрхөнд би чинь : Арга ч үгүй дассан юмсан : Хайр хайрынхаа илчинд : Хайлах шахам шатаж байлаа : Самрын боргоцой шиг жаахан басган : Сайхан байж билээ гээд уншихад нь "Самрын боргоцой ч арай дэндэж байна аа, сарлагийн торой гэвэл үнэнд ойртох байлгүй" гээд инээлдэнэ. : Чингэлэгтэй тэрэгний арал сандайлж : Чийрэг бөгөөд зузаан уруулаар : Чимээ ихээр үнсэлдэж байсан : Натгар жаахан Сэмжүүхэй минь : Намайг мартаад хэнийг таалах нь энэ вэ гээд улам хөгжөөж байснаа больчихоод одоогийнхоор бол улс төржиж эхэлнэ. : Ураг сайхан Монголынхоо алдар, түүх хоёрыг : Улаан бүслүүрт малгайтай цагдаа нарын дундаас : Удам хойчийн үрсдээ монгол сэтгэлээр хүргэх гэж : Уушгийн гурван судсаа тасартал би дуулна аа гээд нүд нь цог шиг гялалзаж, rap нь агаарт цацлан онгод хийморь нь дүрэлздэг ийм л Шар банди миний сэтгэл зүрхэнд үлдсэн. Анд нөхөр минь хүйтэн жадны үзүүрийг сөрөн зогсож, шүлэг найргаа тэрлэж, үг үзгээ хурцалж гэрэлт ирээдүй рүү тэмүүлсээр хөх тэнгэрийн уудамд халин шунгасныг санахуйяа бэрх. "100 айл" зуун жилийн дараа цэцэглэн хөгжсөн хятад хороолол буюу вант улс болж Шар банди буюу Р.Чойномын сураг алдарч амьдран сууж, зохиол бүтээл туурвиж байсан цагаан байшингаас нүдэнд өртөх хагархай тоосго ч үгүй болсон байхаас эмээн зүрхшээж энэ дурсамжийг бичиж сууна. Гэвч цаг үеэс түрүүлэн цацал цацлаар өргөсөн сүүн бүтээлээрээ, шударга үнэний дуу хоолойгоороо хойч үеэ сэрээсэн алдар нэр нь Онон, Хэрлэн лугаа омог их Монгол орондоо мөнхөрсөн бөлгөө. Сэтгэл амирлъяюу. Р.Чойням нь Монголын утга зохиолын томоохон тэсрэлт хийсэн, оюуны цар хүрээ нь давсан яруу найрагч билээ. Р.Чойномын дурсалд зориулж "Оюухай" хэмээх яруу найргийн наадам Хэнтий аймагт 2013 оноос хойш жил бүр амжилттай зохион байгуулж ирсэн байна. == Гэр бүл == Лхагважав гэж эмэгтэйтэй анх сууж Эрдэмном гэж охинтой болсон. Нина гэж эмэгтэйтэй дэр нийлүүлж Хулан гэдэг охинтой болжээ. Сүүлд Туул гэдэг хүнтэй суугаад Ч.Мөнхтэмүүлэн гэж охинтой болсон байна. Зохиолчийн зээ хүүг О.Энх-Амгалан гэдэг байна. == Уран бүтээлээс == * Хүн /1964/ *Гэрээслэл * Ээждээ айлгаж хэлсэн үгс * Зарим заримдгуудад зориулсан шүлэг * Бяцхан сургаал-1 * Залуу нас /найраглал, 1961/ * Архи * Дэгжин бүсгүйн цүнхэнд * Бяцхан сургаал-2 * Бяцхан сургаал-3 * Уншигч танаа * Манцуйтай жаал * Захидал * Анхан өлгийнөөсөө гарахад * Бяцхан сургаал-4 * Аавын хүү нэгэнт доройтсон бол * Хүн танаа * Ямар ч хүн хэрвээ * Шулмас хийгээд бурхан гэдгийг чинь * Yхэл * Алдаа * Толь * Бүсгүй таньд * Маргааш * Жаргал зовлон *Миний шүтээн *Диваажин *Миний Монгол *Азийн тухай бардамнал *Кавказ *Монгол бүсгүй *Эрх чөлөө == Эх сурвалж == *2006, Утга зохиол урлаг сонин *[https://web.archive.org/web/20210126022322/http://www.sonin.mn/?p=3444 sonin.mn] ==Гадны холбоос== [https://web.archive.org/web/20111102185143/http://www.elibrary.mn/index.php?module=book&bid=47 Сүмтэй бударын чулуу] - elibrary.mn {{DEFAULTSORT:Чойном, Ренчиний}} [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1979 онд өнгөрсөн]] 54i0aje1z0n1187yokc75d7m1vbnr49 0 5538 856571 854307 2026-05-18T01:07:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856571 wikitext text/x-wiki {{Short description|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс болон Абу-Дабигийн эмиратын нийслэл}} {{About|хотын|эмиратыг|Абу-Даби (эмират)|хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Абу-Даби | native_name = {{lang|ar|أَبُو ظَبْيٍ}} | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[өргөн хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Abu dhabi skylines 2014.jpg | caption1 = [[Абу-Даби дахь хамгийн өндөр барилгын жагсаалт|Абу-Дабигийн үзэмж]] | image2 = Emirates Palace.jpg | caption2 = [[Emirates Palace]] | image3 = LouvreAD exterior.jpg | caption3 = [[Лувр Абу-Даби]] | image4 = Sheikh Zayed Mosque 2022.jpg | caption4 = [[Шейх Заидын сүм]] | image5 = Ferrariworld_by_Flo_Ness.jpg | caption5 = [[Ferrari World]] }} | image_caption = | image_size = | image_flag = Flag of Abu Dhabi.svg | flag_size = 120px | image_shield = Emblem of Abu Dhabi.svg | shield_size = 80px | image_blank_emblem = Abu Dhabi Logo.svg | blank_emblem_type = Брэнд тэмдэг | pushpin_map = АНЭУ#Персийн булан#Баруун Ази | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = АНЭУ дахь Абу-Дабигийн байршил | coordinates = {{coord|24|28|N|54|22|E|region:AE-AZ_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} | subdivision_type1 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын эмиратууд|Эмират]] | subdivision_name1 = {{flag|Абу-Даби}} | subdivision_type2 = [[Абу-Даби (эмират)#Дэд хэсэг ба суурин|Хотын захиргааны бүс]] | subdivision_name2 = [[Абу-Дабийн Төв Нийслэлийн Дүүрэг|Төв Нийслэлийн Дүүрэг]]<ref name="OBG2016" /> | government_type = [[Хотын захиргаа]] | leader_title = Хотын ерөнхий дарга | leader_name = Саиф Бадр аль-Кубайси | governing_body = [[Абу-Даби Хотын Захиргаа]] | area_total_km2 = 972 | area_note = | elevation_m = 27 |population_rank = 2-т | population_total = 2189860 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="TelluBase"/><ref name="wg">{{cite web |title=Middle East :: United Arab Emirates |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |publisher=Тагнуулын Төв Газар |access-date=2026-04-19 |archive-date=2022-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107081049/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_demonyms = Абу-Дабичууд, Дабичууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_are.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—UAE Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|access-date = 2026-04-19}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = US$ 118.4 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = US$ 75,600 (2023) | website = {{Official URL}} | timezone = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь цаг|АНЭУ Стандарт Цаг]] | utc_offset = +4 }} '''Абу-Даби''' ({{lang-ar|أبو ظبي}} - ''Abu Dhabi'') — [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]]ын [[нийслэл]] [[хот]]. Мөн [[Абу-Даби (эмират)|Абу-Даби]] нутгийн төв. Улсын эдийн засаг, аж үйлдвэр, улс төр, соёлын төв бөгөөд гагц энэ хотод улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 56% бүтээгддэг. 896,800 оршин суугчтайгаараа [[Дубай]]н дараах улсынхаа 2-р олон хүнтэй хот болно. ''[[CNN]]''-ийн мэдээлснээр Абу-Даби нь дэлхий дэх хамгийн баян хот ажээ.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/03/19/8402357/index.htm?cnn=yes|title=The richest city in the world|work=CNNMoney.com|date=2007-03-12|accessdate=2007-05-30|archive-date=2007-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070325183140/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/03/19/8402357/index.htm?cnn=yes|url-status=dead}}</ref> <center>{{Том зураг|Abu Dhabi skyline night (Nepenthes).jpg|800|Абу-Даби}}</center> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Абу-Даби ([[Заид олон улсын нисэх буудал|Олон улсын нисэх буудал]]) 1991-2020 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 34.3 | Feb record high C = 38.1 | Mar record high C = 43.0 | Apr record high C = 44.7 | May record high C = 46.5 | Jun record high C = 48.5 | Jul record high C = 49.0 | Aug record high C = 48.2 | Sep record high C = 47.7 | Oct record high C = 43.1 | Nov record high C = 37.9 | Dec record high C = 33.8 | Jan high C = 24.5 | Feb high C = 26.5 | Mar high C = 29.7 | Apr high C = 35.0 | May high C = 39.6 | Jun high C = 41.4 | Jul high C = 42.5 | Aug high C = 43.4 | Sep high C = 40.9 | Oct high C = 36.6 | Nov high C = 31.0 | Dec high C = 26.5 | Jan mean C = 19.1 | Feb mean C = 20.6 | Mar mean C = 23.4 | Apr mean C = 27.7 | May mean C = 31.8 | Jun mean C = 33.7 | Jul mean C = 35.5 | Aug mean C = 35.9 | Sep mean C = 33.3 | Oct mean C = 29.7 | Nov mean C = 25.2 | Dec mean C = 21.1 | Jan low C = 13.8 | Feb low C = 15.9 | Mar low C = 17.5 | Apr low C = 21.1 | May low C = 24.6 | Jun low C = 26.9 | Jul low C = 29.7 | Aug low C = 30.2 | Sep low C = 27.4 | Oct low C = 23.7 | Nov low C = 19.6 | Dec low C = 15.7 | Jan record low C = 5.6 | Feb record low C = 5.4 | Mar record low C = 8.4 | Apr record low C = 11.3 | May record low C = 16.6 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 22.2 | Aug record low C = 24.9 | Sep record low C = 20.4 | Oct record low C = 15.0 | Nov record low C = 13.1 | Dec record low C = 7.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 12.5 | Feb precipitation mm = 8.1 | Mar precipitation mm = 12.9 | Apr precipitation mm = 5.2 | May precipitation mm = 0.3 | Jun precipitation mm = 0.0 | Jul precipitation mm = 0.7 | Aug precipitation mm = 0.1 | Sep precipitation mm = 0.0 | Oct precipitation mm = 0.2 | Nov precipitation mm = 2.4 | Dec precipitation mm = 7.8 | unit precipitation days = 1&nbsp;мм | Jan precipitation days = 2.8 | Feb precipitation days = 2.0 | Mar precipitation days = 2.9 | Apr precipitation days = 1.4 | May precipitation days = 1.0 | Jun precipitation days = 0.0 | Jul precipitation days = 1.0 | Aug precipitation days = 1.0 | Sep precipitation days = 0.0 | Oct precipitation days = 1.0 | Nov precipitation days = 2.2 | Dec precipitation days = 2.4 | Jan humidity = 68 | Feb humidity = 66 | Mar humidity = 61 | Apr humidity = 53 | May humidity = 50 | Jun humidity = 54 | Jul humidity = 55 | Aug humidity = 54 | Sep humidity = 60 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 65 | Dec humidity = 69 | year humidity = 59.7 | Jan sun = 249.4 | Feb sun = 245.7 | Mar sun = 267.8 | Apr sun = 294.6 | May sun = 342.9 | Jun sun = 341.3 | Jul sun = 328.3 | Aug sun = 323.8 | Sep sun = 305.7 | Oct sun = 303.0 | Nov sun = 265.3 | Dec sun = 254.3 | year sun = 3522.0 | source 1 = [[NOAA]] (чийгшэл 1981-2010)<ref name="NOAA">{{cite web |title=Climate Normals for Abu Dhabi |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/UAE/CSV/AbuDhabiIntlAirport_41217.csv |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date=2026-04-19}}</ref><ref name=WMO>{{cite web |title=Climate Normals 1981-2010 |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/normals-old/WMO/1981-2010/RA-II/UnitedArabEmirates/WMO_Normals_Excel_Abu%20Dhabi%20International%20Airport_UAE.XLS|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date=2026-04-19}}</ref> | date = 2012 | source 2 = Уур амьсгалын жилийн тайлан<ref name="National Center of Meteorology">{{cite web |title=Climate Yearly Report Abu Dhabi International Airport |url=https://www.ncm.ae/en/climate-reports-yearly.html?id=8801 |publisher=Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Цаг Уурын Үндэсний Төв |access-date=2026-04-19 |archive-date=2020-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009005329/https://www.ncm.ae/en/climate-reports-yearly.html?id=8801 }}</ref>}} ==Зураг== <gallery> Зураг:Abu Dhabi SPOT 1034.jpg Зураг:Abu Dhabi Corniche Mall.jpg Зураг:AbuDhabi02.JPG </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Abu Dhabi|3=S}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{reflist}} {{АНЭУ-ын хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Абу-Даби| ]] [[Ангилал:АНЭУ-ын хот]] [[Ангилал:Абу-Дабийн газар зүй (эмират)]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] a83ina1d0balls54yrawote3o4ra7fg 0 5635 856573 843748 2026-05-18T01:20:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856573 wikitext text/x-wiki [[Image:Sino-Indian Geography.png|right|thumb|350px|[[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]] ба[[Энэтхэг]] дэлхийн хамгийн их [[Хүн ам|хүн амтай]] улсууд бөгөөд эдийн засгийн хувьд хөгжихөөр таамаглагдаж байна. <small><br><hr>(Хятад ба Энэтхэгийн хоорондын [[Аруначал Прадеш]] / Өмнөд [[Төвд|Төвдийг]] хамарсан эх газрын хил дээр баталгаажуулалтыг үзүүлэх цэгэн шугамгүй бөгөөд бодит хяналт үгүйлэгдэж байна.)</small>]] '''Азийн Зуун''' нь тодорхой хүн ам зүйн болон эдийн засгийн хандлагууд хэвээрээ үргэлжилбэл, [[20-р зуун|20-р зууныг]] [[Америкийн Зуун]], [[19-р зуун|19-р зууныг]] [[Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс|Английн Зуун]] гэж нэрлэж байсантай адил [[21-р зуун|21-р зууныг]] [[Ази|Азийн]] улс төр ба соёл урлаг давамгайлна гэсэн итгэл үнэмшлийг тодорхойлоход хэрэглэгдэж буй нэр томъёо юм. ==Эх үндэс== ''Азийн Зуун'' гэх хэллэгийг [[1980-аад]] оны дунд үеэс сүүл үед хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] (БНХАУ)-ын дарга [[Дэн Сяопинг]] (Deng Xiaoping) ба [[Энэтхэгийн|Энэтхэг]] [[Энэтхэгийн Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Ражив Ганди]] (Rajiv Gandhi) нарын [[1988]] оны уулзалтаас үүдэн гарсан. Үүнээс өмнө, үүнийг [[1985]] оны [[Гадаад Харилцааны тухай Америкийн Нэгдсэн Улсын Сенатын Хороо|Гадаад Харилцааны тухай АНУ-ын Сенатын Хорооноос]] мэдээлсэн тухай байдаг [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=OCLC12831487&id=kDTn49nu1pwC&num=10&q=%22asian+century%22+date:0-1990&dq=%22asian+century%22+date:0-1990&pgis=1]. Хожим Азийн улс төрийн лидерүүд дахин баталж өгсөн бөгөөд одоо хэвлэл мэдээлэлд өргөн хэрэгдэгддэг нэр томъёо болсон. ==Шалтгаан== Ирээдүйн Азийн зуун нь хүн амын өсөлт болон эдийн засгийн өсөлт дээр үндэслэнэ гэсэн саналуудын ихэнхи нь урьдчилан таамаглал бөгөөд мөн энэхүү өсөлт нь Азийн ихэнх оронд аль хэдийнэ гарч ирсэн байна. Ихэнх таамаглалууд [[Хятад]] ба [[Энэтхэг|Энэтхэгийн]] өсөн нэмэгдэж буй хүчин чадал дээр төвлөрч байгаа хэдий ч, Азийн Зуун гэх нэр нь [[Зүүн Ази]], [[Өмнөд Ази]], болон [[Зүүн Өмнөд Ази|Зүүн Өмнөд Азийн]] нийт өсөлтөд хамаарна. [[Орос]] мөн Азийн хөгжиж буй эдийн засаг гэж тооцогдож болох ч, энэ нэр томъёонд хамаарахгүй. ===Хүн ам зүй=== {{гол|Дэлхийн хүн ам}} Азийн хүн амын өсөлт 21-р зууны эхний хагасын турш үргэлжилсээр байна гэж тооцож байна. 21-р зууны эхэн үед 4 тэрбум хүнд хүрэх, Азийн хүн ам [[2050 он]] гэхэд 5 тэрбумаас илүү өсөхөөр тааварлагдаж байна [https://web.archive.org/web/20080430164404/http://www.prb.org/datafind/prjprbdata/wcprbdata7.asp?DW=DR&SL=&SA=1]. Дэлхийн хүн амд эзлэх хувь ихээр өөрчлөгдөхгүй ч, дэлхийн хүн амын Хойд Америкийн болон Европын эзлэх харьцаа буурахаар таамаглагдаж байна [https://web.archive.org/web/20060220191024/http://www.prb.org/Content/NavigationMenu/PRB/Educators/Human_Population/Population_Growth/Population_Growth.htm]. Их хэмжээний хүн ам нь дэлхийд үзүүлэх цэрэг, эдийн засаг болон улс төрийн нөлөөгөө тогтмол ихэсгэх нь ноцтой асуудал болно. [http://www.foreignaffairs.org/20040501faessay83307/phillip-longman/the-global-baby-bust.html]. ===Эдийн засаг=== {{гол|Азийн эдийн засаг}} Ирж буй Азийн зууны тухай итгэл үнэмшилийн нэг чухал шалтгаан нь Азийн эдийн засгийн гайхалтай өсөлт бөгөөд өсөлтийн хувь нь цаашид үргэлжлэхэд байгаа юм. [[1970-аад он]]оос хойшхи фермийн хувьчлал болон [[1990-ээд]] оны эхэн үеийн (ихэнхи хотуудад хийсэн) Хятадын эдийн засгийн шинэчлэлээс хойш, [[Хятадын эдийн засаг]] сүүлийн 25 жилийн турш 8-аас 10% хүртэлх хувийн өсөлттэй байна. [[Энэтхэгийн эдийн засаг]] [[1980-аад]] оны сүүл, [[1990-ээд]] оны эхээр мөн адил дээшилж эхэлсэн бөгөөд энэ хугацаанд 4% орчим дундажтай байсан хэдий ч 2005 онд 8% орчим болсон ба 2006 онд 9.2%-д хүрсэн. [[Image:Shanghai - Nanjing Road.jpeg|270px|thumb|right|[[Шанхай]] хотын [[Шанхай, Нанжинг зам|Нанжинг Зам]], Дэлхийн хамгийн завгүй худалдааны гудамж бол Эх газрын [[Хятад|Хятадын]] эдийн засгийн өсөлтийн жишээ юм.]] Эдгээр хөгжил хоёул эдийн засгийн зохицуулалттай [[Либералчлал|либералчлалын]] зэргийн тухай бодлого болон экспорт, дотоод руу чиглэсэн хөрөнгө оруулалт болох [[даяаршил]] руу чиглэсэн эдийн засгийн гадагшаа чиглэсэн бодлогыг хэрэгжүүлсэн. Энэхүү либералчлал болон даяаршлын ач холбогдолын тухай одоо ч маргаантай байгаа. Ялангуяа энэ нь Энэтхэг болон Хятадын улс төрийн гол лидерүүдийн гаргасан мэдрэмжтэй шийдвэрүүдийн нэг хэсэг болно. Мөн түүнчлэн, дээрх хоёр орны хүн ам 2.25 гаруй тэрбум хүнтэй боломжит зах зээлийг бий болгож байна. Эдгээр хоёр орны дотоод хэрэглээний зах зээлийн хөгжил нь эдийн засгийн хөгжлийн үндсэн суурь болсоор ирсэн билээ. Энэ нь [[Япон]], [[Европийн Холбоо]] болон [[АНУ]]-тай харьцуулахад эх газрын Хятад болон Энэтхэгт үндэсний хөгжлийн өсөлтийн илүү өндөр түвшинг үүсгэж байна. Хөдөлмөрийн хямд зардалд суурилсан бараа, үйлчилгээний зардал нь олон улсын давуу талтай байгаа нь эдгээр хоёр орныг дэлхийд өрсөлдөх нөлөөллийг нь нэмэгдүүлж өгч байна. Азийн эдийн засгийн илүү өргөн давамгайллын хандлага нь мөн саяхны эдийн засгийн түүхийн хандлагын дүгнэлт дээр үндэслэж байгаа юм. [[Голдмэн Сакс]] (Goldman Sachs) нь [[БРИК]](Бразил, Орос, Энэтхэг ба Хятад)-ын эдийн засгийн урьдчилсан таамаглалдаа [[ҮНБ]]-ий хувьд [[2050]] он гэхэд эх газрын Хятад хамгийн том эдийн засаг болох ба Энэтхэг хоёр дахь том эдийн засаг болох хандлагыг тэмдэглэсэн. Мөн энэхүү нийтлэлээр эх газрын Хятад дэлхийн аж үйлдвэрийн төв, Энэтхэг хамгийн том үйлчилгээний нийгэм болно гэж эдгээр орны давамгайлах аж үйлдвэрийн төрлийг таамагласан.<ref>David, Jacques-Henri. "{{Webarchiv|url=http://www.watchingamerica.com/lefigaro000043.html |wayback=20160303220511 |text=In 2020, America Will Still Dominate Global Economy |archiv-bot=2025-05-20 03:36:44 InternetArchiveBot }}", ''Le Figaro'', August 25, 2005. Retrieved [[September 21]], [[2006]].</ref> ===Соёл=== {{гол|Азийн соёл}} Соёлын хувьд, Азийн зууныг [[Хонконгийн кино|Хонконг]] төрлийн кинонууд, [[Болливүүд]] болон сүүлийн үеийн [[Солонгосын давалгаа|Солонгосын давалгаагаар]] төлөөлүүлж байна. Азийн олон төрлийн соёлыг танин мэдэх нь [[Соёлын мөргөлдөөн)]] судалгааны ажилд тусгасантай адил дэлхийн соёлыг илүү их танин мэдэх нэгээхэн зүйл болно. Үүнтэй адилаар, Азийн соёлыг дэлгэрүүлэх нь Азид болон гадаадад буй азиудын хувьд Азийн айдентити, улс төрийн үйл ажиллагаанд нөлөө үзүүлэх болно. Хэдийгээр [[Англи хэл|англи хэлний]] хэрэглээ цаашид үргэлжилж байгаа ч, Азийн хэлүүдийг бусад тивүүдэд заах, сурах нь илүү түгээмэл болсоор байна. [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сурах явдал Америкийн Нэгдсэн Улсад нилээд анхаарал татаж байгаа бөгөөд үүнийг мэдэх нь эдийн засгийн давуу талтай гэсэн итгэл үнэмшил нэмэгдсээр байна.<ref>Paulson, Amanda. "[http://www.csmonitor.com/2005/1108/p02s01-ussc.html Next hot language to study: Chinese]", ''The Christian Science Monitor'', November 8, 2005. Retrieved [[September 21]], [[2006]].</ref> Үүнд мөн БНХАУ-ын дэмжлэгтэйгээр [[хятад хэл]], [[Хятадын соёл|соёлыг]] заах [[Күнзийн институт|Күнзийн институтууд]] нилээд олон оронд байгуулагдаж байна [http://www.china.org.cn/english/culture/122170.htm]. ===Улс төр=== АНУ болон ЕХ-ны тэргүүлсэн олон улсын байгууллагууд болон дэлхийн хүчнүүдийн хооронд Хятад, Энэтхэгийн глобал улс төрийн байр суурь өссөөр байна. Хятад [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн]] байнгын гишүүн болсон. Хэдийгээр Энэтхэг байнгын гишүүн биш ч гэсэн, илүү нөлөө бүхий байр суурьтай болох боломжтой [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3679968.stm]. ==Ишлэл== <references/> *[http://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=OCLC12831487&id=kDTn49nu1pwC&num=10&q=%22asian+century%22+date:0-1990&dq=%22asian+century%22+date:0-1990&pgis=1 "Security and Development Assistance"] authored in 1985 by US Senate Committee on Foreign Relations, published by US GPO *[http://www.prb.org/ Population Reference Bureau] *[http://www.csmonitor.com/2005/1108/p02s01-ussc.html "Next hot language to study: Chinese"] by Amanda Paulson. CS Monitor, Nov. 8, 2005. *[http://www.china.org.cn/english/culture/122170.htm "US to Open First Confucius Institute"] by chinanews.com, March 8, 2005. *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3679968.stm "Analysis: India's Security Council seat bid"] by Ethirajan Anbarasan. BBC News Sept. 22, 2004. *[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A46196-2005Mar18.html?nav=rss_politics "U.S. to Back Japan Security Council Bid"] by Glenn Kessler. Washington Post March 18, 2005. *[https://web.archive.org/web/20070930222717/http://www.aseansec.org/afp/87.htm "ASEAN and India Seal Trade, Cooperation Pacts With Eye on "Asian Century""] AFP Nov. 30. *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4524214.stm "Asian powers reach for new community"] by Sarah Buckley. BBC News. Dec. 14, 2005. *[https://web.archive.org/web/20120204160513/http://asianaffairs.com/jan2003/diplomacy.htm "Russia-China-India: A Strategic Triangle"] by T T Poulose. Asian Affairs. ==Гадаад холбоос== '''Илтгэл ба Улс төрийн мэдэгдэлүүд''' *[https://web.archive.org/web/20090310103340/http://www.hvk.org/articles/1003/57.html 2003 Speech by Prime Minister Atal Behari Vajpayee] *[http://pmindia.nic.in/visits/content.asp?id=86 2005 Speech by Prime Minister Manmohan Singh] *[http://news.xinhuanet.com/english/2006-03/14/content_4302492.htm "Strong China-India relations to usher in true Asian century: Premier Wen"] Comment by PRC Premier Wen Jiabao *[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/02/20060222-2.html "President Addresses Asia Society, Discusses India and Pakistan"] US President George Bush calls 21st Century not Asian Century, but Freedom's Century *[http://us.rediff.com/money/2006/mar/20asoc3.htm?q=tp&file=.htm "India's power is infinite"] PRC Commerce Minister Bo Xilai notes the future growth and cooperation of India and mainland China, 2006 '''Таамаглал''' *[https://web.archive.org/web/20060728132541/http://www.dni.gov/nic/NIC_globaltrend2020.html NIC 2020 Mapping the Global Future] *[https://web.archive.org/web/20060305114725/http://www.gs.com/insight/research/reports/99.pdf BRIC Thesis-pdf] *[https://web.archive.org/web/20071027125515/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2004/01/12/357912/index.htm "Welcome To The Asian Century..."] by Jeffrey Sachs '''Шүүмжлэл''' *[https://web.archive.org/web/20071007103759/http://yaleglobal.yale.edu/display.article?id=6407 "China, India Superpower? Not so Fast!"] *[http://www.thehindubusinessline.com/2005/04/16/stories/2005041600540800.htm "Asian Century"] an editorial contrasting the American Century versus the Asian Century. [[Ангилал:21-р зуун]] [[Ангилал:Ази]] ke6qm3j64odisl0i4vj90dho2fjkirp 0 5897 856621 855154 2026-05-18T11:42:59Z HorseBro the hemionus 100126 856621 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1676–1678 ([[Хунтайж]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ. Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа [[Хамил тойрог]], [[Турфан хот|Турфан хотууд]] руу аялаж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} === Галданы казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} === Зүүнгар–Халхын дайн (1687–1688) === == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] 285uapby9giqqlcefdvpp384z9ew0wl 856626 856621 2026-05-18T11:55:17Z HorseBro the hemionus 100126 856626 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]] | reign = 1676–1678 ([[Хунтайж]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}<br>1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation = | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = [[Сэнгэ хунтайж]] | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ. Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа [[Хамил тойрог]], [[Турфан хот|Турфан хотууд]] руу аялаж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} === Галданы казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} === Зүүнгар–Халхын дайн (1687–1688) === == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] gj3sf2e2dlay7077gogo12rxfi3d3pi 0 6325 856597 851039 2026-05-18T09:14:01Z Lp0 on fire 101852 [[Special:Contributions/Jeniceros|Jeniceros]] ([[User talk:Jeniceros|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/789044|789044]] засварыг цуцлах cross-wiki spam 856597 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс алт}} '''Алт''' нь '''Au''' гэж тэмдэглэгддэг, [[атомын дугаар]] нь 79, нэгэн төрлийн [[химийн элемент]] юм. ''aurum'' буюу ''Үүрийн туяа'' гэсэн утгатай [[Латин]] үгнээс гаралтай. Алт нь байгаль дээр цэврээр (дангаараа) орших ба хувийн жин ихтэй (хүнд), зөөлөн, гялалзсан шар өнгөтэй [[металл]] юм Байгальд маш ховор тохиолдолд 6; 8;12; ханатай талст хэлбэрээр оршдог. Ихэнхдээ байгальд нунтаг тоос, үйрмэг, нимгэн хуудас, нарийн үслэг төрхтэйгээр газрын давхаргад судал, бусад [[металл]] болон чулуулагтай холимог хадан тогтцын хэлбэртэйгээр1,1•10³ppm нягтралтайгаар оршдог. Цул хадан болон хавтан хэлбэрээр хэзээ ч оршдоггүй гэж үздэг. Алт нь уян хатан, давтагдах, сунгагдах, цутгагдах өвөрмөц чанартай бөгөөд дулаан цахилгааны маш сайн дамжуулдаг. Атмосферийн нөлөөнд тэсвэртэй, бараг бүх төрлийн хүчлийн үйлчлэлд тэсвэртэй онцгой шинж чанартай металл юм. Алт озонтой давсны хүчилд урвалд орон Au₂ нэгдлийг үүсгэх ба цианы уусмалд задарч Au₄ нэгдлийг үүсгэдэг учир алтыг ялган авахад цианы хүчлийг хэрэглэх тохиолдол байдаг. Алт нь хүн төрөлхтний хамгийн их үнэлдэг гол металлын нэг бөгөөд Аurum буюу Үүрийн туяа гэсэн утгатай Латин үгнээс гаралтай. Алт нь байгаль дээр цэврээр (дангаараа) оршихоос гадна калаварит сивьванит , нагиагит зэрэгл теллурт нэгдэлд 6-39 хувийн агуулгатай байна. Алт нь хувийн жин ихтэй (хүнд), зөөлөн, гялалзсан шар өнгөтэй металл юм. Ихэнхдээ байгальд нунтаг тоос, үйрмэг, нимгэн хуудас, нарийн үслэг төрхтэйгээр газрын давхаргад судал, бусад металл болон чулуулагтай холимог хадан тогтцын хэлбэртэйгээр оршдог. Цул хадан болон хавтан хэлбэрээр хэзээ ч оршдоггүй гэж үздэг. Алт нь уян хатан, давтагдах, сунгагдах, цутгагдах өвөрмөц чанартай бөгөөд дулаан цахилгааны маш сайн дамжуулдаг. Атмосферийн нөлөөнд тэсвэртэй, бараг бүх төрлийн хүчлийн үйлчлэлд тэсвэртэй онцгой шинж чанартай металл юм. Алтны хамгийн онцгой чанар нь ус болоод агаарын нөлөөнд автаггүй явдал юм. Монголчууд эрт дээр vеэс алтаар гангарч ирсэн ард тvмэн бөгөөд Бvр Хvннvгийн vеэс алтаар маш нарийн донж хийцтэй эдлэл хийж хэрэглэж байсныг Эрдэмтэд тогтоосон байна. Алтыг бас Дорно дахины анагаах ухааны салбарт олон зууны тэртээгээс ашиглаж ирсэн гэсэн баримт буй. Цэвэр алт нь ихэнхи тохиолдолд 30-50 % ийн мөнгөний хольцтой байдаг . Үүнээс гадна түүний найрлагад зэс төмөр зэрэг зарим эрдэс бага хэмжээтэй байдаг. Алт нь голдуу өрөл , ялтас , утас , мөн ховорхон тохиолдолд талст хэлбэртэй , шар өнгөтэй байдаг бөгөөд мөнгө агуулсан алт нь илүү тунгалаг өнгөтэй байдаг бол зэс агуулсан алт нь улаавтар туяатай байдаг. Алт нь голдуу гидротермаль гаралтай цахирын судал , пегматит , скарн болон зэс турихан цагаан , хүнцэл болон холимог металлын хүдэрт оршдог байна. Хүн төрөлхөтөн алтны Шороон ба Үндсэн ордоос 1800000 тн гаруй олт олборлосон гэж үздэг бөгөөд Алтны хам гол нөөц Далай буюу Тэнгисийн усанд 1 тэрбум тонн буюу 1шоо метр усанд 3-5мг алт байдаг гэж үздэг байна. Гэхдээ одоог хүртэл Далайгаас алтыг олборлох аргыг нээж илрүүлээгүй байна. Олон улсын стандартаар бол 1000 кг хvдэрт 0.5 гр алт агуулагдаж байвал эдийн засгийн хувьд vр ашигтайд тооцогддог юм байна. Гэхдээ ил уурхайнуудын хувьд ийм хэмжээний хvдэрт ихэвчлэн 1-5 гр алт агуулагддаг. Энэ агууламж бvр 30 гр хүрсэн үе бас тохиолдсон байна. Алтны 100 тонноос дээш нөөцтэй үндсэн ордыг их том , 50-100 тонныхыг том , 10-50 хүртэл тонныхыг дунд , 10 тонныхыг жижиг ордод тооцох ба 1тонноос бага нөөцтэй ордыг жижиг орд гэж нэрлэнэ. Алтны үндсэн ордоос алтны зэрэгцээгээр ашигтай тохиолдолд мөнгө , теллур , висмут , хүнцэл зэргийг олборлодог болно. Алтны зарим шороон орд нь Доржпалам , уулын болор , цагаан алт , титаны бүлгийн эрдэс агуулдаг . Алтны хатуулаг нь 2-3 , нягтрал нь хольцоосоо хамаарах ба цэвэр алтных 19,3 байдаг байна. Цэвэр алтны агуулгыг сорьц гэх бөгөөд хэрэв алтны сорьц 900 гэвэл тэр нь түүний найрлагад цэвэр алт 90% байна гэж үзнэ. Алтны нөөц өсгөх нэн чухал хүчин зүйл нь санхүүжилтийн эх үүсвэр бөгөөд үүнд хувийн хэвшлийн аж ахуй нэгжүүдийн оруулж байгаа хөрөнгө оруулалт нөлөөлдөг болно. Геологийн хайгуулын ажлаар алтны нөөцийн хувьд ирээдүй багатай гэж үзсэн талбайд хувийн хэвшлийнхэн өөрийн хөрөнгөөр хайгуул хийн олборлох боломжит нөөц олон олборлолтын хэмжээг нэмэгдүүлдэг байна. Алтны ордуудын нөөцийн хэмжээ , уул техникийн нөхцөл , ашиглалтын хүчин чадлаар нь бүлэглэж тээврийн иж бүрдэл хослол , технологийн схемийг сонгон авч зураг төсөл туршилтын олон хувилбараар боловсруулж уг ажлыг агент лаг болон хяналтын байгуулагууд эцэслэн хянаж зөвшөөрөлцсөний үндсэн дээр хэрэгжүүлдэг . Алтны үндсэн ордын хүдрээс алт ялган авах оновчтой технологийг сонгон авах явдал нь хүдэр дэхь бодисын найрлага , алт агуулсан эрдсүүдийн шинж чанар технологийн ажиллагааг хүндрүүлэх нөлөөтэй хольцууд байгаа эсэх зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаардаг ба хүдрийг урьдчилан бэлгэх баяжуулах металлурги химийн боловсруулалт зэрэг үндсэн ажиллагааг бүрдүүлдэг . Алтны үйлдвэрлэл өндөр хөгжсөн орнуудад алтны үндсэн нөөц нь ихэвчлэн үндсэн ордод 80% , шороон ордод 2 % , үдсэн нь дагалдах хэлбэрээр олборлогдсон алтанд ноогддог байна. Манай улсын хувьд алт олборлолт нь өөрийн гэсэн онцлог давуу талтай . Одоогоор ашиглаж буй ордууд нь хөрөнгө оруулалт бага харьцангуй хялбар технологи шаарддаг ба алт олборлолтын өөрийн өртөг нь харьцангуй бага байгаагаараа онцлогтой . == Шинж чанар == [[File:Au atomic wire.jpg|thumb|upright|left|Алт нь гайхамшигтай уян чанартай. Түүнийг моноатомт утас болгож болох ба ингэж сунасныхаа дараа тасартлаа хоёр дахин сунадаг.<ref>{{cite book |doi=10.5772/62288 |isbn=978-953-51-2252-4 |chapter=Combined Transmission Electron Microscopy – In situ Observation of the Formation Process and Measurement of Physical Properties for Single Atomic-Sized Metallic Wires |author=Masuda, Hideki |title=Modern Electron Microscopy in Physical and Life Sciences |editor=Janecek, Milos |editor2=Kral, Robert |publisher=InTech |year=2016}}</ref>]] Алт нь бүх металлууд дотроос хамгийн [[уян чанар]]тай нь ба нэг грамм нь 1 квадрат метр талбай бүхий хавтанг үүсгэж чаддаг. Алтан ялтасыг тунгалаг болтол нь нимгэлэн давтаж болдог. Түүний нэвтрүүлэх өнгө нь ногоон-цэнхэр байдаг. Учир нь, алт шар ба улаан өнгийг хүчтэйгээр ойлгодог.<ref>{{cite web|url = http://www.webexhibits.org/causesofcolor/9.html|title=Gold: causes of color|accessdate=6 June 2009}}</ref> Ийм хагас тунгалаг ялтас [[хэт улаан туяа]]г мөн хүчтэй ойлгодог нь, түүнийг дулаан тэсвэртэй хувцасны шилний хэт улаан туяаны хаалт болон [[сансрын хувцас]]ны шилний нарнаас хамгаалах хаалт болгон ашиглагдах боломжийг олгодог.<ref>{{Cite book |title=Suiting up for space: the evolution of the space suit |last=Mallan |first=Lloyd |date=1971 |publisher=John Day Co. |isbn=978-0-381-98150-1 |page=216}}</ref> Алт нь [[Дулаан дамжуулалт|дулааны]] болон [[Цахилгаан дамжуулагч|цахилгааны сайн дамжуулагч]]аас гадна, [[хэт улаан цацраг]]ийг хүчтэй ойлгогч Алтны нягт нь 19.3&nbsp;g/cm³. Харьцуулхад, [[хар тугалга]]ных 11.34&nbsp;g/cm³ бол, хамгийн өндөр нягттай элемент болох [[осми]]гийнх 22.588&nbsp;±&nbsp;0.015&nbsp;g/cm³ юм.<ref name="Densest">{{cite journal |last=Arblaster |first=J. W. |title=Osmium, the Densest Metal Known |journal=Platinum Metals Review |volume=39 |issue=4 |date=1995 |page=164 |url=http://www.technology.matthey.com/pdf/pmr-v39-i4-164-164.pdf |access-date=2016-11-13 |archive-date=2016-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018195547/http://www.technology.matthey.com/pdf/pmr-v39-i4-164-164.pdf |url-status=dead }}</ref><!-- 10.1038/nchem.1479 from 2012 gives same value--> == Хими == [[File:Gold(III) chloride solution.jpg|thumb|right|Алтны(III) хлоридын усан уусмал]] Алт нь хэдийгээр, [[тогтвортой металл]]уудын хамгийн тогтвортой нь<ref>{{cite journal |doi=10.1038/376238a0 |title=Why gold is the noblest of all the metals |date=1995 |last1=Hammer |first1=B. |last2=Norskov |first2=J. K. |journal=Nature |volume=376 |issue=6537 |pages=238–240 |bibcode=1995Natur.376..238H }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1103/PhysRevB.6.4370 |title=Optical Constants of the Noble Metals |date=1972 |last1=Johnson |first1=P. B. |last2=Christy |first2=R. W. |journal=Physical Review B |volume=6 |issue=12 |pages=4370–4379 |bibcode=1972PhRvB...6.4370J }}</ref> ч гэсэн олон янзын нэгдлүүдийг үүсгэдэг. Алтны, түүний нэгдэл дахь [[исэлдэлтийн зэрэг]] -1-с +5 хооронд хэлбэлздэг ба химид Au(I) ба Au(III) давамгайлна. Au(I)-ийг, алтны ион агуулсан нэгдэл гэж нэрлэх бөгөөд [[тиоэфир]]үүд, [[тиолат]]ууд ба гуравдагч [[фосфин]]үүд зэрэг хөнгөн лигандуудтай холбогдох өргөн тархсан исэлдэлтийн зэрэг. Au(I) нэгдлүүд ихэвчлэн шугаман байдаг. Тод жишээ бол, [[Алтны цианжилт|Au(CN)₂⁻]] бөгөөд, энэ нь алтны уусдаг хэлбэр ба уул уурхайд ашиглагдана. [[Алтны(I) хлорид|AuCl]] гэх мэт, алтны бинар галогенидууд нь, зигзаг полимер хэлхээг бий болгох ба энэ нь шугаман координацийг мөн илэрхийлнэ. Алтан дээр суурилсан дийлэнхи эмийн бэлдмэлүүд нь Au(I)-ийн уламжлалууд юм.<ref>{{Cite journal |last=Shaw III |first=C.F. |title=Gold-Based Medicinal Agents |journal=Chemical Reviews |date=1999 |volume=99 |issue=9 |pages=2589–2600 |doi=10.1021/cr980431o |pmid=11749494}}</ref> Au(III) нь ердийн исэлдэлтийн зэрэг ба [[алтны(III) хлорид]] (Au₂Cl₆) байдлаар илэрнэ. Au(III) комплекс дахь алтны атомын төв нь бусад d⁸ нэгдлүүдтэй адил, ихэвчлэн [[дөрвөлжин хавтгай геометр]]тэй ба [[химийн холбоо]] нь [[ковалент холбоо|ковалент]] ба [[ионы холбоо]]ны шинж тэмдэгүүдийг аль алийг нь агуулна. Алт нь [[хүчилтөрөгч]]тэй ямар ч температурт урвалд ордоггүй;<ref>{{cite web|url=http://chemwiki.ucdavis.edu/Core/Inorganic_Chemistry/Descriptive_Chemistry/Elements_Organized_by_Block/2_p-Block_Elements/Group_16%253A_The_Oxygen_Family/Chemistry_of_Oxygen|title=Chemistry of Oxygen|website=Chemwiki [[UC Davis]]|language=en-US|access-date=2016-05-01|archive-date=2016-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160714004304/http://chemwiki.ucdavis.edu/Core/Inorganic_Chemistry/Descriptive_Chemistry/Elements_Organized_by_Block/2_p-Block_Elements/Group_16:_The_Oxygen_Family/Chemistry_of_Oxygen|url-status=dead}}</ref> озонтой мөн адил{{citation needed|date=March 2015}}. Зарим чөлөөт галогенүүд алттай урвалд орно.<ref>{{Cite book |last=Wiberg |first=Egon |last2=Wiberg |first2=Nils |last3=Holleman |first3=Arnold Frederick |last-author-amp=yes |date=2001 |title=Inorganic Chemistry |edition=101st |publisher=Academic Press |isbn=0-12-352651-5 |page=1286 |ref=harv}}</ref> Улайстал халаасан үед алт нь фторын довтолгоонд нэрвэгдэж<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Mtth5g59dEIC |title=Inorganic Chemistry |last=Wiberg |first=Egon |last2=Wiberg |first2=Nils |date=2001-01-01 |publisher=Academic Press |isbn=9780123526519 |page=404 |language=en}}</ref> [[алтны(III) фторид]]ыг үүсгэнэ. Нунтаг алт 180&nbsp;°C-д хлортой урвалд орж [[Алтны(III) хлорид|AuCl₃]]-ыг үүсгэнэ.<ref>{{harvnb|Wiberg|Wiberg|Holleman|2001|pp=1286–1287}}</ref> Алт 140&nbsp;°C-д бромтой урвалд орж [[алтны(III) бромид]]ыг үүсгэх бол, иодтой маш удаан урвалд орж [[алтны(I) иодид|моноиодидыг]] үүсгэнэ. Алт нь тасалгааны температурт [[мөнгөн ус]]анд хялбар уусаж [[амальгам]]ыг үүсгэнэ. Өндөр температурт олон металлуудтай [[хайлш]]ийг үүсгэнэ. Хайлшийг алтны хатуулаг болон бусад металлургийн шинж чанаруудыг сайжруулах замаар [[хайлах температур]]ыг хянах эсвэл ер бусын өнгийг гарган авахад ашиглаж болох юм. Алт нь [[кали]], [[рубиди]], [[цези]] эсвэл [[тетраметиламмони]]йтэй урвалд орж, Au⁻ ионыг агуулах, харгалзах ауридын давсуудыг уусгэнэ. Эдгээрийн, хамгийн алдартай нь [[цезийн аурид]] юм. Алт нь ихэнхи хүчлүүдийн нөлөөлөлд автдаггүй. Тэрээр, [[хайлуурын хүчил|хайлуурын]], [[давсны хүчил|давсны]], [[бромт устөрөгчийн хүчил|бромт устөрөгчийн]], [[иодот устөрөгчийн хүчил|иодот устөрөгчийн]], [[хүхрийн хүчил|хүхрийн]], [[азотын хүчил|азотын]] хүчлүүдтэй урвалд ордоггүй. Алт нь, азотын ба давсны хүчлүүдийн холимог болох [[хаан дарс]]анд, мөн [[селений хүчил]]д уусдаг. Хаан дарс нь 1:3 харьцаатай азотын болон давсны хүчлийн уусмал ба алтыг уусгана. Азотын хүчил нь металлыг +3 ион болгон исэлдүүлэх боловч, маш бага хэмжээтэйг исэлдүүлэх ба энэ нь урвалын химийн тэнцвэрээс хамааран цэвэр хүчил дотор илэрдэггүй. Гэсэн хэдий ч, ионууд нь давсны хүчлээр AuCl₄⁻ ион эсвэл [[хлорталтны хүчил]] үүсгэгдэн тэнцвэрээс зайлуулагдаж, цаашид дахин исэлдэх боломжийг дагуулдаг. Алт нь дийлэнхи сууриудын нөлөөнд мөн автдаггүй. Тэрээр, усмал, хатуу ба хайлсан натрийн эсвэл калийн гидроксидтой аль алинтай нь урвалд ордоггүй. Алт нь натрийн эсвэл калийн цианидтай, шүлтлэг орчинд, хүчилтөрөгчтэй үед уусдаг комплексийг үүсгэнэ. Алтны ердийн исэлдэтийн зэрэг +1 (алтлаг нэгдлүүд) ба +3 (алтны нэгдлүүд) юм. Уусмал дахь алтны ионууд нь өөр ямар ч хамаангүй металлыг [[ангижруулагч]] байдлаар нэмхэд, металл байдлаар хялбар [[Ангижрах (хими)|ангижран]] [[Тунадас (хими)|тунана]]. Нэмсэн металл нь [[Исэлдэх|исэлдэн]] уусаж, алтыг уусмалаас хатуу тунадас үүсгэн ялгарах боломжийг олгоно. === Өнгөн тархаагүй исэлдэлтийн зэрэг === === Холимог валенттай нэгдлүүд === === Өнгө === === Изотопууд === == Орчин цагийн хэрэглээ == Алт нь хүн төрөлхтний [[түүх]]ийн туршид, [[үнэт металл]] гэж тооцогдон арилжааны хэрэгсэл, хадгаламж, гоёл чимэглэлд өргөн хэрэглэгдсээр ирсэн ба орчин үед [[шүд]]ний [[эмнэлэг]], [[электроник]]ийн салбарт их хэмжээгээр ашиглагдаж байна. Нянгийн эсрэг үйлчилгээ үзүүлдэг учир эмнэлэгт өргөн хэрэглэсээр ирсэн. Алт нь янз бүрийн металлтай холилдох чадвар маш өндөр бөгөөд энэ чанарыг нь ашиглан төрөл бүрийн үнэт хайлшийн үндсэн эд болгон хэрэглэдэг юм. Алтыг гоёл чимэглэлээс эхлэн пуужин , цөмийн тогоо , нисэх онгоц , холбоо харилцааны техник хэрэгсэл , хими , анагаах ухааны салбар , фото зургийн үйлдвэр , зэрэг олон төрлийн салбарт өргөнөөр хэрэглэж байна. === Гоёл чимэглэл === === Хөрөнгө оруулалт === === Цахилгаан дамжуулагч === === Цахилгааны бус салбарт === === Худалдааны хими === === Анагаах ухаан === === Хоол хүнс === == Түүх == Хүмүүсийн ашиглаж байсан хамгийн эртний бүртгэгдсэн металл нь алт байсан бөгөөд үүнийг үнэ төлбөргүй эсвэл "уугуул" гэж үзэж болно. Хожуу палеолитын үед ашиглагдаж байсан Испанийн агуйнуудаас бага хэмжээний байгалийн алт олдсон, в. МЭӨ 40,000.[74] Алт олдворууд Египетэд хаант улсын өмнөх үеийн эхэн үед буюу МЭӨ 5-р мянганы төгсгөл, 4-р зууны эхэн үед анх гарч ирсэн бөгөөд хайлуулах үйлдвэрлэл 4-р мянганы явцад хөгжсөн; 4-р мянганы эхэн үед Доод Месопотамийн археологид алтны олдворууд гарч ирэв.[75] Балкан дахь алтны олдворууд нь МЭӨ 4-р мянганы үеэс бий, тухайлбал Болгарын Варна нуурын ойролцоох Варна ордоноос олдсон олдворууд нь нэг эх сурвалжийн үзэж байгаагаар (La Niece 2009) алтны олдворуудын хамгийн эртний "хуучирсан" олдвор гэж үздэг.[ 65] 1990 оны байдлаар Баруун эрэг дэх МЭӨ 4-р мянганы Вади Кана агуйн оршуулгын газраас олдсон алтан олдворууд нь Левантаас хамгийн эртнийх нь байжээ.[76] Алтан малгай, Небра диск зэрэг алтан олдворууд МЭӨ 2-р мянганы Хүрэл зэвсгийн үеэс Төв Европт гарч ирсэн. Алтны уурхайн хамгийн эртний газрын зургийг Эртний Египетийн 19-р гүрний үед (МЭӨ 1320-1200) зурсан бол алтны тухай анхны бичгээр МЭӨ 1900 оны үед 12-р гүрний үед тэмдэглэгджээ.[77] МЭӨ 2600 оны эхэн үеийн Египетийн иероглифт алтыг Митаннигийн хаан Тушратта Египетэд "шорооноос ч элбэг" гэж мэдэгдсэн байна.[78] Египет, ялангуяа Нуби улс нь түүхийн ихэнх хугацаанд алт олборлодог томоохон бүс нутаг болгох нөөцтэй байсан. Турин папирусын газрын зураг гэгддэг хамгийн эртний газрын зургуудын нэг нь Нуби дахь алтны уурхайн төлөвлөгөөг орон нутгийн геологийн шинж тэмдгүүдийн хамт харуулжээ. Анхны ажлын аргуудыг Страбон болон Диодорус Сикулус хоёрын аль алиных нь тайлбарлаж, гал асаах арга зэргийг багтаасан байдаг. Улаан тэнгисийг гатлан ​​одоогийн Саудын Арабын нутаг дэвсгэрт ч томоохон уурхайнууд байсан. == Тархалт == [[Файл:Bernhard Otto Holtermann with 630lb gold from Hill End.jpg|left|thumb|Холтерман ба түүний олдвор (ялгаж авсан алт нь 57 кг).]] Байгаль дээр тохиолдох цул алтны жин хэдэн мг -аас хэдэн арван кг хүртэл байх аж. Одоогоор мэдэгдэж байгаа хамгийн том цул алт нь 1872 онд [[Австрали]]ас олдсон ''Холтерманы хавтан'' гэгдэх олдвор бөгөөд барьцалдсан чулууныхаа хамт 1.5 м урт, 286 кг орчим юм. Мөн ''Хүслийг үл мэдэгч'' нэртэй 66.6 кг, ''Хүслийн цул'' нэртэй 68.2 кг, ''Гайхамшигт Барклэй'' хэмээх 52.2 кг, ''Канадын тал'' нэртэй 41 кг алт олджээ. 1842 онд Уралаас олдсон ''Том гурвалжин'' нэртэй 36.22 кг алтны олдвор [[Орос]]ын алмазны фондод хадгалагддаг байна. Монголын хамгийн том алтанд 1995 онд Заамарын Хайлаастын ордоос олдсон 808 гр, мөн Шарын голын шороон ордоос олдсон 351.3 гр жинтэй алт тус тус ордог. Алтны орд газрууд тив бүрт харилцан адилгүй тархжээ. Алт ихтэй улсад [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Австрали]], [[Орос]], [[АНУ]], [[Узбекстан]], [[Канад]], [[Перу]], [[Индонез]], [[Хятад]] зэрэг орно. Алтны нөөц ихтэй, дэлхийн томоохон орд газрууд, түүнд түшиглэсэн уурхайнууд: # Йоханнесбургийн уурхай (ӨАБНУ) # Алган, Уралын орд, уурхай (ОХУ) # Калигоорлын орд, уурхай (Австрали) # Гуажу (Хятад) # Грасбергийн, Эрцбергийн орд уурхай (Индонез) Дэлхийн хамгийн Их Нөөцтэй 10 Улс № Улсын Нэр Нөөцийн хэмжээ 1 АНУ 8133.5 ТН 2 Герман 3401.8 ТН 3 Итали 2451.8 ТН 4 Франц 2435.4 ТН 5 БНХАУ 1054.1 ТН 6 Швецарь 1040.1 ТН 7 ОХУ 851.5 ТН 8 Япон 765.2 ТН 9 Голланд 612.5 ТН 10 Энэтхэг 557.7 ТН === Монгол орон === Монгол орон нь алтаар баян оронд орох бөгөөд Баттай Бодитой Боломжтой нөөц нь нийлээд 513970 кг гэдгийг Эрдэмтэд 2010 онд тогтоож байсан байна. Европын нэгэн хэвлэлд Монголыг алтаар баян орон гэж үзэж түүнийг олон жилийн өмнө алтны их нүүргээн болж алт олборлох ажилд үй түмэн хүн оролцсон Канадын Клондейк нутагтай адилтгаж бичсэн байдаг . Монгол нь Алтны хүн амд ноогдох хайсан нөөц , олборлолтоор дэлхийд тэргүүлэх байр суурийг эзэлдэг байна. Монголчууд алтыг дээр үеэс эхлэн амьдрал аж ахуйдаа хэрэглэж ирснийг СунДуйн Жүд хэмээх 10 боть номыг 452.5 кг алт мөнгөөр хийсэн баримтаар нотолдог байна. Байгаль дээр тохиолдох цул алтны жин хэдэн мг –аас хэдэн кг хүртэл байдаг . Одоогоор мэдэгдэж байгаа хамгийн том цул алт нь 1872 онд Австралид олдсон 260кг орчим юм , Харин Монголын хамгийн Том алтанд Заамарын районы Хайлаастын ордоос олдсон 808гр жинтэй олт ордог байна. Монгол улсын нутаг дэвсгэрт ерөнхийдөө Алтайн , нуурын , Хойд Монголын , Төв Монголын , Хангай , Хэнтийн Дорнот Монголын ба Өмнөт Монголын гэсэн металлогений 7 муж , алтны хүдэржилт агуулсан 25 металлогений бүсүүд , алтны хүдрийн болоод алт агуулсан 70 хүдрийн дүүрэг тогтоодсон байна. Алтны хүдрийн дүүргүүд нь алт агуулсан металлогений бүсүүдийн хэмжээнд ялгагдах ба эдгээр нь бие биеээсээ алтны хүдэржилт хөгжөөгүй эсвэл алтны хүдэржилтийн эрчим суларсан талбайнуудаар тусгаарлагдах ба нэг хүдрийн дүүргийн хэмжээнд голчлон нэг цаг үед үүссэн , нэг төрлийн хүдэржилт давамгайлах онцлогтой болно. Хүдрийн дүүргийн хэмжээнд зөвхөн алтны үндсэн хүдэржилт тархсан бол , алтны хүдрийн дүүрэг , алтны үндсэн болоод шижирмэг хүдэржилт тархсан бол алтны хүдэр болон шижирмэг хүдэржилтийн дүүрэг , хэрэв алт нэг цаг хугацаанд харилцан уялдаа бүхий өөр төрлийн ашигт малтмалтай хамт тархсан бол харгалзан нэрлэдэг байна. Манай орны нутагт илрүүлэгдсэн алтны орд , илрэлүүд нь үүсэж бий болсон геологийн нөхцөл хүдрийн биетийн хэлбэр дүрс агуулагч чулуулагтайгаа үүсэж буй холбоо харьцаа , эрдсийн найрлагаараа алтны ордын бүлэг , төрөл , дэд төрлүүдэд ангилагддаг . Ордын төрөл гэдэг нь үүссэн геологийн нөхцөл хүдрийн биетийн хэлбэр дүрс нь ижил үед эд төрлүүд нь эрдэслэг бүрэлдэхүүнээрээ ялгагддаг байна. == Олборлолт == [[Файл:Or Venezuela.jpg|left|thumb|Байгалийн алт]] 2009 он хүртэл хүн төрөлхтөн нь алтны үндсэн ба шороон ордоос 161,000 т алт олборлоод байна. Голдуу өрөл, ялтас, утас, мөн талст хэлбэртэй олддог. Одоо үед алтны 2 төрлийн ордыг түшиглэн олборлолт хийдэг: # Үндсэн орд # Шороон орд == Үнэ == Олон улсын Алтны үнэ судлаач дийлэнх эрдэмтийн үзэж байгаагаар алтны үнэ нь ''''''2013 онд 1900$ - 2200 $'''''' харин '''2015 он гэхэд 3300$''' хүрнэ гэж үзэж байгаа бол , харин зарим судлаачдын үзэж байгаагаар алтны үнэ '''2013 онд 1850$ – 1950 $''' хооронд хэлбэлзнэ гэж үзэж байгаа аж , Гэвч Дэлхийн банкны гаргасан урьдчилсан мэдээллээр бол алтны үнэ 2013 - 2015 оны хооронд өсөж байгаад 2016 оноос буурах хандлагатай байгаа гэсэн мэдээг гаргасан байна. === Түүх === Алт бол аль ч улс орны хувьд хамгийн эрэлттэй металл бөгөөд үнийн хэлбэлзэл нь дэлхийн эдийн засагт хамааралтай байж чаддаг ашигт малтмал юм. Өнгөрсөн оны хоёрдугаар хагаст эхэлсэн дэлхийн эдийн засгийн тогтворгүй байдал аж үйлдвэрийн гол металуудын үнэ буурахад нөлөөлж байсан боловч алтны дундаж үнэ өнгөрсөн онд 1576 ам.доллар унц болж, 2010 оны байдалтай харьцуулахад 10%-иар өссөн байна. Алтны үнэ өнгөрсөн оны мөн үеийнхтэй харьцуулбал дээд амжилт тогтоож байна гэж шинжээчид үзэж байсан бөгөөд 1910-1920 ам.доллар/ унци болж өссөн юм. Он гарсаар энэ тоонд мөн л өөрчлөлт орсон бөгөөд энэ оны эхний гурван сарын байдлаар 1780 ам.долларын ханштай байсан ч санхүүгийн судалгааны байгууллагууд энэ онд алт үнийн дээд хэмжээндээ очно гэж таамаглаж байгаа аж. Хэдийгээр санхүүгийн судалгааны байгууллагууд алтны үнийг ирэх онд нэлээд өндөр байхаар таамаглаж байсан ч Хятадын эдийн засгийн өсөлтийн удаашрал болон Индонези, Энэтхэг зэрэг улсуудын алт, мөнгөний худалдан авалт буурсан зэрэг шалтгаануудтй холбон үнийн хэлбэлзэлийг тайлбарлаж байгаа. Гэсэн хэдий ч алтны уурхайд олборлолт явуулдаг томоохон компаниудын 80 гаруй хувь нь ирэх онд алтны үнэ 2000 ам.доллар унц-ын ханштай байна гэж үзэж байгааг судалгаагаар тогтоосон байна. == Алтны арилжаа == Алтны стандартын үед мөнгөний системийг тус улсын алтны нөөцөөр дэмжиж байв. Их Британид дэлхийн 1-р дайн эхэлсний дараа алтан стандартыг цуцалжээ. Хорьдугаар зууны үед бусад улс орнуудын ихэнх нь Их Британийн жишээг дагаж байсан.<ref>[https://www.avatrade.mn/cfd-trading/commodities/precious-metals/gold Алтны ханш (gold exchange rate)]</ref> == Гадаад холбоос == {{wikiquote|Gold}} {{Commons|Gold}} {{Wiktionary|gold}} *{{cite EB1911|wstitle=Gold |volume=11 |short=x}} * [https://web.archive.org/web/20080417110808/http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/element.asp Chemistry in its element podcast] (MP3) from the [[Royal Society of Chemistry]]'s [[Chemistry World]]: [http://www.rsc.org/images/CIIE_Gold_48k_tcm18-118269.mp3 Gold] www.rsc.org * [http://www.periodicvideos.com/videos/079.htm Gold] at ''[[The Periodic Table of Videos]]'' (University of Nottingham) * [https://web.archive.org/web/20160612192416/http://www.lateralscience.co.uk/gold/auriferous.html ''Getting Gold'' 1898 book], www.lateralscience.co.uk * {{Wayback |df=yes|date=20080307000911 |url=http://www.epa.gov/epaoswer/other/mining/techdocs/gold.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080307000911/http://www.epa.gov/epaoswer/other/mining/techdocs/gold.pdf |archivedate=7 March 2008 |title=Technical Document on Extraction and Mining of Gold }}, www.epa.gov == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:6-р үеийн элемент]] [[Ангилал:11-р бүлгийн элемент]] [[Ангилал:Алт| ]] [[Ангилал:Төлбөрийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:Хүнд металл]] [[Ангилал:Хүнсний будаг]] [[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис (Европын Холбоо)]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн материал]] [[Ангилал:Шилжилтийн металл]] [[Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент]] 0tzd5db33pf07v94ht8n1ktvye16e40 0 8249 856594 856386 2026-05-18T08:25:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856594 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-05-18 08:25:30 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 3vr6kqt3u9hdlmg5mdxn54orghu7o5p 0 10130 856585 832339 2026-05-18T05:00:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856585 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ген.png|thumb|270px|Энэ диаграмм нь ДНХ-ийн хос спираль бүтэц ба хромосомтой (баруун талаас) ген яаж холбогдож байгааг харуулж байна. Хромосом нь хуваагдаж байгаа тул Х хэлбэртэй байна.]] '''Ген''' (''{{lang-grc|γένος}} - Эх'') нь амьд организмын удамшлын (жич : удамшлын мэдээллийг агуулагч уураг хистон) мэдээллийг агуулсан [[молекул|бүрхүүл]] нэгж юм. Шинжлэх ухааны хүрээнд, [[Дезоксирибонуклейн хүчил|дезоксирибонуклейн хүчлийн]] (ДНХ) ба [[Рибонуклейн хүчил|рибонуклейн хүчлийн]] (РНХ), [[Пептид|полипептид]] эсвэл РНХ-н хэлхээг [[кодлох (генетик)|кодчилдог]] (дарааллыг тогтоодог) хэсгийг нь '''ген''' гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч генийн материалын үүргийг юу гүйцэтгэдэг тухай маргасаар байна.<ref>Sarkar, S. and Plutynski, A. (2008). A Companion to the Philosophy of Biology. Oxford: Blackwell.</ref> Ген нь бүхий л уураг болон РНХ-ийн ажиллагаатай хэлхээг тодорхойлдог учир амьд биетүүд нь генээс шууд хамааралтай. Генүүд нь организмын [[Эс|эсүүдийг]] тэтгэх ба үүсгэх мэдээллийг агуулдаг (хадгалдаг) ба үржлийн үед эцэг эхээс үр удамдаа генийн шинж тэмдгүүдийг дамжуулан өгдөг. Бүх организмууд нь өөр өөр биологийн шинж тэмдгүүдэд хамааралтай генүүдийг агуулдаг. Организмын бүх генийн нийлбэрийг "геном" харин "генотип" гэдэг нь ямарваа нэг шинж тэмдгийг илэрхийлж болохуйц гений хэсгийг тодотгож хэлж байгаа нэршил юм. Нийт генотипээс давуу чанартай ген нь амьтанд харагдахуйц илрэх ба түүнийг "фенотип" шинж гэнэ. Жишээ нь, нүдний өнгө, үсний өнгө, мөчны тоо, ургамлын ишний урт ба богино байдал гэх мэт шинжүүд нь бүгд "фенотип" юм. Мөн зарим фенотип шинж гаднаас мэдэгдэхгүй далд байдаг, жишээлбэл, [[цусны бүлэг]], зарим өвчин тусах магадлал их байх, ааш авир болон бие физилогийн өсөлтийн хандлага г.м.. Үүнтэй адил өөр мянга мянган амьдралыг бүтээгч [[биохими]]йн үндсэн [[процесс]]ууд шууд үл мэдэгдэх удамшдаг шинжүүдэд багтдаг. Ген гэдэг нь грекийн ''genesis'' буюу ''төрөлт'' эсвэл ''genos'' буюу ''эх'' гэдэг үгнээс гаргаж авсан ойлголт юм. Генийг орчин цагт ''"тохируулах хэсэг, транскрибчилах хэсэг, эсвэл өөр үйлдлийн хэсгүүдтэй холбогдолтой удамшлын нэгжтэй зохицох [[геном]]ын дарааллын [[Локус (генетик)|хувьсах байрлал]]"'' гэж тодорхойлдог.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author=Pearson H |title=Genetics: what is a gene? |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=398–401 |year=2006 |pmid=16724031 |doi=10.1038/441398a|bibcode = 2006Natur.441..398P }}</ref><ref name = "Rethink">{{cite journal |author=Elizabeth Pennisi|title=DNA Study Forces Rethink of What It Means to Be a Gene |journal=Science |volume=316|issue=5831 |pages=1556–1557 |year=2007|doi=10.1126/science.316.5831.1556|pmid=17569836}}</ref> Генийн ярианы ойлголт нь (сайн ген г.м.) [[аллел]]ийг илтгэдэг. Ген нь суурь ухагдахуун ба нуклеиний хүчлийн (ДНХ эсвэл зарим [[вирус]]ийн [[рибонуклейн хүчил]]) дараалал, харин аллел нь генд байх ялгаатай, боломжит хувилбаруудыг хэлнэ. Иймд, тодорхой шинж тэмдгийг зааж буй гентэй гэж ярих нь ерөнхийдөө буруу юм. Ихэнх тохиолдолд хүмүүс тодорхой шинж тэмдгийн хэд хэдэн гентэй байдаг, харин зарим хүмүүс тухайн генийн давуу, хүчтэй аллелтэй байдгаас шинж тэмдгүүд илрэх эсэх нь шийдэгддэг. Үүнээс гадна, ген нь [[уураг (молекул)|уургийг]] кодчилдог ба уураг нь шинж тэмдгийг тодорхой болгодог. ==Тодорхойлт== ===РНХ ген болон геном=== [[уураг (молекул)|Уураг]] үүсэх явцад, ген нь [[Рибонуклейн хүчил]] уруу хуулагдаж, завсрын бүтээгдэхүүнийг үүсгэдэг. Бусад үед РНХ молекулууд нь үүрэг гүйцэтгэгчид юм. Жишээлбэл, РНХ [[Рибозим|рибозимууд]] нь [[ферментлэг үүрэг]] гүйцэтгэдэг бол, [[микроРНХ]] нь тохируулах үүрэгтэй. РНХ-ийн [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгддэг]] [[ДНХ]]-ын дарааллыг [[РНХ ген]] гэж нэрлэгддэг. Зарим [[Вирус|вирусууд]] нь өөрийнхөө бүтэн [[геном]]ыг РНХ хэлбэрээр хадгалдаг ба [[ДНХ]] огт агуулдаггүй. Эдгээр вирусууд нь генээ РНХ-д хадгалдаг учир ийм вирус [[Халдвар|халдмагц]] тэдний [[эс]] нь өөрийн уургийг шууд үйлдвэрлэж эхэлдэг ба ингэхдээ ДНХ-аас РНХ-г [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгдэхийг]] хүлээж хугацаа алддаггүй. Нөгөөтэйгүүр, [[дархлалын олдмол хомсдол]] мэтийн РНХ [[ретровирус]]ууд нь уургаа үйлдвэрлэхээсээ өмнө геномынхоо эсрэг транскрипцыг шаарддаг (РНХ-аас ДНХ). 2006 онд [[Франц]]ын эрдэмтэд [[хулгана]]д, учир битүүлэг (толгой эргүүлсэн) завсрын РНХ [[Удамшил|удамшлын]] нэг жишээтэй таарчээ. Генийн багцдаа зарим [[Мутаци|үүргээ гээхээр (зарим үүргээ гүйцэтгэж чадхааргүй) мутацлагдсан]] хулганууд цагаан сүүлтэй болдог. Эдгээр мутантуудын үр төлийн генийн багц нь энгийн атлаа цагаан сүүлтэй байдаг. Судалгааны баг энэ үзэгдлийг мөрдөн судалсаар мутацлагдсан РНХ-ийн багц уруу буцаад иржээ.<ref name="rass">{{cite journal |author=Rassoulzadegan M, Grandjean V, Gounon P, Vincent S, Gillot I, Cuzin F |title=RNA-mediated nonfkfkfinheritance of an epigenetic change in the mouse |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=469–74 |year=2006 |pmid=16724059 |doi=10.1038/nature04674|bibcode = 2006Natur.441..469R }}</ref> Удамшлын мэдээлэл РНХ хэлбэрээр удамших нь вирусүүдэд энгийн үзэгдэл боловч, [[сүүн тэжээлтэн]]д тохиолдох нь маш ховор байдаг. ===Генийн функцийн бүтэц=== [[Файл:514px-DNA chemical structure.svg.png|thumb|300px|[[ДНХ]]-ийн [[Хос спираль|хос спиралийн]] дөрвөн үндсэн нэгжийн химийн бүтэц.]] Амьд организмын ихэнх нь генээ [[ДНХ]]-ийн(Дизоксирибонуклеиний хүчил) урт хэлхээ дээр кодчилдог. ДНХ нь 4 төрлийн [[нуклеотид]]ын дэд нэгжтэй урт гинжин хэлхээ ба эдгээр дэд нэгжүүд нь дор бүрдээ 5 нүүрстөрөгчтэй сахар ([[дезоксирибоз|2'-дезоксирибоз]]), нэг [[фосфатын бүлэг]] болон [[аденин]], [[гуанин]], [[тимин]], [[цитозин]] гэх дөрвөн суурийн аль нэгийг агуулдаг. Хамгийн өргөн тархсан ДНХ-ын [[Эс|эсийн]] бүтэц нь [[хос спираль]] (хеликс - мушгиа) бүтэц юм. Спираль бүтэц нь хоёр бие даасан ДНХ-ийн хэлхээ, баруун гар тал уруу бие биеэ тойрон мушгирахад үүсдэг. Энэ бүтцэд, сууриудын хослох дүрэм үйлчилдэг ба, гуанин зөвхөн цитозинтэй, аденин зөвхөэ тиминтэй тус тус хослодог. Гуанин болон цитозин хоорондын суурийн холбоо нь 3 [[устөрөгчийн холбоо]] байдаг бол, аденин болон тимин хооронд 2 устөрөгчийн холбоо байдаг. Хос спиралийн хоёр хэлхээ нь бие биенээ нөхөж нэгдмэл байна. Өөрөөр хэлбэл нэг хэлхээний аденин нь нөгөө хэлхээний тиминтэй холбогсон байх ба бие биенээ нөхөж байна. Сууриудын [[пентоз]]ын үлдэгдлийн [[химийн агуулга]]ас хамааран ДНХ нь чиглэлтэй байдаг. ДНХ [[полимер]]ийн нэг төгсгөл нь [[дизоксирибоз]] дээр нээлттэй [[гидроксил бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг молекулын [[3' төгсгөл]] гэж нэрлэдэг. Нөгөө төгсгөл нь нээлттэй [[фосфатын бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг [[5' төгсгөл]] гэдэг. ДНХ-ийн чиглэл нь эсийн олон процессуудад маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хос спираль нь чиглэлтэй байдаг учир ДНХ-ийн хуулбарлалт г.м. процессууд зөвхөн нэг чиглэлтэй явагддаг. Бүх нуклеиний хүчлүүдийн эс дэх синтез 5'-3' чиглэлтэй явагддаг. Учир нь, шинэ [[мономер]]ууд нь [[дегидратацийн урвал]]аар хэлхээнд нэмэгддэг ба нээлттэй 3' гидроксил бүлэг нь уг урвалд [[нуклеофил]] болон ашиглагддаг. ДНХ-д кодчлогдсон [[генийн экспресс]] нь генийн РНХ руу [[Транскрипци (Мэдээллийн РНХ-н нийлэгжилт)|транскрипц]] хийгдсэнээр эхэлнэ. РНХ нь, ДНХ тай маш төстэй, 2 дахь нуклеиний хүчил. Гэхдээ РНХ нь дизоксирибозын оронд [[рибоз]]ыг, тимины оронд [[урацил]]ыг агуулдаг. РНХ-ын молекулууд нь ДНХ-аас тогтвор муутай ба 2 эгнээ бүхий биш дан хэлхээ хэлбэрээр байдаг. Уургыг кодчилдог генүүд нь 3 ширхэг цуваа [[нуклеотид]]ын дараалал буюу [[Кодон|кодонуудаас]] бүрддэг бөгөөд тэдгээрийг генийн ''хэлний үг'' гэж хэлж болно. [[Кодлох (генетик)|Генийн кодчлол]] нь уургын нийлэгжилтийн үед [[кодон]] болон [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийн]] хооронд үүсэх зохицолыг тодотгож өгдөг. Генийн кодчлол нь бүх организмд бараг адилхан байдаг. Бүх генүүд нь уургийг эсвэл РНХ-н бүтээгдэхүүнийг тодорхой кодчилдог хэсгээс гадна [[тохируулагч хэсэг]]тэй байдаг. Генүүдэд байдаг тохируулах хэсгийг [[Промоутэр (биологи)|промоутэр]] гэж нэрлэгддэг. Энэ хэсэг нь генийг транскрипцлэгдэх ба экспресслэгдэх үед транскрипцийн механизмд танигдахуйц байрлалыг бий болгож өгдөг. 5' төгсгөлд өөр өөрөөр урттай РНХ үүсдэг нь, генүүд нь олон промоутэртэй байхын үр дүн юм.<ref>{{cite journal |author=Mortazavi A, Williams BA, McCue K, Schaeffer L, Wold B |title=Mapping and quantifying mammalian transcriptomes by RNA-Seq |journal=Nat. Methods |date=May 2008 |pmid=18516045 |doi=10.1038/nmeth.1226 |volume=5 |pages=621–8 |issue=7}}</ref> Промоутэр хэсэг нь [[зохицолтой хэлхээ]] ба тухайн байрлалдаа хамгийн энгийн дараалал боловч, зарим генүүд нь ''"хүчтэй"'' промоутэртэй (транскрипцийн механизмын холболтыг сайн явуулдаг), зарим нь ''"сул"'' промоутэртэй байдаг. Сул промоутэрууд нь транскрипцийн хурд багатай байдаг(хүчтэй промоутэруудтай харьцуулхад), учир нь транскрипцийн механизм нь тэдгээртэй холбогдож транскрипцийг эхлүүлэх дэвтамжийг багасгадаг. Өөр боломжит тохируулагч хэсгүүд [[Хүч нэмэгдүүлэгч (генетик)|хүч нэмэгдүүлэгчүүдийг]] агуулдаг ба тэдгээр нь сул промоутэрийг нөхөн тэтгэдэг. Ихэнх тохируулах хэсгүүд ''"дээш урсгалтай"'', өөрөөр хэлбэл транскрипц эхлэх талаас 5' төгсгөл уруу чиглэсэн байдаг. [[Эукариот]] промоутэр хэсэг нь маш хүнд бүтэцтэй ба [[прокариот]] промоутэр хэсэгтэй харьцуулахад тодорхойлоход хэцүү байдаг. Олон прокариот генүүд [[оперон]] эсвэл бүлэг ген байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг. Эдгээр бүлэг генүүдийн бүтээгдэхүүнүүд нь ижил төстэй үүрэгтэй ба бөөнөөрөө нэг бүхэл гэж транскрипцлэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг удаад нэг эукариот ген транскрипцлэгддэг боловч, тэр нь [[интрон]] гэдэг ДНХ-ын урт хэлхээг агуулдаг ба эдгээр нь уураг болдоггүй, трансляцын өмнө тасардаг. Прокариот генийг энэ үзэгдэл мөн хамардаг ч, эукариот гентэй харьцуулхад ховор тохиолдог.<ref>{{cite journal |author=Woodson SA |title=Ironing out the kinks: splicing and translation in bacteria |journal=Genes Dev. |volume=12 |issue=9 |pages=1243–7 |year=1998 |pmid=9573040 |url=http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |doi=10.1101/gad.12.9.1243 |accessdate=2009-08-07 |archive-date=2015-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213049/http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |url-status=dead }}</ref> ===Хромосом=== Тухайн организм болон эсэд орших бүх генийн нийлбэрийг [[геном]] гэдэг. Геном нь нэг эсвэл олон тооны [[хромосом]] дээр хадгалагддаг. Хромосом дээр тодорхой ген байрлаж байгаа хэсгийг тухайн генийн [[Локус (генетик)|локус]] гэдэг. Хромосом нь, [[ДНХ]]-ын маш урт дан спиралиас (хеликсээс) бүрдэх ба түүн дээр мянга мянган генүүд кодчилогдсон байдаг. [[Прокариот]]-[[бактери]]уд болон [[архей]] өөрсдийн геномыг ганц, том, цагираг хэлбэртэй хромосом дээр хадгалдаг. Заримдаа эдгээр том хромосомууд нь [[плазмид]] гэж нэрлэгдэх жижиг дугуй ДНХ-г агуулдаг. Плазмидууд нь цөөхөн хэдхэн генийг кодчилдог ба [[индивид]] хооронд хялбар тээвэрлэгддэг. Жишээ нь, [[Антибиотикийн эсэргүүцэл|антибиотикийн эсэргүүцлийг]] агуулдаг ген нь бактерийн [[плазмид]] дээр орших ба эс хооронд, тэр бүү хэл бүр зүйл хооронд [[генийн хэвтээ шилжилт]]ээр дамждаг. Зарим энгийн [[эукариот]]ууд нь цөөн тооны гентэй плазмидтай байдаг боловч, ихэнх эукариот генүүд нь хэд хэдэн шулуун хромосом дээр байрлаж, [[гистон]] гэдэг агуулах үүрэг бүхий [[уураг (молекул)|уураг]]тай хамт [[бөөм]] дотор баглаатай байдаг. ДНХ гистон дээр ямар байдлаар хадгалагдаж байгаа арга болон гистоны өөрийнх нь химийн найрлага нь, ДНХ-ийн тухайн хэсэг [[генийн экспресс]]д орох боломжтой эсэхийг тохируулах механизм болдог. Эукариот хромосомын төгсгөлүүд нь [[теломер]] гэж нэрлэгдэх, давтагдсан дараалалтай урт хэлхээ ба эдгээр нь ямар ч генийн бүтээгдэхүүнийг илэрхийлдэггүй боловч, [[ДНХ-ын репликаци]]йн үед кодчилолын алдаа (деградаци) болон удирдах хэсэгт алдаа гаргахгүй үүрэгтэй. Эсийн хуваагдлын бэлтгэл ажлын хүрээнд, геном репликацид орох болгонд теломерийн урт багасах хандлагатай байдаг. Теломерийн алдагдлыг организмын нас ахих (хөгшрөх) процесстой холбоотой [[Хөгшрөлт (биологи)|эсийн хөгшрөлтийн]] илрэл эсвэл эсийн хуваагдах чадварын алдагдал гэж үздэг.<ref name="Braig">{{cite journal |author=Braig M, Schmitt C |title=Oncogene-induced senescence: putting the brakes on tumor development |journal=Cancer Res |volume=66 |issue=6 |pages=2881–4 |year=2006 |pmid=16540631 |doi=10.1158/0008-5472.CAN-05-4006}}</ref> Прокариотуудын хромосомуудийн генийн нягтаршил харьцангуй их байхад, эукариотуудынх ихэнхдээ ''"хаягдал ДНХ"'' гэгдэх үүрэг гүйцэтгэдэггүй ДНХ-ийн хэсгүүдийг агуулдаг. Энгийн ганц эст эукариотууд ийм ДНХ харьцангуй багатай байхад, хүн мэт [[олон эст организм]]уудад тогтоогдсон үүрэггүй ДНХ маш их агууллагддаг.<ref name="IHSGC2004">{{cite journal | author = International Human Genome Sequencing Consortium | title = Finishing the euchromatic sequence of the human genome | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7011 | pages = 931–45 | year = 2004 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v431/n7011/full/nature03001.html | pmid = 15496913 | doi = 10.1038/nature03001 | accessdate = 2009-08-07|bibcode = 2004Natur.431..931H }}</ref> Гэхдээ [[хүний геном]]ын хоёрхон хувь нь уураг-кодчилодог ДНХ байдаг ч, геном дахь сууриудын 80% нь экспресслэгдэх боломжтой гэдэг нь тогтоогдоод байна. Хромосом нь эсийн бөөм дотор байрлана. Генүүд нь ДНХ молекулаас тогтоно. ==Генийн экспресс== [[Файл:708px-Gene2-plain.svg.png|thumb|400px|Diagram of the "typical" [[Eukaryote|eukaryotic]] protein-coding '''gene'''. [[promoter (biology)|Promoter]]s and [[Enhancer (genetics)|enhancers]] determine what portions of the [[DNA]] will be [[transcription (genetics)|transcribed]] into the [[precursor mRNA]] (pre-mRNA). The pre-mRNA is then spliced into [[messenger RNA]] (mRNA) which is later [[Translation (biology)|translated]] into [[protein]].]] {{main|Генийн экспресс}} Бүх организмд, уураг-кодлох генийг түүний уургаас салгах хоёр үндсэн шат бий. Нэгдүгээрт, тухайн ген оршиж байгаа ДНХ нь [[мессенжер РНХ]] буюу mРНХ болон транскрипцлагддаг, хоёрдугаарт mРНХ-ээс уураг болон трансляцлагдана. РНХ-г кодчилдог генүүд нь эхний шатыг дамжих ёстой боловч, [[уураг (молекул)|уураг]] болон трансляцлагддаггүй. Биологийн үүрэгтэй [[молекул]] (уураг эсвэл РНХ) бүтээж байгаа процессыг [[генийн экспресс]], үүсэж байгаа бүтээгдэхүүнийг [[генийн бүтээгдэхүүн]] гэж тус тус нэрлэдэг. ===Генетик код=== {{Main|Кодлох (генетик)}} Ажиллагаатай уураг болон трансляцлагддаг генийг илтгэх химийн тэмдгүүдийн олонлогийг генетик код гэнэ. Ген болгон нь ДНХ-ийн хэлхээ дээр (зарим вирусийн хувьд РНХ-ийн хэлхээ дээр<ref>MeSH (2008) National Library of Medicine&nbsp;— Medical Subject Headings. ''National library of medicine '' http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2008/MB_cgi?mode=&term=RNA+Viruses&field=entry (accessed 27 September 2011) B04.820. 19990101.</ref>) байрлах нуклеотидуудын тодорхой дараалал байдлаар кодлогдсон байдаг. Нуклеотид (генийн материалын бүтээгч үндсэн блок) болон амин хүчил (уургыг бүтээгч үндсэн блок) хоёрын хоорондын харилцаа нь генийг уураг болон амжилттай трасляцлагдахаар тогтоогдсон байх ёстой. Гурван нуклеотидын багцыг [[кодон]] гэж нэрлэх ба багц бүр нь тодорхой амин хүчил эсвэл дохиололыг заадаг. Гурван кодоныг ''"зогсоох кодон"'' гэж нэрлэдэг ба тэд шинэ амин хүчлийг тодорхойлохгүй, харин генийн төгсгөл гэдгийг трансляцын механизмд зааж өгдөг. Нийт 64 кодон (4 нуклеотидийн 3 байрлалд байх боломж 4³), 20 амин хүчил байдаг. Үүнээс дүгнэхэд хэд хэдэн кодон нэг амин хүчлийг зааж болдог. Бүх мэдэгдэж буй организмуудын кодон болон амин хүчлийн хоорондын хамаарал нь универсал байдаг. ===Транскрипц=== [[Файл:DNA transcription UKR.png|thumb|Цэнхэрээр дүрслэгдсэн ДНХ-гийн хос эрчлээс түр тайлагдан ногоон өнгөөр дүрслэгдсэн РНХ болон хуулагдаж буй '''транскрипц''' үйл явц. Шараар дүрслэгдсэн зүйл бол РНХ-ын нуклеотидыг өрөн үүсгэж буй '''полимераз''' юм. ]] Генийн транскрипц нь [[мессенжер РНХ]] гэж нэрлэгддэг дан хэлхээтэй РНХ молекулыг үүсгэдэг. Үүссэн РНХ-ийн нуклеотидуудын дараалал нь транскрипц хийсэн ДНХ-ийн (уг РНХ-г үүсгэсэн ДНХ) дараалалтай адилхан байдаг. РНХ-ийн хэлхээний дараалалтай дараалал нь таарч байгаа ДНХ-ийн хэлхээг [[кодлогч хэлхээ]] гэж нэрлэдэг. Тухайн РНХ-г үүсгэсэн (нийлэгжүүлсэн) анхдагч ДНХ-ийн хэлхээг '''загвар хэлхээ''' гэж нэрлэнэ. [[РНХ полимераз]] гэдэг [[фермент]] транскрипцийн процессийг явуулдаг. Энэ фермент нь ДНХ-г [[3' төгсгөл|3']] - [[5' төгсгөл|5']] чиглэлтэй уншиж, РНХ-г [[5' төгсгөл|5']] - [[3' төгсгөл|3']] чиглэлтэй нийлэгжүүлдэг. Транскрипцийг эхлүүлэхийн тулд полимераз нь генийн [[промоутэр (биологи)|промоутэр]] хэсгийг таньж, түүнтэй холбогддог. [[Генийн тохируулга|Генийн тохируулгын]] үндсэн механизм нь: a) промоутэр хэсгийг хаах (блоклох) эсвэл тусгаарлахад оршино; б) [[Дарангуйлагч (биологи)|дарангуйлагч]] (репрессор) молекулыг нягт холбож, уг молекул нь физик төвшинд полимеразыг блоклоход оршино; в) промоутэр хэсэгт хандах боломжгүйгээр ДНХ-г зохион багйуулахад оршино. [[Прокариот]]уудын хувьд транскрипц нь [[цитоплазм]]д явагддаг. Маш урт транскрипцийн үед, РНХ-ийн 3' төгсгөлийн транскрипц дуусаагүй байхад, 5' төгсгөлөөс трансляц нь эхлэх боломжтой. [[Эукариот]]уудын хувьд транскрипц нь эсийн цөм дотор явагддаг ба тэнд эсийн ДНХ нь тусгаарлагдсан байдаг. Полимеразийн үүсгэсэн РНХ-ийн молекулыг [[анхны транскрипт]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, энэ нь цитоплазмлуу орж трансляцлагдахаас өмнө [[транскрипцийн дараах сайжруулалт]]ад орох ёстой. Транскрипцлэгдсэн хэсэгт оршиж буй интронуудын [[Сплайсинг (генентик)|сплайсинг]] (холболт) нь эукариотуудын хувьд өвөрмөц өөрчлөлт (модификаци) юм. [[Альтернатив сплайсинг]]ийн (өөр өөр холболтын) механизмууд нь нэг генээс өөр өөр дараалалтай транскрипцуудыг үүсгэдэг ба эдгээр нь өөр өөр уургыг кодчилдог. Энэ нь эукариот эсийн чухал тохируулах хэлбэр юм. ===Трансляц=== [[Файл:Protein Synthesis-Translation.png|thumb|Том саарал гэр бүхий зүйл нь '''рибосом''' юм. Рибосомд орсон мРНХ хэлхээний гурван нуклеотид (1 кодон) бүрт доош харсан "Т" хэлбэрээр дүрслэгдсэн '''зөөгч РНХ''' (tRNA) амин хүчил залгаж байна. Хамгийн дээр харагдаж буй жижиг бөмбөлөгүүд нь амин хүчлийн цуваа буюу "полипептидид"-ийн хэлхээ юм. Тэр нь цаашлан нугаларч '''уураг''' үүснэ.]] Боловсорсон [[Мессенжер РНХ|мРНХ]] (mRNA) молекулыг загвар болгон ашиглаж шинэ [[уураг (молекул)|уураг]] үүсгэх процессыг [[трансляц]] гэдэг. Трансляц нь [[рибосом]]уудаар гүйцэтгэгддэг. Рибосомууд нь РНХ ба уургаас бүрдсэн том цогцолбор бөгөөд, томорч байгаа [[полипептидын хэлхээ]]нд шинэ [[амин хүчил]] залгах замаар [[пептидын холбоо]]г үүсгэдэг [[химийн урвал]]ыг хариуцдаг. Генийн кодчилол нь гурван [[нуклеодтид]]ээс бүрдэх [[кодон]]уудаас тогтох ба [[зөөгч РНХ]] (tRNA) гэж нэрлэгддэг тусгай РНХ-ийн тусламжтайгаар (нэг удаад 1 кодон буюу 3 нуклеотид) уншигддаг. Зөөгч РНХ болгон, уншиж байгаа кодоныг нөхөж өгдөг гурван хослоогүй суурьтай байдаг ба тэдгээрийг [[антикодон]] гэдэг. Зөөгч РНХ нь мөн [[амин хүчил]]тэй [[ковалент холбоо]]гоор холбогдсон байдаг. Зөөгч РНХ нь мессенжер РНХ хэлхээнд орших кодонтой нэгдэхэд, рибосом лигатууд нь өөрийн [[Амин хүчил|амин хүчлийг]] шинэ полипептидийн хэлхээ рүү тээвэрлэдэг. Энэ нь шинэ полипиптидын хэлхээ нийлэгжүүлдэг. Шинэ уураг, [[эс]]ийн үүрэг гүйцэтгэж эхлэхээс өмнө, үүсэж байх үедээ болон үүссэний дараа өөрийн идэвхтэй гурван хэмжээст хэлбэрт шилжинэ. ==ДНХ репликац (хуулбарлалт) болон удамшил== Организмын өсөлт, хөгжил ба үржил нь [[эсийн хуваагдал]] дээр суурилдаг. Өөрөөр хэлбэл нэг [[эс]] хоёр ихэвчлэн ижил [[охин эс]] болон хуваагдах [[процесс]]оос хамааралтай байдаг. Процесс нь, юуны өмнө [[ДНХ репликац]] гэж нэрлэгдэх процессоор [[геном]] дахь бүх генийн хуулбарлахыг шаарддаг. Хуулбарууд нь [[ДНХ полимераз]] гэдэг тусгай [[фермент]]ээр хийгддэг. ДНХ полимераз нь загвар хэлхээ болох хос ДНХ спиралийн нэгийг нь уншиж түүнээс шинэ эсрэг хэлхээг нь нийлэгжүүлдэг. Учир нь, хос ДНХ спиралийн хэлхээнүүд нь хоорондоо [[Суурь хослох дүрэм|суурь хослох холбоо]]гоор холбогдсон байдаг учир нэг хэлхээ нь нөгөөгөө тодорхойлдог. Иймээс фермент нь хос хэлхээний нэгийг нь л уншихад баталгаатай хуулбар хийхэд хангалттай байдаг. ДНХ репликац нь [[хагас консерватив]] процесс юм. Өөрөөр хэлбэл, охин эс бүрээс удамшсан геномын хуулбар нь нэг эх хувь, нэг шинээр нийлэгжсэн хуулбар ДНХ-ын хэлхээтэй байдаг.<ref name=Watson_2004>{{cite book | author = Watson JD, Baker TA, Bell SP, Gann A, Levine M, Losick R | title = Molecular Biology of the Gene | edition = 5th | publisher = Peason Benjamin Cummings (Cold Spring Harbor Laboratory Press) | year = 2004 | isbn = 0-8053-4635-X }}</ref> ДНХ репликаци дууссаны дараа, эс нь үүссэн хоёр геномын хуулбарыг хоёр тусдаа мембранаар бүрхэгдсэн эс болгон салгах ёстой. [[Прокариот]]уудын хувьд ([[бактери]] болон [[архебактери]]) энэ нь [[бинар хуваагдал]] гэдэг харьцангуй хялбар процессын дагуу явагддаг (дугуй геном бүр [[эсийн мембран]]д бэхлэгдэж байгаад, мембран нь [[цитоплазм]]ыг хоёр мембранаар бүрхэгдсэн хэсэг болгохоор нээгдэх үед охин эс рүү ордог). Бинар хуваагдал нь [[эукариот]]ууд дахь эсийн хуваагдалтай харьцуулахад асар хурдан юм. Эукариот эсийн хуваагдал нь [[эсийн цикл]] гэж нэрлэгддэг илүү нарийн процесс юм. ДНХ-ийн репликаци нь энэ циклийн [[ЭС үе шат]] гэдэг үед явагддаг бол, [[хромосом]]ын задрах процесс болон [[цитоплазм]]ын хуваагдал нь [[ЭМ үе шат]]ад явагддаг. Ихэнх нэг эст эукариотуутад (дрожж мэтийн) нахиалж үржих явдал нь энгийн үзэгдэл бөгөөд, үүссэн хоёр эсийн цитоплазм нь тэгш бус хуваагдсан байдаг. ===Молекул удамшил=== Хуулбарлалт (дубликаци) болон дамжуулалтаар, генийн материал нэг эсээс дараагийнхад шилжих нь молекул удамшлын үндэс бөгөөд, генийн молекулын ба сонгодог дүрслэлийн хоорондын холбоо юм. Организмууд нь эцэг эхийнхээ шинж тэмдгүүдийг агуулдаг учир нь, үр төлийн эсүүд нь эцэг эхийн генийн хуулбарыг агуулдагт оршино. [[Бэлгийн бус үржил]]тэй организмуудын үр төл нь эх организмын генетик хуулбар эсвэл [[клон]] байдаг. [[Бэлгийн үржил|Бэлгийн үржлээр]] үрждэг организмууд нь [[мейоз]] гэж нэрлэгддэг эсийн хуваагдлын тусгай хувилбартай байдаг. Энэ хуваагдлын үр дүнд [[гамет]]ууд буюу [[үржлийн эс]]үүд үүсдэг. Үржлийн эсүүд нь [[гаплойд]] буюу ген тус бүрээс зөвхөн ганц хуулбарыг агуулдаг. Эм организмаас үүсдэг гаметыг [[өндгөн эс]] гэж нэрлэдэг ба эрээс үүсдэг гаметыг [[сперм]] гэдэг. Хоёр гамет нь нийлээд [[үр хөврөлийн эс]]ийг үүсгэдэг ба энэ эс нь [[диплоид]] тооны генийг агуулдаг (эцэг болон эхээс ирсэн ген бүрийн хуулбар нийлээд). [[Меотик хуваагдал|Меотик эсийн хуваагдлын]] үед, [[генийн рекомбинаци]] эсвэл ''кросс овер'' (дамжих) гэдэг нэртэй үзэгдэл заримдаа дагалддаг. Энэ үзэгдлээр нэг [[хроматид]] дээр байгаа тодорхой урттай [[ДНХ]] нь эгч (хамааралтай) хроматидын тодорхой урттай ДНХ-аар солигддог. Хэрвээ хроматидууд дээр байгаа [[аллел]]ууд нь адилхан байвал энэ процесс ямар ч нөлөөлөл үзүүлдэггүй, харин холбогдсон аллелууд нь өөр өөр байвал тэдгээрийн байрлал нь солигддог. Менделийн үл хамаарах багцын тухай зарчмаар бол, ''ямар ч шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэг эхийн хоёр ген үл хамаарах байдлаар гамет уруу орно. Организмд аль нэг шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэх эхийн аллелийн аль нь удамших нь, өөр шинж тэмдгийн аль аллел удамшихтай хамааралгүй байдаг.'' Энэ зарчим нь зөвхөн нэг хромосом дээр оршдоггүй генүүдэд, эсвэл нэг хромосом дээр мөртлөө хоорондоо хол орших генүүдийн хувьд үйлчилнэ. Нэг хромосом дээр генүүд ойрхон орших тусмаа гамет дээр илүү ойр байрлаж цуг удамших магадлал нь ихэснэ. Хэт ойрхон орших генүүд нь огт бие биеэсээ салдаггүй гэж хэлж болно. Учир нь, тэнд ''кросс овер'' явагдах боломжгүй. Үнийг [[генийн холбоо]] гэж нэрлэдэг. ==Түүх== [[File:Gregor Mendel.png|thumb|200px|Грегор Мендел]] Генийн тухай ойлголт нь анх [[Грегор Мендел]] биологийн өөрчлөлтүүд нь эцэг-эх организмаас удамшдаг, тодорхой, тусгай шинжтэй гэдгийг анзаарсан үеэс эхэлж, генийн шинжлэх ухаантай хамт хөгжиж байгаа. Шинж тэмдгийг илэрхийлдэг биологийн нэршлийг ген гэж нэлээд хожим нэрлэх болсон. Гэвч удамшлын биологийн суурь нь 1940-өөд онд ДНХ нь генийн материал гэдэг тогтоогдох хүртэл тодорхойгүй байсан. Менделийн нээлтээс өмнө "эцэг-эхийн шинжүүд нь үр төл дотор үргэлжлэн холилддог" гэдэг удамшлын тухай давамгайлсан онол байсан. Менделийн нээлт нь 1866 нийтлэгдсэнийхээ дараа шууд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй боловч, сүүлд 1900 онд [[Хуго дэ Вриэс]], [[Карл Корренс]], [[Эрик вон Чермак]] нар Менделийн дүгнэлттэй ижил дүгнэлтэд хүрсэн нь, Менделийн бүтээлийг дахин нээж өгсөн юм. Хэдийгээр эдгээр эрдэмтдийн дүгнэлт зөв байсан ч тэд генийн материал оршдог ''"тусгай нэгж"''-ийн тухай ямар ч ойлголтгүй байсан. Генүүд оршдог гэдгийг анх Грегор Мендел (1822-1884) санал болгосон юм. Тэрээр 1860 онд [[вандуй]]ны (''Pisum sativum'') тариалан дээр удамшлыг судалж байсан ба шинж тэмдгийг эцэг эхээс үр төл уруу дамжуулдаг хүчний талаар таамаг дэвшүүлсэн. Тэр амьдралынхаа 10 гаруй жилийг нэг туршилтад зарцуулсан. Тэр ген гэдэг нэршлийг ашиглаагүй ч, өөрийн дүгнэлтүүдэд удамшдаг шинж тэмдгүүд гэж тайлбарласан байдаг. Мендел мөн, [[Менделийн удамшил#Хоёрдугаар хууль|үл хамаарах удамшил]], [[доминант]] болон [[рецессив]] хоорондын ялгаа, [[гетерозигот]] болон [[гомозигот]] хоорондын ялгаа ба хожим [[генотип]] (организмын генетик материал) болон [[фенотип]] (тухайн организмын үзэгдэх шинжүүд) хоёрын ялгааны талаар таамгуудын дэвшүүлсэн анхны хүн байсан. [[Чарльз Дарвин]] удамшлын микроскопын хэмжээний нэгжийг [[геммул]] гэж нэрлэн судалж байсан нь хожим [[хромосом]] гэж нэрлэгдэх болсон ба 1848 оны эхээр [[Вильгелм Хофмайстер]] эсийн хуваагдлын үеэр хромосомуудыг салж байхыг ажигласан. Хромосомууд нь удамшлыг тээвэрлэн дамжуулдаг гэдэг саналыг 1883 онд [[Вильгелм Роукс]] дэвшүүлсэн. Мөн Дарвин ''[[пангенесис]]'' гэдэг ойлголтыг 1868 онд шинээр нэвтрүүлсэн<ref name="Darwin">Darwin C. (1868). Animals and Plants under Domestication (1868).</ref>. Пангенесис нь, ''pan ('бүтэн' болон 'нийтлэг')'' гэсэн угтвар ба ''genesis ('төрөлт')'' эсвэл ''genos ('эх')'' гэдэг грек үгнүүдээс үүсэлтэй. 1889 онд [[Хюго дэ Вриэс]] ''"Эсийн доторх пангенесис"'' гэдэг номдоо анх Менделийн онолд нэр өгсөн. Тэрээр магадгүй Менделийн ажлын тухай мэдээгүй байх үедээ, удамшдаг шинжийн хамгийн бага нэг нэгжийг ''"панген"'' гэж нэрлэсэн<ref name="pangen">Vries, H. de (1889) ''Intracellular Pangenesis'' [http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/] ("pangen" definition on page 7 and 40 of this 1910 translation in English)</ref>. [[Дани]]йн ургамал судлаач [[Вильгелм Ёхансэн]] 1909 онд удамшлын физикийн болон үйлдлийн нэгжийг ''"ген"'' гэж нэрлэн тайлбарлаж байхад<ref name="genome">{{cite web | url=http://www.genome.gov/25019879 | title=The Human Genome Project Timeline | accessdate=2006-09-13 }}</ref>, 1905 онд ''"[[генетик]]"'' гэсэн гентэй хамааралтай үгийн анх [[Вильям Байтэсон]] ашигласан. Тэр, уг ойлголтыг Хюго дэ Вриэсийн ''"панген"'' гэдэг үгнээс гарган авсан. 19 дүгээр зууны эхээр Менделийн ажил нь эрдэмтдийн анхаарлыг маш ихээр татах болсон. 1910 онд [[Томас Хант Морган]] генүүд нь тодорхой [[хромосом]] дээр байрладаг гэдгийг харуулсан. Хожин тэрээ генүүд нь хромосом дээр тодорхой байрлал эзэлдэг гэдгийг тогтоосон. Энэ нээлтээ ашиглан Морган ба түүний шавь нар Дрософила (''Drosophila'') гэдэг жимсний ялааны хромосомын анхны дүрслэлийг зохиож эхэлсэн. 1928 онд, [[Фредерик Гриффит]] генийг шилжүүлж болдог гэдгийг харуулсан. Дулааны үйлчлэлээр үхүүлсэн, үхлийн аюултай үйлдэрийн (штамм) [[бактери]]йн генийн мэдээллийг уг бактерийн аюулгүй үйлдэрт суулган хулганад хийхэд хулгана үхдэг. Энэ туршилтыг одоо цагт [[Гриффитийн туршилт]] гэж нэрлэгддэг. Хэд хэдэн дараалсан нээлтүүд нь хэдэн арван жилийн дараа [[эс]] дэх [[хромосом]]ууд нь генетик материалын тээгч ба тэдгээр нь [[ДНХ]]-аас бүрддэг гэдэг дүгнэлтэд хүргэсэн. Менделийн удамшлын салангид нэгжүүд кодчилогдсон, бүх эсүүдэд агуулагддаг полимер молекулыг ДНХ гэж нэрлэдэг. 1941 онд, [[Жорж Уэллс Бидл]], [[Эдвард Лори Татум]] нар, ген дэх [[мутаци]] нь [[метаболизм]]ийн тодорхой үе шатуудад алдаа учруулдгийг баталсан. Энэ нь тодорхой генүүд тодорхой уургуудыг кодчилдог болохыг харуулж, "''[[нэг ген, нэг фермент]]''" гэдэг таамаглалыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн<ref name="Gerstein"/>. 1944 онд, [[Освальд Эйвери]], [[Колин Манро Маклеод]], [[Маклин МакКарти]] нар, [[Эйвери-Маклеод-МакКартигийн туршилт|генийн мэдээллийг ДНХ агуулж байдгийг баталсан]]<ref>{{cite journal |author=Steinman RM, Moberg CL |title=A triple tribute to the experiment that transformed biology |journal=J. Exp. Med. |volume=179 |issue=2 |pages=379–84 |date=February 1994 |pmid=8294854 |pmc=2191359 |doi=10.1084/jem.179.2.379}}</ref>. 1953 онд, [[Жеймс Д.Ватсон]], [[Фрэнсис Крик]] нар, ДНХ-ийн бүтцийг хийж харуулсан. Эдгээр нээлтүүд нь, ''уургууд, ДНХ-аас транскрипцлагдсан РНХ-аас трансляцлагддаг'' гэдэг молекулын биологийн гол онолын нээлтэд хүргэсэн. Хожим энэ онолд захирагддаггүй зүйл байдаг гэдэг нь харагдсан. Жишээ нь, [[ретровирус]]д [[эсрэг транскрипц]] явагддаг. 1972 онд, [[Уолтэр Фирс]] ба [[Гентийн их сургууль|Гентийн Их сургуулийн]] ([[Бельги]]) Молекулын биологийн лаборатори дахь түүний баг, генийн дарааллыг тогтоосон анхны хүмүүс байсан. Тэд [[Бактериофаг MS2]] бүрхүүлийн уургын генийн дарааллыг тогтоосон<ref name=Min_1972>{{cite journal |author=Min Jou W, Haegeman G, Ysebaert M, Fiers W |title=Nucleotide sequence of the gene coding for the bacteriophage MS2 coat protein |journal=Nature |volume=237 |issue=5350 |pages=82–8 |year=1972 |pmid=4555447 |doi=10.1038/237082a0|bibcode = 1972Natur.237...82J }}</ref>. 1977 онд, [[Ричард Жэй.Робертс]], [[Филлип Шарп]] нар, ген нь сегментүүдэд хуваагдаж болдгийг нээснээр, нэг ген хэд хэдэн уургийг кодчилох чадвартай гэдэг саналыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн. Саяхан (2003-2006 онуудад), [[биологи]]йн судалгаануудын үр дүнд генийн тухай ойлголт өөрчлөгдсөн. ДНХ дээр генүүд нь сувдан зүүлт шиг дараалсан байрлалтай байдаггүй, харин ДНХ-гийн өөр өөр уургыг кодчилох хэсгүүд нь давхцаж болдог гэдгээс, ''"[[Үргэлжилсэн генийн онол|генүүд нь нэг урт үргэлжилсэн зүйл]]"'' гэдэг таамаг гарч ирсэн<ref name=Pearson_2006 />. Энэ таамгийг анх 1986 онд [[Уолтэр Гилбэрт]] дэвшүүлсэн. Тэрээр, ''"РНХ нь катализаторын болон генийн мэдээллийг хадгалах процессорын үүргүүдийг хялбархан гүйцэтгэж чадах, дэлхийн маш эртний үетэй адил ийм энгийн системд, ДНХ ч, уураг ч хэрэггүй байхсан"'' гэжээ. Орчин үед генийг, ДНХ-гийн хэмжээнд судалж байгаа ухааныг [[молекулын генетик]] гэдэг бөгөөд, уламжлалт [[Дарвины эволюци]]йн хамт молекулын генетикийг, [[орчин цагийн эволюцийн синтез]] гэж нэрлэдэг. ==Менделийн удамшил ба сонгодог генетик== [[Менделийн удамшил|Менделийн удамшлын]] онолоор, [[фенотип]] янз бүр байх (организмын физик ба үйл хөдлөлийн шинж чанаруудын ялгаатай байдал) нь [[генотип]]ийн өөрчлөлтөөс, эсвэл тухайн организмын генүүдийн багцаас (ген бүр тодорхой шинж тэмдэг илэрхийлдэг) хамаардаг. Генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь өөр өөр фенотипийг заах ба тэдгээр генийн ялгаатай хэлбэрүүдийг [[аллел]] гэдэг. Менделийн ажиллаж байсан олон ургамал, амьтдаас вандуйтай мэт организмуудад, нэг шинж тэмдгийг, эцэг эх тус бүрээс уламжилж ирсэн хоёр аллел тодорхойлдог. Аллелиудийг [[Доминант ген|доминант]] (давамгай) эсвэл [[Рецессив ген|рецессив]] (сул дорой) гэж ангилдаг. Доминант аллелууд нь түүнтэй ижил шинж чанарыг агуулдаг ямар ч аллелтэй хослоход өөрийн фенотипийг илтгэдэг байхад, рецессив аллелууд нь зөвхөн өөртэй нь адил аллелтэй (өөртэй нь ижил аллелийн хуулбартай) хосолбол шинжээ илтгэдэг. Жишээлбэл, вандуй эцэг эхээсээ нэг өндөр ишний аллел, нэг богино ишний аллел уламжилж авсан ба өндөр ишний шинжийг агуулдаг аллел нь доминант байвал, тэр вандуй өндөр иштэй байна. Менделийн судалгааны ажлууд нь, ''"аллелууд нь, [[гамет]]ууд эсвэл [[Үржлийн эс|үржлийн эсүүдийн]] үйлдвэрлэлд бие даан оролцож, үр удам дахь өөрчлөлтүүдийг бий болгодог"'' болохыг харуулж чадсан. ===Мутаци=== [[ДНХ репликаци]] нь ерөнхийдөө маш нарийвчлалтай ч, [[эукариот]]уудад нэг удаад алдаа гарах давтамж нь 10^-6-аас 10^-10 байдаг бол, [[прокариот]]ууд ба [[вирус]]уудад үүнээс нэлээд өндөр байдаг<ref name=Watson_2004 />. Маш ховор тохиолддог, сууриудын дарааллын гэнэтийн (спонтан) өөрчлөлт нь хэд хэдэн шалтгаанаас үүсэлтэй байдаг: [[ДНХ репликаци]]йн алдаа, [[ДНХ-н эвдрэл]]ийн нөлөөлөл. Эдгээр алдаануудыг [[мутаци]] гэж нэрлэдэг. Эс нь мутаци явагдахыг зогсоох болон [[геном]]ыг алдаагүй байлгах зориулалт бүхий [[ДНХ засах]] механизмуудтай байдаг. Гэсэн хэдий ч, зарим тохиолдлуудад (ДНХ-гийн хос хэлхээ нь хоёулаа тасрах мэт) физик эвдрэлийг засах нь яг ижил шинэ хуулбар үүсгэх ажлаас илүү чухал болдог. Генетик кодчлолын дегенерацийн улмаас, зарим уураг кодчилдог генийн мутаци нь тайван эсвэл кодчилон үүсгэж байгаа уургийн [[Пептидийн дараалал|амин хүчлийнх нь дараалалд]] ямар ч нөлөө (өөрчлөлт) үзүүлдэггүй. Жишээлбэл: УЦУ ([[Урацил]]-[[Цитозин]]-Урацил), УЦЦ (Урацил-Цитозин-Цитозин) [[кодон]]ууд нь [[серин]]ийг кодчилодог учир У-г Ц-гээр солих мутаци нь уурагт ямар ч нөлөө үзүүлдэггүй. [[Фенотип]]д нөлөөлдөг мутаци нь тухайн организмдаа ихэвчлэн саармаг эсвэл хортой нөлөөллийг үзүүлдэг. Мутацийн хувилбарууд нь организмын [[дасан зохицох чадвар]]т эерэг нөлөө үзүүлэх боломжтой ба, ерөнхийдөө мутацийг ашигтай хувилбаруудыг үүсгэдэг гэж үздэг. Хамгийн өргөн тархсан мутаци нь ''"цэгэн мутаци"'' юм. Цэгэн мутацийн үед, ДНХ-ийн хэлхээнд нэг нуклеотид суурь нэмэгдсэнээс эсвэл устан үгүй болсноос тухайн хэлхээний бүх сууриуд шилждэг. ''"Чимээгүй цэгэн мутацийн"'' үед, кодчилогдож байгаа амин хүчлийн бусад хэлхээнд өөрчлөлт орохгүйгээр нэг нуклеотид суурь солигддог. ''"Утгагүй цэгэн мутацийн"'' үед, ганц нуклеотид суурь өөрчлөгдсөнөөр тухайн кодон [[зогс-кодон]] болон хувирч энэ цэгт траскрипц тасалдана (зогсоно). Дараагийн үед ([[удам]]д) дамжсан мутаци нь тодорхой [[популяц]]ад өөрчлөлтүүдийг үүсгэдэг. Нэг генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь [[аллел]] ба, аллелд орсон өөрчлөлтүүд нь ялгаатай шинжүүдийг үүсгэх магадлалтай. Гэхдээ ганц ген дэх хувилбарууд нь тод ялгарах фенотипийн шижнийг үүсгэх нь маш бага магадлалтай ч, зарим тод ялгарах шинжүүдийг нэг [[генетик локус]] хянадаг (удирддаг). Генийн хамгийн элбэг тохиолдох аллелуудыг [[зэрлэг аллел]] гэж нэрлэгддэг бол, ховор тохиолдог аллелуудыг [[мутант]] гэж нэрлэгддэг. Энэ нь зэрлэг аллел нь мутант аллелуудын [[өвөг эцэг]] гэсэн үг биш юм. Дийлэнх тохиолдолд мутациуд нь [[рецессив]] (сул дорой) байдаг ба хурдан үгүй болдог ч, зарим тохиолдолд бусад аллелуудад [[доминант]] (давамгайлагч) болдог ба түүний давамгайлж байгааг дараачийн популяцаас харж болно. ==Геном== ===Хромосомт бүтэц=== Организмийн эсвэл эсийн генүүдийн нийлбэрийг түүний [[геном]] гэдэг. [[Прокариот]]уудад, генүүдийн ихэнх нь [[цагираг ДНХ]]-ээс тогтох ганцхан [[хромосом]] дээр байрладаг бол, [[эукариот]]уудад ихэвчлэн хромосом гэж нэрлэгдэх, ДНХ ба уургаас тогтох комлекс (иж бүрдэл) дээр орших, олон бие даасан шулуун спираль ДНХ-үүд дээр агуулагддаг. Нэг зүйлийн нэг хромосом дээр илэрч байгаа генүүд нь өөр зүйлийн хромосом дээр илрэх магадлалтай. Олон зүйлүүд өөрийн геномын нэгээс илүү хуулбарыг, өөрийн [[соматик эс]] болгонд хадгалж байдаг. Хромосомуудын зөвхөн ганц хуулбартай эс эсвэл организмыг [[гаплойд]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, хоёр ба түүнээс дээш хуулбартайг нь [[полиплойд]] гэдэг. Хромосом дээр орших генүүдийн хуулбарууд нь заавал адил байх шаардлагагүй. Бэлгийн үржлээр үрждэг организмуудад, эцэг эх хоёроос нэг нэг хуулбар удамшдаг. ===Генийн тоо=== [[Дарааллыг илтгэх зэрэг|Дарааллыг илтгэх зэргийг]] ашиглан тооцоолсон хүний генийн анхны тоо нь 50 000–100 000<ref>{{cite journal |author=Schuler GD, Boguski MS, Stewart EA, ''et al'' |title=A gene map of the human genome |journal=Science |volume=274 |issue=5287 |pages=540–6 |date=October 1996 |pmid=8849440 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/274/5287/540 |doi=10.1126/science.274.5287.540|bibcode = 1996Sci...274..540S }}</ref>. Хүний геном болон бусад геномуудын дарааллуудыг судлах явцад, цөөхөн тооны ген (хүн, хулгана, ялаанд ~20 000, ~ 13 000 аскаридуудад, > 46 000 цагаан будаанд<ref name="pmid11935017">{{cite journal |author=Yu J, Hu S, Wang J, ''et al.'' |title=A draft sequence of the rice genome (Oryza sativa L. ssp. indica) |journal=Science |volume=296 |issue=5565 |pages=79–92 |date=April 2002 |pmid=11935017 |doi=10.1126/science.1068037 |url=|bibcode = 2002Sci...296...79Y }}</ref>) тухайн организм дахь бүх уургыг кодчилдог болохыг тогтоосон<ref name=Carninci2007>{{cite journal |author=Carninci P, Hayashizaki Y |title=Noncoding RNA transcription beyond annotated genes |journal=Curr. Opin. Genet. Dev. |volume=17 |issue=2 |pages=139–44 |date=April 2007 |pmid=17317145 |doi=10.1016/j.gde.2007.02.008}}</ref>. Хүний [[уураг (молекул)|уураг]] кодчилдог дарааллууд нь хүний нийт геномын 1-2 хувийг эзэлдэг<ref name=Claverie2005>{{cite journal |author=Claverie JM |title=Fewer genes, more noncoding RNA |journal=Science |volume=309 |issue=5740 |pages=1529–30 |date=September 2005 |pmid=16141064 |doi=10.1126/science.1116800|bibcode = 2005Sci...309.1529C }}</ref>. Геномын дийлэнх хэсэг нь [[интрон]], [[ретротранспосон]] болон маш олон [[кодлох үүрэггүй РНХ]] дараалал болон транскрипцлагддаг<ref name=Carninci2007/><ref name=Claverie2005/>. Нийт уургийн тоо нь (Дэлхийн [[протеом]]) ойролцоогоор 5 сая юм<ref>{{cite journal |author=Carolina Perez-Iratxeta, ''et al'' |title=Towards completion of the Earth's proteome |journal=Nature EMBO reports |volume=8 |issue=12 |pages=1135–1141 |year=2007 |url=http://www.nature.com/embor/journal/v8/n12/full/7401117.html |pmid=18059312 |pmc=2267224 |doi=10.1038/sj.embor.7401117 |last2=Palidwor |first2=Gareth |last3=Andrade-Navarro |first3=Miguel A}}</ref>. ===Ген бa геномын бүртгэл=== [[Хүний генийн байгууллага|ХГБ]] дэргэдэх [[генийн бүртгэлийн хороо]] (ГБХ) нь генийн бүртгэлийг анх хийж, хүний мэдэгдэж буй бүх генд тусгай нэр болон тэмдэглэгээг ([[товчлол]]) олгосон. Бүртгэгдсэн бүх ген нь [[Генийн сан|ГБХ-ны мэдээллийн санд]] оршдог. Тэмдэглэгээ болгон нь үл давтагдах бөгөөд, ген бүр зөвшөөрөгдсөн ганц тэмдэгтэй. Энэ нь мэдээллээс [[цахим]] өгөгдлийг ялган авахад маш их тус болдог. Бүртгэлд, генүүдийн тэмдэглэгээ бүр нь тухайн [[генийн бүл]]ийн гишүүдтэй зэрэгцээ оршдог. Хүний генийн бүртгэлийг өөр [[зүйл]]үүдэд (ихэвчлэн [[хулгана]]д) ашиглаж болдог. ===Үндсэн генүүд=== Организм амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай генүүдийг үндсэн генүүд гэж нэрлэдэг. Бактериуд амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай хэдхэн ген байдаг гэдгийг тогтоосон нь гайхалтай явдал юм. Жишээ нь, [[гэдэсний савханцар]] (Escherichia coli) оршин тогтноход түүнд агуулагддаг генүүдийн (~4200) зөвхөн 10% нь л шаардлагатай байдаг. ==Ген уламжлалын ойлголт== [[Георг С.Виллиамс]] анх 1966 онд өөрийнхөө "Дасан зохицох нь ба байгалийн шалгарал" гэдэг номдоо [[ген-төвт эволюцийн үзэл]] санаагаа маш тодоор хамгаалсан юм. Тэрээр генийн эволюцийн [[концепц]]ийг (үзэл санаа) санал болгосон бөгөөд, энэ концепц [[байгалийн шалгарал]] нь зарим генийг дэмждэг тухай ойлгоход тусалдаг. Тодорхойлолт нь: "that which segregates and recombines with appreciable frequency." Энэ тодорхойлолтын дагуу бол, [[асексуал]] геномыг (үргүй геном) хүртэл ген гэж үзэх юм. Учир нь, тэд олон үе удам дамжин тогтмол байдагт оршино. Молекул ген нь нэг нэгж гэж транскрипцлагддаг ба уламжлалт ген нь бас нэг нэгж гэж уламжлагддаг. [[Ричард Давкинс]], ''"[[Хувиа хичээсэн ген]]"'' (1976) болон ''"[[Өргөтгөсөн Фенотип]]"'' (1982) номууддаа, ген нь амьд системийн цорын ганц [[репликатор]] гэдэг санааг үлдээсэн. Энэ нь, зөвхөн генүүд өөрсдийнхөө бүтцийг том хэвээр нь дамжуулдаг гэсэн үг ба өөрөөр хэлбэл хуулбарын хэлбэрээрээ үхэшгүй гэсэн үг. Үүнээс үзэхэд генүүд нь [[шалгарлын нэгж]] байх ёстой. ''"Хувиа Хичээсэн Ген"'' номдоо Давкинс ген гэдэг үгийг "уураг кодчилдог ДНХ ийн бүтцийн хэсэг" гэдэг утгын оронд "уламжлагддаг нэгж" гэдэг утгатайгаар тодорхойлохыг хичээсэн. ''"[[Эдемээс эхтэй гол]]"'' номдоо Давкинс амьдралыг, геологийн хугацаа дундуур урсах хоорондоо тохирох (авцалдах) генүүдтэй мөрөн гол гэж дүрслэн, ген-төвт шалгарлын тухай ойлголтыг илүү боловсронгуй болгосон. Энэ голоос саваар ген хутгаж авахад, тур хугацааны эрхтэн болж чадах организм эсвэл [[амьдрахын төлөө тэмцэх төхөөрөмж]] үүснэ. Генийн гол нь хоёр урсгалд салах магадлалтай ба энэ нь газар зүйн салалтын улмаас үүсэх хоёр хоорондоо үрждэггүй [[зүйл]]үүдийг тодорхойлдог. ==Генийн таргетинг (targeting) ба үр дагавар== Хүний [[үр хөврөлийн хөгжил]]д, хүний организмд горим алдагдахад, хөгшрөлт болон өвчлөлийн үед, тухайн генийн гүйцэтгэх үүргийг судлахын тулд хулганы генийг өөрчилж эсвэл сүйтгэж үүсэн модель хулгана дээр судалгаа хийх аргачлалыг генийн таргетинг гэж ойлгодог. Нэг буюу түүнээс дээш генүүдийг нь идэвхгүй эсвэл ажиллагаагүй болгосон модель хулгануудыг [[Нокаут хулгана|нокаут хулганууд]] гэдэг. [[Үр хөврөлийн голын эс]]үүд доторх [[гомолог хромосом]]уудын [[гомолог сэлгээ]]г ашиглан ген таргеталсан хулгануудыг үүсгэдэг тухай анх мэдээлснээс хойш<ref>Thomas KR, Capecchi MR. Site-directed mutagenesis by gene targeting in mouse embryo-derived stem cells. Cell. 1987;51:503-12</ref>, ген таргетлах нь сүүн тэжээлтний геномыг нарийн удирдах хүчирхэг арга болж хөгжсөн ба багаар тооцоход хулганы 10 мянган [[мутант]] [[штамм]]ыг бий болгосон бөгөөд, одоогийн байдлаар тодорхой хугацааны агшинд, эсвэл тодорхой [[эс]] болон эрхтэнд идэвхжүүлж болдог [[мутаци]]йг, үр хөврөлийн үед болон насанд хүрсэн амьтанд хэрэглэх боломжтой болсон<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/press.html The 2007 Nobel Prize in Physiology or Medicine - Press Release<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name=Deng_2007>Deng C. In Celebration of Dr. Mario R. Capecchi's Nobel Prize. Int J Biol Sci 2007; 3:417-419. [http://www.biolsci.org/v03p0417.htm International Journal of Biological Sciences]</ref>. Ген таргетлах аргууд нь хүрээгээ тэлж, [[цэгэн мутаци]], изоформ устгалт, мутант аллелийн засвар, хромосомын ДНХ-ийн том хэсгийг [[суулгалт (генетик)|суулгалт]] болон [[устгалт (генетик)|устгалт]] гэх мэт бүх төрлийн хувиргалтыг хамарсан. Урьдчилан тодорхойлогдсон фенотиптэй модель хулгана гарган авах боломж нь сайжруулалт, [[иммунологи|дархлаа судлал]], [[нейробиологи|мэдрэлийн биологи]], [[Онкологи|хавдар судлал]], [[физиологи]], [[метаболизм]] болон хүний өвчнүүдийн шатуудын судалгаанд маш их нөлөө үзүүлнэ гэж таамаглаж байгаа. Онолын хувьд, генийн таргетингийг зүйлүүдэд, [[титопотент]] [[үр хөврөлийн голын эс]]ийг суулгахад ашиглаж болох ба ингэснээр гэрийн тэжээмэл амьтан, ургамлуудыг сайжруулах боломж нэмэгдэх боломжтой<ref name="Deng_2007"/><ref>{{Cite web |url=http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |title=Mario R. Capecchi<!-- Bot generated title --> |access-date=2014-03-10 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628104443/http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |url-status=dead }}</ref>. ==Өөрчлөгдөж буй ойлголт== Генийн тухай ойлголт нь мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөөр ирсэн юм. Генийн тодорхойлолт нь, анхны "удамшлын нэгж" гэсэн ойлголтоос, "[[ДНХ]] дээр суурилдаг ба [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] болон [[уураг (молекул)|уургаар]] дамжуулж организмд нөлөөллөө илэрхийлдэг нэгж" гэдэг утгатай болон сайжирсан. Өмнө нь нэг ген нэг уураг кодчилодог гэдэгт итгэдэг байсан бол, [[альтернатив холболт]] болон [[транс холболт]]ууд нээгдсэнээр энэ таамаг худал болох нь тогтоогдсон. Генийн тодорхойлолт одоо хүртэл өөрчлөгдсөөр байгаа билээ. РНХ дээр тулгуурласан [[удамшил]] нь анх сүүн тэжээлтнүүдэд тогтоогджээ<ref name=autogenerated1>{{cite journal | pmid = 16724059 | doi=10.1038/nature04674 | volume=441 | issue=7092 | title=RNA-mediated non-mendelian inheritance of an epigenetic change in the mouse |date=May 2006 | journal=Nature | pages=469–74 | author=Rassoulzadegan M, Grandjean V, Gounon P, Vincent S, Gillot I, Cuzin F|bibcode = 2006Natur.441..469R }}</ref>. Генийн [[удирдах хэсэг]] нь кодчилж байгаа дараалалтай ойрхон байх албагүй ба бүүр нэг [[хромосом]] дээр ч байх шаардлагагүй гэж үзэх баталгаанууд цуглараад байгаа юм. Спилианакис ба түүний хамтрагч нар, хромосом 10 дээр байх [[интерферон-гамма]] ген дэх [[промоутэр хэсэг]] ба хромосом 11 дээрх T(H)2 [[цитокаин]] байрлалд байдаг тохируулах хэсгүүд, хамтдаа тохируулагдахаар [[бөөм]] дотор маш ойрхон байрлах бололцоотой гэдгийг судалсан<ref>{{cite journal | pmid = 15880101 | doi=10.1038/nature03574 | volume=435 | issue=7042 | title=Interchromosomal associations between alternatively expressed loci |date=June 2005 | journal=Nature | pages=637–45 | author=Spilianakis CG, Lalioti MD, Town T, Lee GR, Flavell RA|bibcode = 2005Natur.435..637S }}</ref>. Тэр бүү хэл, генийн кодчилох дараалал нь тухайн гентэй нэг хромосом дээр байх албагүй: Марандэ, Бургер нар [[протист]] ''Diplonema papillatum''-ийн [[митохондр]] дотор генүүд нь эмх цэгцтэйгээр жижиг хэсгүүдэд хуваагдсан ба тэдгээр нь өөр өөр хромосом дээр кодчилогдсон байдаг бөгөөд нэг нэгээрээ транскрипцлагдаад дараа нь мессенжер РНХ молекулыг үүсгэн нэгддэг болохыг тогтоосон<ref>{{cite journal |last1=Marande |first1=William |last2=Burger |first2=Gertraud |date=19 October 2007 |title=Mitochondrial DNA as a genomic jigsaw puzzle |journal=Science |volume=318 |issue=5849 |pages=415 |publisher=AAAS |doi=10.1126/science.1148033 |pmid=17947575 |bibcode = 2007Sci...318..415M }}</ref>. Генүүд тод хязгаартай байдаг гэсэн ойлголт яваандаа үгүй болж байна. Тус тусдаа уураг гаргах чадвартай залгаа хоёр генээс нийлмэл уургууд үүсээд байгаа гэдэг нь батлагдсан<ref>{{cite journal |pmid = 16344564 | doi=10.1101/gr.4145906 | volume=16 | issue=1 | title=Tandem chimerism as a means to increase protein complexity in the human genome | pmc=1356127 |date=January 2006 | journal=Genome Res. | pages=37–44 | author=Parra G, Reymond A, Dabbouseh N, ''et al.''}}</ref>. Эдгээр нийлмэл уургууд ажиллагаатай эсэх нь тогтоогдоогүй байгаа боловч, энэ уургууд үүсэх давтамж нь өмнө үзэж байснаас их байдаг нь илэрсэн. Нийлмэл уургаас илүү шинэлэг нээлт нь, зарим уургууд зайтай орших хэсгүүдийн ексонуудаас тогтдог, тэр бүү хэл өөр өөр хромосомын эксонуудаас бүрддэг тухай ажиглалт юм<ref name="Rethink"/><ref>{{cite journal |pmid = 15998911 | doi=10.1101/gr.3455305 | volume=15 | issue=7 | title=Examples of the complex architecture of the human transcriptome revealed by RACE and high-density tiling arrays | pmc=1172043 |date=July 2005 | journal=Genome Res. | pages=987–97 | author=Kapranov P, Drenkow J, Cheng J, ''et al.''}}</ref>. Энэ шинэ нээлт нь генийн шинэчлэгдсэн, магадгүй урьдчилсан тодорхойлолтыг бий болгосон: "хоорондоо давхцах боломжтой, ажиллагаатай бүлэг бүтээгдэхүүнүүдийг кодчилдог геномын дарааллуудын нэгдэл"<ref name="Gerstein">{{cite journal | author = Gerstein Mark B. ''et al.'' | year = 2007 | title = What is a gene, post-ENCODE? History and updated definition | url = | journal = Genome Research | volume = 17 | issue = 6| pages = 669–681 | doi = 10.1101/gr.6339607 | pmid = 17567988 | last2 = Bruce | first2 = C. | last3 = Rozowsky | first3 = J. S. | last4 = Zheng | first4 = D. | last5 = Du | first5 = J. | last6 = Korbel | first6 = J. O. | last7 = Emanuelsson | first7 = O. | last8 = Zhang | first8 = Z. D. | last9 = Weissman | first9 = S. }}</ref>. Энэ шинэ тодорхойлолт нь генүүдийг (уураг эсвэл РНХ гэдгээс нь хамаарахгүйгээр) ДНХ-ийн байрлалаар нь бус, ажиллагаатай бүтээгдэхүүнээр нь ангилах болсон. Үүнээс үүдэн ДНХ-ийн тохируулах бүх элементүүдийг ген дүрст хэсэг гэж ангилагдана<ref name="Gerstein"/>. == Мөн үзэх == {{Columns-list|3| * [[Хуулбарын хувилбарын тоо]] * [[Эпигенетик]] * [[Генийн бүрэн дараалал]] * [[Эволюцийн ген төвт үзэл]] {{nb5}} * [[Генийн тун]] * [[Генийн экспресс]] * [[Генийн бүл]] * [[Генийн номенклатур]] * [[Генийн патент]] * [[Генийн сан]] * [[Генийн давхцал]] * [[Генийн алгоритм]] * [[Генийг тамаглах программ хангамж]] * [[Урьдчилан таамаглах анагаах ухаан]] * [[Псевдоген]] * [[Тоон шинж чанарын локус]] }} == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Уншууштай өгүүлэл]] [[Ангилал:Ген| ]] [[Ангилал:Нуклейн хүчил]] [[Ангилал:Молекул биологи]] rpzhvjpzey2lenqu6ify2abvz5c7x1b 0 10581 856560 749437 2026-05-18T00:17:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856560 wikitext text/x-wiki [[File:GPLv3 Logo.svg|thumb|Лого]] '''[[GNU]] GPL''' гэдэг нь '''GNU General Public License''' товчоор '''GPL'''. ''General''-ерөнхий, ''Public''-бүх нийтийн, ''License''-лиценз гэсэн утгатай англи үгний товчлол юм. GNU General Public License нь анхлан GNU хэмээх төсөлд зориулан Ричард Сталлман хэмээх хүний бичсэн, чөлөөт программ хангамжийн лицензэд өргөн ашиглагддаг лиценз юм. <br /><br /> '''GNU General Public License нь доорх 4 эрх чөлөөг танд олгодог.''' Үүнд:<br /><br /> * Программыг ямар ч зорилгоор хүссэнээрээ ажилуулах эрхтэй<br /> * Программын эх кодоос суралцаж, хүссэнээрээ өөрчлөх боломжтой<br /> * Программыг хүссэн үедээ хуулбарлан, бусдад тараах боломжтой<br /> * Хүсвэл өөрийн өөрчилсөн хувилбарыг нийтэд тараах болон хэвлэн гаргах эрхтэй<br /><br /> '''GNU General Public License-д''' * та энэ программыг өөрчилж болно, * энэ программыг хуулбарлаж болно, * мөн та хуулбаруудаа нийтэд тарааж болно, * өөрчилсөн хувилбараа ч нийтэд тарааж болно.<br /> Гэхдээ нэг л нөхцөлтэйгөөр: таны тарааж буй ямар ч хувилбар яг ийм л лицензтэй байх ёстой бөгөөд эх код нь нээлттэй байх ёстой. Энэ нь [[программ]]ыг танаас авсан хүн бүр яг тань шиг эрхийг эдлэх ёстой гэсэн үг юм. == GPL-ийн төрлүүд == Маш олон Чөлөөт Программ Хангамжийн лиценз байдаг. Учир нь дээрх 4 эрх чөлөөг хүлээн зөвшөөрдөг л бол тэр нь Чөлөөт Программ Хангамжийн лиценз гэсэн үг юм.<br /> GNU General Public License нь тэдгээрийн дотроос хамгийн анхны Чөлөөт Программ Хангамжийн лиценз юм.<br /> Чөлөөт Программ Хангамжийн лицензийн ерөнхий 2 ангилал байдаг.<br /> * Сopyleft лиценз * Сopyleft биш лиценз<br /><br /> '''Copyleft лиценз''' нь бүх хэрэглэгчдийнхээ эрх чөлөөг идэвхтэйгээр өмгөөлдөг. Өөрөөр хэлбэл бидэнд зөвхөн дээрх 4 эрх чөлөөг олгоод зогсохгүй программын хуулбарыг авсан хэрэглэгч бүр ижил эрх чөлөө эдлэх баталгааг өгдөг юм. <br /> Copyleft лиценз бол код дундын этгээдээр дамжсан ч гэсэн уг этгээд танд кодыг дамжуулахдаа яг өөр шигээ эрхтэйгээр кодыг танд дамжуулж өгөх ёстой гэсэн үг юм.<br /> GNU General Public License бол copyleft лиценз юм. <br /><br /> '''Copyleft биш лицензүүд''' нь дээр дурдсан 4 эрхийг олгодог боловч програмын өөрчлөгдсөн хувилбарыг бүхлээр нь чөлөөт биш байдлаар гаргахыг зөвшөөрдөг.<br /><br /> * GNU Lesser General Public License (LGPL) нь программ хангамжийн сангуудад анхлан зориулж гаргасан GPL-ийг өөрчилсөн хувилбар юм. <br /> * GNU Free Documentation License нь анхлан GNU программ хангамжийн бичиг баримтуудад ашиглахаар гарсан юм.<br /> * Affero General Public License (GNU AGPL) нь сүлжээний серверийн программ хангамжид зориулагдан гарсан мөн ижил лиценз юм. <br /> == GNU General Public License түүх == GPL-ыг 1989 онд GNU төслийн нэг хэсэг программд ашиглахаар Ричард Сталлман бичжээ. Анх GPL нь GNU Emacs, GNU Debugger, GNU Compiler Collection зэрэг программуудын дээр үеийн хувилбаруудад ашиглагдаж байсан хоорондоо төстэй лицензүүдийг нэгтгэх зорилготой үүсжээ. <br /> Эдгээр лицензүүд нь одоогийн GPL-д дурдагдсан заалтуудтай төстэй заалтуудтай байсан боловч програм бүрд тусгайлан өөр өөр байв. <br /> Сталлманы зорилго бол ямар ч төслүүд ашиглаж болохоор нэг лиценз бий болгох явдал байсан бөгөөд ингэснээр олон төслүүд кодоо дундаа ашиглах боломжтой болох учиртай байв.<br /> 2007 оны 8-р сар гэхэд Freshmeat сайтад мэдээлснээр чөлөөт програм хангамжуудын ойролцоогоор 65% нь буюу 43442 нь, SourceForge.net-д мэдээлснээр 2006 оны 1 сард төслүүдийн 68% нь GPL лицензийг ашиглаж байна хэмээн мэдээлж байжээ. <br /> Red Hat Linux 7.1-аас явуулсан 2001 оны судалгаанд эх кодын 50% нь GPL лицензтэй байна хэмээн мэдээлж байжээ. == GNU General Public License хувилбарууд == GNU General Public License нь 3 хувилбартай * '''Хувилбар 1''' - 1989 онд Чөлөөт Програм Хангамжийн copyleft лицензээр GNU General Public License-ийн эхний хувилбар гарав. * '''Хувилбар 2''' - Ричард Сталманы хэлснээр GPLv2 дах гол өөрчлөлт нь “Эрх чөлөө эсвэл Үхэл” гэсэн ойлголт байлаа. Энэ нь хэрэв хэн нэгэн бусад хэрэглэгчдийн эрх чөлөөг хүндэтгэн үзэх нэрийдлээр (тухайлбал, хэрэв хуулийн шийдвэрээр програмыг зөвхөн 2-тын файл хэлбэрээр тараах тогтоол гарвал) GPL бүхий програм хангамжийг тараахыг хориглох ямар нэг хязгаарлалт нэмбэл програмыг тараах боломжгүй болно. Энэ нь GNU GPL-ийн эрх чөлөөнүүдийн нэг болох чөлөөтэй тараах эрхийг хориглоно гэсэн үг юм. Иймд Хувилбар 2 нь энэ асуудлыг шийдэж өгсөн. * '''Хувилбар 3''' - GNU GPLv3-т хийгдсэн гол өөрчлөлтүүд: ** Patent Licensing. ** “Tivoization.” ** Digital Rights Management (DRM). ** Additional Terms. ** Termination Cure Period.<br /><br /> ** Patent Licensing. Хувилбар 3 нь GPL код тараагчдыг хэрэглэгчдийн эсрэг патентын дагуу зөрчил үүсгэн нэхэмжлэл хийхийг хориглож өгсөн. Мөн шинэ лиценз нь GPL кодыг ашиглан зөвхөн өөрсдийн хэрэглэгчдээсээ ашиг олдог, бусдаас нь тэгж чаддаггүй “хорон санаа” агуулсан патентийн лицензтэй компаниудыг GPL код тараахыг хориглосон. ** “Tivoization.” Энэхүү нэр томъёог Ричард Сталлман зохиожээ. Нээлттэй эх бүхий систем мөртлөө програмдаа өөрчлөлт хийхийг зөвшөөрдөггүй, өөрчлөлт хийхээс хамгаалсан техник хангамж ашиглах явдлыг ийнхүү нэрлэжээ. Tivo нь олонд танил болсон дижитал видео бичигч үйлдвэрлэгч бөгөөд өөртөө олон тооны GPL програмуудыг агуулдаг. Түүний дотоод програм хангамжид өөрчлөлт хийнгүүт функцийн ажиллагааг нь зогсоодог байхаар төхөөрөмжөө програмчилжээ. Энэ нь 1-р эрх чөлөө болох эх кодыг хүссэнээрээ өөрчлөх эрх чөлөөг хэрэглэгчид олгохгүй байна гэсэн үг юм. Tivo нь ихэвчлэн 2 төрлийн үл бүтэх зорилгоор ашиглагддаг. Үүнд: *** Эхнийх нь тэд хэрэглэгчийг тандаж, хэрэглэгч юу үзэж байгааг өөрсөддөө илтгэдэг байхаар програмчилсан байдаг. *** Хоёрдах нь хэрэглэгчийг Tivo-гүйгээр ямар ч TV програм хуулбарлахыг зөвшөөрдөггүй. Энэ нь “Digital Rights Management” –ийн нэг хэлбэр юм. Иймд GPL-ийн 3-р хувилбар нь tivoisation-ийг хориглодог байхаар зохиомжлогдсон. ** Digital Rights Management (DRM). АНУ-ийн Digital Millennium Copyright Act болон түүнтэй төстэй АНУ-ын биш хуулиуд нь зохиогчийн эрх бүхий ажлуудыг санаатайгаар хуулбарлах, хууль бусаар хандах зэрэг үйлдлүүдийг хориглодог. Иймэрхүү үйлдлүүдийг хянахын тулд “digital rights management” (DRM) технологийг ашигладаг. Энэ нь зөвхөн зөвшөөрөгдсөн дижитал файлуудыг татах үед хэмжээ болон файлын шинж чанаруудыг нь хянаж байдаг. Иймд GPL лиценз бүхий DRM програмууд таныг кодыг нь өөрчлөхийг зөвшөөрөхгүй байх тохиолдол байдаг. Учир нь хэрэглэгч уг програмын кодыг өөрчлөн ямар нэг хязгаарлалтгүй болгож болох учраас. Харин уг хувилбарт тэд GPL бүхий програмыг өөрчлөх юмуу түүн дээр нэмэн програм бичихийг тань хориглож чадахгүй гэсэн үг.<br /> == GNU Lesser General Public License (LGPL) гэж юу вэ? GPL & LGPL ялгаа == GNU Project нь сангуудад хэрэглэгддэг 2 үндсэн лицензтэй.<br /> * Эхнийх нь GNU Lesser GPL * Нөгөөх нь Жирийн GNU GPL Энэ 2 лиценз нь хоорондоо маш их ялгаатай. Lesser GPL нь санг үнэтэй, чөлөөт бус програмд ашиглах боломжтой байдаг.<br /> Харин Жирийн GNU GPL-ийг зөвхөн үнэгүй, чөлөөт програмуудад ашиглахыг зөвшөөрдөг байна.<br /> LGPL-ийн нэг онцлог нь хэн ч LGPL бүхий програмыг GPL бүхий програм руу хөрвүүлж болдог.<br /> == Нийтлэг асуултууд == * '''Чөлөөт програм хангамж бүр GPL-ийг ашигладаг гэсэн үг үү?''' Тийм биш. Чөлөөт програм хангамжийн өөр олон лиценз байдаг. ** Apache License, Version 2.0 ** Artistic License 2.0 ** Berkeley Database License ** Boost Software License ** Modified BSD License ** FreeBSD License ** Educational Community License 2.0 ** … * '''GPL нь өөрчилсөн хувилбарынхаа эх кодыг олон нийтэд түгээхийг шаарддаг уу?''' GPL нь өөрийнхөө өөрчилсөн хувилбараа юмуу аль нэг хэсгийг нь нийтэд заавал тараахыг шаарддаггүй. Та заавал тараалгүйгээр өөрийн хувийн хэрэгцээнд өөрчлөөд ашиглах боломжтой. Энэ нь байгууллагын хувьд ч хүчинтэй. Байгууллага өөрсдийн өөрчилсөн хувилбараа нийтэд тараалгүйгээр дотооддоо ашиглаад байх боломжтой.<br /> Гэвч хэрэв та өөрчилсөн хувилбараа олон нийтэд ямар нэг хэлбэрээр тараах гэж байгаа бол GPL нь таныг өөрчилсөн эх кодоо мөн хэрэглэгчдэд ил байхыг шаардах болно.<br /> Өөрчилсөн хувилбараа тараах эсэх нь таны л хэрэг юм. <br /> * '''Хэрэв би хэн нэгнийг GPL бүхий програмтай болохыг нь мэдвэл түүнээс хуулбарыг нь надад өгөхийг шаардаж болох уу?''' Үгүй. GPL нь түүнд хэрэв тэр өөрөө хүсвэл л програмынхаа хуулбарыг тараах эрхийг өгдөг. Хэрэв тэр хүсвэл програмаа тараахгүй байх эрхтэй. * '''Би GPL бүхий програмд өөрчлөлт хийвэл өөрийнхөө өөрчлөлтөнд зохиогчийн эрх авах ёстой юу?''' Та өөрчлөлтөндөө заавал зохиогчийн эрх авах шаардлагагүй. Ихэнх орнуудад энэ нь автоматаар хийгдчихдэг. Иймд хэрэв та өөрчлөлтөндөө зохиогчийн эрх авахыг хүсэхгүй байвал өөрийн өөрчлөлтийг ямар нэгэн олон нийтийн домэйнд байрлуулах хэрэгтэй.<br /> Зохиогчийн эрх авсан ч бай, аваагүй ч бай та өөрчилсөн хувилбараа GPL лицензийн дор л гаргах ёстой.<br /> * '''GPL нь програмын хуулбарыг зарахыг зөвшөөрөх үү?''' GPL нь хүн бүрт үүнийг зөвшөөрнө. Хуулбарыг зарах эрх бол чөлөөт програм хангамжийн тодорхойлолтын нэг хэсэг юм. * '''Миний сайтнаас GPL бүхий програмыг татахад нь төлбөртэй байж болох уу?''' Тийм. Та програмын хуулбарыг тараахдаа хүссэн үнээ тогтоож болно. Хэрэв та бинариг нь татахаар тавьсан бол түүнд харгалзах эх кодыг мөн ижил хандалттайгаар тавих ёстой.<br /> Ингэхдээ програмын эх кодыг татах төлбөр нь бинариг нь татах төлбөрөөс илүүгүй байх ёстой. * '''Надаас GPL бүхий програмын хуулбарыг авсан хүнээс хуулбарыг тараахдаа надад заавал мэдэгдэж байх юмуу надад төлбөр төлж байхыг би шаардаж болох уу?''' Болохгүй. Ийм зүйл шаардах нь програмыг чөлөөт гэсэн утгыг нь алдагдуулах учраас. <br />GPL бол чөлөөт програм хангамжийн лиценз, иймээс энэ лиценз нь хүмүүст програмыг ашиглаж, тараасныхаа төлөө ямар нэг төлбөр төлж байхыг зөвшөөрдөггүй. * '''Хэрэв би GPL лицензтэй програмыг төлбөртэй тараавал олон нийтэд бас төлбөртэйгээр хүрэх ёстой юу?''' Үгүй. Хэн нэгэн танд төлбөр төлж хуулбарыг авчихаад түүнийгээ олон нийтэд төлбөргүйгээр тарааж болно. Тухайлбал, хэн нэгэн танд төлбөр төлж хуулбарыг авчихаад түүнийгээ олон нийтийн сайт дээр тавьчих эрх түүнд бий. * '''Яагаад GPL нь програмын хуулбар бүртээ GPL-ийн хуулбарыг багтаасан байхыг шаарддаг юм бэ?''' Лицензийн хуулбарыг програмдаа багтаах нь маш чухал. Ингэснээр програмын хуулбарыг авсан хүн бүр өөрийнхөө эрхийг мэдэх боломжтой болох юм. <br />Та лиценкийг бүрэн эхээр нь багтаахын оронд лиценз бичигдсэн ямар нэг URL-ийг оруулчихъя хэмээн бодож байж магад. Гэвч 5 юмуу 10 жилийн дараа тэр URL хүчинтэй байх эсэх нь тодорхойгүй шүү дээ. 20 жилийн дараа гэхэд бидний мэдэх одоогийн байгаа URL-ууд байхгүй болчихож магадгүй шүү дээ. <br />Иймээс програмын хуулбарыг авсан хүн бүрт лицензийн хуулбар очих ёстой. * '''Би зайгаа хэмнэхийн тулд GPL-ийн өмнөх үг юмуу лицензийг өөрийн програмдаа хэрхэн ашиглах талаар зааврыг нь алгасаж болох уу?''' Өмнөх үг болон зааврууд нь бүгдээрээ GNU GPL-ийн нэгдмэл хэсгүүд учраас тэдгээрийг алгасаж болохгүй. Мөн GPL нь зохиогчийн эрхээр хамгаалагдсан учир GPL-ийг зөвхөн бүтнээр нь үг бүрчлэн хуулбарлахыг л зөвшөөрдөг. * '''Хоёр лиценз хоорондоо “нийцтэй” (“compatible”) байх гэж юу гэсэн үг вэ?''' 2 програмыг нийлүүлж, нэгэн програм болгохын тулд танд эдгээр програмуудыг ингэж ашиглах зөвшөөрөл хэрэгтэй болно. Хэрэв эдгээр 2 програмын лицензүүд үүнийг зөвшөөрч байвал тэдгээр нь нийцтэй. Хэрэв лицензүүдийг нэгэн зэрэг хангах ямар ч арга байхгүй бол тэдгээр нь нийцгүй лицензүүд юм. <br />Зарим лицензүүдэд 2 модулыг хооронд нь холбох үйлдэл зөвшөөрөгдөх мөртлөө тэдгээрийн кодуудыг нэг модулд нэгтгэх нь зөвшөөрөгдөхгүй байж болдог. <br />Хэрэв та 2 тусдаа програмыг нэгэн системд суулгахыг хүсвэл энд лицензүүд хоорондоо нийцтэй байхыг шаардахгүй. Учир нь тэдгээрийг нэг том програм болгож нэгтгээгүй шүү дээ. * '''Би чөлөөт бус сан ашигласан чөлөөт програм бичиж болох уу?''' Хэрэв та үүнийг хийвэл таны програм бүтнээрээ чөлөөт орчинд ашиглагдахгүй болно. Хэрэв таны програм ямар нэг ажлыг гүйцэтгэхийн тулд чөлөөт бус санг ашигласан бол ийм ажлыг Чөлөөт Ертөнцөд хийж болохгүй. <br />Иймд та энэ санг ашиглахгүйгээр ажлаа хийх өөр арга байхгүй юу? Энэ санг өөр чөлөөт сангаар орлуулж болохгүй гэж үү? гэсэн асуултуудыг өөртөө тавиарай. * '''Би GPL бүхий програмын хуулбарыг өөр лицензтэйгээр авсан гэх хэн нэгнийг мэдэх юм байна. Энэ нь боломжтой юу?''' GNU GPL нь хэрэглэгчдэд програмдаа өөр лиценз хавсаргахыг зөвшөөрдөггүй. Гэвч зохиогчийн эрхийг эзэмшигч нь програмаа хэд хэдэн ялгаатай зэрэгцээ лицензтэйгээр гаргаж болдог. Тэр лицензүүдийнх нь нэг нь GNU GPL байж болдог. * '''Би өөрийн бичсэн програмаа GNU GPL лицензтэйгээр гаргахыг хүсч байгаа боловч энэ програмынхтай яг адилхан эх кодыг чөлөөт бус програмд бас ашиглахыг хүсч байгаа юм л даа. Энэ нь боломжтой юу?''' Хуулийн дагуу бол ингэхэд ямар нэг саад байхгүй. Хэрэв та кодын зохиогчийн эрхийг эзэмшигч бол та түүнийг хэдэн ч ялгаатай лицензээр, хэдэн ч удаа рилийз хийж болно. * '''Миний програмымг ашиглан гаргасан гаралтыг мөн GPL болгох арга бий юу? Тухайлбал, хэрэв миний программ техник хангамжийн дизайныг зохиомжлоход ашиглагддаг бол түүнээс гарч ирсэн дизайнуудыг бас чөлөөт байхыг би шаардаж болох уу?''' Энэ бол хуулиар боломжгүй зүйл юм. Хэрэв хэрэглэгч таны программыг өөрийн өгөгдлийг оруулах юмуу хөрвүүлэхэд ашиглаж байгаа бол гарсан гаралтын зохиогчийн эрх нь түүнд харъяалагдах болохоос танд биш юм. <br />Харин, хэрэв гаралтанд гарч буй ямар нэг гаралт нь таны програмын текстээс тодорхой хэсгийг хуулбарлаж байгаа бол та энэ талаар ярьж болох юм. == Ашигласан эх сурвалжууд == * [http://smcs.num.edu.mn/knowledge/files/SW4A-GPL%20presentation.ppt МУИС, Математик Компьютерын сургууль, Програм Хангамжийн Инженер 4А анги ба Мэдээллийн Системийн Инженерийн анги 2008 он]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://fsfeurope.org/projects/gplv3/fisl-rms-transcript.en.html#liberty-or-death Transcript of Richard Stallman at the 2nd international GPLv3 conference ; 21st April 2006] * [http://en.wikipedia.org/wiki/GNU_General_Public_License Wikipedia GNU General Public License] * [http://en.wikipedia.org/wiki/GNU_Lesser_General_Public_License GNU Lesser General Public License] * [https://web.archive.org/web/20091003005818/http://www.fsf.org/licensing/licenses/why-not-lgpl.html Lesser GPL] * [https://web.archive.org/web/20160424012528/http://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.html GNU General Public License – FAQ] [[Ангилал:GNU]] [[Ангилал:Чөлөөт программ хангамжийн лиценз]] 3nrhd8pyyrqpq3efjjvybpwktjulhj2 0 10773 856551 843132 2026-05-17T21:43:17Z Enkhsaihan2005 64429 856551 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын хоёр дахь том хот}} {{Redirect-multi|2|Ленинград|Петроград|хэрэглээг|Ленинград (салаа утга)|болон|Петроград (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Санкт-Петербург | settlement_type = [[Холбооны ач холбогдолтой хот (ОХУ)|Холбооны хот]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |total_width = 300 |caption_align = center |image1 = Spb 06-2017 img20 StMichael Castle (cropped).jpg |caption1 = Холын бараа ба [[Михайловскийн ордон]] |image2 = Winter Palace Panorama 3.jpg |caption2 = [[Өвлийн ордон]] |image3 = Palace Bridge SPB (img2).jpg |caption3 = [[Ордны гүүр]] |image4 = RUS-2016-Aerial-SPB-Peter and Paul Cathedral.jpg |caption4 = [[Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган, Санкт-Петербург|Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган]] |image5 = Saint_Isaac's_Cathedral_in_SPB.jpeg |caption5 = [[Гэгээн Исаакын цогчин дуган]] |image6 = Western Military District buildings Saint Petersburg arch.jpg |caption6 = [[Жанжин Штабын Байр (Санкт-Петербург)|Жанжин Штабын Байр]] |image7 = 4A7A3069 Moika, Saint Petersburg (35468573803).jpg |caption7 = [[Мойка гол]] |image8 = Lakhta_Center_seen_from_the_shore_of_the_Neva_Bay_in_Olgino.jpg |caption8 = [[Лахта-центр]] |image9 = Metro_SPB_Line1_Avtovo.jpg |caption9 = [[Автово (Санкт-Петербургийн метро)]] }} | image_flag = Flag of Saint Petersburg.svg | flag_link = Санкт-Петербургийн далбаа | image_shield = Coat of arms of Saint Petersburg.svg | shield_link = Санкт-Петербургийн сүлд | anthem = "[[Санкт-Петербургийн Дуулал]]"<br>{{center|[[File:Гимн Санкт-Петербурга.ogg]]}} | image_map = {{Maplink|from=Russia/Saint_Petersburg.map|frame=yes|plain=yes|zoom=8}} | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Орос#Европ | pushpin_map_caption = Орос дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|59|56|15|N|30|18|31|E|type:adm1st_region:RU-SPE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Орос}} | subdivision_type1 = [[Холбооны тойрог (ОХУ)|Холбооны тойрог]] | subdivision_name1 = [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд ХТ]] | subdivision_type2 = [[ОХУ-ын эдийн засгийн бүс|Эдийн засгийн бүс]] | subdivision_name2 = [[Баруун Хойд эдийн засгийн бүс|Баруун Хойд ЭЗБ]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date|1703|05|27}}<ref name="Dates">Official website of St.&nbsp;Petersburg. [http://eng.gov.spb.ru/figures St.&nbsp;Petersburg in Figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219033509/http://eng.gov.spb.ru/figures |date=2009-02-19 }}</ref> | parts_type = Хотын дүүрэг | parts = [[#Засаг захиргааны хуваарь|Жагсаалт]] | governing_body = [[Санкт-Петербургийн Хууль Тогтоох Ассамблей|Хууль Тогтоох Ассамблей]] | leader_party = [[Нэгдсэн Орос|НО]] | leader_title = [[Санкт-Петербург хотын захирагч|Хотын захирагч]] | leader_name = [[Александр Беглов]]<ref name="governor">{{Cite web|date=2023-03-15|title=Putin appointed an official from the "LPR" as the head of Chukotka|url=https://novayagazeta.eu/articles/2023/03/15/putin-naznachil-chinovnika-iz-lnr-glavoi-chukotki-news|access-date=2023-10-18|website=Новая Газета Европа|language=ru|archive-date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315211509/https://novayagazeta.eu/articles/2023/03/15/putin-naznachil-chinovnika-iz-lnr-glavoi-chukotki-news|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 1439 | elevation_m = 5 | population_footnotes = <ref name=2021Census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Холбооны Улсын Статистикийн Алба]]|accessdate=2023-10-18|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|url-status=live}}</ref> | population_as_of = [[2021 оны Оросын хүн амын тооллого|2021]] | population_total = {{increaseNeutral}} 5,601,911 | population_rank = Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|4-т]]<br />Орост [[Оросын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|2-т]] | population_rank = [[Оросын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|2-р]] | population_density_km2 = 3992.81 | population_metro = {{increaseNeutral}} 6,200,000<ref>Including parts of [[Leningrad Oblast]]</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Петербургчүүд | timezone1 = [[Москвагийн Цаг|MSK]]<ref>{{cite web |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&prevDoc=102483854&backlink=1&&nd=102148085 |script-title=ru:"Об исчислении времени". Официальный интернет-портал правовой информации |language=ru |access-date=19 January 2019 |archive-date=22 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622151333/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&prevDoc=102483854&backlink=1&&nd=102148085 |url-status=live }}</ref> | utc_offset1 = +3 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 190000—199406 | area_code_type = [[Утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|Утасны код]] | area_code = 812 | iso_code = RU-SPE | registration_plate_type = | registration_plate = 78, 98, 178, 198 | blank_name_sec1 = [[OKATO]] ID | blank_info_sec1 = 40 | blank1_name_sec1 = [[OKTMO]] ID | blank1_info_sec1 = 40000000 | blank2_name_sec1 = [[Бүс Нутгийн Нийт Бүтээгдэхүүн]] | blank2_info_sec1 = ₽9.44 их наяд<br />(€{{To EUR|9440|RUS|year=2021|round=yes}} тэрбум)<br /> ₽1,754,423<br />(€{{To EUR|1754423|RUS|year=2021|round=yes}})<ref>{{cite web |url= https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/VRP_s_1998.xlsx |title= "GRP volume at current basic prices (billion rubles)" |publisher= rosstat.gov.ru |access-date= 21 August 2023 |archive-date= 31 March 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230331184235/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/VRP_s_1998.xlsx |url-status= live }}</ref> | blank3_name_sec1 = Албан ёсны хэл | blank3_info_sec1 = [[Орос хэл]]<ref name="Russian">Official throughout the Russian Federation according to Article&nbsp;68.1 of the [[Constitution of Russia]].</ref> | website = {{URL|gov.spb.ru}} | flag_size = 120px | shield_size = 75px | mapsize = 295px }} '''Санкт-Петербург''' ({{lang-ru|Санкт-Петербург}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[хот]] юм. [[Ленинград муж]]ийн төв бөгөөд [[Холбооны ач холбогдолтой хот (ОХУ)|Холбооны хотын]] статустай юм. Анх [[Нева мөрөн|Нева мөрний]] эрэг дээр [[I Пётр]] хаан 1703 онд Санкт-Петербург хотын суурийг тавьж 9 жилийн дараа буюу 1712-1918 онуудад 200 жил [[Оросын Хаант Улс]]ын [[нийслэл]] байсан. Хотын нэр нь [[Гэгээн Петр|"Гэгээн Петрийн хот]]" хэмээх утгатай. Тус хотыг байгуулсан [[I Пётр]] хааны нэрээр нэрлэгджээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]аас хойш ([[1914]]–[[1924]]) '''Петроград''' гэж нэрлэгдэж байгаад, [[Владимир Ленин]]ийг нас барахад түүний дурсгалд зориулж '''Ленинград''' ([[1924]]–[[1991]]) гэж нэрлэж байв. Санкт-Петербург нь [[Европ]] тивийн хамгийн залуу мөн тус тивийн хамгийн олон гүүр, далайн суваг, аралтай хот юм. Энд нийт 64 [[Гол мөрөн|гол]], 48 [[суваг]], эрэг хавийн 170 км газар, 100-аад [[арал]], 800 [[гүүр]] бий. Орчин үед оросууд Санкт-Петербург хотоо "Умард нийслэл", "Оросын Соёлын нийслэл" гэх зэргээр нэрэлдэг байна. Уг хот нь оросын эдийн засаг, соёлын гол төвүүдийн нэг юм. Энд соёл урлагийн алдартай үзмэрүүд байдаг: [[Эрмитаж]], [[Кунсткамер]], [[Марийнский театр|Мариинский театр]], Оросын үндэсний номын сан, Оросын музей, [[Петропавловын цайз]], [[Исаакиевын сүм (Санкт-Петербург)|Исаакиевын сүм]] зэрэг юм. 5,3 сая хүн амтай уг хот 2018 онд 8,5 сая орчим жуулчин хүлээн авсан байна. == Газар зүй == ОХУ-ын баруун хэсэгт, [[Балтын тэнгис]]ийн [[Финийн булан|Финийн булангийн]] хамгийн зүүн эрэг дээр, [[Нева мөрөн|Нева мөрний]] адагт оршино. Тус улсад томоохонд тооцогдох боомт хот, төмөр зам, агаарын замын чухал зангилаа бөгөөд улсдаа [[Москва]]гийн дараа хоёрдугаарт орох хот юм. Нева мөрний бэлчир дэх арлууд болон хоёр эргээр орших тус хотод усан сувгийн сүлжээ ихэд хөгжсөн. [[Цагаан тэнгис]], [[Днепр мөрөн]], [[Ижил мөрөн]] хүртэл усан зам татагдсан байдаг тул [[Каспийн тэнгис]], [[Урал гол]], [[Ижил мөрөн|Ижил мөрнөөс]] [[Балтын тэнгис]]т гарах гарц болдог юм. Боомтын ус 11-4 сард хөлддөг ч [[мөс хагалагч онгоц]]ны тусламжтайгаар усан замаа хадгалсаар байдаг. Хотын төвөөр суваг, далан сүлжсэн байдаг, үзэсгэлэнтэй хот тул "Умардын [[Венец]]" ч гэж нэрлэдэг. == Хүн ам == Хотын хүн ам 2025 оны байдлаар 5,652,922 байв. Санкт-Петербург бол Оросын хоёр дахь хамгийн олон хүн амтай хот. Энэ нь мөн Европын нийслэл биш хоёр дахь хамгийн олон хүн амтай хот (Истанбулын дараа) юм. Энэ бол дэлхийн нэг сая гаруй хүн амтай хамгийн умард хот юм. 2020-2021 оны Бүх Оросын хүн амын тооллогын урьдчилсан мэдээллээр 2021 оны 10-р сарын 1-ний байдлаар Санкт-Петербург хотын хүн ам 5.6 сая орчим хүн амтай байжээ. 2021 оны Бүх Оросын хүн амын тооллогын дагуу Санкт-Петербургт 170 гаруй үндэстэн, угсаатны төлөөлөгчид амьдардаг байсан. Үүнд: Оросууд - 3 сая 949 мянган хүн (үндэсний харьяаллаа тодорхойлсон нийт хүн амын 92%), Украинчууд - 87 мянган хүн (2%), Беларусьчууд - 54 мянган хүн (%) - 27 мянган хүн (%), 18% , 73 мянган хүн. Татарууд - 36 мянган хүн (0.83%), Арменчууд - 19 мянган хүн (0.45%), Азербайжанчууд - 16.6 мянган хүн (0.39%), Гүржүүд - 10.1 мянган хүн (0.24%), Чуваш - 6 мянган хүн (0.14%), Польшууд - 4.5 мянган хүн (0.10%), Солонгосчууд -9.0 мянган хүн. хүн (0.09%), Германчууд - 3.8 мянган хүн (0.09%). {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Санкт-Петербург (1991–2020, туйлын үе 1743–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |width = auto |Jan record high C = 8.7 |Feb record high C = 10.2 |Mar record high C = 16.1 |Apr record high C = 25.3 |May record high C = 33.0 |Jun record high C = 35.9 |Jul record high C = 35.3 |Aug record high C = 37.1 |Sep record high C = 30.4 |Oct record high C = 21.0 |Nov record high C = 12.3 |Dec record high C = 10.9 |year record high C = 37.1 |Jan high C = -2.5 |Feb high C = -2.4 |Mar high C = 2.3 |Apr high C = 9.5 |May high C = 16.3 |Jun high C = 20.5 |Jul high C = 23.3 |Aug high C = 21.4 |Sep high C = 15.9 |Oct high C = 8.7 |Nov high C = 2.8 |Dec high C = -0.5 |year high C = 9.6 |Jan mean C = -4.8 |Feb mean C = -5.0 |Mar mean C = -1.0 |Apr mean C = 5.2 |May mean C = 11.5 |Jun mean C = 16.1 |Jul mean C = 19.1 |Aug mean C = 17.4 |Sep mean C = 12.4 |Oct mean C = 6.2 |Nov mean C = 0.9 |Dec mean C = -2.5 |year mean C = 6.3 |Jan low C = -7.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.0 |Apr low C = 1.7 |May low C = 7.2 |Jun low C = 12.2 |Jul low C = 15.3 |Aug low C = 13.9 |Sep low C = 9.4 |Oct low C = 4.1 |Nov low C = -0.9 |Dec low C = -4.5 |year low C = 3.3 |Jan record low C = -35.9 |Feb record low C = -35.2 |Mar record low C = -29.9 |Apr record low C = -21.8 |May record low C = -6.6 |Jun record low C = 0.1 |Jul record low C = 4.9 |Aug record low C = 1.3 |Sep record low C = -3.1 |Oct record low C = -12.9 |Nov record low C = -22.2 |Dec record low C = -34.4 |year record low C = -35.9 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 46 |Feb precipitation mm = 36 |Mar precipitation mm = 36 |Apr precipitation mm = 37 |May precipitation mm = 47 |Jun precipitation mm = 69 |Jul precipitation mm = 84 |Aug precipitation mm = 87 |Sep precipitation mm = 57 |Oct precipitation mm = 64 |Nov precipitation mm = 56 |Dec precipitation mm = 51 |year precipitation mm = 670 |Jan snow depth cm = 15 |Feb snow depth cm = 19 |Mar snow depth cm = 14 |Apr snow depth cm = 1 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 3 |Dec snow depth cm = 9 |year snow depth cm = 19 |Jan rain days = 9 |Feb rain days = 7 |Mar rain days = 10 |Apr rain days = 13 |May rain days = 16 |Jun rain days = 18 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 17 |Sep rain days = 20 |Oct rain days = 20 |Nov rain days = 16 |Dec rain days = 10 |year rain days = 173 |Jan snow days = 25 |Feb snow days = 23 |Mar snow days = 16 |Apr snow days = 8 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.1 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 16 |Dec snow days = 23 |year snow days = 117 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 84 |Mar humidity = 79 |Apr humidity = 69 |May humidity = 65 |Jun humidity = 69 |Jul humidity = 71 |Aug humidity = 76 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 83 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 87 |year humidity = 78 |Jan sun = 18.9 |Feb sun = 45.5 |Mar sun = 120.5 |Apr sun = 177.9 |May sun = 255.6 |Jun sun = 254.3 |Jul sun = 267.7 |Aug sun = 228.1 |Sep sun = 134.8 |Oct sun = 61.8 |Nov sun = 23.0 |Dec sun = 8.1 |year sun = |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26063.htm | title = Pogoda.ru.net | access-date = 2026-05-17 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref name = NOAA>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/StPetersburg_26063.csv | title = Leningrad/Pulkovo Climate Normals 1991–2020 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-17}}</ref> |date=2023 }} == Түүх == [[Файл:Karta över Sankt Petersburg på 1910-talet (ur Nordisk familjebok).jpg|thumb|240px|[[1910]] оны үеийн хотын газрын зураг]] Санкт-Петербургийг [[I Пётр|Их Петр хааны]] зарлигаар [[1703]] оны [[5 сарын 27]] ([[Григорийн тоолол|Григорийн тооллоор]]. Тухайн үед Орост мөрдөгдөж байсан [[Юлийн тоолол]] ёсоор 5 сарын 13)-д бий болсон. [[Умардын их дайн]]ы явцад [[Швед]]ээс булаан авсан [[Балтын тэнгис]], [[Финийн булан|Финландын булангийн]] эрэг дэх [[Ингерманланд]]ад шинэ хотыг барьжээ. Мөн хотыг хамгаалах зорилгоор [[Петропавловск цайз]]ыг барьсан бөгөөд 10,000 гаруй хүний амь насны өртөгтэй боссон хот гэгддэг. [[Файл:Вход в Смольный.jpg|thumb|200px|Смольныйд [[ЗХУ]] байгуулагдсаныг зарласан бөгөөд нийслэлийг [[Москва]]д шилжүүлэх хүртэл тус улсын засгийн газар байрлаж байв.]] 1917 онд гарсан [[Февралийн хувьсгал]], [[Октябрийн хувьсгал]] өрнөсөн голомт бөгөөд [[большевик]]ууд засгийн эрхийг авч, Владимир Ленин төрийн Думыг тараасан, хувьсгалын төв билээ. Орос, [[Финланд]]ын хил хажуухнаар нь өнгөрдөг байсан учир [[Иосиф Сталин]] Финландад хандаж "Их бууны тусгал" газрыг ЗХУ-д шилжүүлж өгөхийг шаардсаныг Финланд улс татгалзсанаар [[1939]] онд [[Өвлийн дайн]] буюу Зөвлөлт-Финландын дайн гарч байсан түүхтэй. Финландчууд сайн байлдсан хэдий ч [[1940]] онд ЗХУ-ын хүссэн үр дүнтэйгээр гал зогсоох гэрээ байгуулсан юм. Энэ нь төвийг сахисан орон байсан Финланд улсыг Тэнхлэгийнхний талд орох үүдийг нээсэн гэж болох юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Финланд, [[Нацист Герман]]ы армиудын бүслэлтэд Ленинград хот 900 орчим хоног хоригдсон билээ ([[Ленинградын бүслэлт]]ийг үзнэ үү). Хөлдсөн [[Ладог нуур|Ладог нуураар]] дамжуулан хотыг хоол хүнс, эм тариагаар залгуулан, бүслэлтийг давж гарсан юм. ЗХУ-ын үед 2 дахь том хот болох Ленинградын Коммунист намын төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга нь тус улсад нэр нөлөө бүхий албан тушаал байв. [[1998]] онд [[Царьское Село]] байдаг Пушкин хот, [[Кронштадт]] зэрэг ойр орчмын 8 хот, 17 сууринг тус хотод нэгтгэснээр хотын газар нутаг нэлээд тэлжээ. Тус хотоос ОХУ-ын 2 дахь ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] төрөн гарсан юм. [[2008]] оны 5 сард ОХУ-ын Үндсэн хуулийн шүүх тус хотод байрлах болсон байна. == Засаг захиргааны нэгжүүд == [[Файл:Spb all districts 2005 abc rus.svg|thumb|250px|right|Санкт-Петербург хотын засаг захиргааны нэгжүүд]] Санкт-Петербург хот нь 18 дүүрэгт хуваагдана. # Адмиралтейский # Василеостровский # Выборгский # Калининский # Кировский # Колпинский # Красногвардейский # Красносельский # Кронштадтский # Курортный # Московский # Невский # Петроградский # Петродворцовский # Приморский # Пушкинский # Фрунзенский # Центральный [[Файл:Sankt-Petersburg Eremitage by night.JPG|thumb|230px|[[Эрмитаж]]]] [[Файл:Spb 06-2012 MichaelPalace.jpg|thumb|230px|[[Оросын үзэсгэлэн|Михайловскийн ордон]]]] == Алдартай Уугуул иргэд == [[Борис Щербаков]]-театр, кино жүжигчин Zara-жүжигчин, дуучин [[Константин Хабенский]]-театр, кино жүжигчин Ксения Раппопорт-кино, театрын жүжигчин [[Михаил Боярский]]-театр, кино жүжигчин, дуучин, телевизийн хөтлөгч Оксана Акиншина-жүжигчин [[Александр Розенбаум]]-дуучин, зохиолч, жүжигчин Алексей Тайчер-бизнес эрхлэгч, санхүүч<ref>{{Cite web |title=Алексей Тайчер: собственный бизнес и антикризисное управление |url=https://www.klerk.ru/materials/2021-11-18/aleksey-taycher-sobstvennyy-biznes-i-antikrizisnoe-upravlenie/ |access-date=2023-05-07 |website=Клерк |language=ru}}</ref> Дмитрий Доев-Гүйцэтгэх Захирал<ref>{{Cite web |title=Доев Дмитрий: карьера управленца |url=https://www.ridus.ru/doev-dmitrij-karera-upravlenca-402929.html |access-date=2023-05-07 |website=Ридус |archive-date=2023-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321093553/https://www.ridus.ru/doev-dmitrij-karera-upravlenca-402929.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=https://utro.ru/author/%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%98%D0%93%D0%9D%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92 |first=Роман ИГНАТОВ: |title=Доев Дмитрий заявил, что строительство Мытищинской хорды обеспечено отечественными материалами |url=https://utro.ru/news/life/2022/08/24/1515988.shtml |access-date=2023-05-07 |website=utro.ru}}</ref> == Зам тээвэр == [[Файл:Saint Petersburg metro map RUS.png|thumb|300px|Санкт-Петербургийн метроны сүлжээний зураг]] [[Санкт-Петербургийн метро]] нь 2009 оны байдлаар 5 шугам, 63 өртөөтэй. Мөн төмөр замын 5 өртөө тус хотод бий. [[Трамвай]], [[троллейбус]]нууд нийтийн тээвэрт үйлчилдэг. == Эгч дүү хотууд == {| | valign="top" | * {{FIN}}, [[Турку]] * {{DEU}}, [[Хамбург]] * {{DEU}}, [[Дрезден]] * {{GBR}}, [[Бирмингем]] * {{HRV}}, [[Загреб]] * {{JPN}}, [[Осака]] * {{CHN}}, [[Шанхай]] * {{AUS}}, [[Мельбурн]] * {{USA}}, [[Лансинг (Мичиган)|Лансинг]] * {{IRI}}, [[Эсфахан]] | valign="top" | * {{USA}}, [[Лос-Анжелес]] * {{SRB}}, [[Белград]] * {{IND}}, [[Мумбай]] * {{ITA}}, [[Милан]] * {{HUN}}, [[Дебрецен]] * {{SVK}}, [[Кошице]] * {{TUR}}, [[Стамбул]] * {{NED}}, [[Роттердам]] * {{KGZ}}, [[Оши]] * {{KSA}}, [[Жидда]] |} == Ихэр хотууд == * {{USA}}, [[Сент-Питерсбург (Флорида)|Сент-Питерсбург]] {{clear}} == Цагийн бүс == [[Файл:Map of Russia - Moscow time zone.svg|left|75px]] Тус хот нь [[Москвагийн цагийн бүс]] буюу [[UTC+3]] бүст оршино. [[Зуны цаг]]ийн үедээ [[UTC+4]] болно. <div style="clear:left"></div> == Зургийн цомог == <gallery> Файл:WinterPalaceAndAC.jpg|alt=Эрмитаж|Өвлийн ордон Файл:Menshikov palace.jpg|Меншиковын ордон Файл:Mariinsky Palace Saint Petersburg.jpg|Марийнский ордон Файл:Catherine Palace.jpg|Екатеринагийн ордон Файл:Narva Triumphal Gate.jpg|Нарвагийн Ялалтын их хаалга Файл:Buberel StPetersburg StNicolas Cathedral.jpg|Гэгээн Николайн цогчин дуган Файл:Spb 06-2012 Nevsky various 02.jpg|Казаний цогчин дуган Файл:Church of the Savior on Blood.JPG|Аврагч Христийн Сүм Файл:Bronze Horseman and St'Isaac's cathedral 1890-1900.jpg|Гэгээн Исаакийн цогчин дуган, хүрэл морьтой [[I Пётр|Их Пётр]] хааны хөшөө Файл:Magic Sankt Petersburg - Kunstkammer at White Nights (Weisse Nächte).jpg|Кунсткаммер </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Санкт-Петербург}} * https://web.archive.org/web/20150418085755/http://st-petersburg.ru/ * https://web.archive.org/web/20090227184153/http://www.piter.ru/ == Эшлэл == {{Reflist}} {{ОХУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Баруун Хойд Холбооны тойргийн суурин]] [[Ангилал:Европын суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:I Пётр]] [[Ангилал:Оросын холбооны муж]] [[Ангилал:Оросын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Санкт-Петербург| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Төлөвлөсөн хот]] ipkmwgm994bnoit9blcgrde9ky9xrpd 0 10892 856555 816369 2026-05-17T22:27:43Z Enkhsaihan2005 64429 856555 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Пафос | native_name = {{nobold|{{native name|el|Πάφος|italics=off}}<br />{{native name|tr|Baf|italics=off}}}} | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Paphos Marine, Cyprus - panoramio.jpg | caption1 = Пафосын боомт | image2 = Sculpture "Modern Aphrodite" by Fort Paphos, Cyprus.jpg | caption2 = Афродитагийн хөшөө | image3 =Fort Paphos in Cyprus.jpg | caption3 = [[Пафос цайз]] | image4 = Pafos Municipal Library, Cyprus.jpg | caption4 = Хотын номын сан | image5 = Markideio Theatre, Paphos, Cyprus 13.jpg | caption5 = Маркидейо театр | image6 = View of Paphos harbor 00490-92.jpg | caption6 = Пафосын үзэмж}} | image_flag = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | map_caption = Пафос хотын захиргааны интерактив газрын зураг | pushpin_map = Кипр#Европын_Холбоо | pushpin_relief = y | pushpin_image = Cyprus relief location map.jpg#European Union relief laea location map.svg | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = [[Кипр]] дэх байршил##[[Европын Холбоо]] дахь байршил | coordinates = {{coord|34|46|N|32|25|E|region:CY|display=inline}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Кипр}} | subdivision_type1 = [[Киприйн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Пафос тойрог]] | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = Федонас Федонос ([[Ардчилсан Нэгдэл (Кипр)|DISY]])<ref>{{Cite news|url=https://www.themayor.eu/en/cyprus/paphos/mayor/phedonas-phedonos|title = Phedonas Phedonos}}</ref> | total_type = [[Киприйн хот, суурин ба тосгодын жагсаалт#Хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | area_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Cyprus: Paphos Urban Agglomeration (Municipalities, Communities and Quarters) - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/cyprus/paphos/admin/ |access-date=2026-05-17 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | area_total_km2 = 16.95 | area_urban_km2 = 93.26 | elevation_m = 75 | elevation_ft = 236 | population_total = 37297 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name="citypopulation.de">{{Cite web |title=Cyprus: Districts, Major Cities & Urban Agglomerations - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/cyprus/cities/ |access-date=2026-05-17 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_urban = 55000 | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = Пафосчууд ([[Монгол хэл|mn]])<br />''Pafitis'', (эр), ''Pafitissa'' (эм) ([[Грек хэл|gr]]), ''Baflı'' ([[Турк хэл|tr]]) | website = {{URL|http://pafos.org.cy/}} | footnotes = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |ID = 79 |Year = 1980 |Criteria = Соёлын: iii, vi |Area = 162.0171 га }} | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Европын Зуны Цаг|ЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | settlement_type = [[Киприйн хот, суурин ба тосгодын жагсаалт#Тойргийн нийслэлүүд|Хот]] ба [[Киприйн хот, суурин ба тосгодын жагсаалт#Хотын захиргаа|хотын захиргаа]] | area_code_type = [[Кипр дэх утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = 26 | blank_name_sec1 = Нисэх буудал | blank_info_sec1 = [[Пафос олон улсын нисэх буудал]] | postal_code_type = [[Кипр дэх шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 8010-8049<ref>{{Cite web |title=A list of all Cyprus postcodes |url=https://cypruspostcodes.eurocyinnovations.com/list |access-date=2026-05-17 |website=cypruspostcodes.eurocyinnovations.com}}</ref> | population_rank = Кипрт [[Киприйн хот, суурин ба тосгодын жагсаалт#Хотын захиргаа|6-р]] хотын захиргаа, [[Киприйн хот, суурин ба тосгодын жагсаалт#Тойргийн нийслэлүүд|4-р]] хот<ref name="citypopulation.de">{{Cite web |title=Cyprus: Districts, Major Cities & Urban Agglomerations - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/cyprus/cities/ |access-date=2026-05-17 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_blank1_title = [[Пафос тойрог|Тойрог]] | population_blank1 = 100175 }} '''Пафос''' ([[Грек хэл]]:Πάφος; [[Латин хэл]]:''Paphus'') нь [[Кипр]] арлын баруун өмнөд эрэгт орших хот бөгөөд Пафос дүүргийн нийслэл юм. Пафос гэж нэрлэгддэг хоёр эртний байршил байдаг. Хүн оршин суудаггүй хуучин Пафос, байнгын оршин суугчтай шинэ Пафос гэж байдаг. Пафос бол хайр, гоо сайхны охин тэнгэр [[Афродита|Афродитын]] төрсөн нутаг хэмээн [[эртний Грек]]ийн домогт өгүүлдэг. Греко-Романы үеийн арлын нийслэл хот бөгөөд маш сайн хадгалагдсан зургуудтай Ромын амбан захирагчийн ордон нь маш алдартай. МЭӨ XII зууны үеийн [[Эртний Грек|Микений соёл иргэншлийн]] ул мөрийг хадгалсан барилгууд олдсоор байна. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | metric first = yes | single line = yes | collapsed = y | location = Пафос ([[Пафос олон улсын нисэх буудал]]) (1991–2020) | Jan record high C = 24.0 | Feb record high C = 26.6 | Mar record high C = 30.8 | Apr record high C = 34.2 | May record high C = 42.5 | Jun record high C = 38.4 | Jul record high C = 41.6 | Aug record high C = 36.6 | Sep record high C = 36.2 | Oct record high C = 35.6 | Nov record high C = 31.6 | Dec record high C = 26.5 | year record high C = 42.5 | Jan high C = 17.3 | Feb high C = 17.6 | Mar high C = 19.2 | Apr high C = 21.8 | May high C = 24.9 | Jun high C = 28.1 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 31.0 | Sep high C = 29.4 | Oct high C = 27.0 | Nov high C = 23.1 | Dec high C = 19.3 | year high C = 24.1 | Jan mean C = 13.0 | Feb mean C = 13.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.8 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 23.3 | Jul mean C = 25.7 | Aug mean C = 26.4 | Sep mean C = 24.6 | Oct mean C = 22.1 | Nov mean C = 18.3 | Dec mean C = 14.9 | year mean C = 19.4 | Jan low C = 8.6 | Feb low C = 8.5 | Mar low C = 9.6 | Apr low C = 11.9 | May low C = 15.2 | Jun low C = 18.5 | Jul low C = 21.0 | Aug low C = 21.7 | Sep low C = 19.8 | Oct low C = 17.2 | Nov low C = 13.4 | Dec low C = 10.4 | year low C = 14.7 | Jan record low C = -1.5 | Feb record low C = -3.6 | Mar record low C = 0.8 | Apr record low C = 1.6 | May record low C = 8.5 | Jun record low C = 10.5 | Jul record low C = 15.0 | Aug record low C = 17.0 | Sep record low C = 12.6 | Oct record low C = 9.6 | Nov record low C = 2.8 | Dec record low C = -1.3 | year record low C = -3.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 89.5 | Feb precipitation mm = 60.1 | Mar precipitation mm = 34.5 | Apr precipitation mm = 15.2 | May precipitation mm = 11.1 | Jun precipitation mm = 1.6 | Jul precipitation mm = 0.2 | Aug precipitation mm = 0.1 | Sep precipitation mm = 4.2 | Oct precipitation mm = 21.7 | Nov precipitation mm = 57.5 | Dec precipitation mm = 97.6 | year precipitation mm = 393.3 | Jan humidity = 70 | Feb humidity = 69 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 70 | May humidity = 72 | Jun humidity = 73 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 74 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 65 | Dec humidity = 69 | year humidity = 70 | Jan sun = 180.1 | Feb sun = 191.2 | Mar sun = 245.5 | Apr sun = 277.9 | May sun = 336.6 | Jun sun = 371.8 | Jul sun = 381.6 | Aug sun = 355.0 | Sep sun = 312.3 | Oct sun = 278.3 | Nov sun = 219.7 | Dec sun = 181.0 | year sun = 3331.0 | source = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Cyprus/CSV/PafosAirport_17600.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Pafos Airport |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-05-17}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Paphos}} {{Wikivoyage}} * [http://pafos.org.cy/ Municipality of Paphos - official website] * [https://web.archive.org/web/20051201135741/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/0E95AAACA395083DC2256A7100397727?OpenDocument&languageNo=1 Official Cyprus Government Web Site - Towns and Population] * [http://www.ashmolean.org/ash/amps/cyprus/HomePage.html Ancient Cyprus in the Ashmolean Museum] * [https://web.archive.org/web/20120727103400/http://www.paphostheatre.com/ ''The University of Sydney Archaeological excavations of the Paphos Theatre Site] [[Ангилал:Пафос| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Киприйн суурин]] [[Ангилал:Өрнөд Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Кипр дэх дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Пафос дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Эртний Киприйн хот]] oioxxdj77ng939etb6kedg9vm8dy5h7 0 11441 856558 856541 2026-05-18T00:13:39Z Zorigt 49 856558 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Доржпаламын Ганхуяг | image = GAL 4746.jpg | caption = | birth_date = {{birth date|1976|7|26}} | birth_place = [[Зүүнбаян-Улаан сум|Зүүнбаян-Улаан]], [[Өвөрхангай аймаг]] | death_date = {{death date and age|2025|11|21|1976|7|26}} | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = Улсын арслан | title_year1 = 2008 | title2 = Улсын начин | title_year2 = 2000 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2008 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2008]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]]) | шөвгөрсөн = '''8''' (2000, 2002, 2005, 2006,<br>2008, 2009, 2010, 2011) }} '''Доржпаламын Ганхуяг''' (1976 -2025 ) нь [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Зүүнбаян-Улаан сум]]ын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын арслан]] цолтой бөх, мөн [[Монголын Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны лигийн "Генералууд" багийн бүрэлдэхүүнд тоглож байсан сагсан бөмбөгч юм. 2008 оны Улсын баяр наадмын түрүү бөх билээ. ==Амжилт== ===Үндэсний бөх=== *2000 онд 5 давж [[улсын начин]] болжээ *2002 онд 5 давж "Өсөх идэр" чимэг хүртэв *2005 онд 5 давж "Улам нэмэх" чимэг хүртлээ *2006 онд 5 давж "Хурдан шаламгай" чимэг хүртжээ *2008 онд 9 давж түрүүлэн [[улсын арслан]] цол хүртэв *2009 онд 8 даван үзүүрлэж, "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн *2010 онд 5 давж шөвгөрчээ *2011 онд 5 давж шөвгөрчээ ===Чөлөөт бөх=== *Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт, "Монгол говь" олон улсын тэмцээний аварга, улсын аварга, оюутны дэлхийн аваргын мөнгөн медальт. Олон улсын хэмжээний мастер. ===Сонгомол бөх=== *Зүүн Азийн наадмын мөнгөн медаль хүртсэн. ===Жүдо=== *[[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]-ий 7-р байрын шагнал (2009) ===Самбо=== *Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт ===Сонирхогчдын сүмо=== *Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медаль (2006, үнэмлэхүй жин, Осака, Япон) хүртсэн. ===Кураш=== *Дэлхийн аварга ===Сагсан бөмбөг=== Монголын Сагсан Бөмбөгийн Холбооны лигийн ''Генералууд'' багт төвийн тоглогчийн байрлалд тоглодог байв. ===Регби=== {{DEFAULTSORT:Ганхуяг, Доржпаламын}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын самбочин]] [[Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Зүүнбаян-Улааны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]] 6c7uz9ctzj18cuxc69idbv7mt97segl 0 11783 856603 801149 2026-05-18T09:47:54Z Enkhsaihan2005 64429 856603 wikitext text/x-wiki {{Short description|Этиопын нийслэл ба томоохон хот}} {{Инфобокс суурин | name = | official_name = Аддис Абеба | native_name = {{native name list|tag1=am|name1=አዲስ አበባ}} | other_name = | native_name_lang = | | settlement_type = [[Нийслэл]] ба<br/>[[Этиопын муж|бие даасан хот]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 270 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2/1 |caption_align = center |image1 = Addis in night.jpg |caption1 = Аддис Абебын [[Мескел талбай]]н үзэмж |image2 = Judský lev, Addis Abeba.jpg |caption2 = [[Иудагийн арслангийн хөшөө]] |image3 = Addis abeba, cattedrale di san giorgio, esterno 05.jpg |caption3 = [[Гэгээн Жоржийн сүм, Аддис Абеба|Гэгээн Жоржийн сүм]] |image4 = Parco dell'università di addis abeba, 08.jpg |caption4 = [[Аддис Абебын их сургууль]] |image5 = AddisView.jpg |caption5 = [[Шегер цэцэрлэгт хүрээлэн]] }} | image_map = | imagesize = | nicknames = Хүн төрөлхтний хот, Барара, Аду Генет | image_flag = Flag of Addis Ababa.svg | image_seal = | established_date = | established_title1 = Байгуулагдсан | established_date1 = 1886 | established_title2 = Нийслэл хот болсон | established_date2 = 1889 | pushpin_map = Этиоп#Африкийн эвэр#Африк | pushpin_map_caption = Этиоп дахь байршил##Африкийн эвэр дэх байршил##Африк дахь байршил | pushpin_relief = 1 | mapsize = | map_caption = Этиоп дахь байршил | image_map1 = Addis Ababa in Ethiopia (special marker).svg | map_caption1 = Этиоп дахь Аддис Абебын байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Этиоп}} | leader_title = [[Аддис Абебагийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Аданек Абебе]] | area_magnitude = | area_total_km2 = | area_land_km2 = 527 | area_water_km2 = | area_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&view=doc&id=421&format=raw&Itemid=606 |title=2011 National Statistics |publisher=Csa.gov.et |access-date=2024-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330021225/http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&view=doc&id=421&format=raw&Itemid=606 |archive-date=2013-03-30 }}</ref> | area_metro_km2 = 810 | area_metro_footnotes=<ref>[https://www.metrofutures.org/cities/addis-ababa Addis Ababa - Metro Futures]</ref> | population_as_of = 2025 | population_total = 4,114,000 | population_footnotes =<ref>{{Cite web |url=https://ess.gov.et/download/projected-population-of-ethiopia-2025/ |title=Projected Population of Ethiopia 2025 |publisher=Этиопын Статистикийн Алба |access-date=2026-05-18}}</ref> | population_rank = Этиопт [[Этиопын хот, суурингийн жагсаалт|1-т]]<br/>Африкт [[Африкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|10-т]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_blank1 = 5,956,680<ref>{{Cite web |url=https://worldpopulationreview.com/cities/ethiopia/addis-ababa |title=Addis Ababa Population (2025) |access-date=2026-05-18 }}</ref> | population_blank1_title = Бөөгнөрөл] (2025) | pop_est_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_demonym = Аддис Абебачууд | timezone = [[Дорнод Африкийн Цаг]] | founder = {{plainlist| * [[II Менелик]] * [[Таиту Бетул]] }} | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{Coord|9|2|9|N|38|45|9|E|type:city_region:ET-AA|display=it}} | elevation_m = 2355 | elevation_ft = 7726 | area_code = (+251) 11 | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank_info_sec1 = 0.741<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/ETH/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=globaldatalab.org|language=en|access-date=2024-11-22|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625184417/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/ETH/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|өндөр}} · 11-ээс 1-т | website = {{URL|https://cityaddisababa.gov.et/}} }} '''Адди́с Абе́ба'''<ref>Ц.Дамдинсүрэн нарын "Орос-Монгол толь"-ийн II хэвлэл (1982)-ийн 826-р талд бичсэн.</ref> (үүнээс өөрөөр ялангуяа [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] '''Аддис-Абеба''', '''Аддис Абеба''' гэж бичнэ; [[амхар хэл]]тэн "шинэ цэцэг" гэсэн утгат አዲስ አበባ [adis aβəβa], [[оромо хэл]]тэн "халуун рашааны оргилуур" буюу ''Finfinnee'' гэж хэлдэг) нь [[Этиоп]] улсын нийслэл хот бөгөөд 1886 онд байгуулагдсан. Тус хотод [[Африкийн Холбоо]]ны төв оршдог. 2007 оны тооллогоор 2,738,248 хүн тус хотод амьдардаг бөгөөд Этиоп улсын хамгийн том хот нь юм. Тусгай эрхт хотын статус нь Аддис-Абебыг хотын зэрэгцээ мужийн хэмжээнд тавьдаг. Тус хот нь өөрийн түүхэн, дипломат болон улс төрийн ач холбогдлоороо "Африкийн нийслэл" ч гэж нэрлэгддэг билээ<ref>{{cite web |url=http://www.nationmedia.com/eastafrican/current/Magazine/mag280420082.htm |title=Addis Ababa "regarded as the African capital" }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 80 гаруй ялгаатай хэлээр ярилцдаг үндэстнээс бүрдэх тус орны өнцөг булан бүрээс ирсэн янз бүрийн шашин шүтдэг хүмүүсээс хотын иргэд бүрддэг. Нийслэлээ барих газрыг Хатан хаан [[Тайту Бетул]] сонгож, түүний нөхөр, Эзэн хаан [[Менелик II]] 1886 онд тус хотын шавыг тавьж "''Финфинни"'' нэр өгчээ. Аддис Абеба хот нь [[Энтото уул]]ын хормойд оршино. == Хүн ам == Нийслэл хотод олон үндэстэн амьдардаг. Үүнд: Амхара - хүн амын 48.3%, Оромо - 19.2%, Гураж - 17.5%, Тиграйчууд - 7.6%. Аддис-Абеба хотын хүн амын өсөлт: * 1900 онд — 80 000 хүн; * 1958 онд — 400 000 хүн; * 1968 онд — 664 000 хүн; * 2002 онд — 1 700 000 хүн; * 2012 онд — 3 041 002 хүн амтай болсон. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Addis Abeba01 (Sam Effron).jpg Зураг:ET Addis asv2018-01 img07 Light Rail.jpg </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Аддис Абеба (1991–2020, туйлын үе 1898–одоо) |metric first = y |single line = y |Jan record high C = 28.8 |Feb record high C = 30.6 |Mar record high C = 30.0 |Apr record high C = 30.2 |May record high C = 29.6 |Jun record high C = 29.0 |Jul record high C = 29.1 |Aug record high C = 28.0 |Sep record high C = 25.6 |Oct record high C = 27.1 |Nov record high C = 29.7 |Dec record high C = 26.5 |year record high C = 30.6 |Jan high C = 23.9 |Feb high C = 25.3 |Mar high C = 25.8 |Apr high C = 25.4 |May high C = 25.3 |Jun high C = 23.6 |Jul high C = 21.2 |Aug high C = 20.9 |Sep high C = 21.9 |Oct high C = 23.3 |Nov high C = 23.3 |Dec high C = 23.1 |year high C = 23.6 |Jan mean C = 16.3 |Feb mean C = 17.6 |Mar mean C = 18.6 |Apr mean C = 18.8 |May mean C = 18.8 |Jun mean C = 17.5 |Jul mean C = 16.5 |Aug mean C = 16.4 |Sep mean C = 16.6 |Oct mean C = 16.5 |Nov mean C = 15.9 |Dec mean C = 15.5 |year mean C = 17.1 |Jan low C = 8.6 |Feb low C = 9.9 |Mar low C = 11.6 |Apr low C = 12.2 |May low C = 12.2 |Jun low C = 11.7 |Jul low C = 11.9 |Aug low C = 11.8 |Sep low C = 11.3 |Oct low C = 9.7 |Nov low C = 8.3 |Dec low C = 7.5 |year low C = 10.6 |Jan record low C = 0.0 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 0.0 |Apr record low C = 2.5 |May record low C = 4.0 |Jun record low C = 4.2 |Jul record low C = 5.4 |Aug record low C = 5.7 |Sep record low C = 3.9 |Oct record low C = 0.0 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = 0.0 |year record low C = 0.0 |rain colour = green |Jan rain mm = 13.0 |Feb rain mm = 33.7 |Mar rain mm = 66.3 |Apr rain mm = 91.2 |May rain mm = 76.0 |Jun rain mm = 118.9 |Jul rain mm = 238.3 |Aug rain mm = 241.8 |Sep rain mm = 132.2 |Oct rain mm = 32.2 |Nov rain mm = 5.3 |Dec rain mm = 7.5 |year rain mm = |unit rain days = 0.1 мм |Jan rain days = 3 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 7 |Apr rain days = 10 |May rain days = 10 |Jun rain days = 20 |Jul rain days = 27 |Aug rain days = 26 |Sep rain days = 18 |Oct rain days = 4 |Nov rain days = 1 |Dec rain days = 1 |year rain days = |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 51 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 59 |May humidity = 55 |Jun humidity = 68 |Jul humidity = 78 |Aug humidity = 80 |Sep humidity = 75 |Oct humidity = 57 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 53 |year humidity = 62 |Jan sun = 266.6 |Feb sun = 206.2 |Mar sun = 241.8 |Apr sun = 210.0 |May sun = 238.7 |Jun sun = 174.0 |Jul sun = 111.6 |Aug sun = 133.3 |Sep sun = 162.0 |Oct sun = 248.0 |Nov sun = 267.0 |Dec sun = 288.3 |year sun = |Jand sun = 8.6 |Febd sun = 7.3 |Mard sun = 7.8 |Aprd sun = 7.0 |Mayd sun = 7.7 |Jund sun = 5.8 |Juld sun = 3.6 |Augd sun = 4.3 |Sepd sun = 5.4 |Octd sun = 8.0 |Novd sun = 8.9 |Decd sun = 9.3 |yeard sun = 7.0 | source 1 =Météo Climat<ref>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p65.php |title=Météo Climat stats for Addis Abeba 1991–2020 |publisher=Météo Climat |access-date=2026-05-18 }}</ref><ref name = meteoclimat>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1837 |title=Station Addis Abeba |publisher=Météo Climat |language=fr |access-date=2026-05-18 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224085328/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1837 |url-status=live }}</ref> Этиопын Цаг Уурын Хүрээлэн (хур тунадас)<ref>{{cite web |title=Climate of Major Cities |url=https://www.ethiomet.gov.et/climate-of-major-cities/ |publisher=[[Этиопын Үндэсний Хэмжил Зүйн Хүрээлэн]] |access-date=2026-05-18 }}</ref> |source 2 =[[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (бороотой өдөр 1981–2010),<ref name=WMO>{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/060/c00162.htm |title=World Weather Information Service – Addis Ababa |access-date=2026-05-18 |publisher=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022180728/http://worldweather.wmo.int/060/c00162.htm |archive-date=2013-10-22 |url-status=live }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил 1951–1990, ба нар 1985–1998)<ref name = DWD>{{cite web |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_634500_kt.pdf |title=Klimatafel von Addis Abeba (Adis Ababa) / Äthiopien |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-05-18 |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331143325/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_634500_kt.pdf |url-status=live }}</ref> }} == Мөн үзэх == * [[Аддис-Абебын цэнгэлдэх хүрээлэн]] == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{Этиопын хот}} [[Ангилал:Аддис Абеба| ]] [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Этиопын суурин]] [[Ангилал:Этиопын хот]] [[Ангилал:1886 онд байгуулагдсан]] bl19u0aghoh0fmbji32zmahlirvq9cz 0 11850 856606 796693 2026-05-18T09:55:25Z Enkhsaihan2005 64429 856606 wikitext text/x-wiki {{short description|Замбийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Лусака | native_name = Mwalusaka | nickname = LSK | settlement_type = [[Нийслэл]] | motto = | total_type = Тойрог | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 270 |perrow = 2/2/3/1 |image1 = Downtown Lusaka.JPG |image2 = Kafue round about.jpg |image3 = University students on the move.jpg |image4 = Cathedral of the Holy Cross, Lusaka, interior.jpg |image5 = Zambia National Commercial Bank.jpg |image6 = The City of Lusaka 2022 1 7.jpg |image7 = Lusaka City Transport.jpg |image8 = National Museum in Lusaka, Zambia - 2014.jpg }} | imagesize = | image_flag = | flag_size = | image_seal = LusakaCityCouncilLogo.png | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Замби#Африк | pushpin_relief = 1 | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Замби дахь хотын байршил | pushpin_mapsize = | subdivision_type1 = Улс | subdivision_name1 = {{flag|Замби}} | subdivision_type = | subdivision_name = Zambian Kwacha | subdivision_type2 = [[Замбийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Лусака муж]] | subdivision_type3 = [[Замбийн тойргууд#Лусака муж|Тойрог]] | subdivision_name3 = [[Лусака тойрог]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар]] | leader_title = [[Лусака хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = Чиландо Читангала [[Эх орончдын фронт (Замби)|(ЭОФ)]] | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1905 | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = Хотын статус | established_date3 = 8 сарын 25, 1960 | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> = | area_footnotes = <ref name=":0"/> | area_total_km2 = 418 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | population_as_of = 2022 оны тооллого | population_footnotes = <ref name=":0">[https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@africa/@ro-abidjan/@ilo-lusaka/documents/genericdocument/wcms_888660.pdf 2022 Census of Population and Housing - Preliminary Report] (PDF)</ref> | population_note = | population_total = 2204059 | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = | population_blank1_title = Нягтрал | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_demonym = Лусакачууд | timezone = [[Төв Африкийн Цаг|ТАЦ]] | utc_offset = +02:00 | coordinates = {{coord|15|25|S|28|17|E|region:ZM|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> | elevation_m = 1279<ref>Airport altitude, http://climexp.knmi.nl/ Retrieved 7 March 2015</ref> | elevation_ft = 4190 | postal_code_type = 10101 <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = 0211<ref>{{cite web |title=Замби |work=[[Олон Улсын Цахилгаан Холбооны Байгууллага]] |date=2019-11-14 |access-date=2024-11-05 |url=https://www.itu.int/oth/T02020000E8/en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915203403/http://www.itu.int/oth/T02020000E8/en |archive-date=2017-09-15 |df=dmy-all}}</ref> | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.664<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |title=Дэд үндэсний ХХИ – Бүс нутгийн мэдээллийн сан – Глобал мэдээллийн лаборатори |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=2024-11-05}}</ref><br/>{{color|#FFD215|Дундаж}} | website ={{URL|http://www.lcc.gov.zm}} | footnotes = | name = | population_est = | pop_est_as_of = }} '''Лусака''' ({{lang-en|Lusaka}}) нь [[Замби]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот юм. Улсынхаа өмнөд хэсэгт орших тус хот нь далайн түвшнээс дээш 1300 метр өргөгдсөн. 2000 оны тооллогоор 1,084,703 хүн оршин сууж байсан ба Африкийн хамгийн хурдацтай томорч буй хотуудын нэг болно. Замби улсын засгийн газар, худалдаа үйлчилгээний төв тус хотоос Замбийн хурдны замын 4 чиглэл салбарлан гардаг. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | metric first = yes | single line = yes | location = [[Лусака хотын нисэх буудал]] (1991–2020) | Jan record high C = 35.1 | Feb record high C = 34.4 | Mar record high C = 34.2 | Apr record high C = 33.2 | May record high C = 31.1 | Jun record high C = 32.6 | Jul record high C = 31.1 | Aug record high C = 33.5 | Sep record high C = 37.6 | Oct record high C = 39.4 | Nov record high C = 39.5 | Dec record high C = 38.0 | year record high C = | Jan high C = 26.9 | Feb high C = 26.8 | Mar high C = 27.2 | Apr high C = 26.7 | May high C = 25.4 | Jun high C = 23.6 | Jul high C = 26.1 | Aug high C = 29.8 | Sep high C = 31.5 | Oct high C = 31.5 | Nov high C = 30.4 | Dec high C = 27.6 | year high C = 27.8 | Jan mean C = 22.1 | Feb mean C = 21.9 | Mar mean C = 22.0 | Apr mean C = 21.0 | May mean C = 19.2 | Jun mean C = 17.3 | Jul mean C = 18.3 | Aug mean C = 21.3 | Sep mean C = 23.6 | Oct mean C = 24.8 | Nov mean C = 24.4 | Dec mean C = 22.5 | year mean C = 21.5 | Jan low C = 17.3 | Feb low C = 17.0 | Mar low C = 16.9 | Apr low C = 15.3 | May low C = 13.0 | Jun low C = 10.9 | Jul low C = 10.5 | Aug low C = 12.7 | Sep low C = 15.8 | Oct low C = 18.1 | Nov low C = 18.3 | Dec low C = 17.5 | year low C = 15.3 | Jan record low C = 8.6 | Feb record low C = 7.1 | Mar record low C = 7.5 | Apr record low C = 5.5 | May record low C = 5.9 | Jun record low C = 5.0 | Jul record low C = 3.0 | Aug record low C = 5.6 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 9.2 | Nov record low C = 10 | Dec record low C = 9.6 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 209.7 | Feb precipitation mm = 168.7 | Mar precipitation mm = 87.6 | Apr precipitation mm = 20.7 | May precipitation mm = 2.7 | Jun precipitation mm = 0.2 | Jul precipitation mm = 0.0 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.3 | Oct precipitation mm = 10.9 | Nov precipitation mm = 78.0 | Dec precipitation mm = 178.6 | year precipitation mm = 757.5 | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name="LusakaCity_67666">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Zambia/CSV/LusakaCity_67666.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Lusaka City Airport |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-05-18}}</ref> }} {{Weather box |width = auto |location = Лусака ([[Кеннет Каунда олон улсын нисэх буудал]]) (1991–2020) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 39.6 |Feb record high C = 36.4 |Mar record high C = 34.0 |Apr record high C = 34.1 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 30.9 |Jul record high C = 33.2 |Aug record high C = 33.5 |Sep record high C = 38.5 |Oct record high C = 38.9 |Nov record high C = 39.4 |Dec record high C = 36.7 |year record high C = 39.6 |Jan high C = 27.7 |Feb high C = 28.1 |Mar high C = 27.0 |Apr high C = 27.8 |May high C = 26.8 |Jun high C = 25.0 |Jul high C = 23.7 |Aug high C = 27.5 |Sep high C = 30.7 |Oct high C = 29.1 |Nov high C = 30.2 |Dec high C = 26.9 |year high C = |Jan mean C = 22.9 |Feb mean C = 23.1 |Mar mean C = 22.1 |Apr mean C = 21.2 |May mean C = 19.0 |Jun mean C = 16.8 |Jul mean C = 15.9 |Aug mean C = 19.1 |Sep mean C = 22.3 |Oct mean C = 22.7 |Nov mean C = 24.3 |Dec mean C = 22.6 |year mean C = 21.4 |Jan low C = 18.2 |Feb low C = 18.0 |Mar low C = 17.3 |Apr low C = 14.5 |May low C = 11.2 |Jun low C = 8.6 |Jul low C = 8.1 |Aug low C = 10.6 |Sep low C = 14.0 |Oct low C = 16.4 |Nov low C = 18.3 |Dec low C = 18.2 |year low C = 14.5 |Jan record low C = 10.2 |Feb record low C = 7.5 |Mar record low C = 10.0 |Apr record low C = 8.0 |May record low C = 5.4 |Jun record low C = 0.2 |Jul record low C = 0.7 |Aug record low C = 2.8 |Sep record low C = 5.8 |Oct record low C = 8.1 |Nov record low C = 10.0 |Dec record low C = 10.1 |year record low C = 0.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 187.1 |Feb precipitation mm = 143.4 |Mar precipitation mm = 86.8 |Apr precipitation mm = 24.7 |May precipitation mm = 3.5 |Jun precipitation mm = 0.0 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.2 |Sep precipitation mm = 1.3 |Oct precipitation mm = 8.6 |Nov precipitation mm = 81.0 |Dec precipitation mm = 192.6 |year precipitation mm = 729.4 |Jan humidity = 82.3 |Feb humidity = 82.5 |Mar humidity = 80.7 |Apr humidity = 75.8 |May humidity = 69.3 |Jun humidity = 65.2 |Jul humidity = 61.1 |Aug humidity = 53.6 |Sep humidity = 46.3 |Oct humidity = 48.6 |Nov humidity = 60.2 |Dec humidity = 78.6 |year humidity = 67.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 18 |Feb precipitation days = 15 |Mar precipitation days = 10 |Apr precipitation days = 3 |May precipitation days = 0 |Jun precipitation days = 0 |Jul precipitation days = 0 |Aug precipitation days = 0 |Sep precipitation days = 0 |Oct precipitation days = 2 |Nov precipitation days = 8 |Dec precipitation days = 16 |Jan sun = 176.7 |Feb sun = 168.0 |Mar sun = 220.1 |Apr sun = 246.0 |May sun = 275.9 |Jun sun = 270.0 |Jul sun = 294.5 |Aug sun = 303.8 |Sep sun = 291.0 |Oct sun = 272.8 |Nov sun = 234.0 |Dec sun = 182.9 |source 1 = NOAA (хур тунадастай өдөр, чийгшил, нар 1961-1990)<ref name=NOAA>{{Cite FTP |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/ZA/67665.TXT |title = LUSAKA INTERNATIONAL AIRPORT Climate Normals 1961-1990 |access-date = 2026-05-18 |server = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |df = dmy-all }}</ref><ref name="LusakaInternational_67665">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Zambia/CSV/LusakaInternational_67665.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Lusaka |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-05-18}}</ref> }} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Lusaka|Лусака}} [[Ангилал:Лусака| ]] [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Замбийн хот]] [[Ангилал:Замбийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:1905 онд байгуулагдсан]] n3zzxmwfl453nh1jldb2kaqh464jt70 0 14260 856615 848921 2026-05-18T11:05:07Z -wuppertaler 40550 changed one image (higher resolution) 856615 wikitext text/x-wiki {{short description|Альпийн нуруун дахь бичил улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Лихтенштайны Вант Улс | common_name = Лихтенштайн | native_name = {{native name|de|Fürstentum Liechtenstein}} | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | flag_type = [[Лихтенштайны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | symbol_type = [[Лихтенштайны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = "Für Gott, Fürst und Vaterland"<br />"Бурхан, Ван, Эх (Эцэг) орны төлөө" | national_anthem = {{center|1=''[[Лихтенштайны төрийн дуулал|Oben am jungen Rhein]]''<br />(Монгол: "Залуу Рейн дээр өндөр")<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg]]}}</div>}} | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[Вадуц]] | largest_settlement = [[Шаан]]<br />{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}} | largest_settlement_type = хотын захиргаа | official_languages = [[Герман хэл]] | ethnic_groups_year = 2017 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Webarchiv|url=https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2017.pdf |wayback=20190609152444 |text=Bevölkerungsstatistik 2017 |archiv-bot=2026-02-25 01:58:40 InternetArchiveBot }} Llv.li, p. 7</ref> | ethnic_groups = {{Plainlist| * 66.2% [[Лихтенштайнчууд]] * 9.5% [[Швейцарчууд‎]] * 5.8% [[Австричууд]] * 4.2% [[Германчууд]] * 3.1% [[Италичууд‎]] * 1.9% [[Португалчууд‎]] * 1.6% [[Туркууд]] * 1.1% [[Косовочууд]] * 1.0% [[Испаничууд‎]] * 5.6% [[Лихтенштайны хүн ам#Угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref>{{Cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=7 February 2020 |title=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |access-date=24 February 2020 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |archive-date=10 Гуравдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310115106/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |url-status=dead }}</ref> | religion = {{Plainlist| {{Tree list}} * 83.2% [[Христийн шашин|Христ]] ** 73.4% [[Лихтенштайн дахь католик сүм|Католик]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) ** 9.8% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} * 7.0% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] * 5.9% [[Лихтенштайн лахь ислам|Ислам]] * 3.9% [[Лихтенштайн дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | demonym = [[Лихтенштайнчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламент]]ын [[шууд ардчилал]]ын элементүүдтэй [[хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Лихтенштайны хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[II Ханс-Адам]] | leader_title2 = [[Регент]] | leader_name2 = [[Алоиз фон унд цу Лихтенштайн|Алоиз]] | leader_title3 = [[Лихтенштайн засгийн газрын тэргүүний жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Даниэл Риш]] | legislature = [[Лихтенштайны Ландтаг|Ландтаг]] | sovereignty_type = [[Вант улс]] болж тусгаар тогтнов | established_event1 = {{nowrap|[[Вадуц муж|Вадуц]] ба<br />[[Шелленбергийн лорд улс|Шелленбергийн]] хоорондын холбоо}} | established_date1 = 1 сарын 23, 1719 | established_event2 = {{nowrap|[[Прессбургийн энх тайван (1805)|Прессбургийн гэрээ]]}} | established_date2 = 7 сарын 12, 1806 | established_event3 = {{nowrap|[[Германы Холбоо|Германы Холбооноос]] гарав}} | established_date3 = 8 сарын 23, 1866 | area_km2 = 160 | area_rank = 190 <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>{{Webarchiv|url=http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |wayback=20111012083302 |text=Raum, Umwelt und Energie |archiv-bot=2023-09-26 12:57:36 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011 }} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,387<ref>{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/countries/LIE/liechtenstein/population|title= Liechtenstein Population|work=Macrotrends|access-date=1 June 2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 189 <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57 | GDP_PPP = $5.3&nbsp;тэрбум<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |url=http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |access-date=3 August 2017 |website=Llv.li |archive-date=27 Есдүгээр сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927214111/http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |url-status=dead }}</ref> | GDP_PPP_year = 2013 | GDP_PPP_rank = 149 | GDP_PPP_per_capita = $98,432<ref name="Liechpop">{{Cite web |title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen |access-date=30 June 2020 |website=Llv.li}}</ref><ref name="Liechfigures" /><ref name="wdi" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 3 | GDP_nominal = $6.872&nbsp;тэрбум<ref name="unstats.un.org">[https://unstats.un.org/unsd/snaama/Basic Basic Data Selection], (Select all countries, "GDP, Per Capita GDP - US Dollars", and 2020 to generate table), [[United Nations Statistics Division]]. Access date: 29 January 2022.</ref><ref name="Liechfigures">{{Webarchiv|url=http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |wayback=20090917040625 |text=Key Figures for Liechtenstein |archiv-bot=2023-09-26 12:57:36 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009 }} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2020 | GDP_nominal_rank = 147 | GDP_nominal_per_capita = $180,000<ref name="unstats.un.org"/><ref name="Liechpop" /><ref name="Liechfigures" /><ref name="wdi" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 1 | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.935 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 16 | currency = [[Швейцар франк]] | currency_code = CHF | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | drives_on = баруун | calling_code = [[Лихтенштайн дахь утасны дугаар|+423]] | cctld = [[.li]] | footnote_a = }} '''Лихтенштайны Вант Улс''' ({{lang-de|Fürstentum Liechtenstein}}, [{{IPA|ˈfʏɐstəntuːm ˈliːçtənʃtaɪn}}]) нь [[Төв Европ|Төв]] [[Европ]], [[Альпийн нуруу]]нд орших бяцхан [[улс]] юм. [[Австри]], [[Швейцар]] гэх хоёр далайд гарцгүй улстай л хиллэдэг тул давхар [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] [[улс]] гэгдэнэ. Ердөө 160&nbsp;км² нутагтай, 36,010 орчим хүн амтай, [[үндсэн хуульт хаант засаглал|үндсэн хуульт хаант]] төрийн хэлбэртэй. Албан ёсны хэл нь [[Герман хэл|герман]], хүн амын 67% нь герман өвөг дээдэстэй лихтенштайнчууд. Мөн [[швейцар]] (10,0 %), [[герман]] (3,5 %), [[австри]] (5,7 %), [[итали]] (3,3 %) болон бусад (10,6 %) хүмүүс оршин амьдардаг<ref>{{Webarchiv|url=http://www.llv.li/pdf-llv-as-population_fliz2010 |wayback=20121029090905 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 12:57:36 InternetArchiveBot }} Стр. 3.</ref>. Хүн амын ихэнх нь [[Христийн шашин]]тан, тодруулбал 78% нь [[католик]] урсгалыг мөрддөг. Засаг захиргааны 11 нэгжид хуваагддаг. Нийслэл хот нь [[Вадуц]] боловч хамгийн том хот нь [[Шаан]]. Лихтенштайн нь өндөр сүрлэг уулсын орон тул [[өвлийн спорт]]оор хичээллэхэд тохиромжтой. Үржил шимт тариалангийн талбай бүхий аж ахуйнууд нутгийн хойд (''Unterland'', "доод нутаг"), өмнөд (''Oberland'', "дээд нутаг") хэсгийн аль алинд тааралдана. Нийслэл Вадуцад төвлөрөх санхүүгийн салбар нь тун хүчирхэг бөгөөд татварын дарамт маш бага улсын тоонд багтдаг. Худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн дотоод нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр 147-рт боловч нэг хүнд оногдох дүнгээр хоёрдугаарт эрэмбэлэгдэнэ. Тус улсын эдийн засгийн салбар үндсэндээ аж үйлдвэржсэн. Вакуум, цахилгаан, компьютерын үйлдвэрлэл хөгжжээ. Хамгийн том "[[Хилти]] ХК" нь барилгын багаж хэрэгслийн нэртэй үйлдвэрлэгч пүүс юм. Тус улс нь [[Европын Чөлөөт Худалдааны Холбоо]]ны гишүүн болно. Гэхдээ Лихтенштайн улс [[Европын Холбоо]] болон [[НАТО]]-д элсээгүй. == Түүх == {{Main|Лихтенштайны түүх}} === Эрт үеийн түүх === [[Файл:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|Гутенберг цайз, [[Бальцерс]], Лихтенштайн]] [[Файл:Schloss Vaduz. Ansicht von Nordwesten. 2011-05-28 16-55-50.jpg|left|thumb|Вадуц цайз, Лихтенштайны хунтайжийн гэр]] Өнөөгийн Лихтенштайнд байсан хүн төрөлхтний хамгийн эртний ул мөр нь Дундад Палеолитын эрин үед олджээ. МЭӨ 5300 орчим Неолитын аж ахуй эрхэлдэг сууринууд хөндийд байгуулагдсан. Холштатт ба Ла Тений соёлууд нь МЭӨ 450 оны үеэс эртний [[Төмөр зэвсгийн үе|Төмөр зэвсгийн үед]] цэцэглэн хөгжсөн бөгөөд [[Эртний Грек|Грек]], Этрускийн соёл иргэншлийн нөлөөн дор байсан юм. Альпийн бүс нутгийн хамгийн чухал омгийн бүлгүүдийн нэг нь Хельвети байв. МЭӨ 58 онд Бибрактийн тулалдаанд [[Юлий Цезарь]] нь Альпийн омгуудыг ялж, улмаар уг бүсийг [[Ромын Бүгд Найрамдах улс|Ромын Бүгд Найрамдах улсын]] хяналтад авчээ. МЭӨ 15 он гэхэд [[Тибериус|Тиберий]], дараа нь Ромын хоёр дахь эзэн хаан, дүү Друсусын хамт [[Альпийн нуруу|Альпийн нурууг]] бүхэлд нь эзлэв. Лихтенштайныг Ромын Раетия мужид нэгтгэсэн. Тухайн нутгаар дамжин өнгөрч байсан Ромын замыг эдгээр бүлгүүд бүтээж, засварлаж байсан. [[260 он|260 онд]] Бригантийг МЭ 450 орчим онд энэ газарт суурьшсан герман гаралтай алеманничууд устгасан. [[Дундад зууны эхэн үе|Дундад зууны эхэн үед]] [[алеманничууд]] нь 5-р зууны эхээр зүүн [[Швейцар|Швейцарын]] өндөрлөг газарт суурьшсан, 8-р зууны төгсгөлд Альпийн нурууны хөндийд байрлаж байсан бөгөөд Лихтенштайн Алеманнийн зүүн хэсэгт байрладаг. 6-р зууны 504 онд Толбиакад [[I Хлодвиг]] ялсны дараа энэ бүс нутаг бүхэлдээ [[Франкийн эзэнт гүрэн|Франкийн эзэнт гүрний]] нэг хэсэг болжээ. 843 он хүртэл [[Вердений гэрээ|Вердений гэрээгээр]] Карлын гурван ач эзэнт гүрнийг хуваах хүртэл өнөөгийн Лихтенштайны газар нутаг нь [[Франкийн Эзэнт Гүрэн|Франкийн Эзэнт Гүрний]] мэдэлд байсан. Өнөөгийн Лихтенштайны нутаг дэвсгэр [[Зүүн Франкийн хаант улс|Зүүн Франкийн хаант улсын]] мэдэлд очсон. Дараахан 1000 оны үед [[Зүүн Франкийн хаант улс]] [[Дунд Франкийн хаант улстай]] Ариун Ромын эзэнт гүрний дор нэгдсэн. Ойролцоогоор 1100-аад он хүртэл энэ нутгийн зонхилох хэл нь [[Руманш хэл|руманш]] байсан боловч дараа нь германчууд энэ нутаг дэвсгэрийг авч эхлэв. 1300 онд Вальс хотоос гаралтай Алеманни үндэстэн - Уолерсчууд уг бүсэд орж суурьшжээ. Триесенберг уулын тосгон өнөөг хүртэл Уолсер аялгууны онцлог шинж чанарыг хадгалсаар байна. === Хааны удмын үндэслэл === [[Файл:Johann_Josef_I_von_Liechtenstein.jpg|thumb|Лихтенштайны хунтайж I Иоханн Жозеф, Лихтенштайны музей, [[Вена]]]] 1200 он гэхэд [[Альпийн нуруу|Альпийн нурууны]] доминионуудыг Савой, Цахинген, Хабсбург, Кюбург зэрэг гэр бүлээр удирдуулсан байв. 1264 онд Кюббургийн хааны гэр бүл унаж байх үед хаан Рудольф I (1273 онд Ариун Ромын эзэн хаан) доорх хабсбургууд нутаг дэвсгэрээ Лихтенштайны нутаг дэвсгэрийг багтаасан Альпийн зүүн өндөрлөг газар хүртэл өргөтгөв. 1699 онд Лихтенштайны хааны гэр бүл зарагдах хүртэл энэ бүс нутаг Хогенемсийн харьяанд байжээ. 1396 онд [[Вадуц]] (Лихтенштайны өмнөд хэсэг) нь эзэнт гүрний шууд хэсэг болов. Өөрөөр хэлбэл энэ нь Ариун Ромын эзэн хаанд ганцаараа захирагджээ. Улсын нэрийг өгсөн хааны удам нь 1140 оноос 13-р зууны үе хүртэл (мөн дахин 1807 оноос хойш) Доод Австри дахь Лихтенштайн цайзаас гаралтай байв. Лихтенштайнчууд ихэвчлэн [[Морави]], [[Доод Австри]], Силези, Штири зэрэг нутгуудад газар эзэмшиж байжээ. Эдгээр нутаг дэвсгэрүүд бүгд феодалын ноёд, ялангуяа Хабсбургийн феодалын эзэмшилд байсан тул Лихтенштайны гэр бүл Рейхстаг (парламент) дахь суудал авах үндсэн шаардлагыг хангаж чадахгүй байв. Хэдийгээр Лихтенштайны хунтайж нар хэд хэдэн Хабсбургийн удирдагч нарт ойрын зөвлөхүүд байсан боловч [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрэнд]] тэд багахан байр суурьтай байв. Энэ шалтгааны улмаас гэр бүл нь Ариун Ромын Эзэн хаанаас шууд дамжаагүй феодалын эзэмшилгүй газрыг эзэмшихийг эрэлхийлж байв. 17-р зууны эхэн үед Лихтенштайны I Карл улс төрийн тулалдаанд оролцсоны дараа Ариун Ромын эзэн хаан Маттиас Фюрст түүнийг хунтайж болгожээ. Ханс-Адам нь Хохенемсээс Шреленберг ба Вадуцын мужийг худалдаж авахыг зөвшөөрөв. === Вант улс === 1719 оны 1-р сарын 23-нд энэ газрыг худалдаж авсны дараа Ариун Ромын эзэн хаан VI Чарльз Вадуц, Шелленберг нарыг нэгтгэж, шинээр байгуулагдсан нутаг дэвсгэрийг Лихтенштайны Антон Флорианы нэрээр "Лихтенштайн" нэртэй ''Fürstentum'' (вант улс)-луу дээшлүүлэв. Энэ өдөр Лихтенштайн [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] тусгаар тогтносон гишүүн улс болсон юм. 19-р зууны эхэн үед [[Европ]] дахь Наполеоны дайнуудын үр дүнд [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] 1805 онд [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон]] Аустерлицад бут ниргүүлсний дараа Францын хяналтад орсон. Эзэн хаан II Францис огцорч, 960 гаруй жилийн түүхтэй феодалын засгийн газарт төгсгөл ирэв. Наполеон эзэнт гүрний ихээхэн хэсгийг Райны холбоо болгон өөрчлөв. Энэхүү улс төрийн бүтцийн өөрчлөлт нь Лихтенштайнд томоохон үр дагавар авчирсан: эзэнт улс, хууль эрх зүй, улс төрийг татан буулгасан. Төр нь хил хязгаараас бусад ямар ч феодал ноёдын өмнө өртэй байхаа болив. Орчин үеийн хэвлэлүүд ерөнхийдөө Лихтенштайны бүрэн эрхт байдлыг эдгээр үйл явдалтай холбодог. Түүний ханхүү аливаа феодалын өмнө өртэй байхаа больсон. 1806 оны 7-р сарын 25-наас Райны холбоо байгуулагдахад Лихтенштайны хунтайж нь 10-р сарын 19-нд холбоо татан буугдах хүртэл Францын эзэн хаан Наполеоны вассал байв. Тун удалгүй Лихтенштайн нь Австрийн Эзэн хаан ахалж байсан [[Германы Холбоо|Германы Холбоонд]] (1815 оны 6-р сарын 20 - 1866 оны 8-р сарын 24) элсэв. * 1818 онд хунтайж I Иоханн хязгаарлагдмал үндсэн хуулийг нутаг дэвсгэрт батлав * 19-р зууны үеийн хөгжилд дараах зүйлийг багтсан болно * 1836 онд керамик үйлдвэрлэх анхны үйлдвэр нээгдэв * 1861 онд анхны хөвөн нэхий тээрэм болон Хадгаламж ба Зээлийн банк байгуулагдсан * 1866 онд [[Германы Холбоо]] татан буугджээ. * 1868 онд Лихтенштайны арми санхүүгийн шалтгаанаар татан буугджээ. * 1872 онд [[Швейцар]], [[Австри-Унгар|Австри-Унгарын эзэнт гүрний]] хоорондох төмөр замын шугамыг Лихтенштайнаар дамжуулсан. * 1886 онд [[Райн мөрөн|Райн мөрний]] дээгүүр Швейцартай холбосон хоёр гүүр баригджээ. === 20-р зуун === [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайн]] төгсгөл хүртэл Лихтенштайн эхлээд [[Австрийн Хаант Улс]], дараа нь Австри-Унгар улсуудтай нягт холбоотой байв; хаад ноёд баялгийнхаа ихэнх хэсгийг Хабсбургийн нутаг дэвсгэрт байлгасаар байсан бөгөөд ихэнх цагаа [[Вена]] дахь хоёр ордондоо өнгөрөөж байжээ. Энэ дайнаас үүдсэн эдийн засгийн сүйрэл нь тус улсыг нөгөө хөрш Швейцартайгаа гааль, мөнгөний холбоо байгуулахад хүргэв. [[Австри-Унгар]]ын эзэнт гүрэн татан буугдах үед Лихтенштайн нь өөрийгөө Ариун Ромын эзэнт гүрний хууль ёсны өв залгамжлагч гэж үздэггүй. [[Файл:Franz_I_von_Liechtenstein_in_Russia.jpg|thumb|Лихтенштайны хунтайж I Франц, 1929-1938 он]] 1929 онд 75 настай ханхүү I Франц хаан ширээнд суув. Тэрээр дөнгөж [[Вена]] гаралтай Элизабет фон Гутманнтай гэрлэж байсан бөгөөд түүний эцэг [[морави]] гаралтай [[еврей]] бизнесмэн байжээ. Лихтенштайнд албан ёсны нацист нам байхгүй байсан ч нацистуудыг шүтэх сэтгэлийн хөдөлгөөн Үндэсний холбоо нам дотор гарч ирэв. Орон нутгийн Лихтенштайны нацистууд Элизабетыг тэдний еврейчүүдийн "асуудал" гэж тодорхойлсон. 1938 оны 3-р сард [[Австри|Австри улсыг]] [[Нацист Герман|нацист Герман улс]] хавсаргасны дараа Франц өөрийн 31 настай ач охин, өв залгамжлагч хунтайж Франц Иосефыг өв залгамжлагч хэмээн нэрлэжээ. Тэр жилийн долдугаар сард Франц нас барж, Франц Иосиф хаан ширээнд суув. II Франц Иосиф анх 1938 онд Австри улсыг хавсаргаснаас хэд хоногийн дараа Лихтенштайн руу нүүжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] үед Лихтенштайн албан ёсоор төвийг сахисан бөгөөд хөрш Швейцарын тусламж, удирдамжийг хайж байсан бол [[Бохеми]], [[Морави]], Силези дахь гэр бүлийн эд хөрөнгө ба үнэт зүйлийг хамгаалахын тулд Лихтенштайнд шилжүүлжээ. Мөргөлдөөн дуусахад Чехословак, [[Польш|Польшууд]] эдгээр гурван бүс нутаг дахь Лихтенштайн гүрний өмч хөрөнгийг бүхэлд нь хурааж авав. Хулгайлан авахад (Олон улсын шүүхийн орчин үеийн эрх зүйн маргааны дагуу) 1,600 км² (618 хавтгай дөрвөлжин миль) газар тариалангийн болон ойн талбай (ялангуяа ЮНЕСКО-г Леднице-Вальтицийн соёлын ландшафтын жагсаалтад оруулсан), мөн хэд хэдэн гэр бүлийн цайз, ордонууд багтжээ. Лихтенштайний иргэдийг [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үеэр Чехословак руу нэвтрэхийг хориглосон байв. Дайны дараах маргаантай Бенешийн тогтоолуудын дипломат мөргөлдөөний дараа Лихтенштайн Чех ба Словак улстай олон улсын харилцаа холбоогүй болсон. Лихтенштайн, [[Чех|Чех улсын]] хооронд 2009 оны 7-р сарын 13-нд, Словак улстай 2009 оны 12-р сарын 9-нд дипломат харилцаа тогтоов. === Санхүүгийн төв === Лихтенштайн Европ дахь дайн дууссаны дараа санхүүгийн хүнд байдалд байсан. Лихтенштайн вант улсын гэр бүлийн уран сайхны үнэт эдлэл, тэр дундаа 1967 онд АНУ-ын Үндэсний Урлагийн Галерей 5 сая ам доллараар худалдаж авсан Леонардо да Винчигийн хөрөг зэрэг Гиневра де Бенчигийн хөргийг оруулан зарсан байв. 1970-аад оны сүүлчээр Лихтенштайн компанийн татварын бага түвшнийг ашиглан олон компаниудыг татаж, дэлхийн хамгийн баян улсуудын нэг болжээ. [[2008 он|2008 оны]] 9-р сарын байдлаар Лихтенштайны хунтайж нь дэлхийн хамгийн баян найм дахь хаан бөгөөд 3.5 тэрбум долларын хөрөнгөтэй. Тус улсын хүн ам дэлхийн амьдралын хамгийн өндөр түвшинтэй тооцогддог. == Засгийн газар == {{Main|Лихтенштайны улс төр}} [[Файл:Liechtenstein_-_Gemeinden_mit_Exklaven.png|left|thumb|Лихтенштайны засаг захиргааны хэлтсүүд]] [[Файл:Landtagsgebäude_und_Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[Вадуц]] дахь засгийн газрын төв]] [[Файл:Hans-Adam_Prince_of_Liechtenstein_(1974)_by_Erling_Mandelmann.jpg|thumb|Лихтенштайны хунтайж II Ханс-Адам 1974 онд Эрлинг Манделманны дүрсэлсэн байдал]] Лихтенштайн нь Төрийн тэргүүнээрээ [[Хаант засаг|хаант засаглалтай]], хууль баталдаг парламенттай. Лихтенштайны [[Үндсэн хууль|үндсэн хуулийг]] 2003 оны 3-р сард баталж 1921 оны үндсэн хуулийг орлуулсан. [[1921 он|1921 оны]] үндсэн хууль нь үндсэн хуульт хаант засаглалтай Лихтенштайныг байгуулсан; Эрх баригч хунтайж улс төрийн томоохон эрх мэдлээ хадгалсан ч парламентын тогтолцоо бий болжээ. Эрх баригч хунтайж нь төрийн тэргүүн бөгөөд Лихтенштайныг олон улсын харилцаанд төлөөлдөг. Ханхүү парламент баталсан хуульд хориг тавих боломжтой. Ханхүү санал асуулга дуудаж, шинэ хууль тогтоомж санал болгож, парламентыг татан буулгаж болно, гэвч парламент тараахыг бүх нийтийн санал асуулгаар явуулдаг. Гүйцэтгэх засаглал нь засгийн газрын тэргүүн (ерөнхий сайд) болон засгийн газрын дөрвөн зөвлөх (сайд) нараас бүрдсэн байдаг. Засгийн газрын тэргүүн болон бусад сайд нарыг парламентийн саналын дагуу хунтайж томилдог. Үндсэн хуульд засгийн газрын хоёр гишүүнийг хоёр бүс бүрээс сонгохыг заасан байдаг. Парламент ханхүүгээс бие даасан сайд эсвэл бүх засгийн газрыг огцруулахыг шаардаж болно. Хууль тогтоох эрх мэдэл нь пропорциональ төлөөллийн томъёоны дагуу дөрвөн жилийн хугацаатайгаар сонгогддог 25 гишүүнээс бүрдсэн. Арван таван гишүүнийг Oberland (Дээд улс эсвэл бүс), арван гишүүнийг нь Unterland (Доод улс эсвэл бүс)-ээс сонгогддог. Парламентад суудал авахын тулд намууд дор хаяж 8% -ийн санал авах ёстой, өөрөөр хэлбэл 25 суудалтай хууль тогтоох байгууллагад 2 суудал авахад хангалттай. Парламент гишүүд дундаасаа парламентын ерөнхийлөгч болон нэмэлт дөрвөн гишүүнээс бүрдсэн "Landesausschuss" (Үндэсний хороо)-ийг сонгодог. Үндэсний хороонд парламентын хяналтын чиг үүргийг гүйцэтгэдэг. Парламент шинэ хууль тогтоомжийг хунтайжтай санал болгох, санаачлагатай бүх нийтийн санал асуулгад шаардагдах тооны хүмүүстэй хуваалцах үүрэгтэй. Шүүх эрх мэдэл нь [[Вадуц]] дахь Бүс нутгийн шүүх, Вадуцын Принцелийн дээд давж заалдах шатны шүүх, Принцелийн Дээд шүүх, Захиргааны хэргийн шүүх, Улсын шүүхэд хамаарна. Улсын шүүх хууль тогтоомжийг Үндсэн хуультай нийцүүлэх журмыг баталж, парламентаас сонгогдсон таван гишүүнтэй байна. 1984 оны 7-р сарын 1-ний өдөр Лихтенштайн Европ дахь эмэгтэйчүүдэд санал өгөх эрхийг олгосон хамгийн сүүлийн улс болов. Зөвхөн эрэгтэйчүүдэд оролцохыг зөвшөөрсөн сонгуулийн санал хураалт 51.3 хувийн саналаар дэмжигдсэн. === Шинэ үндсэн хууль === [[2003 он|2003 оны]] 3-р сард болсон бүх нийтийн сонгуульд сонгогчдын бараг гуравны хоёр нь II Ханс-Адамын санал болгосон шинэ үндсэн хуулийг дэмжжээ. Санал болгож буй үндсэн хуулийг олон хүн, тэр дундаа Европын Зөвлөл [[Хаант засаг|хаант засаглалын]] бүрэн эрхийг өргөжүүлсэн хэмээн шүүмжилж байв. Ханхүү хэрэв үндсэн хууль хэрэгжихгүй бол бусад хааны өмчийг арилжааны зориулалтаар ашиглаж, [[Австри]] руу нүүнэ гэж заналхийлэв. Ханхүүгийн гэр бүл, ханхүү улс үндэстний дотор асар их олон нийтийн дэмжлэгийг хүртэж байгаа бөгөөд тогтоол нь 64 орчим хувийн саналтай байв. Ханхүүгийн хориг тавих эрхийг хүчингүй болгох саналыг 2012 оны бүх нийтийн санал асуулгаар сонгогчдын 76 хувь нь татгалзсан байна. Цөөн тооны үндэсний үндсэн хуулиуд нэгдэх эрхийг хангаж байгаа боловч Лихтенштайн хотын захиргаа олонхын саналаар холбооноос гарах эрхтэй. == Газар зүй == {{Main|Лихтенштайны газар зүй}} [[Файл:Rhein_bei_Balzers_-_Blick_auf_Gonzen.JPG|thumb|[[Райн мөрөн|Райн мөрөн]]: Лихтенштайн ба [[Швейцар|Швейцарын]] хоорондох хил (Швейцарын Альп руу чиглэсэн)]] Лихтенштайн нь Европын Альпийн дээд Райны хөндийд байрладаг ба зүүн талаараа Австрийн Форалберг муж, урд талаараа Грисоны (Швейцар) кантон, баруун талаараа Галлены кантон (Швейцар)-тай хиллэдэг. Лихтенштайны баруун хязгаарыг бүхэлд нь Рейнээс бүрдүүлдэг. Тус улсын өмнөд хэсгээс хойд зүгт 24 км-ийн зайд хэмжигддэг. Түүний хамгийн өндөр цэг Грауспиц 2.599 м юм. Уулархаг байршилтай нь өмнөд салхины хүчтэй салхийг харьцангуй зөөлөн болгодог. Өвлийн улиралд уулын налуу нь өвлийн спортод маш сайн тохирдог. 2006 онд улсын хилийг илүү нарийвчлалтай хэмжилт хийсэн шинэ судалгаагаар түүний талбай 160 км², 77.9 км хэмжээтэй байна. Лихтенштайны хил хязгаар нь урьд өмнө бодож байснаас 1.9 км урт байна. Лихтенштайн бол газар нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийн хамгийн жижиг бие даасан зургаа дахь улс юм Лихтенштайны вант улс нь Гемайндэ (олон тоон дээр ''Gemeinden'', орчуулбал суурин) нэртэй 11 нийгэмлэгт хуваагддаг. Гемайндэ нь ихэвчлэн зөвхөн нэг хот, тосгоноос бүрддэг. Тэдний тав нь (Эссен, Гамприн, Маурен, Руггелл, Шэлленберг) Унтерланд (доод муж) сонгуулийн тойрогт, үлдсэн хэсэг нь (Бальзерс, Планкен, Шаан, [[Трийзен]], Трийзенберг, [[Вадуц]]) Оберланд (дээд муж) хэсэгт оржээ. ==Эдийн засаг== {{Main|Лихтенштайны эдийн засаг}} [[Файл:Vaduz_Zentrum.jpg|thumb|[[Вадуц|Вадуц хотын]] төв ]] Байгалийн нөөц нь хязгаарлагдмал боловч Лихтенштайн бол иргэдээс илүү их компаниудтай дэлхийн цөөн улсуудын нэг юм. Энэ нь цэцэглэн хөгжсөн, өндөр үйлдвэрлэлтэй чөлөөт аж ахуйн эдийн засагтай. Лихтенштайны томоохон хөршүүдийн хот сууринтай харьцуулахад амьжиргааны түвшин сайтай. Лихтенштайн [[Швейцар|Швейцартай]] гаалийн холбоонд оролцдог бөгөөд [[Швейцар франк]]ийг үндэсний мөнгөн тэмдэгт болгон ашигладаг. Тус улс эрчим хүчнийхээ 85 орчим хувийг [[Импорт|импортоор]] авдаг. Лихтенштайн нь 1995 оны 5-р сараас Европын эдийн засгийн бүс ба Европын чөлөөт худалдааны нийгэмлэг (EFTA) гишүүн юм. Засгийн газар эдийн засгийн бодлогоо Европын улсуудтай уялдуулахаар ажиллаж байна. 2008 онд ажилгүйдлийн түвшин 1.5% байсан. Лихтенштайнд ганцхан эмнэлэг байдаг, [[Вадуц]] дахь Лихтенштайны Ландесспитал. 2009 оны байдлаар нэг хүнд ногдох тооцоо ДНБ 139 100 ам.доллар байсан нь дэлхийн хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. Үйлдвэрлэл нь электроник, нэхмэл эдлэл, нарийн багаж хэрэгсэл, металл үйлдвэрлэл, цахилгаан хэрэгсэл, зангуу боолт, тооцоолуур, эмийн сан, хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг зэрэг орно. Олон тариалангийн талбайнууд, жижиг фермүүд Оберланд ба Унтерланд байдаг. Лихтенштайн улаан буудай, арвай, эрдэнэ шиш, төмс, сүүн бүтээгдэхүүн, мал аж ахуй, дарс үйлдвэрлэдэг. Аялал жуулчлал нь эдийн засгийнхаа ихэнх хэсгийг эзэлдэг. === Татвар === [[Файл:Grenze_Liechtenstein,_Balzers.jpg|left|thumb|[[1923 он|1923 оноос]] хойш Лихтенштайн, [[Швейцар|Швейцарын]] хооронд хилийн хяналтгүй болсон.]] Лихтенштайны засгийн газар хувь хүний орлого, бизнесийн орлого, үндсэн хөрөнгө (эд хөрөнгө)-д татвар ногдуулдаг. Хувь хүний орлогын албан татварын үндсэн хувь 1.2% байна. Улс орны нийгмийн даатгалын хөтөлбөрийн хүрээнд бүх ажилчдаас 4.3 хувийн орлогын албан татвар ногдуулдаг. Энэ хувь хэмжээ нь хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдэд хамгийн өндөр буюу 11% хүртэл байх бөгөөд орлогын албан татварын дээд хэмжээг нийт 29% орчим байдаг. Баялагт ногдуулах татварын суурь хувь нь жилийн 0.06%, нэгдсэн дүн 0.89% байна. Аж ахуйн нэгжийн ашгийн татварын хэмжээ 12.5% байна. Сүүлийн жилүүдэд Лихтенштайн олон улсын мөнгө угаагчдыг эрүүгийн хэрэг үүсгэн шүүхэд хатуу шийдэмгий хандаж, хууль ёсны санхүүгийн төв болох дүр төрхийг сурталчлахаар ажиллаж байна. [[2008 он|2008 оны]] 2-р сард тус улсын ЛЖТ банк Германд татварын луйвартай холбоотой дуулианд өртсөн нь эрх баригч гэр бүлийнхэн Германы засгийн газартай харилцаа холбоог сулруулав. Ханхүү Алоис нь Германы засгийн газрыг хулгайлсан бараа наймаалцсан хэрэгт буруутгаж, LGT Group-ийн хуучин ажилтны санал болгож байсан 7.3 сая долларын хувийн банкны мэдээллийг худалдаж авсан гэж дурджээ. 2008 оны Лихтенштайны татварын асуудал нь олон улс оронд хийсэн татварын мөрдөн байцаалтууд нь зарим улс орнууд засгийн газрууд Лихтенштайн дахь банк, итгэлцлийг ашиглан татварын үүргээс зайлсхийсэн гэж үзэж байгаа. Энэ нь 2007 онд [[Парис|Парисын]] Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллагаас [[Андорра]] ба [[Монако|Монакогийн]] үлдсэн хамтын ажиллагааны бус татварын бүсүүдийн нэг болох Лихтенштайнд дарамт үзүүлэх оролдлого гэж үзэв. 2009 оны 5-р сарын 27-ны өдөр ЭЗХАХБ нь Лихтенштайныг хар жагсаалтаас хасав. 2015 оны 10-р сард [[Европын Холбоо]], Лихтенштайн санхүүгийн мэдээллийг автоматаар солилцох зорилгоор татварын гэрээ байгуулав. == Хүн ам == {{Main|Лихтенштайны хүн ам|Лихтенштайн дахь шашин}} Хүн амын хувьд Лихтенштайн бол хүн амаараа Европын дөрөв дэх жижиг улс юм; [[Ватикан|Ватикан хот]], [[Сан-Марино|Сан Марино]], [[Монако]] Лихтенштайнаас цөөн тооны оршин суугчтай. Хүн амын тоо нь гол төлөв герман үндэстэн боловч гуравны нэг нь гадаад гаралтай: Швейцарчууд, Италичууд, Туркууд юм. Гадаад гаралтай хүмүүс тус улсын ажиллах хүчний гуравны хоёрыг бүрдүүлдэг. Лихтенштайнчуудын дундаж наслалт нь 82.0 жил байдаг: эрэгтэй: 79.8 жил, эмэгтэй: 84.8 жил (2018 он). Нялхсын эндэгдэл 2018 оны тооцооллоор 1000 амьд төрөлтөд 4,2 нас баралт байна. === Шашин шүтлэг === [[Файл:Church_vaduz.png|left|thumb|[[Вадуц]] дахь Гэгээн Флорин [[Католик]] сүм]] Лихтенштайны үндсэн хуульд зааснаар [[Католик|католик шашин]] бол түүний албан ёсны төрийн шашин юм. Лихтенштайн нь бүх шашны хүмүүсийг хамгаалахыг санал болгодог бөгөөд "ард түмний шашны ашиг сонирхлыг" засгийн газрын тэргүүлэх чиглэл гэж үздэг. Лихтенштайний сургуулиудад үл хамаарах боловч [[католик]] эсвэл [[Протестант урсгал|протестантизм]] шашны боловсролыг хууль ёсны дагуу шаарддаг. Засгийн газраас шашны байгууллагуудад татварын хөнгөлөлт үзүүлдэг. Pew судалгааны төвийн мэдэгдсэнээр Лихтенштайнд шашны дайсагналаас үүдэлтэй нийгмийн зөрчил бага байгаа тул засгийн газар шашны үйл ажиллагааг хязгаарлаж байна. 2010 оны хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 85.8 хувь нь Христэд итгэгчид байдаг бөгөөд үүний 75.9 хувь нь Вадуцын Католик шашны итгэлийг баримталдаг бол 9.6 хувь нь протестантууд байдаг. Хамгийн цөөн цөөнхийн шашин бол ислам (нийт хүн амын 5.4%) юм. == Боловсрол == {{Main|Лихтенштайны боловсрол}} [[Файл:University_of_Liechtenstein.JPG|thumb|[[Лихтенштайны их сургууль]]]] Лихтенштайны бичиг үсгийн мэдлэг 100 хувь байна. 2006 онд Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага нь Лихтенштайны боловсролыг дэлхийн 10-т оруулав. Лихтенштайнд дөрвөн их сургууль байдаг: * [[Лихтенштайны их сургууль]] * [[Лихтенштайны вант улсын хувийн их сургууль]] * [[Лихтенштайны институт]] * Лихтенштайн дахь Олон улсын философийн академи Улсын хэмжээнд есөн улсын дунд сургууль байдаг. Үүнд: * Лихтенштайны [[Вадуц]] дахь гимнази * [[Вадуц]] дахь Мюлехолцын дунд сургуулийн цогцолбор дахь ''Реал сургууль Вадуц'' ба ''Ахлах сургууль Вадуц'' * [[Шаан]] дахь Шааны дунд сургууль ба Лихтенштайны спортын сургууль == Тээвэр == Лихтенштайнд 250 км хатуу хучилттай авто зам байдаг бөгөөд эдгээрийн 90 км нь унадаг дугуйн зам. 9.5 км төмөр зам нь Лихтенштайнаар дамжин [[Австри]], [[Швейцар|Швейцарыг]] холбодог. Лихтенштайнд дөрвөн төмөр замын өртөө байдаг: Шаан-Вадуц, Форст Хилти, Нендельн, Шаанвальд. Лихтенштайн автобус нь Швейцарын Postbus системийн охин компани боловч тусдаа ажилладаг. Автобусууд мөн Австрийн Фелдкирч хотод очдог. Лихтенштайн нисэх онгоцны буудалгүй. Хамгийн ойрын том нисэх онгоцны буудал бол [[Швейцар|Швейцарын]] [[Цюрих|Цюрих хотын]] ойролцоох Цюрих нисэх онгоцны буудал юм. Хамгийн ойрын жижиг нисэх буудал бол Сент Галлен нисэх онгоцны буудал юм. Фрийдрихсхафен нисэх онгоцны буудал нь 85 км-ийн зайд байдаг тул Лихтенштайнд нэвтрэх боломжийг олгодог. Хелипорт Балцерс гэх нисдэг тэрэгний буудалтай. == Соёл урлаг == [[Файл:KML_HAF_aussen_vom_Staedtle_Barbara_Buehler.jpg|left|thumb|Kunstmuseum ([[Лихтенштайны Урлагийн Музей]])]] [[Файл:Liechtensteinisches_Landesmuseum,_2014.JPG|thumb|[[Лихтенштайны үндэсний музей]]]] Жижиг хэмжээтэй тул Лихтенштайн нь гадны нөлөөнд хүчтэй өртсөн. "Лихтенштайны түүхэн нийгэмлэг" нь тухайн улсын соёл, түүхийг хадгалахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Улсын хамгийн том музей бол [[Лихтенштайны Урлагийн Музей|Урлагийн Музей]] бөгөөд олон улсын урлагийн чухал цуглуулга орчин үеийн урлагийн олон улсын музей юм. 2000 оны 11-р сард ашиглалтад орсон бөгөөд бетон болон хар базальт чулууны "хар хайрцаг" хэлбэртэй болжээ. Музейн цуглуулга нь Лихтенштайны үндэсний урлагийн цуглуулга юм. Өөр нэг чухал музей бол [[Лихтенштайны үндэсний музей]] бөгөөд Лихтенштайны соёл, байгалийн түүхэн музей юм. Мөн тамга тэмдэглэх музей, цанын музей, 500 жилийн настай хөдөөгийн амьдралын хэв маягийн музей байдаг. Хамгийн алдартай түүхэн дурсгалт газрууд бол Вадуц цайз, Гутенберг цайз, Улаан байшин, Шелленберг балгас юм. Хүн амын нэлээд хэсэг нь цайзад үндэсний баяр ёслолд оролцдог. Хөгжим, театр бол соёлын чухал хэсэг юм. == Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл == Лихтенштайны интернетийн үйлчилгээ үзүүлэгч, үүрэн холбооны оператор нь [[Шаан|Шаан хотод]] байрладаг Телеком Лихтенштайн юм. Тус улсад ганцхан телевизийн суваг байдаг, 2008 онд байгуулагдсан хувийн 1FLTV. Одоогийн байдлаар 1FLTV нь Европын Телевизийн холбооны гишүүн биш юм. 2004 онд байгуулагдсан L-Radio нь Лихтенштайны радио станцын үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд Триест хотод байдаг ба 1938 оны 10-р сарын 15-ны өдөр "Агаарын радио Лихтенштайн" нэртэй болжээ. Лихтенштайн бас хоёр том өдөр тутмын сонинтой; Лихтенштайны Ардын Сонин (''Liechtensteiner Volksblatt'') ба Лихтенштайны Эцэг Орон<ref>Монгол хэлэнд «эх орон» гэж хэрэглэдэг бол герман хэлэнд «эцэг орон» буюу «эцгийн орон» гэж хэрэглэдэг. Харин эх орон гэх утга нь германы хэлэнд үндсэн улс гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Жишээлбэл [[Калининград муж]]ийн эх орон нь [[Оросын Холбооны Улс]] гэх мэт.</ref> (''Liechtensteiner Vaterland''). Лихтенштайн дахь анхны мултимедиа компани нь [[Вадуц|Вадуц хотод]] байрладаг ManaMedia юм. == Спорт == Лихтенштайны хөлбөмбөгийн багууд Швейцарын хөлбөмбөгийн лигүүдэд тоглодог. Швейцарын хөлбөмбөгийн 2-р дивизион болох Швейцарын Challenge лигт тоглож буй FC Vaduz баг нь цомын тэмцээнд хамгийн амжилттай оролцсон баг. 2004 оны намар нэгэн баг хэдхэн сарын өмнө Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд ялагдаж байсан [[Португалын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Португалтай]] 2:2-оор тэнцсэн юм. 2008 оны Европын аварга шалгаруулах тэмцээний шалгаруулах шатанд Лихтенштайн Латвийг 1:0 харьцаатай хожсон нь Латвийн дасгалжуулагчийг огцруулах шалтгаан болов. Тэд 2007 оны 10-р сарын 17-нд Исландын шигшээг 3:0-аар буулган авлаа. Энэ нь Исландын шигшээ багийн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн хувьд хамгийн их хохирол юм. 2010 оны 9-р сарын 7-нд тэд [[Шотланд|Шотландын]] Глазго хотод болсон 1:1 харьцаатай тэнцсэн бөгөөд хоёрдугаар үед 1:0 харьцаатай байсан боловч 97 дахь минутад Стефен МакМанус оруулсан гоолын ачаар Лихтенштайн 2:1-ээр хожигдсон. 2011 оны 6-р сарын 3-нд Лихтенштайн Литвийг 2:0-ээр ялав. Лихтенштайнд илүүд үздэг спортын гол боломж бол уулын цанын спорт гэх мэт өвлийн спортын төрөл юм. Ханни Вензел 1980 оны өвлийн олимпоос хоёр алт, нэг мөнгөн медаль хүртсэн (1976 онд хүрэл медаль хүртсэн), түүний дүү Андреас 1980 онд нэг мөнгөн медаль хүртсэн. Нийт арван медалийн (бүгд уулын цанаар гулгахад) Лихтенштайн бусад улс орныхоос нэг хүнд ногдох олимпын медалийг илүү хүртжээ. Энэ бол ямар олимпод медаль хүртсэн хамгийн жижиг улс. Лихтенштайны бусад алдартай цаначид бол Марко Бюхэль, Вилли Фроммелт, Пол Фроммелт, Урсула Конзетт юм. Лихтенштайн бол эмэгтэйчүүдийн мэргэжлийн теннисчин Стефани Вогтын төрсөн нутаг юм. == Аюулгүй байдал ба Батлан хамгаалах == Лихтенштайны үндэсний цагдаа нь улс доторх дэг журмыг сахих үүрэгтэй. Үүнд 87 хээрийн офицер, 38 иргэний албан хаагч, нийт 125 ажилтан багтдаг. Тус улс дэлхийн хэмжээнд гэмт хэргийн түвшин доогуур. Лихтенштайны шоронд цөөн тооны хоригдол байдаг бөгөөд хоёр жилээс дээш хугацаагаар ял эдэлж байгаа хүмүүс [[Австри|Австрийн]] харьяалалд шилждэг. Лихтенштайны үндэсний цагдаа нь Австри, Швейцартай гурван талт цагдаагийн хүчний хооронд хил дамнасан нягт хамтын ажиллагаа хийх боломжийг олгодог гурван талт гэрээ байгуулдаг. Лихтенштайн нь төвийг сахих бодлогыг баримталдаг бөгөөд цэрэг зэвсэггүй байдаг цөөхөн орны нэг юм. Арми нь [[1866 он|1866 оны]] Австро-Пруссын дайнаас хойш удалгүй татан буугдсан бөгөөд Лихтенштайнд 80 хүний бүрэлдэхүүнтэй цэрэг байрлуулсан боловч тэд ямар ч тулалдаанд оролцоогүй байв. Лихтенштайнд алба хааж байсан сүүлчийн цэрэг [[1939 он|1939 онд]] 95 насандаа таалал төгсөв. 1980-аад онд Швейцарын арми их бууны сургуулилт хийж байгаад санамсаргүй байдлаар Лихтенштайны 161 хөлбөмбөгийн талбайтай тэнцэх хэмжээний ойг шатаасан байна. Энэ хэргээ цагаатгах үүднээс 2015 оны хүртэл 220.000 модыг тухайн газар шинээр тариалсан байдаг.<ref name="watson">[https://www.watson.ch/schweiz/wirtschaft/554711552-das-sind-die-11-groessten-fehlschlaege-der-schweizer-armee watson.ch: ''Verlorene Panzer, übermütige Rekruten und Wasserdiebstahl: Die 11 grössten Fails der Schweizer Armee'']</ref> [[2007 он|2007 оны]] гуравдугаар сарын 1-ний шөнө 170 хүний бүрэлдэхүүнтэй Швейцарын явган цэргийн анги бэлтгэл сургуулилтын үеэр цаг агаарын муу үзэгдэх орчин хязгаарлагдмал байснаас шалтгаалан төөрч яваад Лихтенштайны нутгийн гүн рүү 1,5 километр орсон байна. Швейцарын зэвсэгт хүчний гаргасан энэхүү алдааг [[Нью-Йорк Таймс]] сонин хүртэл ''«Швейцар Лихтенштайн руу 170 хүний бүрэлдэхүүнтэй довтоллоо»'' хэмээн бичигдэж байжээ.<ref name="watson" /> Дараа нь Швейцарын арми албан ёсоор уучлал гуйсанд Лихтенштайны дотоод яамны хэвлэлийн төлөөлөгч ''"Асуудал байхгүй, иймэрхүү зүйл тохиолдох ш дээ"'' гэж мэдэгджээ.<ref>{{cite web |title='Liechtenstein bank chief shot dead' |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26931814 |website=BBC News |date=7 April 2014}}</ref> [[2017 он|2017 онд]] Лихтенштайн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ын]] Цөмийн зэвсгийг хориглох тухай гэрээнд гарын үсэг зурав. == Гадаад холбоос == {{commonscat|Liechtenstein|Лихтенштайн}} {{wikiatlas|Liechtenstein}} * {{official website|http://www.liechtenstein.li/}} (in German and English) * [https://web.archive.org/web/20190816193920/https://www.fuerstenhaus.li/en/ Princely House of Liechtenstein] * [http://www.landtag.li/en/ Parliament of Liechtenstein] * [https://web.archive.org/web/20200527082734/https://www.regierung.li/default.aspx?lang=en Government of Liechtenstein] * [http://www.tourismus.li/en/ Official tourism of Liechtenstein] * [http://www.as.llv.li/ Statistics Office of Liechtenstein] {{in lang|de}} * {{CIA World Factbook link|ls|Liechtenstein}} * [https://web.archive.org/web/20121002063442/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/liechtenstein.htm Liechtenstein] from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{cite EB1911|wstitle=Liechtenstein|volume=16|short=x}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17535108 Liechtenstein profile] from [[BBC News]] == Эшлэл == {{Reflist|2}} {{NaviBlock |Европ |Хөтлөгч мөр Европын Чөлөөт Худалдааны Холбоо |ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Лихтенштайн| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] d11z0ksx9buuc6jz618alq4wwsh7e99 0 15849 856622 856443 2026-05-18T11:43:42Z HorseBro the hemionus 100126 856622 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] lqf8wciar1lsm7off0b63andhpso3p7 0 18025 856612 827501 2026-05-18T10:45:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856612 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Мел Гибсон | зураг = Mel Gibson 1990.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = ''Эйр Америка'' киноны нээлтийн үеэр, 1990 он | төрсөн нэр = Мел Колм-силь Жерард Гибсон | төрсөн_огноо= [[1956]] оны [[1 сарын 3]] | төрсөн_газар = [[Нью-Йорк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | нас барсан_огноо= | нас барсан_газар= | бусаднэр = | мэргэжил = Жүжигчин, кино найруулагч, продюсер, зохиолч | идэвхтэйжил = 1976-одоо | эхнэр = Робин Мур Гибсон (1980 онд гэрлэсэн,<br />2009 онд салсан<ref>{{cite web | date = August 16, 2010 | title = Mel Gibson uninjured in Malibu crash | url = http://www.cbc.ca/arts/film/story/2010/08/16/gibson-car-crash-malibu.html | accessdate = 2010-08-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100819035939/http://www.cbc.ca/arts/film/story/2010/08/16/gibson-car-crash-malibu.html | archivedate = 2010-08-19 | url-status = live }}</ref> | дотнотүнш = | website = }} '''Мел Колм-Силь Жерард Гибсон''' ({{lang-en|Mel Colm-Cille Gerard Gibson}}, ''1956 оны нэгпүгээр сарын 3-нд төрсөн'') нь [[Америк]]ийн [[жүжигчин]], [[кино]] [[найруулагч]], продюсер болон [[зохиолч]] юм. == Намтар == Мел Гибсон ({{lang-en|Mel Gibson}}) нэрээрээ олноо танил болсон тэрээр [[Нью-Йорк]] хотын Уестчестър тойргийн Пийксил хотод 11 хүүхэдтэй америк-ирланд гэр бүлийн зургаа дахь нь болон мэндэлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/arts/2008/0208/gibsonm.html |title=Mel Gibson to be honoured at IFTA ceremony&nbsp;– RTЙ Ten |publisher=Rte.ie |date= |accessdate=2010-07-12}}</ref><ref>{{cite news|author=Lawrence Donegan |url=http://www.guardian.co.uk/film/2004/feb/29/religion.world |title=Observer profile |publisher=Guardian |date= 2004-02-29|accessdate=2010-07-12 | location=London}}</ref> Түүний эцэг болон эцгийн талын ах дүүс<ref>{{cite web|url=http://www.wargs.com/other/gibson.html |title=Ancestry of Mel Gibson |publisher=Wargs.com |date= |accessdate=2008-10-22}}</ref> нь урлагийн хүмүүс байсан тул хүүхдүүд нь тэр дундаа Гибсон болон Дональ нар нь урлагийн авъяастай байжээ. Гибсоны нэрний хувьд эхний үе нь «Гэгээн Мел» болон «Епископ Ардага», хоёр дахь үе нь «Колумба» (нутгийн хуучны дуудлага нь ''Colm-Cille'') нарын Ирландын түүхэн санваартнуудын нэрнээс үүсэлтэй ажээ. 12 настайдаа гэр бүлийнхнийхээ хамт [[Австрали]]йн [[Сидней]] хотод шилжин сууршиж, тэндээ жүжигчний мэргэжлээр Австралийн Драмын урлагийн Үндэсний их сургуулийг төгсчээ. [[1979]] онд дэлгэцийн бүтээлийн гараагаа «Бүгчим зун»<ref name="SunTSA">{{cite news|url=http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article73313.ece|title=Gibson blushes as first screen kiss surfaces|date=July 10, 2005|work=The Sunday Times|accessdate=20 July 2010}}</ref> киногоор эхлүүлсэн бөгөөд тухайн жилээ «Тим», «Галзуу Макс» гэх кинонуудад гол дүрд тоглож<ref name="Atterton, Margot 1984. p 86">Atterton, Margot. (Ed.) ''The Illustrated Encyclopaedia of Australian Showbiz'', Sunshine Books, 1984. ISBN 0-86777-057-0 p 86</ref>, эргүүлийн цагдаагийн офицер, мотоцикльч Макс Рокатанскигийн дүрээр хэд хэдэн шагналд нэр дэвшиж байсан байна. Кинонд тоглосоны хөлс чамгүй мөнгө олсон тэрээр ирээдүйн эхнэр Робины хамт Хойд Австралийн Аделаиде хотод бие даан амьдрах болжээ. [[1981]] он, Австралийн кино дэлгэцийн шинэ танил болсон<ref>Mercado, Andrew. ''Super Aussie Soaps'', Pluto Press Australia, 2004. ISBN 1-86403-191-3 p 111</ref><ref>Mercado, Andrew. ''Super Aussie Soaps'', Pluto Press Australia, 2004. ISBN 1-86403-191-3 p 154-156</ref><ref>Moran, Albert. Moran's Guide to Australian TV Series, Allen & Unwin, 1993. ISBN 0-642-18462-3 p 371-2</ref> Гибсон «Галзуу Макс» цувралын хоёрдугаар ангид тоглон түүгээрээ Америкийн кино дэлгэцийн оддын хүрээлэл [[Холливуд]]ын замналаа эхлүүлсэн байна.<ref>{{cite web |first=Joe |last=Valdez |title=Mad Max Beyond Thunderdome (1985) |url=http://thisdistractedglobe.com/2007/12/20/mad-max-beyond-thunderdome-1985/ |work=This Distracted Globe |date=2007-12-20 |access-date=2010-08-24 |archive-date=2009-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727141051/http://thisdistractedglobe.com/2007/12/20/mad-max-beyond-thunderdome-1985/ |url-status=dead }}</ref> 1984 онд тухайн жилийнхээ шилдэгт зүй ёсоор тооцогдох гурван кинонд жүжигчин [[Энтони Хопкинс]], Сисси Спейсек, Дайан Китон нартай хамтран гол дүрүүдэд тогложээ. Австралийн найруулагч Рожер Доналдьсоны найруулсан түүхэн сэдэвт «Баунти» кинонд хөлөг онгоцны офицер Флетчер Кристианы дүр, Америкийн найруулагч Марк Райделийн найруулсан Оскарын шагналд нэр дэвшиж байсан «Гол» кинонд фермийн эзэн Том Гарвиний дүр, болсон явдлаас сэдэвлэн Австралийн найруулагч Жиллиан Армстронгийн найруулсан «Хатагтай Соффельд» кинонд Эд Биддлийн дүрийг тус тус бүтээж Холливудын жүжигчин болсон юм. [[1985]] онд «Галзуу Макс» цуврал киноны гуравдугаар ангид тоглоод түр завсарласан<ref name="Morris">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/film/2000/jul/16/comment.features|title=Mel Gibson: Proud or prejudiced?|last=Morris|first=Mark|date=July 16, 2000|work=The Observer|accessdate=19 July 2010 | location=London}}</ref> Гибсон 1987 онд Америкийн найруулагч Ричард Доннерийн найруулсан инээдмийн сэдэвт-тулаант «Үхлийн зэвсэг» кинонд [[Лос-Анжелес]]ийн цагдаагийн газрын мөрдөгч Мартин Риггсийн дүрийг бүтээсэн<ref name="Adler">{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1547464/20061206/story.jhtml|title=From 'Mad Max' To His Infamous Rant: Mel Gibson's Highs And Lows|last=Adler|first=Shawn|date=December 7, 2006|work=MTV.com|accessdate=19 July 2010|archive-date=16 Есдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100916091959/http://www.mtv.com/news/articles/1547464/20061206/story.jhtml|url-status=dead}}</ref> бол найруулагч Роберт Тауны найруулсан гэмт хэргийн сэдэвт онц сонирхолтой «Текилагийн өглөөний нар» хар тамхины наймаачин байсан Дэйл «Мак» МакКассикийн дүрийг [[1988]] онд бүтээв. [[1990]] онд нээлтээ хийсэн «Утсан дээрх шувуу» кинонд хар тамхины наймааг илрүүлэхэд тагнуулын төв газрын ажилтанд тусалж буй ялтан Рик Жармин, Америкийн кино үйлдвэр «Icon продакшны» анхны бүтээл [[Уильям Шекспир]]ийн «Гамлет» зохиолоос сэдэвлэсэн «Гамлет» киноны<ref name="NewsMaxIP">{{cite web|url=http://archive.newsmax.com/archives/ic/2004/9/22/100824.shtml|title=Gibson to Get Hollywood Producer of the Year Award|last=the NewsMax.com Staff|date=September 22, 2004|work=[[NewsMax.com]]|accessdate=19 July 2010|archive-date=22 Долдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722100532/http://archive.newsmax.com/archives/ic/2004/9/22/100824.shtml|url-status=dead}}</ref> Гамлет, «Эйр Америка» кинонд [[Вьетнамын дайн]]ы үеэр [[Лаос]]ын нутагт осолддог "Эйр Америка" зорчигч тээврийн онгоцны нисгэгч Жен Риакийн дүрийг тус тус бүтээжээ. [[1989]] онд байгуулагдсан «Icon продакшн» нь Гибсоны өөрийн нь үүсгэн байгуулсан өдгөөгийн кино үйлдвэрүүдийн томоохон төлөөллийн нэг юм. Гибсон [[1992]] онд «Үхлийн зэвсэг», [[1994]] онд «Маверик», «Каспер» зэрэг кинонуудад гол дүрүүдийг бүтээсэн ба улмаар, [[1995]] онд [[Оскарын шагнал|Оскарын]] 10 номинацид нэр дэвшиж "Шилдэг зураг авалт", "шилдэг найруулагч", "шилдэг бүтээл", "шилдэг дууны найруулга", "шилдэг нүүр будалт" зэрэг таван шагналыг хүртсэн «[[Хатан зоригтон (кино)|Хатан зоригтон]]» кинонд [[Шотланд]]ын эрх чөлөөний нэрт тэмцэгч Уильям Уоллесын дүрийг бүтээж өөрөө найруулагч, продюсерээр ажиллаж дэлгэцийн урлагийн бүхий л хүндтэтгэлийг хүлээсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/aa95.html |title=1995 Academy Awards |publisher=Filmsite.org |date= |accessdate=2010-07-12}}</ref><ref>[http://www.cnn.com/2007/SHOWBIZ/Movies/03/29/movie.battles/] The best&nbsp;– and worst&nbsp;– movie battle scenes April 2, 2007</ref> Түүний [[2000]] онд гол дүрд нь тоглосон «Эх оронч», «Эмэгтэй хүн юуг хүсдэг вэ» болон дуу оруулсан «Тахианууд оргосон нь» зэрэг кинонуудын орлого бүгд 100 сая долларыг хол давж шилдэг бүтээлүүдийн тоонд зүй ёсоор тооцогддог билээ.<ref>{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?id=melgibson.htm |title=Mel Gibson |work=Box Office Mojo accessdate=2009-05-24}}</ref> 612 сая орчим [[Америк доллар|долларын]] ашигаараа<ref name="PassionBOM">{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=passionofthechrist.htm|title=The Passion ofthe Christ (2004) - Box office Mojo|work=[[Box Office Mojo]]|accessdate=19 July 2010}}</ref> бүх цагийн ашиг орлогоороо тэргүүлэгч киноны жагсаалтын эхний 60 дугаарт орох [[2004]] оны «Христийн хилэн»<ref>{{cite web|url=http://www.aintitcool.com/?q=node/13351 |title=Jesus Christ!! What&nbsp;– Ain't It Cool News: The best in movie, TV, DVD, and comic book news |publisher=Aintitcool.com |date= |accessdate=2008-10-22}}</ref> киног Гибсон бичиж, найруулан продюсерээр нь ажиллаж, түүний «Icon продакшн» бүтээсэн байдаг юм.<ref name =waywithwords>{{cite news |title= Gibson's way with words |url=http://www.usatoday.com/life/people/2006-07-31-gibson-remarks_x.htm |first= |last= |work=USA Today |date=2006-08-01}}</ref> == Хувийн амьдрал == Гибсон «Галзуу Макс» киноны нэгдүгээр ангид тоглосоныхоо дараахан танилцсан<ref>{{cite news |first=REBEKAH |last=DEVLIN |title=Star's family farewell father |date=2007-10-16 |work=The Advertiser |url=http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,22591118-2682,00.html |accessdate=2009-06-06 |archiveurl=https://archive.ph/20120526200246/http://www.adelaidenow.com.au/news/south-australia/stars-family-farewell-father/story-e6frea83-1111114649483 |archivedate=2012-05-26 |url-status=live }}</ref> Робин Денис Мур хэмээх эмэгтэйтээгээ 1980 оны зургаадугаар сарын 7-нд гэр бүл болжээ.<ref>Mel Gibson: Living Dangerously, Wensley Clarkson, Thunder's Mouth Press, New York, 1993, page 125.</ref> Нэг охин, зургаан хүүгийн эцэг эх болж улмаар хоёр ач хүүгийнхээ зулайг үнэрлэсэн<ref>{{cite web|last=Jones |first=Oliver |url=http://www.people.com/people/article/0,,20273928,00.html |title=INSIDE STORY: Meet Mel Gibson's Children&nbsp;— Mel Gibson |publisher=People.com |date=2009-04-21 |accessdate=2010-07-18}}</ref> тэр хоёр [[2006]] оны наймдугаар сард тусдаа амьдрахаар шийдэн<ref name="People1">{{cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20272589,00.html|title=Source: Tension Between Mel Gibson and Wife Was Obvious|date=April 15, 2009|work=People|accessdate=20 July 2010}}</ref>, [[2009]] оны дөрөвдүгээр сарын 13-нд гэр бүлээ цуцалсан<ref name="Telegraph09">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/5151901/Mel-Gibsons-marriage-ends-after-28-years-and-beach-embrace-pictures.html|title=Mel Gibson's marriage ends after 28 years and beach embrace pictures|date=April 14, 2009|work=The Daily Telegraph|accessdate=20 July 2010 | location=London}}</ref> байдаг байна. Одоо Гибсон [[Орос]]ын [[төгөлдөр хуур]]ч, дуу зохиогч Оксана Григорьеватай хамтран амьдарч байгаа.<ref name="Tedmanson">{{cite news|url=http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6189904.ece|title=Mel Gibson debuts Russian girlfriend Oksana Grigorieva|last=Tedmanson|first=Sophie|date=April 29, 2009|work=The Sunday Times|accessdate=20 July 2010|location=London|archive-date=19 Тавдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519061256/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6189904.ece|url-status=dead}}</ref> == Кино == === Тоглосон бүтээлүүд === {| class = "wikitable" |- ! Он || Англи нэр || Монгол нэр || Дүр || Цалин, [[Америк доллар|$]] |- | 1977 || [[:en: Summer City (film)|Summer City]] || Бүгчим зун || ''Сколлоп'' || 400 |- | 1979 || [[:en: Tim (film)|Tim]] || Тим || ''Тим'' || |- | 1979 || [[:en: Mad Max (film)|Mad Max]] || Галзуу Макс || ''Макс Рокатански'' || 15 000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1980 || [[:en: The Chain Reaction (film)|The Chain Reaction]] || Харгис гинж || ''төмөр сахал'' || |- | 1981 || [[:en: Gallipoli (film)|Gallipoli]] || Галлиполи || ''Фрэнк Данн'' || 35 000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1981 || [[:en: Mad Max-2 (film)|Mad Max-2]] || Галзуу Макс 2 || ''Макс Рокатански'' || |- | 1982 || [[:en: Special forces Z (film)|Special forces Z]] || Z тусгай салаа || ''ахмад Келли'' || 1000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1982 || [[:en: The Year of Living Dangerously (film)|The Year of Living Dangerously]] || Амьдралын аюултай жилүүд || ''Гай Гэмильтон'' || |- | 1984 || [[:en: The Bounty (film)|The Bounty]] || Баунти || ''хөлгийн ахмадын туслах'' || |- | 1984 || [[:en: The River (film)|The River]] || Гол || ''Том Гарви'' || 500 000 |- | 1984 || [[:en: Mrs. Soffel (film)|Mrs. Soffel]] || Хатагтай Соффель || ''Эд Биддл'' || |- | 1985 || [[:en: Mad Max-3 (film)|Mad Max-3]] || Галзуу Макс 3 || ''Макс Рокатански'' || 1 200 000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1987 || [[:en: Lethal Weapon (film)|Lethal Weapon]] || Үхлийн зэвсэг || ''Мартин Риггс'' || |- | 1988 || [[:en: Tequila Sunrise (film)|Tequila Sunrise]] || Текилагийн өглөөний нар || ''Дэйл «Мак» МакКассик'' || |- | 1989 || [[:en: Lethal Weapon 2 (film)|Lethal Weapon 2]] || Үхлийн зэвсэг 2 || ''Мартин Риггс'' || |- | 1990 || [[:en: Hamlet (film)|Hamlet]] || Гамлет || ''Гамлет'' || |- | 1990 || [[:en: Bird On A Wire (film)|Bird On A Wire]] || Утсан дээрх шувуунууд || ''Рик Жармин'' || |- | 1990 || [[:en: Air America (film)|Air America]] || Эйр Америка || ''Жен Риак'' || |- | 1992 || [[:en: Forever Young (film)|Forever Young]] || Үргэлж залуугаараа || ''ахмад Дэниел МакКормик'' || |- | 1992 || [[:en: Lethal Weapon 3 (film)|Lethal Weapon 3]] || Үхлийн зэвсэг 3 || ''Мартин Риггс'' || 10 000 000 |- | 1993 || [[:en: Man Without a Face (film)|Man Without a Face]] || Нүүргүй хүн || ''Жастин МакЛеод'' || |- | 1994 || [[:en: Maverick (film)|Maverick]] || Маверик || ''Брэт Мэверик'' || 15 000 000 |- | 1995 || [[:en: Braveheart (film)|Braveheart]] || [[Хатан зоригтон (кино)|Хатан зоригтон]] || ''Уильям Уоллес'' || |- | 1995 || [[:en: Casper (film)|Casper]] || Каспер || ''камео'' || |- | 1995 || [[:en: Pocahontas (Disney)|Pocahontas]] || Покахонтас || ''Жон Смит'' || |- | 1996 || [[:en: Ransom (film)|Ransom]] || Золиос || ''Том Маллен'' || 20 000 000 |- | 1997 || [[:en: Conspiracy Theory (film)|Conspiracy Theory]] || Хуйвалдааны онол || ''Жерри Флетчер'' || 20 000 000 |- | 1997 || [[:en: Fathers' Day (film)|Fathers' Day]] || Аавуудын өдөр || ''Скотт'' || |- | 1997 || [[:en: Fairy Tale: A True Story (film)|Fairy Tale: A True Story]] || Жигтэй түүх || ''эцэг Фрэнсиса'' || |- | 1998 || [[:en: Lethal Weapon 4 (film)|Lethal Weapon 4]] || Үхлийн зэвсэг 4 || ''Мартин Риггс'' || 25 000 000 |- | 1999 || [[:en: Payback (film)|Payback]] || Төлөөс || ''Портер'' || |- | 2000 || [[:en: What Women Want (film)|What Women Want]] || Эмэгтэй хүн юуг хүсдэг вэ || ''Ник Маршалл'' || |- | 2000 || [[:en: Million Dollar Hotel (film)|Million Dollar Hotel]] || Сая долларын зочид буудал || ''Мөрдөгч Скиннер'' || |- | 2000 || [[:en: Patriot (film)|Patriot]] || Эх оронч || ''Бенжамин Мартин'' || 25 000 000 |- | 2002 || [[:en: We Were Soldiers (film)|We Were Soldiers]] || Бид эр цэргүүд байсан юм || ''дэд хурандаа Хэл Мур'' || 25 000 000 |- | 2002 || [[:en: Signs (film)|Signs]] || Мөр || ''хутагт Грэм Хесс'' || 25 000 000 |- | 2003 || [[:en: Singing Detective (film)|Singing Detective]] || Мөрдөгч || ''доктор Гиббон'' || |- | 2004 || [[:en: Paparazzi (film)|Paparazzi]] || Папарацци || ''эмнэлгийн өвчтөн'' || |- | 2006 || [[:en: Who Killed the Electric Car? (film)|Who Killed the Electric Car?]] || Цахилгаан машиныг хэн эвдэв? || ''камео'' || |- | 2010 || [[:en: Edge of Darkness (2010 film)|Edge of Darkness]] || Харанхуйн хөвөө || ''Томас Крэйвен'' || |} === Найруулагчаар ажилласан бүтээлүүд === * Нүүргүй хүн 1993 ({{lang-en|Man Without a Face}}) * [[Хатан зоригтон (кино)|Хатан зоригтон]] 1995 ({{lang-en|Braveheart}}) * Христийн хилэн 2004 ({{lang-en|Passion of the Christ}}) * Апокалипсис 2006 ({{lang-en|Apocalypto}}) * Зэрлэг хүн (2004—2005) ({{lang-en|Complete Savages}}) == Амжилт болон шагналууд == [[Зураг:Mel Gibson with Domenica.jpg|thumb|right|Мел Гибсон, 2007]] * People's Choice Awards: Favorite Motion Picture Actor (1991,<ref name="PC91">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=1991|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 1991|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 1997,<ref name="PC97">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=1997|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 1997|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 2001,<ref name="PC01">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=2001|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 2001|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 2003,<ref name="PC03">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=2003|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 2003|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 2004)<ref name="PC04">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=2004|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 2004|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> * People's Choice Awards: Favorite Motion Picture Star in a Comedy (2001)<ref name="PC01" /> * ShoWest Award: Male Star of the Year (1993)<ref name="SW93">{{cite news|url=http://news.google.com/newspapers?id=y6AaAAAAIBAJ&sjid=kiwEAAAAIBAJ&pg=6150,3605399&dq=showest+1993+male+star+of+the+year&hl=en|title=Star-gazing|date=March 13, 1993|work=The Milwaukee Journal|accessdate=18 July 2010|archive-date=4 Есдүгээр сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904042941/https://news.google.com/newspapers?id=y6AaAAAAIBAJ&sjid=kiwEAAAAIBAJ&pg=6150,3605399&dq=showest+1993+male+star+of+the+year&hl=en|url-status=dead}}</ref> * ShoWest Award: Director of the Year (1996)<ref name="DeArmond">{{cite news|url=http://www.lasvegassun.com/news/1996/mar/08/travolta-bullock-honored/|title=Travolta, Bullock honored|last=DeArmond|first=Michelle|date=March 8, 1996|work=[[Las Vegas Sun]]|accessdate=18 July 2010}}</ref> * American Cinematheque Gala Tribute: American Cinematheque Award (1995)<ref name="BWW">{{cite web|url=http://movies.broadwayworld.com/article/Matt_Damon_20010101|title=Jennifer Garner and Sarah Silverman Added to All-Star Lineup Honoring Matt Damon|last=BWW News Desk|date=March 25, 2010|work=Broadway World|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Hasty Pudding Theatricals: Man of the Year (1997)<ref name="Rush">{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/archives/gossip/1997/02/25/1997-02-25_contract_talks_put_sly_on_th.html|title=CONTRACT TALKS PUT SLY ON THE CUTTING EDGE|last=Rush|first=George|coauthors=Molloy, Joanna; Jones, Baird|date=February 25, 1997|work=New York Daily News|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Australian Film Institute: Global Achievement Award (2002)<ref name="Sams">{{cite news|url=http://www.smh.com.au/articles/2002/12/07/1038950236382.html|title=Gulpilil leads lesser lights to glory|last=Sams|first=Christine|date=December 9, 2002|work=The Sun-Herald|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Honorary Doctorate Recipient and Undergraduate Commencement Speaker, Loyola Marymount University (2003)<ref name="LMU">{{cite web|url=http://www.lmu.edu/sites/News___Media/Media/News_Releases/News_Releases_2003/MAY_1003_GIBSON_SPEAKS_AT_LMU_S_UNDERGRADUATE_COMMENCEMENT_PR.htm|title=MAY 1003 GIBSON SPEAKS AT LMU'S UNDERGRADUATE COMMENCEMENT PR|work=lmu.com|publisher=Loyola Marymount University|accessdate=18 July 2010|archive-date=22 Долдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722202259/http://www.lmu.edu/sites/News___Media/Media/News_Releases/News_Releases_2003/MAY_1003_GIBSON_SPEAKS_AT_LMU_S_UNDERGRADUATE_COMMENCEMENT_PR.htm|url-status=dead}}</ref> * World's most powerful celebrity by US business magazine ''Forbes'' (2004)<ref name="CNNMoney">{{cite news|url=http://money.cnn.com/2004/06/17/news/newsmakers/forbes_stars/?cnn=yes|title=Jesus helps Mel hit No. 1|date=June 18, 2004|work=CNNMoney.com|accessdate=18 July 2010|archive-date=12 Наймдугаар сар 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812125159/https://money.cnn.com/2004/06/17/news/newsmakers/forbes_stars/?cnn=yes|url-status=dead}}</ref> * Hollywood Reporter Innovator of the Year (2004)<ref name="Galloway">{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000719418|title=Innovator of the Year: Mel Gibson|last=Galloway|first=Stephen|date=November 15, 2004|work=The Hollywood Reporter|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Honorary fellowship in Performing Arts by [[Limkokwing University of Creative Technology|Limkokwing University]] (2007)<ref name="MalStar">{{cite news|url=http://thestar.com.my/education/story.asp?file=/2007/9/23/education/18937265&sec=education|title=Awestruck by ‘Lethal Weapon’|date=September 23, 2007|work=Malaysia Star|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Outstanding Contribution to World Cinema Award at the [[Irish Film and Television Awards]] (2008)<ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/arts/2008/0208/gibsonm.html |title=Mel Gibson to be honoured at IFTA ceremony |publisher=Rte.ie |date= |accessdate=2008-10-22}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Намтар == * {{cite book | title=The Films of Mel Gibson | last=McCarty | first=John |location=New York | publisher=Citadel | year=2001 | month=September | isbn=0806522267}} * {{cite book | title=Mel Gibson: Man on a Mission | last=Clarkson | first=Wensley | location=London | publisher=John Blake | year=2004 | month=September | isbn=1-85782-537-3}} == Холбоос == {{commons|Mel Gibson}} * {{imdb|0000154}} * {{dmoz|Arts/People/G/Gibson,_Mel/}} * [https://archive.is/20121209021309/www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1174684,00.html/ "Exclusive: Mel Gibson's Apocalyto Now"] (sic), by Tim Padgett/Veracruz, ''Time'' magazine {{DEFAULTSORT:Гибсон, Мел}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] r9ylf9vv70apn4t8ix25rrpx5pjncbw 0 18231 856580 749832 2026-05-18T03:52:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856580 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Бирмингем Сити | current = 2010-11 оны Премьер лиг | image = | fullname = Хөлбөмбөгийн Бирмингем Сити баг | nickname = Цэнхэрүүд<!-- please don't add Brum as a nickname, that applies to the city as a whole, not to the football club --> | shortname = | founded = 1875 онд<br /> ''Смолл Хит Альянс''<small>/эзгүй бага газрын холбоо/</small> | dissolved = | ground = Сент-Эндрюс | capacity = 30,009 | owntitle = Дарга | owner = {{flagicon|}}Карсон Енг | chairman = Вико Хуй | mgrtitle = Дасгалжуулагч | manager = {{flagicon|SCO}}Алекс Маклиш | ахлагч = {{flagicon|NIR}}[[Стивен Карр]] | league = ''Championship (D2'') | season = 2018/19 | position = 17 дүгээр байр | pattern_la1=_whiteband |pattern_b1=_whiteV_shallow |pattern_ra1=_whiteband | leftarm1=000099|body1=000099|rightarm1=000099|shorts1=FFFFFF|socks1=000099| | pattern_la2=|pattern_b2=_vneckonwhite|pattern_ra2= | leftarm2=FFFFFF|body2=000099|rightarm2=FFFFFF|shorts2=000099|socks2=FFFFFF| }} '''Хөлбөмбөгийн Бирмингем Сити баг''' ({{lang-en|Birmingham City Football}}) нь [[Англи]]йн өрнөдийн нутаг [[Уэст Мидлендс]] дүүргийн [[Бирмингем]] хотоос гаралтай хөлбөмбөгийн баг юм. [[1875]] онд '''Смолл Хит Альянс''' нэртэйгээр байгуулагдсан тус баг [[1888 он|1888]] онд нэрээ '''Смолл Хит''' болгон өөрчилсөн бол [[1905]] онд '''Бирмингем''', хамгийн сүүлд [[1943]] онд '''Бирмингем Сити''' болгон өөрчилсөн түүхтэй.<ref name="clubname">Matthews, ''Encyclopedia'', 'Club name', p. 55. "City was added to Birmingham (to make Birmingham City Football Club) in the summer of 1943 (and not 1945 as previously thought). The official Blues home programmes for the 1943–44 season clearly show Birmingham City Football Club on the front cover."</ref> Бирмингем Сити '''2008-09''' оны улиралын төгсгөлд «Лигийн АШТ-ээс» дээд дивиз буюу [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] дэвших болзол ханган өдгөө зургаа дахь улирлын нүүрийг үзэж буй. Смолл Хит нэртэйгээр гараагаа эхлүүлсэн тус баг [[1892]] онд Английн хөлбөмбөгийн лигийн хоёрдугаар дивиз байгуулагдахад анхны гишүүн багаар оролцож байсан бөгөөд [[1950]] болон [[1960]]-аад онуудад багийн түүхэн амжилтуудаа үзүүлж байсан байна. Тэдний ''1955-56'' оны улиралд нэгдүгээр дивизийн зургаадугаар байр, тухайн оны «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомын» тэмцээний аман хүзүү, мөн [[1960]] ба [[1961]] оны «Inter-Cities Fairs Cup» /1955-1971 оны хооронд зохиогдож байсан/ тэмцээн болон [[1963]] оны «Лигийн цомын» шигшээ тоглолтуудын аваргаар тус тус шалгарч байсан зэрэг хамгийн оргил амжилтууд нь юм.<ref name="footballsite">{{cite web |url=http://www.footballsite.co.uk/Statistics/ClubbyClub/ClubHistories/Birmingham.htm |title=Birmingham City |accessdate=1 October 2007 |publisher=Football Facts and Figures |archive-date=7 Нэгдүгээр сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107023446/http://www.footballsite.co.uk/Statistics/ClubbyClub/ClubHistories/Birmingham.htm |url-status=dead }}</ref> [[1986]] оноос [[2002]] оныг хүртлэх чамгүй урт хугацаанд тэргүүн дивизэд амжилттай тоглосон Бирмингем Сити энэ хүртлэх хугацаанд хоёр ч удаа гуравдугаар давхаргад унаад авсан бөгөөд энэ үедээ нэг болон хоёрдугаар дивизийн багуудын дунд зохиогддог «Johnstone's Paint» цомын тэмцээнд түрүүлсэн амжилттай. [[1906]] оноос хойш одоог хүртэл «Сент-Эндрюс» буюу «Гэгээн Эндрюсийн» цэнгэлдэх хүрээлэндээ тоглож байгаа бөгөөд харьяа нэгт [[Астон Вилла]] багтайгаа олон жилийн турш «Бирмингемийн дербиг» өгөө аваатайгаар хийсээр ирсэн түүхтэй. Үндсэн өмсгөл цэнхэр өнгөтэй тул тус багийг «цэнхэрүүд», харин хөгжөөн дэмжигчдийг нь «цэнхэр хамартнууд» гэж хочлох нь бий. == Түүх == Бирмингем Сити баг нь 1875 онд «Смолл Хит Альянс» нэртэйгээр байгуулагдсан ба 1877 оноос «Мюнцийн гудамж» нэртэй цэнгэлдэхээ нээгдэхэд талбай дээрх тоглолтуудаа явуулах болжээ. 1885 онд багийн статусаа мэргэжлийн болгосон<ref name="BCFCrecords">{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/Records/0,,10412,00.html |title=Birmingham City Records |publisher=Birmingham City F.C |accessdate=25 June 2010 |archive-date=22 Долдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722090845/http://www.bcfc.com/page/Records/0%2C%2C10412%2C00.html |url-status=dead }}</ref> бөгөөд улмаар гурван жилийн дараа захирлуудын зөвлөл бүхий анхны хөлбөмбөгийн баг компани<ref>{{cite web |url=http://www.le.ac.uk/so/css/resources/factsheets/fs10.html |title=Fact Sheet 10: The 'New' Football Economics |last1=Williams |first1=John |last2=Neatrour |first2=Sam |publisher=[[University of Leicester]] |year=2002 |month=March |accessdate=6 September 2009}}</ref> болж нэршлээ «Смолл Хит Ф.К. ХХК» болгожээ.<ref name="MCR8">Matthews, ''Complete Record'', p. 8.</ref> 1888 онд байгуулагдсан «нэгдүгээр дивизийн» эгнээнд багтаж амжаагүй 14 багуудын дунд «Football Alliance» хэмээх лигийн тэмцээнийг явуулах болсон ба ''1889-90'' оны улирлаас «Смолл Хит» гурван улирал буюу статусаа «хоёрдугаар дивиз» болох хүртэл нь тоглож, нэг ёсондоо лигийн гараагаа эхлүүлсэн тэр байлаа. 1892 онд Смолл Хит хоёрдугаар дивизэд түрүүлэн хяналтын тоглолтонд «Дарвин» багтай тоглон хожигдож<ref name=FCHDSH>{{cite web |archiveurl=http://web.archive.org/web/20080614003528/www.fchd.info/SMALLHEA.HTM |title=Small Heath |work=Football Club History Database (FCHD) |publisher=Richard Rundle |archivedate=14 June 2008}}</ref> дараа улиралд дээд дивизэд дэвших<ref>Matthews, ''Complete Record'', pp. 12–13.</ref> боломжоо алдсан байсан бол 1894 онд өнөөх «Дарвин» багтайгаа дахин хяналтын тоглолтонд таарч 3-1 харьцаагаар хожиж, дэвшиж тоглох болжээ. Смолл Хит баг 1905 онд «Бирмингем» хэмээн өөрчлөн жилийн дараа «Сент-Эндрюс» хэмээх шинэ цэнгэлдэх хүрээлэнд шилжсэн юм. «Сент Эндрюс» дэх анхны тоглолтоо 1906 онд [[Мидлсборо (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсборо]] багтай хийж байв. 1908 онд Бирмингем дивизээсээ унасан бөгөөд хоёрдугаар дивизээсээ хоёр жилийн дараа мөн унаж лигт [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] дуустал гарч ирж чадаагүй юм. Хамгаалагч Фрэнк Уомак, довтлогч Жонни Кросби нарын туршлагатай тоглогчдоор ахлуулсан Бирмингемчүүд 1920-21 оны улиралд хоёрдугаар дивизийн хоёр дахь түрүүгээ авсан байна.<ref>Matthews, ''Complete Record'', p. 14.</ref> Энэ үеийн бүрэлдэхүүнд 515 тоглолтонд оролцож багийн түүхэн амжилтын эзэн болсон Англи тоглогч Уомак (20 жил тоглосон)<ref>Matthews, ''Complete Record'', pp. 135–36.</ref>, 409 тоглолтонд оролцож байсан [[Шотланд]] тоглогч Кросби (12 жил тоглосон), 445 тоглолтонд оролцон 267 гоол оруулсан болон [[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн]] шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд 12 тоглолтонд оролцсон довтлогч Жо Брэдфорд (19 настай) нар байжээ.<ref>Matthews, ''Complete Record'', p. 74.</ref> 1931 онд Лесли Кнайтоны (1928-1933) удирдлаган дор Бирмингемчүүд [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомын шигшээ тоглолтонд анх удаагаа шалгаран [[Вест Бромвич Альбион]] багт 2-1 харьцаагаар ялагдав. 18 улирлын турш тэргүүн дивизэд Бирмингем тогтвортой тоглоход хаалгач Харри Гиббсийн тоглолтын ур чадвар хангалттай нөлөө үзүүлж<ref name="cr15-17">Matthews, ''Complete Record'', pp. 15–17.</ref> байсан бөгөөд 1939 онд түүнийг [[Астон Вилла]] баг руу явсан жил нь Бирмингем доод дивиз рүүгээ дахин унасан юм. 1943 он гэхэд өнөөдрийн нэршлээ олж хөлбөмбөгийн «Бирмингем Сити» баг болсон тэд аль хэдийн лигээс хасагдсан байжээ. Дасгалжуулагч Харри Сторерийн удирдлаган дор 1945 онд Өмнөдийн лигт түрүүлж хоёрдугаарт дивизэд дэвшсэн төдийгүй АХХ-ны цомын хагас шигшээд шалгараад авсан байна. 1954 оны арваннэгдүгээр сард Артур Турнер хэмээх эрхэм дасгалжуулагчаар томилогдсоныхоо дараахан Бирмингемчүүд хоёрдугаар дивиздээ түрүүлэн сая нэг тэргүүн дивизэд дэвших болзлоо хангасан ба улирлын эхнээс тун сайн тоглолт үзүүлсээр зургаадугаар байранд орж нэгдүгээр дивиз дэх хамгийн шилдэг амжилтаа үзүүлжээ. Түүнчлэн 1956 онд АХХ-ны цомын аваргын төлөөх тоглолтонд шалгарсан хэдий ч [[Манчестер Сити]] багт [[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмблид]] 3-1 харьцаагаар хожигдсон бөгөөд энэ тоглолтыг АХХ-ны цомын шигшээ тоглолтуудаас хамгийн шилдэг түүхэн тоглолт гэж нэрлэдэг билээ. Дараа жил мөнхүү тэмцээний хагас шигшээд шалгарч тухайн үеийн [[Манчестер Юнайтед]] багийн Басбигийн жаалуудад 2-0 харьцаагаар ялагдаж байв. 1955-1971 оны хооронд зохиогддог байсан Европын орнуудын лигийн багуудын дундахь Inter-Cities Fairs Cup тэмцээнд Англичууд анх удаагаа оролцсон бөгөөд улсаа төлөөлөн Бирмингем Сити 1956 тавдугаар сарын 15-нд [[Итали]]йн [[Интернационале]] багтай хэсгийн эхний тоглолтоо хийж гоолгүйгээр тэнцэв.<ref name=Radnedge>{{cite book |last=Radnedge |first=Keir |title=The Complete Encyclopedia of Football |chapter=Inter-Cities Fairs/UEFA Cup |page=200 |publisher=Carlton Books |year=1998 |isbn=978-1-85833-979-5 |quote=In April [1955], 12 representatives from European trade fair cities from 10 countries met in Basle to lay down the rules. They decided each city should be represented by a club or a city select team, or both – as long as no more than two teams competed simultaneously from any one city.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Goodyear |first1=David |last2=Matthews |first2=Tony |lastauthoramp=& |title=Aston Villa A Complete Record 1875–1988 |publisher=Breedon Books |location=Derby |year=1988 |isbn=0-907969-37-2 |quote=At this time there seemed a general lack of ambition at Villa Park. The club were slow to install floodlights, they turned down the chance of combining with Blues to field a 'Birmingham' team for the Inter-Cities Fairs Cup...}}</ref><ref name="RSSSFeuro">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html |title=European Cups Archive |accessdate=27 July 2007 |last=Ross |first=James M. |date=13 July 2006 |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF)}}</ref> Хэсгээ Хорватын Загреб багийг 3-0 харьцаагаар, Интернационале багийг 2-1 харьцаагаар тус тус буулган авч тэргүүлж хасагдах шатны тоглолтонд [[Испани]]йн [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багтай хоёр тоглолтын нийлбэр 4-4 харьцаагаар тэнцсэн ч талбай дээрээ алдсан бөмбөгний тоогоор шигшээ тоглолтонд шалгарч чадаагүй юм. 1960 оны гуравдугаар сард Inter-Cities Fairs Cup тэмцээний аваргын төлөөх тоглолтонд Барселона багтай тунаж 1-4 харьцаагаар ялагдал хүлээж байв. Түүний дараа жил нь тус тэмцээн мөн адил аман хүзүү болсон бөгөөд хагас шигшээн Интернационале багтай талбай дээр нь хийсэн тоглолтонд 2-1 харьцаагаар хожсон амжилт нь Английн нэг ч багт талбай дээрээ ялагдаагүй Интернационале багт хүнд цохилт өгсөн байх юм. Энэ амжилт хожим нь Арсенал 2001 онд [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]ын ялалтаар үргэлжилж байсныг дурдах юун.<ref>{{cite news |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/article189139.ece |title=Harris beats Henry |first=Chris |last=Moore |work=[[The Sun (newspaper)|The Sun]] |date=27 November 2003 |accessdate=4 January 2008}}</ref> Бирмингем Сити баг нь Английн Лигийн цомыг түүхэндээ нэг удаа буюу 1963 оны тавдугаар сарын 23-нд [[Астон Вилла]] багийг Гил Меррик дасгалжуулагч, Тревор Смит ахлагчтай бүрэлдэхүүнтэйгээр 3-1 харьцаагаар хожиж авч байжээ. [[Файл:St Andrew's Stadium League Attendances.png|thumb|left|Бирмингем Сити багийн «Сент-Эндрюс» цэнгэлдэх хүрээлэн]]Түүнээс хойш томоохон цомын тэмцээнүүдийн тэргүүлэх өрсөлдөөнд өдийг хүртэл төдийлөн сайн тоглож хараахан чадаагүй л байгаа юм.<ref>{{cite book |first=Hyder |last=Jawad |title=Strange Magic. Birmingham City v Aston Villa |year=2005 |month=March |publisher=[[Birmingham Post]] |pages=27–28 |quote=It is a mystery how Birmingham won but they did produce perhaps their most impressive display of the season to win the first leg 3–1 ... Birmingham served up a treat of attacking football ... controlling the game with such assurance that their supporters must have wondered why the team had performed so badly in the First Division.}}</ref> Арван жил тасралтгүй тэргүүн дивизэд хангалттай сайн тоглолт үзүүлсэн Бирмингем 1965 онд хоёрдугаар дивиз рүү унав. 1967 оны Лигийн цомын, 1968 оны АХХ-ны цомын хагас шигшээ тоглолтуудад шалгарсаныг эс тооцвол<ref>{{cite book |title=GOAL magazine |chapter='Taffy' Coombs... The man who rebuilt the Blues |page=27 |date=19 August 1972}}</ref> 1965-1970 оны хооронд хоёрдугаар дивизэд төдийлөн сайн амжилт үзүүлж чадахаа байсан Бирмингемийн дасгалжуулагч Стан Куллисыг<ref>{{cite book |first=Jim |last=Holden |title=Stan Cullis: The Iron Manager |publisher=Breedon Books |location=Derby |page=161 |isbn=1-85983-211-3 |year=2000 |quote=He had been out of the game for less than a year when Clifford Coombs, the chairman of Birmingham City, began to make a serious approach to secure the Iron Manager. The pair were friends and St Andrew's was close enough to Wolverhampton that Cullis would not necessarily have to move house or area to take up the position.}}</ref> 1970 онд Фредди Гүүдвинээр багийн удирдлагаар солисон байна. Шинэ дасгалжуулагчийн удирдлаган дор 1971-72 оны улиралд Бирмингемчүүд дивиздээ түрүүлэн нэгдүгээр дивизэд дэвшиж 1978-79 оны улирлыг хүртэл тогложээ. 1980-аад он, Бирмингем 1981-82 болон 1984-85 оны улирлуудад хоёрдугаар дивизээс дэвшиж байсан бол 1988-89 оны улиралд гуравдугаар дивиз рүүгээ анх удаагаа унаж байв.<ref name="cr44-46">Matthews, ''Complete Record'', pp. 44–46.</ref> Бирмингем Сити плей-оффын тоглолтыг гурван удаа хийж байсан<ref name=BCFCHistory>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/HistoryDetail/0,,10412,00.html |title=Club History |publisher=Birmingham City F.C |accessdate=6 September 2009 |archive-date=22 Долдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722090903/http://www.bcfc.com/page/HistoryDetail/0,,10412,00.html |url-status=dead }}</ref> ба 1999 онд /IV байр/ [[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]] багт хагас шигшээд 1-1 харьцаагаар тэнцэн торгуулийн цохилтоор ялагдаж байсан бол 2000 онд /V байр/ [[Барнли (хөлбөмбөгийн баг)|Барнли]] багт хагас шигшээд 2-5 харьцаагаар, 2001 онд /V байр/ [[Престон Норт Энд]] багт мөн хагас шигшээд 2-2 харьцаагаар тэнцэж торгуулийн цохилтоор ялагдаж байжээ. Харин 2002 онд /V байр/ [[Миллуолл (хөлбөмбөгийн баг)|Миллуолл]] багийг хагас шигшээд 2-1 харьцаагаар, шигшээд [[Норвич Сити]] багийг 1(4)-1(2) харьцаагаар хожиж [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] анх удаагаа дэвшиж тэргүүн лигт 16 жил тоглоогүй хар түүхээ зогсоосон юм. 2003 онд Бирмингемийн бүрэлдэхүүндээ [[Франц]]ын [[Бордо (хөлбөмбөгийн баг)|Бордо]] багаас Францын довтлогч Кристоф Дюгарри<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/2400390/Slow-starter-Dugarry-makes-up-for-lost-time.html |title=Slow-starter Dugarry makes up for lost time |last=Haylett |first=Trevor |newspaper=[[The Sunday Telegraph]] |date=27 April 2003 |accessdate=6 September 2009 |quote=Those who rubbish the notion that one player can transform a team and inspire 10 others to exciting deeds should consider the case of Christophe Dugarry. It is difficult to imagine Birmingham easing their way to safety quite so comfortably without him.}}</ref> болон [[Герман]]ы [[Боруссия Мёнхенгладбах]] багаас [[Финланд]]ын довтлогч [[Микаэль Форсселль]] нарын шилдэг тоглогчдыг зээллэгээр авч тоглуулсан бөгөөд тоглолтын хэв маяг илт сайжран<ref>{{cite news |url=http://www.birminghampost.net/midlands-birmingham-sport/west-midlands-sports/tm_method%3Dfull%26objectid%3D15710880%26siteid%3D50002-name_page.html |title=Golden time to talk up Blues |last=Scott |first=Ged |newspaper=[[Birmingham Post]] |date=7 July 2005 |accessdate=6 September 2009 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521230314/http://www.birminghampost.net/midlands-birmingham-sport/west-midlands-sports/tm_method%3Dfull%26objectid%3D15710880%26siteid%3D50002-name_page.html |url-status=dead }}</ref> боломжийн сайн тоглолтуудыг 2004-05 оны улиралд багийн түлхүүр тоглогч Форсселлийг бэртэл авах хүртэл үзүүлж байв. 2005-06 оны улиралд 8 хожил, 10 тэнцээ, 20 хожигдол бүхий 34 оноогоор 18 дугаар байр эзлэн доод дивиз буюу лигийн АШТ рүү унасан байна. Бирмингем Сити багийн эзэмшигч эздийн дунд 2007 оны долоодугаар сард Хон-Конг гаралтай бизнесмен Карсон Енг<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/b/birmingham_city/6900404.stm |title=Yeung takes stake in Birmingham |publisher=[[BBC Sport]] |date=16 July 2007 |accessdate=23 July 2007}}</ref> гэгч 29.9 хувь эзэмших болсоноор тус баг нэг хүний мэдэлд бүрэн шилжсэн гэж үздэг бөгөөд тухайн үед [[Шотланд хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотландын шигшээ]] багийн дасгалжуулж Алекс Маклишийг<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/b/birmingham_city/7115728.stm |title=Birmingham unveil McLeish as boss |publisher=[[BBC Sport]] |date=28 November 2007 |accessdate=28 November 2007}}</ref> дасгалжуулагчаар урьж авчирсан 2007-08 оны Премьер лигт хүч сорьжээ. == Шагналууд == Бирмингем Сити багийн хүртэж байсан шагналуудыг дор үзүүлэв:<ref>{{cite book |last=Oliver |first=Peter |title=Birmingham City The official Annual 2008 |publisher=Grange Communications |year=2007 |isbn=978-1-905426-79-9}}</ref><ref name=honours>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050308115356/http://www.bcfc-archive.freeserve.co.uk/honours.htm |archivedate=8 Гуравдугаар сар 2005 |url=http://www.bcfc-archive.freeserve.co.uk/honours.htm |title=Honours |work=The Birmingham City FC Archive |publisher=Tony Jordan |access-date=6 Есдүгээр сар 2010 |url-status=dead }}</ref> * Хоёрдугаар дивиз / Нэгдүгээр дивиз / Лигийн АШТ (Түвшин 2) ** Түрүү: 1892–93, 1920–21, 1947–48, 1954–55 ** Хоёрдугаар байр: 1893–94, 1900–01, 1902–03, 1971–72, 1984–85, 2006–07, 2008–09 ** Лигийн АШТ-ий Плей-оффын түрүү: 2001–02 * Гуравдугаар дивиз / Хоёрдугаар дивиз (Түвшин 3) ** Түрүү: 1994–95 ** Хоёрдугаар байр: 1991–92 * [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом ** Хоёрдугаар байр: 1931, 1956 * Лигийн цом ** Түрүү: 1963 ** Хоёрдугаар байр: 2001 * Inter-Cities Fairs Cup ** Хоёрдугаар байр: 1960, 1961 * Football League Trophy ** Түрүү: 1991, 1995 * Бирмингемийн Өсвөрийн цом ** Түрүү: 1905<!-- , 1907, 1915, 1920, 1921, 1922, 1983, 1996, 1999, 2000, 2003, 2008 --> == Тоглогчид == === Одоогийн бүрэлдэхүүн === [[Файл:Stephen Carr.jpg|thumb|right|Бирмингем Сити багийн ахлагч [[Стивен Карр]]]] :''2010 оны наймдугаар сарын 31-ны байдлаар.''<ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/Profiles/0,,10412,00.html |title=First Team |publisher=Birmingham City F.C |accessdate=18 August 2010 |archive-date=12 Долдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130712141958/http://www.bcfc.com/index.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2140062,00.html |title=McLeish Bags Martin |publisher=Birmingham City F.C |date=31 August 2010 |accessdate=31 August 2010 |archive-date=3 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903101910/http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2140062,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2140046,00.html |title=Blues Land Hleb |publisher=Birmingham City F.C |date=31 August 2010 |accessdate=31 August 2010 |archive-date=3 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903005409/http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0%2C%2C10412~2140046%2C00.html |url-status=dead }}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=Northern Ireland|pos=GK|name=Майк Тэйлор}} {{Fs player|no=2|nat=Ireland|pos=DF|name=[[Стивен Карр]]|бусад=Ахлагч}} {{Fs player|no=3|nat=England|pos=DF|name=[[Давид Мерфи]]}} {{Fs player|no=4|nat=England|pos=MF|name=[[Ли Бойер]]}} {{Fs player|no=5|nat=England|pos=DF|name=[[Рожер Жонсон]]}} {{Fs player|no=6|nat=England|pos=DF|name=Лайам Рижуэлл}} {{Fs player|no=7|nat=Sweden|pos=MF|name=[[Себастиан Ларссон]]}} {{Fs player|no=8|nat=England|pos=MF|name=[[Крэйг Гарднер]]}} {{Fs player|no=9|nat=England|pos=FW|name=Кевин Филлипс}} {{Fs player|no=10|nat=England|pos=FW|name=[[Кэмерон Жером]]}} {{Fs player|no=11|nat=Scotland|pos=FW|name=Гарри О’Коннор}} {{Fs player|no=12|nat=Scotland|pos=MF|name=Барри Фергюсон}} {{Fs player|no=13|nat=Ireland|pos=GK|name=[[Колин Дойл]]}} {{Fs player|no=14|nat=England|pos=FW|name=Мэтт Дербишир|бусад=[[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакос]] багаас зээллэгээр ирсэн}} {{fs mid}} {{Fs player|no=15|nat=England|pos=DF|name=[[Скотт Данн]]}} {{Fs player|no=16|nat=Scotland|pos=FW|name=Жеймс Макфадден}} {{Fs player|no=17|nat=Spain|pos=MF|name=Мичел}} {{Fs player|no=18|nat=Ireland|pos=MF|name=Кейт Фейхи}} {{Fs player|no=19|nat=Serbia|pos=FW|name=[[Никола Жигич]]}} {{Fs player|no=20|nat=Spain|pos=MF|name=[[Энрик Валлес]]}} {{Fs player|no=21|nat=England|pos=DF|name=Стюарт Парнаби}} {{Fs player|no=22|nat=Belarus|pos=MF|name=[[Александр Глеб]]|бусад=[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багаас зээллэгээр ирсэн}} {{Fs player|no=23|nat=Chile|pos=MF|name=[[Жан Босежур]]}} {{Fs player|no=24|nat=Ireland|pos=MF|name=Жеймс О'Ши}} {{Fs player|no=26|nat=England|pos=GK|name=[[Бен Фостер]]}} {{Fs player|no=27|nat=England|pos=MF|name=Натан Ридмонд}} {{Fs player|no=28|nat=CZE|pos=DF|name=[[Мартин Иранек]]}} {{fs end}} === Зээллэгээр явсан === {{Fs start}} {{Fs player|no=25|nat=England|pos=MF|name=Жордон Маач |бусад=[[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]] баг руу 2010 оны наймдугаар сарын 13-наас нэг сарын хугацаагаар}}<ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~21215742119479,00.html |title=Mutch Helps Fill Watford Gap |publisher=Birmingham City F.C |date=13 August 2010 |accessdate=13 August 2010 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Fs player|no=29|nat=England|pos=FW|name=Маркус Бент |бусад=[[Вулверхэмптон Уондерерс]] баг руу 2011 оны нэгдүгээр сарын 4-ийг хүртэл}}<ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2140139,00.html |title=Marcus Heads To Molineux |publisher=Birmingham City F.C |date=31 August 2010 |accessdate=31 August 2010 |archive-date=3 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903132610/http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2140139,00.html |url-status=dead }}</ref> {{fs mid}} {{Fs player|no=—|nat=England|pos=FW|name=Жейк Жервис |бусад=«Наттс Каунти» баг руу 2011 оны нэгдүгээр сар хүртэл}}<ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2113154,00.html |title=Meadow Lane For Jake |publisher=Birmingham City F.C |date=6 August 2010 |accessdate=6 August 2010 |archive-date=2 Есдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902120135/http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2113154,00.html |url-status=dead }}</ref> {{fs end}} == Эшлэл == {{reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |first=Tony |last=Matthews |title=Birmingham City: A Complete Record |year=1995 |publisher=Breedon Books |location=Derby |isbn=978-1-85983-010-9}} * {{Cite book |first=Tony |last=Matthews |title=The Encyclopedia of Birmingham City Football Club 1875–2000 |publisher=Britespot |location=Cradley Heath |year=2000 |month=October |isbn=978-0-9539288-0-4}} * {{Cite book |editor1-first=Peter |editor1-last=Lewis |title=Keeping right on since 1875. The Official History of Birmingham City Football Club |year=2000 |publisher=Arrow |location=Lytham |isbn=1-900722-12-7}} == Холбоос == {{Commonscat|Birmingham City F.C.|Бирмингем Сити}} * [http://www.bcfc.com Багийн албан ёсны вэбсайт] * {{BBC football info|BBClinkname=b/birmingham_city}} * [http://www.historicalkits.co.uk/Birmingham_City/Birmingham_City.htm Бирмингем Сити багийн өмсгөл] {{Бирмингем Сити багийн бүрэлдэхүүн}} {{Английн Премьер лиг}} {{DEFAULTSORT:Бирмингем Сити}} [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг]] [[Ангилал:Премьер лигийн баг]] ss2j8a8ndokhwrjv82rrvpyy5ltblcn 0 18977 856576 856375 2026-05-18T03:00:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856576 wikitext text/x-wiki '''Аушвицийн''' (А́ушвиц, [[Герман хэл|герман.]] ''Auschwitz''; Аушвиц-Биркенау) Освенчим бөөнөөр хорих лагер ч гэдэг) -Польшийн нутаг дэвсгэрт байрлаж байсан [[Нацист Герман|Нацист Германы]] хамгийн том бөөнөөр [[Холокост|хорих, устгах лагерь байлаа]]. Энэ хорих лагерь 1940, 1941 (Биркенау), 1942 онд тус тус байгуулагдсан гурван лагериас бүрдэж байсан. Бие бялдар сайтай жүүд хоригдлуудыг хөдөлмөрийн лагерь руу илгээж байсан бол настай, сул дорой эрчүүд, хүүхдүүд, эхчүүдийг устган хороож байв. Зарим хоригдлууд дээр Йозеф Менгеле анагаах ухааны туршилт хийдэг байлаа. Освенцимд үхсэн хүмүүсийн тоо 1 саяас 2.5 саяын хооронд хэлбэлздэг.<ref name="baabarpedia">{{cite web|url=http://www.baabarpedia.mn/index.php?title=%D0%9E%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B1%D3%A9%D3%A9%D0%BD%D3%A9%D3%A9%D1%80_%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80|title=Освенцимийн бөөнөөр хорих лагер (Baabarpedia)|last=|first=|date=2008-01-18|publisher=Internet Archive|accessdate=2022-10-27|quote=|archive-date=2008-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118054647/http://www.baabarpedia.mn/index.php?title=%D0%9E%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B1%D3%A9%D3%A9%D0%BD%D3%A9%D3%A9%D1%80_%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80|url-status=bot: unknown}}</ref> === Үхлийн Фабрик - Освенцим === [[1945]] оны 1-р сарын 27-нд маршал [[Иван Конев]] тэргүүтэй [[Украин]]ы нэгдүгээр фронтын дайчид "Үхлийн Фабрик" гэгдэж байсан нацистуудын хорих лагерьт нэвтэрч "Тамын хаалга"-ыг нээн мянга мянган хоригдлыг сулласан юм. Освенцимийн хорих лагерьт гитлерчүүд 1,5 сая хүнийг амьдаар нь шатаасан бөгөөд тэдний 90 гаруй хувь нь еврейчүүд байжээ. [[1940]] онд байгуулагдсан Освенцимийн гяндан дотроо Аушвиц I, II, III гэсэн гурван том цогцолбороос бүрддэг, "үхлийн фабрик" байсан юм. "Европын янз бүрийн орны сая таван зуун мянга орчим эрэгтэй эмэгтэй хүн, хүүхэд багачууд гээд ихэнх еврей хүмүүсийг гитлерчүүд устгасан энэ газар хүн төрөлхтний хувьд үеийн үед мөнхийн цөхөрлийн дуу хоолой,цаашдын сануулга болтугай" хэмээх энэ үгийг Освенцимийн хорих лагерийн Аушвиц-Биркенау-гийн хэсгийн үүдэнд хэд хэдэн хэлээр төмөр дээр сийлж байрлуулсан байдаг. Освенцим [[Польш]]ийн [[Краков]] хотын захад байрладаг бөгөөд одоо музей болон үлджээ. Освенцим нүд хальтрам газар Индүүдчихсэн мэт толигор задгай талбайд хэдэн зуун га-д үргэлжилсэн асар том музейд очиход үнэхээр хэцүү санагддаг аж. Энд чив чимээгүй, хүн амьтан үзэгдэхгүй, тунгалаг цэвэр агаартай, нар хаанаас л бол хаанаас ээж нүд сохолчих шахдаг. Анх очсон хүнд их л аятайхан мэт бодогдовч дорхноо сэтгэл санааг айдас эзэмддэг. Дүнзэн дан барилга, шоронгийн хаалга уруу орсон төмөр, хайрга дэвссэн зам, өргөст тор, манааны шовгор энэ бүхэн нь тэртээ дөчөөд онд байсан чигээрээ хадгалагдан хоцорчээ. Освенцим бол жуулчдын наргиж цэнгэдэг газар биш, харин гашуудан дурсах, эмгэнэн харуусах газар учраас дэлхийн баячууд энд бараг ирдэггүй. Энд польшууд, германчууд, америкчууд, израильчууд голдуу нүглээ наминчлах, нэхэн дурсах, гашуудан хүндэтгэхээр голдуу ирдэг бөгөөд оросууд бараг очдоггүй. Освенцимд одоо олон улсын Засгийн газрын бус төв ажиллаж, янз бүрийн нас, ажил мэргэжилтэй үндэстэн ястны төлөөлөгчид цуглаж дэлхийн хоёрдугаар дайны түүхийг судалдаг юм байна. Освенцимийн гяндан бол хүн төрөлхтний эдгэрч аньдаггүй шарх юм. Хэрэв 1933 онд Германд юу болж байсныг хүн төрөлхтөн цаг тухайд нь анхааран үзэж, сэрэмжлүүлсэн бол дэлхийн хоёрдугаар дайн гарч, 80 сая хүн үхэж үрэгдэхгүй байсан. Ийм учраас түүхийн сургамжийг ямагт санаж, аймшигт үеэ эргэн дурсч байх ёстой... Ингээд Освенцимийг товчхон танилцуулъя. === Освенцимийн гурван "нүүр" === Энэхүү гяндангийн цогцолборыг 1940 онд байгуулсан. Аушвиц-I гэдгийг [[Польш]]ийн цэргийн хуаран байсан газарт байгуулжээ. Энэ бол гол том гяндан, тэр хавийн хорих ангиудын ерөнхий комендатын төв штаб зэргээс бүрдэж байв. Энд 15-18 мянган хүнийг хорьж шатаадаг байлаа. Аушвиц-II гэддгийг гол гяндагаас нэлээд зайтай багавтар тосгонд байгуулсан бөгөөд үүнийг польшоор Бжезинка, германаар Биркенау гэдэг байв. Орчуулбал хусны төгөл гэсэн үг юм. Энд 100 мянга хүртэл хүнийг хорьж, 1943 оны хавар хүнийг амьдаар нь шатаах зуух, цогцолборыг ашиглалтад оруулж, хийн зууханд хэдэн зуугаар нь түлхэн оруулж цааш харуулдаг байжээ. Аушвиц-III нь хийн үйлдвэр, Моновиц дахь гол шорон, 39 жижиг салбар хорих ангиас бүрэлддэг 30 гаруй мянган хүний хорьж шатаах хүчин чадалтай байлаа. Ийнхүү Освенцим гурван том "нүүртэй" байсан юм. === Гуйвуулга, үнэн баримт === Освенцим "үхлийн фабрик" хүн ардыг үй олноор нь хөнөөх комбинат байсан нь түүхийн үнэн юм. Гэтэл үүнийг гуйвуулдаг, маргадаг хүмүүс одоо ч бий. Канадын Калгари хотын шарил хайлуулах том комбинатын дарга И.Лагас саяхан мэдэгдэхдээ, "1944 оны зун Освенцимд өдөртө 10-20 мянган хүнийг шатааж байсан гэдэг нь боломжгүй зүйл" гэжээ. Гэвч энэ бүхнийг няцаах эд мөрийн баримт, америкчуудын агаараас авсан гэрэл зураг, гэрчүүдийн мэдүүлэг бий. Освенцимийн дарга байсан Р.Гесс 1946 оны дөрөвдүгээр сард Нюрнбергийн шүүх хурал дээр үнэнээ хүлээж ярьсан чухал баримт бичиг үлдсэн бөгөөд шорогийн хийн зууханд шүршүүр зоож хүмүүсийг бөөнөөр нь оруулан хорт хийгээр угаартуулан хөнөөдөг байжээ. 1947 оны зургаадугаар сарын 14-нд Освенцимийн музейг нээжээ. Зөвлөлтийн цэрэг шоронг чөлөөлөхөд 7000 орчим хоригдол байжээ. Үүнээс өмнө 58 мянган хоригдол эндээс гарсан байлаа. Тэрхүү 7000 хүн явж чадахгүй болтлоо турж эцэн, өвчинд баригдаж, дээд зэргээр талуулсан аж. 1945 оны хоёрдугаар сараас гитлерчүүдийн яргаллыг мөрдөн шалгах тусгай комисс ажиллаж, хорих лагерийг нэгд нэгэнгүй шалгаж аврагдсан хоригдлуудын өчиг мэдүүлгийг авч, германчууд ухрахдаа дэлбэлсэн шатаах зуух, хийн өрөөнүүдийг үзэж, баримт бичгүүдийг судалжээ. Ингээд уг комисс Освенцимийн гянданд нацистууд дөрвөн сая гаруй хүнийг хороосон гэдэг дүгнэлт гаргажээ. Гэхдээ уг тоог нарийн шалгасны эцэст түүхчид одоо Освенцимд 1,1-1,5 сая хүнийг "нухсан" гэж түүхийн үнэнийг тогтоосон юм. Эдний 90 хувь нь еврей үндэстэн байсан бөгөөд энэ онд Освенцимийн музейг 570 мянган хүнүзсэнээс 200 мянга нь польшууд, 60 мянга нь америкчууд байжээ. Польшийн нутагт Освенцимээс өөр нацистын нэг ч хорих лагерь үлдээгүй бөгөөд германчууд Польшоос ухран гарахдаа Греблинку, Майдакек зэрэг аймшигт шоронгуудаа дэлбэлж устгаж амжсан байна. Освенцимийг бараг л нүд ирмэхийн зуур эзэлж чөлөөлөхдөө Зөвлөлтийн армийн мянгаад цэрэг амиа алдсан аж. Нацистууд Освенцимийг гурван давхар хамгаалалтад байлгасан учраас ийнхүү олон цэрэг амь үрэгджээ. Германы СС-ийн хамгийн шилдэг анги нэгтгэл Освенцимийг давхар давхар хамгаалж байснаас гадна Зөвлөлтийн цэрэг байсан Сола гэдэг хоёр мөрнийг гатлах хэрэгтэй. Уг голуудын гүүрийг минажүүлсэн тул ус туулах хэрэгтэй болжээ. Бас Освенцимийн өргөст торны цаана олон мянган хоригдол байсан тул Освенцимийг агаараас бөмбөгдөх, хүнд их буугаар галлах боломжгүй учраас чөлөөлөгчид гардан байлдаанд орж, асар их хохирол амсч байж Освенцимийг эзэлж авчээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Auschwitz concentration camp|Аушвицын БХЛ}} * [https://web.archive.org/web/20160330020148/http://www.holocaust-chronologie.de/startseite.html Холокостын хронологи] [[Ангилал:Аушвицын БХЛ| ]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын бөөнөөр хорих лагерь]] [[Ангилал:Гуравдугаар Райхын устгалын лагерь]] [[Ангилал:1940 он]] [[Ангилал:1941 он]] [[Ангилал:1942 он]] [[Ангилал:1943 он]] [[Ангилал:1944 он]] [[Ангилал:1945 он]] o013i5goh785ipu2s8y961a96sal84i 0 19060 856574 792121 2026-05-18T01:31:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856574 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Ален Шаба | зураг = AlainChabat2006.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Шаба "Salon du Cinéma" ёслолын ажиллагааны үеэр, 2006 оны нэгдүгээр сард. | төрсөн нэр = | төрсөн_огноо =[[1958 оны 11 сарын 24]] | төрсөн_газар =[[Оран]], [[Франц Алжир]] | нас барсан_огноо = | нас барсан_газар = | бусаднэр = | мэргэжил = Жүжигчин/Найруулагч | идэвхтэйжил = 1987–одоо | эхнэр = | дотнотүнш = | website = }} '''Ален Шаба''' ({{lang-fr|Alain Chabat}}, ''1958 оны арваннэгдүгээр сарын 24-нд төрсөн'') нь [[Франц]]ын [[жүжигчин]], найруулагч бөгөөд [[Дидье (кино)|Дидье]], [[Гэрлэсэн ч гоонь хэвээрээ]], [[Музейд өнгөрүүлсэн шөнө 2]] зэрэг кинонд бүтээсэн гол ба туслах дүрээрээ олонд танигдсан билээ. Тэрээр [[Францын Алжирр]]ын [[Оран]] хотод [[Еврей]] гаралтай гэр бүлд мэндэлжээ.<ref name=ref1>{{Cite web | url=http://www.lexpress.fr/informations/un-nul-bourre-de-talents_647058.html | title=Un Nul bourré de talents | work=[[L'Express (France)|L'Express]] | language=French | date=2002-01-24 | accessdate=2010-02-04}}</ref> Жүжигчин Шаба нь 1987 оноос хойш өдгөөг хүртэл Францын инээдмийн төрлийн кинонууд болон телевизийн цувралуудад тоглосоор ирсэн бөгөөд [[1997]] онд [[Дидье (кино)|Дидье]] киноны Дидьегийн дүрээрээ Францын кино урлагийн дээд шагнал «Цезар»-ын ''Шилдэг эрэгтэй жүжигчний'' шагналыг хүртэж байжээ. Түүнчлэн [[Шрек (кино)|Шрек]] киноны Шрекийн хоолойг оруулах өрсөлдөөнд тунаж жүжигчин [[Майк Майерс]] сонгогдож байсан бол эх орны гарамгай жанжин [[Наполеон I Бонапарт|Наполеоны]] дүрийг ''[[Музейд өнгөрүүлсэн шөнө 2]]'' кинонд 2009 онд бүтээгээд амжжээ.<ref>{{Cite web | url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/film_reviews/article6327720.ece?print=yes&randnum=1151003209000 | title=Night at the Museum 2 | work=[[The Sunday Times]] | publisher=Times Newspapers | date=2009-05-24 | accessdate=2010-02-04 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ален Шаба нь Баяр хэмээх [[Монгол]] хүүгийн дүрийг харуулсан [[Алаг үрс (кино)|Алаг үрс]] киноны продюсерээр ажилласан нэгэн юм. ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== * {{IMDB name|0149260}} * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20100830153623/http://www.artistikrezo.com/cinema/dossiers/alain-chabat-interview.html Ален Шабагийн ярилцлага]. ''Artistik Rezo''. 2010-06-15. {{DEFAULTSORT:Шаба, Ален}} [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] [[Ангилал:Францын жүжигчин]] m7476doiuz96d1gas8dyyj96ak9isu7 0 19157 856561 853562 2026-05-18T00:17:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856561 wikitext text/x-wiki {{Short description|American multinational technology company}} {{Инфобокс компани | name = Google LLC | logo = {{dark mode switch|[[File:Transparent google logo 2015.png|frameless|upright=1.1|class=logo-nobg|White logo used in dark color scheme]]|[[File:Google 2015 logo.svg|frameless|upright=1.1|class=logo-nobg|Each letter of "Google" is colored (from left to right) in blue, red, yellow, blue, green, and red.]]|logo}} | logo_caption = 2015 оноос ашиглагдаж буй лого | image = Googleplex HQ (cropped).jpg | image_upright = 1.1 | image_caption = Google-ийн төв байр, [[Googleplex]] | former_name = Google Inc. (1998–2017) | type = [[Охин компани]] | traded_as = {{Ubl|{{NASDAQ was|GOOGL}}|{{NASDAQ was|GOOG}}}} | industry = {{Unbulleted list | [[Интернет]] | [[Үүлэн тооцоолол]] | [[Програм хангамж]] | [[Компьютерын техник хангамж]] | [[Хиймэл оюун]] | [[Зар сурталчилгаа]] }} | founded = {{Start date and age|1998|09|04}}{{efn|Google нь 1998 оны 9 сарын 4-нд байгуулагдсан; гэсэн хэдий ч 2002 оноос хойш тус компани ойгоо 9 сарын янз бүрийн өдрүүдэд, ихэвчлэн 9 сарын 27-нд тэмдэглэсэн.<ref>{{Cite magazine |last=Фицпатрик |first=Алекс |date=2014-09-04 |title=Google Used to Be the Company That Did 'Nothing But Search' |url=https://time.com/3250807/google-anniversary/ |magazine=[[Time (сэтгүүл)|Time]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2019-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016175103/https://time.com/3250807/google-anniversary/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=When is Google's birthday – and why are people confused? |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/09/27/when-is-googles-21st-birthday-doodle/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/09/27/when-is-googles-21st-birthday-doodle/ |archive-date=2022-01-10 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Cite web |last=Гриффин |first=Эндрю |date=2019-09-27 |title=Google birthday: The one big problem with the company's celebratory doodle |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/google-birthday-surprise-spinner-date-problem-start-company-a7968951.html |website=[[The Independent]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112103548/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/google-birthday-surprise-spinner-date-problem-start-company-a7968951.html |url-status=live}}</ref> Ойтой зэрэгцэн индексийн хэмжээний чухал үйл явдлуудыг хамтад нь тэмдэглэх зорилгоор огнооны өөрчлөлт хийгдсэн гэж мэдээлсэн.<ref>{{Cite web |last=Рэй |first=Ричард |date=2008-09-05 |title=Happy birthday Google |url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/05/google.mediabusiness |website=[[The Guardian]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112103550/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/05/google.mediabusiness |url-status=live}}</ref>}} [[Менло Парк, Калифорни|Менло Парк]], [[Калифорни]], АНУ | founders = {{Unbulleted list | [[Ларри Пэйж]] | [[Сергей Брин]] }} | hq_location = [[Googleplex]] | hq_location_city = [[Маунтин-Вью, Калифорни]] | hq_location_country = АНУ | area_served = Дэлхий даяар | key_people = {{Ubl | [[Сундар Пичаи]] ([[Гүйцэтгэх захирал|CEO]]) | [[Рут Порат]] (Ерөнхийлөгч болон [[Хөрөнгө оруулалтын ахлах захирал|CIO]]) | [[Анат Ашкенази]] ([[Санхүүгийн захирал|CFO]]) | [[Томас Куриан]] ([[Google Cloud Platform|Google Cloud]]-ийн [[CEO]]) }} | products = {{Ubl | [[Google Search]] | [[Андройд (үйлдлийн систем)|Android]] | [[Google Nest|Nest]] | [[Google Pixel|Pixel]] | [[Google Workspace|Workspace]] | [[Fitbit]] | [[Waze]] | [[YouTube]] | [[Gemini]] | [[Google бүтээгдэхүүний жагсаалт|Бүрэн жагсаалт]] }} | parent = [[Alphabet Inc.]] | subsid = {{Ubl | [[Adscape]] | [[Cameyo]] | [[Charleston Road Registry]] | [[Endoxon]] | [[FeedBurner]] | [[ImageAmerica]] | [[Kaltix]] | [[Google Nest|Nest Labs]] | [[reCAPTCHA]] | [[X Development]] | [[YouTube]] | [[ZipDash]] }} | website = {{URL|https://about.google/}} | footnotes = <ref>{{Cite web |date=2015-01-16 |title=Company – Google |url=https://www.google.com/intl/en/about/company/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150116073513/https://www.google.com/intl/en/about/company/ |archive-date=2015-01-16 |access-date=2025-11-19}}</ref><ref>{{Cite web |last=Клабөрн |first=Томас |date=2008-09-24 |title=Google Founded By Sergey Brin, Larry Page... And Hubert Chang?!? |url=https://www.informationweek.com/applications/google-founded-by-sergey-brin-larry-page-and-hubert-chang!/d/d-id/1072309 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628231125/http://www.informationweek.com/news/internet/google/210603678 |archive-date=2011-06-28 |access-date=2025-11-19 |website=[[InformationWeek]] |publisher=[[UBM plc]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Locations – Google Jobs |url=https://www.google.com/about/jobs/locations/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930200600/http://www.google.com/about/jobs/locations/ |archive-date=2013-09-30 |access-date=2025-11-19}}</ref><ref name="Wakabayashi2019" /> }} '''Google Inc.''' буюу '''Гүүгл''' нь [[cloud computing]], [[интернэт хайлт]], зар сурталчилгааны технологийг хөгжүүлдэг, дэлхий даяар цар хүрээтэй хувьцаат компани юм. Google нь Интернэтэд тулгуурласан хэд хэдэн үйлчилгээ, бүтээгдэхүүнийг хост хийж хөгжүүлдэг бөгөөд [[AdWords]] үйлчилгээ дээр тулгуурласан зар сурталчилгаагаараа ихэнх орлогоо олдог.<ref name="financialtables" /><ref>{{cite news |title=Online Ads Give Google Huge Gain in Profit |author=David A. Vise |url=David A. Vise |newspaper=The Washington Post |date=October 21, 2005 |accessdate=February 14, 2010}}</ref> Тус компанийг [[Стэнфордын Их Сургууль|Станфордын Их Сургуульд]] докторын зэрэг хамгаалж байх үедээ [[Ларри Пэйж]], [[Сергей Брин]] (Google-н залуус буюу Google Guys гэдэг) нар байгуулжээ<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1158956,00.html|title=Meet the Google Guys|last=Ignatius|first=Adi|date=February 12, 2006|work=Time Magazine|publisher=Time Inc.|accessdate=March 27, 2010|location=San Francisco, CA|archive-date=Наймдугаар сар 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823131911/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1158956,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=4835250n&tag=mncol;lst;1|title=The Google Guys|date=March 12, 2009|newspaper=CBS News.com|publisher=CBS Interactive|accessdate=March 27, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://gizmodo.com/5464532/google-wants-to-add-store-interiors-to-maps|title=Google Wants to Add Store Interiors to Maps|last=Barrett|first=Brian|date=February 4, 2010|publisher=Gizmodo|accessdate=March 27, 2010|archive-date=Гуравдугаар сар 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317221454/http://gizmodo.com/5464532/google-wants-to-add-store-interiors-to-maps|url-status=dead}}</ref>. 1998 оны 9 сарын 4-нд хувийн компани болж байгуулагдсан бөгөөд 2004 оны 8 сарын 19-нд IPO-гаа хийжээ. Google компаний зорилго нь "дэлхийн бүхий л мэдээллийг дэлхий даяар хандагдах болох, хэрэгтэй байдалд эмхлэн байгуулах" бөгөөд<ref name="corporate">{{cite web |url=http://www.google.com/corporate/ |title=Google Corporate Information |publisher=Google, Inc. |accessdate=February 14, 2010}}</ref> албан бус уриа нь Google-н инженер Пол Бакхэйтийн гаргасан ''Хорон санаатай байж болохгүй'' ({{lang-en|Don't be evil}}) юм.<ref>{{cite web |url=http://investor.google.com/conduct.html |title=Google Code of Conduct |date=April 8, 2009 |publisher=Google, Inc. |accessdate=February 14, 2010 |accessdate=July 5, 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogoscoped.com/archive/2007-07-16-n55.html 16, 2007-n55.html |title=Paul Buchheit on Gmail, AdSense and More |first=Philip|last=Lenssen |date=July 16, 2007 |publisher=Google Blogscoped |accessdate=February 14, 2010}}</ref> 2006 онд тус компани нь Mountain View, [[Калифорни]] дахь одоогийн төв байр "Googleplex"-даа нүүн оржээ.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|author-link=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|year=1998|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|citeseerx=10.1.1.115.5930|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X}}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |title=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a}}</ref> [[Сундар Пичай]] ерөнхий захирал. Google нь дэлхий даяар байрлах өгөгдлийн төвүүддээ сая гаруй сервер ажиллуулдаг бөгөөд<ref>{{cite web |url=http://www.pandia.com/sew/481-gartner.html |title=Pandia Search Engine News&nbsp;— Google: one million servers and counting |date=July 2, 2007 |publisher=Pandia Search Engine News |accessdate=February 14, 2010}}</ref> өдөр бүр тэрбум гаруй хайлт,<ref>{{cite news |url=http://politicalticker.blogs.cnn.com/2009/12/18/google-unveils-top-political-searches-of-2009/ |title=CNN Politics&nbsp;— Political Ticker... Google unveils top political searches of 2009 |first=Eric |last=Kuhn |date=December 18, 2009 |publisher=CNN |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Аравдугаар сар 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012045324/http://politicalticker.blogs.cnn.com/2009/12/18/google-unveils-top-political-searches-of-2009/ |url-status=dead}}</ref> хэрэглэгчдийн бүтээсэн хорин петабайт мэдээлэл боловсруулдаг.<ref>{{cite web|url=http://googleblog.blogspot.com/2008/11/sorting-1pb-with-mapreduce.html|title=Sorting 1PB with MapReduce|last=Czajkowski|first=Grzegorz|date=November 21, 2008|work=Official Google Blog|publisher=Google, Inc.|accessdate=February 16, 2010|accessdate=July 5, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.niallkennedy.com/blog/2008/01/google-mapreduce-stats.html|title=Google processes over 20 petabytes of data per day|last=Kennedy|first=Niall|date=January 8, 2008|work=Niall Kennedy's Weblog|publisher=Niall Kennedy|accessdate=July 5, 2010|archive-date=Есдүгээр сар 28, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928091137/http://www.niallkennedy.com/blog/2008/01/google-mapreduce-stats.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2008/01/09/google-processing-20000-terabytes-a-day-and-growing/|title=Google Processing 20,000 Terabytes A Day, And Growing|last=Schonfeld|first=Erick|date=January 9, 2008|work=TechCrunch|publisher=TechCrunch|accessdate=February 16, 2010}}</ref> Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа хойш маш хурдацтай өссөний үр дүнд тус компани нь хайлт хийх салбараасаа гадуур хэд хэдэн бүтээгдэхүүн, худалдан авалт, хамтын ажиллагааны гэрээ хийжээ. [[И-мэйл]]ийн [[Gmail]] програм, [[сошат сүлжээ]]ний Orkut, Google Buzz зэрэг интернэтэд байрлах програмуудтай. Онлайнаас гадна [[Google Chrome]] [[вэб хөтөч]], зураг янзалж, засварладаг [[Picasa]], [[мессенжер]]ийн [[Google talk]] гэх зэрэг компьютер дээр байрлуулдаг програмуудыг ч гаргажээ. Мөн [[Андройд]] [[гар утас]]ны [[үйлдлийн систем]]ийн хөгжүүлэлтийг тэргүүлэн гүйцэтгэдэг бөгөөд энэхүү OS нь Nexus One, Motorola Droid зэрэг маш олон гар утас дээр суурилдагдсан байдаг. Google-г Alexa Internet хамгийн их зочинтой вэбсайт хэмээн тэмдэглэжээ.<ref>{{cite web |title=Alexa Traffic Rank for Google (three month average) |publisher=[[Alexa Internet]] |url=http://www.alexa.com/siteinfo/google.com |accessdate=September 6, 2009 |archive-date=Арван хоёрдугаар сар 26, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226074120/http://www.alexa.com/siteinfo/google.com |url-status=dead}}</ref> Google-г Fortune сэтгүүл дөрөв дахь сайн ажлын байр,<ref name="best_company">{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/bestcompanies/2010/full_list/ |title=100 Best Companies to Work For 2010 |work=Fortune Maganize |date=February 8, 2010 |publisher=CNN |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Дөрөвдүгээр сар 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413092612/http://money.cnn.com/magazines/fortune/bestcompanies/2010/full_list/ |url-status=dead }}</ref>, BrandZ дэлхийн хамгийн хүчтэй брэнд хэмээн онцолжээ.<ref>{{cite web |url=http://c1547732.cdn.cloudfiles.rackspacecloud.com/BrandZ_Top100_2010.pdf |title=Top 100 Most Powerful Brands of 2009 |year=2008 |publisher=BrandZ |page=9 |format=PDF |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Нэгдүгээр сар 18, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118155809/http://c1547732.cdn.cloudfiles.rackspacecloud.com/BrandZ_Top100_2010.pdf |url-status=dead}}</ref> Google-н үйлчилгээнүүд зах зээлд тэргүүлэх байр суурь олсоноор түүнийг [[хувийн мэдээлэл]], [[зохиогчийн эрх]], [[Цагдан хяналт|цензур]] гэх зэргийн асуудлуудад шүүмжлэх болов.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6740075.stm | work=BBC News | title=Google ranked 'worst' on privacy | date=June 11, 2007 | accessdate=April 30, 2010}}</ref><ref name=gatekeepers>{{cite news |first= Jeffrey|last= Rosen|authorlink= |coauthors= |title=Google’s Gatekeepers |url=http://www.nytimes.com/2008/11/30/magazine/30google-t.html?_r=1&partner=rss&emc=rss&pagewanted=all |quote= |work=[[New York Times]] |year=2008 |accessdate=December 1, 2008 | date=November 30, 2008 | accessdate=July 5, 2010}}</ref> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Гүүгл| ]] [[Ангилал:Alphabet Inc.]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Интернэтийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:OGC гишүүн]] [[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]] okx6z53vwjyrl24se3too3sozgqefnt 0 20919 856604 720339 2026-05-18T09:48:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856604 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс танк | Name= | Bild=[[File:Leopard 2 A5 der Bundeswehr.jpg|250px|Леопард 2]] | Beschreibung= [[Бундесвер]]ийн Леопард&nbsp;2A5 | Besatzung= 4 (командлагч, жолооч, чиглүүлэх бууч, сумлагч) | Länge= 9,67&nbsp;м (A4, A5)<br /> 10,97&nbsp;м (A6 загвараас эхлээд)<ref name="LobitzTT">Frank Lobitz: ''Kampfpanzer Leopard 2. Entwicklung und Einsatz in der Bundeswehr.'' Tankograd Publishing – Verlag Jochen Vollert, Erlangen 2009, ISBN 978-3-936519-08-2, Technische Daten Leopard 2, S. 315.</ref> | Breite= 3,70&nbsp;м (A4)<br /> 3,76&nbsp;м (A5 загвараас эхлээд)<ref name="LobitzTT" /> | Höhe= 3,03&nbsp;м (цамхгийн дээд тал хүртэл)<ref name="LobitzTT" /> | Gewicht= 62&nbsp;т (A6) | Hauptbewaffnung= [[Райнметалл 120-мм-толигор голт их буу|120-мм-толигор голт их буу]]<br />42 сумтай | Sekundärbewaffnung= 2&nbsp;×&nbsp;7,62-мм-[[МГ3|MG 3]]<br />4750 сумтай | Panzerung= [[Хосолмол хуяг|Хосолмол хуягны 3-р үе]], нэмэлт хуяг салгах боломжтой хана маягаар | Abstandsaktive Systeme = | Minenschutz= A6M: STANAG 4569 Level IV, 10-кг-танк эсэргүүцэгч мина ба [[Тэсэрч хэлбэржих сум|EFP-Mine]] | Motor= [[Арванхоёр цилиндрт хөдөлгүүр|12-цилиндрт]]-[[дизель хөдөлгүүр]] [[МТУ Фрийдрихсхафен|MTU]] MB 873 | Leistung= 1.500 [[Морины хүч|мх]] (1.103 кВт) | Federung= [[Мушгих төмөр туйван пүрш]] |Höchstgeschwindigkeit= 68–72&nbsp;км/цаг | KGR= ≈ 17,8&nbsp;кВт/т (24,2 мх/т) (хувилбараас хамаараад) | Reichweite= ≈ 500&nbsp;км<ref>{{Internetquelle |autor=Online-Redaktion Heer |url=https://web.archive.org/web/20120517235428/http://www.deutschesheer.de/portal/a/heer/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP3I5EyrpHK9jNTUIr2S1OSMvMxsvezUkpJUvZzU_ILEohT9gmxHRQBiUR3v/ |titel=Kampfpanzer Leopard 2 |werk=deutschesheer.de |datum=2012-05-08 |zugriff=2020-09-24|kommentar=Archiv-Version}}</ref><br />бартаат зам: ≈ 161&nbsp;км<ref name="Hilmes">Rolf Hilmes: ''Kampfpanzer heute und morgen.'' Motorbuch, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-613-02793-0, S. 40–42. „Der Durchschnittsverbrauch der Leclerc-Flotte unter den Bedingungen einer Truppenerprobung der schwedischen Armee mit 1380 Litern pro 100 Kilometern lag deutlich über dem der Leopard 2 mit 720 Litern“</ref> }} '''Леопард 2''' ({{lang-de|Leopard 2}}) нь [[Герман]]ы гол байлдааны танк бөгөөд Краусс-Маффай компанид 1970-аад онд бүтээгдэж 1979 оноос хэрэглэгдэж эхэлжээ. Леопард 2 нь анхны гарсан [[Леопард 1]]-ийн шинэчилсэн хувилбар болно. Энэ танкийн хэд хэдэн хувилбар нь Германы арми, Австри, Унгар, Польш, Түрк, Сингапур, Норвеги, Швед, Швейцар, Испани, Дани, Грек, Финланд зэрэг орнуудын армид ашиглaгдаж байна. Нийт 2016 оны байдлаар 3480 Леопард 2 үйлдвэрлэгджээ. 2017 онд энэхүү танкийн 2516 ширхэг '''Леопард 2А5, Леопард 2А6, Leopard 2А7 + зэрэг''' шинэчилсэн хувилбарууд байгаа ажээ. [[Файл:Leo2A5.JPG|250px|right|thumbnail|Леопард 2A5]] == Цахим холбоос == {{Commons|Leopard 2}} * [https://web.archive.org/web/20171104021035/http://www.kmweg.de/ Краусс-Маффай Вегманн] * [http://www.deutschesheer.de/portal/a/heer/technik/waffens/kettenf/kampfpa Германы хуурай газрын зэвсэгт хүчний цахим хуудсан дахь Ирвэс 2 танкийн тухай] * [http://www.doppeladler.com/oebh/kette/leopard.htm Австрийн Холбооны Зэвсэгт Хүчний цахим хуудсан дахь Ирвэс 2A4 танкийн тухай] * [http://www.leo2.ch/ Швейцарын танк 87 Ирвэсийн тухай] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Байлдааны танк]] [[Ангилал:Бундесверийн гинжит тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Холбооны Зэвсэгт Хүчний гинжит тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Швейцарын зэвсэгт хүчний гинжит тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Краусс-Маффай Вегманн]] puejpoab4ikrwtt60c9wkuxsshiv39j 0 22326 856587 856384 2026-05-18T05:31:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856587 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-05-18 05:31:26 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] e33k0b5jcx4gpenjn20n3w30rw907kd 0 24173 856575 856379 2026-05-18T03:00:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856575 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-05-18 03:00:21 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] 4gybdl0fc1iesimbzbvm8buepnrxw99 0 24856 856595 782662 2026-05-18T08:59:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856595 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = Кевин Дэвис | image = [[File:Kevin Davies.png|150px]] | caption = Кевин Дэвис [[Болтон Уондерерс]] бүрэлдэхүүнд тоглохын өмнө, [[2008]] он. | fullname = Кевин Сирил Дэвис | dateofbirth = {{birth date and age|1977|3|26|df=y}} | cityofbirth = [[Шеффилд]] | countryofbirth = {{flagicon|ENG}}[[Англи]] | height = {{height|ft=6|in=0}}<ref>{{cite web| url = http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~22347,00.html| title = Premier League Player Profile| accessdate = 16 March 2011| publisher = Premier League| archive-date = 23 Есдүгээр сар 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20100923152652/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~22347,00.html| url-status = dead}}</ref> | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Болтон Уондерерс]] | clubnumber = 14 | position = [[Довтлогч]] | youthyears1 = |youthclubs1 = {{flagicon|ENG}}[[Шеффилд Юнайтед]] | years1 = 1993–1997 |clubs1 = {{flagicon|ENG}}[[Честерфилд (хөлбөмбөгийн баг)|Честерфилд]] |caps1 = 129 |goals1 = 22 | years2 = 1997–1998 |clubs2 = {{flagicon|ENG}}[[Саутхэмптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхэмптон]] |caps2 = 25 |goals2 = 9 | years3 = 1998–1999 |clubs3 = {{flagicon|ENG}}[[Блэкберн Роверс]] |caps3 = 23 |goals3 = 1 | years4 = 1999–2003 |clubs4 = {{flagicon|ENG}}[[Саутхэмптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхэмптон]] |caps4 = 82 |goals4 = 10 | years5 = 2002 |clubs5 = → {{flagicon|ENG}}[[Миллуолл (хөлбөмбөгийн баг)|Миллуолл]] (зээллэг) |caps5 = 9 |goals5 = 3 | years6 = 2003–2013 |clubs6 = {{flagicon|ENG}}[[Болтон Уондерерс]] |caps6 = 303 |goals6 = 64<!--FIGURE COMES FROM SOCCERBASE--><!--Update table below when updating --><!-- LEAGUE GAMES ONLY - When you update this parameter, please update the pcupdate parameter! --> | nationalyears1 = 1994–1995 |nationalteam1 = {{flagicon|ENG}}Англи <br><small>(18-аас доош нас)</small> |nationalcaps1 = 8 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1997–2000 |nationalteam2 = {{flagicon|ENG}}Англи <br><small>(21-ээс доош нас)</small> |nationalcaps2 = 3 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2010|nationalteam3 = {{flagicon|ENG}}[[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] |nationalcaps3 = 1 |nationalgoals3 = 0<!-- When you update this parameter, please update the ntupdate parameter! --> | pcupdate = 22:47, 2012 оны 1 сарын 4 | ntupdate = 2010 оны 10 сарын 12 }} '''Кевин Сирил Дэвис''' ({{lang-en|Kevin Cyril Davies}}, ''[[1977]] оны [[3 сарын 26|гуравдугаар сарын 26-нд]] төрсөн'') нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Болтон Уондерерс]] болон [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн шигшээ багийн]] [[довтлогч]] юм. ==Замнал== Тэр Болтоны [[Ахлагч (хөлбөмбөг)|багийн ахлагчаар]] [[2009]] оны нэгдүгээр сард томилогдсон билээ.<ref name="bbc 01-10">{{cite news|last=Magowan |first=Alistair |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/8470180.stm |title=BBC Sport – Football – An old-fashioned centre-forward |publisher=BBC News |date= 21 January 2010|accessdate=2010-01-22}}</ref> Өмнө нь [[Честерфилд (хөлбөмбөгийн баг)|Честерфилд]], [[Саутхэмптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхэмптон]], [[Блэкберн Роверс]] болон [[Миллуолл (хөлбөмбөгийн баг)|Миллуолл]] багуудад тоглож байсан Дэвис [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] түүхэнд ''хамгийн олон алдаа хийсэн'' буюу ''1000-гаас'' дээш алдаа хийсэн гэдгээрээ бичигдсэн<ref name="bbc 01-10"/><ref>{{cite news|last=Custis |first=Neil |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/article934391.ece |title=Man Utd boss Alex Ferguson warns Bolton's Kevin Davies &#124; The Sun &#124;Sport&#124;Football |publisher=The Sun |date=2008-03-19 |accessdate=2010-01-22 |location=London}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.premierleague.com/page/Statistics/0,,12306,00.html |title=2007/2008 &#124; Official Site of the Premier League – Barclays Premier League News, Fixtures and Results &#124; Statistics |publisher=Premierleague.com |date= |accessdate=2010-01-22 |archive-date=2010-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101230130252/http://www.premierleague.com/page/Statistics/0,,12306,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20051224/ai_n15962443 |title=FOOTBALL: TODAY'S TOP 20: HIGHEST FOULS PER GAME RATIO SO FAR THIS {{!}} Independent, The (London) {{!}} Find Articles at BNET.com<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-01-07 |archive-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213144707/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20051224/ai_n15962443 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|last=Mcgarry |first=Ian |url=http://www.thesun.co.uk/article/0,,2002390000-2006600557,00.html |title=Official: Davies is the dirtiest &#124; The Sun &#124;HomePage&#124;Sport&#124;Football |publisher=The Sun |date=2007-01-01 |accessdate=2010-01-22 |location=London}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thisislondon.co.uk/standard-sport/article-23617294-details/Bolton+don%27t+play+proper+football%2C+says+Van+Persie/article.do|2=Bolton|title=don't play proper football, says Van Persie &#124; Evening Standard|publisher=Thisislondon.co.uk|date=|accessdate=2010-01-22|archive-date=2013-01-14|archive-url=https://archive.today/20130114021140/http://www.thisislondon.co.uk/standard-sport/article-23617294-details/Bolton+don't+play+proper+football,+says+Van+Persie/article.do|url-status=dead}}</ref> байдаг ба 33 насандаа шигшээ багийн анхны гараагаа [[Монтенегрогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Монтенегрогийн]] эсрэг 0–0 харьцаагаар тэнцсэн тоглолтонд [[2010]] оны [[10 сарын 12|аравдугаар сарын 12-нд]] хийсэн байдаг байна. Харин [[2008]] оны [[4 сарын 12|дөрөвдүгээр сарын 12-нд]] өөрийн замналынхаа ''100 дахь'' гоолыг [[Вест Хэм Юнайтед]] багийн эсрэг 1-0 харьцаагаар хожсон тоглолтонд оруулж байв.<ref>{{cite web|url=http://www.people.co.uk/sport/football/tm_headline=kev-s-only-gone-and-ton-it&method=full&objectid=20381874&siteid=93463-name_page.html |title=Kev's only gone and ton it! |publisher=People.co.uk |date=2008-04-13 |accessdate=2010-01-22}}</ref> Дэвисийн дүү [[Жэйми Жексон]] нь [[Честерфилд (хөлбөмбөгийн баг)|Честерфилд]] багийн довтлогч байв.<ref>{{cite web |url=http://www.chesterfield-fc.co.uk/page/ClubAnnouncements/0,,10435~814524,00.html |title=Two Jamies Get Their Chance |publisher=Chesterfield F.C |accessdate=18 August 2009 |archive-date=17 Хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120217090819/http://www.chesterfield-fc.co.uk/page/ClubAnnouncements/0,,10435~814524,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.derbyshiretimes.co.uk/sport/Blues-add-teen-spirit.1442245.jp |title=Blues add teen spirit |work=Derbyshire Times |date=13 April 2006 |accessdate=18 August 2009}}</ref> ==Үзүүлэлтүүд== {{Football player statistics 1|YY}} {{Football player statistics 2|ENG|YY}} |- |[[1993–94 оны Хөлбөмбөгийн лиг|1993–94]]||rowspan="4"|[[Честерфилд (хөлбөмбөгийн баг)|Честерфилд]]||rowspan="2"|[[Хөлбөмбөгийн лигийн гуравдугаар дивиз|Дивиз 3]]||24||4||0||0||0||0||0||0||24||4 |- |[[1994–95 оны Хөлбөмбөгийн лиг|1994–95]]||41||11||1||0||6||1||0||0||48||12 |- |[[1995–96 оны Хөлбөмбөгийн лиг|1995–96]]||rowspan="2"|[[Хөлбөмбөгийн лигийн хоёрдугаар дивиз|Дивиз 2]]||30||4||2||2||2||0||0||0||34||6 |- |[[1996–97 оны Хөлбөмбөгийн лиг|1996–97]]||34||3||7||4||1||0||0||0||42||7 |- !colspan="3"|Честерфилд !129!!22!!10!!6!!9!!1!!0!!0!!148!!29 |- |[[1997-98 оны Премьер лиг|1997–98]]||[[Саутхэмптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхэмптон]]||[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]||25||9||1||0||4||3||0||0||30||12 |- !colspan="3"|Саутхэмптон !25!!9!!1!!0!!4!!3!!0!!0!!30!!12 |- |[[1998-99 оны Премьер лиг|1998–99]]||rowspan="2"|[[Блэкберн Роверс]]||[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]||21||1||2||1||3||0||1||0||27||2 |- |[[1999-2000 оны Премьер лиг|1999–00]]||[[Хөлбөмбөгийн лигийн нэгдүгээр дивиз|Дивиз 1]]||2||0||0||0||0||0||0||0||2||0 |- !colspan="3"|Блэкберн !23!!1!!2!!1!!3!!0!!1!!0!!29!!2 |- |[[1999-2000 оны Премьер лиг|1999–00]]||rowspan="3"|[[Саутхэмптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхэмптон]]||rowspan="3"|[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]||23||6||1||0||1||0||0||0||25||6 |- |[[2000-01 оны Премьер лиг|2000–01]]||27||1||2||1||1||0||0||0||30||2 |- |[[2001-02 оны Премьер лиг|2001–02]]||23||2||1||0||3||1||0||0||27||3 |- |[[2002–03 оны Хөлбөмбөгийн лиг|2002–03]]||[[Миллуолл (хөлбөмбөгийн баг)|Миллуолл]] (зээллэг)||[[Хөлбөмбөгийн лигийн нэгдүгээр дивиз|Дивиз 1]]||9||3||0||0||0||0||0||0||9||3 |- |[[2002-03 оны Премьер лиг|2002–03]]||[[Саутхэмптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхэмптон]]||[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]||9||1||4||1||0||0||0||0||13||2 |- !colspan="3"|Миллуолл !9!!3!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!9!!3 |- !colspan="3"|Саутхэмптон !82!!10!!8!!2!!5!!1!!0!!0!!95!!13 |- !colspan="3"|Саутхэмптон !107!!19!!9!!2!!9!!4!!0!!0!!125!!25 |- |[[2003-04 оны Премьер лиг|2003–04]]||rowspan="9"|[[Болтон Уондерерс]]||rowspan="9"|[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]||38||9||0||0||5||1||0||0||43||10 |- |[[2004-05 оны Премьер лиг|2004–05]]||35||8||4||1||2||0||0||0||41||9 |- |[[2005-06 оны Премьер лиг|2005–06]]||37||7||3||1||2||0||5||0||47||8 |- |[[2006-07 оны Премьер лиг|2006–07]]||30||8||2||1||1||0||0||0||33||9 |- |[[2007-08 оны Премьер лиг|2007–08]]||32||3||0||0||1||0||8||1||41||4 |- |[[2008-09 оны Премьер лиг|2008–09]]||38||12||1||0||1||0||0||0||40||12 |- |[[2009–10 оны Премьер лиг|2009–10]]||37||7||3||1||2||1||0||0||42||9 |- |[[2010-11 оны Премьер лиг|2010–11]]||38||8||6||2||1||0||0||0||45||10 |- |[[2011-12 оны Премьер лиг|2011-12]]||14||2||0||0||2||0||0||0||16||2 |- !colspan="3"|Болтон Уондерерс !299!!64!!19!!7!!17!!2!!13!!1!!348!!73 |- !colspan="3"|Премьер лиг !427!!84!!30!!10!!29!!6!!14!!1!!500!!101 |- {{Football player statistics 5}}'''567'''||'''109'''||'''39'''||'''15'''||'''38'''||'''7'''||'''14'''||'''1'''||'''658'''||'''132''' {{Football player statistics end}} :''Сүүлд шинэчилсэн нь: [[2011]] оны [[12 сарын 13|арванхоёрдугаар сарын 13-ны]] байдлаар.'' <ref>{{cite news |url=http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=1943 |title=Kevin Davies Career Stats |publisher=Soccerbase |date=28 December 2009 |accessdate=28 December 2009 |archive-date=1 Дөрөвдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401152220/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=1943 |url-status=dead }}</ref> [[File:Kevin Davies August 2011.jpg|thumb|left|Кевин Дэвис Болтоны тоглолтын өмнө бэлтгэлээ хийж буй нь, [[2011]] он.]] ==Шагналууд== ;[[Саутхэмптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхэмптон]] * [[2003 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|2003]] оны [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] дэд байр ;[[Болтон Уондерерс]] * [[2004 оны Хөлбөмбөгийн лигийн цом|2004]] оны [[Хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цомын]] дэд байр * [[2005 оны Премьер лигийнхэн Азийн цомын төлөө|2005]] оны [[Премьер лигийнхэн Азийн цомын төлөө]] * [[2007]] оны Peace Cup тэмцээний дэд байр ;Бусад * 2004 оны Болтон Уондерерс багийн Оны шилдэг тоглогч * 2008 оны Болтон Уондерерс багийн Оны шилдэг тоглогч * 2009 оны Болтон Уондерерс багийн Оны шилдэг тоглогч ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== *{{soccerbase|id=1943|name=Кевин Дэвис}} *[http://www.sporting-heroes.net/football-heroes/searchresults.asp?FootballHeroName=Kevin+Davies Зургийн цомог болон үзүүлэлтүүд] heroes.net вэбсайт дахь {{S-start}} {{Залгамжлал| өмнө=[[Кевин Нолан]]| албан_тушаал=[[Болтон Уондерерс]] багийн ахлагч| он=2009–| дараа=одоог хүртэл }} {{S-end}} {{Болтон Уондерерс багийн бүрэлдэхүүн}} {{Болтон Уондерерс багийн Оны шилдэг тоглогч}} {{DEFAULTSORT:Дэвис, Кевин}} [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Честерфилд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Блэкберн Роверс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Миллуолл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Болтон Уондерерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] kq2hwl34tzy8vkhuk6xd4tn13qhgbwi 0 27199 856605 789197 2026-05-18T09:49:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856605 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = | зураг = 李小璐.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Ли Сяолу | тайлбар = {{zh|李小璐}} | төрсөн_огноо = 1982 он | төрсөн_газар = [[Файл:Flag of China.svg|22px]] [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]], [[Аньцин]] | нас_барсан_огноо = | нас_барсан_газар = | үндэстэн = [[Хятад үндэстэн|Хятад]] | бусад_нэр = Лулу, Жаклин Ли | юугаараа_алдаршсан = | ажил_мэргэжил = жүжигчин | вэбсайт = '''http://www.lixiaolu.org/''' }} [[File:Li Xiaolu 2007.jpg|thumb|Ли Сяолу]] '''Ли Сяолу''' буюу '''Лулу''', '''Жаклин Ли''' [[1982]] оны [[9 сарын 30]]-нд [[Аньцин]] хотод төрсөн. Нь Хятадын жүжигчин. == Гаргасан цомгууд == {| class="wikitable" |- ! Жил !! Нэр !! Цомог |- | [[1998]] || ''[[Xiu Xiu: The Sent Down Girl]]''<br>天浴 || Wenxiu |- | [[2001]] || ''All the Misfortunes Caused by the Angel''<br>都是天使惹的祸 || Lin Xiaoru |- | [[2001]] || ''Taiji Prodigy''<br>少年张三丰 || Ming Daohong |- | [[2002]] || ''[[The Legendary Siblings 2]]''<br>絕世雙驕 || Ziyan |- | [[2004]] || ''[[The Dragon Heroes]]''<br>赤子乘龙 || Shui Linglong / Feicui |- | [[2005]] || ''[[About Love]]''<br>關於愛 || Yun |- | [[2005]] || ''[[Rainbow (2005)|Rainbow]]''<br>我心飞翔 || Hong |- | [[2006]] || ''[[Eight Heroes]]''<br>八大豪侠 || Le Qianqian |- | [[2007]] || ''[[Blood Brothers (2007)|Blood Brothers]]''<br>天堂口 || Su Zhen |- | [[2008]] || ''Desires of the Heart''<br>桃花运 || |- | [[2009]] || ''[[Push (filme)|Push]]'' || Garota Pop |- | [[2009]] || ''One Night in Supermarket'' || |- | [[2009]] || ''Love At Seventh Sight''<br>7天愛上你 || Yanqing / Baiye |- | [[2010]] || ''[[Lost on Journey]]'' || |- | [[2010]] || ''[[The Haunting Lover]]'' || |- | [[2011]] || ''[[Beauty World]]''<br>唐宫美人天下 || Helan Xin'er |- |} <ref name="one">{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0523735/|title=Li Xiaolu|accessdate=10 de julho|publisher=imdb.com}}</ref> <ref name="two">{{Cite web|url=http://chinesemov.com/actors/Li%20Xiaolu.html|title=Li Xiaolu|accessdate=10 de julho|publisher=chinesemov.com}}</ref> ==Иш үндэс== <references/> ==Эшлэл== *{{IMDB name|id=0523735|name=Lu Lu}} *{{zh icon}} [https://web.archive.org/web/20120715191336/http://dianying.com/ft/person/LiXiaolu Li Xiaolu] at the Chinese Movie Database *{{zh icon}} [http://blog.sina.com.cn/lixiaolu Blog.sina.com.cn] *{{zh icon}} [https://web.archive.org/web/20120620162616/http://www.lixiaolu.org/ LiXiaolu.org] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] 9mdwl736eg4vk5eqvlenfvywwd1tutt 0 28371 856568 853558 2026-05-18T00:56:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856568 wikitext text/x-wiki {{Short description|Вьетнамын үндэсний авиа компани}} {{Distinguish|text=Өмнөд Вьетнамын татан буугдсан [[Air Vietnam]]}} {{Инфобокс авиа компани | airline = Vietnam Airlines<br />{{lang|vi|Hãng hàng không Quốc gia Việt Nam}} | logo = | fleet_size = 96 | destinations = 65<ref name="cha"/> | image = | caption = Vietnam Airlines [[Boeing 787-9]] | IATA = VN<ref name="Prof" /><ref name="IATA" /> | ICAO = HVN<ref name="Prof" /><ref name="IATA" /> | callsign = VIET NAM AIRLINES<ref>{{cite web | url=https://www.faa.gov/documentLibrary/media/Order/7340.2G_Bsc_dtd_1-5-17.pdf | title=JO 7340.2G Contractions | work=[[Federal Aviation Administration]] | date=2017-01-05 | access-date=2026-04-15 | page=3-1-49 | archive-date=2017-06-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170611035243/https://www.faa.gov/documentLibrary/media/Order/7340.2G_Bsc_dtd_1-5-17.pdf | url-status=live }}</ref> | parent = Vietnam Airlines JSC | subsidiaries = {{ubl |[[Pacific Airlines]] |{{nowrap|[[Vietnam Air Services Company]]}} |{{nowrap|Vietnam Airlines Caterers}} |{{nowrap|Vietnam Airlines Cargo}} |{{nowrap|Vietnam Airlines Engineering Company}} }} | founded = {{start date and age|1956|01|15}}<br>(''Вьетнамын Иргэний Агаарын Тээвэр'')<ref>{{Cite web|url=https://caa.gov.vn/hanh-khach-can-biet/lich-su-phat-trien-nganh-hang-khong-dan-dung-viet-nam-20181004114819061.htm|title=Lịch sử phát triển ngành Hàng không dân dụng Việt Nam|website=Civil Aviation Authority of Vietnam|date=2018-10-04|language=vi|access-date=2026-04-15|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125233628/http://caa.gov.vn/hanh-khach-can-biet/lich-su-phat-trien-nganh-hang-khong-dan-dung-viet-nam-20181004114819061.htm|url-status=live}}</ref> | profit = {{increase}} {{VND|7,713}} тэрбум (2025)<ref name="vietnamairlines">{{cite web|url= https://spirit.vietnamairlines.com/bay-cao-khat-vong-cong-hien/chuyen-dong-24-7/cong-bo-bao-cao-tai-chinh-quy-iv-vietnam-airlines-ghi-nhan-doanh-thu-nam-2025-cao-nhat-lich-su.html|title=Công bố báo cáo tài chính Quý IV, Vietnam Airlines ghi nhận doanh thu năm 2025 cao nhất lịch sử |website=VNA Spirit}}</ref> | num_employees = 5,222 (2024)<ref name="vnairlines">{{cite web|url=https://www.vietnamairlines.com/~/media/FilesDownload/AboutUs/Investor-Relations/Bao-Cao-Thuong-Nien/BCTN%202024/CHU%CC%9BO%CC%9BNG%201%20-%2010%20BCTN%20VNA%20TA.pdf|title=2024 annual report|website=VNA Spirit}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | headquarters = 200 Нгуен Сон, Бо Де хороо, [[Лонг Бьен дүүрэг]], [[Ханой]], Вьетнам | key_people = {{ubl|Ле Хонг Ха<br>(Ерөнхийлөгч & [[Chief executive officer|CEO]])<ref>{{Cite web|url=https://tuoitre.vn/ong-le-hong-ha-lam-tong-giam-doc-vietnam-airlines-tu-1-1-2021-20201230171827586.htm|website=tuoitre.vn/|date=2020-12-30|language=vi|title=Ông Lê Hồng Hà làm tổng giám đốc Vietnam Airlines từ 1-1-2021|access-date=2026-04-15|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129032628/https://tuoitre.vn/ong-le-hong-ha-lam-tong-giam-doc-vietnam-airlines-tu-1-1-2021-20201230171827586.htm|url-status=live}}</ref><br>Đặng Ngọc Hoà<br>([[Дарга]])<ref>{{Cite web|url=https://vnexpress.net/vietnam-airlines-co-chu-tich-moi-4144169.html|title=Vietnam Airlines có chủ tịch mới|website=VNExpress|date=2020-08-10|language=vi|access-date=2025-04-15|archive-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815015626/https://vnexpress.net/vietnam-airlines-co-chu-tich-moi-4144169.html|url-status=live}}</ref>}} | revenue = {{increase}} {{VND|121,429}} тэрбум (2025)<ref name="vietnamairlines"/> | hubs = {{ubl |[[Нойбай олон улсын нисэх буудал|Ханой]] |[[Таншоннят олон улсын нисэх буудал|Хошимин]] }} | secondary_hubs = {{ubl|[[Дананг олон улсын нисэх буудал|Дананг]]}} | focus_cities = {{ubl |[[Течо олон улсын нисэх буудал|Пномпень]] |[[Сиемреап-Ангкор олон улсын нисэх буудал|Сиемреап]] }} | frequent_flyer = Lotusmiles<ref name="lotus1"/> | alliance = {{ubl |[[SkyTeam]] |[[SkyTeam Cargo]] }} | website = {{URL|www.vietnamairlines.com}} }} [[File:Vietnam Airlines Boeing 777-200ER VN-A141 SIN 2012-4-20.png|300px|thumb|right|{{PAGENAME}}, Boeing 777-200ER]] '''Вьетнамын Эйрлайн''' буюу ({{lang-vi|Hãng Hàng không Quốc gia Việt Nam}}) нь [[Вьетнам|Вьетнамын]] үндэсний авиа компани. [[Таншоннят олон улсын нисэх онгоцны буудал|Таншоннят олон улсын нисэх онгоцны буудлаас]] олон улсын байнгын нислэг үйлддэг. ==Эшлэл== {{Reflist|1=30em}} {{DEFAULTSORT:Вьетнамын Эйрлайн}} [[Ангилал:Вьетнамын авиа компани]] [[Ангилал:SkyTeam]] [[Ангилал:Ханойн байгууллага]] [[Ангилал:1956 онд байгуулагдсан]] hv5ln2c1jtncw1qa0vf2ar4ynvzmhz7 0 28699 856610 811946 2026-05-18T10:24:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856610 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс НБА-гийн сагсан бөмбөгч | нэр = Майкл Жордан | зураг = Michael Jordan.jpg | дугаар = 23, 12, 45 | тоглодог_байрлал = [[Шидэлтийн хамгаалагч]] | биеийн_өндөр_м = 1 | биеийн_өндөр_см = 98 | биеийн_жин_кг = 98 | лиг = | баг = | team = | төрсөн_огноо = {{birth date and age|mf=yes|1963|2|17}} | төрсөн_газар = [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]], [[Брүүклин]] | иргэний_харъяалал = | ахлах_сургууль = [[Эмсли А. Лэйни ахлах сургууль|Эмсли А. Лэйни]]<br/><small>([[Хойд Каролина]], [[Вилмонгтон]])</small> | коллеж = [[Хойд Каролина Тар Хийлс эрэгтэй сагсан бөмбөгийн баг|Хойд Каролина]] | драфт_он = 1984 | драфт_тойрог = 1 | драфт_сонголт = 3 | драфт_баг = [[Чикаго Буллз]] | замнал_эхлэл = 1984 | замнал_дуусан = 2003 |он1 ={{nbay|1984|start}}–{{nbay|1992|end}}, {{nbay|1994|end}}–{{nbay|1997|end}} |баг1 = Чикаго Буллз |он2 ={{nbay|2001|start}}–{{nbay|2002|end}} |баг2 = [[Вашингтон Визардс]] |stat1label = [[Оноо (сагсан бөмбөг)|Оноо]] |stat1value = 32,292 (дунджаар 30.1) |stat2label = [[Самбараас авалт)|Самбараас авалт]] |stat2value = 6,672 (дунджаар 6.2) |stat3label = [[Дамжуулалт (сагсан бөмбөг)|Дамжуулалт]] |stat3value = 5,633 (дунджаар 5.3) | шагналууд = *NBA- 6 удаагийн аварга (1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998) *Олимпын тоглолтын хошой аварга *NBA- 6 удаагийн финалын шилдэг тоглогч (1991-1993, 1996-1998) *NBA- 5 удаагийн улирлын шилдэг тоглогч (1988,1991, 1992, 1996, 1998) *NBA- 14 удаа бүх одод тоглогч (1985-1993, 1996-1998, 2002-2003) *NBA- 3 удаа бүх оддын тоглолтын үнэ цэнэтэй тоглогч (1988, 1996, 1998) *NBA- оны шилдэг тоглогч (1988) *NBA- шилдэг шинэ тоглогч (1985) *NBA- 10 удаа онооны аварга (1987-1993, 1996-1998) *NBA- 3 удаа бөмбөг таслалтын аварга (1988, 1990, 1993) *NBA- 10 удаа I багт нэрлэгдсэн (1987-1993, 1996-1998) *NBA- 1 удаа II багт нэрлэгдсэн (1985) *NBA- хамгаалагчдын I багт 10 удаа багтсан (1988-1993, 1996-1998) *NBA- 2 удаа цагираг дээрээс довтлох үзүүлбэрийн аварга (1987, 1988) *NCAA аварга (1982) *Бүх Америкийн I багт 2 удаа багтсан (1983-1984) *Оскар Робертсоны шагнал (1984) *Нейсмитийн Коллежийн шилдэг тоглогч (1984) *Адольф Руфын Цом (1984) | танилцуулга = }} Бидний '''МЖ''' (''MJ'') гэдгээр нь сайн мэдэх '''Майкл Жеффри Жордан''' ({{lang-en|Micheal Jeffrey Jordan}}, 1963 оны 2-р сарын 17-нд төрсөн) нь Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин асан, бизнесмэн, мөн [[Шарлотт Хорнэтс]] багийн эзэн. АНУ-ын [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны (NBA) танилцуулгад түүнийг "Бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг сагсан бөмбөгчин" гэж тодорхойлсон байдаг. Тэрээр тухайн үедээ бүх спортын тамирчид дундаа хамгийн алдартай тамирчдын нэг байсан бөгөөд 1980, 1990-ээд онд НБА-г дэлхий даяар нэр хүндтэй болгоход түүний гүйцэтгэсэн үүрэг маш их билээ. Мөн Олимпын хоёр удаагийн аврага. [[Чапел Хилл дэх Хойд Каролинагийн их сургууль]]д 3 улирал тоглохдоо 1982 онд үндэсний аварга цолд хүрсэн Тар Хийлс багийн гишүүн байгаад, 1984 онд НБА-гийн [[Чикаго Буллз]] багт орсон юм. Оноо авалт гайхалтай чадварынхаа ачаар Жордан олныг гайхашруулж, төдөлгүй лигийнхээ од нь болжээ. Өөрийн үсрэх ур чадвараараа цагирган дээрээс довтлох тэмцээнд оролцож, чөлөөт шидэлтийн зураасны ардаас амжилттай довтолж чадсан. Энэхүү үзүүлбэрээс хойш тэрээр '''нисдэг Жордан''' гэж дуудуулах болсон. Мөн сагсан бөмбөгийн шилдэг хамгаалан тоглогчдын нэг гэгддэг. Тэрээр 1991 онд Буллз багтайгаа анх аварга авч, улмаар 1992, 1993 онд дараалан аваргаа баталгаажуулсан. 1993-1994 оны улирлын эхэнд гэнэт зодог тайлан [[бэйсбол]] тоглож эхэлсэн ч 1995 онд сагсан бөмбөгтөө эргэн ирж, 1996-1998 онд ахин 3 удаа аварга болсон юм. 1995-1996 оны улиралд түүний баг 72 ялалт байгуулсан нь лигийн дээд амжилт болжээ. Тэрээр 1999 онд 2 дахь удаагаа зодог тайлсан ч 2001 онд [[Вашингтон Визардс]] багт элсэн орж 2 жил гаруй тоглосон юм. Жордан NBA-гийн замналдаа нэг тоглолтод дунджаар 30.12 оноо авч байсан нь түүхэнд нэгт орох амжилт билээ. Тэрээр 1999 онд ESPN-с шалгаруулсан Хойд Америкийн зууны шилдэг тамирчдын жагсаалтыг тэргүүлж, Associated Press-ийн жагсаалтад 2-т бичигдсэн. Жорданы нэртэй бүтээгдэхүүнүүд маш ихээр зарагдаж ашиг олж байсан. 1985 онд анх худалдаанд гарч байсан, [[Найк]] компаний [[Нисдэг Жордан]] пүүз өдгөө ч эрэлттэй хэвээр байна. == Хувийн амьдрал == Жордан бол гэр бүлийн таван хүүхдийн дөрөв дэх нь юм. Тэрээр Ларри Жордан, Жеймс Р.Жордан Жр гэсэн хоёр ах, Делорис хэмээх нэг эгч, Рослин хэмээх нэг дүүтэй. Жорданы ах Жеймс 2006 онд АНУ-ын армийн XVIII Агаарын десантын корпусын 35-р бригадын командлагч хошуучаар тэтгэвэрт гарсан. Майкл 1989 оны есдүгээр сард Хуанита Ванойтой гэрлэж, гурван хүүхэдтэй: Жеффри Майкл (1988 онд төрсөн), Маркус Жеймс (1990 онд төрсөн), охин Жасмин (1992 онд төрсөн). ==Түүний замналын үзүүлэлтүүд== {{ҮСБХ тоглогчдын үзүүлэлтүүд домог}} {| class="wikitable" |- | style="background:#afe6ba; width:3em;"|† |ҮСБХны аварга болсон улирал |- |style="background:#CFECEC; width:1em"| |Лигийг тэргүүлсэн |} ===Улиралд=== {{ҮСБХ тоглогчдын үзүүлэлтүүд эхлэл}} |- |style="text-align:left;"|{{nbay|1984}} |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |bgcolor="CFECEC"| '''82'''||bgcolor="CFECEC"| '''82'''||38.3||.515||.173||.845||6.5||5.9||2.4||.8||28.2 |- |style="text-align:left;"|{{nbay|1985}} |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |18||7||25.1||.457||.167||.840||3.6||2.9||2.1||1.2||22.7 |- |style="text-align:left;"|{{nbay|1986}} |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |bgcolor="CFECEC"| '''82'''||bgcolor="CFECEC"| '''82'''||40.0||.482||.182||'''.857'''||5.2||4.6||2.9||1.5|| style="background:#cfecec;"| '''37.1''' |- |style="text-align:left;"|{{nbay|1987}} |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |'''82'''||bgcolor="CFECEC"| '''82'''||bgcolor="CFECEC"| '''40.4'''||.535||.132||.841||5.5||5.9||bgcolor="CFECEC"| '''3.2'''||'''1.6'''|| style="background:#cfecec;"| 35.0 |- |style="text-align:left;"|{{nbay|1988}} |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |81||81||bgcolor="CFECEC"| 40.2||.538||.276||.850||'''8.0'''||'''8.0'''||2.9||.8|| style="background:#cfecec;"| 32.5 |- |style="text-align:left;"|{{nbay|1989}} |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |bgcolor="CFECEC"| '''82'''||bgcolor="CFECEC"| '''82'''||39.0||.526||.376||.848||6.9||6.3||bgcolor="CFECEC"| 2.8||.7|| style="background:#cfecec;"| 33.6 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|{{nbay|1990}}† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |bgcolor="CFECEC"| '''82'''||bgcolor="CFECEC"| '''82'''||37.0||'''.539'''||.312||.851||6.0||5.5||2.7||1.0|| style="background:#cfecec;"| 31.5 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|{{nbay|1991}}† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |80||80||38.8||.519||.270||.832||6.4||6.1||2.3||.9|| style="background:#cfecec;" |30.1 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|{{nbay|1992}}† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |78||78||39.3||.495||.352||.837||6.7||5.5||bgcolor="CFECEC"| 2.8||.8|| style="background:#cfecec;" |32.6 |- |style="text-align:left;"|{{nbay|1994}} |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |17||17||39.3||.411||'''.500'''||.801||6.9||5.3||1.8||.8||26.9 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|{{nbay|1995}}† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |'''82'''||bgcolor="CFECEC"| '''82'''||37.7||.495||.427||.834||6.6||4.3||2.2||.5|| style="background:#cfecec;"| 30.4 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|{{nbay|1996}}† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |'''82'''||bgcolor="CFECEC"| '''82'''||37.9||.486||.374||.833||5.9||4.3||1.7||.5|| style="background:#cfecec;" | 29.6 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|{{nbay|1997}}† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |bgcolor="CFECEC"| '''82'''||bgcolor="CFECEC"| '''82'''||38.8||.465||.238||.784||5.8||3.5||1.7||.5|| style="background:#cfecec;" | 28.7 |- |style="text-align:left;"|{{nbay|2001}} |style="text-align:left;"|[[Вашингтон Визардс|Вашингтон]] |60||53||34.9||.416||.189||.790||5.7||5.2||1.4||.4||22.9 |- |style="text-align:left;"|{{nbay|2002}} |style="text-align:left;"|[[Вашингтон Визардс|Вашингтон]] |'''82'''||67||37.0||.445||.291||.821||6.1||3.8||1.5||.5||20.0 |- |- class="sortbottom" |style="text-align:left;"|Замнал |style="text-align:left;"| |1072||1039||38.3||.497||.327||.835||6.2||5.3||2.3||.8||30.1 |- class="sortbottom" |style="text-align:left;"|Бүх оддын тоглолт |style="text-align:left;"| |13||13||29.4||.472||.273||.750||4.7||4.2||2.8||.5||20.2 |} ===Хасагдах шатны цувралд=== {{ҮСБХ тоглогчдын үзүүлэлтүүд эхлэл}} |- |style="text-align:left;"|[[1985 NBA Playoffs|1985]] |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |4||4||42.8||.436||.125||.828||5.8||'''8.5'''||'''2.8'''||1.0||29.3 |- |style="text-align:left;"|[[1986 NBA Playoffs|1986]] |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |3||3||'''45.0'''||.505||'''1.000'''||.872||6.3||5.7||2.3||1.3||'''43.7''' |- |style="text-align:left;"|[[1987 NBA Playoffs|1987]] |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |3||3||42.7||.417||.400||'''.897'''||7.0||4.7||2.4||1.1||36.3 |- |style="text-align:left;"|[[1988 NBA Playoffs|1988]] |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |10||10||42.7||'''.531'''||.333||.869||7.1||7.6||2.5||.8||34.8 |- |style="text-align:left;"|[[1989 NBA Playoffs|1989]] |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |17||17||41.8||.510||.236||.799||7.0||7.6||1.7||'''1.8'''||29.1 |- |style="text-align:left;"|[[1990 NBA Playoffs|1990]] |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |16||16||42.1||.514||.320||.836||7.2||6.8||'''2.8'''||.9||36.7 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|[[1991 NBA Playoffs|1991]]† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |17||17||40.5||.524||.385||.845||6.4||8.4||2.4||1.4||31.1 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|[[1992 NBA Playoffs|1992]]† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |'''22'''||'''22'''||41.8||.499||.386||.857||6.2||5.8||2.0||.7||34.5 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|[[1993 NBA Playoffs|1993]]† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |19||19||41.2||.475||.389||.805||6.7||6.0||2.1||.9||35.1 |- |style="text-align:left;"|[[1995 NBA Playoffs|1995]] |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |10||10||42.0||.484||.367||.810||6.5||4.5||2.3||1.4||31.5 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|[[1996 NBA Playoffs|1996]]† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |18||18||40.7||.459||.403||.818||4.9||4.1||1.8||.3||30.7 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|[[1997 NBA Playoffs|1997]]† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |19||19||42.3||.456||.194||.831||'''7.9'''||4.8||1.6||.9||31.1 |- |style="text-align:left;background:#afe6ba;"|[[1998 NBA Playoffs|1998]]† |style="text-align:left;"|[[Чикаго Буллз|Чикаго]] |21||21||41.5||.462||.302||.812||5.1||3.5||1.5||.6||32.4 |- class="sortbottom" |style="text-align:left;"|Замнал |style="text-align:left;"| |179||179||41.8||.487||.332||.828||6.4||5.7||2.1||.8||33.4 |} == Цахим хуудас == {{Commonscat|Michael Jordan}} * [https://web.archive.org/web/20130327174602/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1998/06/22/244166/index.htm Fortune Magazine: The Jordan Effect] {{1984 оны НБА-гийн драфт}} {{НБА-гийн улирлын MVP}} {{DEFAULTSORT:Жордан, Майкл}} [[Ангилал:Майкл Жордан| ]] [[Ангилал:АНУ-ын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:АНУ-ын бэйсболчин]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгийн тэргүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн олимпын аварга]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1984 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн алдрын танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] bhszfcnc7561x87uw5qsh9ng25jt5u4 0 34774 856583 856382 2026-05-18T04:30:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856583 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] a6kursltsfkdbm1i6vsqw45u2gjuycd 0 34873 856614 854428 2026-05-18T11:04:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856614 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр = Мо Фарах <br /> <small>Британы Эзэн хааны одонт</small> |зураг = Mo Farah (cropped).jpg | imagesize = |зургийн тайлбар = Фарах [[2010]] он. |улс = [[Британи]] | спорт = [[Гүйлт]] | төрөл = [[1500 метрийн зай|1500 м]], [[3000 метрийн зай|3000 м]], [[5000 метрийн зай|5000 м]], [[10000 метрийн зай|10,000 м]] | төрсөн огноо = {{Birth date and age|df=yes|1983|3|23}} | төрсөн газар =[[Сомали]], [[Могадишо]]<!-- IF YOU BELIEVE THAT THIS BIRTHPLACE IS INCORRECT, PLEASE FIRST DISCUSS IT ON THE TALK PAGE, CITING RELIABLE SOURCES THAT SUPPORT YOUR VIEW --><ref name="Official Mo Farah Website">{{cite web |url=http://www.mofarah.com/m/#about |title=About Mo Farah |date= |accessdate=5 August 2012 |archive-date=6 Аравдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006001152/http://www.mofarah.com/m/#about |url-status=dead }}</ref> | өндөр ={{convert|1.75 |m|ftin|0|abbr=on}}<ref name=IAAF>{{cite web|url=http://www.iaaf.org/athletes/biographies/letter=0/athcode=179892/index.html |title=Athletes |publisher=iaaf.org |date= |accessdate=29 August 2011}}</ref> | жин ={{convert|58|kg|lb stlb|abbr=on}}<ref>http://www.teamgb.com/athletes/mo-farah</ref> | pb = '''800 м''': 1:48.69 (Этон 2003)<br> '''1500 м''': 3:28.81 (Монака 2013)<br> '''3000 м''': 7:34.47 (Бирмингем 2009)<br> '''5000 м''': 12:53.11 (Монака 2011)<br> '''10,000 м''': 26:46.57 (Евгений 2011) |медалиудыг үзүүлэх =үгүй |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]]|10000 м}} {{МедальАлт|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]]|5000 м}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]}} {{МедальАлт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Москва 2013]] |[[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 5000 метр|5000 м]]}} {{МедальАлт|Москва 2013 |10000 м}} {{МедальАлт|Дэгү 2011 |5000 м}} {{МедальМөнгө|Дэгү 2011 |10000 м}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын АШТ]]}} {{МедальАлт|Барселона 2010 |10000 м}} {{МедальАлт|Барселона 2010 |5000 м}} {{МедальАлт|Хельсинки 2012 |5000 м}} {{МедальМөнгө|Гётеборг 2006 |5000 м}} }} '''Мохаммед Фарах''' ({{lang-ar|محمد فرح}}) нь [[Нэгдсэн Вант Улс|Британийн]] холын зайн [[Гүйлт|гүйгч]] юм. == Хувийн дээд амжилтууд == {| class="wikitable" |- ! Талбай ! Төрөл ! Хугацаа ! Огноо ! Байршил |- |rowspan=8| Гадаа | 800 м || 1:48.69 || 2003 оны 8 сарын 3 || Этон |- | 1500 м || 3:28.81 || 2013 оны 7 сарын 19 || Монако |- | Нэг миль || 3:56.49 || 2005 оны 8 сарын 6 || [[Лондон]] |- | 2000 м || 5:06.34 || 2006 оны 3 сарын 9 || [[Мельбурн]] |- | 3000 м || 7:36.86 || 2013 оны 7 сарын 27 || [[Лондон]] |- | Хоёр миль || 8:20.47 || 2007 оны 8 сарын 3 || [[Лондон]] |- | 5000 м || 12:53.11 || 2011 оны 7 сарын 22 || [[Монако]] |- | 10,000 м || 26:46.57 || 2011 оны 6 сарын 3 || [[Южин]] |- |rowspan=4| Заал | 1500 м || 3:39.03 || 2012 оны 1 сарын 28 || [[Глазго]] |- | Нэг миль || 3:57.92 || 2012 оны 2 сарын 4 || [[Бостон]] |- | 3000 m || 7:34.47 || 2009 оны 2 сарын 21 || [[Бирмингем]] |- | 2 миль || 8:08.07 || 2012 оны 2 сарын 18 || [[Бирмингем]]<ref name="BBC-AVIVABIRMINGHAM-2012">{{cite news | url = http://www.bbc.co.uk/sport/0/athletics/17085463| work = BBC website |title = Aviva Grand Prix | date = 18 February 2012}}</ref> |- |rowspan=4| Зам | 10 [[Километр|км]] || 27:44 || 2010 оны 5 сарын 31 || [[Лондон]] |- | 15 км || 43:13+ || 2009 оны 10 сарын 25 || [[Портсмут]] |- | 10 миль || 46:25 || 2009 оны 10 сарын 25 || [[Портсмут]] |- |Хагас марафон || 1:00.23 || 2011 оны 3 сарын 20 || [[Нью-Йорк]] |} ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Mo Farah|Мо Фарах}} * [https://web.archive.org/web/20111001124320/http://mo-farah.com/ Official website] * {{iaaf name|id=179892|name=Mo Farah}} * [https://web.archive.org/web/20120601235339/http://www.mofarahfoundation.org.uk/about-us/ Mo Farah Foundation] * [https://web.archive.org/web/20120223212510/http://www.spikesmag.com/athletes/RisingStar/mofarah.aspx Mo Farah's Rising Star profile on spikesmag.com] {{DEFAULTSORT:Фарах, Мохаммед}} [[Ангилал:Их Британийн 800 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Их Британийн 1500 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Их Британийн 3000 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Их Британийн 5000 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Их Британийн 10.000 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Их Британийн задгай талбайн гүйгч]] [[Ангилал:5000 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:10.000 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:5000 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:10.000 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:5000 метрийн гүйлтийн европын аварга]] [[Ангилал:10.000 метрийн гүйлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Задгай талбайн гүйлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Их Британийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн командлагч]] [[Ангилал:Рыцарь бакалавр]] [[Ангилал:Их Британийн хүн]] [[Ангилал:Сомаличууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] 576x1ow5h6igg9efhxu13p8l8rs3gtc 0 35417 856590 855556 2026-05-18T06:56:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856590 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] '''Дээд монголчууд''' нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм. Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий. ==Түүх== ===Хошуудын хант улс === {{Гол|Хошуудын хант улс}} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна. 1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна. 1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй. ===Хошуудын хант улсын дараах үе === Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг. Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ. Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ. Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролын угсааныхан юм. == Нутгийн хуваарь == Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг. Чин гүрний үед Дээд монголчуудын тоо цөөрсөөр байв. 1724 онд [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзан]]ы бослогыг дарсны дараа Чин гүрэн Дээд монголчуудад харгис ноёрхол эхлүүлжээ. Энэхүү бослогын дараа Дээд монголчуудын хүн ам зугтаж эсвэл алагдаж, 17-р зууны дунд үед 200,000 гаруй байсан бол 100,000 гаруй болж буурсан.<ref name="qinghai"/> Чин гүрний ордон төвөд болон монгол угсаатны бүлгүүдийн хил хязгаарыг тогтоож, хоёр угсаатны малчдыг хилээр нэвтрэхийг хориглосон. Гэсэн хэдий ч үндэстэн хоорондын мөргөлдөөний үеэр Чин гүрэн төвөдүүдийг нууцаар дэмжиж байв. Төвөдийн овог аймгууд өсөн нэмэгдэхийн хэрээр тэд Монголын бэлчээрт халдаж эхлэв. 19-р зууны дунд үед монголчууд төвөдүүдийн эсрэг тэмцэлдээ ялагдаж, найман Төвөдийн овог аймаг Хөхнуурын эрэг дагуух бэлчээрийг амжилттай эзэмшиж, Чин гүрний ордноос хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Эдгээр найман овог аймгийг "Хуанхай 8 овог" (环海八族) гэж нэрлэдэг байв.<ref>{{cite web |author1=孙凯佳 |author2=黄伟 |title=清代青海蒙古族社会变迁研究 |url=http://www.nopss.gov.cn/n1/2024/0425/c373410-40223673.html |website=全国哲学社会科学工作办公室 |language=zh}}</ref> Эхэндээ Чингийн ордон Дээд монголчуудад өөрийн гэсэн чөлгөн даргатай байхыг зөвшөөрөөгүй. Жил бүрийн намар Монголын ноёд [[байцаагч түшмэл]]ын удирдлага дор нуурын бурханд мөргөхөөр [[Хөх нуур]]ын эрэг дээрх [[Цагаан хот (Хөхнуур муж)|Цагаан хот]]од (балгас нь одоогийн [[Хөхнуур муж]]ийн [[Хайнань тойрог]]ын [[Гүнхө шянь|Гүнхө шянинд]] байрладаг) цуглардаг байв. Нуурын бурханд мөргөх ёслолын дараа байцаагч түшмэл чуулганыг даргалж, Монголын ноён тус тусын хошууны нөхцөл байдлын талаар түшмэлд тайлагнана. Шининий Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) мөн чуулганд оролцдог байв. 1902 оноос эхлэн Шининий Захиран Шийтгэх Сайд нь тахилын ёслол, чуулганыг удирдах үүргийг гүйцэтгэж эхэлсэн.<ref>{{cite web|url=http://qhh.qinghai.gov.cn/html/1336/2022-04-30/content-3602.html|title=史书记载的青海湖祭海活动|website=青海省人民政府|date=2022-04-30|language=zh}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://qhh.qinghai.gov.cn/html/1339/2022-06-24/content-3673.html|title=华夏三大祭---祭海|website=青海省人民政府|date=2022-06-24|language=zh}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Нуурын бурханд мөргөх энэхүү зан үйл нь [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын үе хүртэл үргэлжилсэн. [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]] байгуулагдсаны дараа үүнийг засгийн газар зохион байгуулахаа больж, харин төрийн бус байгууллагууд зохион байгуулдаг болсон.<ref>{{cite web |url = http://www.qinghai.gov.cn/dmqh/system/2014/04/25/010113740.shtml |title = 青海湖祭海 |website=青海省人民政府|date=2014-04-25|language=zh}}</ref> 1823 онд Чин улсын шүүхээс Шар мөрний хойд талын 24 хошуунд [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган|зүүн гарын чуулган]], [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган|баруун гарын чуулган]]ыг байгуулжээ. Хоёр чуулган тус бүрийг нэг дарга, нэг дэд дарга тэргүүлдэг байсан боловч нэрийн төдий оршиж байсан, тэдэнд чуулган хуралдуулах эрх ч байхгүй. Тэр жилдээ "Хуанхай 8 овог"-ийн Төвөдийн удирдагчид Хөх нуурын бурханд мөргөх ёслол болон хуралд оролцохыг зөвшөөрсөн. [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] өмнөд хэсэгт орших дөрвөн хошуунд чуулган дарга байхыг зөвшөөрөөгүй хэвээр байгаа. Гэсэн хэдий ч зарим эх сурвалжид [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын үед эдгээр таван хошуу аль хэдийн хоёр өөр чуулганы харьяанд байсан гэж тэмдэглэжээ<ref>[[:commons:File:NLC416-11jh006897-57625 蒙古各盟部旗長官錄.pdf|NLC416-11jh006897-57625 蒙古各盟部旗長官錄]]</ref>. Түүнчлэн, үндэстний зөрчилдөөний улмаас зарим монгол овог аймгууд [[Ганьсу]], [[Өвөр Монгол]] руу нүүж оджээ. 1929 онд [[Хөхнуур муж]] байгуулагдахад Дээд монголчууд ам ердөө 30,000 гаруй байсан. 20-р зууны эхээр тус бүс нутгийг захирч байсан мусульман дэглэмийн хавчлагын улмаас Дээд монголчууд ам улам бүр цөөрсөн. Хөхнуур мужийн захирагч Ма Буфан (馬步芳) мусульман шашинтан байсан бөгөөд тэрээр Дээд монголчуудад янз бүрийн өндөр татвар ногдуулдаг байсан тул засаг ноёдын мөлжлөгтэй хавсарч малчдын амьдрал туйлын хүнд байв. БНХАУ байгуулагдсаны дараа Дээд монголчуудын хүн ам 20,000-аас цөөн байв. Өмнө нь хүн ам ихтэй байсан [[Хошуудын зүүн дээд хошуу|Хошуудын зүүн дээд]] болон [[Халхын өмнөд баруун хошуу]]нууд одоо байхгүй болсон бөгөөд [[Цагаан номун ханы хошуу]]ны хүн ам бараг бүхэлдээ [[Төвөдүүд|Төвөд үндэстнүүд]] юм.<ref name="qinghai">{{cite book|title = 青海省藏族蒙古族社会历史调查|author=青海省编辑组|publisher=青海人民出版社|year=1985|page=139-145 |language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| № ! rowspan="2"| Хошууны нэр ! rowspan="2"| Товч нэр ! rowspan="2"| Байгуулагдсан ! rowspan="2"| Анхны засаг ноён ! colspan="2"| Өрхийн тоо<ref name="qinghai"/> ! rowspan="2"| Тайлбар |- ! Байгуулагдсан он ! 1938 оноос өмнө |- |1 |[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] | Хөхнуур вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил | 1200 | 500 | |- |2 |[[Хошуудын баруун хойд хошуу]] | Хөхөд бэйлийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн |1350 |600 | |- |3 |[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] | Хүрлэг бэйсийн хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Сономдаш |450 |1300-3000 | |- |4 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] | Ах гүний хошуу |1725 |Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш |200 |150 | |- |5 |[[Хошуудын умард өмнө хошуу]] | Бух гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн |300 |500 | |- |6 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]] | Том гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг |200 |50 | |- |7 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] | Зүлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав |150 |60 | |- |8 |[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]] | Тайж нар засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил |1200 |1050 | |- |9 |[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] | Давсан нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав |180 |60 | |- |10 |[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] | Хүрлэг засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн |350 |300 | |- |11 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] | Морь вангийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай |600 |130 | |- |12 |[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] | Морь засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан |1200 |500 | |- |13 |[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] | Баян нуур засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | |- |14 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] | Цегур засгийн хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан |300 |100 | |- |15 |[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] | Зүүн засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас |500 |150 | |- |16 |[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] | Баруун засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт |500 |300 | |- |17 |[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] | Зүүн бэйсийн хошуу |1725 |Засаг, хошууны бэйс Дамба |900 |40 | |- |18 |[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] | Хөнань чин вангийн хошуу |1725 |Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан |1650 |2000-3000 | |- |19 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] | Ража засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан |2000 |160 | |- |20 |[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] | Дацан засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц |200 (эсвэл 750) |400 | |- |21 |[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] | |1746 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | 1806 онд хүчингүй болсон |- |22 |[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] | Жонан засгийн хошуу |1724 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан |500 |130 | |- |23 |[[Торгуудын баруун хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум |300 |60 | |- |24 |[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] | Дамба засгийн хошуу |1725 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж |600 |150 | |- |25 |[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] | Толиных засгийн хошуу |1731 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа |1000 |300 | |- |26 |[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] | Эрх бэйлийн хошуу |1725 |Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал |600 |150 | |- |27 |[[Цоросын умард дундад хошуу]] | Харгт бэйсийн хошуу, Шуйся бэйсийн хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Равдан |375 |200 | |- |28 |[[Хойдын өмнө хошуу]] | Донтох гүний хошуу |1725 |Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ |150 |150 | |- |29 |[[Халхын өмнөд баруун хошуу]] | Халх засгийн хошуу |1765 |Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов |1000 (эсвэл 300) |2 | |- |30 |[[Цагаан номун ханы хошуу]] | |1705 | 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсандамбийжанцан |өгөгдөл байхгүй |өгөгдөл байхгүй | Цагаан номун хан хутагтын шавь |- |} == Нэмж унших == *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] *[[Төвөдийн түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo] [[Ангилал:Ойрад]] t39azwkx0cdf43wwzmbqkq928ggfyxv 0 35918 856623 808919 2026-05-18T11:46:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 856623 wikitext text/x-wiki {{short description|Хятадын хамгийн олон хүн амтай муж, Өмнөд Хятадын тэнгисийн эрэгт оршдог}} {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Гуандун | other_name = Кантон | official_name = Гуандун муж | native_name = {{lang|zh-Hans-CN|广东}} | settlement_type = [[Хятадын муж|Муж]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans|广东省}} | translit_lang1_type1 = {{nowrap|{{nobold|[[Пиньинь]]}}}} | translit_lang1_info1 = {{transliteration|zh|Guǎngdōng shěng}} | translit_lang1_type2 = {{nowrap|{{nobold|[[Кантон хэл|Кантон]] [[Ютпинь]]}}}} | translit_lang1_info2 = {{transliteration|yue|Gwong2dung1 saang2}} | translit_lang1_type3 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info3 = GD / {{linktext|lang=zh-hans|粤}} ({{transliteration|zh|Yuè}} / {{transliteration|yue|Jyut6}}) | image_skyline = {{multiple image| border = infobox| total_width = 290| image_style = border:1; |perrow = 2/2 |image1 = Canton Tower 20220626 (cropped 2).jpg |image2 = China Resources Headquarters&Shenzhen Bay gymnasium in Nanshan District2020.jpg |image3 = Hong Kong–Zhuhai–Macau Bridge (Zhuhai section).jpg |image4 = Huangmanzhai.jpg |image5 = 广东省台山下川岛的海湾 - panoramio.jpg }} | image_alt = | image_map = Guangdong in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_alt = Гуандун мужийн байршил | map_caption = Гуандун мужийн байршил | coordinates = {{coord|23.4|N|113.5|E|type:adm1st|format=dms|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | seat_type = Нийслэл<br />{{nobold|(ба томоохон хот)}} | seat = [[Гуанжоу]] | seat1_type = | seat1 = | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[Хятадын аймгийн энтэй нэгж|Аймгийн түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | parts = <br />[[Гуандуны засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|21 тойрог]]<br /><br />122 хошуу<br /><br />1609 суурин ба хороолол | government_type = [[Хятадын муж|Муж]] | governing_body = Гуандун Мужийн Ардын Их Хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Хуан Күньмин]] | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = [[Хуан Чүпин (улс төрч)|Хуан Чүпин]] | leader_title2 = [[Захирагч (Хятад)|Захирагч]] | leader_name2 = [[Ван Вэйжун]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] мужийн дарга | leader_name3 = [[Линь Кэчин]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 169 төлөөлөгч | area_footnotes = <ref name=mofcom/> | area_total_km2 = 179800 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|15-р байр]] | elevation_max_m = 1902 | elevation_max_point = [[Шикэнкун]] | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_min_m = | elevation_min_point = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | population_footnotes = <ref name="stats.gov.cn">{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 126,012,510 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|7-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = [[Хятадууд]] – 99%<br />[[Жуан үндэстэн|Жуан]] – 0.7%<br />[[Яо үндэстэн|Яо]] – 0.2% | demographics1_title2 = Хэл, аялгууд | demographics1_info2 = [[Кантон хэл|Кантон]] ба [[Юэ хэл|бусад Юэ хэлнүүд]], [[Хакка хэл|Хакка]], [[Чаожоу хятад хэл|Чаожоу]], [[Шаньтоу аялга|Шаньтоу]], [[Чаошаний Минь хэл|Чаошаний Минь]], [[Лэйжоу Минь хэл|Лэйжоу Минь]], [[Шаожоу Тү хэл|Тү]], [[Умард Хятад хэл|Умард Хятад]], [[Жуан хэл|Жуан]], [[Яо хэл]] | iso_code = CN-GD | blank_name_sec1 = ДНБ<ref name="data2022">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}</ref> | blank_info_sec1 = 2022 | blank1_name_sec1 = &nbsp;– Нийт | blank1_info_sec1 = ¥12.912 их наяд (1-т)<br>$1.920 их наяд (нэрлэсэн)<br />$3.152 их наяд (ХАЧТ) | blank2_name_sec1 = &nbsp;– Нэг хүнд ноогдох | blank2_info_sec1 = ¥102,465 (7-д)<br>$15,234 (нэрлэсэн)<br>$25,016 (ХЧТ) | blank3_name_sec1 = &nbsp;– Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 1.9% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.799<ref name="hdis">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Subnational Human Development Index |year=2021 |publisher=Global Data Lab China |access-date=9 April 2020}}</ref> (6-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{Official URL}} {{in lang|zh}} | footnotes = | population_demonym = [[Кантончууд]], Гуандунчууд<ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/44289777|jstor = 44289777|title = Seven-Veiled Ethnicity: A Hong Kong Chinese Folk Model|last1 = Guldin|first1 = Gregory E.|journal = Journal of Chinese Studies|year = 1984|volume = 1|issue = 2|pages = 139–156}}</ref> }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Guangdong_(Chinese_characters).svg | piccap = | picsize = 115px | t = 廣東 | s = 广东 | l = "Зүүн өргөн уудам" | p = {{Audio|zh-Guangdong.ogg|Guǎngdōng|help=no}} | bpmf = ㄍㄨㄤˇ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄉㄨㄥ | gr = Goangdong | w = Kuang³-tung¹ | tp = Guǎngdong | myr = Gwǎngdūng | mps = Guǎngdūng | mi = {{IPAc-cmn|g|wang|3|.|d|ong|1}} | wuu = kuaon ton (T2) | h = Gong³dung¹ ''or'' <br /> Kóng-tûng | y = Gwóngdùng ''or''<br />Gwóngdūng | ci = {{IPAc-yue|gw|ong|2|.|d|ung|7}} ''or''<br />{{IPAc-yue|gw|ong|2|.|d|ung|1}} | j = Gwong2dung1 | gd = Guong²-dung¹ | toi = Kwong˧˥ tung˥ | poj = Kńg-tang | tl = Kńg-tang | hain = Kèng-dang | lizu = Gèng-tang | buc = Guōng-dĕ̤ng | mc = kwang^X tung | showflag = yp | altname = Товчлол | t2 = 粵 | s2 = 粤 | l2 = | p2 = Yuè | bpmf2 = ㄩㄝˋ | gr2 = Yueh | w2 = Yüeh⁴ | tp2 = Yuè | myr2 = Ywè | mps2 = Yuè | mi2 = {{IPAc-cmn|yue|4}} | h2 = Yet⁶ ''or'' Ye̍t | y2 = Yuht | ci2 = {{IPAc-yue|j|yut|6}} | j2 = Jyut6 | gd2 = Yüd⁶ | toi2 = Yut ˨ | poj2 = Oa̍t | tl2 = Ua̍t | lizu2 = O̍et | order = st | c = | psp = Kwangtung }} '''Гуанду́н'''<ref>Кирил монголоор үүнээс гадна Гуандон, Гуангдонг, Гуандүн гээд олон янзаар бичиж байгаа.</ref> ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode||h}} - ɣuvangdüng,<ref name="худам монгол"/> [[Хятад хэл|хятад.]] 广东, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Guǎngdōng'') — [[Хятад]] улсын зүүн өмнөд захын [[муж]]. Энэ муж нь [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Өмнөд Хятадын далай]] эрэг дээр [[Хонконг]] болон [[Макао]] зэрэг тусгай захиргааны бүсүүд, мөн [[Гуанши]], [[Хүнань муж|Хүнань]], [[Жянши муж|Жянши]], [[Фужянь муж|Фүжянь]], [[Хайнань муж|Хайнань]] мужуудтай хиллэдэг. Мужийн төв нь [[Гуанжоу]] хот юм. Гуандун муж нь 2024 оны байдлаар 127,060,000 сая хүн амтай, нийт 179,800 км2 газар нутагтай бөгөөд Хятадын хамгийн олон хүн амтай муж юм. Хэрвээ дэлхийн хэмжээнд авч үзвэл хүн амаараа гуравдугаарт орж байгаа юм. Гуандун мужийн түүх, соёл, хэл нь тус улсын бусад хэсгээс нэлээд ялгаатай (Кантон хэлийг үзнэ үү). 1990-ээд оноос хойш Гуандун муж нь Хятадын эдийн засгийн хувьд хамгийн хөгжингүй мужуудын нэг болсон. Гадаадын хөрөнгө оруулалт эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна. 2025 оны 10-р сарын байдлаар Гуандун мужид 360,000 гаруй гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгж байгуулагдсан бөгөөд бодитоор ашигласан гадаадын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ 600 тэрбум ам.доллараас давсан байна. == Орчин үеийн түүх == 1920-иод оны эхээр Бүгд Найрамдах Хятад Улс байгуулагдсан үед Гуандун муж нь [[Гоминдан|Гоминданы]] Хойд экспедицэд бэлтгэх, Хятадын янз бүрийн дайны удирдагчдыг нэгдсэн төв засгийн газрын дор буцаан оруулах оролдлогын төвлөрсөн бүс байв. [[Гуанжоу]] хотын ойролцоо цэргийн командлагчдыг сургах зорилгоор Вампоагийн цэргийн академи баригдсан. [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын иргэний дайны]] төгсгөлд Гуандун муж нь Хятадын эх газар дахь үндсэрхэг үзэлтнүүдийн засгийн газрын эцсийн тулгуур цэгүүдийн нэг болж, Гуанжоу нь түр хугацаагаар Гоминдангийн түр нийслэл болж байсан юм. Бүгд Найрамдах Хятад Улсын засгийн газар Тайвань руу явсаны дараа [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын чөлөөлөх арми]] тус мужийг хяналтандаа авсан байна. [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] шинэ засаг захиргаа тус мужид жил бүр үр тарианы 22-60 хувийг хатуу татвараар хурааж байв. Гэсэн хэдий ч орон нутгийн намын дарга Фан Фан Сувдан голын дельта дахь амжилттай бизнес эрхлэгчид, эцэст нь эх орондоо буцаж ирэхийг эрмэлзэж буй гадаадын хятадуудын газар эзэмшил, Британийн Хонконгтой хийсэн худалдааны харилцааг хамгаалахын тулд Хятадын газрын шинэчлэлийн бодлогыг зөөлрүүлж эхэлсэн байна. Үүний хариуд [[Мао Зэдун]] 1952 онд Фан болон тус мужийн мянга мянган боловсон хүчнийг цэвэрлэж, Тао Жуг "Тосгон бүр цус урсаж, айл бүр тэмцэж байна" уриан дор илүү хатуу хөтөлбөр хэрэгжүүлэхээр илгээсэн түүхтэй. Шинэчлэл ба нээлттэй байдлын үеэр Гуандун мужийг төв засгийн газар улс орны бусад хэсгээс "нэг алхамаар урд байх"-ыг дэмжиж байв. Гуандун мужийн ихэнх томоохон хотууд 1980-аад оны дунд үед эдийн засгийн шинэчлэлийг [[Либерализм|либералчилсан]]. Шинэчлэл ба нээлттэй байдлын дараа тус муж эдийн засгийн маш хурдацтай өсөлтийг үзүүлж, хил залгаа орших Хонконгтой нягт худалдааны харилцаатай байсан нь үүнд нөлөөлсөн байна. Энэ нь одоо Хятадын дотоодын нийт бүтээгдэхүүн хамгийн өндөртэй муж болоод байгаа юм. == Хүн ам == 2024 онд Гуандун мужийн хүн ам 127,060,000 байсан бөгөөд үүнээс 75.9% нь хот суурингийн, 24.1% нь хөдөө орон нутгийн байв. Тус мужийн хүн амын дийлэнх нь Хань хятадууд боловч Хань хүн ам нь маш олон төрөл тул тус мужийг "бүс нутгийн хэлний эрдэнэсийн сан" (方言寶庫) гэж нэрлэдэг. Хань хятадуудын дотор Гуандун мужийн хамгийн том дэд бүлэг нь Кантон хүмүүс бөгөөд Сувдан голын дельтагаас зүүн тийш Хакка, Теосва хүн ам ихтэй байдаг. Гуандун мужид мөн Мьен, Ше, Хмонг, Ли, Жуан гэсэн цөөнх үндэстнүүд амьдардаг байна. {| class="wikitable" |+Хүн амын өсөлт !Он !<abbr>Хүн амын тоо</abbr> !<abbr>%</abbr> |- !1912 |28,011,000 |—     |- !1928 |32,428,000 | +15.8% |- !1936–37 |32,453,000 | +0.1% |- !1947 |27,210,000 |−16.2% |- !1954 |34,770,059 | +27.8% |- !1964 |42,800,849 | +23.1% |- !1982 |59,299,220 | +38.5% |- !1990 |62,829,236 | +6.0% |- !2000 |85,225,007 | +35.6% |- !2010 |104,303,132 | +22.4% |- !2020 |126,012,510 | +20.8% |- !2024 |127,060,000 | +0.8% |} == Улс төр == Хятадын эх газрын бүх засаг захиргааны байгууллагуудын нэгэн адил Гуандун муж нь нам-засгийн хосолсон тогтолцоотой бөгөөд [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Гуандун мужийн хорооны нарийн бичгийн дарга нь Засаг даргаас дээгүүр албан тушаал байдаг юм. Гуандун мужийн Хятадын Коммунист Намын хороо нь бодлого боловсруулах дээд байгууллага бөгөөд Гуандун мужийн Ардын засгийн газрыг хянадаг байна. Гуандун мужийн хууль сахиулах ажиллагааг Гуандун мужийн Олон нийтийн аюулгүй байдлын газар хариуцдаг. Гуандун мужийн Ардын зэвсэгт цагдаагийн анги нь тус мужид цэрэгжсэн хууль сахиулах, гамшгийн үед тусламж үзүүлэх зэрэг ажлыг гүйцэтгэдэг бол Гуандун мужийн Гал түймэр унтраах, аврах алба нь тус мужид гал унтраах, аврах үйлчилгээ үзүүлдэг. Гуандун мужийн дотоодын тагнуул, аюулгүй байдлын гол агентлаг нь Гуандун мужийн улсын аюулгүй байдлын газар юм. Гуандун мужийн хорих ангиудыг Гуандун мужийн шоронгийн захиргааны товчоо хариуцдаг байна. === Хонконг, Макао-тай харилцаа === Хонконг, Макао нь түүхэндээ Их Британи, Португалийн колони болохоосоо өмнө Гуандун мужийн нэг хэсэг байсан бөгөөд одоо тусгай захиргааны бүс нутаг болоод байгаа юм. Цаашилбал, хоёр тусгай бүсийн Үндсэн хуулиудад мужийн засгийн газрууд орон нутгийн улс төрд оролцохыг тодорхой хэмжээгээр хориглосон байдаг. Улмаар Хонконг, Макаотай холбоотой хилийн бодлого, усны эрх зэрэг олон асуудлыг тусгай бүсүүдийн Засгийн газрууд болон Гуандун мужийн Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээрээр шийдвэрлэсэн юм. == Эдийн засаг == 1949 онд улс тунхагалсаны дараа болон 1978 онд [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопины]] эдийн засгийн шинэчлэл хийх хүртэл Гуандун мужийн эдийн засгийн хөгжлийн түвшин улсын дунджаас доогуур байв. Дэн Сяопины гадаад ертөнцөд нээлттэй байх бодлого нь тус мужийн эдийн засгийг эрс өөрчилсөн бөгөөд одоо Хонконгтой ойрхон, цагаачилсан Хятадууд буюу [[Хятадын цагаачид|Хуацяо]] нарын түүхэн холбоо зэрэг давуу талтай байршлаа бүрэн ашиглах боломжтой болсон. 1990-ээд онд Хятадын татварын шинэчлэл хийхээс өмнө Гуандун муж нь эдийн засгийн хувьд хоцрогдсон мужийн статусаасаа ашиг хүртэж, татварын хөнгөлөлттэй дэглэмтэй болсон. Өнөөдөр энэ нь тус улсын хамгийн том эдийн засгийн хөгжсөн муж бөгөөд ДНБ-ээрээ хятадын бусад бүх мужаас давсан байна. 2022 онд Гуандун мужийн ДНБ 13.57 их наяд юань (нэрлэсэн ДНБ-ээр 1.9 их наяд доллар, PPP-ээр 3.78 их наяд доллар) байсан бөгөөд нэг хүнд ногдох ДНБ нь 102,465 юань (нэрлэсэн 15,234 ам.доллар буюу PPP-ээр 25,016 ам.доллар) байв. Энэ нь Хятадын өмнөд төв бүсийн хамгийн баян муж бөгөөд нэг хүнд ногдох ДНБ-ээр бүх мужуудын дунд долоо дахь хамгийн баян муж юм. Гуандун муж нь Шэньжэнь, Шаньтоу, Жухай гэх Хятадын 4 тусгай эдийн засгийн бүсийн гурвынх нь өлгий нутаг юм. Гэсэн хэдий ч хамгийн хөгжингүй бүсүүд нь голчлон Сувдан голын эргэн тойронд төвлөрдөг байна. Жилд хоёр удаа мужийн төв Гуанжоу хотод Хятадын өнцөг булан бүрээс аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн дэлгэн үзүүлдэг "Бүх Хятадын экспортын үзэсгэлэн худалдаа" (''Canton Fair'') зохион байгуулагддаг юм. Энэ нь одоогоор гүйлгээний хэмжээгээрээ дэлхийд 3-рт ордог томоохон аж үйлдвэрийн үзэсгэлэн юм. === Аж үйлдвэр === Гуандун мужийн аж үйлдвэрийн гол салбарууд нь хувцас (нарны хамгаалалтын хувцас орно), нэхмэл эдлэл, гутал, хүнс болон нефть химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал, электроник, гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл, автомашин болон үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж, цаас, эмийн үйлдвэрлэл юм. Мэдээллийн технологи, биотехнологи, оптик-электрон тоног төхөөрөмж, дэвшилтэт материал зэрэг шинэ өндөр технологийн салбарууд хурдацтай хөгжиж байна. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:虎门大桥.JPG Зураг:Guangdong, Villes préfectures et villes provinciales-2.svg Зураг:20031122103838.jpg </gallery> == Тодруулга == {{лавлах холбоос}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Гуандун| ]] [[Ангилал:Хятадын муж]] e996ysjf9uu7p9bcgb831o1s3nwwy9u 0 37044 856592 783030 2026-05-18T07:26:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856592 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Жереми Лин | Англиар = Jeremy Lin | Зураг = Jeremy Lin 2012 Shankbone.JPG | Тайлбар = | Хэмжээ = 210px | Байрлал = [[Холбон тоглогч]] | Өндөр = 191 [[Сантиметр|см]] | Жин = 91 [[Килограмм|кг]] | Баг = Шарлотт Хорнетс | Дугаар = 7 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = [[1988]] оны [[8 сарын 23]] | Мэндэлсэн газар = [[Калифорни]], [[Лос-Анжелес]] | Бага сургууль = Пало-Альто | Ахлах сургууль = [[Харвардын их сургууль|Харвард]] | Драфт = драфтлагдаагүй | Драфтын жил = 2010 | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Голден Стэйт Уорриорз]] (2010—2011) * {{аренда}} Рино Бигхорнс ([[НБА-гийн хөгжлийн лиг|Д-лиг]]) (2010—2011) * Дунгуань Леопардс (Хятад) (2011) * [[Нью-Йорк Никс]] (2011—2012) * {{аренда}} Эри Бэйхокс (Д-лиг) (2012) * [[Хьюстон Рокетс]] (2012—2014) * [[Лос-Анжелес Лейкерс]] (2014—2015) * [[Шарлотт Хорнетс]] (2015—одоо) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * [[НБА-гийн оны шилдэг шинэ тоглогч|НБА-гийн холимог шинэ оддын II баг]] (2012) }} '''Жереми Шу-Хоу Лин''' ({{lang-en|Jeremy Lin}}, [[1988]] оны [[8 сарын 23|наймдугаар сарын 23 нд төрсөн]]) нь Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн холбооны Шарлотт Хорнетс багт тоглодог Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгийн тоглогч. Тэрээр 2012 онд Нью-Йорк Никс багыг удирдаж ялалтанд хөтөлсөн ба түүнийг "Линсанити" гэдгээр нь хүмүүс мэддэг. ==Товчхон== Линий эцэг эх [[1970]]-аад оны сүүл үед Америкт суурьшсан [[Христийн шашин]]тай [[Тайвань]] хүмүүс бөгөөд хүүгээ сагсан бөмбөгийн [[спорт]]од оруулсан гэхэд болох юм. [[Харвардын их сургууль|Харвардын их сургуулийн]] багт тоглохдоо нийт 1,450 оноо, 450 самбараас бөмбөг авалт, 400 ашигтай дамжуулалт өгсөн байдаг ба [[2010]] оны [[драфт]]ад багтаагүй<ref name="Lin Agent">{{cite news|title=After Backing a Dark Horse, Lin’s Agent Is Riding High|url=http://www.nytimes.com/2012/03/10/sports/basketball/jeremy-lins-agent-roger-montgomery-is-riding-high.html?pagewanted=all|newspaper=The New York Times|date=March 9, 2012|page=D5|accessdate=March 10, 2012}}</ref> байдаг. Тухайн жилдээ НБА-гийн доод лигийн [[Рино Бигхорнс]] багт тоглож байхдаа [[Голден Стэйт Уорриорз]]<ref>{{cite web|last=Thompson II|first=Marcus|publisher=Oakland Tribune|date=July 21, 2010|title=Golden State Warriors sign ex-Palo Alto High star Jeremy Lin|url=http://www.mercurynews.com/bay-area-news/ci_15562510?nclick_check=1|accessdate=October 9, 2010|quote=Guard Jeremy Lin, a Bay Area native who played at Harvard, signed a two-year deal with the Warriors on Wednesday afternoon.}}</ref> (2010—2011) багт элссэн байна. Варриос багт төдийлөн тоглолтонд гараагүй тэрээр [[Хятад]]ын [[Дунгуань Леопардс]] (2011) багт очиж хэсэг хугацаанд тоглосон байна. 2011—2012 оны хооронд [[Нью Йорк Никс]] багт тоглосон. [[2014]] оны [[7 сарын 11|долоодугаар сарын 11-нд]] [[Лос-Анжелес Лейкерс]] [[2015]] оны драфтын I тойргийн сонголтоо Хьюстонд шилжүүлэх нөхцөлөөр Линийг элсүүлэв.<ref>{{cite web|url=http://sports.yahoo.com/news/sources--rockets-make-deal-to-send-jeremy-lin-to-lakers--free-up-salary-cap-room-for-chris-bosh-191023360-nba.html|title=Sources: Rockets make deal to send Jeremy Lin to Lakers, free up salary cap room for Chris Bosh|publisher=Yahoo! Sports|date=2014-11-07|access-date=2014-07-15|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715100048/http://sports.yahoo.com/news/sources--rockets-make-deal-to-send-jeremy-lin-to-lakers--free-up-salary-cap-room-for-chris-bosh-191023360-nba.html|url-status=dead}}</ref> [[2015]] оны [[7 сарын 9|долдугаар сарын 9-нд]] 4.3 сая доллараар «Шарлотт Хорнетстой» хоёр жилээр гэрээлэв.<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/hornets/hornets-sign-free-agent-guard-jeremy-lin|title=Hornets Sign Free Agent Guard Jeremy Lin|work=NBA.com|date=July 9, 2015|accessdate=July 13, 2015}}</ref> ==НБА-гийн үзүүлэлт== {{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлтийн таних тэмдэг}} ;Улирал {{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлт}} |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2010}} | style="text-align:left;"| [[Голден Стэйт Уорриорз|Голден Стэйт]] | 29 || 0 || 9.8 || .389 || .200 || .760 || 1.2 || 1.4 || 1.1 || .3 || 2.6 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2011}} | style="text-align:left;"| [[Нью-Йорк Никс|Нью-Йорк]] | 35 || 25 || 26.9 || '''.446''' || .320 || .798 || '''3.1''' || '''6.2''' || '''1.6''' || .3 || '''14.6''' |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2012}} | style="text-align:left;"| [[Хьюстон Рокетс|Хьюстон]] | '''82''' || '''82''' || '''32.2''' || .441 || .339 || .785 || 3.0 || 6.1 || '''1.6''' || '''.4''' || 13.4 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2013}} | style="text-align:left;"| [[Хьюстон Рокетс|Хьюстон]] | 71 || 33 || 28.9 || '''.446''' || .358 || '''.823''' || 2.6 || 4.1 || 1.0 || '''.4''' || 12.5 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2014}} | style="text-align:left;"| [[Лос-Анжелес Лейкерс|Лейкерс]] | 74 || 30 || 25.8 || .424 || '''.369''' || .795 || 2.6 || 4.6 || 1.1 || '''.4''' || 11.2 |- class="sortbottom" | style="text-align:left;"| Замнал | style="text-align:left;"| | 291 || 170 || 26.9 || .437 || .349 || .799 || 2.6 || 4.8 || 1.3 || .4 || 11.7 {{s-end}} ;Плей-офф {{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлт}} |- | style="text-align:left;"| 2013 | style="text-align:left;"| [[Хьюстон Рокетс|Хьюстон]] | 4 || '''3''' || 21.0 || .250 || .167 || '''1.000''' || 2.0 || 2.0 || '''.5''' || '''.3''' || 4.0 |- | style="text-align:left;"| 2014 | style="text-align:left;"| [[Хьюстон Рокетс|Хьюстон]] | '''6''' || 0 || '''29.5''' || '''.410''' || '''.217''' || .813 || '''3.7''' || '''4.3''' || '''.5''' || .2 || '''11.3''' |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan="2"| Замнал | 10 || 3 || 26.1 || .365 || .200 || .833 || 3.0 || 3.4 || .5 || .2 || 8.4 {{s-end}} ==Лавлах холбоос== {{лавлах холбоос}} ==Гадны холбоос== {{Commons category|Jeremy Lin|Жереми Лин}} *{{official website|http://www.jlin7.com/}} *{{basketballstats|nba=jeremy_lin|bbr=l/linje01|espn=4299/jeremy-lin|dleague=jeremy_lin}} {{Шарлотт Хорнетс багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Лин, Жереми}} [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч]] [[Ангилал:Голден Стэйт Уорриорз багийн тоглогч]] [[Ангилал:Нью-Йорк Никс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Хьюстон Рокетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Лос-Анжелес Лейкерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Шарлотт Хорнетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Тайваньчууд]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] 2zau9tfraasx2bkyiinovvv4t1muy7z 0 37081 856596 815704 2026-05-18T09:02:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856596 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Кевин Мартин | Англиар = Kevin Martin | Хоч = | Зураг = 20140101 Kevin Martin (7).JPG | Хэмжээ = 240px | Тайлбар = Кевин Мартин [[2014]] онд | Байрлал = [[Шидэгч-хамгаалагч]] | Өндөр = 201 [[Сантиметр|см]] | Жин = 93 [[Килограмм|кг]] | Баг = Миннесота Тимбервулвз | Дугаар = 23 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1983|2|1}} | Мэндэлсэн газар = [[Охайо]], [[Зейнсвилл]] | Ахлах сургууль = [[Баруун Каролина]] | Драфт = 26 | Драфтын жил = 2004 | Сонгогдсон баг = [[Сакраменто Кингз]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Сакраменто Кингз]] (2004—2010) * [[Хьюстон Рокетс]] (2010—2012) * [[Оклахома-Сити Тандер]] (2012—2013) * [[Миннесота Тимбервулвз]] (2013—) }} '''Кевин Даллас Мартин''' ({{lang-en|Kevin Dallas Martin}}; [[1983]] оны [[2 сарын 1|хоёрдугаар сарын 1-нд]] [[Охайо]] [[муж]]ийн [[Зейнсвилл]] хотод төрсөн) — [[АНУ|Америкийн]] мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны «[[Миннесота Тимбервулвз]]» багт [[шидэгч-хамгаалагч]]аар тоглодог. == Замнал == [[2012]] оны [[10 сарын 27|аравдугаар сарын 27-нд]] Кевин Мартин болон [[Жереми Лэмб]]ийг «[[Оклахому-Сити Тандер|Оклахому-Сити Тандер]]» [[Жеймс Харден]], [[Декуан Кук]], [[Коул Олдрич]], [[Лазар Хэйуорд]] нараар солилцон элсүүлэв.<ref>[http://www.nba.com/2012/news/10/27/james-harden-traded-to-rockets.ap/index.html?ls=iref:nbahpts Martin traded to Thunder]</ref> «[[Оклахома-Сити Тандер]]», «[[Нью-Орлеан Пеликанс]]» болон «[[Милуоки Бакс]]» багуудаас санал авсан Мартин [[2013]] оны [[7 сарын 2|долоодугаар сарын 2-нд]] «[[Миннесота Тимбервулвз]]» багтай дөрвөн жилийн гэрээг 28 сая доллараар байгуулжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://sports.yahoo.com/news/nba--kevin-martin-to-sign-with-timberwolves-000243254.html |wayback=20140805153138 |text=Martin to sign with Timberwolves |archiv-bot=2026-05-18 09:02:12 InternetArchiveBot }} Yahoo Sports. July 2, 2013.</ref> 2013 оны [[11 сарын 3|Арваннэгдүгээр сарын 3-нд]] «[[Нью-Йорк Никс|Нью-Йорк Никст]]» ялагдахад 30 оноо авахдаа гурвын зайнаас 5:5 амжилттай шидэв.<ref>{{cite news | url = http://www.startribune.com/sports/wolves/230425061.html | title = Wolves defeat Knicks, go to 3-0 | last = Zgoda | first = Jerry | work = [[Star Tribune]] | date = November 4, 2013 | access-date = Арван нэгдүгээр сар 8, 2014 | archive-date = Арван нэгдүгээр сар 7, 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131107023946/http://www.startribune.com/sports/wolves/230425061.html | url-status = dead }}</ref> ==НБА-гийн үзүүлэлт== {{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлтийн таних тэмдэг}} ===Улирал=== {{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлт}} |- | align="left" | {{nbay|2004}} | align="left" | [[Сакраменто Кингз|Сакраменто]] | 45 || 0 || 10.1 || .385 || .200 || .655 || 1.3 || .5 || .4 || .1 || 2.9 |- | align="left" | {{nbay|2005}} | align="left" | [[Сакраменто Кингз|Сакраменто]] | 72 || 41 || 26.6 || '''.480''' || .369 || .847 || 3.6 || 1.3 || .8 || .1 || 10.8 |- | align="left" | {{nbay|2006}} | align="left" | [[Сакраменто Кингз|Сакраменто]] | '''80''' || '''80''' || 35.2 || .473 || .381 || .844 || 4.3 || 2.2 || '''1.2''' || .1 || 20.2 |- | align="left" | {{nbay|2007}} | align="left" | [[Сакраменто Кингз|Сакраменто]] | 61 || 57 || 36.3 || .456 || .402 || .869 || '''4.5''' || 2.1 || 1.0 || .1 || 23.7 |- | align="left" | {{nbay|2008}} | align="left" | [[Сакраменто Кингз|Сакраменто]] | 51 || 46 || '''38.2''' || .420 || .415 || .867 || 3.6 || 2.7 || '''1.2''' || '''.2''' ||'''24.6''' |- | align="left" | {{nbay|2009}} | align="left" | [[Сакраменто Кингз|Сакраменто]] | 22 || 21 || 35.2 || .398 || .355 || .819 || 4.3 || 2.6 || 1.0 || '''.2''' || 19.8 |- | align="left" | {{nbay|2009}} | align="left" | [[Хьюстон Рокетс|Хьюстон]] | 24 || 22 || 35.8 || .435 || .310 || '''.924''' || 2.9 || 2.3 || 1.0 || .1 || 21.3 |- | align="left" | {{nbay|2010}} | align="left" | [[Хьюстон Рокетс|Хьюстон]] | '''80''' || '''80''' || 32.5 || .436 || .383 || .888 || 3.2 || 2.5 || 1.0 || '''.2''' || 23.5 |- | align="left" | {{nbay|2011}} | align="left" | [[Хьюстон Рокетс|Хьюстон]] | 40 || 40 || 31.6 || .413 || .347 || .894 || 2.7 || '''2.8''' || .7 || .1 || 17.1 |- | align="left" | {{nbay|2012}} | align="left" | [[Оклахома-Сити Тандер|Оклахома-Сити]] | 77 || 0 || 27.7 || .450 || '''.426''' || .890 || 2.3 || 1.4 || .9 || .1 || 14.0 |- | align="left" | {{nbay|2013}} | align="left" | [[Миннесота Тимбервулвз|Миннесота]] | 68 || 68 || 32.0 || .430 || .387 || .891 || 3.0 || 1.8 || 1.0 || .1 || 19.1 |- | align="left" | Замнал | align="left" | | 620 || 455 || 30.9 || .442 || .385 || .869 || 3.3 || 1.9 || .9 || .1 || 17.9 {{s-end}} === Плей-офф === {{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлт}} |- | align="left" | 2006 | align="left" | [[Сакраменто Кингз|Сакраменто]] | 6 || '''1''' || '''32.8''' || '''.407''' || .316 || '''1.000''' || '''5.0''' || .5 || .5 || '''.3''' || 13.2 |- | align="left" | 2013 | align="left" | [[Оклахома-Сити Тандер|Оклахома-Сити]] | '''11''' || 0 || 29.4 || .380 || '''.370''' || .907 || 3.1 || '''1.3''' || '''.6''' || '''.3''' || '''14.0''' |- | align="left" | Замнал | align="left" | | 17 || 1 || 30.6 || .388 || .354 || .944 || 3.8 || 1.0 || .6 || .3 || 13.7 {{s-end}} ==Лавлах холбоос== {{лавлах холбоос}} ==Гадны холбоос== * [http://www.nba.com/playerfile/kevin_martin/ Профайл - НБА]{{ref-en}} * [http://www.basketball-reference.com/players/m/martike02.html Профайл - /www.basketball-reference.com]{{ref-en}} * [http://www.sports.ru/tribuna/blogs/houston_rockets/120478.html Профайл - sports.ru]{{ref-ru}} {{Миннесота Тимберволвес багийн бүрэлдэхүүн}} {{2004 оны НБА-гийн драфт}} [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч]] [[Ангилал:Сакраменто Кингз багийн тоглогч]] [[Ангилал:Хьюстон Рокетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Оклахома Сити Тандер багийн тоглогч]] [[Ангилал:Миннесота Тимбервулвз багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] 5ofbl6nxvpisgtwa3drrbkg0wqyrmp0 0 37155 856591 571673 2026-05-18T07:21:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856591 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Жей Ар Смит | Англиар = J. R. Smith | Зураг = J.R. Smith Nov 2013.jpg | Хэмжээ = 250 px | Тайлбар = Жей Ар Смит «Никст» | Байрлал = [[шидэгч-хамгаалагч]] | Өндөр = 198 [[см]] | Жин = 100 [[кг]] | Баг = Кливленд Кавальерс | Дугаар = | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = 1985 оны 9 сарын 9 | Мэндэлсэн газар = [[Нью-Жерси]], Фрихолд-боро | Драфт = 18 | Драфтын жил = 2004 | Сонгогдсон баг = [[Нью-Орлеан Хорнетс]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Нью-Орлеан Хорнетс]] (2004—2006) * [[Денвер Наггетс]] (2006—2011) * Цэзян Голден Буллз (Хятад) (2011—2012) * [[Нью-Йорк Никс]] (2012—2015) * [[Кливленд Кавальерс]] (2015—одоо) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * НБА-гийн зургаа дахь тоглогч (2013) }} '''Эрл Смит III''' {{lang-en|Earl Smith III}}, '''Жей Ар Смит''' ({{lang-en|J. R. Smith}}; [[1985]] оны [[9 сарын 9|есдүгээр сарын 9]], [[Нью-Жерси]], Фрихолд-боро) — [[АНУ|Америкийн]] мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд НБА-гийн «[[Кливленд Кавальерс]]» багт тоглодог. ==Замнал== [[2004]] оны драфтаар №18-аар шалгарч «[[Нью-Орлеан Хорнетс|Нью-Орлеан Хорнетст]]» (2004—2006) элссэн. «Рүүки» улиралдаа «[[НБА-гийн цагирагт довтлох тэмцээн|Цагирагт довтлох тэмцээнд]]» оролцож, III-т шалгарсан ба 2006 оны [[7 сарын 14|долдугаар сарын 14-нд]] «[[Денвер Наггетс|Денвер Наггетст]]» солилцоогоор элссэн.<ref>[http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=nba&id=2519822 ESPN – Bulls acquire F-C Brown, G Smith from Hornets for C Chandler – NBA<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.nba.com/nuggets/news/nuggets_acquire_jrsmith_072006.html NUGGETS: Nuggets Acquire J.R. Smith from Bulls<!-- Bot generated title -->]</ref> [[2009]] оны [[2 сарын 10|хоёрдугаар сарын 10-нд]] хоёр дахиа «Цагирагт довтлох тэмцээнд» өрсөлөв.<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/nuggets/news/smith_dunk_contest_021009.html |title=Nuggets’ Smith to Replace Memphis’ Rudy Gay In 2009 Sprite Slam Dunk Contest &#124; THE OFFICIAL SITE OF THE DENVER NUGGETS |publisher=Nba.com |date=2009-02-10 |accessdate=2012-08-15}}</ref> Харин [[2009]] оны [[4 сарын 13|дөрөвдүгээр сарын 13-нд]] «[[Сакраменто Кингc|Сакраменто Кингcийг]]» ялахад (118:98) хувийн дээд 45 оноогоо авахдаа холын зайнаас 11 шидэлт амжилттай гүйцэтгэсэн байна.<ref>[http://scores.espn.go.com/nba/recap?gameId=290413007 Smith knocks down franchise-high 11 3's as Nuggets lock up Northwest title]. Associated Press. April 13, 2009. Accessed April 13, 2009.</ref> 2011-2012 онд [[Хятад]]ын «Цэзян Голден Буллзэд» амжилттай тоглосон.<ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/nba/story/_/id/6969186/|title=J.R. Smith to play in Chinese league|date=September 14, 2011|accessdate=September 14, 2011|work=ESPN.com|publisher=ESPN Internet Ventures}}</ref> 2012 онд «[[Нью-Йорк Никс|Нью-Йорк Никстэй]]» 2.4 сая [[Америк доллар|долларын]] гэрээ байгуулан элссэн.<ref>{{cite web|author=Ramona ShelburneESPNLosAngeles.comFollowArchive |url=http://espn.go.com/los-angeles/nba/story/_/id/7580586/source-los-angeles-clippers-new-york-knicks-frontrunners-jr-smith |title=Source – Los Angeles Clippers, New York Knicks frontrunners for J.R. Smith – ESPN Los Angeles |publisher=Espn.go.com |date=2012-02-16 |accessdate=2012-08-15}}</ref> [[2012-2013 оны НБА-гийн улирал|2012-2013]] онд нийт 80 тоглолтонд 18.1 оноо, 5.3 самбар, 2.7 дамжуулалт, 1.3 таслалтыг 33.5 минутанд дунджилсан Смитийг 2013 оны «[[НБА-гийн зургаа дахь тоглогч|Зургаа дахь тоглогчоор]]» шалгаруулсанаар<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/2013/news/04/22/smith-wins-sixth-man-award-release/index.html |title=Knicks' J.R. Smith wins Kia Sixth Man Award |publisher=Nba.com |date= |accessdate=November 8, 2013}}</ref> «Никсийн» түүхэнд Жон Старксаас хойшхи ([[1996-1997 оны НБА-гийн улирал|1997]]) анхны тохиолдол болжээ. 2015 оны [[1 сарын 5|нэгдүгээр сарын 5-нд]] «[[Кливленд Кавальерс|Кливленд Кавальерст]]» элссэн. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.nba.com/playerfile/jr_smith/ Профайл - НБА] * [http://www.basketball-reference.com/players/s/smithjr01.html Жей Ар Смит - basketball-reference.com]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20150410215109/http://sports.yahoo.com/nba/players/3835/ Жей Ар Смит - Yahoo!]{{ref-en}} * [http://espn.go.com/nba/player/_/id/2444/jr-smith Жей Ар Смит - сайте espn]{{ref-en}} {{basket-bio-stub}} {{Кливленд Кавальерс багийн бүрэлдэхүүн}} {{НБА-гийн шилдэг зургаа дахь тоглогч}} {{2004 оны НБА-гийн драфт}} [[Ангилал:Нью-Жерсийн хүн]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]] [[Ангилал:Денвер Наггетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Нью-Йорк Никс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Нью-Орлеан Хорнетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Кливленд Кавальерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] po9m4j6z2v3sa4592iemqaickpkf2x5 0 37242 856598 795359 2026-05-18T09:22:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856598 wikitext text/x-wiki [[File:Courtney Lee in March 2013.jpg|thumb|right|170px|[[2013]] онд.]] '''Кортни Ли''' ({{lang-en|Courtney Lee}}, ''[[1985]] оны [[10 сарын 3|аравдугаар сарын 3-нд]] [[Индиана]] мужийн [[Индианаполис]] хотод төрсөн'') — [[Америк]]ийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Мемфис Гриззлис]] багийн [[Жижиг довтлогч (сагсан бөмбөг)|жижиг довтлогч]] юм. Ли [[2008]] оны драфтаар (№22) [[Орландо Мэжик]] (2008—[[2009]]) багт очсон бөгөөд дараа нь [[Нью Жерси Нетс]]<ref>[http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=4287197 Carter traded to hometown Magic]</ref> (2009—[[2010]]), [[Хьюстон Рокетс]]<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/2010/news/08/11/four.team.trade.ap/|title=Pacers get Collison from Hornets in four-team trade|date=August 11, 2010|work=NBA.com|accessdate=August 11, 2010}}</ref> (2010—[[2012]]) багуудад тоглосон. Бостон Селтикст 2012 оны [[7 сарын 20|долоодугаар сарын 20-нд]]<ref>{{cite web | title=Celtics Acquire Lee | url=http://www.nba.com/celtics/news/press_release/press072012-celtics-acquire-courtney-lee.html | work=NBA.com | date=July 20, 2012 | accessdate=July 20, 2012}}</ref> 4 жилийн гэрээг 21.5 сая доллараар байгуулан иржээ. Ли [[2014]] оны [[1 сарын 7|нэгдүгээр сарын 7-нд]] Бостон [[Мемфис Гриззлис]] болон [[Оклахома Сити Тандер]] гурван багийн тохиролцооны үндсэн дээр Мемфист очсон.<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/grizzlies/news/grizzlies-acquire-lee-three-team-trade|title=Grizzlies acquire Courtney Lee and 2016 second round Draft pick in three team trade|work=NBA.com|publisher=Turner Sports Interactive, Inc.|date=January 7, 2014|accessdate=January 8, 2014}}</ref> ==Товч мэдээлэл== *Өндөр — 196 [[Сантиметр|см]] *Жин — 91 [[Килограмм|кг]] *Өмсгөлийн дугаар — 11 ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== {{basketballstats|nba=courtney_lee|bbr=l/leeco01}} * [https://web.archive.org/web/20131101101244/http://sports.yahoo.com/nba/players/4484/ Yahoo Sports! Профайл] * [https://web.archive.org/web/20180914235838/http://www.draftexpress.com/profile/Courtney-Lee-471/ DraftExpress Профайл] {{Бостон Селтикс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2008 оны НБА-гийн драфт}} {{DEFAULTSORT:Ли, Кортни}} [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн довтлогч-хамгаалагч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]] [[Ангилал:Бостон Селтикс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] ik64c34u7a2l209kjc07h8j6d0csf70 0 37325 856581 783070 2026-05-18T04:12:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856581 wikitext text/x-wiki [[File:Bradley Beal Wizards cropped.jpg|thumb|right|200px]] '''Брэдли Бил''' ({{lang-en|Bradley Beal}}, ''[[1993]] оны [[6 сарын 28|зургаадугаар сарын 28-нд]] [[Миссури]] мужийн [[Сент-Луис]] хотод төрсөн'') — [[Америк]]ийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Вашингтон Уизардс]] багийн [[довтлогч-хамгаалагч]] юм. Бил [[Флорида]]гийн их сургуулийн багаас [[2012]] оны [[драфт]]ын №3-аар<ref>[http://www.gatorzone.com/story.php?id=22903 Bradley Beal Informs Gators of Intentions to Turn Pro]. GatorZone.com (2012-04-13). Retrieved on 2012-07-04.</ref> Вашингтон Уизардс багт иржээ.<ref>{{citeweb|url=http://www.gatorcountry.com/basketball/article/washington_wizards_draft_brad_beal_3rd_overall/|title=Wizards draft Brad Beal 3rd overall|date=28 June 2012|work=Gator Country|accessdate=28 June 2012|archive-date=16 Арван нэгдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116140026/http://www.gatorcountry.com/basketball/article/washington_wizards_draft_brad_beal_3rd_overall/|url-status=dead}}</ref> Өмсгөлийн дугаараа 3 номер болгон сонгосон учиртай бөгөөд [[Аллен Айверсон]]ыг ихэд хүндэлдэг. Зүүн конференцийн 2012 оны арванхоёрдугаар сар, 2013 оны нэгдүгээр саруудад "Шилдэг шинэ цэргээр" нэрлэгдэж байсан Бил "оны шилдэгт" өрсөлдөж гуравдугаар байрт шалгарч байлаа.<ref>[http://www.nba.com/2013/news/05/01/kia-rookie-of-the-year-lillard/ Portland's Lillard named 2012-13 Kia NBA Rookie of the Year]</ref> 2013 оны [[11 сарын 10|арваннэгдүгээр сарын 10-нд]] [[Оклахома Сити Тандер]]ийн талбай дээр ялагдсан тоглолтонд 34 оноо авч шилдэг үзүүлэлтээ хийсэн юм. ==Товч мэдээлэл== *Өндөр — 191 [[Сантиметр|см]] *Жин — 94 [[Килограмм|кг]] *Өмсгөлийн дугаар — 3 ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== * [http://espn.go.com/college-sports/basketball/recruiting/player?id=66909 ESPN.com Профайл] * [https://web.archive.org/web/20131208070610/http://sports.yahoo.com/ncaa/basketball/recruiting/player-Brad-Beal-88579 Rivals.com Профайл] {{Вашингтон Уизардс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны НБА-гийн драфт}} {{DEFAULTSORT:Брэдли Бил}} [[Ангилал:1993 онд төрсөн]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн довтлогч-хамгаалагч]] [[Ангилал:Вашингтон Уизардс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] g55vjrsxfzq9ime4subac8mliuqgm1n 0 37379 856593 783078 2026-05-18T07:32:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856593 wikitext text/x-wiki [[File:Joe Johnson Mar-2012.jpg|thumb|right|150px|[[Атланта Хоокс]] багт, 2012 он.]] '''Жо Маркус Жонсон''' ({{lang-en|Joe Marcus Johnson}}, ''[[1981]] оны [[6 сарын 29|зургаадугаар сарын 29-нд]] [[Арканзас]] мужийн [[Литл Рок]] хотод төрсөн'') — [[Америк]]ийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Нью Жерси Нетс|Брүүклин Нетс]] багийн [[Жижиг довтлогч (сагсан бөмбөг)|жижиг довтлогч]] болон [[довтлогч-хамгаалагч]]ийн байрлалд тоглодог. [[2001]] оны [[драфт]]ын №10-аар шалгарч [[Бостон Селтикс]] (2001—2002) багт элсэж байсан Жонсон [[2002]] оны [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|Гурав дахь Рүүки багийн]] тоглогчоос авахуулаад [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|Бүх оддын тоглолтонд]] [[2007]]-[[2012]] оны хооронд завсаргүй зургаан удаа оролцсон, [[2010]] оны [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|Бүх оддын гурав дахь багийн]] тоглогч гээд шилдэг амжилтуудын эзэн болж байв. [[Финикс Санс]] (2002—2005), [[Атланта Хоокс]] (2005—2012) багуудад тоглож байгаад Брүүклин Нетс багт 2012 оны [[7 сарын 11|долоодугаар сарын 11-нд]] тоглогч солилцоогоор ирсэн.<ref name="brooklynnets">{{cite web | url=http://www.nba.com/nets/news/Johnson_Trade_Release_120711.html | title=Brooklyn Nets Acquire All-Star Joe Johnson | publisher=Brooklyn Nets | date=July 11, 2012 | accessdate=July 11, 2012}}</ref> Жонсон хувийн дээд оноогоо Атлантад байхдаа [[2006]] оны [[3 сарын 7|гуравдугаар сарын 7-нд]] [[Гөүлдэн Стэйт Ворриорс|Гоулден Стэйт Уорриорс]] багийн эсрэг тоглолтонд 42 оноо авч<ref>[http://scores.espn.go.com/nba/recap?gameId=260307001 Johnson gets career-high 42 points, including Hawks' first 12]</ref> үзүүлж байв. [[2006]] онд [[Япон]]д зохиогдсон [[Сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн шигшээ багийн]] бүрэлдэхүүнд [[хүрэл медаль]] хүртэж байв. ==Товч мэдээлэл== *Өндөр — 201 [[Сантиметр|см]] *Жин — 109 [[Килограмм|кг]] *Өмсгөлийн дугаар — 7 ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== *[http://www.nba.com/playerfile/joe_johnson/ NBA.com – Жо Жонсон] *[https://web.archive.org/web/20220221025744/http://sports.yahoo.com/nba/players/3520/ Yahoo.com – Жо Жонсон] {{Брүүклин Нетс багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Жонсон, Жо}} [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Бүх оддын тоглолтонд оролцогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн довтлогч-хамгаалагч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]] [[Ангилал:Брүүклин Нетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] bdbtlvumpm4gdbrwbitr8ewroyxaohk 0 37678 856549 795392 2026-05-17T18:39:18Z ~2026-29692-14 104663 элэгдсэн 856549 wikitext text/x-wiki {{short description|Багийн спорт}} {{about|заалны багийн спортын|элсний багийн спортыг|Элсний волейбол|хэрэглээг}} {{Инфобокс спорт | image = Algeria and Japan women's national volleyball team at the 2012 Summer Olympics (7913959028).jpg | imagesize = 260px | caption = [[2012 оны Зуны Олимпын наадам|2012 оны зуны олимпын наадмын]] үеэр болсон волейболын тэмцээн | union = [[Олон Улсын Волейболын Холбоо|ОУВХ]] | nickname = | first = 1895 онд [[Холиок]]од, АНУ | registered = | clubs = | contact = Үгүй | team = 6 | mgender = Үгүй | category = [[Багийн спорт]], [[тор болон ханын спорт|торны спорт]] | ball = [[Волейболын бөмбөг|Бөмбөг]] | glossary = [[Волейболын үг хэллэг]] | olympic = 1964 | region = Дэлхий даяар }} '''Волейбол''' ({{lang-en|Volleyball}}; гэж volley «үсрэнгээ цохих» + ball «бөмбөг») буюу '''Волейбол''' нь зургаан тоглогчтой хоёр багийг тороор тусгаарладаг [[багийн спорт]] юм. Баг бүр зохион байгуулалттай дүрмийн дагуу нөгөө багийн талбайд бөмбөгийг газардуулж оноо авахыг оролддог.<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/sports/programme/index_uk.asp?SportCode=VB |title=Волейбол |access-date=2007-03-21 |publisher=[[Олон Улсын Олимпын Хороо]] |archive-date=March 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180323031151/https://www.olympic.org/uk/sports/programme/index_uk.asp?SportCode=VB |url-status=live }}</ref> [[Токиогийн олимп (1964 он)|1964 оны Токиогийн олимпоос]] хойш [[зуны олимп]]ын наадмын албан ёсны хөтөлбөрт багтсан. [[1996 оны Зуны Олимп|1996 оны Атлантагийн зуны олимпын наадмаас]] [[элсний волейбол]]ыг хөтөлбөрт нэвтрүүлсэн. [[Зуны Паралимп]]ын наадмын волейболын зохицсон хувилбар нь [[суугаа волейбол]] юм. == Түүх == [[1895]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Массачусеттс]] мужийн [[Холиок]] хотын биеийн тамирын коллежийн багш [[Уильям Ж. Морган]] гэдэг хүн үүсгэжээ. Морган тухайн үедээ хэрэглэл материал төсөв хөрөнгө бага зарлагадсан энгийн тоглоом бий болгох тухай бодсон. Морган 1895 онд газрын теннисний торыг 197 см өндөрт татан дээгүүр нь сагсан бөмбөгөөр нөхдийнхөө хамт тоглоом эхэлсэн гэдэг.Гэвч сагсан бөмбөг нь хэтэрхий хүнд гарыг өвтгөж байсан болохоор бөмбөгний резинэн дотроор тоглох санаа сэтгэн тэр нь бас хэт хөнгөгдөж ойдог байсан тул хуучирч элэгдсэн хөл бөмбөгийг ашиглаж байсан байна. Уг бөмбөг нь одоогийн волейболын жинтэй ойролцоо байсан байна. Өөр нэгэн жишээ сурвалжид Америкийн орон нутгийн гал сөнөөгчид 2 шонгийн хооронд хэц татаж дээгүүр нь резинэн бөмбөгөөр тоглож эхэлсэн. В.Морган хэдэн ч хүн тоглож болдог энэ тоглоомоо Минтонет гэж нэрлэжээ. [[1896]] онд АНУ-д [[Спрингфилд]] хотноо Загалмайтан залуучуудын холбооны бага хурлын үеэр олон түмэнд анх удаа тоглож үзүүлж тоглоомын гол санаа нь бөмбөгийг гараар цохин тор давуулах байв. Энэ үеэс [[Альфред Холстей]]д санал болгосноор волейболл буюу нисдэг бөмбөг гэж нэрлэх болжээ. ОХУ-д [[1897]] онд 10-н зүйлээс бүрдэх анхны дүрэм боловсруулагджээ. Үүнд: 1. Талбайн тэмдэглэгээ 2. Тоглолтонд хамрагдах зүйл 3. Талбайн хэмжээ 7,6-15,1м 4. Торны өргөн урт нь 0,61-8,2м өндөр нь 198см Бөмбөг нь шир ба резинээр хийнэ. 5. Бөмбөгний тойрог нь 63,5-68,5см. Хүнд нь 340гр байна. 6. Давуулалттай тоглогч нь нэг хөлөөрөө гишгэн гараа сарвайлган алгадаж гүйцэтгэнэ. 7. Оноог өөрийн давуулалтын үед авна. 8. Тоглолтын үед гар торонд хүрвэл алдаанд тооцно. 9. Талбайд гарах тоглогчийн тоо 6, мини волейбол 4 байна. 10. Тоглогчдын тоог 8-16 байна гэх мэт заасан байна. 11.одоогоор тоглогчдын тоо 6-14. Болсон Эмэгтэй торны өндөр:2метр34см Эрэгтэй торны өндөр:2Метр43см == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} [[Ангилал:Волейбол| ]] [[Ангилал:Багийн спортын төрөл]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] ajxrowrbznu0rbyc8441kttgi0jz87b 0 38026 856589 856385 2026-05-18T06:12:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856589 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-05-18 06:12:16 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] jvas1uiiv2f4nrojl8vs3mbpvsrwini 0 38402 856556 817472 2026-05-17T23:34:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856556 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|2014|2010-д он|21-р зуун}} '''2014 он''' ('''[[Ром тоо|MMXIV]]''') буюу '''Хоёр мянга арван дөрвөн он''', '''Хоёр мянган арвандөрөвдүгээр он''' нь [[лхагва гараг]]т эхэлсэн [[ердийн жил]] юм. [[Григорийн тоолол]] буюу [[Нийтийн тоолол]] ёсоор ''[[Манай эрин]]''-ий 2014 дахь он бөгөөд [[3 дахь мянган]] болон [[21-р зуун|XXI зуун]]ы 14 дахь, [[2010-д он]]ы 5 дахь он болно. [[Зураг:Boeing 777-200ER Malaysia AL (MAS) 9M-MRO - MSN 28420 404 (9272090094).jpg|thumb|right|]] == Болсон үйл явдал == ===Гуравдугаар сар=== * [[3 сарын 2]] — [[Фейсбүүк]]ийн үүсгэн байгуулагч 29 настай [[Марк Цукерберг]] ''(доорх зураг)'' өнгөрсөн онд 1 тэрбум долларыг хандивт өгч дэлхийн 2013 оны шилдэг хандивлагч боллоо. * [[3 сарын 7]] — '''Өвлийн XI [[паралимп]]ын''' наадам [[ОХУ]]-н [[Сочи]] хотноо эхлэв. Уг паралимпэд 45 орны 550 тамирчин 5 спортын төрлөөр өрсөлдөж байна. [[Монгол улс]]аа төлөөлөн [[Батмөнхийн Ганболд]] [[уулын цана|уулын цанын]] төрлөөр орж байна. * [[3 сарын 8]] — Малайзын [[Куала-Лумпур]]аас Хятадын [[Бээжин]]г зорьж 239 хүн тээн шөнөөр хөдөлсөн [[Боинг-777]] загварын [[нисэх онгоц]] ''(дээрх зураг)'' [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Хятадын өмнөд тэнгис]] дээгүүр нисч яваад ор сураггүй '''алга болов'''. * [[3 сарын 10]] — Бусаны олон улсын кино наадмын тэргүүн шагналт “[[Алсын удирдлага]]” киноны хөгжмийг зохиосон хөгжмийн зохиолч '''С.Сансаргэрэлтэхийг''' "[[Алтан гадас одон]]"-гоор шагналаа. * [[3 сарын 10]] — “[[Эрдэнэс Тавантолгой]]” компани нүүрсний уурхайн '''метан хийг ашиглах''' төсөл хэрэгжүүлэхээр болжээ. Энэхүү төслийг [[Өмнөд Солонгос]]ын “Korea Gas Corporation” болон Монголын өрөмдлөгийн “Элгэн” компанитай хамтран хэрэгжүүлнэ. * [[3 сарын 12]] — Олон улсын эрдэмтэд [[Тэнгэрийн_заадас|манай галактикаас]] шинээр нээсэн '''HR5171 A''' аврага шар од [[нар]]наас 1300 дахин том бөгөөд 1 сая дахин хурц гэрэлтдэгийг тогтоов. * [[3 сарын 12]] — [[Хангайн нуруу]]ны ойд '''1100 жилийн настай''' [[царс]] мод олдсон бөгөөд цаашид 1000 жил ч байх боломжтойг мэдээлжээ. * [[3 сарын 14]] — [[Монгол]]оос өдөрт дунджаар '''[[англи Википедиа]]г''' 56000 удаа, '''[[монгол Википедиа]]г''' 16000 удаа үзэж байна. Одоогоор иргэдийн '''25%''' интернэтэд холбогдсон.[https://web.archive.org/web/20181226132802/https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm%20 >>] * [[3 сарын 14]]-[[3 сарын 15|15]] — [[АНУ]]-ын [[Вашингтон хот]]ноо АНУ-д сурч, ажиллаж буй Монгол улсын иргэдийн дунд '''"Надад хэлэх үг байна-4"''' хэмээх илтгэлийн тэмцээн амжилттай зохион байгуулагдлаа. Тэмцээнд АНУ-ын өнцөг булан бүрээс ирсэн 18 залуу өрсөлдсөн байна. Энэхүү тэмцээн нь анх 2011 оноос зохиогдож эхэлсэн бөгөөд өмнөх тэмцээнүүд [[Лос-Анжелес]], [[Сан-Франциско]], [[Чикаго]] хотуудад болж байжээ. * [[3 сарын 16]]–[[3 сарын 18|18]] — [[Украин]] улсын [[Крым|Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улс]], [[Севастополь]] хотын иргэд нийтийн Украйнаас салж Орост нэгдэхийг дэмжсэн санал асуулгын дүнг үндэслэж Крымын засгийн газраас '''«[[Крым|Бүгд Найрамдах Крым Улс]]» Украйнаас тусгаар тогтносныг''' зарлалаа. Үүнээс [[Орос улс]] Крымыг авахаа мэдэгдэж, цэрэг зэвсэг оруулан хамгаалж байна. * [[3 сарын 17]] — [[Герман]]ы 2600 оршин суугчтай [[Вилдполдсрайд]] суурин нар салхины эрчим хүчинд бүрэн холбогдож '''хэрэгцээнээсээ 500% илүү цахилгаан''' үйлдвэрлэж илүүдлээ улсынхаа төв шугманд зарж жилдээ 4 сая евро олдог. [http://www.bild.de/regional/muenchen/erneuerbare-energie/erneuerbare-energien-dieses-dorf-steht-ueberall-unter-strom-34851826.bild.html >>] * [[3 сарын 19]] — [[Европын Холбоо]]ны парламентаас '''[[тамхи]]ны хайрцган дээр гэмтсэн эрхтнүүдийн''' зургийг томоор хэвлүүлэхийг хуульчиллаа. [[Монгол улс]]ын хувьд мөн адилаар [[архи]]ны шил ба хайрцган дээр архинд гэмтэх эрхтний зургийг тавьж нийтийн эрүүл мэндийг хамгаалах боломжтой. [https://web.archive.org/web/20140317172431/http://www.news.com.au/lifestyle/health/european-union-adopts-aussie-cigarette-packaging/story-fneuz9ev-1226838910241 >>] * [[3 сарын 20]] — [[Харвардын их сургууль|Харвардын их сургуул]]ийн одон орончид ертөнц их тэсрэлтээр үүссэний дараахан болсон таталцлалын долгионийг илрүүлж ертөнцийн үүслийн чухал эх үүсвэрийг бататгав. [http://phys.org/news/2014-03-hints-gravitational-big-afterglow.html >>] * [[3 сарын 21]] — [[Биткойн]]ий саяхан хаагдсан дижитал зах зээл Mt.Gox-ын албанаас "мартагдсан" хард дискэнд байгаа 116 сая долларын ханш бүхий 200000 биткойнийг олсноо зарлав. Нийт 850000 биткойнийг хакеруудад алдсан тус зах зээл өнгөрсөн сард дампуурлаа зарласан юм. [https://web.archive.org/web/20151101174212/http://money.cnn.com/2014/03/21/technology/mt-gox-missing-bitcoin/ >>] * [[3 сарын 22]] — [[Хасагууд|Казах]] болон өөр олон үндэстнүүдийн дунд өргөн дэлгэр тэмдэглэгддэг Науризын баяр болж байна. Науриз гэдэг нь шинэ өдөр гэсэн утгатай [[Перс хэл|Перс]] гаралтай үг юм. * [[3 сарын 24]] — [[3 сарын 8]]-наас сураггүй [[Малайз улс|Малайзын]] '''[[нисэх онгоц]]''' [[Энэтхэгийн далай]]н өмнөд хагаст '''унасан''' байжээ. 239 хүнээс нэг нь ч амь гарсангүй. * [[3 сарын 26]] — [[Ямаа]] маш '''адтай ухаантай бөгөөд нэг юмаа 10 сар''' санадаг амьтан болхыг [[Лондон]]ы Маригийн их сургуулийн эрдэмтэд тогтоов. [http://phys.org/news/2014-03-goats-clever-previously-thought.html >>] * [[3 сарын 27]] — Үндэсний түүхийн музейд ирэх 4 сарын 8-нд 160 орчим шинэ ховор үзмэртэй '''1300 жилийн өмнөх эртний Монголын''' түүхийг танилцуулах үзэсгэлэн нээгдэнэ. * [[3 сарын 28]] — АНУ-д 14 настай сургуулийн сурагч '''Garamond үсгийн хэлбэрээр''' бичиг баримтаа хэвлэхэд '''30% бага принтерийн хор''' үрэгддэгийг олж үүнийг одоогийн Америкийн төрийн бичиг хэрэгт хэрэгжүүлвэл жилд '''136 сая ам.доллар хэмнэхийг''' тооцоолжээ. [http://news.yahoo.com/blogs/sideshow/your-font-is-showing--student-comes-up-with-plan-to-save-u-s--big-bucks-192231144.html >>] * [[3 сарын 29]] — "Монгол кино" ном гарлаа. Уг номонд кино урлагийн нэрт уран бүтээлчдийн бүрэн лавлахийг багтаажээ. * [[3 сарын 31]] — Улсын 1-р төв эмнэлэгт [[Үүдэл эс]]ийг '''шилжүүлэх эмчилгээг''' анх удаа хийж анагаахын маш өндөр түвшиний эмчилгээг Монголд нэвтрүүллээ. [https://web.archive.org/web/20140403043403/http://news.gogo.mn/r/137462 >>] ===Дөрөвдүгээр сар=== * [[4 сарын 1]] — Автомашин үйлдвэрлэгч [[Мазда]] компани цахилгаан хөдөлгүүртэй машинаас ч илүү '''байгальд хоргүй машиний хөдөлгүүрийн технологи SkyActiv-г''' нээснээ зарлав. * [[4 сарын 2]] — [[Чили]] улсад 8.2 [[магнитуд]]ын хүчтэй [[газар хөдлөлт]] болсон байна. Газар хөдлөлтийн төв тус улсын [[Икике хот]]оос баруун хойш 92 км зайд байжээ. Газар хөдлөлтийн улмаас 6 хүн амь үрэгдсэн ба 2.11 м өндөртэй [[цунами]] үүсчээ. [http://en.wikipedia.org/wiki/2014_Iquique_earthquake >>] * [[4 сарын 3]] — [[Санчир]] гаргийн дагуул [[Энселадус]]ын өмнөд туйлын 30-40 км зузаан мөсөн бүрхүүл доор 8-16 км гүнтэй томоохон хэмжээний шингэн усан далай байгааг [[Кассини]] сансрын хөлгөөс авсан мэдээллээр [[НАСА]]-н эрдэмтэд нотолсон байна. [http://www.cnn.com/2014/04/03/tech/innovation/moon-saturn-ocean/index.html?hpt=hp_c3 >>] * [[4 сарын 9]] — Өнөөдөр МСҮТ-ийн 1000 оюутнууд Туул голын эргийн дагуу 16км хэсгийг цэвэрллээ. [http://www.youtube.com/watch?v=d6Pq5BbAIJI >>] * [[4 сарын 15]] — [[Графин]] нь металаас 200 дахин бөх, тунгалаг, зэснээс илүү цахилгаан дамжуулдаг ойрийн 30 жилд бүх үйлдвэрлэл ба технологид хувьсгал авчирах шинэ материал юм. [http://bits.blogs.nytimes.com/2014/04/13/bend-it-charge-it-dunk-it-graphene-the-material-of-tomorrow/?_php=true&_type=blogs&partner=rss&emc=rss&_r=0 >>] * [[4 сарын 18]] — Сансрын [[Кеплер]] одон орны дурнаар анхны дэлхийтэй ойролцоо хэмжээтэй, одныхоо амьдрал байж болохуйц бүсэд тойрон эргэж буй гараг илрүүлжээ. [[Кеплер-186ф]] хэмээн нэрлэгдсэн энэхүү гараг нь дэлхийгээс 500 [[гэрлийн жил]]ийн зайд оршдог байна. [http://news.psu.edu/story/312492/2014/04/18/research/first-earth-size-planet-discovered-another-stars-habitable-zone >>] * [[4 сарын 18]] — Сансрын [[Кеплер]] одон орны дурнаар анхны дэлхийтэй ойролцоо хэмжээтэй, одныхоо амьдрал байж болохуйц бүсэд тойрон эргэж буй гараг илрүүлжээ. [[Кеплер-186ф]] хэмээн нэрлэгдсэн энэхүү гараг нь дэлхийгээс 500 [[гэрлийн жил]]ийн зайд оршдог байна. [http://news.psu.edu/story/312492/2014/04/18/research/first-earth-size-planet-discovered-another-stars-habitable-zone >>] * [[4 сарын 19]] — Төслийн шатандаа байсан [[Вант улсын цамхаг|Вант улсын цамхгийн]] ({{lang-en|Kingdom Tower}}) барилгын ажил ирэх долоо хоногоос эхлэх гэж байна. [[Саудын Араб]] улсын [[Жидда хот]]од баригдах энэхүү барилгыг 200 давхар бүхий 1000 м өндөртэй барихаар төлөвлөж байгаа бөгөөд баригдаж дуусаад дэлхийн хамгийн өндөр барилга болох юм. [http://www.cnn.com/2014/04/17/world/meast/saudi-arabia-to-build-tallest-building-ever/index.html?hpt=hp_c3 >>] * [[4 сарын 19]] — [[Волксваген]] компани 1 литр дизелиэр 160км явдаг цахилгаан-дизель машин [[XL1]]-ийг танилцуулав. XL1 нь зөвхөн зайгаараа 35км явж чадна. [http://oilprice.com/Energy/Energy-General/300mpg-Diesel-Electric-Hybrid-Unveiled-by-Volkswagen.html >>] * [[4 сарын 22]] — [[Хитачи]] компани дэлхий дээрх хамгийн хурдан цахилгаан шат барих гэж байгаагаа мэдэгдлээ. 2016 онд [[Хятад]]ын [[Гуанжоу]] хотод ашиглалтанд орох Гуанжоугийн санхүүгийн төвийн барилгад суурилуулагдах энэхүү цахилгаан шат нь 20 м/с хурдтай байх бөгөөд тус барилгын 1-р давхраас 95-р давхар хүртэл гарахад 43 секунд зарцуулна. [http://www.bbc.com/news/technology-27111923 >>] * [[4 сарын 28]] — [[Майкрософт]] корпораци [[Интернет эксплорер]] 6-11 веб хөтчийнхөө хэрэглэгчдэд [[хакер]]ууд хэрэглэгчдийн компьютерлүү нэвтрэх эрх болон мэдээллийг мэдэж авч болзошгүйг анхааруулан, үүнийг засварлахаар ажиллаж байгаагаа мэдэгдлээ. [http://www.bbc.com/news/technology-27184188 >>] == Энэ онд төрөгсөд == == Энэ онд нас барагсад == == Гадаад холбоос == {{commonscat|2014}} [[Ангилал:2014 он| ]] [[Ангилал:Он (21-р зуун)|#]] 3cdk648dcz7i4ydc0z6dtfyd3mf012s 0 40008 856611 819740 2026-05-18T10:26:15Z -wuppertaler 40550 changed one image (higher resolution) 856611 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Лихтенштайны суурин |NAME_ORT = Вадуц |BILDPFAD_KARTE = |BILDPFAD_FLAGGE = Flag of Vaduz Liechtenstein-1.svg |BILDPFAD_WAPPEN = LIE Vaduz COA.svg |WAHLKREIS = Дээд Лихтенштайн |BFS = 7001 |PLZ = 9490 |UN/LOCODE = LI VDZ |BREITENGRAD = 47.139651 |LÄNGENGRAD = 9.521804 |HÖHE = 460 |FLÄCHE = 17.284<!-- https://historisches-lexikon.li/Vaduz_(Gemeinde) --> |WEBSITE = www.vaduz.li }} '''Ваду́ц''' ({{lang-de|Vaduz}} дуудлага [{{IPA|faˈdʊt͡s}}]<ref>''Duden. Das Aussprachewörterbuch.'' 6., überarbeitete und aktualisierte Auflage, bearbeitet von Max Mangold. Dudenverlag, Mannheim/Leipzig/Wien/Zürich 2005 (Duden 6).</ref><ref>[[Bruno Boesch]] (Hrsg.): ''Die Aussprache des Hochdeutschen in der Schweiz. Eine Wegleitung. Im Auftrag der Schweizerischen Siebs-Kommission.'' Schweizer Spiegel, Zürich 1957, S.&nbsp;39.</ref> эсвэл [{{IPA|faˈduːt͡s}}], Лихтенштайн аялгаар {{IPA|[faˈdot͡s]}}<ref name="namenbuch">Hans Stricker, Toni Banzer, Herbert Hilbe: ''Liechtensteiner Namenbuch. Die Orts- und Flurnamen des Fürstentums Liechtenstein.'' Band 2: ''Die Namen der Gemeinden Triesenberg, Vaduz, Schaan.'' Hrsg. vom Historischen Verein für das Fürstentum Liechtenstein. Vaduz 1999, S.&nbsp;430–435.</ref>) — [[Лихтенштайн]]ы [[нийслэл]], 5229 [[хүн]]тэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember.htm |wayback=20101113150537 |text=Bevölkerungsstatistik 31. Dezember 2012 |archiv-bot=2023-09-26 08:08:09 InternetArchiveBot }}.</ref> == Зургийн цомог == <gallery perrow="3" mode="packed"> Liechtenstein asv2022-10 img22 Vaduz Schloss.jpg|Вадуц ордон Landesmuseum Vaduz.jpg|[[Лихтенштайны Улсын Музей]] Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|Наад талд нь [[Төрийн ордон (Лихтенштайн)|Төрийн ордон]], цаад талд нь [[Ландтагийн барилга (Лихтенштайн)|Ландтагийн барилга]] </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | TABELLE = | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 250 | QUELLE = <ref>[https://www.meteoschweiz.admin.ch/product/output/climate-data/climate-diagrams-normal-values-station-processing/VAD/climsheet_VAD_np8110_d.pdf Klimatabelle.] (PDF) In: meteoschweiz.admin.ch. meteoschweiz, abgerufen am 5. April 2018.</ref> | Überschrift = | Ort = Вадуц, 1981–2010 он <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = 4.3 | hmfeb = 6.0 | hmmär = 11.1 | hmapr = 15.1 | hmmai = 19.8 | hmjun = 22.3 | hmjul = 24.5 | hmaug = 23.7 | hmsep = 19.8 | hmokt = 15.5 | hmnov = 8.9 | hmdez = 5.1 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = −2.7 | lmfeb = −1.8 | lmmär = 1.9 | lmapr = 4.9 | lmmai = 9.3 | lmjun = 12.2 | lmjul = 14.1 | lmaug = 13.9 | lmsep = 10.6 | lmokt = 6.7 | lmnov = 1.7 | lmdez = −1.4 <!-- durchschnittliche Temperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | avjan = 0.8 | avfeb = 2.1 | avmär = 6.3 | avapr = 9.9 | avmai = 14.4 | avjun = 17.1 | avjul = 19.0 | avaug = 18.4 | avsep = 14.9 | avokt = 10.9 | avnov = 5.2 | avdez = 1.9 <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 40 | nbfeb = 37 | nbmär = 56 | nbapr = 54 | nbmai = 83 | nbjun = 112 | nbjul = 134 | nbaug = 138 | nbsep = 99 | nbokt = 61 | nbnov = 57 | nbdez = 51 <!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --> | shjan = 2.3 | shfeb = 3.2 | shmär = 4.0 | shapr = 4.8 | shmai = 5.4 | shjun = 5.7 | shjul = 6.3 | shaug = 5.7 | shsep = 4.8 | shokt = 3.7 | shnov = 2.3 | shdez = 1.7 <!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere, Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --> | wtjan = | wtfeb = | wtmär = | wtapr = | wtmai = | wtjun = | wtjul = | wtaug = | wtsep = | wtokt = | wtnov = | wtdez = <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 7.3 | rdfeb = 6.8 | rdmär = 9.4 | rdapr = 9.6 | rdmai = 11.9 | rdjun = 12.7 | rdjul = 13.1 | rdaug = 13.2 | rdsep = 9.8 | rdokt = 8.2 | rdnov = 9.0 | rddez = 8.3 <!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --> | lfjan = 75 | lffeb = 72 | lfmär = 67 | lfapr = 65 | lfmai = 67 | lfjun = 71 | lfjul = 72 | lfaug = 75 | lfsep = 77 | lfokt = 76 | lfnov = 78 | lfdez = 77 }} == Цахим холбоос == {{commonscat|Vaduz|Вадуцын зургийн цомог}} * [https://www.vaduz.li/ Вадуцын цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20190403181112/https://www.fuerstenhaus.li/de/index.html Лихтенштайны Вангийн Ордны албан ёсны цахим хуудас] ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Вадуц| ]] [[Ангилал:Лихтенштайны суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Лихтенштайны коммун]] [[Ангилал:Альпийн Райн мөрний суурин]] fpn38ku3l49zkez28ytxf9s4d7in7kv 0 41649 856601 783603 2026-05-18T09:37:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856601 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Кэрон Батлер | Англиар = Caron Butler | Зураг = Caron Butler.JPG | Тайлбар = [[Вашингтон Уизардс]] багт байхдаа. | Хэмжээ = 230px | Байрлал = [[Жижиг довтлогч]] | Өндөр = 201 [[см]] | Жин = 103 [[кг]] | Баг = Детройт Пистонс | Дугаар = 2 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{birth date and age|mf=yes|1980|3|13}} | Мэндэлсэн газар = [[Висконсин]], [[Расин]] | Бага сургууль = Расин-Парк (Висконсин, Расин) <br /> Мэн ([[Мэн (муж)|Мэн]], [[Питтсфилд (Мэн)|Питтсфилд]]) | Ахлах сургууль = [[Коннектикут]]ийн [[их сургууль]] | Драфт = 10 | Драфтын жил = 2002 | Сонгогдсон баг = [[Майами Хит]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Майами Хит]] (2002—2004) * [[Лос-Анжелес Лейкерс]] (2004—2005) * [[Вашингтон Уизардс]] (2005—2010) * [[Даллас Маверикс]] (2010—2011) * [[Лос-Анжелес Клипперс]] (2011—2013) * [[Милуоки Бакс]] (2013—2014) * [[Оклахома-Сити Тандер]] (2014) * [[Детройт Пистонс]] (2014—одоо) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * [[НБА-д түрүүлсэн багууд|НБА-гийн аварга]] ([[2010-2011 оны НБА-гийн улирал|2011]]) * [[НБА-гийн оны шилдэг шинэ тоглогч|НБА-гийн холимог шинэ оддын тоглолт]] (2003) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт]] (2007—2008) * Бүсийн шилдэг тоглогч (Big East) (2002) | Медалиуд = {{МедальТэмцээн|Залуучуудын ДАШТ}} {{МедальАлт|Сайтама 2001|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} }} '''Жеймс Кэрон Батлер''' ({{lang-en|James Caron Butler}}, ''[[1980]] оны [[3 сарын 13|гуравдугаар сарын 13-нд]] [[Висконсин]] [[муж]]ийн [[Расин (Висконсин)|Расин]] [[хот]]од төрсөн'') — [[АНУ|америкийн]] мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо]]ны [[Детройт Пистонс]] багт тоглодог. == Товчхон == Кэрон Батлер жижиг довтлогчийн байрлалд ихэвчлэн тоглодог бөгөөд зарим үед шидэгч-хамгаалагчийн байрлалд тоглох нь бий. Коннектикут мужийн [[Их сургууль|коллежоос]] [[2002]] оны драфтаар [[Майами Хит]] багт элсэж, замналынхаа туршид [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн]] аварга цолыг [[Даллас Маверикс]] багт байхдаа хүртэж, хоёр ч удаа ([[2007]], [[2008]]) [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|бүх оддын тоглолтонд]] оролцож байсан туршлагатай тоглогч билээ. [[2014]] оны [[7 сарын 15|долоодугаар сарын 15-нд]] [[Оклахома-Сити Тандер|Оклахомад]] боломжийн тоглосон Батлер [[Детройт Пистонс]]од элсэв.<ref>[http://www.nba.com/pistons/news/detroit-pistons-sign-free-agent-forward-caron-butler Detroit Pistons Sign Free Agent Forward Caron Butler]</ref> ==Эшлэл== {{reflist|30em}} ==Холбоос== *[http://www.nba.com/playerfile/caron_butler/ NBA.com - Профайл] *[http://www.basketball-reference.com/players/b/butleca01.html Basketball-Reference.com - Профайл] *[https://web.archive.org/web/20140409234933/http://sports.yahoo.com/nba/players/3608/ Yahoo! Sports - Профайл] {{Детройт Пистонс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2002 оны НБА-гийн драфт}} {{2010-2011 оны НБА-гийн аваргууд}} {{DEFAULTSORT:Батлер, Кэрон}} [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Бүх оддын тоглолтонд оролцогч]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]] [[Ангилал:Детройт Пистонс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] amqksxmmobv4kpobw0betreekvls9yc 0 42421 856586 785602 2026-05-18T05:23:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856586 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Грегг Попович | Англиар = Gregg Popovich | Зураг = Gregg Popovich speaks at the White House 2015-01-12 (cropped).jpg | Тайлбар = Попович [[2015]] онд. | Хэмжээ = 220px | Байрлал = [[Дасгалжуулагч]] | Баг = Сан-Антонио Спёрс | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{birth date and age|1949|1|28}} | Мэндэлсэн газар = [[Индиана]], [[Зүүн Чикаго]] | Дасгалжуулагчийн замнал = <nowiki></nowiki> * [[Сан-Антонио Спёрс]] (1996—одоо) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * 5 удаагийн НБА-гийн аварга (1999, 2003, 2005, 2007, 2014) * Оны шилдэг дасгалжуулагч (2003, 2012, 2014) * Олимпын наадмын хүрэл медаль (2004) }} '''Грегг Чарльз Попович''' ({{lang-en|Gregg Popovich}}, ''[[1949]] оны [[1 сарын 28|нэгдүгээр сарын 28-нд]] төрсөн'') — [[АНУ|Америкийн]] [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн]] [[Сан-Антонио Спёрс]] багийн ерөнхий дасгалжуулагч бөгөөд [[1996]] оноос тасралтгүй ажиллаж байгаа НБА, цаашлаад [[Хойд Америк]]ийн мэргэжлийн [[спорт]]ын түүхэнд он удаан жил тогтвортой ажилласан түүхт дасгалжуулагч болжээ. Дөрвөн удаагийн оны шилдэг дасгалжуулагчаар нэрлэгдсэн, "Дасгалжуулагч Поп"<ref>{{cite web|url=http://sports.yahoo.com/nba/news?slug=dw-parker061507|title=French connection|author=Dan Wetzel|date=June 14, 2007|accessdate=2011-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805022716/http://sports.yahoo.com/nba/news?slug=dw-parker061507|archivedate=2011-08-05|url-status=dead}}</ref> хэмээн авгайлуулдаг түүний удирдлаган дор Спёрс НБА-д тав (1999, 2003, 2005, 2007 болон 2014 онуудад) аваргалсан. == Намтар == Түүнийг эцэг [[Серби]], эх [[Хорват]] үндэстэн байсан ба хүүгээ [[АНУ|Америкт]], [[Индиана]] [[муж]]ид төрүүлэн өсгөжээ. Попович дунд сургуулиа төгсөөд шууд АНУ-ын Агаарын Нисэх хүчний (АНХ) академид дөрвөн жилээр элсэн суралцахдаа [[сагсан бөмбөг]]ийн багт амжилттай тоглож байжээ. Академаа төгсөөд Тагнуулын Ерөнхий газар, дараа нь АНХ-д ажиллаж байжээ. Чингэхдээ [[1970]]-аад оны үед нэр нь түгэж байсан [[Цэрэг|армийн]] сагсан бөмбөгийн багийн ерөнхий дасгалжуулагчийн туслах-ерөнхий болж, нэгэнтээ [[спорт]]ын мэргэжилтэн болсон юм. Армиас чөлөөнд гарсаны дараахан [[Их сургууль|коллежийн]] багуудыг түрхэн хугацаанд дасгалжуулж байгаад [[1987]] онд мэргэжилтнүүдийн хараанд өртөж, тэр дундаа [[Сан-Антонио Спёрс]] багийнхны хөөцөлдлөгөөгөөр ирээдүйн халаа болон бэлтгэгдсээр [[1996]] онд жинхэлсэн түүхтэй. Поповичоос спортын дүн шинжээч, хөтлөгч-тайлбарлагч нар барагтай бол үг унагааж чаддаггүй хөгжилтэй баримт бий. == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == {{commonscat|Грегг Попович}} * [http://www.nba.com/coachfile/gregg_popovich/ NBA.com - Профайл] * [http://www.basketball-reference.com/coaches/popovgr99c.html Дасгалжуулагчийн профайл] * [http://sports.yahoo.com/nba/news?slug=aw-popovich061007&prov=yhoo&type=lgns '' 'Pop' art'']{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Adrian Wojnarowski (Yahoo! Sports) {{Сан Антонио Спарс багийн бүрэлдэхүүн‎}} {{НБА-гийн дасгалжуулагчид}} {{НБА-гийн оны шилдэг дасгалжуулагч}} {{1998-1999 оны НБА-гийн аваргууд}} {{2002-2003 оны НБА-гийн аваргууд}} {{2004-2005 оны НБА-гийн аваргууд}} {{2006-2007 оны НБА-гийн аваргууд}} {{2013-2014 оны НБА-гийн аваргууд}} {{2004 оны зуны олимпт АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн баг}} {{DEFAULTSORT:Попович, Грегг}} [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч]] [[Ангилал:АНУ-ын Агаарын Зэвсэгт Хүчний Академийн төгсөгч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1949 онд төрсөн]] kncr4vsqp1pxoxu0uorh8v5x3a24zgs 0 42576 856617 855186 2026-05-18T11:35:13Z ~2026-29717-90 104695 856617 wikitext text/x-wiki ({{lang-la|liberalis}} - эрх чөлөө) - хүний ​​эрх, эрх чөлөөний халдашгүй байдал, хууль тогтоох, шүүх, гүйцэтгэх эрх мэдлийг тусгаарлах, мөн аж ахуйн эрх чөлөөг тунхагласан философийн болон нийгэм-улс төрийн чиглэл юм. Улс төрийн анхны үзэл сурталыг [[Жон Локк]], Т. Гобсс, [[Адам Смит]], [[Дэвид Юм|Дэвид Юнг]], [[Шарль Монтескье|Шарль Луи Монтескьё]] нар үндэслэсэн гэдэг. [[Файл:AdamSmith.jpg|thumb|Адам Смит]] Либерализм нь хувь хүн бүрийн эрх, эрх чөлөөг хамгийн дээд үнэт зүйл гэж тунхаглаж, нийгэм, эдийн засгийн дэг журмын үндэс суурь болгон тогтоодог. Либерализм бол шашин шүтлэг, уламжлал, төр гэх мэт хязгаарлалтаас хүнийг чөлөөлөх, хувь хүн болон нийгмийн эрх чөлөөнд чиглэсэн нийгмийн шинэчлэлийг эрэлхийлэх явдал юм. Үүний зэрэгцээ төр, сүм хийдийн нийгмийн амьдралд нөлөөлөх чадварыг зөвхөн Үндсэн хуулиар хязгаарладаг. Орчин үеийн либерализмын хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг үг хэлэх эрх чөлөө (олон нийтийн өмнө үг хэлэх эрх чөлөө), ухамсарлах эрх чөлөө (шашныг төрөөс тусгаарлах, шашны бус төр, нийгмийг байгуулах), улс төрийн тэмцэлд хууль ёсоор оролцох эрх гэж хүлээн зөвшөөрдөг. Эдийн засгийн хувьд либерализмын зарчим нь хувийн өмчийн халдашгүй байдал, худалдаа, аж ахуй эрхлэх эрх чөлөө юм. Хууль эрх зүйн хувьд либерализмын зарчим нь захирагчдын хүсэл зоригоос дээгүүр хууль дээдлэх, хөрөнгө чинээ, нийгмийн нөлөө, статусаас үл хамааран бүх иргэд хуулийн өмнө тэгш эрхтэй байх явдал юм. == Либерализмын үндэс == [[Файл:John Locke.jpg|thumb|Жон Локк]] Либерализм нь үнэмлэхүй эрх мэдэлтэй хаад болон Католик болон бусад шашин сүмийн эрх мэдлийг урвуулан ашигласны хариу үйлдэл болж үүссэн гэж үздэг. Либерализм нь төрийн өмнөх онолуудын үндэс суурийг бүрдүүлж байсан олон таамаглалыг, тухайлбал хаад ноёдын захирах бурханлаг эрх, шашны үнэний цорын ганц эх сурвалж болох үүргийг үгүйсгэсэн юм. Үүний оронд либерализм дараахь зүйлийг санал болгосон. Үүнд: * хүний эрх чөлөөг ханган хамгаалах * төрийн оролцоог хязгаарлах - “шөнийн харуулын үүрэг”; * ардчилал бол тулгуур үнэт зүйл * хүн бүр хууль шүүхийн өмнө тэгш байх явдлыг хүндэтгэнэ. Нийгмийн хөгжлийн явцад бодит амьдралд бүрэн амьдралд бүрэн хэрэгжих бололцоо хязгаарлагдмал байснаас шалтгаалан [[1930]]-аад оноос зарим нэг зүйлийг шинэчлэн неолиберализм болж дэвшигдэн тавигдаж төрийн нийгэм-улс төрийн оролцоог өргөжүүлэх үйл явцыг дэмжсэн байна. == Либерализмын хэлбэрүүд == '''Эдийн засгийн либерализм-'''Эдийн засгийн болон сонгодог либерализм нь хувь хүний ​​хувийн өмч болон гэрээний эрх чөлөөг дэмждэг. Либерализмын энэ хэлбэрийн уриа бол "чөлөөт хувийн аж ахуй" гэдэг юм. Эдийн засгийн үйл ажиллагаанд төр хөндлөнгөөс оролцохгүй байх зарчим (laissez-faire) дээр суурилсан капиталист менежментийг илүүд үздэг бөгөөд энэ нь төрийн татаас болон эдийн засгийн үйл ажиллагаанд хууль эрх зүйн саад тотгорыг арилгах гэсэн үг юм. Эдийн засгийн либералууд зах зээл нь төрийн зохицуулалт шаарддаггүй гэж үздэгээрээ онцлогтой. '''Неолиберализм'''- Хувьчлал, Laissez-faire буюу эдийн засгийн халдашгүй байдал, эдийн засгийн либералчлалыг дэмждэг эдийн засгийн либерализмын орчин үеийн хэлбэрийг [[неолиберализм]] гэж нэрлэдэг. 1930-аад онд үүсч сүүлд 1980, 1990-ээд онд Тэтчеризмын (Маргарет Тэтчер) үеийн хувьчлал, эдийн засгийн либералчлалын эрин үеийн нөлөөн дор эдийн засгийн үзэл суртал болж бүрэлдсэн. Гол төлөөлөгч- [[Милтон Фридман]]. '''Улс төрийн либерализм-''' хувь хүмүүс бол хууль, нийгмийн үндэс суурь бөгөөд нийгмийн институцүүд элитүүдийн тааллыг олохгүйгээр хувь хүмүүсийг чадавхжуулахын тулд оршин тогтнодог гэсэн итгэл үнэмшил юм. Энэхүү итгэл үнэмшлийг улс төрийн философи, улс төрийн шинжлэх ухаанд "арга зүйн индивидуализм" гэж нэрлэдэг. Энэ нь хувь хүн бүр өөрт нь юу хамгийн сайн болохыг хамгийн сайн мэддэг гэсэн санаанд суурилдаг. Гол элемент нь "[[Нийгмийн гэрээ]]" бөгөөд үүний дагуу нийгмийн ашиг тус, нийгмийн хэм хэмжээг хамгаалахын тулд хууль тогтоомжийг түүний зөвшөөрлөөр баталж, иргэн бүр эдгээр хуулиудад захирагддаг. [[Хууль дээдлэх ёс|Хууль дээдлэх ёсыг]] тусгайлан онцолдог. Орчин үеийн улс төрийн либерализм нь хүйс, [[Арьсны өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзэл|арьс өнгө]], өмч хөрөнгийн байдлаас үл хамааран бүх нийтийн сонгуулийн эрхийн зарчмыг баримталдаг. (Гэсэн хэдий ч зөвхөн тус улсын насанд хүрсэн иргэд л санал өгөх эрхтэй.) [[Либерал ардчилал|Либерал ардчиллыг]] хамгийн тохиромжтой систем гэж үздэг. '''Соёлын либерализм''' -нь ухамсар, амьдралын хэв маягтай холбоотой хувь хүний ​​эрхэд анхаарлаа төвлөрүүлдэг бөгөөд үүнд бэлгийн харилцаа, шашин шүтлэг, эрдмийн эрх чөлөө, хувийн амьдралд төрийн оролцооноос хамгаалах зэрэг асуудлууд багтдаг. Соёлын либерализм нь утга зохиол, урлаг зэрэг салбарын төрийн зохицуулалтыг янз бүрийн түвшинд эсэргүүцдэг бөгөөд эрдэм шинжилгээний ажил, мөрийтэй тоглоом, биеэ үнэлэх, бэлгийн харьцаанд орохыг зөвшөөрсөн нас, үр хөндөлт, жирэмслэлтээс хамгаалах, евтанази, согтууруулах ундаа болон бусад сэтгэцэд нөлөөлөх бодис, мансууруулах бодис хэрэглэх зэрэг асуудлуудыг эсэргүүцдэг. [[Нидерланд]] бол өнөөдөр соёлын либерализмын хамгийн өндөр түвшинтэй улс бөгөөд үүнд олон соёлт байдлын бодлогыг багтаасан улс юм. '''Нийгмийн либерализм''' -Эдийн засаг болон нийгмийн либерализмын хооронд үндсэн зөрчилдөөн байдаг. Эдийн засгийн либералууд эерэг эрхүүд нь сөрөг эрхүүдийг зайлшгүй зөрчдөг тул хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэж үздэг. Тэд төрийн үйл ажиллагааг голчлон хууль дээдлэх, аюулгүй байдлыг (цэргийн аюулгүй байдлыг оролцуулан) хангахад хязгаарлагдмал гэж үздэг. Тэдний үзэж байгаагаар эдгээр үйл ажиллагаа нь аль хэдийн хүчирхэг, төвлөрсөн төрийн эрх мэдлийг шаарддаг. Нөгөөтэйгүүр, нийгмийн либералууд төрийн үндсэн үүрэг бол нийгмийн хамгаалал, нийгмийн тогтвортой байдал гэж үздэг: тусламж хэрэгтэй хүмүүст хоол хүнс, орон сууцаар хангах, эрүүл мэндийн үйлчилгээ, сургуулийн боловсрол, тэтгэвэр, хүүхэд, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс, ахмад настнуудыг асрах, байгалийн болон хүний ​​​​гаралтай гамшгийн хохирогчдод тусламж үзүүлэх, цөөнхийг хамгаалах, гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, шинжлэх ухаан, урлагийг дэмжих зэрэг юм. Баруун үзэлтэй болон консерватив хөдөлгөөнүүд нь эдийн засгийн либерализмыг дэмжиж, нийгмийн либерализмыг эсэргүүцдэг. Зүүний болон дэвшилтэт хөдөлгөөнүүд нь соёл, нийгмийн либерализмыг голчлон онцлон дэмждэг байна. [[Ангилал:Либерализм| ]] [[Ангилал:Улс төрийн философи]] [[Ангилал:Макро эдийн засгийн онол]] {{Poli-stub}} js2w3p6sqct7u8cp26zxjfxxj7jdl4f 0 43956 856553 833379 2026-05-17T22:13:06Z ~2026-29825-43 104672 856553 wikitext text/x-wiki {{Short description|Иран дахь уул}} {{Инфобокс уул | name = Аламкух | other_name = Kuhha-ye Alborz | photo = AlamKooh.jpg | photo_caption = | elevation_m = 4850 | elevation_ref = <ref name="peaklist">[http://peaklist.org/WWlists/ultras/iran.html "Iran: 54 Mountain Summits with Prominence of 1,500 meters or greater"] Listed here as "Kuhha-ye Alborz". Peaklist.org. Retrieved 2012-02-25.</ref> | prominence_m = 1827 | prominence_ref = <ref name="peaklist"/> | listing = [[Ультра өндөр оргил|Ультра]] | map = Иран | map_caption = Иран | map_size = 250 | label_position = | location = [[Мазандаран]], [[Иран]] | range = [[Альборзын нуруу]] | coordinates = {{coord|36|22|32.65|N|50|57|41.31|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref name="peaklist"/> | type = | age = | last_eruption = | first_ascent = 1902 онд [[:de:Alfred Bornmüller|Альфред]], [[Йозеф Фридрих Николаус Борнмюллер|Жозеф Борнмюллер]] | easiest_route = чулуу, цас, мөс }} '''Аламкух''' ({{lang-fa|علم کوه}}, ''Алам уул'') — [[Иран]]ы хойд хэсгийн [[Мазандаран муж]]ийн нутагт орших, [[Альборзын нуруу]]ны салбар болох Тахт-э Сулейман Массифын уулсын нэг. 4,850 м өндөртэй тус уул нь Ираны 3 дахь өндөр цэг юм. {{stub}} [[Ангилал:Азийн уул]] [[Ангилал:Ираны уул]] [[Ангилал:Альборзын нурууны уул]] [[Ангилал:Мазандаран]] 67ixn8voue6148v1hlsaq08gs010hje 0 45218 856627 840662 2026-05-18T11:57:02Z HorseBro the hemionus 100126 Их Цэрэндондовын аав нь Сэнгэ байсан, түүний аав Бум тайш. 856627 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч}} {{Инфобокс хаан | name = Эрдэнэбаатар | title = [[Хунтайж]] | image = | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]] | reign = 1634–1653 | coronation = | full name = | predecessor = | successor = [[Сэнгэ хунтайж]] | queen = | spouse = | spouse-type = | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Хархул]] | mother = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date = | birth_place = | death_date = 1653 | death_place = | date of burial = | place of burial = |}} '''Хотогчин''' цол '''Эрдэнэбаатар хунтайж''' (?-1653) нь [[Цорос]] овогтны тэргүүн, [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг үндэслэгч бөгөөд урьд Дай гүш Төрбайхын жигүүр болж [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]]ийг дарахад тэргүүлэн оролцжээ. Энэ гавьяаг үнэлж Төрбайх нь өөрөө Гүш хан болсныхоо дараа Ойрадын Эрдэнэ тайшид Баатар хунтайж цол хүртээж, охиноо өгчээ. Хархул ноёны хүү, Ойрадын Тайшийн тушаалд дэвшиж эцгийнхээ үйл хэргийг үргэлжлүүлэн 1635 он орчим Ойрадын нэгдсэн Зүүнгарын жигүүрийг байгуулжээ. Эрдэнэ тайш хэмээгдэж явжээ. Цорос овогтны тэргүүн Эрдэнэбаатар хунтайж 1640 оны 8-р сарын эхээр Халх, Ойрадын ноёдын чуулганыг санаачлагчдын нэг байв. Энэ чуулганыг Халхын Засагт хан тэргүүлж Халх, Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар хунтайж, Хөндлөн Уваш, Хөх нуур, Ижил мөрний Торгуудын төлөөлөгч, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон ажээ. Чуулганд Ойрадыг тэргүүлэн Гүш хан оролцож чадаагүйн учир нь тэрбээр Хималайд түвшитгэх дайн хийж явав. Энэ чуулганаар "[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Их цааз]]” хэмээх 120 зүйл бүхий хуулийг батлажээ. Их цаазын гол үзэл санаа нь, Цогтыг дарсны тул түүний албатыг хуваах Алтайн өвөр, Хөх нуур тийш Ойрад тэлэх, монголчууд хамтын цаазтай байх асуудал байв. Мөн Манж, Орос гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд, түүний эсрэг тэмцэх явдал бол хүн амын нийт давхрааны үүрэг хариуцлага болгох, Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж, шашны нөлөөн дор Монгол үндэстний эв нэгдлийг бэхжүүлэх, том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ нэгтгэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчлан өгчээ. Эрдэнэбаатар хунтайж Зая бандид Намхайжамцын дэмжлэгээр ойрадад шашин дэлгэрүүлж хэд хэдэн сүм хийд шинээр байгуулжээ. Тэдгээр сүм хийдүүдийн ойролцоо хан, ноёдын өргөө ордон байрлаж, суурин газрууд бий болж харийн худалдаачид ирж, худалдаа наймаа хийх болов. Мөн суурин газруудын ойролцоо газар хагалан тариа тарьж, үүндээ Дундад Ази зэрэг суурин орноос олзлогдогсдыг ажиллуулж байжээ. Түүний баримталж байсан гол бодлого дотоод байдлаа бэхжүүлэхийн тулд хөрш орнуудтай тухайлбал, Opoc, Казах, Монголын Алтан хантай найртай харилцаж холбоо харилцаагаа бэхжүүлэх явдал байв. Ойрадын анхны хунтайж нь Гүүшийн Хөхнуурын аян дайнд оролцсоноор Зүүнгар аймгийн ахлагч Эрдэнэбаатар хунтайж гэгдэв. Түүний хатан нь Гүүш хааны охин, тэдний дундаас гарсан хүүхдүүд нь Эрдэнэбаатар хунтайжийг өөд болсны дараа түүнийг залгамжлан Зүүнгарын ахлагч болсон Сэнгэ, түүний дүү Галдан нар байсан юм. Эрдэнэбаатар хунтайжийн эрх барьж байх хугацаанд Оросын хаант улс руу 33 удаа элч илгээж байсан баттай баримт Орос улсын архивт байдаг бөгөөд 19-өөс багагүй нь түүний өөрийнх нь илгээсэн элч байжээ. Тэрбээр элч илгээж хот байгуулахад зориулж мужаан, дархан, чулуучин зэргийн мэргэжлийн хүмүүс ирүүлэх болон үржлийн зориулалтаар гахай, тахиа, хүнсний зориулалтаар агталсан гахай зэргийг удаа дараа захиалан авч байжээ. Орос улсын элч нар Ойрадад яваад буцаж ирэхдээ хунтайж Ховогсайрт 3 тоосгон хот байгуулсан гэж мэдээлж байв. Баатар хунтайжийн нас барсан 1653/1663 он нь түүхэнд зөрүүтэй тэмдэглэгджээ. ==Гэр бүл== * Эцэг: [[Хархул хунтайж]] === Хатад: === * киргизийн '''Дара Балж хатан'''. Цэцэн тайж, Зодов баатар нарыг төрүүлсэн. * торгуудын [[Шүхэр дайчин|Шүхэр дайчины]] охин [[Юм Агас|Юм-агас]]: Сэнгэ хунтайж, Галдан бошигт нарыг төрүүлсэн. * хошуудын [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин [[Аминдара]] ===Хөвгүүд=== * Цэцэн тайж * Зодов баатар * Бандир * Ончон * [[Сэнгэ хунтайж]] * [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт]] * Бум тайж * Доржжав * Пунцагдаш [[Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1653 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] mggutdkclvjjtztcocran99u13dgi3f 856629 856627 2026-05-18T11:58:48Z HorseBro the hemionus 100126 856629 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч}} {{Инфобокс хаан | name = Эрдэнэбаатар | title = [[Хунтайж]] | image = | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]] | reign = 1634–1653 | coronation = | full name = | predecessor = | successor = [[Сэнгэ хунтайж]] | queen = | spouse = | spouse-type = | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Хархул]] | mother = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date = | birth_place = | death_date = 1653 | death_place = | date of burial = | place of burial = |}} '''Хотогчин''' цол '''Эрдэнэбаатар хунтайж''' (?-1653) нь [[Цорос]] овогтны тэргүүн, [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг үндэслэгч бөгөөд урьд Дай гүш Төрбайхын жигүүр болж [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]]ийг дарахад тэргүүлэн оролцжээ. Энэ гавьяаг үнэлж Төрбайх нь өөрөө Гүш хан болсныхоо дараа Ойрадын Эрдэнэ тайшид Баатар хунтайж цол хүртээж, охиноо өгчээ. Хархул ноёны хүү, Ойрадын Тайшийн тушаалд дэвшиж эцгийнхээ үйл хэргийг үргэлжлүүлэн 1635 он орчим Ойрадын нэгдсэн Зүүнгарын жигүүрийг байгуулжээ. Эрдэнэ тайш хэмээгдэж явжээ. Цорос овогтны тэргүүн Эрдэнэбаатар хунтайж 1640 оны 8-р сарын эхээр Халх, Ойрадын ноёдын чуулганыг санаачлагчдын нэг байв. Энэ чуулганыг Халхын Засагт хан тэргүүлж Халх, Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар хунтайж, Хөндлөн Уваш, Хөх нуур, Ижил мөрний Торгуудын төлөөлөгч, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон ажээ. Чуулганд Ойрадыг тэргүүлэн Гүш хан оролцож чадаагүйн учир нь тэрбээр Хималайд түвшитгэх дайн хийж явав. Энэ чуулганаар "[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Их цааз]]” хэмээх 120 зүйл бүхий хуулийг батлажээ. Их цаазын гол үзэл санаа нь, Цогтыг дарсны тул түүний албатыг хуваах Алтайн өвөр, Хөх нуур тийш Ойрад тэлэх, монголчууд хамтын цаазтай байх асуудал байв. Мөн Манж, Орос гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд, түүний эсрэг тэмцэх явдал бол хүн амын нийт давхрааны үүрэг хариуцлага болгох, Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж, шашны нөлөөн дор Монгол үндэстний эв нэгдлийг бэхжүүлэх, том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ нэгтгэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчлан өгчээ. Эрдэнэбаатар хунтайж Зая бандид Намхайжамцын дэмжлэгээр ойрадад шашин дэлгэрүүлж хэд хэдэн сүм хийд шинээр байгуулжээ. Тэдгээр сүм хийдүүдийн ойролцоо хан, ноёдын өргөө ордон байрлаж, суурин газрууд бий болж харийн худалдаачид ирж, худалдаа наймаа хийх болов. Мөн суурин газруудын ойролцоо газар хагалан тариа тарьж, үүндээ Дундад Ази зэрэг суурин орноос олзлогдогсдыг ажиллуулж байжээ. Түүний баримталж байсан гол бодлого дотоод байдлаа бэхжүүлэхийн тулд хөрш орнуудтай тухайлбал, Opoc, Казах, Монголын Алтан хантай найртай харилцаж холбоо харилцаагаа бэхжүүлэх явдал байв. Ойрадын анхны хунтайж нь Гүүшийн Хөхнуурын аян дайнд оролцсоноор Зүүнгар аймгийн ахлагч Эрдэнэбаатар хунтайж гэгдэв. Түүний хатан нь Гүүш хааны охин, тэдний дундаас гарсан хүүхдүүд нь Эрдэнэбаатар хунтайжийг өөд болсны дараа түүнийг залгамжлан Зүүнгарын ахлагч болсон Сэнгэ, түүний дүү Галдан нар байсан юм. Эрдэнэбаатар хунтайжийн эрх барьж байх хугацаанд Оросын хаант улс руу 33 удаа элч илгээж байсан баттай баримт Орос улсын архивт байдаг бөгөөд 19-өөс багагүй нь түүний өөрийнх нь илгээсэн элч байжээ. Тэрбээр элч илгээж хот байгуулахад зориулж мужаан, дархан, чулуучин зэргийн мэргэжлийн хүмүүс ирүүлэх болон үржлийн зориулалтаар гахай, тахиа, хүнсний зориулалтаар агталсан гахай зэргийг удаа дараа захиалан авч байжээ. Орос улсын элч нар Ойрадад яваад буцаж ирэхдээ хунтайж Ховогсайрт 3 тоосгон хот байгуулсан гэж мэдээлж байв. Баатар хунтайжийн нас барсан 1653/1663 он нь түүхэнд зөрүүтэй тэмдэглэгджээ. ==Гэр бүл== * Эцэг: [[Хархул]] === Хатад: === * Киргизийн '''Дара Балж хатан'''. Цэцэн тайж, Зодов баатар нарыг төрүүлсэн. * Торгуудын [[Шүхэр дайчин|Шүхэр дайчины]] охин [[Юм Агас|Юм-агас]]: [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] төрүүлсэн. * Хошуудын [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин [[Аминдара]]: [[Галдан бошигт хаан|Галданыг]] төрүүлсэн. ===Хөвгүүд=== * Цэцэн тайж * Зодов баатар * Бандир * Ончон * [[Сэнгэ хунтайж]] * [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт]] * Бум тайж * Доржжав * Пунцагдаш [[Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1653 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] 5l704jltnx6vw5l8zccucd3zq7m680a 0 46448 856588 742230 2026-05-18T05:48:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856588 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Данило Галлинари | Англиар = Danilo Gallinari | Хоч = | Зураг = Danilo Gallinari.jpg | Хэмжээ = 210px | Тайлбар = Данило Галлинари [[Италийн сагсан бөмбөгийн шигшээ|шигшээд]] (2012) | Байрлал = [[Жижиг довтлогч]] / [[Хүчний довтлогч]] | Өндөр = 208 [[Сантиметр|см]] | Жин = 102 [[Килограмм|кг]] | Баг = Денвер Наггетс | Дугаар = 8 | Иргэншил = {{ITA}} | Мэндэлсэн огноо = {{birth date and age|1988|8|8}} | Мэндэлсэн газар = [[Итали]], [[Ломбард муж|Ломбард]], [[Сант Анжело Лодижано]] | Драфт = 6 | Драфтын жил = 2008 | Сонгогдсон баг = [[Нью-Йорк Никс]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Казальпустерленго (сагсан бөмбөгийн баг)|Казальпустерленго]] (2004—2005) * [[Эдимес Павиа]] (2005—2006) * [[Олимпиа Милан]] (2006—2008) * [[Нью-Йорк Никс]] (2008—2011) * [[Олимпиа Милан]] (2011) * [[Денвер Наггетс]] (2011—одоо) | Алдар цол = * Евролигт цахиур хагалагч (2008) }} '''Данило Галлинари''' ({{lang-it|Danilo Gallinari}}; [[1988]] оны [[8 сарын 8|наймдугаар сарын 8-нд]] [[Ломбард муж|Ломбард]] [[муж]]ийн [[Сант Анжело Лодижано]] [[хот]]од төрсөн) — [[Итали]]йн мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|НБА-гийн]] «[[Денвер Наггетс]]» багт [[довтлогч (сагсан бөмбөг)|довтлогчоор]] тоглодог.<ref>{{cite web|author=8 Danilo Gallinari, SF Denver Nuggets |url=http://www.sportsline.com/nba/players/playerpage/1622533 |title=CBS Sportsline player profile 6-10 225 |publisher=Sportsline.com |date=2012-01-17 |accessdate=2012-01-23}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sports.yahoo.com/nba/players/4468 |title=Danilo Gallinari - New York Knicks - NBA - Yahoo! Sports |publisher=Sports.yahoo.com |date= |accessdate=2012-01-23 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130111035/http://sports.yahoo.com/nba/players/4468 |url-status=dead }}</ref> == Замнал == [[2011]] оны [[2 сарын 22|хоёрдугаар сарын 22-нд]] «[[Денвер Наггетс]]» багт элссэн.<ref>{{cite web | title = Nuggets acquire five players, three picks in three-team trade | url = http://www.nba.com/nuggets/news/nuggets_trade_02_22_2011.html | work = [[NBA.com]] | date = 2011-02-22 | accessdate = 2011-02-23}}</ref> «Наггетсийн» өмнөөс «[[Портленд Трэйл Блэйзерс|Портленд Трэйл Блэйзерсийн]]» эсрэг нэмэлт цаг сунган байж 2 дахь тоглолтоо хийхдээ тэрээр 30 оноо авсанаар хувийн дээд үзүүлэлтээ тогтоосон юм. [[2012-2013 оны НБА-гийн улирал|2012-2013]] онд 71 тоглолтонд тоглохдоо 16.2 оноо, 5.2 самбар, 2.5 дамжуулалтыг 32.5 минутанд дунджилсан нь түүний хувийн дээд улирлын дундаж үзүүлэлт. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * {{NBA.com|danilo_gallinari}} * [http://www.basketball-reference.com/players/g/gallida01.html Үзүүлэлт - basketball-reference.com]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120109144744/http://www.danilogallinari.it/ Албан ёсны цахим хуудас]{{ref-en}}{{ref-it}} {{Денвер Наггетс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2008 оны НБА-гийн драфт}} [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Италийн шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч]] [[Ангилал:Олимпиа Милан багийн тоглогч (сагсан бөмбөг)]] [[Ангилал:Денвер Наггетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Нью-Йорк Никс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Италичууд]] 1nomvd9jmegu6duzhwcu32d5ctk91vo 0 47894 856613 651658 2026-05-18T10:53:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856613 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Микки Рурк<br>''<small>Mickey Rourke</small>'' | bild = Mickey Rourke Tribeca 2009 Shankbone.jpg | bildbeschreibung = Микки Рурк 2009 онд | langname = Бага Филипп Андре Рурк | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1952 он]]ы [[9 сарын 16]] | geburtsort = [[Скенектади]], [[Нью-Йорк Муж Улс|Нью-Йорк]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1979—одоо | beruf = тамирчин — мэргэжлийн боксчин; кино зүтгэлтэн — жүжигчин, зохиолч | preis = «[[Алтан бөмбөрцөг]]» ([[2009]])<br />[[БАФТА]] ([[2009]]) | website = }} '''Бага Филипп Андре Рурк''' ({{lang-en|Philip Andre Rourke, Jr.}}, [[1952]] оны [[9 сарын 16|есдүгээр сарын 16-нд]] [[Нью-Йорк Муж Улс|Нью-Йорк]], [[Скенектади]]) — [[АНУ|АНУ-ын]] жүжигчин, зодог тайлсан [[бокс|мэргэжлийн боксын]] [[спорт|тамирчин]]. Рурк инээдэм, драм «[[Зуушийн газар (кино)|Зуушийн газар]]» (1982), драм «[[Хөлсний зодоонч]]» (1983), бараан инээдэм «[[Гринвич Виллижийн загалмайлсан эцэг]]» (1984), эротик «[[9 1/2 долоо хоног]]» (1986) бүтээлүүдэд тоглохын сацуу намтарчилсан «[[Уушийн газрын ялаа]]» (1987) болон аймшиг «[[Сахиусан тэнгэрийн зүрх]]» (1987) бүтээлүүдээр үнэмлэхүй сайшаагдаж байв. 1991-1994 онд мэргэжлийн боксоор хичээллэжээ.<ref name="Filmjournal.com">{{cite web|url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/content_display/news-and-features/filmmakers/e3ifcb7b0c6e00764408fab87945d105104|title=Rourke mania: Darren Aronofsky directs portrait of aging wrestler|publisher=Filmjournal.com|date=2008-11-25|accessdate=2009-07-05}}</ref> «[[Бөх (2008 оны кино)|Бөх]]» (2008) [[кино]]ны гол дүрээр «[[Оскарын шагнал|Оскарт]]» дэвшиж,<ref>{{cite news |url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2008-12-15-wrestler-side_N.htm |title='Wrestler' role puts Rourke back in awards ring |work=USA Today |date=2008-12-16 |accessdate=2009-01-13 | first=Susan | last=Wloszczyna}}</ref> «[[БАФТА]]» хүртсэн. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20130616155819/http://rourky.com/ Цахим хуудас] * {{imdb name|id=0000620|name=Микки Рурк}} * {{Rotten-tomatoes-person|id=Mickey_Rourke}} * {{BoxRec ID|29155}} {{2001—2020 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр — драм)}} {{2001—2020 оны БАФТА шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр)}} {{DEFAULTSORT:Рурк, Микки}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын боксчин]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Нью-Йоркийн хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] kwqn6v1f4zgxp2ckdhyzz997m93o0lp 0 50711 856582 588712 2026-05-18T04:14:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856582 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Брэндан Райт | Англиар = Brandan Wright | Зураг = Brandan Wright Dallas Mavericks 2012 (cropped).jpg | Хэмжээ = 180px | Тайлбар = Брэндан Райт «[[Даллас Маверикс|Маверикст]]» ([[2012]]) | Хоч = | Байрлал = [[хүчний довтлогч]], [[төвийн тоглогч|төв]] | Өндөр = 208 [[см]] | Жин = 95 [[кг]] | Баг = Финикс Санз | Дугаар = 32 | Иргэншил = {{Далбаа АНУ|20px}} [[АНУ|Америк]] | Мэндэлсэн огноо = [[1987]] оны [[10 сарын 5]] | Мэндэлсэн газар = [[Теннесси]], [[Нашвилл]] | Драфт = 8 | Драфтын жил = 2007 | Сонгогдсон баг = [[Шарлотт Хорнетс]] | Бага сургууль = Брентвүүд академи | Ахлах сургууль = Хойд Каролина (2006—2007) | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Голден Стэйт Уорриорз]] (2007—2011) * [[Нью-Жерси Нетс]] (2007—2011) * [[Даллас Маверикс]] (2011) * [[Бостон Селтикс]] (2014—2015) * [[Финикс Санз]] (2015—одоо) }} '''Брэндан Кейт Райт''' ({{lang-en|Brandan Keith Wright}}; [[1987]] оны [[10 сарын 5|аравдугаар сарын 5]]<ref name=BWNBABio>{{Cite web|last=|first=|url=http://www.nba.com/playerfile/brandan_wright/bio/|title=Brandan Wright Stats, Video, Bio, Profile|work=NBA.com|accessdate=January 5, 2014}}</ref>; [[Теннесси]], [[Нашвилл]]) — [[АНУ|Америкийн]] мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн]] «[[Финикс Санз]]» багт тоглодог. ==Замнал== [[2014]] оны [[12 сарын 18|арванхоёрдугаар сарын 18-нд]] [[Жамир Нельсон]], [[Жа Кроудер]], [[2015]] оны драфтын I тойргийн эрх, [[2016]] оны драфтын II тойргийн эрх болон 12.9 сая доллараар «[[Бостон Селтикс|Бостон Селтикст]]» [[Ражон Рондо]], [[Дуайт Пауэлл]]ээр солигдон элссэн.<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/celtics/news/pressrelease/boston-celtics-complete-trade-dallas-mavericks|title=Boston Celtics Complete Trade With Dallas Mavericks|work=NBA.com|date=December 18, 2014|accessdate=December 18, 2014}}</ref> 2015 оны [[1 сарын 9|нэгдүгээр сарын 9-нд]] «[[Финикс Санз|Финикс Санзад]]» драфтын эрхээр солигдон элссэн.<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/suns/press-release/suns-acquire-brandan-wright-celtics|title=Suns Acquire Brandan Wright From Celtics|work=NBA.com|date=January 9, 2015|accessdate=January 9, 2015}}</ref> 2015 оны [[3 сарын 19|гуравдугаар сарын 19]], «[[Нью-Орлеан Пеликанс|Нью-Орлеан Пеликансийн]]» эсрэг ('''74''':72) 16 оноо, 8 самбар, хувийн дээд 7 хаалтыг авав. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * [http://www.nba.com/playerfile/brandan_wright Профайл — NBA.com] * [http://www.basketball-reference.com/players/w/wrighbr03.html Профайл — Basketball-Reference.com] * [http://espn.go.com/nba/player/_/id/3242/brandan-wright Профайл — ESPN.com] * [https://web.archive.org/web/20150325062350/http://sports.yahoo.com/nba/players/4286/ Профайл — Yahoo!.com] {{Basket-bio-stub}} {{Финикс Санз багийн бүрэлдэхүүн}} {{2007 оны НБА-гийн драфт}} [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч]] [[Ангилал:Голден Стэйт Уорриорз багийн тоглогч]] [[Ангилал:Нью-Жерси Нетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Даллас Маверикс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бостон Селтикс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Финикс Санс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] pml634wupmnxy2fi8gxdtemkfo7hfx5 0 50861 856563 811711 2026-05-18T00:32:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856563 wikitext text/x-wiki {{Short description|Компьютерийн тусламжтай дизайны программ хангамж}} {{Инфобокс программ хангамж | name = NX (Программ) | logo = Siemens_AG_logo.svg | screenshot = | caption = | developer = [[Siemens Digital Industries Software]] | released = {{Start date and age|1973|10}} | latest release version = *see chart below | latest release date = | operating system = NX12 хүртэлх [[Mac OS]], [[Юникс-төст]] (x64, хэсэгчлэн), [[Windows]] (x64) | language = олон хэл дээр | genre = [[CAD]]/[[CAM]]/[[CAE]]/[[PLM]] | license = өмчлөлийн | website = {{URL|https://plm.sw.siemens.com/en-US/nx/}} }} '''NX''' нь [[CAD]]/[[CAM]]/[[CAE]]-системийг агуулсан программ юм. Анх Unigraphics Solutions компани өөрийн биетийн параметр-загварчлалын суурь дээр үндэслэн бий болгосон бөгөөд Siemens ХК нь тус компанийг худалдаж аван [[Siemens PLM]] гэж нэрлэн өнөөдөр хүртэл хөгжүүлэн ашиглаж байна. == Цахим холбоос == * [http://www.siemens.com/NX-ийн албан ёсны вэб хуудас] * [http://www.siemens.com/press/de/pressemitteilungen/2010/industry/i201011037.htm NX-ийг Даймлер бүх хэрэглээндээ албан ёсоор ашиглахаар боллоо.] * [https://web.archive.org/web/20150502125957/https://www.pbu-cad.de/software/cad/siemens-nx-free-trial NX-Төлбөргүй тест хувилбар] [[Ангилал:CAD-Программ]] [[Ангилал:Siemens]] [[Ангилал:Windows программ хангамж]] g1xi96ryw8l753k5dboi1q9wl5fodbj 0 53630 856562 833681 2026-05-18T00:27:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856562 wikitext text/x-wiki '''Liu Dao''' (六岛) нь Шанхайн Моганшан [[:en:50 Moganshan Road|M50]] Урлагийн Гудамжинд байрлах [[island6]] урлагийн галерейд суурилсан олон улсын уран бүтээлчдийн хамтарсан нэгдэл юм.<ref>{{Cite web |url=http://artradarjournal.com/2015/04/03/4-chinese-art-collectives-to-know-now/ |title=Archive copy |access-date=2015-09-29 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513191751/http://artradarjournal.com/2015/04/03/4-chinese-art-collectives-to-know-now/ |url-status=dead }}</ref> [[File:LiuDao Signature.png|350px|thumb|Гарын үсэг ]] == Түүх == Liu Dao 2006 онд Франц куратор [[:en:Thomas Charvériat|Thomas Charvériat]] -ийн удирдлаган доор [[Island6]] урлагийн галерейд суурилан байгуулагдсан. [[:en:Liu Dao|Liu Dao]] бол инженер, зураачид, зохиолчид, зурагчид, уран бүтээлчдээс бүрдсэн электроник урлаг чиглээр ажилдаг уран бүтээлчдийн нэгдэл юм. Тэдний уран бүтээл урлагийн олон тал, өнцөг дээр анхаарч, технологи бидний амьдрал, оюун ухаан, харилцаа холбоод хэрхэн нөлөөлдөг тухай <ref>''Eurasia One'' Rolf A. Kluenter, Dr. Christoph Schreier and Andrea Neidhoefer 2007 published by FoldPress & Timezone8 Publications (pages 20–21) ISBN 0-9549960-1-1</ref> гэрэл, гэрэл зураг, орчин үеийн уран баримал, уран зургаар илэрхийлэх тал дээр анхаарлаа хандуулж ажилладаг. <ref>http://artpulsemagazine.com/diversity-and-collaboration-an-interview-with-the-island6-art-collective-of-shanghai</ref> Liu Dao Хонгконгд, Сингапурын Опера Галерей [[:en:Opera Gallery|Opera Gallery]] "Технологи Урлагийн солбилцол" сэдвээр үзэсгэлэнгээ гаргасан<ref>{{Cite web |url=https://www.artsy.net/show/opera-gallery-cutting-edge-technology-meets-art |title=Archive copy |access-date=2015-09-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010900/https://www.artsy.net/show/opera-gallery-cutting-edge-technology-meets-art |url-status=dead }}</ref> Мөн Парисын [[:en:Grand Palais|Grand Palais]] галерейд үзэсгэлэнгээ гаргаж байсан. 2015 оны 8 сард Liu Dao шинжлэх ухаан, технологи болон урлагийн хоорондийн холбоог харуулсан үзэсгэлэнгээ Хятадын Урлагийн Музейд гаргасан.<ref>http://huadong.artron.net/20150812/n769213.html</ref> Liu Dao -н уран бүтээл Сиднейн [[:en:White Rabbit Gallery|White Rabbit Gallery]] дахь Хятадын соёл урлагийн цуглуулгад тавигдаж "үг бус сэтгэлийн хөдөлгөөний илэрхийлэл давамгайлсан " хэмээн нэрлэгдэж байсан ба 2010 онд [[Макао]]-н [[:en:Louis Vuitton|Louis Vuitton]] урлагийн галерейд хүргэгдэн ирсэн. <ref>{{cite journal |title=Sino-Supernova |first=Ella |last=Muddie |url=http://www.realtimearts.net/article/98/9994 |date=September 2010 |accessdate=December 1, 2010 |journal=RealTime Arts }}{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Уран бүтээл бүтэх нь== Liu Dao дижитал технологийг ашиглаж 21-р зууны [[Шанхай]]н нийгмийн дунд ил гарах тод сэтгэл хөдлөл, тэдний оюун бодлыг уран бүтээлээрээ илэрхийлдэг. Liu Dao бүтээл өөр өөр олон уран бүтээлчдийн дундаас бий болдог учир тэдний хамтын хийсэн бүтээлд олон талын өнцөг багтсан <ref>{{cite web |first=Sebastian |last=Campion |title=What you buy is almost what you get |url=http://www.guerrilla-innovation.com/archives/2005/02/000313.php |date=February 15, 2005 |accessdate=May 5, 2009 |archive-date=Тавдугаар сар 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513041057/http://www.guerrilla-innovation.com/archives/2005/02/000313.php |url-status=dead }}</ref> Уран бүтээл бий болоход хамгийн түрүүнд куратор санаа буюу сэдвийн дагуу загвар гаргаж ямар ямар уран бүтээлүүд хийгдэх тал дээр богино хэмжээний тойм товч дүгнэлт гаргадаг. Тэдгээр уран бүтээлүүдийн санаа уран бүтээлчид болон ахлах шатны эрхлэгч нарийн дунд сайтар яригдаж шийдэгдсэний дүнд хийгдэж эхэлдэг. <ref>http://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1336604/shanghai-based-island6-gallery-gaining-renown-arts-collective</ref> Liu Dao ихэнх уран бүтээл [[:en:LED|LED]] оролцсон байдаг. Энгийн хөдөлгөөнүүд видеонд бичигдэж [[:en:LED|LED]] гэрлээр илэрхийлэгддэг. Гараар хийгдсэн технологи буюу програм өнгөтэй хосолж, хөдөлгөөнтэй дараалсан цэглэвэр зургийг бий болгодог. Хятадын хамгийн эртний хувийн, уран зургийн галерей болох [[:en:Red Gate Gallery|Red Gate Gallery]],<ref>{{cite web |title=Art Dealers & Art Galleries Around the World |url=http://www.saatchi-gallery.co.uk/dealers_galleries/Gallery/Red+Gate+Gallery/1586.html |access-date=2015-09-29 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304193003/http://www.saatchi-gallery.co.uk/dealers_galleries/Gallery/Red+Gate+Gallery/1586.html/ |url-status=dead }}</ref> Liu Dao уран бүтээлийг амьд технологи хэмээн " Дижитал ертөнц амьд болж, тэд ярьж, мөрөөдөж, өөрсдийн ертөнцдөө биднийг уруу татаж эхэлдэг харин тэднийг бидэнтэй холбодог нь Liu Dao урлаг юм " хэмээн хэлсэн байдаг. Тэдний уран бүтээл бидний нууц хүсэл, уран сэтгэмжийг бидний өмнө дэлгэдэг.<ref>{{cite web |location= Shanghai |publisher= Red Gate Gallery |title= Red Gate Gallery profile on island6 and Liu Dao |url= http://www.redgategallery.com/artists/island-6-gallery/island-6-essay |access-date= 2015-09-29 |archive-date= 2011-09-30 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110930063200/http://www.redgategallery.com/artists/island-6-gallery/island-6-essay |url-status= dead }}</ref> ==Хамтын Ажиллагаа== [[File:Liu Dao.png|thumb|left|600px|Уран Бүтээлчид-Галерейд зочилсон нь.]] [[:en:The China Post|The China Post]], дурдахдаа Liu Dao уран бүтээлийг олон тооны уран бүтээлчүүд нэгдэж, хамтарч бүтээдэг нь бүтээлийг илүү баялаг, санаа нь өвөрмөц, урлагт шинэ давалгааг гаргаж өгсөн хэмээн тэмдэглэжээ.<ref>{{cite journal |location=Taipei |journal=The China Post |title=The fantastic light at Louis Vuitton |url=http://www.chinapost.com.tw/art/arts/2010/04/07/251505/p1/The-fantastic.htm |date=April 7, 2010 |accessdate=May 17, 2010 |archive-date=Зургадугаар сар 29, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629082200/http://www.chinapost.com.tw/art/arts/2010/04/07/251505/p1/The-fantastic.htm |url-status=dead }}</ref> Бүтээлүүд урлагийн галерейн эрхлэгч болон кураторын хооронд сайтар хэлэлцэгдэж, зургийн сэдэв ил тод болсний дараа нийт уран бүтээлчдэд нээлттэй болж тэдний санаа бодлыг мөн сонсож, илүү сайжруулсны дараа зурагчид технологичидтой хамтарч ажиллаж эхэлдэг. Тэд төлөвлөгөө бий болгож бүтээлээ хийж эхэлдэг.<ref>{{cite news |title=The future was in their hands |last=Muzyczka |first=Nick |date=October 20, 2010 |journal=The Global Times, Culture Section |page=6}}</ref> Бий болсон уран бүтээл кино хэрхэн бүтдэг шиг зохиогч, найруулагч, модел жүжигчин, техникч, зураач, прогграммист зэрэг хүмүүсээс бүрддэг. Энэ үйл ажиллагаа дараалал нь уран бүтээлчидэд олон төрлийн ажилчид ажиллаж байгаатай адилхан байдаг ==Түүх болон Уламжлал== Liu Dao маш олон бүтээлүүдүүдэд [[Хятад]]ын [[Урлаг]] болон тэдний уламжлал, соёл тусгагдсан байдаг,<ref>{{cite web |author=The Gallery of China |title=Chinese Paintings Crane Meanings |url=http://www.the-gallery-of-china.com/chinese-paintings-crane-info.html |accessdate=May 5, 2010 |archive-date=Нэгдүгээр сар 18, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118164130/http://www.the-gallery-of-china.com/chinese-paintings-crane-info.html |url-status=dead }}</ref> Бүтээлүүдийн үндсэн санаа нь Шанхай нь хотжилт, технологи, хотын одоогийн төрх байдлыг онцлог болгон илэрхийлэх ба түүнтэй зэрэгцээд Хятадын эртний амьдрал түүхийг "электрон” хэлбэрт оруулах юм. <ref>{{cite news |title=Collectively Gazing into the Abyss |last=Muzyczka |first=Nick |date=May 14, 2010 |journal=The Global Times, Culture Section |page=6}}</ref> Дүрс бичлэг болон LED хөдөлгөөнт дүрсийг Хятадын цаасан хайчилбартай хавсаргаж уламжлалт зураг гаргаж ирэн түүнийгээ 21-р зууний технологитой нийлүүлдэг. <ref>{{Cite web |url=http://artradarjournal.com/2015/05/01/chinese-art-collective-island6-takes-on-bodies-and-broken-bones-in-pictures/ |title=Archive copy |access-date=2015-09-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305205831/http://artradarjournal.com/2015/05/01/chinese-art-collective-island6-takes-on-bodies-and-broken-bones-in-pictures/ |url-status=dead }}</ref> Сэтгүүлч [[:en:Jasmina Najjar|Jasmina Najjar]] дурдахдаа Liu Dao хамтарсан бүтээл “урлаг гэдэг ямарч улсын хилээр нэвтэрч, ямарч улсын хэлийг нээж өөр өөр заншилтай авьяас чадвартай хүмүүсийг нэгтгэж чадах чадалтай гэдгийг ойлгуулдаг " хэмээн хэлсэн байдаг.<ref>{{Cite web |url=https://stepfeed.com/more-categories/design/shanghai-based-art-collective-liu-dao-hit-beirut/#.VX_ZqLOUfNA |title=Archive copy |access-date=2015-09-29 |archive-date=2015-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712011232/https://stepfeed.com/more-categories/design/shanghai-based-art-collective-liu-dao-hit-beirut/#.VX_ZqLOUfNA |url-status=dead }}</ref> Liu Dao уран бүтээл хэвшсэн уламжлалт урлагийн шинэ өвөрмөц талыг бидний өмнө орчин үеийн технологи, видеотой холбож уран бүтээлч технологич инженерчдийг уламжлалт соёл, түүхтэй холбогдох боломжийг нээж өгдөг. <ref>{{cite web |author=Michelle Ong |title=Absolute 0:00 at island6 Arts Center |url=http://www.cityweekend.com.cn/shanghai/articles/blogs-shanghai/art-affairs/the-exhibit-everyones-talking-about-absolute-000/ |accessdate=October 25, 2010 |archive-date=Наймдугаар сар 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804020718/http://www.cityweekend.com.cn/shanghai/articles/blogs-shanghai/art-affairs/the-exhibit-everyones-talking-about-absolute-000/ |url-status=dead }}</ref> ==Амжилт болон Шагнал== 2010 оны 4 сард Jonathan Thomson-ний удирдлаган доор [[:en:Louis Vuitton|Louis Vuitton]]-ний Тайваньд болсон үзэсгэлэнд оролцохоор сонгогдож байсан. <ref>{{cite web |location= Taipei |title=Louis Vuitton's Taiwan Artspace: One of Three Taiwan |url=http://udn.com/NEWS/FASHION/FAS1/5510727.shtml |language=Chinese}}</ref> 2010 оны 9 сард Liu Dao дахин Louis Vuitton-ний [[Макао]]д болсон үзэсгэлэнд оролцохоор сонгогдож олон улсын галын наадам сэдэв доор бүтээлээ олон нийтэд танилцуулсан.[http://www.macauart.net/News/ContentE.asp?region=L&id=163139/ ''Raining Stars'']{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Liu Dao 2010 онд [[:en:Sovereign Art Foundation|Sovereign Art Foundation]] (Бие даасан урлагийн байгууллага)-аас нэр дэвшиж шагнагдсан ба Liu Dao-н гишүүн [[:en:Rose Tang|Rose Tang]] анхны бие даасан үзэсгэлэнгээ гаргасан."[https://web.archive.org/web/20160304055927/http://island6.org/Roseless_info.html Roseless]".<ref>{{cite web|title=A visit to a Gallery Established by Latvian Art Curator|url=http://www.president.lv/pk/content/?cat_id=605&art_id=16226|access-date=2015-09-29|archive-date=2010-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918235424/http://www.president.lv/pk/content/?cat_id=605|url-status=dead}}</ref> ==Нийтлэл== *2011 "island6 Art Collective" by Thomas Charvériat and Peter Bradt; FoldPress Publications&nbsp;– ISBN 978-0-9549960-3-1. 2010 *2010 "Liu Dao" by Thomas Charvériat and Peter Bradt; FoldPress Publications ==Лавлах Холбоос== {{Reflist}} ==Номын Жагсаалт== *Ching Ling Loo, "A Quick, Irreverent Note on Art Prices" KIOSK, May 2012 *Ching Ling Loo, "New Frontiers. New Media Art" KIOSK, March 2012 *Eva Martin, "Interview with island6" SHANGHAI 24/7, January 2012 *"HK Artfair 2011", HARPER'S BAZAAR, July 2011, July 2011, ISSN 1673-0828 *interview by G. A. Rhodes, ELLE MAN MAGAZINE, September 2011, 这个世界不需要又一个伍迪.艾伦 (p.&nbsp;325) *P. Bollmann (Ed.), Kerber, FOCUS ASIA: INSIGHTS INTO THE WEMHÖNER COLLECTION, 2011 (p.&nbsp;150–153) *J. INGLEDEW, Laurence King, THE A-Z OF VISUAL IDEAS, 2011 (pp.&nbsp;49, 113, 118–119, 162–163) *Jo Baker, "Comfort Zones", SILKROAD INFLIGHT MAGAZINE, November 2011, (p.&nbsp;64) *Deepika Shetty, "Tang art goes pop", THE STRAITS TIMES, July 21, 2011 arts section (p.&nbsp;C2) *Matthew Neckelmann, 'An island in the ‘hai', ''[[that's Shanghai]]'', April 29, 2009 [https://web.archive.org/web/20091107235532/http://shanghai.urbanatomy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1400:an-island-in-the-hai&catid=158:art&Itemid=26] [[Ангилал:Шанхайн соёл]] [[Ангилал:Видео уран бүтээлч]] [[Ангилал:Хятадын уран бүтээлч]] [[Ангилал:Концептуаль урлагийн уран бүтээлч]] [[Ангилал:Нэг үеийн урлаг]] [[Ангилал:Медиа урлаг]] o6enctj5ce3ojfgh7pq5ixi9lgjtohg 0 57727 856566 620720 2026-05-18T00:52:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856566 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:VRF-н тухай}} == Virtual Routing Forwarding-н тухай == '''Virtual Routing Forwarding''' - VRF нь  нэг рөүтер дээр олон замчлалын мэдээллийг давхцуулахгүй ялган дамжуулах боломжийг олгодог технологи юм. Олон төхөөрөмжийг ямар нэг хуваалт ашиглахгүй ажиллуулах нь сүлжээний замчлал хийх процессийг ихэсгэнэ. Ачааллыг автоматаар тусгаарласан учраас VRF нь сүлжээний аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлж шифрлэлтийг таньж хэрэгцээ шаардлагыг багасгах болно. Интэрнетийн үйлчилгээ үзүүлэгч ихэвчлэн харилцагчдадаа тусдаа виртуал хувийн сүлжээ бий болгоход VRF-ын давуу талыг ашигладаг тиймээс энэ технологийг VPN routing болон forwarding гэж нэрлэдэг. Замчлал хийх явц нь бие даасан байдаг учраас адил буюу давхардсан IP хаяг өөр хоорондоо давцахгүйгээр ашиглаж болно. <ref>[http://www.slideshare.net/Netwaxlab/nxld61-vrf-virtual-routing-and-forwarding slideshare.net]</ref> Хамгийн гол онцлог нь VRF нэг рөүтер дээр олон замчлалын хүснэгтийг бий болгох боломжтой юм. [[Файл:VrfDiagram.jpg|link=https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:VrfDiagram.jpg|thumb|479x479px|Зураг: Virtual Routing Forwarding<ref>[[google:VRF&biw=1366&bih=667&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ved=0ahUKEwi4-KCXzJ7LAhUD9h4KHcJ-DhoQ_AUIBigB#imgrc=gE4wXbtqtkS8PM:|Замчлалын хүснэгт (гүүглэ)]]</ref>]] VRF логик рөүтер адил ажилладаг боловч логик рөүтер нь олон замчлалын хүснэгтүүдийг оруулж болох ч VRF тохиолдолд зөвхөн нэг л замчлалын хүснэгтийг хэрэглэнэ.Үүнээс гадна, VRF өгөгдөл пакет бүрийн хувьд дараагийн хопийг заахийг дамжуулалтын хүснэгтээс шаарддаг, мөн пакет дамжуулахын тулд шаардагдах төхөөрөмжүүдийн жагсаалт болон пакет нь хэрхэн дамжуулагдсаныг зохицуулдаг замчлалын протоколуудын багц юм.Энэ хүснэгт нь тодорхой VRF замаас гадна дамжуулагдаж буй урсгалыг урьдчилан шинжлэх мөн VRF зам нээлттэй байх ёстой урсгалыг гаргана. Хамгийн гол онцлог нь VRF нэг рөүтер доторх олон замчлалын хүснэгтийг бий болгох боломжтой юм.Энэ нь өөр өөр үйлчлүүлэгчдийн IP хаяг ашиглах явцад давхардаж болох боломжтой гэсэн үг юм. VLAN-д суурилсан сүлжээ шиг свич хооронд VLAN-г дамжуулахад 802.1q trunk ашигладаг шиг VRF 802.1q trunk загварт суурилсан GRE Tunnel эсвэл MPLS хаягуудыг хамтран ашиглаж өргөтгөх болон шахах боломжийг олгоно. VRF технологи нь олон тооны байршил даяар тархсан бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг агуулсан нэг виртуал систем бий болгох боломжийг олгодог. VRF нь хоёр үндсэн хэсэгтэй. # route target -VPN-үүдийг заана мөн импортлох болон экспортлох боломжийг өгнө.Тухайн VPN-ны замын мэдээллийг тодорхойлж өгдөг. route target нь 8 байтын урттай дугаарыг ашигладаг. # route distingusher - Route distingusher-н дугаар нь интернэтийн үйлчилгээ үзүүлэгч талаас VPN үүсгэхэд хаягын давхцал үүсгэхээс сэргийлдэг дугаар байгаа.RD нь 8 байтын дугаартай 2 хэсгээс бүрддэг. 2 байт нь төрлийг нь зааж 6 байт нь утгыг нь заадаг. VRF-lite янз бүрийн VPN-үүдийн замыг ялгаж оруулахад интерфайсүүдийг ашигладаг мөн VRF тус бүр түвшин 3-н нэг буюу хэд хэдэн интерфайс нь virtual  packet forwarding хүснэгт үүсгэдэг.VRF интерфайсүүд дотор этэрнэт порт шиг физик эсвэл логик VLAN SVI-үүд  байж болох ч түвшин 3-н интерфайс нь ямар ч үед нэгээс илүү VRF-д харъяалагдаж чадахгүй. Энэ нь хэрэглэгч тутамд олон төрлийн бие даасан замчлалын болон forwarding хүснэгтийг үүсгэж өгдөг юм. === VRF-Lite төхөөрөмжүүдийн төрөл: === * Customer Edge (CE)-Хэрэглэгчийн сүлжээний хамгийн захын төхөөрөмж байх ба үйлчилгээ үзүүлэгчийн сүлжээтэй холбож өгнө. * Provider Edge (PE) - Статик замчлал эсвэл BGP, RIPv1, RIPv2 зэрэг замчлалын протоколыг ашиглан CE төхөөрөмжүүдтэй мэдээлэл дамжуулж рөүтерүүдтэй солилцоно. * Provider рөүтер нь CE төхөөрөмжүүдтэй холбогдохгүй үйлчилгээ үзүүлэгч сүлжээний рөүтерүүд байна. === VRF-Lite Хэрэглэгчийн сүлжээнд пакет хэрхэн дамжуулах тухай: === * СЕ нь VPN-ээс пакет авсан бол энэ нь оролтын интерфайс дээр суурилсан замчлалын хүснэгтэнд харагдана.Нэг зам олдсон бол PE-ээс СЕ руу пакет дамжуулна. * СЕ-ээс пакет хүлээн авахад РЕ нэвтрэх боломжгүй бол үүнийг VRF орж шалгадаг. * Нэг зам олдсон үед рөүтер харгалзах MPLS хаягийг нэмж MPLS сүлжээ руу пакетийг илгээнэ. * Гаралтын PE сүлжээнээс пакетыг хүлээн авахад замчлалын хүснэгт VPN-г зөв тодорхойлохын тулд шошгыг ашигладаг.Гаралтын PE нь энгийн замчлалыг шалгадаг.Нэг зам олдсон бол энэ нь зөв хөрш рүү пакет дамжуулдаг. * Гаралтын PE нь CE-ээс пакет хүлээн авсан бол энэ нь зөв VPN замчлалын хүснэгтээс харж оролтын интерфайсыг ашиглана. === VRF-Lite сүлжээний бүрэлдэхүүн хэсэг: === # '''VPN route target community'''- VPN community-н бусад бүх гишүүдийн жагсаалт. VPN community-н гишүүн тус бүр VPN route target-г тохируулах хэрэгтэй байдаг. # '''Multiprotocol BGP peering of VPN community PE routers'''-VPN community-н бүх гишүүдийн мэдээллийг VRF хүргэж дамжуулдаг. VPN community доторх бүх PE рөүтерүүд нь peering BGP тохиргоог хийх хэрэгтэй. # '''VPN forwarding'''-VPN үйлчилгээ үзүүлэгч сүлжээгээр бүх VPN community гишүүдийн хоорондох урсгалыг дамжуулна. == Хэрэглээ == === Shared Datacenters === Datacenter үзүүлэгчид  оролцож буй төхөөрөмжийн тоог багасгахын тулд VRF ашиглаж болно. Жишээ нь: Datacenter (ижил дэд сүлжээнүүд ашиглах) гурван өөр хэрэглэгчдийг байршуулах бол дараа нь гурван өөр рөүтер шаардалагатай байж болох юм. VRF ашиглавал зөвхөн нэг л рөүтер ашиглана. [[Файл:Зураг_2.png|none|thumb|480x480px|Datacenter <ref>[http://www.alliedtelesis.com/userfiles/file/howto_aw-_config_VRF_Lite_REVF.pdf alliedtelesis.com: ''How To/Configure VRF-lite'']</ref> ]] === ISP (Интернэтийн үйлчилгээ үзүүлэгч) === ISP-н олон хэрэглэгчийн сайтуудын хоорондох уялдаа холбоог хангах. VRF ашиглах нь олон хэрэглэгчийн хувьд нэг дэд бүтцийг хэрэгжүүлэх боломжтой юм. Замчлал тус бүр шинэ шошго нэмнэ.Энэ шошгыг Route Distinguisher гэж нэрлэдэг. [[Файл:314ce6c.jpg|none|thumb|765x765px|Зураг 3 <ref>[https://www.google.com/search?q=with+VRF+using+ISP&biw=1366&bih=623&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ved=0ahUKEwiYx-a3h5_LAhUGYZoKHR5hBdcQ_AUIBygB#imgrc=-gJxrC92NouTUM%3A ciscodreamer.blogspot.de]</ref>]] VRF нь мөн EVN-той хамтран ажиллах боломжийг олгодог. === '''EVN- Easy Virtual Network''' === '''Easy virtual Network –''' Олон дэд сүлжээний үйлчилгээг тусгаарлаж өгдөг. * EVN интерфайс дээр 802.1q encapsulation дэмждэг. * Энгийн тохиргоонууд болон IPv4/v6 хамтран дэмжиж ажилладаг. * VNET Tag ашигладаг.Энэ нь  VLAN tag шиг VN-г тодорхойлдог. * Энэ хаяг нь 2-4094 хүртэл утгыг хэрэглэдэг. * VNET tag нь бүх рөүтер дээр ижилхэн тодорхойлогдоно.  == '''Тохиргооны хэсэг''' == ==== '''Дефаулт тохиргоо:''' ==== * '''VRF-'''идэвхигүй байдаг'''.''' * '''Maps-'''гадаад,дотоод замыг тодорхойлж өгнө * '''VRF maximum routes-'''Байхгүй * '''Forwarding Table-'''Глобал замчлалын хүснэгтийн интерфайс дефаултаараа байна. '''Сүлжээндээ VRF тохируулахаас өмнө авч үзэх асуудлууд:''' * VRF-Lite MPLS-VRF бүх үйл ажиллагааг дэмждэггүй:label exchange, LDP adjancency, эсвэл labeled пакет * Catalyst 4500 series свичийн физик порт дээр VRF тохируулахыг дэмждэг. * PE болон CE-н хооронд BGP, OSPF,EIGRP,RIP протоколуудыг хэрэглэж болно. * VRF-Lite IGRP болон ISIS дэмждэггүй. * VRF-Lite Пакет свичийн үнэлгээг өөрчилж болдоггүй. * Ижил Layer 3-ийн интерфайс дээр нэг цагт multicast тохируулж чадахгүй. == VRF-г төхөөрөмж дээр хэрхэн тохируулах тухай == {| class="wikitable sortable" |+VRF тохируулах команд <ref>[http://ciscodreamer.blogspot.com/2009/06/vrf-basics.html <nowiki>ciscodreamer.blogspot.com</nowiki>]</ref> !Алхам !Комманд !Тайлбар |- | colspan="3" |SWITCH дээрх тохиргоо |- |1. |Switch(config)# ip routing |IP routing идэвхижүүлэх |- |2. |Switch(config)# ip vrf ''vrf-name'' |VRF нэр өгөх |- |3. |Switch(config-vrf)# rd ''route-distinguisher'' |Замуудыг ялгах VRF хүснэгт үүсгэнэ.AS дугаар болон дурын тоо(xxx:y) эсвэл IP хаяг болон дурын тоо (A.B.C.D:y) |- |4. |Switch(config-vrf)# route-target {export| import | both} ''route-target-ext-community'' |VRF-д заасан route target импортлох болон экспортлох чиглэлийн жагсаалт үүсгэнэ. Жич:Энэ комманд зөвхөн BGP тохируулсан тохиолдолд хэрэгжинэ. |- |5. |Switch(config-vrf)# import map ''route-map'' |Нэмэлтээр route map-тай хамтран ажиллана. |- |6. |Switch(config-vrf)#interface ''interface-id'' |L3 switch-н тохиргооны горимд орж VRF-тэй холбож өгнө. |- |7. |Switch(config-if)# ip vrf forwarding ''vrf-name'' |Түвшин 3-ийн интерфайс дээр VRF хамтран ажиллана. |- |8. |Switch(config)# router ospf ''process-id'' vrf ''vrf-name'' |OSPF идэвхижүүлнэ,VPN forwarding хүснэгтийг зааж өгнө. |- | colspan="3" |ROUTER дээр хийх тохиргоо |- |9. |Router(config)#ip route vrf ''vrf name IP address vlan id'' |Статик замчлал бичихдээ эс үүсгэвэр талын VRF нэр болон хаашаа замчлах хаягаа мөн vlan-н дугаараа бичнэ. |} Жишээ болгон доорх топологийг тохирууллаа. === Гүйцэтгэсэн топологи === [[Файл:Йцөө.png|centre|thumb|781x781px|Топологи 1]] ==== R1 (ISP1) дээр хийсэн тохиргоо: ==== ISP1(config)#'''vrf definition Blue''' ISP1(config-vrf)#v'''net tag 10''' ISP1(config-vrf)#'''address-family ipv4''' <code>ISP1(config)#</code>'''vrf definition Red''' <code>ISP1(config-vrf)#</code>'''vnet tag 20''' <code>ISP1(config-vrf)#</code>'''address-family ipv4''' <code>ISP1(config)#</code>'''interface GigabitEthernet 1/0''' <code>ISP1(config-if)#</code>'''vrf forwarding Blue''' <code>ISP1(config-if)#</code>'''ip address 192.168.1.254 255.255.255.0''' <code>ISP1(config)#</code>'''interface GigabitEthernet 3/0''' <code>ISP1(config-if)#</code>'''vrf forwarding Red''' <code>ISP1(config-if)#</code>'''ip address 192.168.2.254 255.255.255.0''' <code>ISP1(config)#</code>'''interface GigabitEthernet4/0''' <code>ISP1(config-if)#</code>'''vnet trunk''' <code>ISP1(config-if)#</code>'''ip address 192.168.56.5 255.255.255.0''' <code>ISP1(config)#</code>'''router ospf 1 vrf Blue''' <code>ISP1(config-router)#</code>'''network 192.168.1.0 0.0.0.255 area 0''' <code>ISP1(config-router)#</code>'''network 192.168.56.0 0.0.0.255 area 0''' <code>ISP1(config)#</code>'''router ospf 2 vrf Red''' <code>ISP1(config-router)#</code>'''network 192.168.2.0 0.0.0.255 area 0''' <code>ISP1(config-router)#</code>'''network 192.168.56.0 0.0.0.255 area 0''' ==== R2 (ISP2) дээр хийгдсэн тохиргоо ==== <code>ISP2(config)#</code>'''vrf definition Blue''' <code>ISP2(config-vrf)#</code>'''vnet tag 10''' <code>ISP2(config-vrf)#</code>'''address-family ipv4''' <code>ISP2(config)#</code>'''vrf definition Red''' <code>ISP2(config-vrf)#</code>'''vnet tag 20''' <code>ISP2(config-vrf)#</code>'''address-family ipv4''' <code>ISP2(config)#</code>'''interface GigabitEthernet 3/0''' <code>ISP2(config-if)#</code>'''vrf forwarding Blue''' <code>ISP2(config-if)#</code>'''ip address 192.168.3.254 255.255.255.0''' <code>ISP2(config)#</code>'''interface GigabitEthernet 4/0''' <code>ISP2(config-if)#</code>'''vrf forwarding Red''' <code>ISP2(config-if)#</code>'''ip address 192.168.4.254 255.255.255.0''' <code>ISP2(config)#</code>'''interface GigabitEthernet2/0''' <code>ISP2(config-if)#</code>'''vnet trunk''' <code>ISP2(config-if)#</code>'''ip address 192.168.56.6 255.255.255.0''' <code>ISP2(config)#</code>'''router ospf 1 vrf Blue''' <code>ISP2(config-router)#</code>'''network 192.168.3.0 0.0.0.255 area 0''' <code>ISP2(config-router)#</code>'''network 192.168.56.0 0.0.0.255 area 0''' <code>ISP2(config)#</code>'''router ospf 2 vrf Red''' <code>ISP2(config-router)#</code>'''network 192.168.4.0 0.0.0.255 area 0''' <code>ISP2(config-router)#</code>'''network 192.168.56.0 0.0.0.255 area 0''' ==== R3 болон R5 дээр хийгдсэн тохиргоо ==== <code>Blue1(config)#</code>'''interface FastEthernet 1/0''' <code>Blue1(config-if)#</code>'''ip address 192.168.1.1 255.255.255.0''' <code>Blue2(config)#</code>'''interface FastEthernet 1/0''' <code>Blue2(config-if)#</code>'''ip address 192.168.3.3 255.255.255.0''' <code>Blue1(config)#</code>'''router ospf 1''' <code>Blue1(config-router)#</code>'''network 192.168.1.0 0.0.0.255 area 0''' <code>Blue2(config)#</code>'''router ospf 1''' <code>Blue2(config-router)#</code>'''network 192.168.3.0 0.0.0.255 area 0''' ==== R4 болон R6 дээр хийгдсэн тохиргоо ==== <code>Red1(config)#</code>'''interface FastEthernet 2/0''' <code>Red1(config-if)#</code>'''ip address 192.168.2.2 255.255.255''' <code>Red2(config)#</code>'''interface FastEthernet 1/0''' <code>Red2(config-if)#</code>'''ip address 192.168.4.4 255.255.255.0''' <code>Red1(config)#</code>'''router ospf 1''' <code>Red1(config-router)#</code>'''network 192.168.2.0 0.0.0.255 area 0''' <code>Red2(config)#</code>'''router ospf 1''' <code>Red2(config-router)#</code>'''network 192.168.4.0 0.0.0.255 area 0''' == Асуудал шийдвэрлэх хэсэг == Тохируулах явцад гарах алдааг шалгах командуудаас дурьдвал.<ref>{{Cite web |url=http://www.alliedtelesis.com/userfiles/file/howto_aw-_config_VRF_Lite_REVF.pdf |title=<nowiki>alliedtelesis.com</nowiki> |access-date=2016-03-02 |archive-date=2016-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317101413/http://www.alliedtelesis.com/userfiles/file/howto_aw-_config_VRF_Lite_REVF.pdf |url-status=dead }}</ref> 1. show ip protocols VRF ''vrf name'' Энэ хэсэгт VRF тохируулсан рөүтер ямар замчлалын протокол ашиглаж байгаа ямар ямар сүлжээг бүртгэсэн мөн AD-н утгыг  харж болно.<blockquote>''Тэмдэглэгээ:'' VRF тохируулсан хэрэглэгчийн замчлалд буруу сүлжээ бүртгэсэн байвал энэ хэсгийг харна.</blockquote> 2. show ip route vrf ''vrf name'' ''dynamic route protocols'' Энэ хэсэгт VRF-н замчлалын хүснэгтийг харж болно.VRF тохируулахад өгсөн нэр нь зөв эсэх зөв замчлалын мэдээ орж ирсэн эсэхийг эндээс харж болно.<blockquote>''Тэмдэглэгээ:'' VRF  дээр тохируулсан замчлалын протоколын замын мэдээлэл буруу байвад энэ командыг ашиглана.</blockquote> 3. show ip vrf brief Энэ хэсэгт VRF идэвхитэй байгаа интерфайсүүдийг харуулж байна. Энэ хэсэгт тохируулсан VRF-ийн интерфайс нь зөв байна уу тодорхойлсон нэртэйгээ таарж байгаа эсэхийг харж болно.<blockquote>Тэмдэглэгээ: Энэ хэсэгт таны тохируулсан интерфайсүүд алдаатай байвал энэ командаар харна.</blockquote> 4. show ip vrf details ''vrf name'' Энэ хэсэгт VRF тохируулсан рөүтерийн аль интерфайсд харгалзахыг харуулж байна.<blockquote>Тэмдэглэгээ: Энэ хэсэгт таны тохируулсан интерфайсүүд алдаатай байвал энэ командаар харна.</blockquote> 5. show ip vrf interfaces ''vrf name'' Энэ хэсэгт VRF тохируулсан интерфайс бүр дээрх хаяг болон VRF-н нэр харагдаж байна'''.'''<blockquote>Тэмдэглэгээ: Хэрвээ таны тохируулж өгсөн интерфайсын хаяг буруу байвал энэ командаар харж болно.</blockquote> == Ашигласан материал == <references /> [[Ангилал:Сүлжээний техник]] [[Ангилал:Компьютерын сүлжээнүүд]] 8u6o9d7ke91j6qv8p94273szlrrbatu 0 58334 856564 813191 2026-05-18T00:40:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856564 wikitext text/x-wiki [[File:Zurag.jpg|188px|thumb|RTP протокол]] '''Бодит хугацааны дамжууллын протокол''' ('''RTP''') [[IP]] сүлжээгээр аудио, видео хүргэх сүлжээний протокол юм. RTP нь бодит хугацаанд (шууд) өгөгдлийг дамжуулах Application түвшний протокол юм. RTP-ийм телефон гэх мэт үзэх хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, видео теле програмууд, телевизийн үйлчилгээ, вэб-д суурилсан тул яриа, видеоны онцлогийг оролцуулж харилцаа холбоо, зугаа цэнгэлийн системд өргөнөөр ашиглаж байна. RTP RTP Хяналтын Протокол (RTCP) хамт хэрэглэж байна. RTP хэвлэл мэдээллийн урсгалуудыг (жишээ нь, аудио, видео) явуулж байхад RTCP дамжуулах статистик, үйлчилгээний чанар (QoS) болон олон тооны гол горхи нь ДОХ-ын синхрончлолыг хяналт тавих ашиглаж байна. RTP IP гаруй, энэ хүрээнд дуу хоолой техникийн суурь нэг нь ихэвчлэн ийм Session Initiation Protocol (SIP) нь сүлжээний дагуух холбоо тогтоосон гэх мэт дохиоллын протоколын хамт хэрэглэдэг юм. RTP Internet инженерийн ажлын хэсгийн Аудио Видео Тээврийн ажлын хэсгийн (IETF) боловсруулж, эхний, RFC 1889 нь 1996 онд хэвлэгдсэн 2003 онд RFC 3550 солигдсон байна. == Танилцуулга == [[File:Zuragb.jpg|412px|thumb|Зураг.1 RTP протоколоор аудио болон видео өгөгдлийг үздэг.]] RTP нь бодит цаг хугацаанд мэдээллийг цацаж хэвлэл мэдээллийг шилжүүлэх зорилготой юм. Протокол доргио нөхөн олговор, мэдээлэл нь IP сүлжээгээр дамжуулах явцад нийтлэг байдаг нь дараалал ирэх гарч илрүүлэх арга хэрэгслийг олгодог. RTP IP Multicast дамжуулан олон чиглэлд өгөгдөл дамжуулах боломжийг олгодог. RTP IP сүлжээнд аудио / видео тээврийн үндсэн стандарт гэж үздэг бөгөөд холбогдох хувийн болон даацтай хэлбэрээр ашиглаж байна. Бодит цаг хугацаанд мультимедиа урсгал програмууд мэдээллийг цаг тухайд нь хүргэх шаардлагатай ба энэ нь ихэвчлэн Энэ зорилгод хүрэхийн тулд зарим нэг пакет алдагдал тэвчиж чадна. Жишээ нь, аудио хэрэглэх нь пакет алдагдал тохиромжтой алдаа нуун дарагдуулах алгоритм нь мэдэгдэхүйц хийж болно аудио өгөгдөл нь секундэд, нэг фракцийн алдагдалд хүргэж болох юм. Transmission Control Protocol (TCP), RTP стандартчилагдаагүй хэдий ч хэвийн TCP цаг хугацааны туршид найдвартай байдлыг илүүтэй үздэг, учир нь RTP хэрэглээнд ашиглаж байгаа бол ашигладаг. Харин үүний оронд RTP хэрэгжилтийг ихэнх User Datagram Protocol (UDP) дээр баригдсан байна. Ялангуяа мультимедиа хуралдаанд зориулсан Бусад тээврийн протоколууд юм SCTP болон DCCP, хэдий ч, 2010 оны байдлаар, тэдгээр нь тийм биш байна өргөн ашиглах. RTP IETF-ийн стандартуудыг байгууллагын Audio / Video Тээврийн ажлын хэсгийн боловсруулсан байна. RTP болон RTCP: RTP ийм H.323 болон RTSP бусад протокол програмуудын хамтаар ашиглагдаж байна. RTP стандарт протокол хос тодорхойлдог.. RTP мультимедиа мэдээлэл дамжуулах ашиглаж байгаа бөгөөд RTCP үе үе хяналт, мэдээлэл QoS параметрүүдийг илгээх ашиглаж байна. === Real-time Transport (RTP) протоколын бүрэлдэхүүн хэсэг === [[File:Zuragc.jpg|thumb|Зураг.2 RTP болон RTSP протоколын портын дугаар|214x214px]] RTP тодорхойлолт хоёр дэд протокол, RTP болон RTCP тайлбарлах болно. өгөгдөл дамжуулах протокол, RTP, бодит цагийн мэдээллийг шилжүүлэх дэмжлэг үзүүлдэг. Энэ протоколд заасан мэдээлэл, даацтай хэлбэрээр мэдээлэл кодлогдсон хэлбэрийг заана (пакет алдагдал, reordering илрүүлэх хувьд) timestamps (синхронжуулах), дараалал дугаар орно. хяналтын протокол RTCP үйлчилгээ (QoS) хэвлэл мэдээллийн урсгалын хооронд санал болон синхрончлолын чанарыг зааж өгөх ашиглаж байна. RTP харьцуулахад TCP хөдөлгөөний зурвасын өргөн нь ихэвчлэн 5% орчим, жижиг байдаг. RTP хуралдаан ихэвчлэн ийм H.323, Session Initiation Protocol (SIP), эсвэл жингэнэсэн (XMPP) зэрэг дохиоллын протоколыг ашиглан харилцах үе тэнгийнхэн хооронд санаачилсан байна. Эдгээр протоколууд нь хуралдааны зориулсан параметрүүдийг хэлэлцээ хийх хуралдаан Тодорхойлолт протоколыг ашиглаж болно. === Зөвлөгөөн === RTP нь хурал мультимедиа урсгал тус бүрээр тогтоогдсон байна. A хуралдаан RTP болон RTCP нь портуудын нэг хос нь IP хаягийг бүрдүүлнэ. Жишээ нь, аудио, видео урсгал тухайн урсгалыг хэдийг нь хасж хүлээн идэвхжүүлэх, тус тусад нь RTP хуралдааныг ашиглаж байна. [10] зэрэг RTSP (тохиргоо аргын SDP ашиглан) [11] болон бусад протоколыг ашиглан хэлэлцэн байгаа нь сесс үүсгэнэ портууд SIP. нэг порт протокол нягтруулгын програмуудад RTP болон RTCP сонгосон юм, Гэсэн хэдий ч 68 [13: тодорхойлолт RTP порт нь тоо ч байж сонгосон байгаа бөгөөд тус бүрт холбогдох RTCP порт нь дараагийн дээд сондгой тоо байх гэж зөвлөж байна. RTP болон RTCP ихэвчлэн эрхгүй UDP портуудыг (65535 тулд 1024) ашигладаг төдийгүй, бусад тээврийн протокол, ялангуяа, SCTP болон DCCP ашиглаж болно протокол дизайн тээврийн бие даасан юм. == Горим болон ашигтай ачааны хэлбэрүүд == RTP дизайн асуудлуудын нэг нь мультимедиа хэлбэршилтүүдийг хүрээг хэрэгжүүлэх, RTP стандартыг шинэчлэх ямар ч шинэ хэлбэр зөвшөөрөх явдал юм. RTP дизайн програмын түвшингийн хүрээ хийх (Alf) гэж нэрлэдэг архитектурын зарчим дээр тулгуурладаг. Тодорхой програмууд шаардсан мэдээллийг ерөнхий RTP толгой орсон хэрэгцээнд биш юм, харин RTP профайл болон ашигтай ачаа хэлбэр дамжуулан олгож байна. Хэрэглэх (жишээ нь, аудио, видео) ангилал тус бүрийн хувьд, RTP нь Хувийн тодорхойлж, нэг буюу түүнээс дээш ашигтай ачаа хэлбэр холбоотой. Тухайн програм ашигласны RTP нь иж бүрэн тодорхойлолт Хувийн мэдээллийг vзэх болон ашигтай ачаа хэлбэр тодорхойлолт шаарддаг. Хувийн мэдээллийг vзэх RTP толгой хээрийн даац төрөл (PT) -д ашигтай ачаа хэлбэр код нь ашигтай ачаа мэдээ, тэдний зураглал кодчилдог ашиглаж кодлогч тодорхойлдог. Хувийн мэдээллийг vзэх бүр хэд хэдэн ашигтай ачаа хэлбэр тодорхойлолт, тус бүр нь тодорхой кодлогдсон мэдээллийг тээвэрлэх тайлбарлах дагалдаж байна. Аудио ашигтай ачаа хэлбэр G.711, G.723, G.726, G.729, GSM, QCELP оруулах, MP3 ба DTMF, видео ашигтай ачаа хэлбэр H.261, H.263, H.264, ба MPEG-4 зэрэг орно. === RTP Горим жишээ дурдвал: === * Хяналт бага аудио, видео бага хурлын RTP мэдээллийг статик ашигтай ачаа төрлийн үүрэг даалгавар багц болон ашигтай ачаа хэлбэрээр хооронд зураглал механизмыг болон ачаа даах төрөл танигч (толгой дахь) Session Тодорхойлолт протоколыг ашиглан тодорхойлно (SDP) . * Аюулгүй бодит цагийн Тээврийн Протокол (SRTP) ашигтай ачаа өгөгдөл дамжуулахад криптографын үйлчилгээ үзүүлдэг RTP нь Хувийн тодорхойлдог. * RTP (RTP / CDP) машин уруу, машин харилцаа холбооны туршилтын Control Data мэдээлэл. ==Пакетийн толгой== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+RTP header буюу толгой мэдээлэл |- ! Bit offset ! colspan="2"| 0–1 ! colspan="1"| 2 ! colspan="1"| 3 ! colspan="4"| 4–7 ! colspan="1" | 8 ! colspan="6" | 9–15 ! colspan="15" | 16–31 |- align="center" ! 0 | colspan="2"|Version | colspan="1"|P | colspan="1"|X | colspan="4"|CC | colspan="1"|M | colspan="6"|PT | colspan="15"|Sequence number |- align="center" ! colspan="1"|32 | colspan="32"|Timestamp |- align="center" ! 64 | colspan="32"|SSRC identifier |- align="center" ! 96 | colspan="32" bgcolor="#FFBBBB"|CSRC identifiers<br/>... |- align="center" ! 96+32&times;CC | colspan="16" bgcolor="#FFBBBB"|Profile-specific extension header ID | colspan="16" bgcolor="#FFBBBB"|Extension header length |- ! 128+32&times;CC | colspan="32" bgcolor="#FFBBBB"|Extension header<br/>... |} [[File:Zuragd.jpg|thumb|Зураг.3 Толгой мэдээллийн бүтэц|434x434px]] RTP толгойн хамгийн бага хэмжээ нь 12 байт юм. Толгой мэдээллийн дараа заавал толгойн өргөтгөл байх юм. Энэ RTP ашигтай ачаа, дараа нь, хэлбэр хэрэглэх тодорхой анги тодорхойлогдоно. Толгой дахь талбар нь дараах байдалтай байна.: * Хувилбар: (2 бит) протоколын хувилбар нь заана. Одоогийн хувилбар нь 2. * P (дүүрэн): (1 бит) RTP пакетийн эцэст нэмэлт дүүрэн байт байгаа эсэхийг харуулах хэрэглэгддэг. A дүүрэн дээр шифрлэлт алгоритмийн дагуу жишээ нь, тодорхой хэмжээний блок бөглөх ашиглаж болно. жийрэглэх сүүлийн байт дүүрэн байт (өөрийгөө гэх мэт) нэмэгдсэн тоог агуулсан. * X (Өргөтгөл): (1 бит) нь стандарт толгой болон ашигтай ачаа мэдээ хооронд Өргөтгөл толгой байгааг заана. Энэ програм эсвэл мэдээллийг тодорхой байна. * CC (CSRC тоо): (4 бит) CSRC тодорхойлогч (доор тодорхойлсон) тогтмол толгойг дагаж тоог агуулна. * M (Хилийн): (1 бит) нь хувийн хэрэглээний түвшинд ашиглаж, тодорхойлсон. Энэ бол, энэ нь одоогийн өгөгдөл хэрэглэх зарим тусгай хамааралтай байна гэсэн үг юм. * PT (даац төрөл): (7 бит) ашигтай ачаа загварыг заана, хэрэглэх замаар тайлбар тодорхойлдог. Энэ нь RTP хувийн заасан байна. Жишээ нь: хамгийн бага хяналт аудио, видео бага хурлын RTP Profile үзнэ үү. * Дарааллын дугаар: (16 бит) дарааллын дугаар илгээсэн бүрийн RTP мэдээлэл пакетийн хувьд нэг дугаарыг нэмэгдүүлэх болон пакет алдагдал илрүүлэх, пакет дарааллыг сэргээх хүлээн ашиглах юм байна. RTP пакет алдагдал ямар ч арга хэмжээ тодорхой байх; зохих арга хэмжээ авч хэрэглэх үлдсэн байна. Жишээ нь, видео програмууд нь байхгүй хүрээ оронд сүүлийн мэдэгдэж байгаа хүрээ тоглож болох юм. RFC 3550 харахад дэс дараалал тоо эхний утга нь илүү хэцүү шифрлэлтийн дээр мэдэгдэж-текст дайралт хийх нь санамсаргүй байх ёстой. RTP хүргэх ямар ч баталгаа өгдөг, гэхдээ дараалал тоо оролцох боломжтой алга болсон пакетуудыг илрүүлэх болгодог. * TIMESTAMP: (32 бит) зохих давтамжтайгаар хүлээн авсан дээжийг буцаж тоглох хүлээн идэвхжүүлэхийн тулд ашигладаг. хэд хэдэн хэвлэл мэдээллийн гол горхи нь байгаа үед timestamps урсгал тус бүр бие даасан байх, хэвлэл мэдээллийн синхрончлолын найдаж байж болох юм. цаг хугацааны масштабын програм тодорхой юм. Жишээ нь, аудио програм дээж мэдээлэл нэг удаа 125 мк бүр (8 кГц, дижитал телефон нийтлэг жишээ түвшин) гэсэн үнэ цэнэ нь түүний цаг тогтоол болгон ашиглах юм байна. цаг масштабын Програмуудын RTP хувийн д заасан мэдээллийг нэг юм. * SSRC: (32 бит) Тааруулах нь эх танигч хосгүй урсгалд эх үүсвэрийг тодорхойлсон. Нэг RTP хуралдааны хүрээнд синхрончлол эх үүсвэр нь өвөрмөц байх болно. * CSRC:. (32 бит тус бүр) эх үүсвэр нь ID-гаа хувь нэмэр оруулах хэд хэдэн эх үүсвэрээс байна урсгалд хувь нэмэр оруулах эх үүсвэрийг жагсаах * Толгой өргөтгөл: (заавал биш) эхний 32-бит гэдэг нь мэдээллийг тодорхой танигч (16 бит) болон урт тодорхойлогчийг (16 бит) агуулсан extensor уртыг харуулж байна (EHL = өргөтгөл дарга урт) 32-битийн нэгж, өргөтгөл толгой 32 бит оруулахгүй. ==Real-time Transport (RTP) протоколд суурилсан систем== Real-time Transport (RTP) протоколыг боловсруулан гаргасан нь IPTV-ийг эрчимтэй хөгжих боломжийг олгосон байна. Үйл ажиллагааны сүлжээнд суурилсан систем RTP-тай бусад протокол, стандарт багтана. Ийм SIP, жингэнэсэн, RTSP, H.225 болон H.245 зэрэг протоколыг хуралдаан эхлэх, хяналт, дуусгавар болгох ашиглаж байна. Ийм H.264, MPEG болон H.263 зэрэг бусад стандарт, RTP танилцуулга дамжуулан заасан ашигтай ачаа өгөгдлийг кодчилдог ашиглаж байна. Нь RTP илгээгч, мультимедиа мэдээллийг барьж, дараа нь кодлодог хүрээ, зохих timestamps болон дарааллын тоо нэмэгдэж RTP багц болгон дамжуулдаг. ашиглах RTP хувийн хамаарч, илгээгч даац Санал талбайг тогтоож болно. RTP хүлээн авагч, RTP пакетуудыг барьж байхгүй пакетуудыг илрүүлэх, болон пакетуудыг дахин захиалгын болно. Энэ нь ашигтай ачаа хэлбэрийн дагуу жааз кодлодог бөгөөд хэрэглэгчид урсгалыг танилцуулж байна. ==Стандартууд== * RFC 1889, RTP: Real-Time Програм, RFC 3550 хуучирч ашиглагдахаа больсон дамжууллын протокол. * RFC 3550 стандарт 64, RTP: Real-Time програмууд нь дамжууллын протокол. * RFC 3551 стандарт 65, Хяналт нь аудио болон видео RTP мэдээлэл. * RFC 3190, 12-бит DAT Аудио болон 20- 24-бит шугаман дээр Аудио RTP Format. * RFC 6184, RTP H.264 видео Format. * RFC 4103, RTP Текст ярианы Format. * RFC 3640, MPEG-4 бага урсгалуудын дамжуулал RTP Format. * RFC 6416, MPEG-4 Audio / Visual урсгалын дагуу RTP Format. * RFC 2250, RTP MPEG1 / MPEG2 видео Format. * RFC 4175, Шахаагүй видео RTP Format. * RFC 6295, MIDI нь RTP Format. * RFC 4696, RTP MIDI зориулсан хэрэгжүүлэх гарын авлага. * RFC 7587, Аудио кодек нь RTP Format. * RFC 7656, Семантик ба Real-Time Transport протоколын механизм ангиллын эх үүсвэр(RTP). ==Бусад протоколууд== * Secure Real-time Transport Protocol * Real Time Streaming Protocol * Real Data Transport * ZRTP ==Тэмдэглэл== Битүүд нь ач холбогдолтойгоос чухал ач холбогдолтой руу шилжиж байх. Анхны октет нь 0 бит байх нь хамгийн чухал. Октетууд нь сүлжээний зэргээр дамжуулагддаг. Бит дамжуулалтын зэрэг нь дунд зэрэг байна. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20131209204938/http://www.linphone.org/eng/documentation/dev/ortp.html oRTP, RTP library from Linphone written in C] * [https://www.cs.columbia.edu/~hgs/rtp Henning Schulzrinne's RTP page] (including [https://www.cs.columbia.edu/~hgs/rtp/faq.html FAQ]) * [https://web.archive.org/web/20200616215518/http://www.gnu.org/software/ccrtp/ GNU ccRTP] [[Ангилал:Компьютерын сүлжээ]] [[Ангилал:Интернэт хэрэглээний протокол]] [[Ангилал:VoIP]] p39rlu883g4r30r65n7cvd6ir939kct 0 60284 856567 791347 2026-05-18T00:54:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856567 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = Victoria’s Secret | Logo = Victoria's Secret logo.svg | Unternehmensform = [[L Brands]]ийн маркийн нэр | Gründungsdatum = 1977 | Sitz = {{USA|Коламбус (Охайо)|Коламбус}}, [[Охайо]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | Leitung = Лесли Векснер | Mitarbeiterzahl = 97.000 | Umsatz = 6,7 тэрбум $ <small>(2014)</small> | Branche = [[Моод]] (мөн [[гоо энгэсэг]]) | Homepage = [http://www.victoriassecret.com/ www.victoriassecret.com] }} '''Victoria's secret''' буюу [[Викториагийн нууц]] брэндийг 1977 онд [[Roy Raymond]] Рой Рэймонд үүсгэн байгуулжээ. == Түүх == 1977 онд Калифорни мужийн Сан Франциско хотод Стэнфордын Бизнесийн сургуулийг төгсөгч Рой Рэймонд гэгч хүн Victoria's secret-ийг үүсгэн байгуулжээ. Байгуулах болсон учир нь их сонин. Олон нийтийн болон их дэлгүүрийн хэцүүхэн орчинд эхнэртээ дотуур хувцас худалдан авах нь ичмээр эвгүй санагдсанаас болж мань эр ийм төрлийн компани байгуулах болсон гэдэг. Тэрбээр анхны дэлгүүрээ [[Sranford Shopping center]]-т нээж, төдөлгүй имэйлээр захиалах каталог, бусад гурван ч дэлгүүрийг нээсэн байна. Эдгээр дэлгүүрүүдийн модоор бүрсэн хана, Victoria-н талаарх мэдээллүүд, тусархаг худалдагчид зэрэг нь эрчүүдэд тав тухтай орчныг бүрдүүлж өгчээ. Размер бүрээс хөхний даруулга, дотуур өмд өлгөхийн оронд тэнд ганц загварын хувцсыг хосоор нь жаазанд хийн хананд өлгөсөн байдаг байв. Эрчүүд загвараа сонгоход худалдагч ажилтнууд тохирох размерийг тогтооход нь тусладаг байна. Таван жил үйл ажиллагаагаа явуулсны дараа буюу 1982 онд Рой Рэймонд компаниа [[The Limited]] компани [[Victoria's secret]] -ийн имидж төрхийг хэвээр хадгалсаар байв. Тэгээд 1980 -аад онд Victoria's secret хүрээгээ тэлж Америкийн томоохон дэлгүүрүүдээр зарагдаж эхэлжээ. Тус компани бүдээгдэхүүнийхээ нэр төрлийг олшруулж улмаар гутал, үдшийн өмсгөл, үнэртэн гаргах болж, өөрийн нэрийн каталогио жилд найман удаа хэвлэдэг болсон байна. 1990 -ээд оны эхэн гэхэд 1 тэрбум ам.долларын орлого бүхий америкийн дотуур хувцасны хамгийн том борлуулагч болж чаджээ. The Limited 2007 оны 7 дугаар сарын 10 -нд 2006 онд Victoria's secret -ийн ашгийн 72 хувийг бүрдүүлсэн дотуур хувцасны дэлгүүрүүд, Bath and Body works -ийн нэгжүүдийг борлуулалтийн өсөлтөнд анхаарч, нэмэгдүүлэх Sun Capital Partners -ийг бэхжүүлэх үүднээс Limited бэлэн хувцасны сүлжээний 75 хувийг худалджээ. == Нэр үүссэн түүх == XIX зуунд амьдарч байсан хатан хаан Викториагийн нэрээр нэрлэжээ. Зугаа цэнгэл хөөсөн Викториа хатан хаан нөхрөө өнгөрснөөс хойш дөчин жил ганцаар амьдарсан ч энэ хугацаанд цөөнгүй эртэй нэр холбогдсон байдаг. Хатан хааны гайхалтай галбирын нууц нь корсет, галбиржуулагч хувцас байсан гэдэг. Тиймээс л Рой Рэймонд компаны [[Викториагийн нууц]] хэмээн нэрлэсэн гэдэг. == Pink брэнд == 2004 онд Victoria's secret -ийн удирдлагууд Pink хэмээх дэд брэндээ бий болгожээ. Их сургуулийн оюутнуудад зориулагдсан уг брэнд нь унтлагын хувцас, дотуур хувцас зэргээс бүрдэх бөгөөд 2006 онд өөрийн загварын шоуг толилуулсан байна. Тус компани Myspace, Facebook, MTV, залуусын блогуудаар дамжуулан маркетинг явуулдаг аж. == Pink брэнд == 2004 онд Victoria's secret -ийн удирдлагууд Pink хэмээх дэд брэндээ бий болгожээ. Их сургуулийн оюутнуудад зориулагдсан уг брэнд нь унтлагын хувцас, дотуур хувцас зэргээс бүрдэх бөгөөд 2006 онд өөрийн загварын шоуг толилуулсан байна. Тус компани Myspace, Facebook, MTV, залуусын блогуудаар дамжуулан маркетинг явуулдаг аж. ==Сахиусан тэнгэрүүд (angels)== -[[Adriana Lima]] -[[Alessandra Ambrosio]] -[[Lindsay Ellingson]] -[[Lily Aldridge]] -[[Candice Swanepoel]] -[[Miranda Kerr]] -[[Doutzen Kroes]] -[[Karlie Kloss]] -[[Taylor Hill]] -[[Elsa Hosk]] -[[Erin heatherton]] -[[Heidi Klum]] -[[Gisele Bündchen]] -[[Laetitia Casta]] -[[Helena Christensen]] -[[Selita Ebanks]] -[[Izabel Goulart]] -[[Kate Grigorieva]] -[[Martha Hunt]] -[[Rosie Huntington-Whiteley]] -[[Chanel Iman]] -[[Jac Jagaciak]] -[[Karolína Kurková]] -[[Stella Maxwell]] -[[Marisa Miller]] -[[Karen Mulder]] -[[Chandra North]] -[[Daniela Peštová]] -[[Behati Prinsloo]] -[[Lais Ribeiro]] -[[Inés Rivero]] -[[Sara Sampaio]] -[[Stephanie Seymour]] -[[Josephine Skriver]] -[[Romee Strijd]] -[[Jasmine Tookes]] ==Victoria's secret сайт== https://www.victoriassecret.com/ ==Загварын шоу== Victoria's secret компани нь 1995 онд анх загварын тайзны шоу хийж эхэлсэн бөгөөд жил жилийн дотуур хувцасны хандлагийг илэрхийлдэг. Жил болгоны загварын шоу нь жил жилийн онцлог болсон үнэт эдлэлээр чимгэлсэн 1-2 загвар гаргадаг.Тэр загварын зөвхөн шилдэг сахиусан тэнгэрүүд өмсдөг. ==Fantacy Bra== {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align: center;" |- ! Жил ! Нэр ! Загвар өмсөгч ! Үнэ |- | 1996 | style="text-align: left;" | Million Dollar Miracle Bra | style="text-align: left;" | [[Claudia Schiffer]] | style="text-align: right;" | $1,000,000 | <ref>{{cite web|url=http://archive.southcoasttoday.com/daily/11-96/11-17-96/e12li021.htm|title=Forget ties; Catalogs offer much more for Christmas|accessdate=2009-10-24|date=1996-11-17|work=[[The Wall Street Journal]]|author=Bird, Laura|archive-date=2015-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211191047/http://www.southcoasttoday.com/section/archive|url-status=dead}}</ref> |- | 1997 | style="text-align: left;" | Diamond Dream Bra | style="text-align: left;" | [[Tyra Banks]] | style="text-align: right;" | $3,000,000 | |- | 1998 | style="text-align: left;" | Dream Angel Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Daniela Pestova]] | style="text-align: right;" | $5,000,000 | |- | 1999 | style="text-align: left;" | Millennium Bra | style="text-align: left;" | [[Heidi Klum]] | style="text-align: right;" | $10,000,000 | <ref name="Batyossas">{{cite book|title=Bra: a thousand years of style, support and seduction|author=Pedersen, Stephanie|publisher=David & Charles Publishers|year=2004|page=110|isbn=978-0-7153-2067-9}}</ref> |- | 2000 | style="text-align: left;" | Red Hot Fantasy Bra/Panties | style="text-align: left;" | [[Gisele Bündchen]] | style="text-align: right;" | $15,000,000 | <ref name="Sussman" /> |- | 2001 | style="text-align: left;" | Heavenly Star Bra | style="text-align: left;" | [[Heidi Klum]] | style="text-align: right;" | $12,500,000 | <ref>{{cite web|url=http://www.castlebar.ie/board/0701/40915.htm|title=Diamonds ARE a girl's best friend|accessdate=2009-10-24|date=2001-11-13|work=Reuters|author=Paschal, Jan|archive-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911225514/http://www.castlebar.ie/board/0701/40915.htm|url-status=dead}}</ref> |- | 2002 | style="text-align: left;" | Star of Victoria Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Karolina Kurkova]] | style="text-align: right;" | $10,000,000 | <ref name="HOF">{{cite web|url=http://www.nationaljewelernetwork.com/njn/content_display/fashion/e3ie1cb54ef06c934f55cd6a6157883e65c?inp=true|title=Hearts On Fire creates bra with bling|accessdate=2009-10-24|date=2006-10-18|work=[[Jewelers of America#National Jeweler|National Jeweler]]|archive-date=2022-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827161607/http://www.nationaljewelernetwork.com/njn/content_display/fashion/e3ie1cb54ef06c934f55cd6a6157883e65c?inp=true|url-status=dead}}</ref> |- | 2003 | style="text-align: left;" | Very Sexy Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Heidi Klum]] | style="text-align: right;" | $11,000,000 | <ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/2003/10/31/news/companies/victorias_secret/?cnn=yes|title=Betting on the $11 million bra|accessdate=2009-10-24|date=2003-10-31|work=CNNMoney.com|author=Bhatnagar, Parija|archive-date=2012-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018143605/http://money.cnn.com/2003/10/31/news/companies/victorias_secret/?cnn=yes|url-status=dead}}</ref> |- | 2004 | style="text-align: left;" | Heavenly "70" Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Tyra Banks]] | style="text-align: right;" | $10,000,000 | <ref>{{cite web|url=http://www.hellomagazine.com/fashion/2004/10/14/tyrabanks/|title=Tyra Banks reveals $10-million Fantasy Bra|accessdate=2009-10-24|date=2004-10-14|work=Hello Magazine}}</ref> |- | 2005 | style="text-align: left;" | Sexy Splendor Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Gisele Bündchen]] | style="text-align: right;" | $12,500,000 | <ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/12/02/earlyshow/leisure/celebspot/main1094918.shtml|title=Bundchen Has The Secret|accessdate=2009-10-24|date=2005-12-05|work=CBS News|author=Crean, Ellen}}</ref> |- | 2006 | style="text-align: left;" | Hearts On Fire Diamond Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Karolina Kurkova]] | style="text-align: right;" | $6,500,000 | <ref name="HOF" /> |- | 2007 | style="text-align: left;" | Holiday Fantasy Bra Set | style="text-align: left;" | [[Selita Ebanks]] | style="text-align: right;" | $4,500,000 | <ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/people/2007-10-09-fantasy-bra_N.htm|title=Victoria's Secret has a gem-dandy fantasy|accessdate=2009-10-24|date=2007-10-09|work=[[USA Today]]|author=Thomas, Karen}}</ref> |- | 2008 | style="text-align: left;" | Black Diamond Fantasy Miracle Bra | style="text-align: left;" | [[Adriana Lima]] | style="text-align: right;" | $5,000,000 | <ref>{{cite web|url=http://www.nationaljewelernetwork.com/njn/content_display/fashion/e3i098c5234f71e38d411a7a7da90f12559?inp=true|title=Victoria's Secret unveils 2008 "Fantasy Bra"|accessdate=2009-10-24|date=2008-10-20|work=National Jeweler|archive-date=2008-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211180112/http://www.nationaljewelernetwork.com/njn/content_display/fashion/e3i098c5234f71e38d411a7a7da90f12559?inp=true|url-status=dead}}</ref> |- | 2009 | style="text-align: left;" | Harlequin Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Marisa Miller]] | style="text-align: right;" | $3,000,000 | <ref>{{cite web|url=http://stylenews.peoplestylewatch.com/2009/10/21/first-look-marisa-miller-to-rock-vss-newest-diamond-studded-bra/|title=Marisa Miller to Rock Victoria Secret's New Diamond-Studded Bra|accessdate=2009-10-24|date=2009-10-21|work=[[People Magazine]]|archive-date=2012-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006083510/http://stylenews.peoplestylewatch.com/2009/10/21/first-look-marisa-miller-to-rock-vss-newest-diamond-studded-bra/|url-status=dead}}</ref> |- | 2010 | style="text-align: left;" | Bombshell Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Adriana Lima]] | style="text-align: right;" | $2,000,000 |<ref>{{cite web|url=http://vsallaccess.victoriassecret.com/2010/10/16/adriana-lima-the-2010-bombshell-fantasy-bra/|title=Adriana Lima and the $2 million 2010 Fantasy bra}}</ref> |- | 2011 | style="text-align: left;" | Fantasy Treasure Bra | style="text-align: left;" | [[Miranda Kerr]] | style="text-align: right;" | $2,500,000 |<ref>{{cite web|url=http://omg.yahoo.com/blogs/now/2-5-million-bra-171617340.html|title=The $2.5 Million Bra|last=jkucsak|date=20 October 2011|publisher=[[Yahoo!]]|accessdate=21 October 2011}}</ref> |- | 2012 | style="text-align: left;" | Floral Fantasy Bra & Gift Set | style="text-align: left;" | [[Alessandra Ambrosio]] | style="text-align: right;" | $2,500,000 |<ref>{{cite news| url=http://www.usatoday.com/story/entertainment/2012/10/16/ambrosio-models-latest-victorias-secret-fantasy-bra/1635253/ | work=USA Today | title=Ambrosio models latest Victoria's Secret Fantasy Bra}}</ref> |- | 2013 | style="text-align: left;" | Royal Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Candice Swanepoel]] | style="text-align: right;" | $10,000,000 |<ref>{{Cite web |url=http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/10/16/victorias-secret-fantasy-bra-2013-candice-swanepoel/ |title=Victoria’s Secret Fantasy Bra 2013, Candice Swanepoel Fantasy Bra – Style News - StyleWatch - People.com<!-- Bot generated title --> |access-date=2016-08-11 |archive-date=2015-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215025706/http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/10/16/victorias-secret-fantasy-bra-2013-candice-swanepoel/ |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan=2 | 2014 | rowspan=2 style="text-align: left;" | Dream Angels Fantasy Bras | style="text-align: left;" | [[Alessandra Ambrosio]] | rowspan=2 style="text-align: right;" | $2,000,000 Each | rowspan=2 | <ref>{{cite news| url=http://vsallaccess.victoriassecret.com/2014/11/04/the-dream-angels-fantasy-bras-revealed/|title=The Dream Angels Fantasy Bras Revealed!|accessdate=2014-12-05|date=2014-11-04|publisher=[[Victoria's Secret]]}}</ref> |- | style="text-align: left;" | [[Adriana Lima]] |- | 2015 | style="text-align: left;" | Fireworks Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Lily Aldridge]] | style="text-align: right;" | $2,000,000 |<ref>{{Cite web |url=http://www.vogue.com/13366306/victorias-secret-fantasy-bra-lily-aldridge/ |title=Archive copy |access-date=2016-08-11 |archive-date=2016-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114042449/http://www.vogue.com/13366306/victorias-secret-fantasy-bra-lily-aldridge |url-status=dead }}</ref> |- |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Victoria's Secret}} * [http://www.victoriassecret.com/ Албан ёсны цахим хуудас] {{DEFAULTSORT:Victorias Secret}} [[Ангилал:Коламбусын (Охайо) аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Нэхмэл хувцас үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Нэхмэл хувцасны худалдаа эрхлэгч аж ахуйн нэгж]] 968m17arbeplabuqmc1jvhfd4ltxa45 0 62203 856628 847790 2026-05-18T11:57:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856628 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Найки Инк. | logo = [[File:Logo NIKE.svg|150px]] | caption = | image = | type = [[Хувьцаат компани]] | fate = | predecessor = | successor = | foundation = 1964 онд (Блю Риббон Спортс нэртэйгээр),<br />1971 онд (Найки Инк.) | founder = Билл Бовермэн <br /> [[Фил Найт]] | defunct = | location_city = [[Бивертон (Орегон)|Бивертон]], [[Орегон]] | location_country = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | location = | locations = | area_served = Дэлхий даяар | key_people = [[Марк Паркер]] (ТУЗ-ийн дарга, ерөнхийлөгч)<br />Фил Найт (ТУЗ-ийн гишүүн) | industry = | products = | services = | revenue = 32,4 [[тэрбум]] [[Америк доллар|USD]] (2016)<ref name="NikeInc"/> | owner = | num_employees = 70.700 (2016 он)<ref name="NikeInc">[https://www.google.com/finance?q=NYSE%3ANKE&fstype=ii&ei=6w68VomINMOnugTC5YW4Cg Financial Statements for Nike Inc - Google Finance] (англиар)</ref> | parent = | divisions = | subsid = | homepage = [http://www.nike.com/ www.nike.com] | footnotes = | intl = }} '''Найки, Инк.''' ([[америкийн англи хэл|америкийн англиар]] буюу албан ёсоор Nike Inc. [{{IPA|ˈnaɪki}}]<ref>[https://de.finance.yahoo.com/nachrichten/r%C3%A4tsel-um-aussprache-der-marke-%E2%80%9Enike%E2%80%9C-gel%C3%B6st-084658497.html yahoo.com: Найки маркийн нэрийг дуудаx дуудлагын тааврыг тайллаа], (герман хэл дээр)</ref>; [[Грек хэл|грекийн]] νίκη nike [{{IPA|níːkɛː}}], [[Монгол хэл|монг.]] "ялалт" буюу [[Найкэ (ялалтын бурхан)|Найкэ, ялалтын бурхан]] үгээс гаралтай) нь 1964 болон 1971 онуудад үүсгэн байгуулагдсан, олон улсад үйл ажиллагаа эрхэлдэг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|америкийн]] спортын бараа үйлдвэрлэгч компани Юм. Компанийн төв нь АНУ-ын [[Орегон]] муж улсын [[Бивертон (Орегон)|Бивертонд]] байрладаг. Найки нь 1989 оноос хойш спортын бараагаар дэлхийд тэргүүлэх болсон.<ref name="nikebiz.com">{{Webarchiv|url=http://www.nikebiz.com/company_overview/history/1980s.html |wayback=20100228055912 |text=Компанийн өөрийн түүхийн товчоон - 1980-аад он |archiv-bot=2023-09-26 15:32:47 InternetArchiveBot }} (англиар)</ref> 2018 оны дундуур Найкигийн зах зээлийн үнэлгээ нь 110 сая тэрбум америк долларт хүрсэн бөгөөд үүгээр тус компани нь дэлхийн хамгийн үнэ цэнэтэй 100 компанийн нэгд тооцогдох болжээ.<ref>Nike on the Forbes Top Regarded Companies List. In: Forbes. ([https://www.forbes.com/consent/?toURL=https://www.forbes.com/companies/nike/forbes.com] [abgerufen am 20. November 2017])</ref>. == Түүх == [[File:Footwear forensic00.jpg|thumb|right|Найки ''Эйр Макс'']] [[Южин (Орегон)|Южин]] дахь [[Орегон их сургууль|Орегон их сургуулийн]] тамирчин байсан [[Билл Бовермэн]] ба [[Фил Найт]] нар хамтран 1964 оны зургаадугаар сард ''Блю Риббон Спортс'' гэх нэртэй аж ахуйн нэгжийг байгуулжээ. Тус компани эхэндээ ''Оницука Тигер'' (өнөөгийн [[Asics]]) маркийн спорт гутал үйлдвэрлэж байгаад 1971 оноос Найки нэрийн дор өөрийн хээтэй ултай хөнгөн гутал үйлдвэрлэж эхэлсэн нь тухайн үедээ америкт шинэ гутлын үйлдвэрлэлийн нэгэн хийц байв.<ref>Charles Panati: ''Universalgeschichte der ganz gewöhnlichen Dinge''. Frankfurt 1994, S.&nbsp;233&nbsp;f.</ref> 1972 онд тэдний анхны өөрсдөө үйлдвэрлэсэн гутлын цуглуулга худалдаанд гарчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.nikebiz.com/company_overview/history/1950s.html |wayback=20100529002053 |text=Unternehmenseigene Geschichtsdarstellung – 1950er Jahre |archiv-bot=2023-09-26 15:32:47 InternetArchiveBot }} Nikebiz (englisch)</ref> Найки гутлаа тамирчидтай холбож чадсан нь тэдний борлуулалтын тоог нэмэгдүүлэв. Тус компани нь [[Мюнхен]]д зохиогдсон [[Мюнхений олимп|1972 оны зуны олимпын наадмын]] 5000&nbsp;метрт гүйн дөрөвт орсон [[Стив Префонтейн]]ы гутлыг бэлтгэн өгсөн нь бусад гүйлтийн тамирчдад үнэндээ сурталчилгаа болсон байна.<ref>Nikebiz: {{Webarchiv|url=http://www.nikebiz.com/company_overview/history/1970s.html |wayback=20090710000019 |text=Unternehmenseigene Geschichtsdarstellung – 1970er Jahre |archiv-bot=2023-09-26 15:32:47 InternetArchiveBot }} Nikebiz (englisch)</ref> Найки 1978 оноос эхлэн европод гутлаа борлуулж эхэлжээ. 1984 онд найки тухайн үедээ сагсан бөмбөгийн [[Рүүки|шинэхэн]] мэргэжлийн тоглогч байсан [[Майкл Жордан]]тай гэрээ хийв. Тэд хамтдаа нэлээд хэдэн загварыг гарган нэлээд цуглуулгатай болов. Хамтын ажиллагаа эхэлсэн эхний жилдээ Найки [[Майкл Жордан|Эйр Жордан]] маркаар 130 сая [[америк доллар|долларын]] орлоготой ажиллав. Жордан тус компанид нийт 2,6 тэрбум долларын орлого оруулсан хэмээн үздэг байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1998/06/22/244166/index.htm |wayback=20130327174602 |text=''The “Jordan Effect” The world’s greatest basketball player is also one of its great brands. What is his impact on the economy?'' |archiv-bot=2026-05-18 11:57:40 InternetArchiveBot }} CNN Money.com, 22. Juni 1998 (englisch)</ref><ref>[http://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2015/03/11/how-new-billionaire-michael-jordan-earned-100-million-in-2014/#2702ef6a36c5 ''How Michael Jordan Still Makes $100 Million A Year''.] forbes.com, 11. März 2015; abgerufen am 13. Juni 2016</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://themarketmogul.com/the-economics-of-nikes-air-jordan-brand/ |wayback=20170624164717 |text=''The Economics Of Nike’s Air Jordan Brand''. |archiv-bot=2023-09-30 10:17:34 InternetArchiveBot }} themarketmogul.com, 19. September 2015; abgerufen am 13. Juni 2016</ref> 1989 онд Найки дэлхийн спортын бараа үйлдвэрлэгчдийн жагсаалтыг тэргүүлэх болсон ба өнөө ч энэ хэвээрээ байна.<ref name="nikebiz.com" /> === Лого === Найкигийн лого буюу [[свуш]] хэмээн нэрлэгдэх бэлгэдлийг тухайн үедээ [[график дизайн]]аар сурч байсан Кэролин Дэвидсон зурсан ба түүнийхээ хөлсөнд 35 доллар авч байжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.designguide.at/nike-logo.html |wayback=20180622140213 |text=Designguide.at: Das Nike-Logo. 35 Dollar für einen Logo-Entwurf. |archiv-bot=2024-05-06 18:16:31 InternetArchiveBot }} Abgerufen am 22. Juli 2014.</ref> Өнөөдөр „Найкигийн дэгээ“ нь дэлхий даяар хамгийн сайн маркийн нэрнүүдийн нэг юм. == Бүтээгдэхүүн == {{өргөтгөх хэсэг}} == Тамирчдын ивээн тэтгэгч == Найки нь төрөл бүрийн спортын тамирчдыг ивээн тэтгэдэг ба үүний жишээнд:<ref>{{Webarchiv|url=http://backpagefootball.com/the-nike-monopoly-in-sport/71111/ |wayback=20190823161322 |text=The Nike monopoly in sport |archiv-bot=2026-02-07 08:43:44 InternetArchiveBot }} (backpagefootball.com vom 28. Februar 2014, abgerufen am 6. März 2014)</ref> * сагсан бөмбөгчин [[Леброн Жеймс]], [[Коби Брайант]], [[Кевин Дюрант]], [[Майкл Жордан]], [[Кайри Ирвинг]] * хөлбөмбөгчин [[Кристиано Рональдо]], [[Фрэнк Рибери]], [[Роберт Левандовский]], [[Марио Гёце]] * гольфчин [[Тайгер Вүдс]] * теннисчин [[Мария Юрьевна Шарапова]], [[Рафаэл Надал]] * холын зайн гүйгч [[Кенениса Бекеле]] гэх мэтийг нэрлэж болно. == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Nike, Inc.|Nike}} * [http://nikeinc.com/ ''Найки, Инк.'', албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Найки Инк.| ]] [[Ангилал:Орегоны аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Спорт бараа үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Нэхмэл хувцас үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Нэхмэл хувцасны худалдаа эрхлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:АНУ-ын үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Гутал үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Гутлын марк]] [[Ангилал:1964 онд байгуулагдсан]] 16350tm77gmbdhuhc13enkyyah2ntx4 0 66085 856565 856376 2026-05-18T00:41:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856565 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] 0udkz86neo9xipmxi0s1m0e0t7yvzk3 0 74748 856624 795154 2026-05-18T11:50:32Z HorseBro the hemionus 100126 856624 wikitext text/x-wiki '''Хо өрлөг''' ([[Халимаг хэл|халимаг]]. ''Хо Өрлөг''; 15..?- төрсөн- 1644 оны 1-р сарын 4-нд нас барсан) -XVI зууны сүүл үеэс, XVII зууны эхэн хагас хүртэл [[Ойрад|Ойрад Монголын]] [[Торгууд]] аймгийг [[өрлөг]] [[Тайш|тайши]] цолтойгоор байсан язгууртан юм. Түүний угсаа гарал нь эртний [[Хэрэйд|Хэрээдийн]] [[Тоорил хан|Тоорил ханаас]] улбаатай байдаг. 1603 оноос өөрийн харьяаны Торгууд аймгийн хүмүүсийг дагуулан баруун зүгт шинэ бэлчээр хайн аянд гарсан. Эхэндээ 5000 хүрэхгүй тооны Торгууд, Дөрвөд аймгийн өрхийг дагуулж явсан бол 1610-1620-иод оны үе гэхэд Торгуудын ихэнх отгийг нэгтгэсэн байлаа. 1606 онд Торгут ба Оросуудын хооронд анхны цэргийн мөргөлдөөн Барабинскийн тал нутагт болсон: Тара дүүрэг сүйрчээ. 1608 онд Хо-өрлөгийн элчин сайд нар Оросын эрх баригчидтай хэлэлцээр хийхээр Тара хотод иржээ. 1608 оны 2-р сарын 14-нд Халимагийн элч нарыг [[Василий Шуйский]] хаан Москвад хүлээн авч уулзаж байжээ. 1620-иод онд Сибирийн өмнөд хэсэгт бэхжиж, 1630-аад оноос [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] сав газрыг [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|эзлэж]], [[Алтан Орд|Жочийн улсын]] үлдэгдэл [[Ногай улс|Ногайн ордны улс]]ыг 1633 онд мөхөөн, ногайчуудыг баруун болон өмнөд зүгт нүүхэд нөлөөлжээ. Улмаар уг бүс нутагт '''Торгуудын хант улсыг''' байгуулсан нь хожим [[Халимагийн хант улс]] гэсэн нэрээр түүхэнд үлджээ. Тэрээр хүү нарынхаа хамт 1640 онд Зүүнгарт болсон '''Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг''' батлах чуулганд оролцож байжээ. 1644 онд Халимагуудын кавказ руу хийсэн аян дайны тулаанд амь үрэгджээ. Улмаар хүү [[Шүхэр дайчин]] үе залгамжилж эрх мэдлийг авчээ. ==Гэр бүл== * Хуланц өвөө: Баяр<ref name=":0">Гаваншарав. Дөрвөн Ойрадын түүх. УБ., 2021. т.23</ref> * Элэнц өвөө: Мэнгэ<ref name=":0" /> * Өвөө: Бойгу өрлөг<ref name=":0" /> * Эцэг: Зулзаган өрлөг<ref name=":0" /> * Хатан: Цэцэн ахай хатан<ref>Гаваншарав. Дөрвөн Ойрадын түүх. УБ., 2021. т.67</ref> * Хөвүүд: [[Шүхэр дайчин]], Илдэн, Кирсан, Санжин, Лувсан Шинхэбаатар (Шүнхэй<ref name=":0" />) * Охид: Юм-Агас зэрэг 6 охинтой байсан. ==Холбоотой өгүүлэл== * [[Торгууд]] * [[Халимагийн хант улс]] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Зулзаган өрлөг]] |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Халимагийн хант улс|Торгуудын тайш]] |он =?-1644 |дараа =[[Шүхэр дайчин]] }} {{end}} == Эшлэл == [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Халимагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:16-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1644 онд өнгөрсөн]] idj677vor9u3xdpbi4ag6zy59w0wh5g 0 92922 856548 728423 2026-05-17T13:48:30Z ~2026-29679-11 104650 856548 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} Ихэнх организмын өөхний хүчил доройтох нь үндсэндээ β-исэлдэлтийн мөчлөгөөр явагддаг. Хөхтөн амьтдад β-исэлдэлт нь митохондри ба пероксисомын аль алинд нь тохиолддог бол ургамал ба ихэнх мөөгөнцөр нь зөвхөн пероксисомд байдаг β-исэлдэлтийн мөчлөгт оршдог. Энэ замд оролцдог хэд хэдэн ферментийн аль алин нь органеллүүд хоорондоо ижил төстэй боловч физиологийн зарим ялгаатай үүрэг тодорхойлогдоогүй байна. Сүүлийн үед β-исэлдэлтэд оролцдог олон тооны хөхтөн амьтан ба мөөгөнцрийн ферментүүдийн бүтцийн талаархи дэвшил нь хэд хэдэн зүйлийн субстратын онцлогоос хамааран гэрэл гэгээтэй болгож байдаг байна. Сонирхол татсан зүйл бол 1 ба 2 төрлийн олон талт фермент (MFE-1 ба MFE-2), хоёр фермент нь хувьслын хувьд хол боловч энергийн ижил урвалыг идэвхжүүлдэг боловч эсрэг талын стереохимийн аргаар бүтцийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагаа юм. Β-исэлдэлтэд оролцдог янз бүрийн ферментүүдийн физиологийн үүргийн талаархи шинэ мэдээллийг ургамал, мөөгөнцрийн болон амьтдын задалдаг мутантууд, түүнчлэн полигидроксиалканоатын синтезийг to-исэлдэлт зуучлагчдаас судлах хэрэгсэл болгон ашиглах замаар цуглуулсан болно. замаар нүүрстөрөгчийн урсгал. Arabidopsis thaliana модны ургамал дээр урагш болон урвуу генетикийн аль алинд нь соёололт процесст β-исэлдэлт хийх шинэлэг үүрэг, үр хөврөл, цэцгийн хөгжил, үржилд орохоос үл хамааран үүсдэг. фитохормоны индол-3-цууны хүчил ба мульмоникулын хүчил юм. [[Ангилал:Эсийн бүрэлдэхүүн хэсэг]] 732qq95zgmx8izoed5w1ehtmjnx0yly 0 115965 856570 712407 2026-05-18T01:03:29Z PaulLim11 104276 Image 856570 wikitext text/x-wiki [[Файл:Caleb Landry Jones - Dracula.jpg|thumb|218x218px|Жонс 2026 онд]] '''Калеб Лэндри Жонс''' ({{lang-en|Caleb Landry Jones}}, 1989 оны 12 дугаар сарын 7-нд АНУ-ын [[Техас]] муж улсын Гарленд хотод төрсөн) - Америкийн жүжигчин, хөгжимчин. «''Икс хүмүүс: Нэгдүгээр анги''» (X-Men: First Class (2011), «Зайл» (''Get Out'' (2017), «''Миссури мужийн Эббингийн хил дээрх гурван билборд''» (''Three Billboards Outside Ebbing, Missouri'' (2017) "Нитрам" ( 2021) зэрэг киногоор олны танил болсон. Калеб Лэндри Жонс Францын Канн дахь 2021 оны кино Наадамд Жастин Курзелийн найруулсан "Нитрам" кинонд тоглож хамгийн сайн жүжигчин гэдэг номинацид "Алтан навч" хүртсэн. Жонс Техас мужийн Гарлендад Синди, Патрик Жонсон нарын гэрт төрсөн. Бага байхдаа Ричардсон хот руу гэрээрээ нүүж амьдарч байгаад Роберт Хадсонтой нийлж ардын рок групп байгуулсан. Жонс жүжигчний салбарт амжилт олж карьераа үргэлжлүүлэхээр Лос Анжелес руу нүүсэн байна. 2017 онд тэрбээр «''„Флорида“ төсөл''», «''Зайл''» болон «''Миссури мужийн Эббингийн хил дээрх гурван билборд''» зэрэг кинонд тоглож нэрд гарч эхэлсэн. Эдгээр кинонууд «Оскар»-т нэр дэвшиж, сүүлийн хоёр кино «хамгийн сайн кино» сэдэвт шагнал хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Жонс, Калеб Лэндри}} [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]] 969lpkmab8m40uuhkh4eh2sgkkbql9k 0 116276 856625 723351 2026-05-18T11:51:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 856625 wikitext text/x-wiki '''Хятадын цагаачид''' буюу '''“Хуацяо”''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Huáqiáo'') гэж хятад хэлээр “'''хятад цагаач'''”, “хятадаас ирсэн цагаач”(хуа –хятад, цяо-нутгаасаа алс хол амьдарч буй хүн гэсэн утгатай үг юм). Мөн хятадын болон барууны орнуудын уран зохиолд “далайн чанд дахь хятад хүн” ([[Англи хэл|англи.]] ''Overseas Chinese)'' гэсэн нэршил нэгэнт тогтсон байна. * 華人 –Hoâ-jîn буюу Huárén- тодорхой үндэстэн ястан нь ялгалгүй хятад хүнийг ерөнхийлөн томьёлдог нэр. * 華僑 –Hoâ-kiâo буюу Huáqiáo- Хятаддаа төрөөд дараа нь цагаачилсан хятад хүнийг хэлнэ. * 華裔–Hoâ-è буюу Huáyì- Гадаад оронд төрсөн хятад гаралтай бөгөөд гадаад иргэншилтэй хүнийг хэлдэг байна. Хятад дотроо олон үндэстэн ястан байдаг /мяо, хмонг, .., / тул хятадаас л цагаачилсан хүн бүр энэ ойлголтод ордоггүйн учир нь тэд хилийн дээс алхаад “Хан” үндэстэн хятад цагаачдаас тусдаа амьдардаг бөгөөд өөрсдийгөө хятад гэж үздэггүйтэй холбоотой. Иймд зөвхөн “Хан” үндэстэн цагаачдыг "Хуацяо" хэмээн нэрлэдэг гэж ойлгож болно. Хятад хүний уламжлалт гүн ухааны ойлголтоор хятад хүнд тодорхой аль нэг орны харьяат байхаас илүүтэй тухайн хүний өвөг дээдэс хятадад төрсөн л бол түүнийг хятад хүн гэж үзэх учиртай гэдэг ажээ. Ийм ч учраас эх нутагтаа байгаа хятадууд нутгаа орхиж цагаачилсан Хуацяо нарыг гадуурхах сэтгэл байдаггүй харин ч тухайн үедээ зовлон амсаж өөрийн эрхгүй нутгаа орхисонхүмүүс гэж өрөвдөх сэтгэлээр ханддаг байна. Хятад цагаачид шилжин очсон газар бүрээ нэг дор, эв нэгдэлтэй байж, тодорхой хэмжээнд бие даасан “Чайнатаун” хэмээх бичил хороолол үүсгэн амьдардаг онцлогтой. Бидний “нүүдэлчин” монголчуудаас ялгаатай нь хятадууд очсон газраа эхнээсээ л буцахгүй сууршиж үе дамжин амьдрана гэж бүх зүйлээ тооцоолон төлөвлөдөг аж. Чингэхдээ олон жилийн турш хэдэн үе дамжсан ч өөрийн хэл, соёлоо хадгалахыг эрмэлзэж бичил хороолол дотроо болон бусад нутаг нэгтнүүдтэйгээ эдийн засаг, нийгмийн холбоогоо таслахгүйг хичээсээр өнөөг хүржээ. АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] “Чайнгатаун”-д  насаараа амьдарсан 80 гаруй настай хятад эмгэн өнөөг хүртэл англи хэл суралгүй амьдарч ирсэн жишээ үүнийг нотолж байгаа юм. Хятад хүнд гэр бүл бол хамгийн чухал үнэт зүйл, иймээс гэр бүлийн сайн сайхан, аз жаргалтай амьдрах үндэс нь ажилтай, орлогтой нэгдмэл, нэг зорилготой эв эеийг хичээж нийтийн эрх ашгийг хувийнхаас дээгүүр тавьдаг “нэг хүн дангаараа юу ч биш” бөгөөд “маргаашийн ирээдүйг харж” амьдрах гэсэн хамгаас чухал үнэт зүйл дээр бусад амьдралын зарчим, хэв маягууд тулгууралдаг гэж ойлгож болно. Ер нь хятад гэр бүл хүүхдэд нялх балчираас нь эхлэн эцэг, эх нь бүх талын соёл, хүмүүжлээр олноороо нэг дор, хамтран амьдрах арга ухааныг олон мянган жил зааж өвлүүлсээр иржээ. Хятадууд Зүүн Өмнөд Ази руу цагаачлахад юуны өмнө газар зүйн ойрхон байршил, эх нутагтаа амьдрах нөхцөл хүнд болсон, очсон газар нь тариалан эрхлэх цаг агаарын таатай нөхцөл зэрэг эдийн засгийн сонирхол голлон нөлөөлсөн байдаг. Х-ХV дугаар зуунд ЗӨА руу чиглэсэн хятадын цагаачлалын '''анхны урсгал эхэлж''' далайгаар өнөөгийн Камбож, Тайланд, болон Сингапур, Малайз, Индонезийн Ява, Суматра, Калимантан /Борнео/ арлуудад суурьшин нутгийн иргэдтэй гэрлэж тэдэнд ууссан гэж үздэг. XVII зуунд буюу 1662 онд өмнөд Хятадад Мин улсын сүүлчийн хүч нь Манжуудад эзлэгдэж шинэ удирдлагыг эсэргүүцсэн хятадуудын '''хоёр дахь шилжилт''' хөдөлгөөний урсгал мөн далайгаар өнөөгийн Камбож, Малайзыг чигэлсэн гэдэг. XIX зууны дунд үед хятадын өмнө хэсэгт гарсан төрөл бүрийн иргэний дайнаас зугтаж ЗӨА-д Британийн колончлол тогтсон арлуудад ажил хайж суурьшихаар явсан хятад эрчүүд '''гурав дахь үеийн цагаачид''' болсон бөгөөд тэднийг ''“хакка”'' хэмээн нэрлэдэг бөгөөд өнөөдөр тэд Малайз, Индонезид олноороо амьдарч байна. Тус бүс нутаг руу чиглэсэн сүүлийн буюу '''дөрөв дахь шилжилт хөдөлгөөн''' бол 1980-аад онд БНХАУ-д Дэн Сяопиний эхлүүлсэн өөрчлөн байгуулалт, нээлттэй бодлоготой шууд холбоотой юм. БНХАУ-ын тэр үеийн удирдлага цагаачдыг эх нутагтаа хөрөнгө оруулах томоохон нөөц гэдгийг ойлгоод тэднийг татах уяан хатан бодлого хэрэгжүүлж таатай нөхцөл бүрэлдүүлж эхэлсэн байдаг. Үүнд хятад цагаачдыг эх нутагтаа эргэж ирэх, буцаад чөлөөтэй явах боломжийг бага багаар нээж, гадаадад буй ах дүү хамаатан садантай нь холбоо тогтоолгох, гаднаас хөрөнгө мөнгө шилжүүлэх боломжтой болгож хөрөнгийг нь “хураахгүй байх баталгаа” гаргах зэрэг арга хэмжээнүүд авч эхэлсэн байдаг. Тэр үед “хятад хүний толгой дээр нар жаргахгүй” гэдэг үг ихэд тархсан нь энэ бодлогын цаад утгыг хэлж буй мэт. Нэг ёсондоо тэднээр дамжуулан далайн чандад хөлөө олж тодорхой хөрөнгө чинээтэй болсон Хуацяо нарыг “Дундад улс” буюу эх нутагтаа хөрөнгө оруулах уриалга сурталчилгааг бодлогоор хийж эхэлүүлсэн байдаг. Энэ нь ч БНХАУ-ыг хүчирхэг эдийн засагтай болоход ихээр нөлөөлсөн гэж хятадын удирдлага хүлээн зөвшөөрдөг. Орчин үеийн судлаачдын үзэж буйгаар “далайн чандад” нийтдээ 50 гаруй орчим сая (зарим эх сурвалжаар 45 сая) хятад гаралтай бөгөөд хятад цагаачид байдаг гэж үздэг байна. Эдгээр хүмүүсийн 75 % буюу 40 орчим сая нь нийт 650 сая хүн ам төвлөрсөн [[Зүүн Өмнөд Ази|Зүүн Өмнөд Азийн]] орнуудад суурьшин үе дамжин ажиллаж амьдарч байна. Гэвч энэ тоо өмнөх зуунуудад цагаачилж тухайн нутгийн хүмүүс дунд ууссан хятад иргэдийг оруулвал хамаагүй их тоо гарах нь ойлгомжтой. Эдгээр орнуудад амьдарч буй ихэнх хятад гаралтай иргэд өөрийн гэсэн хэв маяг, ёс заншлаа хадгалж амьдардаг байна.  Малайз, Индонезид ХХ зууны дундуур болсон хятад үндэстний хэлмэгдүүлэлт, хавчлагын улмаас нутгийн иргэдтэй төдийлөн “уусаагүй” байдаг бол тэр үед арай бага гадуурхагдаж байсан [[Тайланд]], [[Вьетнам]], [[Филиппин|Филлипин]] дахь хятадууд үндсэндээ бүрэн уусах түвшинд очсон гэж үздэг, гэтэл Сингапурын хятадууд үндсэний соёл, хэв маягаа хадгалж чадсан бөгөөд нийгмийнхээ дээгүүр давхаргад багтаж бодлого гаргах түвшинд хүрсэн байдаг. Зүүн Өмнөд Азийн бүс нутгаас төрсөн ам.долларын тэрбумтнуудын 80 гаруй % хятад гаралтай хүмүүс байдгийг хэвлэлүүд багагүй бичдэг. Хятад цагаачид хоорондын харилцаа, эв нэгдлийг зохицуулахад “Индонезийн хятад гаралтай иргэдийн Холбоо”, “Малайзын хятадуудын Холбоо”, “Камбож дахь  хятад гаралтай болон хятад цагаачдын нэгдсэн Зөвлөл”, “Филиппин дахь хятад гаралтай иргэдийн найрамдлын Холбоо” зэрэг хятад иргэдийг хамарсан нам, олон нийтийн байгууллагууд чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн байна. 1990 он хүртэл БНХАУ-ын иргэд гадагшаа гарах боломжгүй байсан харин 2002 онд хятадуудыг дэлхийн 22 оронд аялахыг зөвшөөрч улмаар 2013 он гэхэд зорчих боломжтой орны тоо өссөөр 114 хүрсэн. 2000 онд 10 сая орчим хятад иргэд гадаадад аялсан бол 2010 онд 57,4 сая, 2018 онд 156 сая хүн хилийн дээс алхаж 115 орчим тэрбум ам.доллар зарцуулсан гэж БНХАУ-ын “COTRI” (China Outbound Tourism Research Institute) мэдээлж байна.  1980 онд батлагдсан БНХАУ-ын “Иргэний тухай хууль”-иар БНХАУ ын иргэн өөр аль нэг улсын иргэн болсон тохиолдолд шууд автоматаар БНХАУ-ын иргэншлээс хасдаг нь тус улс [[Давхар иргэншил|давхар иргэншлийг]] хүлээн зөвшөөрдөгүй байна. Гадаадад суугаа БНХАУ-ын иргэдээс төрсөн хүүхэд нь БНХАУ-ын иргэншил авах эрхтэй, хэрвээ тухайн хүүхэд төрөхдөө гадны иргэншил авсан бол БНХАУ-ын иргэн болох боломжгүй болдог байна. Мөн БНХАУ-д бүртгэлтэй гадаад эцэг эхээс БНХАУ-ын нутаг дэвсгэр дээр төрсөн хүүхэд хятадын иргэншил авах эрхтэй байдаг байна. Төрийн болон цэргийн албан хаагч БНХАУ-ын иргэншлээс гарч болдоггүй зэрэг хатуу зохицуулалттай ажээ. Тайван Улсын хувьд давхар иргэншил зөвшөөрдөг тул нөхцөл байдал өөр байгаа юм. Сүүлийн жилүүдэд БНХАУ-ын шинэ удирдлагын хэрэгжүүлж буй “Бүс ба Зам” санаачилгын хүрээнд Бруней, Камбож, Индонези, Лаос, Филлипинд хэрэгжүүлж буй олон тэрбум ам.долларын гол төлөв дэд бүтцийн төслүүд, “Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын Банк”-ны хөрөнгө оруулалт зэрэг нь тус бүс нутаг руу хятадын шинэ үеийн цагаачдын урсгал бий болгож байна. Үүнээс гадна сүүлийн үед БНХАУ эдийн засгийн хувьд хүчирхэгжиж дэлхийн хоёрдахь эдийн засаг болоод байгаа нь “Хуацяо” нар буюу хятад цагаачдын “төрөлх нутгаараа”, “хятад хүний оюун ухаан”-аар  бахархах сэтгэлийг ихээр өдөөж байгаа юм. Мөн тус бүс нутагт буй цагаачдын дунд “путунхуа” хэмээх Бээжин аялгуу дээр үндсэлсэн БНХАУ, Тайван, Сингапур дахь албан ёсны ярианы хятад хэл ихэд дэлгэрч байгааг тэмдэглэх хэрэгтэй. Өмнөх үеийн хятад цагаачид мэргэжил, боловсролгүй хар бор ажил хийж амиа зогоохоор эх орноо орхидог байсан бол өнөөгийн цагаачилж байгаа хуацяо нар тодорхой мэдлэг мэргэжил, боловсрол, санхүүгийн бололцоотой байгаагаараа ялгаатай байна. “Далайн чанд дахь” 50 сая хятад гаралтай иргэдийн амьдарч буй улс орнуудыг жагсаавал: Тайланд /9,3 сая/, Малайз /6,6 сая/, АНУ /5 сая/, Индонези /2,8/, Сингапур /2,5 сая/, Канад /1,7 сая/, БНСУ /1,6 сая/, Мьянмар /1,6 сая/, Филлипин /1,3 сая/, Австрали /1,2 сая/, Камбож /1 сая/, Перу /1 сая/, Вьетнам /800 мянга/, Япон /700 мянга/, Франц /700 мянга/, Их Британи /400 мянга/, Венесуэл /400 мянга/, Лаос /300 мянга/, ОХУ /300 мянга/ гэсэн албан бус тоо байдаг. Хүн амын шилжилт хөдөлгөөний олон улсын байгууллагын ('''IOM'''-The International Organization for Migration) мэдээлж буйгаар 1980 онд 102 сая, 2000 онд 173 сая байсан бол '''2015 онд дэлхийд 244 орчим сая хүн''' амьдарч буй байрлалаа сэлгэн өөрчилсөн нь дэлхийн нийт хүн амын 3,4 %-тай тэнцэж байна. Энэ хандлага цаашид өссөөр 2050 он гэхэд 405 сая хүн цагаачилна гэсэн тооцоо таамгийг тус байгууллагаас гаргасан байна. Даяаршил, мэдээлэл зүй, эдийн засаг, дэд бүтэц болон нийгмийн ардчиллын хөгжил бүхэлдээ дэлхийн хүн амын шилжилт хөдөлгөөнийг зогсоож чадахгүй харин ч улам ихээр нэмэгдүүлэх нь тодорхой байна. [[Ангилал:Хятадын диаспора| ]] l2vt1xlq5wbsd0sb28qb0nip6iirn8o 0 120148 856550 691745 2026-05-17T19:26:11Z ~2026-29738-89 104666 илүү үг хасав 856550 wikitext text/x-wiki '''Цэрэндашийн Цэрэн-Очир''' [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] цолтой тракторч-комбайнч. Ц.Цэрэн-Очир 1932 онд [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Угтаалцайдам сум]]ын Хярд мэндэлжээ. Хорин нас хүртлээ мал маллаж, өртөөний улаач хийжээ. 1952 онд Угтаалцайдам сумын Эвлэлийн үүрийн хурлаар Жаргалантын сангийн аж ахуйд трактор, комбайнчийн 45 хоногийн курст сууж САА 1-р бригадад тракторч Я.Дэмбэрэлийн туслахаар NATW трактор дээр, намар нь Ц.Шатарын туслахаар С-6 комбайн дээр ажилчнаар газар тариалангийн үйлдвэрлэлд оролцож эхэлжээ. Намар нь С-6 комбайнаар 744 га тариа хадаж цайруулсан нь одоо ч хэвээр дээд амжилт болжээ. Нормоор бол 240 га байв. 2 дахь жилээс багшийнхаа комбайныг хүлээн авч бие даан 544-844 га хадаж цайруулж, жил бүр нормоо 136,5%-иас дээш биелүүлж 1985 онд ажлын 15 хоногт 4860 гаруй цн тариа хураан нормоо 200 хувь биелүүлж 2 хүний ажил хийсэн бол 1959 онд 490 га газраас тариа хурааж 1342 л шатахуун хэмнэж, 1960 онд ажлын 18 хоногт 845 га талбайгаас 6571 цн ургац хурааж 1208 литр шатахуун хэмнэж гарамгай амжилт гаргажээ. Энэ хийсэн ажлын үнэлэн БНМАУ-ын Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 1959оны 7-р сарын 10ны өдрийн 118-р зарлигаар Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар эрхэм дээд цол хүртжээ. Газар тариаланд ажиллагсдаас төрсөн анхны, Улсын 8 дахь хөдөлмөрийн баатар юм. 1962 онд САА-н 10 жилийн дунд сургуулийг оройгоор төгсөн, 1966-1971 онд ХААИС-ийг төгсөж багш, тэнхимийн эрхлэгчээр ажилласан ХАА-н олон зуун мэргэжилтэн бэлтгэхэд оролцжээ. Ц.Цэрэн-Очирыг өөрийн араас 14 хөдөлмөрийн баатар 6 гавьяат механикжуулагч төрүүлсэн булган сүүлтэй баатар гэж хүндэлдэг. Мөн өөрийн шавь нараас 10 гаруй хөдөлмөрийн баатар, 20 гавьяат төрүүлж ХААИС-ийн хүндэт доктор болсон юм. {{DEFAULTSORT:Цэрэн-Очир, Цэрэндашийн}} [[Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголын комбайнч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Угтаалцайдамын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1932 онд төрсөн]] pg5nh7iq49oxwtw37ji2jed4bnz76wb 0 132319 856609 788845 2026-05-18T10:22:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856609 wikitext text/x-wiki '''Магсарын Баянзул''' нь (1928 онд төрсөн, 2000 онд нас барсан) Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолтой ном зүйч, утга зохиол судлаач. == Бага нас == [[Ном зүй|Ном зүйч]] Магсарын Баянзул [[1928 он|1928]] онд Ховд аймгийн [[Мянгад сум]]ын нутаг Баянбулаг голын ойролцоох Хацагийн отог хэмээх газар малчин ард Магсарын 7 дахь хүү болон мэндэлжээ. * [[1934 он|1934]] онд нутгийн бичиг үсэгтэй Батын Цогт-Очир хэмээх хүнд шавь орж “[[Цаасан шувууны үлгэр]]” зэрэг ном үзэж, дөрвөн аргын тоо заалгажээ. * [[1936 он|1936]] онд бага сургууль байгуулагдахад өөрийн багийн Пунцагийн Цогтоо, Авирмэд, Доржоо нарын хамт орон суралцаж, улмаар дэвшиж Ховд аймгийн төвийн дунд сургуулийн 7-р ангийг төгсжээ. == Идэр нас, ажил үйлс == М.Баянзул нь 1939 оноос сумандаа хуулан бичээч, удалгүй аймгийн Шүүхийн нарийн бичгийн дарга болж, улсад анх удаа албан ажил хийж эхэлсэн байна. Улаанбаатар хотод ирж Дотоод яаманд төлөөлөгч, нарийн бичгийн даргаар 1950 оны 7-р сар хүртэл ажиллажээ. 1950 оны дундуур [[И.В.Сталины нэрэмжит Улсын нийтийн номын сан]]<nowiki/>д хуулан бичээч<ref>{{Cite book |last=Базар |first=Шарав-Арилдийн |title=Ном дагасан заяа |publisher=Соёмбо хэвлэлийн газар |year=2О14 |location=УБ}}</ref>, ном ажиллагч, каталогч, улмаар Фонд, үйлчлэх хэлтсийн эрхлэгчээр дэвшин ажилласан байна. [[ЗХУ]]-ын Москва хотын Молотовын нэрэмжит Соёлын дээд сургуулийн номын сангийн ангийг 1961 онд төгсөж ирээд Улсын төв номын сангийн орлогч захирал, захирлаар, 1986 оноос ахлах арга зүйчээр ажиллаж байгаад 1992 онд гавьяаныхаа амралтад гарчээ. Ном зүйч М.Баянзул нь бүхий л амьдралаа Монголын соёл, түүний дотор номын сангийн үйл ажиллагааг боловсронгуй болгож орчин үеийн түвшинд хүргэх, номын санчдыг бэлтгэх, давтан сургах, хөдөө орон нутгийн номын сангуудыг хөгжүүлэх үйлсэд зориулсан бөгөөд Монголын нийт номын санчид, хамт олондоо нэр хүндтэй, элэгсэг дотно, хөдөлмөрч, хичээнгүй, нягт нямбай, энгийн даруу нэгэн байлаа<ref>{{Cite book |last=Цагаач |first=Найдангийн |title=Монголын үндэсний номын сан: Түүхэн бичлэг |publisher=Урлах эрдэм |year=2001 |isbn=99929-8-009-5 |location=Монголын Номын Санчдын Холбоо}}</ref>. == Алдар цол == М.Баянзул Монголын номын сангийн салбараас анхны Монгол Улсын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] хэмээх алдрыг хүртсэн, шилдэг номын санч, сурган хүмүүжүүлэгч<ref>{{Cite web |date=2020-04-13 |title=Номзүйчийн олж нийтлүүлсэн, нийтлэгдээгүй гурван шүлгийн тухай… {{!}} Цахим номын сан |url=https://mongolmedleg.org/nomzuichiin-olj-niitluulsen/ |access-date=2023-11-22 |language=en-US |archive-date=2023-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122165517/https://mongolmedleg.org/nomzuichiin-olj-niitluulsen/ |url-status=dead }}</ref> юм. 2000 онд таалал төгсжээ. * М.Баянзулын мэндэлсний 85 насны ойд зориулсан эрдэм шинжилгээний бага хурлыг<ref>{{Cite web |date=2023-11-23 |title=СОЁЛЫН ГАВЪЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН МАГСАРЫН БАЯНЗУЛ-85: ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРЛЫН ИЛТГЭЛ {{!}} Цахим номын сан |url=https://mongolmedleg.org/books1/bayanzul-85/ |access-date=2023-11-23 |language=en-US |archive-date=2023-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123063941/https://mongolmedleg.org/books1/bayanzul-85/ |url-status=dead }}</ref> 2013 оны [[11 сарын 19]]-ний өдөр Монгол Улсын Үндэсний номын сангийн Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит танхимд түүний гэр бүл, үр хүүхэд, хамтран зүтгэгч, мэргэжил нэгтнүүд зохион явуулсан юм<ref>{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/National.Library.of.Mongolia/posts/pfbid03vCzRswdNqVZ1gx881nNpujpvzbu2XMioYV8rnPvGzQxfWAzjm6MPmLREPWjQ3RBl |access-date=2023-11-22 |website=www.facebook.com}}</ref>. * 2018 онд Ховд аймгийн Нийтийн номын сангийн 80 жилийн ойг тохиолдуулж тус номын санг М.Баянзулын нэрэмжит<ref>{{Citation |title=Ховд аймгийн Нийтийн номын санг Магсарын Баянзул, Хөөдөөгийн Эрдэнэбаатар нарын нэрэмжит болгов |url=https://www.youtube.com/watch?v=K1PrsC5nT_0 |access-date=2023-11-22 |language=mn-MN}}</ref> болгох шийдвэрийг аймгийн засаг даргын зөвлөл, аймгийн ИТХ-ын тэргүүлэгчдийн хуралдаанаар хэлэлцэж баталжээ<ref>{{Cite web |last=ХХК |first=Онлайнсолюшнс |title=ХОВД АЙМГИЙН НИЙТИЙН НОМЫН САН ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГДСАНЫ ТҮҮХТ 80 ЖИЛИЙН ОЙН АРГА ХЭМЖЭЭ БОЛЛОО. |url=http://khovd.khural.mn/n/125838 |access-date=2023-11-22 |website=khovd.khural.mn}}</ref>. * 2021 онд Монголын номын сангийн салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойгоор Монгол номын сангийн салбарын 100 алдартны нэгээр тодорчээ<ref>{{Cite web |title=Монголын номын сангийн салбарын зуун алдартан |url=https://www.facebook.com/UBPublicLibrary/photos/a.10150847399255201/10165779509160201/ |access-date=2023-11-22 |website=www.facebook.com |language=mn}}</ref>. == Зохиол бүтээл == М.Баянзул нь ажиллах хугацаандаа номын сангуудыг хөгжүүлэх, үйл ажиллагааг нь өргөжүүлэх, мэргэжилтэй боловсон хүчнийг сургаж, бэхжүүлэхэд манлайлан оролцож уйгагүй хөдөлмөрлөж * “Номын сангийн ангилал”(1962)<ref>{{Cite book |url=https://ecatalog.nationallibrary.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=49628&query_desc=kw,wrdl:%20%D0%9D%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD%20%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BB |title=Номын сангийн ангилал |date=1962 |publisher=УХГ |editor-last=УТНС |edition=1 |location=УБ |access-date=2023-11-22 |archive-date=2023-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122164553/https://ecatalog.nationallibrary.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=49628&query_desc=kw,wrdl:%20%D0%9D%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD%20%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BB |url-status=dead }}</ref>, * “Номын сангийн арга ажиллагааны анхны мэдэгдэхүүн”(1962)<ref>{{Cite book |url=https://ecatalog.nationallibrary.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=5863 |title=Номын сангийн арга ажиллагааны анхны мэдэгдэхүүн |date=1962 |edition=1 |location=УБ |access-date=2023-11-22 |archive-date=2023-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122231705/https://ecatalog.nationallibrary.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=5863 |url-status=dead }}</ref>, * ”Номын фонд түүнийг хамгаалахуй”( 1968)<ref>{{Cite book |last=Баянзул М |url=https://ecatalog.nationallibrary.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=58142 |title=Номын фонд түүнийг хамгаалахуй |date=1968 |publisher=ШУАХ |edition=1 |location=УБ |access-date=2023-11-22 |archive-date=2025-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426182437/https://ecatalog.nationallibrary.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=58142 |url-status=dead }}</ref>, * [[Файл:Nomiin zurag.png|thumb|Монголын уран зохиолын ном зүйн тойм: 1921-1961]]“Номын сангийн судлал”(1974) зэрэг арваад сурах бичгийг нөхдийн хамт бичиж, номын сан судлалын талаар 200 гаруй өгүүлэл хэвлүүлсэн. Түүний өгүүллүүд нь ЗХУ-ын “Библиотекарь” сэтгүүлд хэвлэгджээ. [[Ази]], [[Африк]], [[Европ]]<nowiki/>ын орнуудын номын сангуудын Олон Улсын симпозиумд удаа дараа илтгэл тавьж оролцсон байна. М.Баянзул нь монголын нэртэй номын сан судлаач, ном зүйч төдийгүй утга зохиолын сайн нийтлэлч, шүүмжлэгч байсан юм. * 1941-1955 онд [[“Шинжлэх ухаан” сэтгүүл]]<nowiki/>д хэвлэгдсэн “Зүйлийн томъёог” хэмээх ном нь 1950 онд, * “1921-1955 онд Монгол хэлэнд орчуулсан гадаад уран зохиолын ном зүйн бүртгэл” хэмээх анхны ном зүйн бүтээл нь 1957 онд тус тус хэвлэгдсэн байна. Түүний бүтээлүүд дотроос “[[Монголын уран зохиолын ном зүйн тойм]]” хэмээх 8 дэвтэр нь томоохон байрыг эзэлнэ. Энэхүү ном зүйн бүтээлд монголын 200 гаруй зохиолчдын намтар, уран бүтээлийг төрөл жанраар оруулсанаас гадна эдгээр зохиолын шүүмж, судалгаа мөн гадаад орнуудад орчуулагдсан зэрэг өргөн мэдээллийг багтааснаараа онцлог. Түүнчлэн “МХЗЭ-ийн ном зүй 1921-1984” ,”Нийгэм улс төрийн ном зүй” зэрэг мэдээлэл-ном зүйн 30-аад бүтээлийг туурвижээ. Үүнээс гадна тэр тогтмол хэвлэлд ном зүй судлалын талаар 40 гаруй өгүүлэл, шүүмж бичиж хэвлүүлжээ. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Баянзул, Магсарын}} [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Мянгадын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:2000 онд өнгөрсөн]] biobszkfiv2asilsebwktb83s4vucfu 0 133792 856572 821504 2026-05-18T01:10:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856572 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөөм хурдасгуур | name = Аварга Хадрон Мөргөлдүүлэгч (LHC) | image = LHC.svg | caption = LHC комплексийн бүтэц | type = Синхротрон | beam = [[протон]], хүнд ион | target = мөргөлдүүлэгч | energy = 6.8 ТэВ/цацраг (13.6 ТэВ мөргөлтийн энерги) | current = | luminosity = 1*10{{sup|34}}/(см{{sup|2}}c) | circumference = 26659 метр | location = [[Женев]]ийн ойролцоо, [[Швейцари]]; [[Франц]] Швейцарийн хилийн зааг дээр . | coordinates = {{Coord|46|14|06|N|06|02|42|E|type:landmark|display=inline}} | institution = [[Европын Цөмийн Судалгааны Байгууллага|CERN]] | dates = {{start date and age|2010}} – өдийг хүртэл | preceded = Аварга Электрон-Поситрон Мөргөлдүүлэгч}} '''Аварга Хадрон Мөргөлдүүлэгч''' ([[Англи хэл|англ.]] Large Hadron Collider) (LHC) нь дэлхийн хамгийн том, их энергит бөөмс мөргөлдүүлэгч юм. <ref name="TheLHC">{{Cite web |date=2023-06-28 |title=The Large Hadron Collider |url=https://home.cern/topics/large-hadron-collider |publisher=CERN |language=en}}</ref><ref name="Harman">{{Cite journal |last=Joel Achenbach |date=March 2012 |title=The God Particle |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2008/03/god-particle/achenbach-text |url-status=dead |journal=National Geographic Magazine |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225104327/http://ngm.nationalgeographic.com/2008/03/god-particle/achenbach-text |archive-date=2008-02-25 |access-date=2008-02-25}}</ref> Үүнийг [[Европын Цөмийн Судалгааны Байгууллага]] (CERN) 1998-2008 оны хооронд дэлхийн 100 гаруй орны 10,000 гаруй эрдэмтэн, олон зуун их сургууль, лабораториудтай хамтран барьжээ.<ref>{{Cite news |last=Highfield |first=Roger |date=2008-09-16 |title=Large Hadron Collider: Thirteen ways to change the world |language=en |work=[[Дэйли телеграф]] |location=Лондон |url=https://www.telegraph.co.uk/science/large-hadron-collider/3351899/Large-Hadron-Collider-thirteen-ways-to-change-the-world.html |url-status=dead |access-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924011335/http://www.telegraph.co.uk/science/large-hadron-collider/3351899/Large-Hadron-Collider-thirteen-ways-to-change-the-world.html |archive-date=2009-09-24}}</ref> Франц-Швейцарийн хил дээр [[Женев]] хотын ойролцоо газрын гадаргаас 175м хүртэлх гүнд, 27 км урттай тойрог хонгилд байрлана. 2010 онд 3.5 тера электронвольт (ТэВ) энергитэй бөөмс анх удаа амжилттай мөргөлдүүлж, улмаар 2012 онд [[Хиггс бозон]] байдгийг нотолжээ.<ref name="bbc201003302">{{cite news |date=30 March 2010 |title=CERN LHC sees high-energy success |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8593780.stm |access-date=2010-03-30}}</ref><ref name="CERN Press 12">{{cite press release|url=http://press.cern/press-releases/2012/02/lhc-run-4-tev-beam-2012|title=LHC to run at 4&nbsp;TeV per beam in 2012|date=2012-02-13|website=Media and Press Relations|publisher=CERN|language=en|access-date=2024-03-05|archivedate=2018-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181103144623/http://press.cern/press-releases/2012/02/lhc-run-4-tev-beam-2012}}</ref> 2013-2015 оны хооронд LHC-ийг хааж, сайжруулснаар бөөмсийг 6.5ТэВ (13.0ТэВ нийт мөргөлдөөний энерги) хүртэлх энергид хүрэх боломжтой болгожээ.<ref name="BBC">{{Cite web |last=Jonathan Webb |date=2015-04-05 |title=Large Hadron collider restarts after pause |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-32160755 |access-date=2015-04-05 |publisher=BBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=O'Luanaigh |first=Cian |title=Proton beams are back in the LHC |url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2015/04/proton-beams-are-back-lhc |access-date=2015-04-24 |publisher=CERN |language=en |archive-date=2015-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018133337/http://home.web.cern.ch/about/updates/2015/04/proton-beams-are-back-lhc |url-status=dead }}</ref><ref name="2015restart">{{Cite news |last=Rincon |first=Paul |date=2015-06-03 |title=Large Hadron Collider turns on 'data tap' |language=en |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-32976838 |access-date=2015-08-28}}</ref><ref>{{Cite news |last=Webb |first=Jonathan |date=2015-05-21 |title=LHC smashes energy record with test collisions |language=en |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-32809636 |access-date=2015-08-28}}</ref> 2018 онд уг лабораторыг ахин хааж засвар үйлчилгээ болон нэмэлт шинэчлэлт хийж гурван жилийн дараа 2022 оны 4-р сард нээсэн.<ref>{{Cite web |date=2023-10-07 |title=2022 Digital Media Kit: Higgs10, LHC Run 3 and restart |url=https://home.cern/press/2022 |access-date=2023-10-10 |website=CERN |language=en}}</ref> LHC нь нийт дөрвөн огтлолцлын цэгтэй бөгөөд цэг бүр дээр өөр өөр үзэгдлийг илрүүлэх зориулалттай есөн илрүүлэгч төхөөрөмжүүд байрладаг.<ref name="FactsFiguresAnoutLHC2">{{cite web |title=Facts and figures about the LHC |url=https://home.cern/resources/faqs/facts-and-figures-about-lhc |access-date=2023-04-17 |publisher=CERN |language=en}}</ref> Голчлон протоны цацрагуудыг хооронд нь мөргөлдүүлдэг боловч [[хар тугалга]]-хар тугалга, [[Протон|протон-]]<nowiki/>хар тугалга цацрагуудыг мөргөлдүүлэх боломжтой юм.<ref>{{Cite web |date=2023-10-07 |title=Time for lead collisions in the LHC |url=https://home.cern/news/news/accelerators/time-lead-collisions-lhc |access-date=2023-10-10 |website=CERN |language=en }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> LHC нь [[Хиггс бозон|Хиггс бозоны]] шинж чанарыг таньж мэдэх,<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Missing Higgs |url=http://public.web.cern.ch/public/en/Science/Higgs-en.html |access-date=2008-10-10 |publisher=CERN |language=en |archive-date=2013-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218020035/http://public.web.cern.ch/public/en/science/higgs-en.html |url-status=dead }}</ref> хэт тэгш хэмийн онолоор таамагласан олон тооны шинэ бөөмсийг илрүүлэх<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Towards a superforce |url=http://public.web.cern.ch/public/en/Science/Superforce-en.html |access-date=2008-10-10 |publisher=CERN |language=en |archive-date=2013-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218015509/http://public.web.cern.ch/public/en/science/Superforce-en.html |url-status=dead }}</ref> зэрэг бөөмсийн физикийн олон нууцлаг асуудлыг судлахад зориулагдсан лаборатори билээ. == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Ангилал:Физик]] [[Ангилал:Аварга Хадрон Мөргөлдүүлэгч]] [[Ангилал:Европын Цөмийн Судалгааны Байгууллага]] [[Ангилал:Бөөм хурдасгуур]] 401s1ml7sudhayiznyk7urwthxwllq0 0 142990 856577 849688 2026-05-18T03:26:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856577 wikitext text/x-wiki [[File:Baruun Urt Bichigt road construction plan 2025.jpg|thumb|Баруун-Урт – Бичигт чиглэлийн авто замын төлөвлөлт]] [[File:Baruun Urt Bichigt road specification 2025.jpg|thumb|Төслийн техникийн үзүүлэлт]] [[File:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia1.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] [[File:20250918 Baruun-Urt and Bichigt port road construction Engineering team in Mongolia 2025.webm|thumb|Төслийн авто замын инжинерийн баг: Г.Цацрал, Ц.Эрдэнэбаатар, Ж.Баярсайхан, Б.Октёбрь, Г.Мягмарнаран]] [[File:20250918 1Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia3.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] [[File:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia 4.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] [[File:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia5.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] [[File:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia6.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] [[File:20250918_1Baruun_Urt_Bichigt_port_Road_Mongolia6a.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] '''[[Баруун-Урт]] - Бичигтийн авто зам''' нь 2010 оноос судалгаа, төлөвлөлт нь хийгдэж 2025 оноос барилгын ажил нь Зам Тээврийн яамны захиалгаар эхэлж байгаа, [[Ази]] [[Европ]]ыг холбосон замын сүлжээний 277 км-ийг хамарсан бүрдэл байгууламж болно. Төслийн гүйцэтгэгчээр “Монгол Зам Групп” ХХК, хяналтын зөвлөхөөр [[“Аварга зам” ХХК]] ажиллаж, 2025 оны төлөвлөгөөгөөр замын суурийг байгуулах ажлыг амжилттай гүйцэтгэв. 2024-2028 онд уг замыг барихаар ажиллаж байна.<ref>Төрийн худалдан авах ажиллагааны цахим систем|https://user.tender.gov.mn/mn/download/1742181100830{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} PDF файл Баруун-Урт Бичигт чиглэлийн хатуу хучилттай авто замын тайлбар бичиг</ref> <ref>Төрийн худалдан авах ажиллагааны цахим систем|https://user.tender.gov.mn/mn/download/1742466364279{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} PDF файл Зам барилгын ажлын зураг</ref> <ref>Төрийн худалдан авах ажиллагааны цахим систем|{{Webarchiv|url=https://www.tender.gov.mn/mn/invitation/detail/1742466364904 |wayback=20250409130350 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-05-18 03:26:31 InternetArchiveBot }} Баруун-Урт-Бичигт чиглэлийн хатуу хучилттай авто зам /Зүүн бүс/|</ref> <ref>МОНЦАМЭ|https://montsame.mn/mn/read/373282 СҮХБААТАР: Баруун-Урт - Бичигт чиглэлийн 152 км авто зам|</ref> ==Ач холбогдол== Эдийн засгийн өсөлтийг хангах, экспортыг нэмэгдүүлэх, зам тээврийн сүлжээг өргөжүүлөх зорилтын хүрээнд томоохон суурин газруудыг хилийн боомттой холбох, [[аялал жуулчлал]]ыг хөгжүүлэх болон эдийн засаг, нийгмийн ач холбогдол бүхий зарим сум, суурин газрууд руу чиглэсэн авто зам барих, эдийн засгийн үр ашигтай, хөдөө аж ахуйн тээвэрлэлтийг дэмжсэн томоохон төсөл хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн. Үүнд олон улсын CAREC-4C буюу Төв Азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны 4C коридорт Баруун-Урт-Бичигт чиглэлийн авто зам хамаардаг бөгөөд тус зам нь хатуу хучилттай болсноор [[Монгол]] Улсаар дайран өнгөрөх Ази [[Европ]]ыг холбосон авто замын сүлжээ нэгээр нэмэгдэж, Бичигтийн боомт нь [[Замын-Үүд]] боомтын дараа орох томоохон боомт болон хөгжиж, улмаар [[БНХАУ]]-ын [[Тянжин]], Жинзоу, Далиан зэрэг боомтоор дамжин Зүүн хойд азийн улстай худалдаа хийх боломжийг бүрдүүлж өгөх эдийн засгийн чухал ач холбогдолтой юм. <ref>Bloomberg|https://www.bloombergtv.mn/news/mcietq [[Баруун-Урт]]-Бичигт чиглэлийн хатуу хучилттай авто зам ашиглалтад орсноор Монгол Улсаар дайран өнгөрөх Ази, Европыг холбосон авто замын сүлжээ шинээр нэмэгдэнэ</ref> Мөн Сүхбаатар аймгийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй болон уул уурхайн салбар зонхилдог бөгөөд дээрх салбаруудад түшиглэн мах боловсруулалт, аялал жуулчлал, бүс нутгийн худалдаа зэргийг хөгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлэх юм. ==Замын бүтээн байгуулалт== 1: Авто зам барилгийн 90%-ийг ачааны тэрэг, бульдозер, эксковатор, ковш, автогрейдер, цистерн, индүүдэгч зэрэг хүнд техникээр гүйцэтгэдэг нарийн технологийн ажил юм. Монгол оронд цаг уураас хамаарч 4-11-р сард авто замыг барьдаг. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia1.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia2.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia3.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia4.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia5.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia 6.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia6a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia8.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia9.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia10.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia11.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia12.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} 2: {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia13.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia14.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia15.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia16.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia16a.jpg|center|x68px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia18.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia19.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia20.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia21.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia22.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia23.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia24.jpg|center|x38px]] |- | | | | | |} 3: {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia25.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia26.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia26a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia28a.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia30.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia31.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia32.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia33.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia34.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia35.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia36.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia36a.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} 4: {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia38.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia39.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia40.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia41.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia42.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia43.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia45.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia46a.png |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia48.png|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia49.png|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia80.png|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia81.png|center|x88px]] |- | | | | | |} 5: Авто замын барилга нь олон төрлийн хөрсний бүтэцийг чанартай замын суурь давхрагууд болгход төвлөрөн ажилладаг тул хөрсний шинжилгээний лаброторыг ажлын талбартаа байгуулан байнгын шинжилгээ хийдэг. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia51.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia52.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia53.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia54.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia63.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia92.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia64.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia59.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia62.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Монголын авто тээврийн хөдөлгөөн]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймаг]] k3v6h1jcbu95o22f1448wf4331f57hj 0 145185 856569 851736 2026-05-18T01:00:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856569 wikitext text/x-wiki '''Zoomex''' нь криптовалют арилжааны платформ юм. Тус платформ нь 200 гаруй төрлийн криптовалютын фьючерсийн гэрээ зэрэг арилжааны төрөл бүрийн үйлчилгээг санал болгодог.<ref>{{Cite web |last=Mike |first=Lawrence |date=2025-09-22 |title=12 Best DEXs for Perpetual Futures Trading in February 2026 |url=https://coingape.com/cryptocurrency-exchanges/decentralized-exchanges-for-futures-trading/ |access-date=2026-02-11 |website=CoinGape |language=en |archive-date=2026-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205200931/https://coingape.com/cryptocurrency-exchanges/decentralized-exchanges-for-futures-trading/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=BeInCrypto |date=2024-08-02 |title=How Zoomex Exchange Is Revolutionizing Crypto Trading |url=https://beincrypto.com/zoomex-exchange-revolutionizing-crypto-trading/ |access-date=2026-02-11 |website=BeInCrypto |language=en}}</ref> Zoomex нь өгөгдлийн шифрлэлт болон "хүйтэн түрийвч" (cold storage) зэрэг аюулгүй байдлын шийдлүүдийг төвлөрсөн бус санхүүгийн (DeFi) боломжуудтай хослуулсан байдаг.<ref>{{Cite web |date=2023-12-21 |title=Crypto News Flash {{!}} Real-Time Bitcoin & Blockchain News |url=https://www.crypto-news-flash.com/ |access-date=2026-02-11 |language=en-US}}</ref> == Түүх == 2022 онд Zoomex нь ФИФА-гийн хөлбөмбөгийн ДАШТ-д зориулсан тусгай аян зохион байгуулсан. Энэхүү аяны хүрээнд тэд алдарт хөлбөмбөгчин Лионель Мессигийн гарын үсэгтэй шагналыг санал болгож байв.<ref>{{Cite web |last=Soroka |first=Svetlana |date=2022-11-17 |title=ZOOMEX Organizes World Cup Campaign with a Prize Signed by Leo Messi |url=https://partners.coinspeaker.com/zoomex-organizes-world-cup-campaign-with-a-prize-signed-by-leo-messi |access-date=2026-02-11 |website=Coinspeaker |language=en-US}}</ref> 2022 оны 8-р сарын 11-нд [[Вильярреал КФ]] болон Zoomex компаниуд хамтран ажиллах гэрээ байгуулж, тус платформ нь клубын тухайн улирлын крипто арилжааны албан ёсны түнш болсон. 2022/23 оны улиралд Вильярреал клубын эрэгтэй багийн өмсгөлийн ар талд Zoomex-ийн лого байрласан байна.<ref>{{Cite web |title=Checking your browser before redirecting. |url=https://villarrealcf.es/en/zoomex-villarreal-cf-s-new-official-crypto-exchange-partner/ |access-date=2026-02-11 |website=villarrealcf.es}}</ref><ref>{{Cite web |title=Villarreal CF x Zoomex – Sheldon Herron |url=https://sheldonherron.com/?portfolio-item=villarreal-cf-x-zoomex |access-date=2026-02-11 |language=en }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2023 онд Zoomex нь 2.5 сая долларын шагналын сантай "Zoomex World Trading Champion" олон улсын арилжааны тэмцээнийг эхлүүлсэн. Энэхүү арга хэмжээнд дэлхийн өнцөг булан бүрээс арилжаачид оролцож, ур чадвараа сорьдог.<ref>{{Cite web |date=2023-12-21 |title=Crypto News Flash {{!}} Real-Time Bitcoin & Blockchain News |url=https://www.crypto-news-flash.com/ |access-date=2026-02-11 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-07-26 |title=Zoomex Exchange Review: A Detailed Look |url=https://blockchainreporter.net/zoomex-exchange-review-a-detailed-look/ |access-date=2026-02-11 |website=blockchainreporter.net |language=en-US}}</ref> 2023 оны 5-р сарын 18-нд Zoomex нь Формула-2-ын Феррари багийн авьяаслаг жолооч Оливер Берманыг ивээн тэтгэхээ зарлав. Тус компанийн лого Берманы машин болон уралдааны хувцас дээр дүрслэгдсэн байна.<ref>{{Cite web |last=Klichova |first=Kseniia |date=2023-05-18 |title=Zoomex Announces Sponsorship of Ferrari Driver Oliver Bearman and Launches 1 BTC Giveaway to Celebrate |url=https://partners.coinspeaker.com/zoomex-sponsorship-ferrari-driver-oliver-bearman-launches-1-btc-giveaway |access-date=2026-02-11 |website=Coinspeaker |language=en-US}}</ref> 2025 оны 3-р сард Zoomex нь [[Хаас Ф1|MoneyGram Haas F1 Team]]-ийн албан ёсны түнш болж, Формула-1-ийн ертөнцөд анхны алхмаа хийв.<ref>{{Cite web |last=Chainwire |first=Decrypt / |date=2025-03-18 |title=ZOOMEX becomes an Official Partner of MoneyGram Haas F1 Team 7 |url=https://decrypt.co/310483/zoomex-becomes-an-official-partner-of-moneygram-haas-f1-team-7 |access-date=2026-02-11 |website=Decrypt |language=en-US}}</ref> 2025 оны 10-р сард Zoomex Сингапур дахь TOKEN2049 арга хэмжээнд оролцсон.<ref>{{Cite web |title=Zoomex & Haas F1 on Ethereum and Stablecoins - TOKEN2049 Singapore 2025 |url=https://www.token2049.com/previous-sessions/zoomex-haas-f1-on-ethereum-and-stablecoins---token2049-singapore-2025 |access-date=2026-02-11 |website=www.token2049.com |language=en}}</ref> Тухайн үед Аргентины дэлхийн аварга [[Эмилиано Мартинес]]-ийг брэндийн дэлхийн онцгой элч төлөөлөгчөөр томилсон байна.<ref>{{Cite web |last=Partners |first=Pinion |date=2025-10-16 |title=Zoomex Announces Argentine Football Star Emiliano Martínez as Its Global Exclusive Brand Ambassador {{!}} The AI Journal |url=https://aijourn.com/zoomex-announces-argentine-football-star-emiliano-martinez-as-its-global-exclusive-brand-ambassador/ |access-date=2026-02-11 |website=aijourn.com |language=en-GB}}</ref> 2025 оны 12-р сард "Zoomex Card" албан ёсоор гарсан нь хэрэглэгчдэд дижитал хөрөнгөө ашиглан дэлхий даяар сая сая худалдаачдаар үйлчлүүлэх боломжийг олгосон юм.<ref>{{Cite web |last=BeInCrypto |date=2025-12-26 |title=Zoomex Launches Zoomex Card |url=https://beincrypto.com/zoomex-card-official-launch/ |access-date=2026-02-11 |website=BeInCrypto |language=en}}</ref> == Эшлэл == [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан санхүүгийн компаниуд]] j4a84ujbjtcxyhulz9f9ss8uret3t9k 0 146380 856559 856315 2026-05-18T00:14:33Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] 856559 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] qws34zge9tibd0h2uitnaok94qy0ax5 0 146390 856602 856437 2026-05-18T09:42:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 856602 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mayor of Ulan-Ude Igor Shutenkov.jpg|thumb]] '''Игорь Шутенков''' ([[Орос хэл|орос.]] ''И́горь Ю́рьевич Шутенко́в,'' 1966 оны 6-р сарын 12-нд [[Зүүн Герман|Зүүн Германы]] [[Потсдам]] хотод төрсөн) — Оросын улс төрч, 2007-2017 онуудад ОХУ-ын Буриад улсын Сангийн сайд, 2017-2019 онд Буриадын Засгийн газрын нэгдүгээр орлогч дарга, 2019 оны 9-р сараас [[Улаан-Үд]] хотын дарга. == Намтар == Игорь Шутенков 1966 оны 6-р сарын 12-нд эцэг нь гэр бүлээрээ томилолтоор ажиллаж Зүүн Германы Потсдам хотод ажиллаж байх үеэр төрсөн. Тэрээр өөрийгөө суржик үндэстэн гэж мэдэгдсэн. Гэр бүл нь Германаас ЗХУ-д буцаж ирснийхээ дараа Улаан-Үд хот дахь Дорнод Сибирийн Технологийн дээд сургуульд суралцаж, 1988 онд инженер, эдийн засгийн чиглэлээр төгссөн байна. 1988-1990 онд Зөвлөлтийн армид цэргийн алба хаасан ажээ. 1990-1992 онд тэрээр Улаан-Үд хотын Төмөр замын дүүргийн Улсын татварын байцаагч, ахлах байцаагчаар ажиллаж байсан. 1993 оны 1-р сарын 1-нд хотын Ажлын зохион байгуулалт, хяналтын хэлтсийн орлогч даргаар, 1994 оны 10-р сарын 1-нд Улаан-Үд хотын 1-р дүүргийн татварын хэлтсийн даргаар томилогдсон. 1996 оны 4-р сарын 23-нд Игорь Шутенков 1-р дүүргийн байцаагчийн хэлтсийн даргаар томилогдсон. 2001 оны 10-р сарын 1-нээс даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр, 2002 оны 5-р сарын 6-наас Оросын Татаварын яамны Буриад дахь газрын орлогч даргаар ажиллаж байсан. 2007 оны 6-р сараас хойш Игорь Шутенков Буриад улсын Татварын албаны орлогч даргаар ажиллаж байжээ. 2007 оны 12-р сард Шутенковыг Буриадын Ардын Хурал (парламент) Сангийн сайдад дэмжсэн. Буриадын Ерөнхийлөгчийн 2007 оны 12-р сарын 27-ны өдрийн зарлигаар Игорь Шутенковыг Буриадын Бүгд Найрамдах Улсын Сангийн сайд, Буриадын Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн газрын гишүүнээр томилсон байна. 2017 оны 9-р сарын 22-нд [[Алексей Самбуевич Цыденов|Алексей Цыденов]] Буриад улсын Засгийн газрын тэргүүн, даргаар сонгогдсон. 2017 оны 10-р сарын 10-нд Игорь Шутенков Буриад улсын Засгийн газрын тэргүүн дэд даргаар томилогдсон. 2019 оны 2-р сарын 6-нд Буриадын тэргүүн Алексей Цыденов Игорь Шутенковыг Буриадын Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн газрын тэргүүн дэд даргын албан тушаалаас нь чөлөөлсөн. Улмаар 2019 оны 9-р сарын 8-нд болсон Улаан-Үд хотын даргын сонгуульд Игорь Шутенков 52%-ийн санал авч ялалт байгуулаад албан туулдаа оржээ. ce2hio97hjwdmwaesgxf2wfoq7m4iko 0 146395 856600 856483 2026-05-18T09:36:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 856600 wikitext text/x-wiki [[Файл:K. Ulmakis LCCN2014712518 (cropped).jpg|thumb]] '''Карлис''' '''Аугустс Вилхелмс Улманис''' ([[Латви хэл|латв.]] ''Kārlis Augusts Vilhelms Ulmanis'', Хаант Оросын үед ''Карл И́ндрикович У́лманис''; 1877 оны 9-р сарын 4-нд Хаант Оросын Курлянд мужийн Пишкас тосгонд төрсөн — 1942 оны 9-р сарын 20-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Зөвлөлт Туркменистаны Красноводск хотод нас барсан) — Латви улсын төрийн болон улс төрийн зүтнэлтэн. Тэрээр 1918 оны 11-р сарын 18-нд Латви улс Тусгаар тогтнолын тунхаглалыг батлав. Улманис Латви улсын Түр засгийн газрын анхны Ерөнхий сайд болжээ (1921 он хүртэл). Үүнээс хойш 3 удаа Латвийн Ерөнхий сайдаар улиран ажиллаж байсан. 1934 оны 5-р сарын 15-нд Ерөнхий сайд Улманис цэргийн эргэлт хийж, парламент болон бүх намыг тарааж, эсэргүүцсэн хэвлэлүүдийг хааж, үндсэн хуулийг түдгэлзүүлсэн байна. 1936 оны 4-р сарын 11-нд Ерөнхийлөгч Альбертс Квисисийн бүрэн эрхийн хугацаа дууссаны дараа тэрээр өөрийгөө Латви улсын Ерөнхийлөгчөөр томилж, тус улсын цорын ганц захирагч болж авторитар дэглэм тогтоожээ. Энэ байдал 1940 онд Зөвлөлтийн цэргүүд Латви руу довтлон орох хүртэл үргэлжилсэн байна. [[Файл:Karlis Ulmanis 1934.jpg|thumb|Карлис Улманис, 1934 он.]] 1940 оны 6-р сарын 17-нд Зөвлөлтийн цэргүүд [[Латви]] руу нэвтэрсний дараа тэрээр радиогоор иргэдэд үг хэлж, "Та нар байгаа газраа үлд, би ч гэсэн байгаа газраа үлдэнэ" гэж мэдэгджээ. Тэрээр ерөнхийлөгчийн албыг үргэлжлүүлэн хашиж, Зөвлөлтийг дэмжигч шинэ засгийн газартай хамтран ажилласан. 1940 оны 7-р сарын 12-нд тэрээр Латви улсыг ЗХУ-д нэгтгэх шийдвэр гаргасан Ардын Сеймийн сонгуулийн дараа огцрохоосоо өмнө гарын үсэг зурж, баталсан 50 хуулиас гадна хорлон сүйтгэх ажиллагаатай тэмцэх тухай хуулийг баталсан. 1940 оны 7-р сарын 21-нд тэрээр огцорч, Зөвлөлтийн засгийн газраас тэтгэвэр тогтоолгох болон Швейцарь руу цагаачлах зөвшөөрөл хүссэн боловч эрх баригчид 1940 оны 7-р сарын 22-нд түүнийг Москвагаар дамжин Ворошиловск ([[Ставрополь]]) руу захиргааны журмаар цөллөгт явуулахаар шийдсэн байна. Түүнийг тэнд нь агрономичоор ажиллуулж байгаад 1942 оны 8-р сард Туркменистаны Красноводск (одоогийн Туркменбаши) хот руу нүүлгэн шилжүүлжээ. Карлис Улманис эцэст нь 1942 оны 9-р сарын 20-нд цусан суулга өвчнөөр нас баржээ. Нүдээр харсан хүмүүсийн ярьсанаар түүний шарилыг тэнхийн оршуулгын газарт оршуулсан байна. idr3so6iea3t6frabdd3j7v3c362a0p 0 146397 856599 856499 2026-05-18T09:25:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 856599 wikitext text/x-wiki [[Файл:Antanas Smetona 2.jpg|thumb]] '''Анта́нас Смето́на''' ([[Литва хэл|литв.]] ''Antanas Smetona'' ; 1874 оны 8-р сарын 10-нд Хаант Оросын Ковен мужийн Ужуленис тосгонд төрсөн — 1944 оны 1-р сарын 9-нд АНУ-ын [[Охайо]] мужийн [[Кливленд]] хотод нас барсан) — [[Литва|Литвийн]] төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1919 оны 4-р сарын 4-нөөс 1920 оны 4-р сарын 19 хүртэл тэрээр Литвийн анхны ерөнхийлөгч байсан. 1926 онд тэрээр төрийн эргэлт хийж тус улсад авторитар дарангуйллын дэглэмийг тогтоож, нэг намын тогтолцоо байгуулж, үндсэрхэг үзэл дэлгэрүүлсэн. Улмаар А.Сметонаг дахин шүтэх үзэл нийгэмд бий болгосон бөгөөд уг дэглэм нь 1940 онд Литвыг Зөвлөлт Холбоот Улсад нэгдэх хүртэл үргэлжилсэн байна. == Намтар == [[Файл:Lietuvos Tarybos prezidiumas.Presidium of Council of Lithuania (1918).jpg|thumb|376x376px|Литвын Зөвлөлийн тэргүүлэгчид (1918): А. Сметона, Ю. Стаугайтис (сууж байгаа), Й. Шярнас, Ю. Шаулис нар]] Антанас Сметона Тауженайд бага сургуулиа төгсөж, 1893 онд Паланга хотын гимназийг төгсөж, Митава (одоогийн Елгава) дахь гимназид элссэн. Тэрээр оюутны нууц эх оронч байгууллагын гишүүн байжээ. Түүнийг Үнэн алдартны шашны ёслолд заавал оролцохыг эсэргүүцсэнийхээ төлөө сургуулиас хөөдөж байжээ. Тэрээр Санкт-Петербург хотод гимназид сурч 1897 онд төгсөөд Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн хуулийн ангид элсэж, 1902 онд төгссөн байна. Тэрээр Вильнюс хотын газрын банкинд ажиллаж байв. Тэрээр хэд хэдэн гимназид Литва хэл зааж байсан бөгөөд Литвийн Ардчилсан Намын гишүүн болжээ. 1905 оны 12-р сарын 4-5-нд Вильнюс хотын Их Сеймийн ажилд оролцсон байна. Тэрээр Юозас Тумас-Вайжгантастай хамтран үүсгэн байгуулсан "Вилтис" сонин (1907–1913) болон "Вайрас" сэтгүүлийн (1914–1915) редактор байв. Мөн "Вилниус жиниос" (Вильнюс мэдээ) сонинд хувь нэмэр оруулж, хэсэг хугацаанд "Литвийн фермер" (Литвийн фермер) долоо хоног тутмын сонины редактороор ажиллаж байжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] үед тэрээр Литвийн дайнд хохирогчдод туслах нийгэмлэгийн Төв хорооны нэгдүгээр орлогч дарга, дараа нь дарга байсан юм. А.Сметона 1919 оны 4-р сарын 4-нөөс 1920 оны 4-р сарын 19 хүртэл 1 жил Литвийн анхны Ерөнхийлөгч болж байсан юм. 1920-1924 онуудад тэрээр Үндэсний Дэвшилтэт Намын (Tautos Pažangos Partija) удирдагч болсон. Тэрээр 1921-1924 онуудад хэд хэдэн тогтмол хэвлэлийг үүсгэн байгуулж, редакторлож байжээ. 1924 он хүртэл тэрээр эх оронч цэрэгжсэн байгууллага болох «шаулисчууд» буюу Литвийн винтов буучдын холбооны (Lietuvos šaulių sąjunga) үйл ажиллагаанд оролцжээ. 1924 онд тэрээр үндсэрхэг үзэлтэй Таутининкай намын (Литвийн үндсэрхэг үзэлтнүүдийн холбоо) зохион байгуулагчдын нэг бөгөөд түүний дарга (1925–1926) байсан бөгөөд Литвийн 3-р Сеймийн гишүүн байжээ. 1926 оны 12-р сарын 17-ны цэргийн эргэлтийн зохион байгуулагчдын нэг бөгөөд удирдагч А.Сметона нь төвийн зүүний эвслийг түлхэн унагасан юм. Төрийн эргэлтийн өдөр тэрээр Литвийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон (1931, 1938 онд дахин сонгогдсон). Тэрээр парламентыг тарааж, авторитар дэглэм тогтоож Таутининкай, арми, цагдаагийн дэмжлэгтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж байв. Тэрээр тус улсад цензур тогтоож, цэргийн байдал сэргээн тогтоосон юм. Тэрээр хувь хүнийг шүтэх үзлийг бий болгож, "ард түмний удирдагч" (Tautos vadas) гэх нэр хүртсэн. 1935 онд тэрээр Сувалки дахь тариачдын ажил хаялтыг дарсан. 1936 онд тэрээр нэг намын парламент болсон Сеймийг сэргээсэн байна. 1939 оны 9-р сард [[Нацист Герман]] Польш руу довтлосны дараа тэрээр Литва улсыг төвийг сахисан гэж зарласан юм. 1940 оны 6-р сарын 14-нд Зөвлөлт Холбоот Улс Литвад үг дуугүй бууж өгөх шаардлага тавьсаны дараа Сметона [[Улаан Арми|Улаан армийн]] довтолгоонд зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлэхийг санал болгов. Ерөнхий сайд, Үндэсний батлан ​​​​хамгаалахын сайд болон засгийн газрын бусад гишүүдээс дэмжлэг аваагүй А.Сметона ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа Антанас Меркист шилжүүлэн өгч, гэр бүлийнхээ хамт [[Герман]] руу зугтаж, дараа нь [[Швейцар]] руу нүүж очсон байна. 1941 оны 2-р сарын дундуур А.Сметона [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] руу далайгаар гарчээ. АНУ-ын засгийн газар түүнд өөрийгөө төрийн тэргүүн эсвэл Литвийн засгийн газрын гишүүн гэж үзэхгүй гэсэн болзолтойгоор тодорхойгүй хугацаагаар орогнол олгосон байна. Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д өнгөрүүлсэн юм. 1944 оны 1-р сарын 9-нд Кливленд дахь түүний амьдарч байсан байшинд гал гарчээ. Гал сөнөөгчид Сметонаг гадаа гаргаж, түүнийг түргэн тусламжийн машинаар эмнэлэгт хүргэсэн боловч тэр замдаа нас баржээ. 2egfimep37rjssspwfxs9m0eb1wn8kx 828 146398 856552 2026-05-17T22:12:06Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Кипр', top = 35.8, bottom = 34.4, left = 32.1, right = 34.8, image = 'Cyprus location map.svg', image1 = 'Cyprus relief location map.jpg' }" 856552 Scribunto text/plain return { name = 'Кипр', top = 35.8, bottom = 34.4, left = 32.1, right = 34.8, image = 'Cyprus location map.svg', image1 = 'Cyprus relief location map.jpg' } t3hs7y8jkmk2h37z2abbt2prlomsvi7 828 146399 856554 2026-05-17T22:13:07Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Европын Холбоо', y = '55.11 - 153.610*( cos( 52* pi/180)*sin( $1*pi/180 ) - sin( 52*pi/180 )*cos( $1*pi/180 )*cos( ($2-10)*pi/180 ) ) * ( ((1 + sin( $1*pi/180 )*sin( 52*pi/180 ) + cos( $1*pi/180 )*cos( 52*pi/180 )*cos( ($2-10)*pi/180 ) ) *0.5)^ -0.5)', x = '131.579*( cos( $1*pi/180 )*sin( ($2-10)*pi/180 ) ) * ( ((1 + sin( $1*pi/180 )*sin( 52*pi/180 ) + cos( $1*pi/180 )*cos( 52*pi/180 )*cos( ($2-10)*pi/180 ) ) *0.5)^ -0.5) - (-36..." 856554 Scribunto text/plain return { name = 'Европын Холбоо', y = '55.11 - 153.610*( cos( 52* pi/180)*sin( $1*pi/180 ) - sin( 52*pi/180 )*cos( $1*pi/180 )*cos( ($2-10)*pi/180 ) ) * ( ((1 + sin( $1*pi/180 )*sin( 52*pi/180 ) + cos( $1*pi/180 )*cos( 52*pi/180 )*cos( ($2-10)*pi/180 ) ) *0.5)^ -0.5)', x = '131.579*( cos( $1*pi/180 )*sin( ($2-10)*pi/180 ) ) * ( ((1 + sin( $1*pi/180 )*sin( 52*pi/180 ) + cos( $1*pi/180 )*cos( 52*pi/180 )*cos( ($2-10)*pi/180 ) ) *0.5)^ -0.5) - (-36.388)', image = 'Europe EU laea location map.svg' } 5cvkpsl4dh4j3s6aha08n4482nw3vij 0 146400 856578 2026-05-18T03:30:05Z Koreanniceguy 104683 Хуудас үүсгэв: "'''Ганнам Смайл нүдний эмнэлэг''' (Gangnam Smile Eye Clinic) нь [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] [[Сөүл]] хотын Сочо дүүрэг дэх Ганнам өргөн чөлөөнд байрлах нүдний эмнэлэг юм. Тус эмнэлэг нь хараа засах мэс засал, катарактын мэс засал, нүд хуурайших хам шинжийн эмчилгэ..." 856578 wikitext text/x-wiki '''Ганнам Смайл нүдний эмнэлэг''' (Gangnam Smile Eye Clinic) нь [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] [[Сөүл]] хотын Сочо дүүрэг дэх Ганнам өргөн чөлөөнд байрлах нүдний эмнэлэг юм. Тус эмнэлэг нь хараа засах мэс засал, катарактын мэс засал, нүд хуурайших хам шинжийн эмчилгээ зэргийг гол чиглэлээ болгон ажилладаг. == Тойм == Ганнам Смайл нүдний эмнэлэг нь Сөүл хотын Сочо дүүрэг, Ганнам өргөн чөлөө 405, Тунъён барилгын 4 болон 6 дугаар давхарт байрладаг бөгөөд ерөнхий эмч нь нүдний эмчийн мэргэжилтэн Ём Дун Жү юм.<ref name="hidoc">[https://mobile.hidoc.co.kr/find/doctor/default/U0000176153 Ём Дун Жү, нүдний эмчийн мэргэжилтэн — Смайл нүдний эмнэлэг]. ''HiDoc''. 2026 оны 5 сарын 18-нд хандсан.</ref> == Эмч нар == === Ём Дун Жү ерөнхий эмч === Тэрээр нүдний эмчийн мэргэжилтэн бөгөөд дараах нийгэмлэгүүдийн жинхэнэ гишүүн юм. * Солонгосын нүд судлалын нийгэмлэг (KOS) * Солонгосын оптометрийн нийгэмлэг * Солонгосын нүдний гадна хэсгийн судалгааны нийгэмлэг (KEEDS) * Солонгосын контакт линзний нийгэмлэг (KCLSS) * Солонгосын гоо сайхны болон лазерын мэс заслын нийгэмлэг (KASLS) * Солонгосын катаракт ба рефракцийн мэс заслын нийгэмлэг (KSCRS) * Европын катаракт ба рефракцийн мэс заслын нийгэмлэг (ESCRS) ==== Гол ажилласан туршлага ==== * 2019 он ~ одоо: Ганнам Смайл нүдний эмнэлгийн ерөнхий эмч * 2011 он ~ 2014 он: Ёнчон эмнэлгийн нүдний тасгийн эрхлэгч * 2007 он ~ 2011 он: Сөүл Бэк эмнэлгийн нүдний эмчийн резидент ==== Шагнал, өргөмжлөл ==== * 2019 он: Азийн соёл, урлагийн шагнал — авьяасаа хандивласан сайн дурын эмчилгээний салбар * 2018 он: БНСУ-ын энтертайнмент шагнал — Солонгосын эмнэлгийн аялал жуулчлалын өвчтөн татан оролцуулах гавьяаны шагнал * 2014 он: Орон нутгийн засаг захиргааны тэргүүний өргөмжлөл * 2012 он: Орон нутгийн засаг захиргааны тэргүүний өргөмжлөл * 2007 он: Сөүл Бэк эмнэлгийн QI дээд шагнал * 2006 он·2007 он: Сөүл Бэк эмнэлгийн эмнэлгийн бүртгэлийн өргөмжлөл == Үзлэг, эмчилгээний чиглэл == * Смайл ЛАСИК (SMILE LASIK) * ЛАСИК * ЛАСЕК * Нүдний дотоод линз суулгах мэс засал (ICL) * Катарактын мэс засал * Ойрын хараа засах эмчилгээ * Нүд хуурайших хам шинжийн эмчилгээ == Гадаад өвчтөний үйлчилгээ == Ганнам Смайл нүдний эмнэлэг нь Өмнөд Солонгосын Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын яаманд гадаад өвчтөн татан авах эрх бүхий эмнэлгийн байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд монгол хэл дээрх тусгай вэбсайт (smile-i.com)-ыг ажиллуулдаг. Гол үйлчилгээ үзүүлдэг улс орнууд нь [[Монгол]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] зэрэг юм. == Байршил == * Хаяг: Сөүл хот, Сочо дүүрэг, Ганнам өргөн чөлөө 405, Тунъён барилгын 4 болон 6 дугаар давхар * Ойролцоох метроны буудал: Ганнам буудал == Гадаад холбоос == * [https://www.smile-i.co.kr Ганнам Смайл нүдний эмнэлгийн албан ёсны вэбсайт (солонгос хэл)] * [https://smile-i.com Ганнам Смайл нүдний эмнэлгийн монгол хэл дээрх вэбсайт] == Эшлэл == <references /> 5c3fcws3qicjy9l1wrs7z1l5knk6pqs 1 146401 856579 2026-05-18T03:31:48Z Koreanniceguy 104683 /* Орчуулгын хяналт, засвар хүсэх тухай */ шинэ хэсэг 856579 wikitext text/x-wiki == Орчуулгын хяналт, засвар хүсэх тухай == Энэхүү өгүүллийг Солонгос Википедиагийн “[[:ko:강남스마일안과의원|강남스마일안과의원]]” өгүүллээс монгол хэл рүү орчуулан үүсгэсэн болно. Орчуулга, нэр томьёо, эх сурвалж, ангилал зэрэгт засвар шаардлагатай байж болох тул бусад хэрэглэгчдийн санал, хяналт, засварыг хүсэж байна. Агуулгыг төвийг сахисан, нэвтэрхий толь бичгийн хэв маягаар сайжруулахад хамтран оролцоно уу. [[Хэрэглэгч:Koreanniceguy|Koreanniceguy]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koreanniceguy|яриа]]) 03:31, 18 Тавдугаар сар 2026 (UTC) 992nm9hvo7yn3xcrysvmxtd128qxbql 0 146402 856584 2026-05-18T04:48:46Z ~2026-29813-66 104685 Хэу 856584 wikitext text/x-wiki Нигга бой блак гэй ниггэр сака балл c5uejd3e11iyvycmgrlty6xr92u4ogw 0 146403 856607 2026-05-18T10:18:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Лиан Вэньфэн''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 梁文锋, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Liáng Wénfēng''; 1985 онд Хятадын Гуандун мужийн Учуань хотын ойролцоох тосгонд төрсөн) — [[Хятад|хятадын]] ажил хэрэгч хүн. Тэрээр хөрөнгө оруулалтын "High-Flyer" сангийн хамтран эзэмшигч бөгөөд "[[DeepSeek]]" хи..." 856607 wikitext text/x-wiki '''Лиан Вэньфэн''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 梁文锋, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Liáng Wénfēng''; 1985 онд Хятадын Гуандун мужийн Учуань хотын ойролцоох тосгонд төрсөн) — [[Хятад|хятадын]] ажил хэрэгч хүн. Тэрээр хөрөнгө оруулалтын "High-Flyer" сангийн хамтран эзэмшигч бөгөөд "[[DeepSeek]]" хиймэл оюун ухаан боловсруулах компани уусгэн байгуулагч. [[Форбс (сэтгүүл)|Forbes]] [[Форбс (сэтгүүл)|сэтгүүлээс]] 2025 онд түүний хөрөнгийг $11,5 тэрбум болсон гэж үзсэн байна. == Намтар == Лиан Вэньфэн 1985 онд Хятадын [[Гуандун муж|Гуандун мужийн]] Учуань хотын ойролцоох Милилин тосгонд төрсөн байна. Түүний эцэг эх, өвөө нар нь бага сургуулийн багш нар байсан. Тэрээр Учуань хотын 1-р дунд сургуульд сурдаг байжээ. Дунд сургуулийн багшийнх нь хэлснээр Лиан хичээнгүй сурагч байсан бөгөөд математикийн хичээлдээ сайн, комикс унших дуртай байжээ. Тэрээр 2002 онд ахлах сургуулиа төгсөөд Жэжянгийн элсэлтийн шалгалтанд хамгийн өндөр оноо аваад Жэжянгийн Их Сургуульд элсэн орсон байна. 2008 оны санхүүгийн хямралын үеэр Лиан ангийнхантайгаа хамт санхүүгийн зах зээлтэй холбоотой мэдээлэл цуглуулах баг байгуулжээ. Тэрээр мөн машин сургалт болон бусад технологийг ашиглан цахим арилжааг судлах багийг удирджээ. 2010 онд төгсөөд бакалаврын зэрэг хамгаалж, дараа нь компьютерийн шинжлэх ухааны магистрын диссертацаа хамгаалсан ажээ. Төгссөнийхөө дараа Лян Сычуань мужийн Чэнду хотод хямдхан байранд нүүж, тэндээ хиймэл оюун ухааныг янз бүрийн салбарт ашиглах аргуудыг туршиж үзсэн. Эдгээр ажлууд нь бүтэлгүйтсэн боловч тэрээр хиймэл оюун ухааныг санхүүгийн салбарт ашиглахыг оролдсон. 2013 онд Лиан хиймэл оюун ухааныг цахим арилжаатай нэгтгэхийг оролдож, Жэжянгийн их сургуулийн төгсөгч Сюй Жинтэй хамтран "Hangzhou Yakebi Investment Management Co Ltd" компанийг байгуулсан. 2015 онд тэд өнөөгийн Zhejiang Jiuzhang Asset Management Co Ltd буюу Hangzhou Huanfang Technology Co Ltd компанийг хамтран байгуулсан байна. 2016 оны 2-р сард Лиан инженерийн ангийнхаа хоёр найз нарын хамт "Ningbo High-Flyer" цахим хөрөнгө оруулалтын менежментийн түншлэл (Хязгаарлагдмал түншлэл)-ийг үүсгэн байгуулсан. Баг нь хөрөнгө оруулалт хийхдээ математик болон хиймэл оюун ухаанд тулгуурладаг байв. Эхлэн байгуулагдсан бизнесийн соёлын ихэнх хэсгийг хуучин ажилтнууд нь "геек", "хачин" гэж тодорхойлсон бөгөөд энэ нь Хятадын томоохон технологийн компаниудад одоо байгаа соёлтой зөрчилддөг гэж үздэг байв. 2019 онд Лиан хиймэл оюун ухааны алгоритм болон түүний үндсэн хэрэглээний судалгаанд зориулагдсан High-Flyer хиймэл оюун ухааныг үүсгэн байгуулсан. Энэ үед High-Flyer нь 10 тэрбум гаруй юанийн хөрөнгөтэй байсан. 2023 онд сангийн нөөцийн суурин дээр Лиан "DeepSeek" компанийг байгуулжээ. == Төрийн анхаарал == 2025 оны 1-р сарын 20-нд Лианыг Бээжинд Хятадын Ерөнхий сайд [[Ли Цян|Ли Цяны]] зохион байгуулсан Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёл, эрүүл мэнд, спортын салбарын мэргэжилтнүүд, бизнес эрхлэгчид болон төлөөлөгчдийн симпозиумд (专家、企业家和教科文卫体等领域代表座谈会) урьсан байна. Салбарын мэргэжилтэн гэж тооцогддог Лиан Вэньфэныг 2024 оны Хятадын Засгийн газрын жилийн ажлын тайлангийн төслийн талаар санал, зөвлөмж өгөхийг хүссэн байна. 2025 оны 2-р сарын 17-нд Лианыг Хятадын хэд хэдэн дээд түвшний хувийн хэвшлийн компаниудын удирдлагуудын хамт Бээжингийн Ардын Их Хурлын Танхимд Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпиний]] зохион байгуулсан Хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжүүдийн симпозиумд (民营企业座谈会) урьж оролцуулжээ. == Амжилтууд == Лиан Вэньфэн 2025 оны 8-р сараас хойш Time сэтгүүлийн хиймэл оюун ухааны салбарын хамгийн нөлөө бүхий 100 хүний ​​нэгээр нэрлэгджээ. Мөн 8-р сараас хойш тэрээр Fortune сэтгүүлийн бизнесийн салбарын хамгийн нөлөө бүхий 100 хүний ​​нэгээр тодоржээ. 2025 оны 11-р сараас хойш тэрээр Хятадын хамгийн баян 100 хүний ​​жагсаалатад ороод байна. avv0exhwtxif0qzjaf3r253x4hfj9mk 856608 856607 2026-05-18T10:21:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 856608 wikitext text/x-wiki '''Лиан Вэньфэн''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 梁文锋, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Liáng Wénfēng''; 1985 онд Хятадын [[Гуандун муж|Гуандун мужийн]] Учуань хотын ойролцоох тосгонд төрсөн) — [[Хятад|хятадын]] ажил хэрэгч хүн. Тэрээр хөрөнгө оруулалтын "High-Flyer" сангийн хамтран эзэмшигч бөгөөд "[[DeepSeek]]" хиймэл оюун ухаан боловсруулах компани уусгэн байгуулагч. [[Форбс (сэтгүүл)|Forbes]] [[Форбс (сэтгүүл)|сэтгүүлээс]] 2025 онд түүний хөрөнгийг $11,5 тэрбум болсон гэж үзсэн байна. == Намтар == Лиан Вэньфэн 1985 онд Хятадын зүүн өмнөд хэгийн [[Гуандун муж|Гуандун мужийн]] Учуань хотын ойролцоох Милилин тосгонд төрсөн байна. Түүний эцэг эх, өвөө нар нь бага сургуулийн багш нар байсан. Тэрээр Учуань хотын 1-р дунд сургуульд сурдаг байжээ. Дунд сургуулийн багшийнх нь хэлснээр Лиан хичээнгүй сурагч байсан бөгөөд математикийн хичээлдээ сайн, комикс унших дуртай байжээ. Тэрээр 2002 онд ахлах сургуулиа төгсөөд Жэжянгийн элсэлтийн шалгалтанд хамгийн өндөр оноо аваад Жэжянгийн Их Сургуульд элсэн орсон байна. 2008 оны санхүүгийн хямралын үеэр Лиан ангийнхантайгаа хамт санхүүгийн зах зээлтэй холбоотой мэдээлэл цуглуулах баг байгуулжээ. Тэрээр мөн машин сургалт болон бусад технологийг ашиглан цахим арилжааг судлах багийг удирджээ. 2010 онд төгсөөд бакалаврын зэрэг хамгаалж, дараа нь компьютерийн шинжлэх ухааны магистрын диссертацаа хамгаалсан ажээ. Төгссөнийхөө дараа Лян Сычуань мужийн Чэнду хотод хямдхан байранд нүүж, тэндээ хиймэл оюун ухааныг янз бүрийн салбарт ашиглах аргуудыг туршиж үзсэн. Эдгээр ажлууд нь бүтэлгүйтсэн боловч тэрээр хиймэл оюун ухааныг санхүүгийн салбарт ашиглахыг оролдсон. 2013 онд Лиан хиймэл оюун ухааныг цахим арилжаатай нэгтгэхийг оролдож, Жэжянгийн их сургуулийн төгсөгч Сюй Жинтэй хамтран "Hangzhou Yakebi Investment Management Co Ltd" компанийг байгуулсан. 2015 онд тэд өнөөгийн Zhejiang Jiuzhang Asset Management Co Ltd буюу Hangzhou Huanfang Technology Co Ltd компанийг хамтран байгуулсан байна. 2016 оны 2-р сард Лиан инженерийн ангийнхаа хоёр найз нарын хамт "Ningbo High-Flyer" цахим хөрөнгө оруулалтын менежментийн түншлэл (Хязгаарлагдмал түншлэл)-ийг үүсгэн байгуулсан. Баг нь хөрөнгө оруулалт хийхдээ математик болон хиймэл оюун ухаанд тулгуурладаг байв. Эхлэн байгуулагдсан бизнесийн соёлын ихэнх хэсгийг хуучин ажилтнууд нь "геек", "хачин" гэж тодорхойлсон бөгөөд энэ нь Хятадын томоохон технологийн компаниудад одоо байгаа соёлтой зөрчилддөг гэж үздэг байв. 2019 онд Лиан [[Хиймэл оюун|хиймэл оюуны]] алгоритм болон түүний үндсэн хэрэглээний судалгаанд зориулагдсан High-Flyer хиймэл оюун ухааныг үүсгэн байгуулсан. Энэ үед High-Flyer нь 10 тэрбум гаруй юанийн хөрөнгөтэй байсан. 2023 онд сангийн нөөцийн суурин дээр Лиан "DeepSeek" компанийг байгуулжээ. == Төрийн анхаарал == 2025 оны 1-р сарын 20-нд Лианыг Бээжинд Хятадын Ерөнхий сайд [[Ли Цян|Ли Цяны]] зохион байгуулсан Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёл, эрүүл мэнд, спортын салбарын мэргэжилтнүүд, бизнес эрхлэгчид болон төлөөлөгчдийн симпозиумд (专家、企业家和教科文卫体等领域代表座谈会) урьсан байна. Салбарын мэргэжилтэн гэж тооцогддог Лиан Вэньфэныг 2024 оны Хятадын Засгийн газрын жилийн ажлын тайлангийн төслийн талаар санал, зөвлөмж өгөхийг хүссэн байна. 2025 оны 2-р сарын 17-нд Лианыг Хятадын хэд хэдэн дээд түвшний хувийн хэвшлийн компаниудын удирдлагуудын хамт Бээжингийн Ардын Их Хурлын Танхимд Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпиний]] зохион байгуулсан Хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжүүдийн симпозиумд (民营企业座谈会) урьж оролцуулжээ. == Амжилтууд == Лиан Вэньфэн 2025 оны 8-р сараас хойш Time сэтгүүлийн хиймэл оюун ухааны салбарын хамгийн нөлөө бүхий 100 хүний ​​нэгээр нэрлэгджээ. Мөн 8-р сараас хойш тэрээр Fortune сэтгүүлийн бизнесийн салбарын хамгийн нөлөө бүхий 100 хүний ​​нэгээр тодоржээ. 2025 оны 11-р сараас хойш тэрээр Хятадын хамгийн баян 100 хүний ​​жагсаалатад ороод байна. e2g2x46pzapqh9t5q04oozgc6dghpu0 856630 856608 2026-05-18T11:58:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 856630 wikitext text/x-wiki '''Лиан Вэньфэн''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 梁文锋, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Liáng Wénfēng''; 1985 онд Хятадын [[Гуандун муж|Гуандун мужийн]] Учуань хотын ойролцоох тосгонд төрсөн) — [[Хятад|хятадын]] ажил хэрэгч хүн. Тэрээр хөрөнгө оруулалтын "High-Flyer" сангийн хамтран эзэмшигч бөгөөд "[[DeepSeek]]" хиймэл оюун ухаан боловсруулах компани уусгэн байгуулагч. [[Форбс (сэтгүүл)|Forbes]] [[Форбс (сэтгүүл)|сэтгүүлээс]] 2025 онд түүний хөрөнгийг $11,5 тэрбум болсон гэж үзсэн байна. == Намтар == Лиан Вэньфэн 1985 онд Хятадын зүүн өмнөд хэгийн [[Гуандун муж|Гуандун мужийн]] Учуань хотын ойролцоох Милилин тосгонд төрсөн байна. Түүний эцэг эх, өвөө нар нь бага сургуулийн багш нар байсан. Тэрээр Учуань хотын 1-р дунд сургуульд сурдаг байжээ. Дунд сургуулийн багшийнх нь хэлснээр Лиан хичээнгүй сурагч байсан бөгөөд математикийн хичээлдээ сайн, комикс унших дуртай байжээ. Тэрээр 2002 онд ахлах сургуулиа төгсөөд [[Жөжян муж|Жөжян мужийн]] элсэлтийн шалгалтанд хамгийн өндөр оноо аваад [[Жөжяны Их Сургууль|Жөжяны Их Сургуульд]] элсэн орсон байна. 2008 оны санхүүгийн хямралын үеэр Лиан ангийнхантайгаа хамт санхүүгийн зах зээлтэй холбоотой мэдээлэл цуглуулах баг байгуулжээ. Тэрээр мөн машин сургалт болон бусад технологийг ашиглан цахим арилжааг судлах багийг удирджээ. 2010 онд төгсөөд бакалаврын зэрэг хамгаалж, дараа нь компьютерийн шинжлэх ухааны магистрын диссертацаа хамгаалсан ажээ. Төгссөнийхөө дараа Лян Сычуань мужийн Чэнду хотод хямдхан байранд нүүж, тэндээ хиймэл оюун ухааныг янз бүрийн салбарт ашиглах аргуудыг туршиж үзсэн. Эдгээр ажлууд нь бүтэлгүйтсэн боловч тэрээр хиймэл оюун ухааныг санхүүгийн салбарт ашиглахыг оролдсон. 2013 онд Лиан хиймэл оюун ухааныг цахим арилжаатай нэгтгэхийг оролдож, Жэжянгийн их сургуулийн төгсөгч Сюй Жинтэй хамтран "Hangzhou Yakebi Investment Management Co Ltd" компанийг байгуулсан. 2015 онд тэд өнөөгийн Zhejiang Jiuzhang Asset Management Co Ltd буюу Hangzhou Huanfang Technology Co Ltd компанийг хамтран байгуулсан байна. 2016 оны 2-р сард Лиан инженерийн ангийнхаа хоёр найз нарын хамт "Ningbo High-Flyer" цахим хөрөнгө оруулалтын менежментийн түншлэл (Хязгаарлагдмал түншлэл)-ийг үүсгэн байгуулсан. Баг нь хөрөнгө оруулалт хийхдээ математик болон хиймэл оюун ухаанд тулгуурладаг байв. Эхлэн байгуулагдсан бизнесийн соёлын ихэнх хэсгийг хуучин ажилтнууд нь "геек", "хачин" гэж тодорхойлсон бөгөөд энэ нь Хятадын томоохон технологийн компаниудад одоо байгаа соёлтой зөрчилддөг гэж үздэг байв. 2019 онд Лиан [[Хиймэл оюун|хиймэл оюуны]] алгоритм болон түүний үндсэн хэрэглээний судалгаанд зориулагдсан High-Flyer хиймэл оюун ухааныг үүсгэн байгуулсан. Энэ үед High-Flyer нь 10 тэрбум гаруй юанийн хөрөнгөтэй байсан. 2023 онд сангийн нөөцийн суурин дээр Лиан "DeepSeek" компанийг байгуулжээ. == Төрийн анхаарал == 2025 оны 1-р сарын 20-нд Лианыг Бээжинд Хятадын Ерөнхий сайд [[Ли Цян|Ли Цяны]] зохион байгуулсан Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёл, эрүүл мэнд, спортын салбарын мэргэжилтнүүд, бизнес эрхлэгчид болон төлөөлөгчдийн симпозиумд (专家、企业家和教科文卫体等领域代表座谈会) урьсан байна. Салбарын мэргэжилтэн гэж тооцогддог Лиан Вэньфэныг 2024 оны Хятадын Засгийн газрын жилийн ажлын тайлангийн төслийн талаар санал, зөвлөмж өгөхийг хүссэн байна. 2025 оны 2-р сарын 17-нд Лианыг Хятадын хэд хэдэн дээд түвшний хувийн хэвшлийн компаниудын удирдлагуудын хамт Бээжингийн Ардын Их Хурлын Танхимд Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпиний]] зохион байгуулсан Хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжүүдийн симпозиумд (民营企业座谈会) урьж оролцуулжээ. == Амжилтууд == Лиан Вэньфэн 2025 оны 8-р сараас хойш [[Time (сэтгүүл)|Time сэтгүүлийн]] хиймэл оюун ухааны салбарын хамгийн нөлөө бүхий 100 хүний ​​нэгээр нэрлэгджээ. Мөн 8-р сараас хойш тэрээр [[Fortune (сэтгүүл)|Fortune сэтгүүлийн]] бизнесийн салбарын хамгийн нөлөө бүхий 100 хүний ​​нэгээр тодоржээ. 2025 оны 11-р сараас хойш тэрээр Хятадын хамгийн баян 100 хүний ​​жагсаалатад ороод байна. 7cw4lrb43l483xux7j9zvi2689eg32t 0 146404 856618 2026-05-18T11:37:12Z HorseBro the hemionus 100126 [[Галдан бошигт хаан]] руу чиглүүлэгдлээ 856618 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Галдан бошигт хаан]] 3uofxmgjwxec23wavr6eoxfueqx3hfx 0 146405 856619 2026-05-18T11:37:42Z HorseBro the hemionus 100126 [[Галдан бошигт хаан]] руу чиглүүлэгдлээ 856619 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Галдан бошигт хаан]] 3uofxmgjwxec23wavr6eoxfueqx3hfx 0 146406 856620 2026-05-18T11:38:09Z HorseBro the hemionus 100126 [[Галдан бошигт хаан]] руу чиглүүлэгдлээ 856620 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Галдан бошигт хаан]] 3uofxmgjwxec23wavr6eoxfueqx3hfx