Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3987 856734 855341 2026-05-19T13:32:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 856734 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Инфобокс төрийн дуулал | title = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠲᠥᠷᠦ ᠶ᠋ᠢᠨ<br/>ᠳᠠᠭᠤᠯᠠᠯ}} | transcription = {{Transliteration|mn|italic=no|Монгол Улсын Төрийн дуулал}} | image = National Anthem of Mongolia original lyrics - decree.jpg | image_size = | caption = 1950 оны зарлигийн эх үг | prefix = төрийн | country = Монгол | alt_title = {{lang|mn|[[БНМАУ]]-ын сүлд дуулал}} | mn_alt_title = | author = [[Цэндийн Дамдинсүрэн]]<ref name="linguamongolia" /> | lyrics_date = | composer = [[Билэгийн Дамдинсүрэн]], [[Лувсанжамбын Мөрдорж]]<ref name="linguamongolia" /> | music_date = | adopted = {{start date and age|1950|04|26}} | until = | sound = | sound_title = Албан ёсны хөгжмийн найруулга }} [[Зураг:Mongolian anthem monument.JPG|thumb|210px|[[Улаанбаатар]]т босгосон төрийн дууллын нот бичээст хөшөө]] Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдгийн нэг болох '''[[Монгол улс|Монгол Улс]]ын [[төрийн дуулал]]''' 1950 онд батлагджээ. [[Цэндийн Дамдинсүрэн]]гийн шүлэгт [[Билэгийн Дамдинсүрэн]], [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] нар аяыг нь зохиосон энэхүү төрийн дууллын үгэнд сүүлд 2006 онд нэмж засвар оруулсан юм. ==Түүх== 1950 оныг хүртэл Монгол Улсад албан ёсны төрийн дуулал байгаагүй юм. Төстэй үүрэг бүхий дуу хэд байсан гэдэг. "Эртний сайхан" дууг хуучцуул "[[Чингис]]ийн төрийн сүлд дуулал" хэмээн ихэд хүндэтгэж байжээ. 1930-аад оны үеэс дуулахаа больж мартагдаж байсан энэ дууг 1935 онд алдарт дуучин [[Магсаржавын Дугаржав]] уртын дууны түүвэр номд оруулснаар дууны үг нь хадгалагдан үлджээ. Мөн МУГЖ, алдарт уртын дууч [[Жигзавын Дорждагва]] 1970 онд хэвлүүлсэн "Уртын дуу"-ны түүвэр номдоо "Эртний сайхан" дууны үгийг тухайн үеийн үзэл суртлын нөхцөл байдалд зохицуулан өөрчилжээ. Английн цэрэг Төвөдөд цөмрөн ороход [[13-р Далай лам]] Түвдэнжамц дайжиж 1904 онд Монгол оронд залран ирж жил гаруй (1906 он хүртэл) байх үеэр энэхүү дууны төгсгөлд "Банчин далай ламдаа бараа болон жаргая" гэж нэмж дуулдаг болсон байна. 1911 онд Богд Жавзандамба хутагтыг хаан ширээнд заларсны дараа энэхүү дуунд "Хаан эзэн Богдын хамт бүгдээрээ жаргая" хэмээн түрдэг болжээ. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үед "Зуун лангийн жороо луус" дууны суурь дээр [[Богд хаан|Богд хааны]] хүсэлтээр Чехийн хөгжмийн зохиолч [[Андрей Кадлец]] ажиллаж төрийн сүлд дуулал анх зохиож байжээ. Хэдийгээр төрийн сүлд дуулал хэмээн албан ёсоор цоллоогүй боловч 1921 оны ардын хувьсгалын дараах үеэс эхлэн дуулагдаж, хэрэглэгдэж 20-р зууны дунд үед хүрч ирсэн дуу бол “Монгол интернационал” (1922 оны үе) хэмээх дуу юм. Шинэ цагийн Монголын утга зохиолыг үндэслэгчдийн нэг [[Сономбалжирын Буяннэмэх]]ийн үг, ая болох энэ дууг монголчуудын нэгэн үеийнхэн төрийн дууллын хэмжээнд хүндэтгэн дуулж байжээ. Түүхийн баримтаас үзвэл төрийн шинэ дууллын шүлэг зохиох, түүний сонгон шалгаруулалтын ажил 1945 оны үеэс эхлэж байжээ. Тухайн үеийн урлагийн хэрэг эрхлэх газраас “Монгол улсын шинэ дууллын үгийг зохиох хаалттай уралдааны дүрэм”-ийг гаргаж шүлгийн агуулга, хэлбэрийн хувьд тусгай заалт, чиг хандлагыг өгчээ. Шүлгийн уралдаанд 1945 оны 12-р сарын 31 гэсэн хугацаа тогтоож өгсөн хэдий боловч бүтээлүүд нь 1946 оны 4-р сар хүртэл ирсээр байсан ба энэхүү шүлгийн уралдаанд [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]], Ц.Цэдэнжав, Д.Даржаа, [[Чадраабалын Лодойдамба|Ч.Лодойдамба]], Тойвгоо, Нацагдорж, Л.Дүгэрсүрэн, Д.Цэдэн, [[Дашзэвэгийн Сэнгээ|Д. Сэнгээ]], Г.Чүлтэм, Наваандоо, Цэрэнжав зэрэг зохиолч, яруу найрагчид оролцжээ. Харин бэлэн болсон шүлгүүдэд нь Б. Дамдинсүрэн, Лха. Дорж, Ж. Дорждагва, [[Лувсанжамбын Мөрдорж|Л.Мөрдорж]], [[Дагвын Лувсаншарав|Д. Лувсаншарав]], [[Гомбодоржийн Жамъян|Г. Жамъян]] нар ая зохиож оролцсон нь 1949 оны эхээр бэлэн болов. Шинэ төрийн дуулал шалгаруулах ажилд маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] өөрийн биеэр оролцон ая, дууны олон хувилбараар харьцуулан сонсож байжээ. Ингээд “Хад” гэх нууц нэрээр оролцсон Б.Дамдинсүрэнгийн зохиосон аялгууны эхний хэсгийг “Бор шувуу” хэмээх нэртэй Л.Мөрдоржийн дууны төгсгөлийн хэсэгтэй нийлүүлсэн хувилбарыг сонгон авч симфони найрал хөгжим, цэргийн үлээвэр найрал хөгжим, найрал дуу, эрэгтэй чуулга, эрэгтэй гурвал, гоцлол зэрэг байдлаар олон удаа сонссоны эцэст баталж Улсын Бага Хурлын зарлиг гаргажээ. '''БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН БАГА ХУРЛЫН ТЭРГҮҮЛЭГЧДИЙН ЗАРЛИГ''' {{Quote| Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын шинэ сүлд дууллыг батлах тухай. Ардын хувьсгалын жилүүдэд БНМАУ-ын байдалд гаргасан хувьсгалт өөрчлөлтүүдийг харгалзаж, Улсын бага хурлын тэргүүлэгчдээс ТОГТООХ нь: 1.     Үгийг Ц.Дамдинсүрэн зохиож, хөгжмийг Л.Мөрдорж, Б.Дамдинсүрэн нар оруулсан Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын шинэ сүлд дууллыг баталсугай. 2.     Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын шинэ сүлд дууллыг 1950 оны 5 дугаар сарын 1-нээс эхлэн улс даяар дуулж хэрэглэсүгэй.   Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд|Бумцэнд]] Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга Баяр 1950 оны 4-р сарын 26-ны өдөр Улаанбаатар хот. }} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1960 оны үндсэн хууль]]д тохируулж 1961 онд сүлд дууллын үгийг [[Цэвэгмидийн Гайтав]], [[Чойжилын Чимид|Чойжилын Чимэд]] нарын зохиосноор сольж байв. Улс төрийн байгуулал өөрчлөгдөж «[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]»-аас зүгээр «Монгол Улс» нэртэй болсон [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хууль]], 1994 оны '''«Төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай хууль»'''-д төрийн дууллын тухай заасан нь Монгол улсын хуульд анх удаа төрийн дууллын тухай бичсэн тохиолдол болжээ. Тус хуульд хаана, хэзээ эгшиглүүлэх, хэрхэн хүндэтгэхийг тодорхой заасан юм. Тэр ташрамд 1961 оны үгийг 1950 оны үг рүү буцааж, хүний нэртэй хоёрдугаар бадгийг нь хасаж, хоёр бадаг, дахилтын хамт авчээ. [[2006]] онд [[Их Монгол Улс]]ын 800 жилийн ойг угтан зургаан зохиолчийг дайчлан үгийг хэсэгчлэн өөрчилсөн. Ажвал харийн дарлалаас мултарсан шинэ тулгар улсынх гэхээргүй, харин өв соёл, буурал түүхээр арвин улс юм гэмээр болгон засчээ. == Үг == {| cellpadding=6 |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | '''2006 оноос хойш (Ц. Дамдинсүрэн)''' :Дархан манай тусгаар улс :Даяар Монголын ариун голомт :Далай их дээдсийн гэгээн үйлс :Дандаа энхжин үүрд мөнхөжнө ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эвээ бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий л чадлаараа ::Хайртай Монгол орноо мандуулъя :Өндөр төрийн минь сүлд ивээж :Өргөн түмний минь заяа түшиж :Үндэс язгуур, хэл соёлоо :Үрийн үрдээ өвлөн бадраая ::Эрэлхэг Монголын золтой ардууд ::Эрх чөлөө жаргалыг эдлэв ::Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур ::Жавхлант манай орон мандтугай | '''1991—2006 он (Ц. Дамдинсүрэн)''' :Дархан манай хувьсгалт улс :Даяар Монголын ариун голомт :Дайсны хөлд хэзээ ч орохгүй :Дандаа энхжин үүрд мөнхөжнө ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий л чадлаараа ::Хайртай Монгол орноо мандуулъя :Зоригт Монголын золтой ардууд :Зовлонг тонилгож, жаргалыг эдлэв :Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур :Жавхлант манай орон мандтугай ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий л чадлаараа ::Хайртай Монгол орноо мандуулъя |} {| cellpadding=6 |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | '''1961—1991 он (Ц. Гайтав, Ч. Чимид)''' :Урьдын бэрх дарлалыг устгаж :Ардын эрх жаргалыг тогтоож :Бүх нийтийн зоригийг илтгэсэн :Бүгд Найрамдах Улсаа байгуулсан ::Сайхан Монголын цэлгэр орон ::Саруул хөгжлийн дэлгэр гүрэн ::Үеийн үед энхжин бадартугай ::Үүрдийн үүрд батжин мандтугай :Ачит нам алсыг гийгүүлж :Хүчит түмэн улсыг хөгжүүлж :Бууршгүй зүтгэл дүүрэн хөвчилсөн :Цуцашгүй тэмцэл түүхийг товчилсон ::Сайхан Монголын цэлгэр орон ::Саруул хөгжлийн дэлгэр гүрэн ::Үеийн үед энхжин бадартугай ::Үүрдийн үүрд батжин мандтугай :Зөвлөлт оронтой заяа холбож :Дэвшилт олонтой санаа нийлж :Хандах зүгийг бахтай барьсан :Мандах коммунизмыг цогтой зорьсон ::Сайхан Монголын цэлгэр орон ::Саруул хөгжлийн дэлгэр гүрэн ::Үеийн үед энхжин бадартугай ::Үүрдийн үүрд батжин мандтугай | '''1950—1961 он (Ц. Дамдинсүрэн)''' :Дархан манай хувьсгалт улс :Даяар монголын ариун голомт :Дайсны хөлд хэзээ ч орохгүй :Дандаа энхжиж үүрд мөнхөжнө. ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий чадлаар ::Хайрт Монгол орноо мандуулья. :Ачит Ленин Сталины заасан :Ардын чөлөө, жаргалын замаар :Агуу Монгол орноо удирдсан :Ачит Сүхбаатар, Чойбалсан. ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий чадлаар ::Хайрт Монгол орноо мандуулья. :Зоригт Монголын золтой ардууд :Зовлонг тонилгож, жаргалыг эдлэв. :Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур :Жавхлант манай орон мандтугай. ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий чадлаар ::Хайрт Монгол орноо мандуулья. |} == Хавсралт == === Зүүлт, тайлбар === {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * archive.org. [http://www.archive.org/details/Mongolia-NationalAnthem «Монгол улсын төрийн дуулал»] {{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}} [[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Төрийн дуулал]] [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг|Дуулал]] [[Ангилал:Билэгийн Дамдинсүрэн]] [[Ангилал:Цэндийн Дамдинсүрэн]] [[Ангилал:Лувсанжамбын Мөрдорж]] [[Ангилал:1950 оны дуу]] ol5brkucao84l4npwdx4otd6nf5mkhj 0 4681 856726 856720 2026-05-19T12:26:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 856726 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол УлсТөв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 2 659 985 || 83.8 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 120 999 || 3.8 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 83 719 || 2.6 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 63 775 || 2.0 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.4 % |- |[[Захчин]] |37 407 |1.2 % |- |[[Дарьганга]] |36 419 |1.0 % |- | Монголын харьяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 92 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 1s58a2s3q6iywtl862j59ds46wz87zn 856777 856726 2026-05-20T08:18:18Z ~2026-30395-05 104753 Хүн ам 856777 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол УлсТөв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 91 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 110 999 || 3.1 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 68 719 || 1.9 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 57 775 || 1.6 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 |0.7 % |- | Монголын харьяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,6 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 92 хувь [[Монголчууд|Халх үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 8ceshu0f3vt30f1fkvlrupd860j48ah 856786 856777 2026-05-20T10:07:52Z Megzer 20491 [[Special:Contributions/~2026-30395-05|~2026-30395-05]] ([[User talk:~2026-30395-05|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/856777|856777]] засварыг цуцлах 856786 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол УлсТөв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 2 659 985 || 83.8 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 120 999 || 3.8 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 83 719 || 2.6 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 63 775 || 2.0 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.4 % |- |[[Захчин]] |37 407 |1.2 % |- |[[Дарьганга]] |36 419 |1.0 % |- | Монголын харьяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 92 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 1s58a2s3q6iywtl862j59ds46wz87zn 856787 856786 2026-05-20T10:10:39Z Megzer 20491 856787 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳83.8 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол УлсТөв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 2 659 985 || 83.8 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 120 999 || 3.8 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 83 719 || 2.6 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 63 775 || 2.0 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.4 % |- |[[Захчин]] |37 407 |1.2 % |- |[[Дарьганга]] |36 419 |1.0 % |- | Монголын харьяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 92 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] m8pfspu5bqkma3w8xzbt0uabjeqffj9 0 5806 856729 856701 2026-05-19T13:14:03Z ~2026-30192-05 104721 856729 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongolian wrestler (1941–2018)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Жигжидийн Мөнхбат | image = | nationality = Монгол | birth_date = {{Birth date|1941|6|1}} | birth_place = [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]], [[Төв аймаг]], Монгол | death_date = {{Death date and age|2018|4|9|1941|6|1}} | country = Монгол | sport = [[Бөх]] | event = [[Чөлөөт бөх]], [[Үндэсний бөх]] | module2 = {{Инфобокс Бөх | child = yes | state_title = Хөдөлмөрийн баатар (1994) | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1966 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1965 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1963 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1961 | түрүүлсэн = '''6''' (1963, 1964, 1965, 1966, 1967,1974) | үзүүрлэсэн = '''4''' (1972, 1975, 1978, 1980) | шөвгөрсөн = 23 | цагаансартүрүү = '''6''' (1963, 1964, 1968, 1973, 1976, 1981) | цагаансарүзүүр = '''4''' (1966, 1974, 1975, 1978) }} | medaltemplates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальТэмцээн | [[Бөх Зуны Олимпод|Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1968 оны Зуны Олимп|1968 Мехико]] | [[Бөх 1968 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 87 кг|87&nbsp;кг]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальХүрэл | [[1967 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1967 Шинэ Дели]] | 87&nbsp;кг }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | 1973 Улаанбаатар | 90 кг}} }} '''Жигжидийн Мөнхбат''' (* [[1941 он]]ы [[6 сарын 1]]-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант суманд]] төрсөн- [[2018 он]]ы [[4 сарын 9|4 сарын 9-нд]] [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь [[Монгол]] Улсын [[гавьяат тамирчин]], [[Хөдөлмөрийн баатар]], [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт тамирчин байсан. == Намтар == Ж.Мөнхбат 1941 оны могой жилийн 6-р сарын 2-нд Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд "Хадан" хошуу гэдэг газар эцэг Чанцал, эх Хажид нарын 11 хүүхдийн 10 дахь хүү болж төржээ. Хүүг төрөөд удаагүй байхад нагац ах Жигжид нь үрчилж авчээ. Эрдэнэсант сумын 7 жилийн дунд сургууль төгсөөд Санхүүгийн Техникум улмаар Эдийн засгийн дээд сургуульд сурсан байна. 1960 онд Санхүүгийн Техникумд сурч байхдаа сумын заан болоод л дараа жил нь 60 жилийн ойгоор шууд [[Улсын заан]] цол хүртэж байжээ. == Чөлөөт бөх == Ж.Мөнхбат Монгол Улсын [[чөлөөт бөх]]ийн тамирчдаас Олимп, Дэлхийн АШТ-ий анхны медалийг эх орондоо авчирсан. [[1967 он|1967 онд]] [[Энэтхэг]] улсын [[Шинэ Дели]] хотноо болсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн бол дараа жил нь [[Мексик]]ийн [[Мехико]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|Зуны Олимп]]ын наадмаас мөнгөн медалиар энгэрээ мялаажээ. {|class = border="1" ! Тойрог ! Өрсөлдөгч ! Улс ! Дүн ! Цаг |- | 1 | Петер Дёринг | Герман | style="background:#90EE90"|Оноогоор ялалт | |- | 2 | Рауль Гарсия | Мексик | style="background:#90EE90"|Цэвэр ялалт | (1:17) |- | 3 | Жан-Мари Шардонне | Швейцар | style="background:#90EE90"|Техникийн цэвэр ялалт | |- | 4 | | | Гоц мөргөсөн |- | 5 | Продан Гаржев | Болгар | style="background:#FFE4B5"|Хайнцал | (12 мин.) |- | 6 | Борис Гуревич | ЗХУ | style="background:#FFE4B5"|Хайнцал | (12 мин.) |- | 7 | Томас Пекхэм | АНУ | style="background:#90EE90"|Оноогоор ялалт | |- |- |} Олимпын тэмцээнд Ж.Мөнхбатын хувьд хүнд нөхцөл байдал үүссэн. Монгол бөх хоёр олимпын, дэлхийн аваргуудтай тэнцэж, бусад өрсөлдөгчөө янз бүрийн аргаар ялж, нийт 5,5 торгуулийн оноо авлаа. Сүүлийн тойрогт тэнцвэл (2 торгуулийн оноотой болно) бол нийлбэр торгуулийн онооныхоо улмаас медальгүй үлдэх байсан. Сүүлийн тойрогт Ж.Мөнхбатын эсрэг 5 торгуулийн оноотой ялагдалгүй АНУ-ын хошой аварга Томас Пекхэм ирэв. АНУ-ын бөх нутагтаа дэлхийн аварга, ДАШТ-ий медальт бөх хоёрыг ялж, байнга дайралт хийдэг, доогуур маш сайн барилддаг, цэвэр ялалтын төлөө зүтгэдэг их хүчтэй хүн байсан. Гэвч монгол бөх доогуур барилдаан бас сайн үзсэн, түүнийг ялж, медальтан боллоо. Тэр мөнгөн медаль алт шиг юм болон Ж.Мөнхбатын даваа бүр нь үр дүнг олон улсын Олимпийн хороо албан ёсоор бүртгэсэн. Түүний хэлснээр тэрээр даваа бүрт ялалт байгуулах гэсэн ганц зорилготой явсан. Ж.Мөнхбат жиндээ дэлхийн шилдэг гурван бөхтэй өрсөлдөж, өндөр амжилт үзүүлсэн: 1966 оны ДАШТ-д 1964 оны Олимпод хамгийн хүчтэй бөх, хүчин төгөлдөр дэлхийн гурван удаагийн аварга Мансур Мехдизадег ялж, 1968 оны Олимпод Борис Гуревич, Продан Гаржев нар олимпын, дэлхийн аваргуудтай тэнцсэн. Ж.Мөнхбат, дэлхийн шатрын олимпиадын аварга Т. Үйтүмэн, дэлхийн аварга Д. Дэмбэрэл нар бол олон улсын их спортод анхны дээд амжилттай монгол хүмүүс юм. == Үндэсний бөх == Ж.Мөнхбат Үндэсний их баяр [[наадам]]д 6 удаа ([[1963]]-[[1967]], [[1974]]) түрүүлсэн. 1963 онд [[Улсын арслан]] У.Мижиддоржийг орхин түрүүлж Улсын арслан цол хүртсэн. 1964, 1965 онуудад [[Чойжилын Бээжин]] аварга, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] нарыг арслан, заан цолтой байхад нь орхин түрүүлж [[Улсын аварга]] цол хүртсэн байна. 1966, 1967 онуудад дархан аварга [[Дарийн Дамдин]], Дархан аварга [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] нарыг орхин түрүүлсэн. 1974 онд [[Дархан аварга]] Х.Баянмөнхийг орхин сүүлчийн удаа түрүүлсэн. Анхны цагаан сарын барилдаанд 1963 онд түрүүлсэн байна. Цагаан сарын барилдаанд нийтдээ 6 удаа түрүүлж бүх бөхчүүдээс 3-т орох амжилт үзүүлжээ. Түүний өмнө [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]], Х.Баянмөнх нар л зогсдог билээ. Улсын их баяр наадамдаа нийт 23 удаа шөвгөрч мөн л 3-т орох амжилт үзүүлсэн билээ. Хамгийн сүүлд 1994 онд 53 насандаа 6 даван шөвгөрч Улсын заан Р.Гансүхэд унасан билээ. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Жигжидийн Мөнхбат<ref>{{cite web | title=Жигжидийн Мөнхбатын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KsS7uhbpVWetYkp84_v | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|6|OoTHB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|0||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1990|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1986|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|6|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|7|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|7|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|8|DD3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|7|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1976|N|512|NGC|||0|Гадаадын тэмцээнд явсан тул барилдаагүй.}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|7|DD2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|8|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NGC|6|BN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1970|N|512|NGC|||0|Олимпын наадамд оролцсон тул барилдаагүй.}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NGC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NL|9|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512|NE|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1962|N|512|NE|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1961|N|512||5|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Гэр бүл== Эхнэр Ө.Тамир. Хүү [[Мөнхбатын Даваажаргал]] /Хакухо/ нь Японы мэргэжлийн сүмогийн [[ёкозүна]] цолтой бөх юм. == Дурсгал== Түүнийг 2018 оны 4-р сарын 9-нд таалал төгсөхөд Спортын ордонд салах ёс гүйцэтгэж талийгаачийн шарилыг “[[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан-Өлгий]]”-д оршуулжээ. Салах ёс гүйцэтгэх ёслолд төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтнүүд, спорт холбоодын удирдлагууд болон үндэсний бөхийн дархан аварга [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]], [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр|Г.Өсөхбаяр]], аварга [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]], [[Гунаажавын Эрхэмбаяр|Г.Эрхэмбаяр]], [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамба]], [[Сүхбаатарын Мөнхбат|С.Мөнхбат]] нар болон монголын ард иргэд энгүй хүчит аваргаа сүүлчийн замд нь үджээ. Ж.Мөнхбатад зориулан төрсөн нутаг Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд 2023 оны 7-р сарын 21-нд цээж баримал гэрэлт хөшөөг нь сүндэрлүүлжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Мөнхбат, Жигжидийн}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Эрдэнэсантын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:2018 онд өнгөрсөн]] 78gkbtyulw81zw7hvzvgdm7neis3z22 856730 856729 2026-05-19T13:18:25Z ~2026-30192-05 104721 856730 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongolian wrestler (1941–2018)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Жигжидийн Мөнхбат | image = | nationality = Монгол | birth_date = {{Birth date|1941|6|1}} | birth_place = [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]], [[Төв аймаг]], Монгол | death_date = {{Death date and age|2018|4|9|1941|6|1}} | country = Монгол | sport = [[Бөх]] | event = [[Чөлөөт бөх]], [[Үндэсний бөх]] | module2 = {{Инфобокс Бөх | child = yes | state_title = Хөдөлмөрийн баатар (1994) | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1966 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1965 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1963 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1961 | түрүүлсэн = '''6''' (1963, 1964, 1965, 1966, 1967,1974) | үзүүрлэсэн = '''4''' (1972, 1975, 1978, 1980) | шөвгөрсөн = 23 | цагаансартүрүү = '''6''' (1963, 1964, 1968, 1973, 1976, 1981) | цагаансарүзүүр = '''4''' (1966, 1974, 1975, 1978) }} | medaltemplates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальТэмцээн | [[Бөх Зуны Олимпод|Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1968 оны Зуны Олимп|1968 Мехико]] | [[Бөх 1968 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 87 кг|87&nbsp;кг]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальХүрэл | [[1967 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1967 Шинэ Дели]] | 87&nbsp;кг }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | 1973 Улаанбаатар | 90 кг}} }} '''Жигжидийн Мөнхбат''' (* [[1941 он]]ы [[6 сарын 1]]-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант суманд]] төрсөн- [[2018 он]]ы [[4 сарын 9|4 сарын 9-нд]] [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь [[Монгол]] Улсын [[гавьяат тамирчин]], [[Хөдөлмөрийн баатар]], [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт тамирчин байсан. == Намтар == Ж.Мөнхбат 1941 оны могой жилийн 6-р сарын 2-нд Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд "Хадан" хошуу гэдэг газар эцэг Чанцал, эх Хажид нарын 11 хүүхдийн 10 дахь хүү болж төржээ. Хүүг төрөөд удаагүй байхад нагац ах Жигжид нь үрчилж авчээ. Эрдэнэсант сумын 7 жилийн дунд сургууль төгсөөд Санхүүгийн Техникум улмаар Эдийн засгийн дээд сургуульд сурсан байна. 1960 онд Санхүүгийн Техникумд сурч байхдаа сумын заан болоод л дараа жил нь 60 жилийн ойгоор шууд [[Улсын заан]] цол хүртэж байжээ. == Чөлөөт бөх == Ж.Мөнхбат Монгол Улсын [[чөлөөт бөх]]ийн тамирчдаас Олимп, Дэлхийн АШТ-ий анхны медалийг эх орондоо авчирсан. [[1967 он|1967 онд]] [[Энэтхэг]] улсын [[Шинэ Дели]] хотноо болсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн бол дараа жил нь [[Мексик]]ийн [[Мехико]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|Зуны Олимп]]ын наадмаас мөнгөн медалиар энгэрээ мялаажээ. {|class = border="1" ! Тойрог ! Өрсөлдөгч ! Улс ! Дүн ! Цаг |- | 1 | Петер Дёринг | Герман | style="background:#90EE90"|Оноогоор ялалт | |- | 2 | Рауль Гарсия | Мексик | style="background:#90EE90"|Цэвэр ялалт | (1:17) |- | 3 | Жан-Мари Шардонне | Швейцар | style="background:#90EE90"|Техникийн цэвэр ялалт | |- | 4 | | | Гоц мөргөсөн |- | 5 | Продан Гаржев | Болгар | style="background:#FFE4B5"|Хайнцал | (12 мин.) |- | 6 | Борис Гуревич | ЗХУ | style="background:#FFE4B5"|Хайнцал | (12 мин.) |- | 7 | Томас Пекхэм | АНУ | style="background:#90EE90"|Оноогоор ялалт | |- |- |} Олимпын тэмцээнд Ж.Мөнхбатын хувьд хүнд нөхцөл байдал үүссэн. Монгол бөх хоёр олимпын, дэлхийн аваргуудтай тэнцэж, бусад өрсөлдөгчөө янз бүрийн аргаар ялж, нийт 5,5 торгуулийн оноо авлаа. Сүүлийн тойрогт тэнцвэл (2 торгуулийн оноотой болно) бол нийлбэр торгуулийн онооныхоо улмаас медальгүй үлдэх байсан. Сүүлийн тойрогт Ж.Мөнхбатын эсрэг 5 торгуулийн оноотой ялагдалгүй АНУ-ын хошой аварга Томас Пекхэм ирэв. АНУ-ын бөх нутагтаа дэлхийн аварга, ДАШТ-ий медальт бөх хоёрыг ялж, байнга дайралт хийдэг, доогуур маш сайн барилддаг, цэвэр ялалтын төлөө зүтгэдэг их хүчтэй хүн байсан. Гэвч монгол бөх доогуур барилдаан бас сайн үзсэн, түүнийг ялж, олимпын медальтан боллоо. Тэр мөнгөн медаль алт шиг юм болон Ж.Мөнхбатын даваа бүр нь үр дүнг олон улсын Олимпын хороо албан ёсоор бүртгэсэн. Түүний хэлснээр тэрээр даваа бүрт ялалт байгуулах гэсэн ганц зорилготой явсан. Ж.Мөнхбат жиндээ дэлхийн шилдэг гурван бөхтэй өрсөлдөж, өндөр амжилт үзүүлсэн: 1966 оны ДАШТ-д 1964 оны Олимпод хамгийн хүчтэй бөх, хүчин төгөлдөр дэлхийн гурван удаагийн аварга Мансур Мехдизадег ялж, 1968 оны Олимпод Борис Гуревич, Продан Гаржев нар олимпын, дэлхийн аваргуудтай тэнцсэн. Ж.Мөнхбат, дэлхийн шатрын олимпиадын аварга Т. Үйтүмэн, дэлхийн аварга Д. Дэмбэрэл нар бол олон улсын их спортод анхны дээд амжилттай монгол хүмүүс юм. == Үндэсний бөх == Ж.Мөнхбат Үндэсний их баяр [[наадам]]д 6 удаа ([[1963]]-[[1967]], [[1974]]) түрүүлсэн. 1963 онд [[Улсын арслан]] У.Мижиддоржийг орхин түрүүлж Улсын арслан цол хүртсэн. 1964, 1965 онуудад [[Чойжилын Бээжин]] аварга, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] нарыг арслан, заан цолтой байхад нь орхин түрүүлж [[Улсын аварга]] цол хүртсэн байна. 1966, 1967 онуудад дархан аварга [[Дарийн Дамдин]], Дархан аварга [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] нарыг орхин түрүүлсэн. 1974 онд [[Дархан аварга]] Х.Баянмөнхийг орхин сүүлчийн удаа түрүүлсэн. Анхны цагаан сарын барилдаанд 1963 онд түрүүлсэн байна. Цагаан сарын барилдаанд нийтдээ 6 удаа түрүүлж бүх бөхчүүдээс 3-т орох амжилт үзүүлжээ. Түүний өмнө [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]], Х.Баянмөнх нар л зогсдог билээ. Улсын их баяр наадамдаа нийт 23 удаа шөвгөрч мөн л 3-т орох амжилт үзүүлсэн билээ. Хамгийн сүүлд 1994 онд 53 насандаа 6 даван шөвгөрч Улсын заан Р.Гансүхэд унасан билээ. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Жигжидийн Мөнхбат<ref>{{cite web | title=Жигжидийн Мөнхбатын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KsS7uhbpVWetYkp84_v | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|6|OoTHB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|0||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1990|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1986|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|6|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|7|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|7|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|8|DD3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|7|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1976|N|512|NGC|||0|Гадаадын тэмцээнд явсан тул барилдаагүй.}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|7|DD2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|8|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NGC|6|BN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1970|N|512|NGC|||0|Олимпын наадамд оролцсон тул барилдаагүй.}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NGC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NL|9|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512|NE|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1962|N|512|NE|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1961|N|512||5|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Гэр бүл== Эхнэр Ө.Тамир. Хүү [[Мөнхбатын Даваажаргал]] /Хакухо/ нь Японы мэргэжлийн сүмогийн [[ёкозүна]] цолтой бөх юм. == Дурсгал== Түүнийг 2018 оны 4-р сарын 9-нд таалал төгсөхөд Спортын ордонд салах ёс гүйцэтгэж талийгаачийн шарилыг “[[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан-Өлгий]]”-д оршуулжээ. Салах ёс гүйцэтгэх ёслолд төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтнүүд, спорт холбоодын удирдлагууд болон үндэсний бөхийн дархан аварга [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]], [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр|Г.Өсөхбаяр]], аварга [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]], [[Гунаажавын Эрхэмбаяр|Г.Эрхэмбаяр]], [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамба]], [[Сүхбаатарын Мөнхбат|С.Мөнхбат]] нар болон монголын ард иргэд энгүй хүчит аваргаа сүүлчийн замд нь үджээ. Ж.Мөнхбатад зориулан төрсөн нутаг Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд 2023 оны 7-р сарын 21-нд цээж баримал гэрэлт хөшөөг нь сүндэрлүүлжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Мөнхбат, Жигжидийн}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Эрдэнэсантын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:2018 онд өнгөрсөн]] dztsg7sscqxj5p0gjkuagzknio3s2rl 856755 856730 2026-05-20T02:41:08Z Tschin As 71910 856755 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongolian wrestler (1941–2018)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Жигжидийн Мөнхбат | image = | nationality = Монгол | birth_date = {{Birth date|1941|6|1}} | birth_place = [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]], [[Төв аймаг]], Монгол | death_date = {{Death date and age|2018|4|9|1941|6|1}} | country = Монгол | sport = [[Бөх]] | event = [[Чөлөөт бөх]], [[Үндэсний бөх]] | module2 = {{Инфобокс Бөх | child = yes | state_title = Хөдөлмөрийн баатар (1994) | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1966 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1965 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1963 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1961 | түрүүлсэн = '''6''' (1963, 1964, 1965, 1966, 1967,1974) | үзүүрлэсэн = '''4''' (1972, 1975, 1978, 1980) | шөвгөрсөн = 23 | цагаансартүрүү = '''6''' (1963, 1964, 1968, 1973, 1976, 1981) | цагаансарүзүүр = '''4''' (1966, 1974, 1975, 1978) }} | medaltemplates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальТэмцээн | [[Бөх Зуны Олимпод|Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1968 оны Зуны Олимп|1968 Мехико]] | [[Бөх 1968 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 87 кг|87&nbsp;кг]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальХүрэл | [[1967 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1967 Шинэ Дели]] | 87&nbsp;кг }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | 1973 Улаанбаатар | 90 кг}} }} '''Жигжидийн Мөнхбат''' (* [[1941 он]]ы [[6 сарын 1]]-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант суманд]] төрсөн- [[2018 он]]ы [[4 сарын 9|4 сарын 9-нд]] [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь [[Монгол]] Улсын [[гавьяат тамирчин]], [[Хөдөлмөрийн баатар]], [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт тамирчин байсан. == Намтар == Ж.Мөнхбат 1941 оны могой жилийн 6-р сарын 2-нд Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд "Хадан" хошуу гэдэг газар эцэг Чанцал, эх Хажид нарын 11 хүүхдийн 10 дахь хүү болж төржээ. Хүүг төрөөд удаагүй байхад нагац ах Жигжид нь үрчилж авчээ. Эрдэнэсант сумын 7 жилийн дунд сургууль төгсөөд Санхүүгийн Техникум улмаар Эдийн засгийн дээд сургуульд сурсан байна. 1960 онд Санхүүгийн Техникумд сурч байхдаа сумын заан болоод л дараа жил нь 60 жилийн ойгоор шууд [[Улсын заан]] цол хүртэж байжээ. == Чөлөөт бөх == Ж.Мөнхбат Монгол Улсын [[чөлөөт бөх]]ийн тамирчдаас Олимп, Дэлхийн АШТ-ий анхны медалийг эх орондоо авчирсан. [[1967 он|1967 онд]] [[Энэтхэг]] улсын [[Шинэ Дели]] хотноо болсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн бол дараа жил нь [[Мексик]]ийн [[Мехико]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|Зуны Олимп]]ын наадмаас мөнгөн медалиар энгэрээ мялаажээ. {|class = border="1" ! Тойрог ! Өрсөлдөгч ! Улс ! Дүн ! Цаг |- | 1 | Петер Дёринг | Герман | style="background:#90EE90"|Оноогоор ялалт | |- | 2 | Рауль Гарсия | Мексик | style="background:#90EE90"|Цэвэр ялалт | (1:17) |- | 3 | Жан-Мари Шардонне | Швейцар | style="background:#90EE90"|Техникийн цэвэр ялалт | |- | 4 | | | Гоц мөргөсөн |- | 5 | Продан Гаржев | Болгар | style="background:#FFE4B5"|Хайнцал | (12 мин.) |- | 6 | Борис Гуревич | ЗХУ | style="background:#FFE4B5"|Хайнцал | (12 мин.) |- | 7 | Томас Пекхэм | АНУ | style="background:#90EE90"|Оноогоор ялалт | |- |- |} Олимпын тэмцээнд Ж.Мөнхбатын хувьд хүнд нөхцөл байдал үүссэн. Монгол бөх хоёр олимпын, дэлхийн аваргуудтай тэнцэж, бусад өрсөлдөгчөө янз бүрийн аргаар ялж, нийт 5,5 торгуулийн оноо авлаа. Сүүлийн тойрогт тэнцвэл (2 торгуулийн оноотой болно) бол нийлбэр торгуулийн онооныхоо улмаас медальгүй үлдэх байсан. Сүүлийн тойрогт Ж.Мөнхбатын эсрэг 5 торгуулийн оноотой ялагдалгүй АНУ-ын хошой аварга Томас Пекхэм ирэв. АНУ-ын бөх нутагтаа дэлхийн аварга, ДАШТ-ий медальт бөх хоёрыг ялж, байнга дайралт хийдэг, доогуур маш сайн барилддаг, цэвэр ялалтын төлөө зүтгэдэг их хүчтэй хүн байсан. Гэвч монгол бөх доогуур барилдаан бас сайн үзсэн, түүнийг ялж, олимпын медальтан боллоо. Тэр мөнгөн медаль алт шиг юм, Ж.Мөнхбатын даваа бүр нь үр дүнг олон улсын Олимпын хороо албан ёсоор бүртгэсэн. Түүний хэлснээр тэрээр даваа бүрт ялалт байгуулах гэсэн ганц зорилготой явсан. Ж.Мөнхбат жиндээ дэлхийн шилдэг гурван бөхтэй өрсөлдөж, өндөр амжилт үзүүлсэн: 1966 оны ДАШТ-д 1964 оны Олимпод хамгийн хүчтэй бөх, хүчин төгөлдөр дэлхийн гурван удаагийн аварга Мансур Мехдизадег ялж, 1968 оны Олимпод Борис Гуревич, Продан Гаржев нар олимпын, дэлхийн аваргуудтай тэнцсэн. Ж.Мөнхбат, дэлхийн шатрын олимпиадын аварга Т. Үйтүмэн, дэлхийн аварга Д. Дэмбэрэл нар бол олон улсын их спортод анхны дээд амжилттай монгол хүмүүс юм. Олон улсын их спорт бол олон улсын дипломат харилцааны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэг юм. == Үндэсний бөх == Ж.Мөнхбат Үндэсний их баяр [[наадам]]д 6 удаа ([[1963]]-[[1967]], [[1974]]) түрүүлсэн. 1963 онд [[Улсын арслан]] У.Мижиддоржийг орхин түрүүлж Улсын арслан цол хүртсэн. 1964, 1965 онуудад [[Чойжилын Бээжин]] аварга, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] нарыг арслан, заан цолтой байхад нь орхин түрүүлж [[Улсын аварга]] цол хүртсэн байна. 1966, 1967 онуудад дархан аварга [[Дарийн Дамдин]], Дархан аварга [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] нарыг орхин түрүүлсэн. 1974 онд [[Дархан аварга]] Х.Баянмөнхийг орхин сүүлчийн удаа түрүүлсэн. Анхны цагаан сарын барилдаанд 1963 онд түрүүлсэн байна. Цагаан сарын барилдаанд нийтдээ 6 удаа түрүүлж бүх бөхчүүдээс 3-т орох амжилт үзүүлжээ. Түүний өмнө [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]], Х.Баянмөнх нар л зогсдог билээ. Улсын их баяр наадамдаа нийт 23 удаа шөвгөрч мөн л 3-т орох амжилт үзүүлсэн билээ. Хамгийн сүүлд 1994 онд 53 насандаа 6 даван шөвгөрч Улсын заан Р.Гансүхэд унасан билээ. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Жигжидийн Мөнхбат<ref>{{cite web | title=Жигжидийн Мөнхбатын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KsS7uhbpVWetYkp84_v | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|6|OoTHB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|0||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1990|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1986|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|6|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|7|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|7|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|8|DD3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|7|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1976|N|512|NGC|||0|Гадаадын тэмцээнд явсан тул барилдаагүй.}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|7|DD2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|8|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NGC|6|BN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1970|N|512|NGC|||0|Олимпын наадамд оролцсон тул барилдаагүй.}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NGC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NL|9|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512|NE|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1962|N|512|NE|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1961|N|512||5|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Гэр бүл== Эхнэр Ө.Тамир. Хүү [[Мөнхбатын Даваажаргал]] /Хакухо/ нь Японы мэргэжлийн сүмогийн [[ёкозүна]] цолтой бөх юм. == Дурсгал== Түүнийг 2018 оны 4-р сарын 9-нд таалал төгсөхөд Спортын ордонд салах ёс гүйцэтгэж талийгаачийн шарилыг “[[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан-Өлгий]]”-д оршуулжээ. Салах ёс гүйцэтгэх ёслолд төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтнүүд, спорт холбоодын удирдлагууд болон үндэсний бөхийн дархан аварга [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]], [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр|Г.Өсөхбаяр]], аварга [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]], [[Гунаажавын Эрхэмбаяр|Г.Эрхэмбаяр]], [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамба]], [[Сүхбаатарын Мөнхбат|С.Мөнхбат]] нар болон монголын ард иргэд энгүй хүчит аваргаа сүүлчийн замд нь үджээ. Ж.Мөнхбатад зориулан төрсөн нутаг Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд 2023 оны 7-р сарын 21-нд цээж баримал гэрэлт хөшөөг нь сүндэрлүүлжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Мөнхбат, Жигжидийн}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Эрдэнэсантын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:2018 онд өнгөрсөн]] 0pssp5hssqw3eerfp36uns7dagksgv2 0 10743 856738 849350 2026-05-19T14:31:39Z Darth Tyrannosaurus 102021 856738 wikitext text/x-wiki {{redirect|Мазаалай|Мазаалай_хиймэл_дагуул|Ижил нэртэй хиймэл дагуулын талаар}} {{Taxobox | name = Мазаалай | image = Ursus_arctos_gobiensis.jpg | status = CR | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Баавгайнхан]] | genus = ''Ursus'' | species = Хүрэн баавгай | subspecies = Мазаалай | trinomial = ''Ursus arctos gobiensis'' | trinomial_authority = Соколов ба Орлов, 1992 }} '''Мазаалай''' ([[Латин хэл|латин]]. ''Ursus arctos gobiensis,'' [[Англи хэл|англи]]''. Gobi bear'') [[Монгол]]ын говь цөлөөр тархсан [[хүрэн баавгай]]н дэд зүйл. [[Улаан ном|Монголын улаан номд]] орсон. Ерөнхий төрх ойн хүрэн баавгайтай адил боловч биеэр бага. Цагаан богд уулын шармаахайн биеийн урт 169 см, сэрвээний өндөр 92 см, жин 90 кг байжээ. Мазаалайн биеийн дундаж жин 90-100 килограмм, биеийн урт нь 150 сантиметр орчим, өндөр нь 80-92 сантиметр. Зуны зүс жигд хүрэн бор, өвөл, хавар хүрэвтэр, бор саарал. Хүзүү, хөл их биеэсээ бараавтар. Хэнхдэг, хүзүүний угт цагаан цайвар толботой. Хөнгөн шалмаг хөдөлгөөнтэй. Нас бие гүйцсэн эр мазаалайг шармаахай, эмийг нь эвш гэдэг аж. Эвш нь жил өнжин төллөж гол төлөв ихэр алманцаг төрүүлнэ. Өвлийн 11 дүгээр сараас дараа оны 3 сар хүртэл агуй, хонгил, хулсан ширэнгэ, сухайн төгөл доогуур нүх хэвтэр засаж ичдэг байна. Монгол Улсад жил бүрийн 2-р сарын 28-ны өдрийг Мазаалай баавгайн өдөр болгосон. ==Нутагшилт ба тоо толгой== Олон жилийн судалгааны дүнд гол нутагшил нь Алтайн өврийн Аж Богд, Тост, Нэмэх дуул, Ээж хайрхан, Захуй, Зармангийн Баян бүрд, Эдрэнгийн нуруу ба, Цагаан богд гэж тогтоожээ. Улаан ном дахь мазаалайн тоог харвал 1960-аад онд 15-20 толгой, 1970-д онд 20 гаруй, 1980-д оны эхээр 25-30, сүүлчээр 50-60, 1990 оны эхээр 30 гаруй толгой байсан байна. Мазаалайн дундаж наслалт 25-30 жил байдаг. Мазаалай баавгайг 1967 оноос хойш судалж эхлэх үед тоо толгой 20-35 орчим байсан. 2019 онд 25 бодгаль, 2020 онд 36 бодгаль, 2021 онд 34 бодгаль, 2022 онд 52 бодгаль байна гэж тооцсон. * Дэлхийн байгаль хамгаалах холбоо /IUCN/-ны олон улсын үнэлгээгээр устаж байгаа ангилалд ордог. * Зэрлэг амьтан, ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц /CITES/- I хавсралтад орсон. * 1953 онд Хуулиар агнахыг хориглосон. * 1975 онд Говийн их дархан цаазат газрыг байгуулан хамгаалалтад авсан. * 1987, 1997, 2013 онуудад Монгол улсын [[Улаан ном|улаан номд]] бүртгэгдсэн. * 1991 онд Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц /CITES/ 1 дүгээр хавсралтад бүртгэгдсэн. * 2005 онд "Говийн баавгай" төсөл хэрэгжиж эхэлсэн. * 2012- Амьтны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгад нэн ховор амьтны жагсаалтад оруулсан. * 2018-2021 онуудад БНХАУ-ын Буцалтгүй тусламжаар хэрэгжиж буй “ Монгол Улсын Говийн мазаалай баавгайг хамгаалах чиглэлээр техникийн туслалцаа үзүүлэх төсөл” -ийг хэрэгжүүлж байна. * Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2023 оны 09 дүгээр сарын 25-ны өдрийн А/466 дугаар тушаалаар 2024 оныг “Мазаалай баавгай хамгаалах жил” болгон зарласан. * 2016 онд 22 толгой мазаалай байсан бол 2026 онд 51 болж өссөн байна. ==Хоол, тэжээл== Говийн хармагийн жимс, бажууны үндэс, навч, хулс, зээргэнэ, сухайн навчис зэрэг ургамлаар хооллодог ажээ. Мөн говь цөлийн шавьж хорхой, гүрвэл зэрэг жижиг амьтаны сэг зэргийг түүж иддэг. Хармагийн жимс нь намар исэн архи шиг болдог ба түүнийг идсэн мазаалай ууртай догшин болдог. Мазаалай баавгайн хүнс тэжээл ховордож одоо цөөн тооны мазаалaй баавгай дэлхий дээр үлдсэн байна. ==Ховордож буй зарим шалтгаан== Мазаалайг 1953 онд агнахыг хориглосон боловч түүнээс хойш төдийлөн их өсөөгүй нь олон арван шалтгаантай. Мазаалай нь хармаг, зээргэнэ ховор гарсан жил, эсвэл ган болж ус ховордсон үед турж үхдгээс гадна орчин цагт, асар хүчтэй, өндөр хурдтай авто машин, нисдэг тэргээр санаатай санамсаргүй хөнөөх нь цөөнгүй тохиолдож байна. Мөн тэдний амьдралын орчин тойрны хулс, бутан шугуйг хадах, түймэрдэх, хүн мал эзлэх зэрэг ажиллагаа нь мазаалайг үргээн дайжуулдаг бололтой. Мазаалай орооныхоо үед эрэгчингүүд нь зодолддог ба дийлсэн мазаалай заавал өрсөлдөгчөө алдаг байна. ==Эшлэл== {{reflist}} *Монгол Улсын Улаан ном, 1997 он [[Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад]] [[Ангилал:Баавгайнхан]] egb6j3y3xfoj03tlzhxi7fryudh9dl4 0 12626 856721 796435 2026-05-19T12:09:35Z Enkhsaihan2005 64429 856721 wikitext text/x-wiki {{Short description|Канадын Британийн Колумби мужийн хот}} {{about|Канадын хотын|Орегоны Портланд хотын захын|Ванкувер, Вашингтон|хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Ванкувер | native_name = ''Vancouver'' ([[Англи хэл|Англи]])<br>''K'emk'emeláy̓'' ([[Скомиш хэл|Скомиш]])<br>''Lhq'á:lets'' ([[Халкомелем]]) | native_name_lang = squ | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Concord Pacific Master Plan Area.jpg | caption1 = Хотын төвийн үзэмж | image2 = Vancouver (BC, Canada), Canada Place -- 2022 -- 1847.jpg | caption2 = [[Canada Place]] | image3 = Stanley Park, Vancouver (7889964786).jpg | caption3 = [[Стэнли цэцэрлэгт хүрээлэн]] ба [[Лайонс-Гейт гүүр]] | image4 = Science world (focusedcapture) 2 - Flickr.jpg | caption4 = [[Шинжлэх ухааны ертөнц (Ванкувер)|Шинжлэх ухааны ертөнц]] | image5 = Vancouver Art Gallery (46588958915).jpg | caption5 = [[Ванкуверын урлагийн галерей]] | image6 = Gastown Steam Clock by Kiyokun.JPG | caption6 = [[Газтаун]] | image7 = Vancouver (BC, Canada), Harbour Centre -- 2022 -- 1843.jpg | caption7 = [[Харбор төв]] }} | image_flag = Flag of Vancouver.svg | flag_size = 110 | image_shield = Coat of arms of Vancouver.svg | shield_size = 90 | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_size = 115 | motto = "By sea land and air we prosper"<br/>Далай, Газар, Агаараараа бид цэцэглэнэ | image_map = Vancouver in Metro Vancouver.svg | mapsize = | map_caption = [[Их Ванкувер]] дахь байршил | mapframe = yes | mapframe-zoom = 7 | pushpin_map = Канад#Британийн Колумби | pushpin_map_caption = Канад дахь байршил##Британийн Колумби дахь байршил | coordinates = {{coord|49|15|39|N|123|06|50|W|region:CA-BC|notes=<ref name="JBRIK">{{Cite cgndb|JBRIK|Vancouver}}</ref>|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Канад}} | subdivision_type1 = Муж | subdivision_type2 = [[Британийн Колумбийн бүсийн тойрог|Бүсийн тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Британийн Колумби}} | subdivision_name2 = [[Их Ванкувер]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 3 сарын 10, 1870 ([[Гранвилл, Британийн Колумби|Гранвилл]] нэрээр) | established_title1 = Нэгтгэсэн | established_date1 = 4 сарын 6, 1886 (Ванкувер нэрээр) | established_title2 = [[Нэгдэл (улс төр)|Нэгдсэн]] | established_date2 = 1 сарын 1, 1929 | named_for = [[Жорж Ванкувер]] | seat = [[Ванкувер хотын захиргааны байр]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body = [[Ванкувер хотын зөвлөл]] (11 гишүүн) | leader_party = [[ABC Ванкувер]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Кен Сим]] | area_footnotes = <ref name="VancouverCity" /> | area_total_km2 = 123.63 | area_land_km2 = 115.18 | area_urban_km2 = 911.64 | area_urban_footnotes = <ref name="urbanpopulation">{{Cite web |last=Канадын засгийн газар |date=2022-02-09 |title=Профайл хүснэгт, Тооллогын танилцуулга, 2021 оны хүн амын тооллого – Ванкувер [Хүн амын төв], Британийн Колумби |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&SearchText=vancouver&DGUIDlist=2021S05100973&GENDERlist=1,2,3&STATISTIClist=1&HEADERlist=0 |access-date=2024-10-29 |website=Канадын статистикийн алба |archive-date=2022-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812224935/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&SearchText=vancouver&DGUIDlist=2021S05100973&GENDERlist=1,2,3&STATISTIClist=1&HEADERlist=0 |url-status=live }}</ref> | area_metro_km2 = 2878.93 | area_metro_footnotes = <ref name="2021censusCMA" /> | elevation_min_m = 0 | elevation_max_point = [[Литтл Маунтин (Британийн Колумби)|Литтл Маунтин]] | elevation_max_m = 152 | elevation_max_ft = 501 | population_rank = Канадад [[Канадын хамгийн том хотын захиргааны жагсаалт|8-д]] | population_total = <!--CENSUS 2021 DATA ONLY, DO NOT USE ESTIMATES -->662248 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name="VancouverCity" /> | population_density_km2 = 5749.9 | population_metro = <!--CENSUS 2021 DATA ONLY, DO NOT USE ESTIMATES -->2642825 | population_metro_footnotes = <ref name="2021censusCMA" /> | population_density_metro_km2 = 918.0 | population_density_rank = 1-т | population_demonym = Ванкуверчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |last=Government of Canada |first=Statistics Canada |date=2024-11-27 |title=Gross domestic product (GDP) at basic prices, by census metropolitan area (CMA) |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 |access-date=2026-05-19 |website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> | demographics2_title1 = Ванкувер CMA | demographics2_info1 = {{CA$|183.14{{nbsp}}тэрбум|link=yes}} (2021) | timezone = [[Номхон далайн цагийн бүс|PST]] | utc_offset = −07:00 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = V5K – V6T, V6Z, V7X – V7Y | area_code = [[Бүс нутгийн код 604|604]], [[Бүс нутгийн код 778, 236, ба 672|778, 236, 672]] | area_code_type = [[Бүс нутгийн код]] | website = {{Official URL}} | population_blank1_title = Бүс нутаг | population_blank1 = 3,049,496 }} '''Ванкувер''' ({{lang-en|Vancouver}}) нь [[Канад]] улсын [[Британийн Колумби]] мужийн баруун өмнөд хэсгийн [[Доод Мэйнлэнд]] бүст орших, далайн эргийн томоохон боомт хот юм. Британийн Колумби төдийгүй [[Баруун Канад]]ын хамгийн том метрополи бөгөөд хот орчимтойгоо нийт 2.463.431 (2016 оны байдлаар) хүн амынхаа тоогоор улс дотроо 3-д эрэмбэлэгдэнэ. 2010 онд Ванкувер хотод Өвлийн ХХI дугаар Олимпын тоглолт болсон. == Түүх == Энэ хотын газар нутгийг анх 1791 онд судалсан европ хүн бол испани далайчин Хосе-Мария Нарваес байсан юм жилийн дараа английн далайчин ахмад [[Жорж Ванкувер]] энэ газар ирсэн тул сүүлд түүний нэрээр хотыг нэрлэсэн байна. == Хүн ам == Ванкуверын цөөн тооны уугуул хүн амд Англи-Канадчууд зонхилдог. Үүний зэрэгцээ зөөлөн, дулаан уур амьсгал, өндөр уулс, далайн эргийн ландшафт хосолсон, тээвэр, ая тухтай амьдрах орчин зэрэг нь [[Зүүн Өмнөд Ази|Зүүн Өмнөд Азиас]] ирсэн цагаачдын урсгалыг ийшээ татдаг байна. Хотод томоохон хятад хорооллууд байдаг. Хонгконгоос олон чинээлэг цагаачид суурьшсан тул хойд зүгт, аль хэдийн ууланд бий болсон шинэ загварлаг орон сууцны хорооллыг ихэвчлэн япон, хятад маягаар барьсан байна. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Ричмонд ([[Ванкувер олон улсын нисэх буудал]]) өндөр: {{cvt|4.3|m}}; 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1898–одоо |metric first = Y |single line = Y |Jan maximum humidex = 17.2 |Feb maximum humidex = 18.0 |Mar maximum humidex = 20.3 |Apr maximum humidex = 24.7 |May maximum humidex = 33.7 |Jun maximum humidex = 38.4 |Jul maximum humidex = 38.3 |Aug maximum humidex = 35.9 |Sep maximum humidex = 33.0 |Oct maximum humidex = 27.2 |Nov maximum humidex = 21.1 |Dec maximum humidex = 16.6 |Jan record high C = 15.3 |Feb record high C = 18.4 |Mar record high C = 20.0 |Apr record high C = 26.1 |May record high C = 30.4 |Jun record high C = 33.3 |Jul record high C = 34.4 |Aug record high C = 33.3 |Sep record high C = 30.0 |Oct record high C = 25.0 |Nov record high C = 23.3 |Dec record high C = 15.7 |Jan high C = 6.8 |Feb high C = 7.9 |Mar high C = 10.1 |Apr high C = 13.1 |May high C = 16.9 |Jun high C = 19.6 |Jul high C = 22.4 |Aug high C = 22.4 |Sep high C = 19.1 |Oct high C = 13.5 |Nov high C = 9.3 |Dec high C = 6.6 |year high C = 14.0 |Jan mean C = 4.1 |Feb mean C = 4.7 |Mar mean C = 6.7 |Apr mean C = 9.4 |May mean C = 13.0 |Jun mean C = 15.8 |Jul mean C = 18.2 |Aug mean C = 18.2 |Sep mean C = 15.2 |Oct mean C = 10.3 |Nov mean C = 6.4 |Dec mean C = 3.9 |year mean C = 10.5 |Jan low C = 1.4 |Feb low C = 1.5 |Mar low C = 3.3 |Apr low C = 5.7 |May low C = 9.0 |Jun low C = 11.9 |Jul low C = 13.9 |Aug low C = 14.0 |Sep low C = 11.2 |Oct low C = 7.0 |Nov low C = 3.6 |Dec low C = 1.2 |year low C = 7.0 |Jan record low C = −17.8 |Feb record low C = −16.1 |Mar record low C = −9.4 |Apr record low C = −3.3 |May record low C = 0.6 |Jun record low C = 3.9 |Jul record low C = 6.1 |Aug record low C = 3.9 |Sep record low C = -1.1 |Oct record low C = −6.1 |Nov record low C = −14.3 |Dec record low C = −17.8 |Jan chill = -22.6 |Feb chill = -21.2 |Mar chill = -14.5 |Apr chill = -5.4 |May chill = 0.0 |Jun chill = 0.0 |Jul chill = 0.0 |Aug chill = 0.0 |Sep chill = 0.0 |Oct chill = -11.4 |Nov chill = -21.3 |Dec chill = -27.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 174.0 |Feb precipitation mm = 90.8 |Mar precipitation mm = 106.4 |Apr precipitation mm = 85.5 |May precipitation mm = 59.1 |Jun precipitation mm = 51.1 |Jul precipitation mm = 34.1 |Aug precipitation mm = 36.1 |Sep precipitation mm = 51.9 |Oct precipitation mm = 123.9 |Nov precipitation mm = 174.6 |Dec precipitation mm = 172.2 |year precipitation mm = 1159.5 |unit precipitation days = 0.2 мм |Jan precipitation days = 20.0 |Feb precipitation days = 15.5 |Mar precipitation days = 17.6 |Apr precipitation days = 15.3 |May precipitation days = 12.7 |Jun precipitation days = 11.6 |Jul precipitation days = 6.2 |Aug precipitation days = 6.4 |Sep precipitation days = 8.6 |Oct precipitation days = 15.4 |Nov precipitation days = 19.6 |Dec precipitation days = 20.5 |year precipitation days = 169.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 162.1 |Feb rain mm = 84.6 |Mar rain mm = 104.1 |Apr rain mm = 85.2 |May rain mm = 59.1 |Jun rain mm = 51.1 |Jul rain mm = 34.1 |Aug rain mm = 36.1 |Sep rain mm = 51.9 |Oct rain mm = 123.7 |Nov rain mm = 171.2 |Dec rain mm = 155.8 |year rain mm = 1119.2 |unit rain days = 0.2 мм |Jan rain days = 18.8 |Feb rain days = 14.7 |Mar rain days = 17.3 |Apr rain days = 15.3 |May rain days = 12.7 |Jun rain days = 11.6 |Jul rain days = 6.2 |Aug rain days = 6.4 |Sep rain days = 8.6 |Oct rain days = 15.4 |Nov rain days = 19.3 |Dec rain days = 19.7 |year rain days = 166.0 |snow colour = green |Jan snow cm = 12.3 |Feb snow cm = 4.5 |Mar snow cm = 2.6 |Apr snow cm = 0.1 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.1 |Nov snow cm = 3.2 |Dec snow cm = 13.9 |year snow cm = 36.6 |unit snow days = 0.2 см |Jan snow days = 2.7 |Feb snow days = 1.2 |Mar snow days = 0.84 |Apr snow days = 0.12 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.04 |Nov snow days = 0.64 |Dec snow days = 1.9 |year snow days = 7.4 |humidity colour = green |time day = 15:00 LST |Jan humidity = 81.1 |Feb humidity = 74.8 |Mar humidity = 70.1 |Apr humidity = 65.7 |May humidity = 63.7 |Jun humidity = 62.0 |Jul humidity = 61.2 |Aug humidity = 62.2 |Sep humidity = 67.9 |Oct humidity = 76.2 |Nov humidity = 80.0 |Dec humidity = 81.9 |year humidity = 70.6 |Jan sun = 60.2 |Feb sun = 91.0 |Mar sun = 134.8 |Apr sun = 185.0 |May sun = 222.5 |Jun sun = 226.9 |Jul sun = 289.8 |Aug sun = 277.1 |Sep sun = 212.8 |Oct sun = 120.7 |Nov sun = 60.4 |Dec sun = 56.5 |year sun = 1937.5 |Jan percentsun = 22.3 |Feb percentsun = 31.8 |Mar percentsun = 36.6 |Apr percentsun = 45.0 |May percentsun = 46.9 |Jun percentsun = 46.8 |Jul percentsun = 59.3 |Aug percentsun = 62.1 |Sep percentsun = 56.1 |Oct percentsun = 36.0 |Nov percentsun = 21.9 |Dec percentsun = 22.0 |year percentsun = 40.6 |Jan uv = 1 |Feb uv = 1 |Mar uv = 3 |Apr uv = 4 |May uv = 6 |Jun uv = 6 |Jul uv = 7 |Aug uv = 6 |Sep uv = 4 |Oct uv = 2 |Nov uv = 1 |Dec uv = 1 <!--This data below uses the weatherstats.ca source--> |Jan avg record high C= 12.2 |Feb avg record high C= 12.8 |Mar avg record high C= 15.2 |Apr avg record high C= 18.8 |May avg record high C= 23.5 |Jun avg record high C= 25.9 |Jul avg record high C= 27.8 |Aug avg record high C= 27.3 |Sep avg record high C= 24.6 |Oct avg record high C= 19.1 |Nov avg record high C= 14.6 |Dec avg record high C= 11.7 |year avg record high C= 28.9 |Jan avg record low C= -6.5 |Feb avg record low C= -4.1 |Mar avg record low C= -2.0 |Apr avg record low C= 1.2 |May avg record low C= 4.4 |Jun avg record low C= 8.2 |Jul avg record low C= 10.6 |Aug avg record low C= 10.8 |Sep avg record low C= 6.8 |Oct avg record low C= 0.9 |Nov avg record low C= -3.6 |Dec avg record low C= -5.9 |year avg record low C= -8.8 |Jan dew point C= 2.1 |Feb dew point C= 1.7 |Mar dew point C= 3.1 |Apr dew point C= 5.2 |May dew point C= 8.4 |Jun dew point C= 10.6 |Jul dew point C= 12.8 |Aug dew point C= 13.3 |Sep dew point C= 11.4 |Oct dew point C= 7.8 |Nov dew point C= 4.2 |Dec dew point C= 1.9 |year dew point C= 6.9 |source 1 = [[Байгаль орчны яам (Канад)|Байгаль орчны яам]]<ref name = ECCC> {{cite web |url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&lstProvince=BC&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=360000000&dispBack=0 |publisher = Канадын Байгаль орчны яам |title = Canadian Climate Normals 1991–2020 |access-date = 2026-05-19 |archive-url = https://archive.ph/W25ZG |archive-date = 2024-07-08 |url-status=live }} </ref> (нар 1981–2010)<ref name = climateYVR > {{cite web |url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?searchType=stnName&txtStationName=Vancouver&searchMethod=contains&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=889&dispBack=0 |title = 1981 to 2010 Canadian Climate Normals |publisher = Канадын Байгаль орчны яам |id = Climate ID: 1108447 |date = 2015-09-22 |access-date = 2026-05-19 |archive-url = https://archive.ph/YYaKl |archive-date = 2024-07-08}} </ref><ref name="March 1941">{{cite web | publisher = Канадын Байгаль орчны яам | url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&StationID=898&Prov=BC&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=0&searchMethod=contains&txtStationName=vancouver+pmo&timeframe=2&Year=1941&Month=3 | title = Daily Data Report for March 1941 | work = Canadian Climate Data | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name="April 1934">{{cite web | publisher = Канадын Байгаль орчны яам | url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&StationID=898&Prov=BC&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=0&searchMethod=contains&txtStationName=vancouver+pmo&timeframe=2&Year=1934&Month=4 | title = Daily Data Report for April 1934 | work = Canadian Climate Data | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name="September 1944">{{cite web | publisher = Канадын Байгаль орчны яам | url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&StationID=898&Prov=BC&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=0&searchMethod=contains&txtStationName=vancouver+pmo&timeframe=2&Year=1944&Month=9 | title = Daily Data Report for September 1944 | work = Canadian Climate Data | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name="October 1934">{{cite web | publisher = Канадын Байгаль орчны яам | url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&StationID=898&Prov=BC&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=0&searchMethod=contains&txtStationName=vancouver+pmo&timeframe=2&Year=1934&Month=10 | title = Daily Data Report for October 1934 | work = Canadian Climate Data | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name="December 1939">{{cite web | publisher = Канадын Байгаль орчны яам | url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&StationID=898&Prov=BC&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=0&searchMethod=contains&txtStationName=vancouver+pmo&timeframe=2&Year=1939&Month=12 | title = Daily Data Report for December 1939 | work = Canadian Climate Data | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name="August 1910">{{cite web | publisher = Канадын Байгаль орчны яам | url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&StationID=898&Prov=BC&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=0&searchMethod=contains&txtStationName=vancouver+pmo&timeframe=2&Year=1910&Month=8 | title = Daily Data Report for August 1910 | work = Canadian Climate Data | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name="September 1908">{{cite web | publisher = Канадын Байгаль орчны яам | url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&StationID=898&Prov=BC&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=0&searchMethod=contains&txtStationName=vancouver+pmo&timeframe=2&Year=1908&Month=9 | title = Daily Data Report for September 1908 | work = Canadian Climate Data | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name="October 1935">{{cite web | publisher = Канадын Байгаль орчны яам | url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&StationID=898&Prov=BC&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=0&searchMethod=contains&txtStationName=vancouver+pmo&timeframe=2&Year=1935&Month=10 | title = Daily Data Report for October 1935 | work = Canadian Climate Data | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name="meta">{{cite web |url=https://climate.weather.gc.ca/doc/Canadian_Climate_Normals_1981_2010_Calculation_Information.pdf |title= Calculation Information |publisher= Environment and Climate Change Canada |access-date=2016-05-12 }}</ref><ref name="November 2016">{{cite web | publisher = Канадын Байгаль орчны яам | url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=2013-03-20%7C2016-11-08&dlyRange=2013-04-25%7C2016-11-08&mlyRange=%7C&StationID=51357&Prov=BC&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=0&searchMethod=contains&Month=11&Day=9&txtStationName=vancouver+sea&timeframe=2&Year=2016 | title = Daily Data Report for November 2016 | work = Canadian Climate Data | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name="November 1898">{{cite web | publisher = Канадын Байгаль орчны яам | url = https://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&StationID=898&Prov=BC&urlExtension=_e.html&searchType=stnName&optLimit=yearRange&StartYear=1840&EndYear=2016&selRowPerPage=25&Line=0&searchMethod=contains&txtStationName=vancouver+pmo&timeframe=2&Day=5&Year=1898&Month=11# | title = Daily Data Report for November 1898 | work = Canadian Climate Data | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name="June 1925">{{cite web | url = https://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&StationID=898&Prov=BC&urlExtension=_e.html&searchType=stnProx&optLimit=specDate&StartYear=1840&EndYear=2021&selRowPerPage=25&Line=2&txtRadius=25&optProxType=navLink&txtLatDecDeg=49.195&txtLongDecDeg=-123.18194444444&timeframe=2&Day=5&Year=1925&Month=6 | title = Daily Data Report for June 1925 | publisher = Канадын Байгаль орчны яам | access-date = 2026-05-19}}</ref> |source 2 = Weather Atlas(UV)<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/canada/vancouver-climate|title=Vancouver, Canada – Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> weatherstats.ca (шүүдрийн цэг ба сарын жилийн дундаж үнэмлэхүй хамгийн их хамгийн бага температур)<ref name="wsc YVR">{{cite web |url=https://richmond.weatherstats.ca/charts/ |title=Richmond|work= List of charts for Richmond |date=2026-02-07 |publisher=weatherstats.ca |access-date=2026-05-19}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Vancouver}} {{Wikivoyage}} * [http://www.vancouver.ca/ Ванкувер хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Ванкувер| ]] [[Ангилал:Британийн Колумбийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Канадын их сургуулийн хот]] 8mmioa2s2zobvs4l9dn1ugmw4rc0dgd 0 12925 856767 780380 2026-05-20T03:19:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 856767 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''Тавдугаар сарын 20''' Григорийн тооллоор жилийн 140 дэх өдөр. Хэрэв өндөр жил таарвал энэ тоо 141 байна. Энэ өдрөөс хойш он дуусахад 225 хоног үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 325 - Ариун Ромын эзэнт гүрний Никаегийн шашны зөвлөл хуралдаж Христийн шашны Никаегийн сүм дуган ([[Латин хэл|латин.]] ''Concilium Nicaenum)'' барихаар болов. Христийн шашны түүхэнд анхныхад тооцогдох үйл явдал нь энэ болсон юм. * 1498 - Португалийн нэрт аялагч [[Васко да Гама]] Африкийг ороож Энэтхэг хүрэх усан замыг европчууд дундаас анх удаа нээж одоогийн [[Калькутта]] хот байгаа газар хүрчээ. * 1570 - Нидерландын газар зүйч [[Абрахам Ортелс]] газрын зураг зохион бүтээсэн нь орчин үеийн газрын зургийг анх удаа бүтээсэн гэж үздэг юм. * 1609 - Английн суут зохиолч [[Уильям Шекспир|Уильям Шекспирий]]<nowiki/>н алдарт уянгын шүлгийн түүвэр хэвлэгдэв. * 1645 - Хятадын [[Мин улс]] сөнөж [[Чин улс]] болох шилжих шилжилтийн үйл явцын үеэр Яньжоу хотод 10 өдрийн туршид 800 мянган хүн амиа алджээ. * 1775 - [[Хойд Каролина|Умард Каролина]] мужийн удирдлагууд "Мекленбургийн" тусгаар тогтнолын тунхагт хууль бусаар гарын үсэг зурав. * 1813 - [[Наполеон Бонапарт|Наполеон Бонапартаар]] удирдуулсан Францын цэргүүд Германы Саксони мужийн ойролцоо Орос болон Пруссын армитай тулалдаж эхлэв. Энэ тулаан француудын ялалтаар өндөрлөсөн билээ. * 1862 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн]] тариалангийн газар хувьчлах хуульд албан ёсоор гарын үсэг зуржээ. * 1864 - [[Америкийн иргэний дайн]]: [[Виржини]] мужид болсон тулаанд холбоотон болон эх газрын армийн 10 мянган хүн оролцож Эх газрын армийн ялалтаар өндөрлөв. * 1873 - Загвар зохион бүтээгч Леви Страусс, Жейкоб Дейвис нар зэс товчтой цэнхэр жинсиндээ зохиогчийн эрх авчээ. * 1875 - Олон улсын жин хэмжилтийн системийг [[Метрийн систем|метрийн системд]] шилжүүлэх "Метрийн Конвенц"-д дэлхийн 17 улс нэгдэн оров. * 1882 - Германы эзэнт гүрэн, Австри-Унгарын эзэнт гүрэн, Италийн хаант улсын хооронд гурвалсан холбоо байгуулагдав. * 1883 - Индонезид орших Кракатау галт уул дэлбэрч 36 мянган хүн амиа алджээ. * 1891 - Нэрт зохион бүтээгч [[Томас Эдисон]] олон нийтэд дүрс үзүүлэх зориулалттай дэлгэц зохион бүтээж үүнийгээ кинетоскоп гэж нэрлэв. * [[1902]] - Куба улс Шведээс албан ёсоор тусгаар тогтнов. Кубын анхын Ерөнхийлөгчөөр Томас Эстрада Пальма сонгогджээ. * [[1917]] - Улсын хурлаар Зайсан Жамъянгийн Нийслэл Хүрээнд махны үнэ асар өссөнийг хэрхэн шийтгэх саналыг хэлэлцжээ. Нийслэл Хүрээнд оршин суугчдыг махаар хангах явдалд тэр үеийн махны наймаачид голлох үүрэг гүйцэтгэж, хөдөөнөөс ирж буй малыг угтан очиж хямдаар аваад Нийслэл Хүрээнд оруулж дамлан худалддаг байсан учир махны үнэ ихэд өсч, хэрхэх талаар Улсын хурлаар удаа дараа авч хэлэлцэхэд хүрдэг байжээ. * 1927 - Их Британи улс Саудын Арабын нэгдлийг хүлээн зөвшөөрөв. Өмнө нь тусдаа улс байсан Хежа, Неждын хаант улс нэгдэн [[Саудын Араб]] байгуулагдсаныг олон улсаас анх удаа Их Британи хүлээн зөвшөөрсөн билээ. * 1932 - Нэрт нисгэгч Амелиа Эрхардт Канадын Ньюфаундлэнд мужаас дэлхийг тойрох аялалаа эхлүүлжээ. Дараа өдөр нь Ирландад газардсанаар [[Атлантын далай]] дээгүүр нисч туулсан анхны эмэгтэй болсон билээ. * 1940 - [[Нацист Герман]] [[Аушвиц|Аушвицад]] бөөнөөр хорих лагерь байгуулахаар болов. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Нацист Герман|Нацист Германы]] цэргүүд Крит арлыг булаан эзлэжээ. * 1948 - Бүгд найрамдах Хятад буюу одоогийн Тайванийн анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Чан Кайши]] сонгогдов. * 1949 - АНУ-ын Зэвсэгт хүчний аюулгүй байдлын агентлагыг татан буулганж бие даасан Үндэсний аюулгүй байдлын агентлаг байгуулагджээ. * 1964 - Нэрт химич Роберт Вүүдроу Уильсон, Арно Пензиас нар космик туяаг нээж онол дэвшүүлэв. * 1967 - Бүгд найрамдах Ардчилсан Конго улсад Ардын хувьсгалт, чөлөөлөх нам байгуулагджээ. * 1971 - [[Пакистан|Пакистаны]] засаг захиргаа Бенгалийн хинди шашитнуудыг хоморголон устгав. * 1980 - Канадын [[Квебек]] мужид болсон санал асуулгаар Канадын засаг захиргаанаас тусдаа бие даасан засаг захиргаатай байхаар болов. * 1989 - БНХАУ-ын Бээжин хотын [[Тяньаньмэний талбай|Тяньаньмэний талбайд]] болсон ардчиллын жагсаалыг дарах шийдвэрийг БНХАУ-ын Засгийн газар гаргажээ. * 1990 - [[Румын]] улсад парламент болон Ерөнхийлөгчийн анхны ардчилсан сонгууль болов. * 2002 - [[Зүүн Тимор]] Портгулиас албан ёсоор тусгаар тогтножээ. Улс төрийн тогтворгүй байдлын улмаас 23 жилийн турш Индонези, гурван жилийн турш НҮБ-ийн захиргаанд байсан тус улс ийнхүү албан ёсоор тусгаар улс болсон юм. * 2012 - Италийн хойд хэсэгт 6.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 27 хүн амиа алдан, 50 хүн бэртэж, гэмтжээ. * 2013 - АНУ-ын [[Оклахома]] хотын Моор дүүрэгт маш хүчтэй шуурганы улмаас 24 хүн амиа алдан, 377 гаруй хүн гэмтэж, бэртжээ. * 2016 - Хятадын харьяат иргэнийг хороосон гэх ялын зүйлчлэлээр Сингапурын шүүх Хо Жабинг гэгчид цаазын ял оноов. Хавтаст хэрэгт авагдсан материалууд хангалттай байсан тул Эмнести Интернэшнл болон НҮБ-ын Хүний эрхийн хорооноос ялаас өршөөхийг удаа дараа хүссэн ч ийнхүү цаазын ял оноожээ. * 2019 - Олон улсын жин хэмжүүрийн систем: Жин хэмжүүр, хэмжих нэгжийг хуучирсан гэж үзэн шинэчлэн тогтоов. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1759 - АНУ-ын Капитолын ордны загвар зохион бүтээсэн, архитекторч Уиллиам Торнтон (1828 онд нас барсан) * 1799 - Францын нэрт зохиолч [[Оноре де Бальзак]] (1850 онд нас барсан) * 1806 - Английн нэрт эдийн засагч Жон Стьюарт Милл (1873 онд нас барсан) * 1811 - Шинэ Зеландын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Альфред Дометт (1887 онд нас барсан) * 1818 - "Уельс Фарго", "Американ Экспресс" компанийг үндэслэгч Уиллиам Фарго (1881 онд нас барсан) * 1822 - Нобелийн шагналт Францын эдийн засаг Фредерик Пасси ([[1912]] онд нас барсан) * 1838 - Францын 65 дахь Ерөнхий сайд Жюль Мелин (1925 онд нас барсан) * 1851 - Грамафоныг зохион бүтээгч Эмиль Берлинер (1929 онд нас барсан) * 1860 - Нобелийн шагналт Германы химич Эдуард Бухнер (1917 онд нас барсан) * 1875 - Олимпын хүрэл медальт Голландын завьч Хендрик Офферхаус (1953 онд нас барсан) * 1877 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт Их Британийн харайгч Патрик Лийхи (1927 онд нас барсан) * 1882 - Нобелийн шагналт Норвегийн зохиолч Сигрид Ундсет (1949 онд нас барсан) * 1886 - Туркийн алдарт [[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|"Галатасарай" клубийг]] үндэслэгч Али Сам Йен (1951 онд нас барсан) * 1897 - Олимпын хүрэл медальт Британийн бөөрөнцөг, зээрэнцэг шидэгч Малкольм Нокес (1986 онд нас барсан) * [[1908]] - Америкийн кино хүрээлэнгээс Америкийн хамгийн шилдэг эрэгтэй жүжигчдийн гуравдугаарт эрэмбэлэгддэг нэрт жүжигчин [[Жеймс Стюарт]] (1997 онд нас барсан) * [[1913]] - Тооцоолон бодох төхөөрөмжийн алдарт "Хьюлетт-Пекард" компанийг үндэслэгч [[Уильям Хьюлетт|Уильям Редингтон Хьюлетт]] * 1916 - Олимпын аварга Италийн гүйгч Ондина Валла (2006 онд нас барсан) * 1918 - Нобелийн шагналт Америкийн биологич Эдуард Б.Льюс (2004 онд нас барсан) * 1925 - Оросын "Ту-144" онгоцыг зохион бүтээгч [[Алексей Туполев]] (2001 онд нас барсан) зохион бүтээгч [[Андрей Туполев]]<nowiki/>тай эндүүрч болохгүй. * 1935 - Уругвай улсын 40 дэх Ерөнхийлөгч Хосе Мухика * 1941 - Сингапурын хоёр дахь Ерөнхий сайд Го Чок Тонг * 1944 - Их Британийн нэрт дуучин, ая зохиогч Жое Кокер (2014 онд нас барсан) ** "Ред Булл" брендийг үндэслэгч Дитрих Матешиц * 1952 - Камерун улсын нэрт хөлбөмбөгч Рожер Милла * 1957 - Япон улсын 62 дахь Ерөнхий сайд [[Нода Ёшихико]] * 1971 - Дэлхийн аварга, Олимпын хүрэл медальт Чехийн гурвын харайгч Шарка Кашпаркова * 1972 - Америкийн реппэр Баста Раймес * 1978 - Олимп, европын аварга Германы 800 метрийн гүйгч Нилс Шуманн * 1981 - Испани болон "[[Реал Мадрид]]"-ын хаалгач Икер Касийас * 1982 - Чех болон "[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]", "[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]" клубийн хаалгач Петр Чех * 1983 - Дэлхийн хошой, Олимп, европын аварга Британийн завьч Метт Ланггридж * 1992 - Олимпын хошой алт, хошой хүрэл, нэг мөнгөн медальт Австралийн усанд сэлэгч Кейт Кембэлл ** "Хаадын Тоглоом" цувралын од, жүжигчин Жек Глийсон == Нас барсан алдартнууд == * 1277 - Ромын пап XXI Жон (1215 онд төрсөн) * 1503 - Италийн домогт банкир [[Лоренцо де Медичи]] (1463 онд төрсөн) * 1506 - Хойд Америкийн газар нутгийн дийлэнхийг нээсэн, Италийн нэрт аялагч [[Христофер Колумб]] (1451 онд төрсөн) * 1864 - Английн яруу найрагч Жон Клейр (1793 онд төрсөн) * 1925 - Мальта улсын анхны Ерөнхий сайд Жозеф Ховард (1862 онд төрсөн) * 1940 - Нобелийн шагналт Шведийн зохиолч Вернер фон Хайденстам (1859 онд төрсөн) * 1947 - Нобелийн шагналт Германы физикч Филипп Ленард (1862 онд төрсөн) * 1949 - Грекийн 137 дахь Ерөнхий сайд Дамаскинос (1891 онд төрсөн) * 1956 - Олимпын хошой аварга Унгарын усанд сэлэгч Золтан Халмай (1881 онд төрсөн) * 1989 - Нобелийн шагналт Английн эдийн засагч Жон Хикс ([[1904]] онд төрсөн) * 2009 - Канадын Торонто хотын "Рой Томсоны их танхим"-ын барилгын загварыг гаргасан Канадын архитектор Артур Эриксон * 2012 - Бүх төрлийн удирдлагыг зохион бүтээгч Южин Полли ([[1915]] онд төрсөн) * 2013 - Алдарт "The Doors" хамтлагийн төгөлдөр хуурч, дуучин Рей Манзарек (1939 онд төрсөн) * 2019 - Австрийн домогт нисгэгч, "Формула 1" тэмцээний гурван удаагийн аварга Ники Лауда (1949 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{KHM}} Дурсгалын өдөр * {{IDN}} Эмч нарын өдөр * {{CMR}} Үндэсний өдөр * Дэлхийн зөгийн өдөр * Олон улсын метрийн системийн өдөр ---- {{Commonscat|20 May|5 сарын 20}} [[Ангилал:Өдөр|0520]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|20]] 8dnr7zzlupjioriazkx55vo4niggaqf 0 13461 856722 796696 2026-05-19T12:17:07Z Enkhsaihan2005 64429 856722 wikitext text/x-wiki {{short description|Зимбабвегийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Хараре | native_name = Harare | other_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Хараре муж|муж]] | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/3 |border = infobox |total_width = 300 |caption_align = center |image1 = Harare Skyline.jpg |caption1 = Харарегийн үзэмж |image2 = Crowne Plaza, Harare.png |caption2 = Crowne Plaza |image3 = Harare parlament 24032005.jpg |caption3 = [[Парламентын байр, Хараре|Хуучин Парламентын байр]] ба [[Гэгээн Мэри ба Бүх Гэгээнтнүүдийн сүм, Хараре|Англикан сүм]] |image4 = Harare, Zimbabwe. 04.JPG |caption4 = Хараре хотын төв |image5 = Reserve Bank of Zimbabwe N.png |caption5 = [[Шинэ Нөөцийн Банкны Цамхаг]] |image6 = Heroes Acre Monument, Harare, Zimbabwe.jpg |caption6 = [[Үндэсний баатруудын талбай (Зимбабве)|Баатруудын талбайн]] хөшөө }} | image_flag = Flag of Harare.svg | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = Coat of arms of Harare.svg | shield_size = | nicknames = Нарлаг хот | motto = {{ubl|{{native phrase|sn|Nongera GroopVanhu}}|"Ард түмэндээ үйлчлэх үйлсээрээ урагшаа"}} | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Зимбабве | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = [[Зимбабве]] дахь байршил | coordinates = {{coord|17|49|45|S|31|3|8|E|region:ZW|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Зимбабве}} | subdivision_type1 = [[Зимбабвегийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Хараре муж|Хараре]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 9 сарын 12, 1890 | established_title2 = Нэгтгэсэн (хот) | established_date2 = 1935 | established_title3 = Хараре нэртэй болсон | established_date3 = 4 сарын 18, 1982 | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Хараре хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жейкоб Мафуме]] ([[Өөрчлөлтийн төлөөх иргэдийн эвсэл|CCC]]) | leader_title1 = [[City council|Council]] | leader_name1 = [[Harare City Council]] | unit_pref = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 982.3 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1490 | elevation_ft = | population_total = 1,491,740 | population_as_of = 2022 оны тооллого | population_footnotes = <ref name="auto1">{{cite web|url=http://www.zimstat.co.zw/wp-content/uploads/publications/Population/population/census-2012-national-report.pdf|title=2012 оны хүн амын тооллогын үндэсний тайлан|author=Зимбабвегийн статистикийн алба|access-date=2024-11-05}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = auto | population_urban = 1,558,823 | population_urban_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.zimstat.co.zw/wp-content/uploads/publications/Population/population/Harare.pdf|title=2012 Хүн амын тайлан: Хараре|author=Зимбабвегийн статистикийн алба|access-date=2024-11-05}}</ref> | population_demonym = Хараречууд | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 242 | website = | footnotes = Залгах код 242 (эсвэл Зимбабве дотроос 0242) | timezone = [[Төв Африкийн Цаг]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = (Байхгүй) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.645<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |title=Дэд үндэсний ХХИ – Бүс нутгийн мэдээллийн сан – Глобал мэдээллийн лаборатори |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=2024-11-05}}</ref><br />{{color|#FFD215|Medium}} | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Субтропикийн өндөрлөг газрын уур амьсгал|Cwb]] | population_metro = 1,603,201 | population_metro_footnotes = <ref name="auto2">{{cite web|url=http://www.zimstat.co.zw/wp-content/uploads/publications/Economic/Employment/Labour-Force-Report-2019.pdf|title=Ажиллах хүчний 2019 оны тайлан|author=Зимбабвегийн статистикийн алба|access-date=2024-11-05}}</ref> | population_note = }} '''Хараре''' ({{lang-en|Harare}}, [[1982]] оныг хүртэл '''Салисбури''') нь [[Зимбабве]] улсын [[нийслэл]] хот юм. [[2006]] оны байдлаар хүн ам нь 1,600,000 орчим бөгөөд дагуул хотуудын хамтаар 2,800,000 орчим оршин суугчтай. Засаг захигааны хувьд тус хот нь мужийн зэрэглэл бүхий, тусдаа захиргаатай хот юмэ. Зимбабве улсынхаа хамгийн том хот болохынхоо хувьд засаг захиргаа, худалдаа, харилцаа холбооны төв нь болно. Хотод [[тамхи]], [[эрдэнэ шиш]], [[хөвөн]], [[нимбэг]] [[жимс]]ний зах бий. [[сүлжмэл эдлэл|сүлжмэл]], [[төмөрлөг]], [[химийн аж үйлдвэр|химийн]] үйлдвэрүүд байхаас гадна хотын нутаг дэвсгэрээс [[алт]] олборлодог. Хараре хот нь далайн түвшнээс дээш 1483 метр өргөгдсөн, дулаан уур амьсгалтай. Хотоос хойш 5 км зайд тус улсын дээд боловсролын хамгийн том, нэр хүндтэй байгууллага болох [[Зимбабвегийн Их Сургууль]] бий. 19-р зууны дундуур байгуулагдсан олон тооны дагуул хот, суурингууд хотын орчимд байдаг. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Хараре (1961–1990, туйлын үе 1897–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 36.9 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 36.3 |Apr record high C = 33.0 |May record high C = 30.0 |Jun record high C = 27.7 |Jul record high C = 28.8 |Aug record high C = 31.0 |Sep record high C = 35.0 |Oct record high C = 39.0 |Nov record high C = 37.3 |Dec record high C = 36.5 |year record high C = 39.0 |Jan high C = 29.3 |Feb high C = 29.8 |Mar high C = 28.2 |Apr high C = 26.3 |May high C = 23.4 |Jun high C = 21.4 |Jul high C = 21.4 |Aug high C = 23.7 |Sep high C = 27.8 |Oct high C = 30.2 |Nov high C = 30.4 |Dec high C = 29.2 |year high C = 25.2 |Jan mean C = 21.0 |Feb mean C = 20.7 |Mar mean C = 20.3 |Apr mean C = 18.8 |May mean C = 16.1 |Jun mean C = 13.7 |Jul mean C = 13.4 |Aug mean C = 15.5 |Sep mean C = 18.6 |Oct mean C = 20.8 |Nov mean C = 21.2 |Dec mean C = 20.9 |year mean C = 18.4 |Jan low C = 19.8 |Feb low C = 19.6 |Mar low C = 19.5 |Apr low C = 15.3 |May low C = 8.8 |Jun low C = 6.1 |Jul low C = 5.5 |Aug low C = 7.4 |Sep low C = 10.5 |Oct low C = 17.4 |Nov low C = 18.0 |Dec low C = 19.3 |year low C = 13.7 |Jan record low C = 9.6 |Feb record low C = 8.0 |Mar record low C = 7.5 |Apr record low C = 4.7 |May record low C = 2.8 |Jun record low C = 0.1 |Jul record low C = 0.1 |Aug record low C = 1.1 |Sep record low C = 4.1 |Oct record low C = 5.1 |Nov record low C = 6.1 |Dec record low C = 10.0 |year record low C = 0.1 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 280.8 |Feb precipitation mm = 265.3 |Mar precipitation mm = 171.1 |Apr precipitation mm = 67.2 |May precipitation mm = 7.4 |Jun precipitation mm = 1.8 |Jul precipitation mm = 2.3 |Aug precipitation mm = 2.9 |Sep precipitation mm = 6.5 |Oct precipitation mm = 40.4 |Nov precipitation mm = 123.2 |Dec precipitation mm = 260.7 |year precipitation mm = 1,329.6 |unit precipitation days= |Jan precipitation days = 24 |Feb precipitation days = 22 |Mar precipitation days = 18 |Apr precipitation days = 14 |May precipitation days = 2 |Jun precipitation days = 1 |Jul precipitation days = 0 |Aug precipitation days = 1 |Sep precipitation days = 1 |Oct precipitation days = 5 |Nov precipitation days = 18 |Dec precipitation days = 23 |year precipitation days =129 |Jan humidity = 89 |Feb humidity = 90 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 77 |May humidity = 62 |Jun humidity = 60 |Jul humidity = 55 |Aug humidity = 50 |Sep humidity = 45 |Oct humidity = 48 |Nov humidity = 63 |Dec humidity = 73 |year humidity = 86 |Jan sun = 187.0 |Feb sun = 175.4 |Mar sun = 212.5 |Apr sun = 245.0 |May sun = 269.7 |Jun sun = 264.0 |Jul sun = 279.0 |Aug sun = 300.7 |Sep sun = 294.0 |Oct sun = 285.2 |Nov sun = 201.0 |Dec sun = 180.4 |year sun 2,893.9= |Jand sun = 7.0 |Febd sun = 6.8 |Mard sun = 7.5 |Aprd sun = 8.3 |Mayd sun = 8.7 |Jund sun = 8.8 |Juld sun = 9.0 |Augd sun = 9.7 |Sepd sun = 9.8 |Octd sun = 9.2 |Novd sun = 7.7 |Decd sun = 6.4 |yeard sun = 8.2. avarage wind direction [Jan dr = NW -W [Feb = NW- W - E- [March = NW -W -E -SE [April = E-SE [May = ESE [Jun = SE [Jul = SE [Aug = SE [Sep = ESE -E [Oct = E - WNW [Nov = NW -W - N-E [ Dec NW- W - E |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]],<ref name = WMO >{{cite web |url = http://worldweather.wmo.int/130/c00263.htm |title = World Weather Information Service – Harare |publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date = 2026-05-19 |archive-date = 2019-08-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190829103402/http://worldweather.wmo.int/130/c00263.htm |url-status = dead }}</ref> NOAA (нар ба дундаж температур, 1961–1990),<ref name = NOAA> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/ZI/67775.TXT |title = Harare Kutsaga Climate Normals 1961–1990 |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20200713124345/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/ZI/67775.TXT |archive-date = 2020-07-13 |url-status = dead |access-date = 2026-05-19}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1954–1975),<ref name = DWD> {{cite web |url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_677750_kt.pdf |title = Klimatafel von Harare-Kutsaga (Salisbury) / Simbabwe |work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher = Deutscher Wetterdienst |language = de |access-date = 2026-05-19}}</ref> Meteo Climat (хэтийн үзүүлэлт)<ref name = meteoclimat> {{cite web |url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=944 |title = Station Harare |publisher = Meteo Climat |language = fr |access-date = 2026-05-19}}</ref> |date=August 2010 }} == Зургийн цомог == <gallery> Image:Harare secondst.jpg|[[Сэм Нуёмагийн гудамж]] Image:Harare anglicanchurch.JPG|Англикан сүм Image:Harare Downtown1.jpg|Парламентын барилгууд Image:Harare Central Station.jpg|Харарегийн төв өртөө </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Harare}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20080703103244/http://www.hararecity.co.zw/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Хараре| ]] [[Ангилал:Зимбабвегийн хот]] [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Зимбабвегийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] eb025oy5u3u4cara335l5tzd5qfjg5a 856723 856722 2026-05-19T12:17:22Z Enkhsaihan2005 64429 856723 wikitext text/x-wiki {{short description|Зимбабвегийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Хараре | native_name = Harare | other_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] болон [[Хараре муж|муж]] | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/3 |border = infobox |total_width = 300 |caption_align = center |image1 = Harare Skyline.jpg |caption1 = Харарегийн үзэмж |image2 = Crowne Plaza, Harare.png |caption2 = Crowne Plaza |image3 = Harare parlament 24032005.jpg |caption3 = [[Парламентын байр, Хараре|Хуучин Парламентын байр]] ба [[Гэгээн Мэри ба Бүх Гэгээнтнүүдийн сүм, Хараре|Англикан сүм]] |image4 = Harare, Zimbabwe. 04.JPG |caption4 = Хараре хотын төв |image5 = Reserve Bank of Zimbabwe N.png |caption5 = [[Шинэ Нөөцийн Банкны Цамхаг]] |image6 = Heroes Acre Monument, Harare, Zimbabwe.jpg |caption6 = [[Үндэсний баатруудын талбай (Зимбабве)|Баатруудын талбайн]] хөшөө }} | image_flag = Flag of Harare.svg | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = Coat of arms of Harare.svg | shield_size = | nicknames = Нарлаг хот | motto = {{ubl|{{native phrase|sn|Nongera GroopVanhu}}|"Ард түмэндээ үйлчлэх үйлсээрээ урагшаа"}} | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Зимбабве | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = [[Зимбабве]] дахь байршил | coordinates = {{coord|17|49|45|S|31|3|8|E|region:ZW|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Зимбабве}} | subdivision_type1 = [[Зимбабвегийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Хараре муж|Хараре]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 9 сарын 12, 1890 | established_title2 = Нэгтгэсэн (хот) | established_date2 = 1935 | established_title3 = Хараре нэртэй болсон | established_date3 = 4 сарын 18, 1982 | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Хараре хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жейкоб Мафуме]] ([[Өөрчлөлтийн төлөөх иргэдийн эвсэл|CCC]]) | leader_title1 = [[City council|Council]] | leader_name1 = [[Harare City Council]] | unit_pref = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 982.3 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1490 | elevation_ft = | population_total = 1,491,740 | population_as_of = 2022 оны тооллого | population_footnotes = <ref name="auto1">{{cite web|url=http://www.zimstat.co.zw/wp-content/uploads/publications/Population/population/census-2012-national-report.pdf|title=2012 оны хүн амын тооллогын үндэсний тайлан|author=Зимбабвегийн статистикийн алба|access-date=2024-11-05}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = auto | population_urban = 1,558,823 | population_urban_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.zimstat.co.zw/wp-content/uploads/publications/Population/population/Harare.pdf|title=2012 Хүн амын тайлан: Хараре|author=Зимбабвегийн статистикийн алба|access-date=2024-11-05}}</ref> | population_demonym = Хараречууд | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 242 | website = | footnotes = Залгах код 242 (эсвэл Зимбабве дотроос 0242) | timezone = [[Төв Африкийн Цаг]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = (Байхгүй) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.645<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |title=Дэд үндэсний ХХИ – Бүс нутгийн мэдээллийн сан – Глобал мэдээллийн лаборатори |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=2024-11-05}}</ref><br />{{color|#FFD215|Medium}} | population_metro = 1,603,201 | population_metro_footnotes = <ref name="auto2">{{cite web|url=http://www.zimstat.co.zw/wp-content/uploads/publications/Economic/Employment/Labour-Force-Report-2019.pdf|title=Ажиллах хүчний 2019 оны тайлан|author=Зимбабвегийн статистикийн алба|access-date=2024-11-05}}</ref> | population_note = }} '''Хараре''' ({{lang-en|Harare}}, [[1982]] оныг хүртэл '''Салисбури''') нь [[Зимбабве]] улсын [[нийслэл]] хот юм. [[2006]] оны байдлаар хүн ам нь 1,600,000 орчим бөгөөд дагуул хотуудын хамтаар 2,800,000 орчим оршин суугчтай. Засаг захигааны хувьд тус хот нь мужийн зэрэглэл бүхий, тусдаа захиргаатай хот юмэ. Зимбабве улсынхаа хамгийн том хот болохынхоо хувьд засаг захиргаа, худалдаа, харилцаа холбооны төв нь болно. Хотод [[тамхи]], [[эрдэнэ шиш]], [[хөвөн]], [[нимбэг]] [[жимс]]ний зах бий. [[сүлжмэл эдлэл|сүлжмэл]], [[төмөрлөг]], [[химийн аж үйлдвэр|химийн]] үйлдвэрүүд байхаас гадна хотын нутаг дэвсгэрээс [[алт]] олборлодог. Хараре хот нь далайн түвшнээс дээш 1483 метр өргөгдсөн, дулаан уур амьсгалтай. Хотоос хойш 5 км зайд тус улсын дээд боловсролын хамгийн том, нэр хүндтэй байгууллага болох [[Зимбабвегийн Их Сургууль]] бий. 19-р зууны дундуур байгуулагдсан олон тооны дагуул хот, суурингууд хотын орчимд байдаг. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Хараре (1961–1990, туйлын үе 1897–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 36.9 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 36.3 |Apr record high C = 33.0 |May record high C = 30.0 |Jun record high C = 27.7 |Jul record high C = 28.8 |Aug record high C = 31.0 |Sep record high C = 35.0 |Oct record high C = 39.0 |Nov record high C = 37.3 |Dec record high C = 36.5 |year record high C = 39.0 |Jan high C = 29.3 |Feb high C = 29.8 |Mar high C = 28.2 |Apr high C = 26.3 |May high C = 23.4 |Jun high C = 21.4 |Jul high C = 21.4 |Aug high C = 23.7 |Sep high C = 27.8 |Oct high C = 30.2 |Nov high C = 30.4 |Dec high C = 29.2 |year high C = 25.2 |Jan mean C = 21.0 |Feb mean C = 20.7 |Mar mean C = 20.3 |Apr mean C = 18.8 |May mean C = 16.1 |Jun mean C = 13.7 |Jul mean C = 13.4 |Aug mean C = 15.5 |Sep mean C = 18.6 |Oct mean C = 20.8 |Nov mean C = 21.2 |Dec mean C = 20.9 |year mean C = 18.4 |Jan low C = 19.8 |Feb low C = 19.6 |Mar low C = 19.5 |Apr low C = 15.3 |May low C = 8.8 |Jun low C = 6.1 |Jul low C = 5.5 |Aug low C = 7.4 |Sep low C = 10.5 |Oct low C = 17.4 |Nov low C = 18.0 |Dec low C = 19.3 |year low C = 13.7 |Jan record low C = 9.6 |Feb record low C = 8.0 |Mar record low C = 7.5 |Apr record low C = 4.7 |May record low C = 2.8 |Jun record low C = 0.1 |Jul record low C = 0.1 |Aug record low C = 1.1 |Sep record low C = 4.1 |Oct record low C = 5.1 |Nov record low C = 6.1 |Dec record low C = 10.0 |year record low C = 0.1 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 280.8 |Feb precipitation mm = 265.3 |Mar precipitation mm = 171.1 |Apr precipitation mm = 67.2 |May precipitation mm = 7.4 |Jun precipitation mm = 1.8 |Jul precipitation mm = 2.3 |Aug precipitation mm = 2.9 |Sep precipitation mm = 6.5 |Oct precipitation mm = 40.4 |Nov precipitation mm = 123.2 |Dec precipitation mm = 260.7 |year precipitation mm = 1,329.6 |unit precipitation days= |Jan precipitation days = 24 |Feb precipitation days = 22 |Mar precipitation days = 18 |Apr precipitation days = 14 |May precipitation days = 2 |Jun precipitation days = 1 |Jul precipitation days = 0 |Aug precipitation days = 1 |Sep precipitation days = 1 |Oct precipitation days = 5 |Nov precipitation days = 18 |Dec precipitation days = 23 |year precipitation days =129 |Jan humidity = 89 |Feb humidity = 90 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 77 |May humidity = 62 |Jun humidity = 60 |Jul humidity = 55 |Aug humidity = 50 |Sep humidity = 45 |Oct humidity = 48 |Nov humidity = 63 |Dec humidity = 73 |year humidity = 86 |Jan sun = 187.0 |Feb sun = 175.4 |Mar sun = 212.5 |Apr sun = 245.0 |May sun = 269.7 |Jun sun = 264.0 |Jul sun = 279.0 |Aug sun = 300.7 |Sep sun = 294.0 |Oct sun = 285.2 |Nov sun = 201.0 |Dec sun = 180.4 |year sun 2,893.9= |Jand sun = 7.0 |Febd sun = 6.8 |Mard sun = 7.5 |Aprd sun = 8.3 |Mayd sun = 8.7 |Jund sun = 8.8 |Juld sun = 9.0 |Augd sun = 9.7 |Sepd sun = 9.8 |Octd sun = 9.2 |Novd sun = 7.7 |Decd sun = 6.4 |yeard sun = 8.2. avarage wind direction [Jan dr = NW -W [Feb = NW- W - E- [March = NW -W -E -SE [April = E-SE [May = ESE [Jun = SE [Jul = SE [Aug = SE [Sep = ESE -E [Oct = E - WNW [Nov = NW -W - N-E [ Dec NW- W - E |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]],<ref name = WMO >{{cite web |url = http://worldweather.wmo.int/130/c00263.htm |title = World Weather Information Service – Harare |publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date = 2026-05-19 |archive-date = 2019-08-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190829103402/http://worldweather.wmo.int/130/c00263.htm |url-status = dead }}</ref> NOAA (нар ба дундаж температур, 1961–1990),<ref name = NOAA> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/ZI/67775.TXT |title = Harare Kutsaga Climate Normals 1961–1990 |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20200713124345/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/ZI/67775.TXT |archive-date = 2020-07-13 |url-status = dead |access-date = 2026-05-19}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1954–1975),<ref name = DWD> {{cite web |url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_677750_kt.pdf |title = Klimatafel von Harare-Kutsaga (Salisbury) / Simbabwe |work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher = Deutscher Wetterdienst |language = de |access-date = 2026-05-19}}</ref> Meteo Climat (хэтийн үзүүлэлт)<ref name = meteoclimat> {{cite web |url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=944 |title = Station Harare |publisher = Meteo Climat |language = fr |access-date = 2026-05-19}}</ref> |date=August 2010 }} == Зургийн цомог == <gallery> Image:Harare secondst.jpg|[[Сэм Нуёмагийн гудамж]] Image:Harare anglicanchurch.JPG|Англикан сүм Image:Harare Downtown1.jpg|Парламентын барилгууд Image:Harare Central Station.jpg|Харарегийн төв өртөө </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Harare}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20080703103244/http://www.hararecity.co.zw/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Хараре| ]] [[Ангилал:Зимбабвегийн хот]] [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Зимбабвегийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 4xi9mm0tpyrxkuamiz8bykk9j38con8 0 13549 856725 799913 2026-05-19T12:23:57Z Enkhsaihan2005 64429 856725 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Мари Элийн нийслэл}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Йошкар-Ола | loc_name1 = Йошкар-Ола | loc_lang1 = [[Зүүн Мари хэл|Зүүн Мари]] | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = Чарла | other_lang = | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Yoshkar-Ola P8122176 2200.jpg | image2 = Yoshkar-Ola P8122161 2200.jpg | image3 = Йошкар-Ола. Кафедральный собор Благовещения Пресвятой Богородицы.jpg | image4 = Kukolnyi teatr.jpg | image5 = Площадь Оболенского-Ноготкова.jpg}} | image_caption = | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|56|39|N|47|53|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Yoshkar-Ola (Mariy-El).png | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Yoshkar-Ola (Mariy-El).png | pushpin_map = Орос Мари Эл#Европын Орос#Европ | pushpin_map_caption = Йошкар-Олагийн байршил##Йошкар-Ола (Европын Орос)##Йошкар-Ола (Европ) | coa_caption = | anthem = ''Йошкар-Олагийн тухай дуу'' | anthem_ref = <ref name="Anthem">Official website of Yoshkar-Ola. {{Webarchiv|url=http://www.i-ola.ru/city/generalinf/gerb.php |wayback=20110909161252 |text=Symbols of Yoshkar-Ola |archiv-bot=2024-01-24 12:00:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909161252/http://www.i-ola.ru/city/gerb.php |date=9 September 2011 }} {{in lang|ru}}</ref> | holiday = 8 сарын&nbsp;6 | holiday_ref = <ref name="Holiday">Charter of Yoshkar-Ola, Article&nbsp;6</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Мари Эл]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref110" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Йошкар-Олагийн [[Холбооны субъектийн чанартай хот|бүгд найрамдах улсын чанартай хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref110" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = Мари Элийн | capital_of_ref = <ref name="Capital" /> | adm_ctr_of1 = Йошкар-Олагийн бүгд найрамдах улсын чанартай хот | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref110" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref110" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Йошкар-Ола хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref242" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Йошкар-Ола хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref242" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = <ref name="HeadTitle">Charter of Yoshkar-Ola, Article&nbsp;44</ref> | leader_name = [[Евгений Маслов (улс төрч)|Евгений Маслов]] | leader_name_ref = <ref name="Head">Official website of Yoshkar-Ola. {{Webarchiv|url=http://www.i-ola.ru/about/officials/ |wayback=20151205175819 |text=Mayor of the City of Yoshkar-Ola |archiv-bot=2024-01-24 12:00:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205175819/http://i-ola.ru/about/officials/ |date=5 December 2015 }} {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = Йошкар-Ола Хотын Хурал | representative_body_ref = <ref name="Legis">Charter of Yoshkar-Ola, Article&nbsp;24</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census = 248782 | pop_2010census_rank = 74-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1584 | established_title = | established_date_ref = <ref name="GRE">Great Russian Encyclopedia, pp.&nbsp;301–302</ref><ref name="Established">Charter of Yoshkar-Ola, Article&nbsp;1</ref> | current_cat_date = 1781 | current_cat_date_ref = <ref name="GRE" /> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 424000–424008, 424010, 424016, 424019, 424020, 424026, 424028, 424030–424034, 424036–424040, 424045, 424700, 424899, 424950, 424999 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 8362 | dialing_codes_ref = | website = http://www.i-ola.ru }} '''Йошка́р-Ола́''' — [[Орос улс]]ын холбооны махбод [[Мари Эл|Бүгд Найрамдах Мари Улс]]ын [[нийслэл]], 260 мянган хүнтэй [[хот]]. == Түүх == [[Мари ястан|Мари]] нутгийг эзэлсний дараа [[орос үндэстэн|оросууд]] 1584 онд суурин байгуулжээ. 1781 оноос хот гэгдэх болов. 1835 онд тус хотыг Мари нутгийн төв болгон хөгжүүлэх төлөвлөгөө хийгдэхэд 1000 гаруй хүнтэй л байлаа.<ref>[http://www.i-ola.ru/userfiles/file/gen_plan_A3_2009.pdf Городской еженедельник «Йошкар-Ола». Специальный выпуск. Генеральный план города от 3 марта 2009 года.] Проверено 13 июля 2010. Архивировано из первоисточника 13 августа 2011.</ref> 1919 он хүртэл [[орос хэл|оросоор]] '''Царёвококшайск''' (хааны), 1919 — 1927 онд '''Краснококшайск''' (улаан) гэсэн нэртэй байв. [[Бага Кокшага гол]]ын эрэгт төвхнөсөн болохоор тийнхүү ''-кокшайск'' залгаж байжээ. 1927 оноос [[мари]] хэлний үгээр '''Йошкар-Ола''' (улаан хот) хэмээн нэрийдэн өнөөг хүрчээ. Засаг захиргааны эрх өөрчлөгдсөн аль ч үед Маригийн төв нь Йошкар-Ола байсаар ирсэн. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа нутгийнхаа төв хот гэдгээр эрчимтэй аж үйлдвэржиж, барилга байшин, хүн ард олширч, хот өргөжсөн. 1984 онд үүсэн байгуулагдсаны 400 жилийн ойгоор нь хүрсэн дэвшлийг үнэлж ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар «Хөдөлмөрийн улаан тугийн одон»-гоор шагнаж байв.<ref>Указом Президиума Верховного Совета СССР от 17 ноября 1984 года</ref> 1991 онд [[ЗХУ]] задарч [[ОХУ]] дангаар байгуулагдахад Йошкар-Ола нэг шат ахисан [[Мари орон]] ((БНМарУ)-ы нийслэл болж хувирсан бөгөөд 1970 оноос хүн амын өсөлт аажуурч 2014 оны байдлаар 260,352 хүн аж төрөн сууж байна.<ref name="хүн2014">{{Cite web |url=http://maristat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/maristat/resources/16195e00436b5099b0f8f174665da2b8/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80_%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB_2014.htm |title=Оценка численности постоянного населения по муниципальным образованиям Республики Марий Эл на 1 января 2014 года. Проверено 1 апреля 2014. Архивировано из первоисточника 1 апреля 2014. |access-date=2014-06-02 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303173910/http://maristat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/maristat/resources/16195e00436b5099b0f8f174665da2b8/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80_%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB_2014.htm |url-status=dead }}</ref> == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ 1856-2013 оны Йошкар-Олагийн хүн амын тоо |- ! width="100" {{highlight1}} | Он ! width="50" {{highlight1}} | 1856 ! width="50" {{highlight1}} | 1926 ! width="50" {{highlight1}} | 1959 ! width="50" {{highlight1}} | 1989 ! width="50" {{highlight1}} | 2014 |- | '''Хүний тоо'''|| 1,200 || 4,300|| 88,744|| 241,600|| 260,352 |- |} Йошкар-Ола хүн амын олноор харьцуулахад Орос улсад [[Оросын хот суурин|74-р байрт]] орох хот юм. Оршин суугчдын 55.2 % — эмэгтэй, 44.8 % — эрэгтэй бөгөөд [[орос үндэстэн|орос]] (68%), [[мари ястан|маричууд]] (24%) голдуу оршин сууж, бүгд 50 орчим өөр яс үндэстэн байна. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Йошкар-Ола (1991-2020, туйлын үе 1936-одоо) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 4.5 | Feb record high C = 7.4 | Mar record high C = 15.8 | Apr record high C = 28.9 | May record high C = 33.4 | Jun record high C = 36.8 | Jul record high C = 38.7 | Aug record high C = 39.1 | Sep record high C = 31.6 | Oct record high C = 23.9 | Nov record high C = 13.0 | Dec record high C = 7.2 | year record high C = 39.1 | Jan high C = -7.3 | Feb high C = -6.3 | Mar high C = 0.4 | Apr high C = 10.3 | May high C = 19.4 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.4 | Aug high C = 22.8 | Sep high C = 16.4 | Oct high C = 8.0 | Nov high C = -0.6 | Dec high C = -5.7 | year high C = 8.8 | Jan mean C = -10.5 | Feb mean C = -10.2 | Mar mean C = -3.9 | Apr mean C = 4.9 | May mean C = 12.8 | Jun mean C = 17.0 | Jul mean C = 19.3 | Aug mean C = 16.8 | Sep mean C = 11.1 | Oct mean C = 4.4 | Nov mean C = -3.1 | Dec mean C = -8.4 | year mean C = 4.2 | Jan low C = -13.7 | Feb low C = -13.9 | Mar low C = -7.8 | Apr low C = 0.2 | May low C = 6.7 | Jun low C = 11.3 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 11.5 | Sep low C = 6.8 | Oct low C = 1.4 | Nov low C = -5.4 | Dec low C = -11.2 | year low C = 0.0 | Jan record low C = -46.9 | Feb record low C = -41.7 | Mar record low C = -38.9 | Apr record low C = -21.8 | May record low C = -6.0 | Jun record low C = -2.5 | Jul record low C = 2.0 | Aug record low C = -1.4 | Sep record low C = -7.5 | Oct record low C = -18.9 | Nov record low C = -33.6 | Dec record low C = -47.3 | year record low C = -47.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 40 | Feb precipitation mm = 30 | Mar precipitation mm = 32 | Apr precipitation mm = 32 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 76 | Aug precipitation mm = 65 | Sep precipitation mm = 54 | Oct precipitation mm = 57 | Nov precipitation mm = 43 | Dec precipitation mm = 42 | year precipitation mm = 575 |Jan precipitation days = 18.1 |Feb precipitation days = 14.6 |Mar precipitation days = 13.2 |Apr precipitation days = 10.5 |May precipitation days = 12.0 |Jun precipitation days = 13.1 |Jul precipitation days = 12.1 |Aug precipitation days = 11.9 |Sep precipitation days = 13.6 |Oct precipitation days = 15.2 |Nov precipitation days = 15.1 |Dec precipitation days = 17.9 |year precipitation days = 167.5 |Jan sun = 40 |Feb sun = 81 |Mar sun = 138 |Apr sun = 199 |May sun = 271 |Jun sun = 286 |Jul sun = 295 |Aug sun = 239 |Sep sun = 145 |Oct sun = 76 |Nov sun = 34 |Dec sun = 23 |year sun = | source 1=Pogoda.ru.net<ref>{{Cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27485.htm|title=Климат Ачинска - Погода и климат}}</ref> |source 2 = climatebase.ru (хур тунадастай өдөр, нар 1936-2012)<ref name="climatebase">{{cite web|title=Yoshkar-Ola, Russia|url=http://climatebase.ru/station/27485|language=en|publisher=Climatebase.ru|accessdate=2026-05-19}}</ref> }} == Хэдэн зураг == <gallery widths="170px" heights="120px"> |Мари орны мөсөн ордон Зураг:Йошкар-Ола; фонтан у входа в Парк Культуры.jpg|Соёл, амралтын хүрээлэн Зураг:Yoshkar-Ola_house_of_Naumov.jpg|XIX зуунаас үлдсэн байшин </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yoshkar-Ola|Йошкар-Ола}} * [https://web.archive.org/web/20211214181953/https://www.i-ola.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] ==Зүүлт== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Мари Элийн суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:1584 онд байгуулагдсан]] gy1ig3vlafxpamz4ir49if3jssqa9mx 0 13586 856727 856174 2026-05-19T12:43:59Z Enkhsaihan2005 64429 856727 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Эрхүү мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Эрхүү | ru_name = Иркутск | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 2/2/1 | caption_align = center | image1 = Teatr Dramatyczny w Irkucku.JPG | image2 = Cerkiew Kazańska w Irkucku 02.JPG | image3 = Uritsky Street in Irkutsk (September 2025) - 0 1.jpg{{!}}Uritsky Street | image4 = Иркутск. Краеведческий музей 3.JPG{{!}}Irkutsk Oblast Local Museum | image5 = Панорама Иркутска с плотины ГЭС - panoramio.jpg{{!}}Irkutsk panorama from the dam | caption1 = Академийн драмын театр | caption2 = Казанийн сүм | caption3 = Урицкийн гудамж | caption4 = Орон нутгийн музей | caption5 = Далангаас харагдах панорама}} | coordinates = {{Coord|type:city|format=dms|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Irkutsk (Irkutsk oblast).svg | flag_border = no | image_coa = Coat of Arms of Irkutsk.svg | pushpin_map = Орос##Орос Эрхүү муж | pushpin_map_caption = Эрхүүгийн байршил##Эрхүү (Эрхүү муж) | holiday = 6 сарын эхний бямба өдөр | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Эрхүү муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref40" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Эрхүү [[Холбооны субъектийн чанартай хот|Хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref40" /><ref name="IrkutskO_charter" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Эрхүү муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref40" /> | adm_ctr_of2 = [[Эрхүү тойрог]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref40" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="IrkutskO_charter" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Эрхүү хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref659" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Эрхүү хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref659" /> | mun_admctr_of2 = Эрхүү хотын тойрог | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref594">Law #94-oz</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="admirk.ru">{{cite web|url=https://admirk.ru/officials/95683/|title=Мэр – Официальный портал города Иркутска|access-date=June 30, 2022|archive-date=Зургадугаар сар 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601112240/https://admirk.ru/officials/95683/|url-status=dead}}</ref> | leader_name = Руслан Болотов<ref>{{Cite web|url=https://admirk.ru/officials/95683/|title=Болотов Руслан Николаевич|website=admirk.ru|access-date=2023-12-30|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601112240/https://admirk.ru/officials/95683/|url-status=dead}}</ref> | leader_name_ref = | representative_body = Эрхүү хотын [[дум]] | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 277 | area_km2_ref = <ref name="2014Area">{{cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst25/DBInet.cgi|title=Федеральная служба государственной статистики Российской Федерации – База данных показателей муниципальных образований|access-date=March 17, 2016|archive-date=May 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527165217/https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst25/DBInet.cgi|url-status=dead}}</ref> | pop_2010census = 587891 | pop_2010census_rank = 24-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1661 | established_title = | established_date_ref = <ref name="Lantzeff" /> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 664xxx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 3952 | dialing_codes_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.the-acr.com/codes/cntrycd2.htm#q |title=International Calling Codes – Pg2 |publisher=The-acr.com |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313182922/http://www.the-acr.com/codes/cntrycd2.htm#q |url-status=dead }}</ref> | website = http://admirk.ru/ admirk.ru }} '''Эрхүү''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Иркутск'') — [[ОХУ]]-ын [[Эрхүү муж]] болон Эрхүү дүүргийн засаг захиргааны төв, 2025 оны байдлаар 605 708 хүн амтай гэж ОХУ-ын Статистикийн газар мэдээлж байсан. Энэ үзүүлэлтээрээ Сибирийн 6 дахь, ОХУ-ын 25 дахь том хот юм. Дорно Сибирьт [[Ангар мөрөн|Ангар]] болон [[Эрхүү гол|Эрхүү голын]] бэлчир дээр, [[Байгал нуур|Байгал нуураас]] 66 км зайд оршино. 100 мянган оюутан сурдаг шинжлэх ухааны томоохон төв. Онгоцны үйлдвэр, усан цахилгаан станц, хүнсний үйлдвэрүүдтэй аж үйлдвэрийн хот. [[Транс-Сибирийн төмөр зам|Транссибирийн төмөр замын]] болон «Байгал», «Сибирь» зэрэг Холбооны авто замын сүлжээний зангилаа газар. Энэ хотод [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] Ерөнхий консулын газар 1971 онд байгуулагдаад өнөөг хүртэл үйл ажиллагаа явуулж байна. (хаяг. Эрхүү хот, Лапины гудамж 11) == Түүх == [[Зураг:Irkutsk 1865.jpg|thumb|left|1865 оны Эрхүү]] [[Зураг:Иркутск. Чешско-словацкие войска в Иркутске.jpg|thumb|left|1918 оны Эрхүү]] 1661 онд казак цэрэг ардын түрүүч [[Яков Похабов]] өвөлжөө (өвлийн байшин) суурин барьж сууснаас эхлэн Эрхүү үүссэн гэж оросын түүхчид үздэг.<ref>Lantzeff, George V., and Richard A. Pierce (1973). Eastward to Empire: Exploration and Conquest on the Russian Open Frontier, to 1750. Montreal eduacadtion: McGill-Queen's U.P.</ref> 1686 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улсаас]] суурин хэмээх өргөмж хүртсэн. [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|1689 оны Нерчийн гэрээгээр]] Орос-Хятадын харилцааг зохицуулсны дараа худалдааны цуваа Эрхүү хотыг дайран Хятад руу явж эхэлжээ. Сибирээс үслэг эдлэл, Сэлэнгэ, Байгал нуур, [[Хиагт|Хиагтаар]] дамжин Хятадаас цай, элсэн чихэр, бөс бараа авдаг байсан. 1692 онд [[Амстердам|Амстердамд]] хэвлүүлсэн Николас Витсений "Умард ба Зүүн Тартари" номд Эрхүүг дүрсэлсэн байдаг. 1701 онд анхны чулуун байшин болох Захиргааны байр баригдсан байна. 1760 онд Москватай холбогдох зам харгуйтай болж, Хятадаас Монголын нутгаар [[цай]], [[торго]], [[мод]], [[алт]], [[арьс]], [[үнэт]] эдийг [[Хиагт]], Эрхүүгээр дамжин Оросын Европын хэсэгт хүргэх ажил өргөжиж эхэлсэн. 1716, 1879 оны гал түймрээр тус хот ихээхэн сүйджээ. 1720-иод онд Эрхүү хот нь Сибирийн засаг захиргааны (губерн) бүрэлдэхүүн болох Эрхүү дүүргийн төв болжээ. 1720-иод оны дундуур Эрхүү хотын ойролцоох Үнэн алдартны шашны "Өргөмжлөл сүмд" (Вознесенский монастырь) хятад, монгол хэлний орчуулагч-номлогч нарт зориулсан “Мунгал” сургуулийг нээсэн нь 1748 он хүртэл үйл ажиллагаа явуулж байсан. 1821 онд [[Михаил Сперанский|Михаил Сперанскийн]] шийдвэрээр Сибирь хоёр хуваагдахад Дорно Сибирийн амбан захирагчийн газар Эрхүүд төвхнөж байв. XIX зуунд [[I Николай]] хааныг унагахаар тэмцсэн [[Декабристуудын бослого]] дарагдсанаар зураач, ноён, төрийн зүтгэлтнүүд буруутаж Сибирьт цөлөгдсөн. Тэдний ихэнх нь Эрхүүд төвлөж, барилга байшин, уран бүтээлээ туурвин соёлыг түгээсэн нь өнөөдөр Эрхүүгийн содон үзэмж болон үлджээ. 1896 онд цахилгаанд холбогдож, 1897 онд төмөр зам бүрэн тавигдаж галт тэрэгний өртөөтэй болсон байна. XX зуун гараад [[Оросын иргэний дайн]]ы хэдэн жилд Эрхүүд [[Улаан Арми|улаан]]-[[Цагаан Арми|цагаан]] армийн хоорондын тэмцэл, тулаан олон болжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Зөвлөлт засаг тогтож улмаар 1937 оноос хойш [[Эрхүү муж]]ийн засаг захиргааны төв болсон. 1950-1959 онд [[Ангар мөрөн]]д Эрхүүгийн усан сан баригдсан. 1920 онд энд цаазаар авхуулсан [[Александр Колчак]]ийн хөшөөг 2004 онд дурсан босгожээ. Эрхүү хот нь 1922-1930 онд Монгол-Буриадын автономит нутгийн, 1930 оноос Дорнод Сибирийн тойргийн, 1937 оноос Эрхүү хягзаарын төв байсан байна. 1958 онд [[Эрхүүгийн усан цахилгаан станц]] ашиглалтад орсон. Ихэвчлэн модон, нэг давхар хэвээр байсан хот 1960-1970-аад онд орон сууцууд барьж, аж үйлдвэрийн томоохон бүтээн байгуулалт өрнөжээ. 1990 оноос ЗХУ задран унаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжсэний дараа хотын ихэнх үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд буруу аргаар хувьчлагдаж, шинэ нөхцөлд өөрчлөн байгуулалт хийж чадалгүй үүдээ барьж, дампуурсан байна. == Газар зүй == Эрхүү хот улсын нийслэл [[Москва]]гаас 5185 км, [[Байгал нуур|Байгал]] нуураас баруун хойш 72 км зайд, Енисей мөрөнд цутгадаг [[Ангар мөрөн|Ангар]] мөрний эрэг дээр оршдог. Эрхүүгийн УЦС-ын хэсэгт мөрөн 580 м өргөн болдог. Хотын нэрийн анхдагч утга болсон [[Эрхүү гол|гол]] хотын баруун урдаас ирж [[Ангар мөрөн]]<nowiki/>д цутгадаг. Ангар хотыг зүүн эрэг, баруун эрэг гэж хоёр хуваана. == Уур амьсгал == Эрхүү зундаа халуун, өвөлдөө хүйтэн. VII сард дунджаар +18°C, ихдээ +37.2°C, I сард дунджаар −18°C, туйлдаа −49.7°C хүрнэ. {{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Эрхүү (1991–2020, туйлын үе 1820–одоо) |metric first=yes |single line=yes |width = auto |Jan record high C = 2.3 |Feb record high C = 10.2 |Mar record high C = 21.1 |Apr record high C = 29.2 |May record high C = 34.5 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 37.2 |Aug record high C = 34.7 |Sep record high C = 29.7 |Oct record high C = 25.6 |Nov record high C = 14.4 |Dec record high C = 5.3 |year record high C = 37.2 |Jan high C = −12.7 |Feb high C = −7.5 |Mar high C = 1.2 |Apr high C = 10.5 |May high C = 18.1 |Jun high C = 23.8 |Jul high C = 25.7 |Aug high C = 22.9 |Sep high C = 16.1 |Oct high C = 7.9 |Nov high C = -2.7 |Dec high C = −10.8 |year high C = 7.7 |Jan mean C = -17.6 |Feb mean C = -14.1 |Mar mean C = -5.5 |Apr mean C = 3.6 |May mean C = 10.4 |Jun mean C = 16.4 |Jul mean C = 19.0 |Aug mean C = 16.4 |Sep mean C = 9.5 |Oct mean C = 2.0 |Nov mean C = -7.6 |Dec mean C = -15.4 |year mean C = 1.4 |Jan low C = −21.4 |Feb low C = −19.1 |Mar low C = −11.1 |Apr low C = -1.9 |May low C = 3.7 |Jun low C = 10.1 |Jul low C = 13.5 |Aug low C = 11.4 |Sep low C = 4.6 |Oct low C = -2.4 |Nov low C = −11.5 |Dec low C = −19.1 |year low C = -3.6 |Jan record low C = −49.7 |Feb record low C = −44.7 |Mar record low C = −37.3 |Apr record low C = −31.8 |May record low C = −14.3 |Jun record low C = −6.0 |Jul record low C = 0.4 |Aug record low C = −2.7 |Sep record low C = −11.9 |Oct record low C = −30.5 |Nov record low C = −40.4 |Dec record low C = −46.3 |year record low C = −49.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 14 |Feb precipitation mm = 9 |Mar precipitation mm = 12 |Apr precipitation mm = 21 |May precipitation mm = 36 |Jun precipitation mm = 69 |Jul precipitation mm = 107 |Aug precipitation mm = 96 |Sep precipitation mm = 53 |Oct precipitation mm = 21 |Nov precipitation mm = 20 |Dec precipitation mm = 19 |year precipitation mm = 477 |Jan snow depth cm = 24 |Feb snow depth cm = 28 |Mar snow depth cm = 18 |Apr snow depth cm = 1 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 8 |Dec snow depth cm = 18 |year snow depth cm = 28 |Jan humidity = 81 |Feb humidity = 74 |Mar humidity = 63 |Apr humidity = 54 |May humidity = 53 |Jun humidity = 65 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 76 |Sep humidity = 75 |Oct humidity = 71 |Nov humidity = 78 |Dec humidity = 84 |year humidity = 71 |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0.04 |Mar rain days = 1 |Apr rain days = 9 |May rain days = 15 |Jun rain days = 18 |Jul rain days = 18 |Aug rain days = 17 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 9 |Nov rain days = 2 |Dec rain days = 0 |year rain days = 105 |Jan snow days = 21 |Feb snow days = 16 |Mar snow days = 13 |Apr snow days = 11 |May snow days = 3 |Jun snow days = 0.2 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 2 |Oct snow days = 10 |Nov snow days = 20 |Dec snow days = 23 |year snow days = 119 |Jan sun = 108.8 |Feb sun = 157.3 |Mar sun = 226.6 |Apr sun = 248.1 |May sun = 276.2 |Jun sun = 275.2 |Jul sun = 267.9 |Aug sun = 233.1 |Sep sun = 181.7 |Oct sun = 156.5 |Nov sun = 95.4 |Dec sun = 74.8 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/30710.htm |title=Pogoda.ru.net- Climate Data for Irkutsk 1991–2020 |access-date=2026-05-19 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |archive-date=2020-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924140802/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/30710.htm |url-status=live }}</ref> |date=2010 |source 2 = [[NOAA]]<ref name = NOAA > {{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Irkutsk_30710.csv |title=Irkutsk Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |date=2023-11-02 }}</ref> }} == Зам тээвэр == [[Сибирийн төмөр зам]], Сибирийн хурдны зам (M53, M55) Эрхүүгээр дайрна. Төмөр замаар [[Монгол улс]]тай холбогдоно. [[Эрхүүгийн нисэх буудал]]д олон улсын нислэг үйлддэг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:Иркутск. Нижняя Набережная.JPG|thumb|left|Ангар мөрний эрэг хавийн зураг]] [[Зураг:Irkutsk ISS011-E-9913.jpg|thumb|right|Нисэх онгоцноос Эрхүүг харахад]] [[Зураг:Church of the Epiphany (Irkutsk).jpg|thumb|right|1746 онд баригдаж гүйцсэн дуган]] [[Зураг:Иркутск. Улица Ленина 2.JPG|thumb|right|Нийтийн тээврийн троллейбус]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ 1856-2013 оны Эрхүү хотын оршин суугчийн тоо<ref>[http://www.mojgorod.ru/irkutsk_obl/irkutsk/index.html Народная энциклопедия «Мой город». Иркутск.]</ref><ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов)]</ref> |- ! width="100" {{highlight1}} | Он ! width="50" {{highlight1}} | 1856 ! width="50" {{highlight1}} | 1897 ! width="50" {{highlight1}} | 1931 ! width="50" {{highlight1}} | 1967 ! width="50" {{highlight1}} | 2000 ! width="50" {{highlight1}} | 2013 |- | '''Хүний тоо'''||24 100|| 51 000|| 113 200|| 420 000||593 700 ||606 137 |- |} Эрхүү хотод 2013 онд 606 мянган хүн оршин сууж байна. 2010 оны тооллогоос үндэслэвэл 91.8 хувь нь [[орос үндэстэн|орос]], 2.3 хувь [[буриад ястан|буриад]], 1.1% [[украин үндэстэн|украин]], 0.8% [[татар үндэстэн|татар]] үндэстэн байгаа ажээ.<ref>[http://irkutskstat.gks.ru/vpn2010/DocLib/vpn-2010-27.12.12.htm Население города Иркутска по данным Всероссийской переписи населения 2010 года]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дээд боловсролын байгууллагууд == Эрхүү хотын Дээд боловсролын байгууллагуудад [[монгол]] оюутан залуус 1911 оноос хойш суралцаж ирсэн. Ялангуяа [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайнаас]] хойш 1950-1990 онд олноор суралцсан, өнөө үед сурах оюутны тоо буурсан боловч сурсан хэвээр байна. '''[[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн улсын их сургууль]]''' ([[Орос хэл|орос]]. Иркутский государственный университет) нь 1918 онд байгуулагдсан. Боловсролын 4 дээд сургууль, 9 факультет, хоёр факультет бүхий Олон улсын бизнесийн сургууль, 2 салбар сургууль багтана. Их сургуулийн шинжлэх ухааны үйл ажиллагааг гурван судалгааны хүрээлэн, түүнчлэн одон орон судлалын ажиглалтын газар, Ботаникийн цэцэрлэг төлөөлдөг. Их сургууль нь 5 музейтэй. Тус их сургуульд 800 гаруй багш, 18 мянган оюутан сурч байна. '''Эрхүүгийн үндэсний судалгааны техникийн их сургууль''' ([[Орос хэл|орос]]. Иркутский национальный исследовательский технический университет) нь 1930 онд Сибирийн уул уурхайн дээд сургууль гэж байгуулагдсан бөгөөд 1960 онд Эрхүүгийн Политехникийн дээд сургууль болж 1993 онд Их сургуулийн статустай болсон. Өнөөдөр 6 боловсролын дээд сургууль, 8 факультет, 1 салбараас бүрдэж байна. Боловсролын байгууллагад гурван мянга гаруй ажилтан ажилладаг бөгөөд 30 мянга гаруй оюутан суралцдаг. '''[[Эрхүүгийн Улсын Анагаах Ухааны Их Сургууль]]''' ([[Орос хэл|орос]]. Иркутский государственный медицинский университет) нь 1930 онд байгуулагдсан. 8 факультетаас бүрдэнэ. Тус их сургуульд 350 нэр дэвшигч, 100 шинжлэх ухааны доктор ажилладаг бөгөөд 4 мянга гаруй оюутан суралцдаг. '''Байгал нуурын улсын их сургууль''' ([[Орос хэл|орос]]. Байкальский государственный университет) нь 1930 онд байгуулагдсан. Энэ нь 1 боловсролын институт, 12 факультетээс бүрддэг бөгөөд мөн 4 салбартай. '''Эрхүүгийн зам тээврийн улсын их сургууль''' ([[Орос хэл|орос]]. Иркутский государственный университет путей сообщения) нь 1932 онд Дорнод Сибирийн тээврийн инженерүүдийн дээд сургууль нэртэйгээр анх байгуулагдсан. 1934 оноос хойш Новосибирскийн Төмөр замын тээврийн инженерүүдийн дээд сургуулийн салбар. 1975 оноос Эрхүүгийн Төмөр замын тээврийн Дээд сургууль, 2002 оноос өнөөгийн Эрхүүгийн зам тээврийн улсын Их сургууль болсон. Тус Их сургууль 1 дээд сургууль, 5 факультеттай бөгөөд Дорнод Сибирьт болон [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нийт 11 салбартай. А.А.Ежевскийн нэрэмжит '''Эрхүү улсын хөдөө аж ахуйн их сургууль''' ([[Орос хэл|орос]]. Иркутский государственный аграрный университет имени А.А.Ежевского) нь 1934 онд Эрхүүгийн Хөдөө аж ахуйн дээд сургууль нэртэйгээр анх байгуулагдсан. 4 Дээд сургууль, 4 факультетаас бүрддэг бөгөөд [[Чита]] хотод салбартай. == Ах дүү хотууд == Эрхүү дараах хотуудтай эгч дүүгийн харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлжээ:<ref>{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://www.cbs.irkutsk.ru/lektor05.htm |wayback=20120208122928 |text=Sister cities of Irkutsk |archiv-bot=2023-09-30 16:24:17 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://izvestia.isea.ru/pdf.asp?id=4331 |wayback=20160304083202 |text=МЕЖДУНАРОДНЫЕ ОТНОШЕНИЯ И - Известия ИГЭА |archiv-bot=2023-09-26 23:00:49 InternetArchiveBot }}</ref> {|class="wikitable" |- valign="top" | *{{flagicon|MNG}} Монголын [[Улаанбаатар]] *{{flagicon|CHN}} Хятадын [[Шэньян]] (Мүгдэн) *{{flagicon|JPN}} Японы [[Каназава]] *{{flagicon|USA}} Америкийн [[Южин]] || *{{flagicon|SRB}} Сербийн [[Нови-Сад]] *{{flagicon|GER}} Германы [[Пфорцхайм]] *{{flagicon|FRA}} Францын [[Эвьян-ле-Бен]] *{{flagicon|SWE}} Шведийн [[Стрёмсөнд]] || *{{flagicon|ITA}} Италийн [[Порденоне]] *{{flagicon|FRA}} Францын [[Гренобль]] *{{flagicon|FRA}} Францын [[Дижон]] |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Irkutsk|Эрхүү хот}} * [http://www.irkutsk.org/ irkutsk.org (англиар)] * [https://web.archive.org/web/20211009193712/https://admirk.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас (оросоор)] == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Ангар мөрний суурин]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Эрхүү| ]] [[Ангилал:Эрхүү мужийн суурин]] [[Ангилал:1661 онд байгуулагдсан]] hh33tuup2isrj3eb3wh0k87cfwramlr 0 13793 856742 819305 2026-05-19T20:01:37Z Enkhsaihan2005 64429 856742 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы Баден-Вюртемберг мужийн нийслэл ба хамгийн олон хүн амтай хот}} {{About|Германы хотын}} {{Инфобокс Германы газар |German_name = <small>{{native name|swg|Schduagert}}<br />{{native name|gsw|Stuttgart}}</small> |image_plan = Baden-Württemberg S.svg |plantext = Баден-Вюртемберг дахь байршил |Bürgermeistertitel = Oberbürgermeister |Gemeindeschlüssel = 08 1 11 000 |year = 10-р зуун |type = Хот |image_photo = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/3/3/1 | total_width = 305 | align = center | caption_align = center |image1 = Neues Schloss Schlossplatzspringbrunnen Schlossplatz Stuttgart 2015 01.jpg |caption1 = [[Шинэ ордон (Штутгарт)|Шинэ ордон]]той [[Ордны талбай (Штутгарт)|Ордны талбай]] |image2 = Fernsehturm Stuttgart and Full Moon Summer 2013 08.jpg |caption2 = [[Штутгартын телевизийн цамхаг|ТВ Цамхаг]] |image3 = Marquardtbau 2013 blue.jpg |caption3 = [[Марквардт барилга]] |image4 = Grabkapelle auf dem Württemberg Stuttgart Rotenberg 2015 05.jpg |caption4 = [[Вюртемберг (толгод)|Вюртемберг уул]] |image5 = Kunstgebäude Schlossplatzspringbrunnen Schlossplatz Stuttgart 2015 01.jpg |caption5 = Урлагийн барилга |image6 = Stuttgart Marktplatz nach Umgestaltung.jpg |caption6 = Захын талбай |image7 = Cannstatter Wasen 2016 Fruchtsäule 1751.jpg |caption7 = Каннстатт Васен |image8 = Mercedes-Benz Welt pan.jpg |caption8 = [[Мерседес-Бенцийн музей]]}} |image_flag = Flag of Stuttgart.svg |image_coa = DEU Stuttgart COA.svg |coordinates = {{Coord|48|46|39|N|09|10|48|E|type:city(636,000)_region:DE-BW|display=it}} |state = Баден-Вюртемберг |region = [[Штутгарт (дүүрэг)|Штутгарт]] |district = {{lang|de|[[Германы тойргийн жагсаалт|Хотын тойрог]]}} |elevation = 245 |area = 207.33 |population = 100001<!-- for Category:Cities, real value is fetched via Gemeindeschlüssel --> |pop_urban = 2787724 <nowiki>(12 сарын 31, 2018)</nowiki><ref name="pop_urban">{{cite web |url=https://www.statistik-bw.de/BevoelkGebiet/MigrNation/01035055.tab?R=RV11 |title=Bevölkerung nach Nationalität – vierteljährlich |publisher=statistik-bw.de |access-date=August 7, 2019 |language=de |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308120659/https://www.statistik-bw.de/BevoelkGebiet/MigrNation/01035055.tab?R=RV11 |url-status=live }}</ref> |pop_metro = 5465093 <nowiki>(2021)</nowiki><ref name="pop_metro">{{cite web |url=http://www.deutsche-metropolregionen.org/mitglieder/stuttgart/ |title=Stuttgart |publisher=Initiativkreis Europäische Metropolregionen |access-date=August 7, 2019 |language=de |archive-date=9 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209011332/http://www.deutsche-metropolregionen.org/mitglieder/stuttgart/ |url-status=live }}</ref> |postal_code = 70173–70619 |area_code = 0711 |licence = S |demonym = Штутгартчууд |divisions = 23 дүүрэг |website = {{Official URL}} |mayor = {{ill|Франк Ноппер|de}}<ref>[https://www.staatsanzeiger.de/wahl/oberbuergermeisterwahl-stuttgart-2020/ Oberbürgermeisterwahl Stuttgart 2020], Staatsanzeiger.</ref> |leader_term = 2020&ndash;28 |party = [[Германы Христийн Ардчилсан Холбоо|ХАХ]] }} '''Штутгарт''' ({{lang-de|Stuttgart}} {{IPA|[ˈʃtʊtɡaʁt]}}) — [[Герман]]ы '''[[хот]]'''. Штутгарт хот Герман улсын баруун урд хэсгийн [[Баден-Вюртемберг]] мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд 604.297 оршин суугчтайн хувьд улсынхаа [[Германы том хотын жагсаалт|зургаадугаар]], мужийнхаа хамгийн том хот нь юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.stuttgart.de/item/show/55064 |title=Archive copy |access-date=2014-11-30 |archive-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728170839/http://www.stuttgart.de/item/show/55064 |url-status=dead }}</ref> 207 км² газар нутагтай. Штутгарт гаднах хүй дүүргийнхээ хамт 2.7 сая, цаашилвал 5.3 сая ([[2008]]) хүн бүхий хотуудын [[Штутгарт хотын бөөгнөрөл|бөөгнөрлийн төв]] болохын тухайд Германдаа 4-р их олноор хүрээлүүлсэн газар ажээ.<ref>{{cite web|url=http://www.deutsche-metropolregionen.org/mitglieder/stuttgart.html|title=Stuttgart|work=Initiativkreis Europäische Metropolregionen|accessdate=23 March 2009|language=de|archive-date=12 Зургадугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142722/http://www.deutsche-metropolregionen.org/mitglieder/stuttgart.html|url-status=dead}}</ref> == Түүх == 950 онд [[шваб]]ийн [[Людольф]] бэйс энд суурин үүсгэсэн нь 1496 оноос Вюртембергийн хошуу нутгийн гол суурин газар болжээ. Цаашлаад улам томорсон буюу 1803 оноос мужийн, 1806 оноос [[Вюртембергийн Хант Улс]], 1918 оноос бүгд найрамдах мужийн төв болжээ. Штутгартад автомашины [[Мерседес-Бенц]] үйлдвэр байгуулагдсанаар «автомашин үүссэн өлгий» гэж хол ойрынхонд алдаршсан юм. 1952 оноос өнөөгийн Баден-Вюртемберг нутаг нь үүссэн. {{Том зураг|Stuttgart at night .jpg|1000|Шөнийн Штутгарт хот}} {{Том зураг|Stuttgart Panorama 2007.jpg|1600|Штутгарт хотын төв хэсгийн дэлгээсэн зураг}} {{Том зураг|Oberer Schlossgarten Stuttgart Panorama.jpg|1600|Хотын цэцэрлэгт ордон}} == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Штутгарт (Шнарренберг) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1958–2014) | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 17.1 | Feb record high C = 21.0 | Mar record high C = 25.3 | Apr record high C = 27.7 | May record high C = 31.5 | Jun record high C = 35.0 | Jul record high C = 37.0 | Aug record high C = 37.7 | Sep record high C = 32.2 | Oct record high C = 29.7 | Nov record high C = 20.3 | Dec record high C = 16.5 | year record high C = 37.7 | Jan record low C = -25.5 | Feb record low C = -20.3 | Mar record low C = -18.6 | Apr record low C = -6.3 | May record low C = -1.9 | Jun record low C = 3.3 | Jul record low C = 5.5 | Aug record low C = 3.8 | Sep record low C = 0.2 | Oct record low C = -6.3 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -18.5 | year record low C = -25.5 | Jan high C = 4.9 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 10.9 | Apr high C = 15.8 | May high C = 19.7 | Jun high C = 23.0 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 25.1 | Sep high C = 20.3 | Oct high C = 15.1 | Nov high C = 9.1 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.1 | Jan mean C = 2.1 | Feb mean C = 3.0 | Mar mean C = 6.6 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.6 | Jun mean C = 18.1 | Jul mean C = 20.0 | Aug mean C = 19.7 | Sep mean C = 15.3 | Oct mean C = 10.7 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 2.8 | year mean C = 10.8 | Jan low C = -0.6 | Feb low C = -0.3 | Mar low C = 2.5 | Apr low C = 5.7 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.1 | Jul low C = 15.0 | Aug low C = 14.7 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 7.1 | Nov low C = 3.0 | Dec low C = 0.3 | year low C = 6.7 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 39.9 | Feb precipitation mm = 32.7 | Mar precipitation mm = 36.5 | Apr precipitation mm = 35.4 | May precipitation mm = 76.3 | Jun precipitation mm = 75.6 | Jul precipitation mm = 81.3 | Aug precipitation mm = 72.1 | Sep precipitation mm = 47.4 | Oct precipitation mm = 51.8 | Nov precipitation mm = 49.9 | Dec precipitation mm = 49.9 | year precipitation mm = 649.7 | unit precipitation days = 0.1 м | Jan precipitation days = 15.8 | Feb precipitation days = 13.7 | Mar precipitation days = 13.5 | Apr precipitation days = 12.6 | May precipitation days = 15.0 | Jun precipitation days = 14.7 | Jul precipitation days = 14.3 | Aug precipitation days = 13.7 | Sep precipitation days = 11.9 | Oct precipitation days = 13.6 | Nov precipitation days = 15.2 | Dec precipitation days = 17.1 | year precipitation days = 169.1 | Jan sun = 69.3 | Feb sun = 91.2 | Mar sun = 142.5 | Apr sun = 186.7 | May sun = 209.5 | Jun sun = 218.6 | Jul sun = 241.6 | Aug sun = 225.6 | Sep sun = 169.4 | Oct sun = 116.4 | Nov sun = 72.0 | Dec sun = 60.1 | year sun = 1813.8 | Jan humidity = 80.1 | Feb humidity = 75.3 | Mar humidity = 69.3 | Apr humidity = 64.1 | May humidity = 66.6 | Jun humidity = 66.7 | Jul humidity = 65.2 | Aug humidity = 66.9 | Sep humidity = 73.4 | Oct humidity = 79.8 | Nov humidity = 82.6 | Dec humidity = 82.3 | source 1 = [[NOAA]]/[[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name=WMO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231012174107/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Stuttgart-Schnarrenberg_10739.csv | archive-date = 2023-10-12 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Stuttgart-Schnarrenberg_10739.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Stuttgart-Schnarrenberg | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | access-date = 2026-05-19}}</ref> <br/> Өгөгдлийг [[Deutscher Wetterdienst]]-ээс<ref>{{cite web |url=http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fausgabe__monatswerte__node.html%3F__nnn%3Dtrue |title=Wetter und Klima – Deutscher Wetterdienst – Startseite |language=de |website=Dwd.de |access-date=2026-05-19 |archive-date=2014-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140612043121/http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fausgabe__monatswerte__node.html%3F__nnn%3Dtrue |url-status=live }}</ref> | date = 2013 | source 2 = KNMI<ref>{{cite web |url=http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |title=Stuttgart extreme values |access-date=2026-05-19 |publisher=[[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]] |archive-date=2018-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202192334/http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |url-status=live }}</ref> | source = }} == Засаг захиргааны хуваарь == Дотроо 23 дүүрэгт хуваагддагийн 5 нь дотоод, 18 нь захын гэдэг. == Хүн ам == Штутгартын хүн амын тоо 1960 онд 637 мянга байснаасаа буурч 2000 онд 587 мянга болсон. == Спорт == Штутгарт хотын [[Штутгарт баг|Штутгарт]] баг [[Бундеслиг]]т тоглодог. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Stuttgart|Штутгарт}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20100105140153/http://www.stuttgart.de/ stuttgart.de], хотын албан ёсны цахим хуудас == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{Германы мужийн нийслэл хот}} {{Германы хот}} [[Ангилал:Баден-Вюртембергийн коммун]] [[Ангилал:Штутгарт| ]] [[Ангилал:Баден-Вюртембергийн суурин]] [[Ангилал:Баден-Вюртембергийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Германы мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Неккар голын суурин]] 3hil6v90yuwp6r21zogwgdxyy5dqxp0 0 13882 856747 821596 2026-05-19T21:09:50Z Enkhsaihan2005 64429 856747 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Шинэ Орлеан | official_name = New Orleans | settlement_type = [[нэгдмэл хот-тойрог|Нэгдмэл хот-париш]] | nickname = "The Crescent City", "The Big Easy", "The City That Care Forgot", "NOLA"<!--(acronym for New Orleans, Louisiana)-->, "The City of Yes", "Hollywood South", "The Creole City" | native_name = {{small|{{native name|fr|La Nouvelle-Orléans}}}} | founder = [[Жан-Батист Ле Муан де Бьенвиль]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 290 |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = New Orleans from the Air September 2019 - Central Business District Skyline (cropped).jpg |caption1 = [[Шинэ Орлеаны төв бизнес дүүрэг|Төв бизнес дүүрэг]] |image2 = ChrisLitherlandBourbonSt.jpg |caption2 = [[Бурбоны гудамж]] |image3 = Cathedral Basilica of Saint Louis King of France.jpg |caption3 = [[Гэгээн Луисын сүм (Шинэ Орлеанс)|Гэгээн Луисын сүм]] |image4 = DHS Agencies Support Super Bowl LIX Security February 2025 - 108.jpg |caption4 = [[Цезарь Супердоум]] |image5 = Dinwiddie Hall, Tulane University New Orleans 2010.jpg |caption5 = [[Тулейны их сургууль]] |image6 = Canal St New Orleans. (53085508341).jpg |caption6 = [[Шинэ Орлеаны трамвай]] |image7 = Crescent City Connection (closeup).JPG |caption7 = [[Crescent City Connection]] }} | imagesize = 290px | image_flag = Flag of New Orleans, Louisiana.svg | flag_size = 100px | image_seal = Seal of New Orleans, Louisiana.svg | seal_size = 90px | image_blank_emblem = New Orleans Logo.png{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_type = Лого | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Луизиана#АНУ | pushpin_map_caption = Луизиана дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = yes | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Луизиана паришийн жагсаалт|Париш]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_name1 = {{flag|Луизиана}} | subdivision_name2 = [[Орлеан париш|Орлеан]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date and age|1718}} | named_for = [[II Филипп (Орлеаны гүн)]] (1674–1723) | leader_title = [[Шинэ Орлеаны хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | government_type = [[Хотын захирагч-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын захирагч-зөвлөл]] | leader_name = [[Хелена Морено]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Хотын зөвлөл|Зөвлөл]] | leader_name1 = [[Шинэ Орлеаны хотын зөвлөл]] | unit_pref = Metric | area_total_sq_mi = 349.85 | area_land_sq_mi = 169.42 | area_water_sq_mi = 180.43 | area_metro_km2 = 9,726.6 | area_metro_sq_mi = 3,755.2 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name=2020Census>{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/neworleanscitylouisiana/PST045219 |title=U.S. Population Totals 2010–2020 |website=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-05 |archive-date=2021-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829175200/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/neworleanscitylouisiana/PST045219 |url-status=live }}</ref> | population_total = 383997 | population_est = 362154 {{loss}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="2025 Quickfacts">{{cite web |title=2025 Vintage Census Estimates |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/orleansparishlouisiana/PST045225 |website=census.gov |access-date=2024-05-05}}</ref> | population_metro = 1,270,530 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|45-д]]) | population_density_sq_mi = 2267 | population_urban = 963,212 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|49-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,376.0 | population_density_urban_sq_mi = 3,563.8 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |title=List of 2020 Census Urban Areas |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-05 |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114022812/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Шинэ Орлеанчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Total Gross Domestic Product for New Orleans-Metairie, LA (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP35380 |website=fred.stlouisfed.org |access-date=2024-05-05 |archive-date=2024-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104080644/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP35380 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bea.gov/sites/default/files/2023-12/lagdp1223.pdf |title=Gross Domestic Product by County and Metropolitan Area, 2022 |publisher=[[Эдийн засгийн шинжилгээний товчоо]] |website=www.bea.gov |access-date=2024-05-05 |archive-date=2023-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213200707/https://www.bea.gov/sites/default/files/2023-12/lagdp1223.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics2_title1 = [[нэгдсэн хот-тойрог|Нэгдсэн хот-париш]] | demographics2_info1 = $29.147 тэрбум (2022) | demographics2_title2 = ХБСБ | demographics2_info2 = $94.031 тэрбум (2022) | timezone = [[Төв цагийн бүс (Америк)|CST]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс (Америк)|CDT]] | utc_offset_DST = −5 | coordinates = {{Wikidatacoord|Q34404|region:US-LA|display=inline,title}} | elevation_m = −2 - 6 | elevation_ft = −6.5 - 20 | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code_type = | area_code = [[area code 504 бүсийн код|504]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 22-55000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = [http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:1629985 1629985] | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2016">{{cite web |title=2016 U.S. Gazetteer Files |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2016_Gazetteer/2016_gaz_place_22.txt |publisher=United States Census Bureau |access-date=July 2, 2017 |archive-date=April 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425004637/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2016_Gazetteer/2016_gaz_place_22.txt |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 906.10 | area_land_km2 = 438.80 | area_water_km2 = 467.30 | website = {{URL|https://nola.gov}} }} '''Шинэ Орлеан''' (<small>[[Англи хэл|Англиар]]</small> ''New Orleans''; <small>[[Франц хэл|Францаар]]</small> ''La Nouvelle-Orléans'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын томоохон [[боомт хот|боомт]], [[Луизиана]] муж улсын хамгийн том, 2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллогоор 383,997 хүн амтай [[хот]] юм. Тус хот нь Луизиана муж улсын зүүн өмнөд хэсэгт, [[Миссисипи мөрөн|Миссисипи мөрний]] эрэг дээр оршино. 1718 онд Францын колоничлогчид үүсгэн байгуулсан Шинэ Орлеан нь 1803 онд Наполеон Луизианаг зарахаас өмнө Францын Луизиана мужийн нутаг дэвсгэрийн нийслэл байсан. 1840 онд Шинэ Орлеан нь АНУ-ын хамгийн олон хүн амтай гурав дахь хот байсан бөгөөд Антебеллумаас дэлхийн 2-р дайны дараа хүртэл Америкийн өмнөд хэсгийн хамгийн том хот. Үүний дараа хот Америк, Франц, Креол, Африкчуудын шилжилт хөдөлгөөнөөр хурдацтай хөгжиж эхлэв. Цагаачлалын дараагийн давалгаа нь Ирланд, Герман, Италичууд сууршихаас үүдэлтэй байжээ. Боолын хөдөлмөрийг ашиглан томоохон тариалангийн талбайд тариалсан элсэн чихэр, хөвөн нь тухайн үеийн орлогын гол эх үүсвэр болж байжээ. Хотын нэр нь [[II Филипп (Орлеаны гүн)|Орлеаны гүн II Филиппийн]] нэрнээс гаралтай. Шинэ Орлеан хот нь олон хэлтний, олон янзын соёлын өвүүдээр баялаг<ref name="multi">Шинэ Орлеаны соёл нь Африк-Америк, Креол, Кахун, Герман, Франц, Ирланд, Итали, Жүүд, Латин, Испани, Вьетнам зэрэг олон соёлын нийлмэл юм. {{cite web|url=http://www.neworleansonline.com/neworleans/multicultural/multiculturalhistory/index.html | title=Multicultural History | accessyear = 2009| accessdate=9 сарын 26}}</ref> бөгөөд архитектур, дуу хөгжим ([[Жааз хөгжим|жааз хөгжмийн]] төрсөн нутаг),<ref name="pbsjazz">{{cite web | title=New Orleans: The Birthplace of Jazz | work=PBS – JAZZ A Film By Ken Burns | format=primarily excerpted from Jazz: A History of America's Music | url=http://www.pbs.org/jazz/places/places_new_orleans.htm | accessyear=2009 | accessdate=9 сарын 26 | archive-date=2016-03-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160318220727/http://www.pbs.org/jazz/places/places_new_orleans.htm | url-status=dead }}</ref><ref name="usinfo">{{cite web | title=America Savors Its Music During Jazz Appreciation Month | work=U.S. Dept. of State – USINFO | url=http://usinfo.state.gov/scv/Archive/2006/Apr/03-859354.html | accessyear = 2009 | accessdate=9 сарын 26}}</ref>, жил тутмын баяр наадмуудаараа алдартай. Хотыг Америкийн "хамгийн өвөрмөц" хот<ref name="gmc">[http://www.gmc.edu/library/neworleans/NOhistory.htm Institute of New Orleans History and Culture] at Gwynedd-Mercy College</ref><ref name="hurrbayou">{{Cite web |url=http://hurricaneonthebayou.com/html/behind.htm |title=Behind the Scenes: ''Hurricane on the Bayou'' |access-date=2009-09-25 |archive-date=2016-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115171204/http://hurricaneonthebayou.com/html/behind.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="forusa">{{Webarchiv|url=http://www.forusa.org/fellowship/nov-dec_05/billings.html |wayback=20100714184655 |text=New Orleans: A Choice Between Destruction and Reparations |archiv-bot=2023-09-26 16:01:51 InternetArchiveBot }}, by David Billings, The Fellowship of Reconciliation, November/December 2005</ref><ref name="bringback">[http://www.bringneworleansback.org/ Bring New Orleans Back]</ref><ref name="msn">[http://www.msnbc.msn.com/id/13865422/ Spike Lee offers his take on Hurricane Katrina], by Damian Dovarganes, Associated Press, [[2006]] оны [[7 сарын 14]]</ref> гэх нь олонтаа. [[2005]] оны 8 сард гарсан [[Катрина хар салхи]] Шинэ Орлеан хотыг дайрч сүйтгэж байсан түүхтэй. {{Том зураг|New Orleans Skyline from Uptown.jpg|1000|Шинэ Орлеан хотын төв}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Луи Армстронг Шинэ Орлеан олон улсын нисэх буудал]] (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1946–одоо) | single line = Y | collapsed = Y | Jan record high F = 83 | Feb record high F = 86 | Mar record high F = 89 | Apr record high F = 92 | May record high F = 97 | Jun record high F = 101 | Jul record high F = 101 | Aug record high F = 105 | Sep record high F = 101 | Oct record high F = 97 | Nov record high F = 88 | Dec record high F = 85 | year record high F = 105 | Jan avg record high F = 77.5 | Feb avg record high F = 79.7 | Mar avg record high F = 82.9 | Apr avg record high F = 86.5 | May avg record high F = 91.9 | Jun avg record high F = 95.2 | Jul avg record high F = 96.6 | Aug avg record high F = 96.7 | Sep avg record high F = 94.3 | Oct avg record high F = 89.8 | Nov avg record high F = 83.8 | Dec avg record high F = 80.3 | year avg record high F = 97.6 | Jan high F = 62.5 | Feb high F = 66.4 | Mar high F = 72.3 | Apr high F = 78.5 | May high F = 85.3 | Jun high F = 90.0 | Jul high F = 91.4 | Aug high F = 91.3 | Sep high F = 88.1 | Oct high F = 80.6 | Nov high F = 71.2 | Dec high F = 64.8 | year high F = 78.5 | Jan mean F = 54.3 | Feb mean F = 58.0 | Mar mean F = 63.8 | Apr mean F = 70.1 | May mean F = 77.1 | Jun mean F = 82.4 | Jul mean F = 83.9 | Aug mean F = 84.0 | Sep mean F = 80.8 | Oct mean F = 72.5 | Nov mean F = 62.4 | Dec mean F = 56.6 | year mean F = 70.5 | Jan low F = 46.1 | Feb low F = 49.7 | Mar low F = 55.3 | Apr low F = 61.7 | May low F = 69.0 | Jun low F = 74.7 | Jul low F = 76.5 | Aug low F = 76.6 | Sep low F = 73.5 | Oct low F = 64.3 | Nov low F = 53.7 | Dec low F = 48.4 | year low F = 62.5 | Jan avg record low F = 29.5 | Feb avg record low F = 33.4 | Mar avg record low F = 38.0 | Apr avg record low F = 47.1 | May avg record low F = 57.3 | Jun avg record low F = 67.4 | Jul avg record low F = 71.4 | Aug avg record low F = 71.1 | Sep avg record low F = 63.3 | Oct avg record low F = 47.7 | Nov avg record low F = 37.7 | Dec avg record low F = 32.6 | year avg record low F = 27.6 | Jan record low F = 14 | Feb record low F = 16 | Mar record low F = 25 | Apr record low F = 32 | May record low F = 41 | Jun record low F = 50 | Jul record low F = 60 | Aug record low F = 60 | Sep record low F = 42 | Oct record low F = 35 | Nov record low F = 24 | Dec record low F = 11 | year record low F = 11 | precipitation colour = green | Jan precipitation inch = 5.18 | Feb precipitation inch = 4.13 | Mar precipitation inch = 4.36 | Apr precipitation inch = 5.22 | May precipitation inch = 5.64 | Jun precipitation inch = 7.62 | Jul precipitation inch = 6.79 | Aug precipitation inch = 6.91 | Sep precipitation inch = 5.11 | Oct precipitation inch = 3.70 | Nov precipitation inch = 3.87 | Dec precipitation inch = 4.82 | year precipitation inch = 63.35 | unit precipitation days = 0.01 in | Jan precipitation days = 9.5 | Feb precipitation days = 9.0 | Mar precipitation days = 8.1 | Apr precipitation days = 7.3 | May precipitation days = 7.8 | Jun precipitation days = 12.7 | Jul precipitation days = 13.9 | Aug precipitation days = 13.6 | Sep precipitation days = 9.8 | Oct precipitation days = 7.1 | Nov precipitation days = 7.1 | Dec precipitation days = 9.2 | year precipitation days = 115.1 | Jan humidity = 75.6 | Feb humidity = 73.0 | Mar humidity = 72.9 | Apr humidity = 73.4 | May humidity = 74.4 | Jun humidity = 76.4 | Jul humidity = 79.2 | Aug humidity = 79.4 | Sep humidity = 77.8 | Oct humidity = 74.9 | Nov humidity = 77.2 | Dec humidity = 76.9 | year humidity = 75.9 | Jan sun = 153.0 | Feb sun = 161.5 | Mar sun = 219.4 | Apr sun = 251.9 | May sun = 278.9 | Jun sun = 274.3 | Jul sun = 257.1 | Aug sun = 251.9 | Sep sun = 228.7 | Oct sun = 242.6 | Nov sun = 171.8 | Dec sun = 157.8 | Jan percentsun = 47 | Feb percentsun = 52 | Mar percentsun = 59 | Apr percentsun = 65 | May percentsun = 66 | Jun percentsun = 65 | Jul percentsun = 60 | Aug percentsun = 62 | Sep percentsun = 62 | Oct percentsun = 68 | Nov percentsun = 54 | Dec percentsun = 50 | year percentsun = 60 | source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name = "NWS New Orleans/Baton Rouge, LA (LIX)">{{cite web |url=https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=lix |title=NOWData – NOAA Online Weather Data |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-05-19 |archive-date=2021-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713174234/https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=lix |url-status=live }}</ref><ref name = "NOAA txt">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00012916&format=pdf |title=Station: New Orleans INTL AP, LA |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |work=U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |access-date=2026-05-19 |archive-date=2021-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204114448/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00012916&format=pdf |url-status=live }}</ref><ref name="WMO 1961–90 KMSY" >{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72231.TXT |title=WMO Climate Normals for NEW ORLEANS, LA 1961–1990 |access-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711103100/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72231.TXT |archive-date=2020-07-11 |url-status=dead |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }}</ref> | source = }} == Хүн ам == 2010 оны хүн амын тооллогоор Шинэ Орлеан 343,829 оршин суугчтай гэж мэдээлсэн. Үндэстний бүрэлдэхүүн: Африк гаралтай америкчууд (60.2%); цагаан (30.5%); Испаничууд (5.2%); Азичууд (2.9%); хоёр ба түүнээс дээш үндэстэй төлөөлөгчид (1.7%). Испани гаралтай хүмүүсийн 1.3% нь Мексик; 1.3% - Гондурас; 0.4% - Кубчууд; 0.3% нь Пуэрто Рикочууд, 0.3% нь Никарагуачууд. Хотын Азийн хүн амд вьетнамчууд (Шинэ Орлеаны нийт хүн амын 1.7%) багтдаг; Энэтхэгчүүд (0.3%); Хятадууд (0.3%); Филиппин (0.1%), Солонгосууд (0.1%). == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Шинэ Орлеан| ]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Луизианагийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Луизианагийн паришийн төв]] [[Ангилал:Миссисипи мөрний суурин]] [[Ангилал:1718 онд байгуулагдсан]] tawigjpo1gxwwijv874n0fodefrelei 0 13911 856748 810782 2026-05-19T21:50:41Z Enkhsaihan2005 64429 856748 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Индиана мужийн нийслэл}} {{About|АНУ-ын Индиана мужийн нийслэл хотын}} {{distinguish|text=Бразилын [[Минас-Жерайс муж]]ийн [[Индианополис]]}} {{Инфобокс суурин | name = Индианаполис | native_name = Indianapolis | official_name = | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] ба<br>[[нэгдмэл хот-тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Indianapolis-1872529 1920 (cropped).jpg | caption1 = Индианаполис хотын төв | image2 = Indiana_State_Capitol_Market_St_(bannerportada_esvoy).jpg | caption2 = [[Индиана мужийн капитол]] | image3 = Monument Circle, Indianapolis, Indiana, USA (cropped).jpg | caption3 = [[Цэрэг ба далайчдын хөшөө (Индианаполис)|Хөшөөний тойрог]] | image4 = Indiana World War Memorial - July 2016 - Aonghus Flynn.jpg | caption4 = [[Индианагийн Дэлхийн дайны дурсгалын талбай|Дайны дурсгал]] | image5 = Lucas Oil Stadium panoramic view from south end suite - WCNA Oct. 2024.jpg | caption5 = [[Лукас Ойл цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image7 = Indianapolis - 2013-06-11 (cropped).jpg | caption7 = [[Уайт Ривер Стейт Парк]] }} | image_flag = Flag of Indianapolis.svg | flag_link = Индианаполисийн далбаа | image_seal = File:Seal of Indianapolis.svg | nicknames = <!-- DO NOT REMOVE NAPTOWN PER CURRENT CONSENSUS -->"Инди", "Circle City", "[[Америкийн уулзвар]]", "Naptown" | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Индиана#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|39|46|07|N|86|09|29|W|region:US-IN|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_type2 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Индианагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_type4 = [[Индианагийн хотхоны жагсаалт|Хотхон]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_name2 = {{flag|Индиана}} | subdivision_name3 = [[Марион тойрог, Индиана|Марион]] | subdivision_name4 = {{hlist|[[Вашингтон хотхон, Марион тойрог, Индиана|Вашингтон]]|[[Декатур хотхон, Марион тойрог, Индиана|Декатур]]|[[Лоуренс хотхон, Марион тойрог, Индиана|Лоуренс]]|[[Перри хотхон, Марион тойрог, Индиана|Перри]]|[[Пайк хотхон, Марион тойрог, Индиана|Пайк]]|[[Төв хотхон, Марион тойрог, Индиана|Төв]]|[[Уоррен хотхон, Марион тойрог, Индиана|Уоррен]]|[[Уэйн хотхон, Марион тойрог, Индиана|Уэйн]]|[[Франклин хотхон, Марион тойрог, Индиана|Франклин]]}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date and age|1821|1|6|mf=y}}<ref name="founding">{{cite book |editor1-last=Боденхамер|editor1-first=Дэвид |editor2-last=Барроус|editor2-first=Роберт |title=The Encyclopedia of Indianapolis |year=1994 |publisher=[[Индианагийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |location=Bloomington and Indianapolis |pages=1479–1480 |isbn=0-253-31222-1}}</ref> | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн (суурин)]] | established_date2 = {{start date and age|1831|9|3|mf=y}}<ref name="founding"/> | established_title3 = Нэгдсэн (хот) | established_date3 = {{start date and age|1847|3|30|mf=y}}<ref name="founding"/> | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Индианаполис хотын-тойргийн зөвлөл]] | leader_title = [[Индианаполисийн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жо Хогсетт]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 952.95 | area_total_sq_mi = 367.93 | area_land_km2 = 936.64 | area_land_sq_mi = 361.64 | area_water_km2 = 16.30 | area_water_sq_mi = 6.29 | area_note = | elevation_m = 219 | elevation_ft = 718 | elevation_footnotes = <ref name="GNIS">{{cite GNIS|2395423|Indianapolis|access-date=2024-05-07}}</ref> | population_total = 887642 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|42-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|16-д]]<br />Индианад [[Индианагийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_density_sq_mi = 2454.50 | population_density_km2 = 947.69 | population_urban = 1,699,881 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 32-т]]) | population_density_urban_km2 = 908.4 | population_density_urban_sq_mi = 2,352.6 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=2024-05-07}}</ref> | population_metro = 2111040 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 34-т]]) | population_demonym = Индианаполисчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Total Gross Domestic Product for Indianapolis-Carmel-Anderson, IN (MSA) |url= https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP26900 |website= fred.stlouisfed.org}}</ref><ref name="bea.gov">{{cite web |url = https://www.bea.gov/sites/default/files/2023-12/lagdp1223.pdf |title = Gross Domestic Product by County and Metropolitan Area, 2022|publisher = [[Эдийн засгийн шинжилгээний товчоо]] |website = www.bea.gov}}</ref> |demographics2_title1 = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] ба [[нэгдсэн хот-тойрог]] |demographics2_info1 =$102.8 тэрбум (2022) |demographics2_title2 = Индианаполис (ХБСБ) |demographics2_info2 =$184.4 тэрбум (2022) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{Collapsible list|title=56 total ZIP codes:|46201–46209, 46213-46214, 46216-46222, 46224-46231, 46234-46237, 46239-46242, 46244, 46247, 46249-46251, 46253-46256, 46259-46260, 46262, 46268, 46277-46278, 46280, 46282-46283, 46285, 46288, 46290, 46298}} | area_codes = [[Бүс нутгийн код 317 ба 463|317 ба 463]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 18-36003<ref name="GR2">{{cite web |url=https://census.gov |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |title=U.S. Census Bureau |access-date=January 31, 2008}}</ref> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 2395423<ref name=GNIS/> | website = {{URL|indy.gov}} | footnotes = | established_title4 = [[Нэгдсэн хот-тойрог|Хот-тойргийн нэгдэл]] | established_date4 = {{start date and age|1970|1|1|mf=y}}<ref name="Unigov"/> | timezone = [[Дорнод цагийн бүс|ЗЦБ]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Дорнод зуны цаг|ЗЗЦ]] | utc_offset_DST = −4 | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web |title=2020 U.S. Gazetteer Files |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_18.txt |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=2024-05-07}}</ref> }} '''Индианаполис''' ({{lang-en|Indianapolis}} [{{IPA|ˌɪndɪəˈnæpəlɪs}}] ) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Индиана]] муж улсын засаг захиргааны төв хот юм. 2008 оны байдлаар 798,382 оршин суугчтай<ref name=08EST>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2008-01.csv|title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2008 Population|publisher=US Census Bureau|date = 2009-07-01|accessyear=2009|accessdate=9 сарын 29|format=[[comma-separated values|CSV]]}}</ref>. Индианагийн хамгийн том хот бөгөөд АНУ-д 14-т орно. == Хүн ам == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref>1990–2010: Хүн амын тооллогын дүн; 2016: АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны багцаалсан дүн</ref> |- |- |1840 | style="text-align:right;" |2.692 |- |1850 | style="text-align:right;" |8.091 |- |1860 | style="text-align:right;" |18.611 |- |1870 | style="text-align:right;" |48.244 |- |1880 | style="text-align:right;" |75.056 |- |1890 | style="text-align:right;" |105.436 |- |1900 | style="text-align:right;" |169.164 |- |1910 | style="text-align:right;" |233.650 |- |1920 | style="text-align:right;" |314.194 |- |1930 | style="text-align:right;" |364.161 |- |1940 | style="text-align:right;" |386.972 |- |1950 | style="text-align:right;" |427.173 |- |1960 | style="text-align:right;" |476.258 |- |1970 | style="text-align:right;" |744.624 |- |1980 | style="text-align:right;" |700.807 |- |1990 | style="text-align:right;" |731.278 |- |2000 | style="text-align:right;" |781.870 |- |2010 | style="text-align:right;" |829.718 |- |2016 | style="text-align:right;" |855.164 |} {{Том зураг|Panorama of downtown Indianapolis skyline, July 2016.jpg|1000|Индианаполис хотын төв}} == Ах дүү хотууд == * {{DEU|#}} [[Кёльн]], Герман * {{ITA|#}} [[Монца]], Итали * {{SVN|#}} [[Пиран]], Словени * {{CAN|#}} [[Скарборо (Торонто)|Скарборо]], Канад * {{TWN|#}} [[Тайбэй]], Тайвань == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Индианаполис ([[Индианаполисын олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо |collapsed = Y |single line = Y |metric first = |Jan record high F = 71 |Feb record high F = 77 |Mar record high F = 85 |Apr record high F = 90 |May record high F = 96 |Jun record high F = 104 |Jul record high F = 106 |Aug record high F = 103 |Sep record high F = 100 |Oct record high F = 92 |Nov record high F = 81 |Dec record high F = 74 |year record high F = 106 |Jan avg record high F = 58.8 |Feb avg record high F = 64.4 |Mar avg record high F = 74.0 |Apr avg record high F = 80.8 |May avg record high F = 87.1 |Jun avg record high F = 91.9 |Jul avg record high F = 93.4 |Aug avg record high F = 92.6 |Sep avg record high F = 90.7 |Oct avg record high F = 82.8 |Nov avg record high F = 70.5 |Dec avg record high F = 61.7 |year avg record high F = 94.9 |Jan high F = 36.1 |Feb high F = 40.8 |Mar high F = 51.9 |Apr high F = 63.9 |May high F = 73.4 |Jun high F = 82.0 |Jul high F = 85.2 |Aug high F = 84.3 |Sep high F = 78.2 |Oct high F = 65.6 |Nov high F = 51.8 |Dec high F = 40.4 |year high F = 62.8 |Jan mean F = 28.5 |Feb mean F = 32.5 |Mar mean F = 42.4 |Apr mean F = 53.6 |May mean F = 63.6 |Jun mean F = 72.5 |Jul mean F = 75.8 |Aug mean F = 74.7 |Sep mean F = 67.8 |Oct mean F = 55.5 |Nov mean F = 43.3 |Dec mean F = 33.3 |year mean F = 53.6 |Jan low F = 20.9 |Feb low F = 24.2 |Mar low F = 33.0 |Apr low F = 43.3 |May low F = 53.7 |Jun low F = 62.9 |Jul low F = 66.4 |Aug low F = 65.0 |Sep low F = 57.4 |Oct low F = 45.5 |Nov low F = 34.9 |Dec low F = 26.2 |year low F = 44.4 |Jan avg record low F = -2.1 |Feb avg record low F = 4.8 |Mar avg record low F = 14.9 |Apr avg record low F = 27.2 |May avg record low F = 37.8 |Jun avg record low F = 49.2 |Jul avg record low F = 56.1 |Aug avg record low F = 55.1 |Sep avg record low F = 43.1 |Oct avg record low F = 30.2 |Nov avg record low F = 19.6 |Dec avg record low F = 6.8 |year avg record low F = -4.9 |Jan record low F = −27 |Feb record low F = −21 |Mar record low F = −7 |Apr record low F = 18 |May record low F = 27 |Jun record low F = 37 |Jul record low F = 46 |Aug record low F = 41 |Sep record low F = 30 |Oct record low F = 20 |Nov record low F = −5 |Dec record low F = −23 |year record low F = -27 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.12 |Feb precipitation inch = 2.43 |Mar precipitation inch = 3.69 |Apr precipitation inch = 4.34 |May precipitation inch = 4.75 |Jun precipitation inch = 4.95 |Jul precipitation inch = 4.42 |Aug precipitation inch = 3.20 |Sep precipitation inch = 3.14 |Oct precipitation inch = 3.22 |Nov precipitation inch = 3.45 |Dec precipitation inch = 2.92 |year precipitation inch = 43.63 |Jan snow inch = 8.8 |Feb snow inch = 6.0 |Mar snow inch = 3.2 |Apr snow inch = 0.2 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.1 |Nov snow inch = 0.8 |Dec snow inch = 6.4 |year snow inch = 25.5 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 12.3 |Feb precipitation days = 10.3 |Mar precipitation days = 11.5 |Apr precipitation days = 11.9 |May precipitation days = 13.3 |Jun precipitation days = 11.5 |Jul precipitation days = 10.3 |Aug precipitation days = 8.3 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 8.9 |Nov precipitation days = 10.2 |Dec precipitation days = 11.8 |year precipitation days = 128.2 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 7.0 |Feb snow days = 5.8 |Mar snow days = 2.4 |Apr snow days = 0.3 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1.2 |Dec snow days = 5.6 |year snow days = 22.4 |Jan snow depth inch = 5.0 |Feb snow depth inch = 3.6 |Mar snow depth inch = 2.3 |Apr snow depth inch = 0.1 |May snow depth inch = 0.0 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.0 |Nov snow depth inch = 0.3 |Dec snow depth inch = 3.4 |year snow depth inch = 7.3 |Jan humidity = 75.0 |Feb humidity = 73.6 |Mar humidity = 69.9 |Apr humidity = 65.6 |May humidity = 67.1 |Jun humidity = 68.4 |Jul humidity = 72.8 |Aug humidity = 75.4 |Sep humidity = 74.4 |Oct humidity = 71.6 |Nov humidity = 75.5 |Dec humidity = 78.0 |year humidity = 72.3 |Jan sun = 132.1 |Feb sun = 145.7 |Mar sun = 178.3 |Apr sun = 214.8 |May sun = 264.7 |Jun sun = 287.2 |Jul sun = 295.2 |Aug sun = 273.7 |Sep sun = 232.6 |Oct sun = 196.6 |Nov sun = 117.1 |Dec sun = 102.4 |Jan percentsun = 44 |Feb percentsun = 49 |Mar percentsun = 48 |Apr percentsun = 54 |May percentsun = 59 |Jun percentsun = 64 |Jul percentsun = 65 |Aug percentsun = 64 |Sep percentsun = 62 |Oct percentsun = 57 |Nov percentsun = 39 |Dec percentsun = 35 |year percentsun = 55 |Jan dew point C = −7.7 |Feb dew point C = −5.8 |Mar dew point C = −0.6 |Apr dew point C = 4.3 |May dew point C = 10.3 |Jun dew point C = 15.5 |Jul dew point C = 18.3 |Aug dew point C = 17.6 |Sep dew point C = 13.7 |Oct dew point C = 6.7 |Nov dew point C = 1.6 |Dec dew point C = −4.2 |Jan uv = 2 |Feb uv = 3 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 2 |source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг, нар 1961–1990<ref name="NOAA Indianapolis Weatherbox"> {{cite web | url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=ind | title = NowData – NOAA Online Weather Data | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name = "NOAA TXT"> {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00093819&format=pdf | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | title = Station: Indianapolis, TN | work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref> {{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72438.TXT | title = WMO Climate Normals for INDIANAPOLIS/INT'L ARPT IN 1961–1990 | access-date = 2026-05-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа}}</ref> | source 2 = Weather Atlas (UV)<ref> {{Cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/indiana-usa/indianapolis-climate | title = Indianapolis, Indiana - Detailed climate information and monthly weather forecast | publisher = Yu Media Group | website = Weather Atlas | access-date = 2026-05-19}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Indianapolis|Индианаполис}} * [https://www.indy.gov/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Индианаполис| ]] [[Ангилал:Индианагийн суурин]] [[Ангилал:Индианагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:1821 онд байгуулагдсан]] gl0vf9t0vymo5l7v9kr12o8sywzv8mu 0 16042 856751 847920 2026-05-19T22:08:50Z Dostojewskij 30144 Элизабет Банкс ➯ [[Элизабет Бэнкс]] 856751 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|2 сарын}} '''2 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 41 дэх өдөр. Энэ өдрөөс хойш он дуусахад 324 хоног үлдэнэ. Хэрэв өндөр жил таарвал энэ тоо 325 байна. == Онцлох үйл явдал == * 1258 - [[Хүлэгү|Хүлэгү ханы]] Монголын эзэнт гүрний цэрэг [[Багдад|Багдадыг]] эзлэн авч Аббасидийн Халифат үгүй болов. * 1306 - Шотландын тусгаар тогтнолын төлөөх хөдөлгөөнийг толгойлогч Жон Комин Грейфрайрын сүмын дээд давхарт алагдав. * 1567 - Шотландын хатан Меригийн хоёр дахь нөхөр Лорд Данли Эдинбург дэх гэртээ алуулах дөхжээ. * 1784 - Оросын хатан хаан [[II Екатерина|II Екатеринагийн]] зарлигаар Крымын боомт, цайз Севастополь нэртэй болсон. * 1814 - [[Наполеоны аян дайнууд|Напалеоны дайн]]: Шампуберийн тулаанд Францын арми Орос, Пруссын цэргийг бут ниргэжээ. * 1840 - Их Британийн хатан хаан Викториа хунтайж Альберттай гэрлэв. * 1870 - Дэлхийн христийн залуу эмэгтэйчүүдийн холбоо Нью-Йорк хотноо байгуулагджээ. * [[1912]] - [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар Шүүх яамны дэд сайд, Засагт хан аймгийн засаг хошууны бэйс Гончигдамбыг Баруун хязгаарын сайдын тушаалд томилов. * 1923 - АНУ-ын [[Техас]] мужийн Лаббок хотод Техасын технологийн их сургууль байгуулагдав. * 1933 - АНУ-ын Нью-Йорк хотын "Медисон Скүэр Гарден"-д Примо Карнера Эрни Шаафыг хүнд цохилтоор буулган авав. Энэ тоглолтоос хойш дөрөв хоногийн дараа Эрни Шааф амьсгал хураажээ. * 1939 - [[Испанийн иргэний дайн]]: Үндэсний үзэлтнүүд Каталоныг эзлэх хөдөлгөөнийг эхлүүлэв. * 1940 - Польшийн зүүн хэсгийг эзлэн түрэмгийлсэн ЗХУ-ын удирдлагууд нутгийн иргэдийг Сибирь рүү цөлж эхэлжээ. * 1942 - АНУ-д "алтан бичлэг" гэх алдрыг анхлан хүртсэн "Шаттанүүга Чоо Чоо" дуу цацагдаж эхлэв. * 1943 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Ленинградын бүслэлт]] эцэслэгдэв. Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|улаан арми]] хүчтэй тулаан өрнүүлсний дүнд ийнхүү бүслэлтээс гарч чаджээ. * 1947 - [[Кристиан Диор]] загварын шинэ цуглуулгаа худалдаанд гаргав. Урт банзал, задгай энгэр, мөр ил гарсан загвар нь дэлхийн хувцасны загварын чиг хандлагыг өөрчилжээ. * 1954 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Дуайт Эйзенхауэр]] Вьетнамд цэргийн ажиллагаа явуулах анхааруулга өгчээ. * 1967 - [[АНУ-ын Конгресс]] [[АНУ-ын Үндсэн хууль|үндсэн хуулинда]]<nowiki/>а 25 дахь нэмэлт өөрчлөлт оруулав. * 1972 - Рас Аль Хаймах [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират улсад]] нэгдсэнээр одоогийн долоон эмир бүхий улс бий болжээ. * 1984 - [[Кени]] улсын цэргүүд хүн төрөлхтөний эсрэг айхтар хядлагыг үйлдэв. Кенийн зүүн хойд хэсэгт орших Вагалиа тосгон дахь 5000 гаруй хүнийг хөнөөжээ. * 1989 - [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АНУ-ын Ардчилсан намын]] Үндэсний зөвлөлдөх хорооны даргаар Рон Браун сонгогджээ. Тэрээр Америкийн голлох намын бодлогыг зангидсан анхны хар арьст хүн болсон билээ. * 1996 - [[IBM]] компанийн супер хүчин чадал бүхий компьютер дэлхийн шатрын аварга [[Гарри Каспаров|Гарри Каспаровыг]] буулган авчээ. * 2009 - Харилцаа холбооны Иридиум 33, Космос 2251 хиймэл дагуулууд хоорондоо мөргөлдөж, сүйрэв. * 2016 - Өмнөд Солонгосын тал Кесоны аж үйлдвэрийн паркын үйл ажиллагааг зогсоожээ. Хойд Солонгосын тал Кванмёнсон 4 сансрын хөлөг хөөргөснөөс болж энэхүү шийдвэрийг гаргасан юм. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1859 - Францын 12 дахь ерөнхийлөгч Александр Миллеран (1943 онд нас барсан) * 1868 - Пруссийн хунтайж Валдемар (1879 онд нас барсан) * 1889 - Туркийн тав дах ерөнхийлөгч Чевдет Сунай (1982 онд нас барсан) * 1890 - Нобелийн шагналт Орос, зөвлөлтий зохиолч [[Борис Пастернак]] (1960 онд нас барсан) * 1894 - Их Британийн ерөнхий сайд Харольд Макмиллан (1986 онд нас барсан) * 1897 - Нобелийн шагналт Америкийн вирологич Жон Франклин Эндерс (1985 онд нас барсан) * 1898 - [[Бертольт Брехт]] (1956 онд нас барсан) германы зохиолч, яруу найрагч, найруулагч, театрын зүтгэлтэн, урлагийн онолч. * [[1902]] - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Уольтер Хаусэр Браттейн (1987 онд нас барсан) * [[1905]] - Америкийн сагсанбөмбөгийн [[Бостон Сэлтикс]] багийг үндэслэгч Уольтер А.Браун (1964 онд нас барсан) * [[1910]] - Нобелийн шагналт [[Бельги|Бельгийн]] эрдэмтэн Доминик Пайр (1969 онд нас барсан) * 1911 - [[Мстислав Келдыш]] (1978 онд нас барсан) математикч бөгөөд механикч, 1961—1975 онуудад ЗХУ-ын ШУА-ийн ерөнхийлөгч. * 1922 - Унгарын анхны ерөнхийлөгч [[Арпад Гонч]] (2015 онд нас барсан) * 1936 - Монголын суут яруу найрагч [[Ренчиний Чойном]] (1973 онд нас барсан) * 1940 - Олимпын алт, мөнгө, хүрэл медальт, Европын хошой хүрэл медальт Их Британийн таван төрөлт болон Уртын харайлтын тамирчин Мери Ранд * 1950 - Олимпын 9 алтан медальт Америкийн усанд сэлэгч Марк Спитц * 1956 - Тувалу улсын 12 дахь ерөнхий сайд Энэль Сопоага * 1957 - Монголын яруу найрагч, улстөрч [[Очирбатын Дашбалбар]] (1999 онд нас барсан) * 1961 - Оскарын хоёр удаагийн шагналт Америкийн кино зохиолч, найруулагч Александер Пейн * 1967 - "Маск", "Юрин Галавын цэцэрлэг" киноны од Лора Дерн * 1974 - "Хүн аалз", "Үхлийн тоглоом" киноны од [[Элизабет Бэнкс]] * 1982 - Олимпын аварга, Дэлхийн хошой аварга Жастин Гатлин * 1985 - Туркийн хөлбөмбөгч Сельчук Инан == Нас барсан алдартнууд == * 1242 - Японы эзэн хаан Шижо (1231 онд төрсөн) * 1307 - Юань гүрний эзэн хаан [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр]] (1265 онд төрсөн) * 1755 - Францын аугаа философич [[Шарль Монтескье]] (1689 онд төрсөн) * 1829 - Ромын пап [[XII Лео]] (1760 онд төрсөн) * 1837 - Оросын аугаа зохиолч [[Александр Сергеевич Пушкин|Александер Пушкин]] (1799 онд төрсөн) * 1891 - Софья Ковалевска (1850 онд төрсөн), польш гаралтай оросын математикч. * [[1913]] - Олимпын аварга, хошой мөнгөн медальт, хүрэл медальт Грекийн уртын харайгч Константинос Циклитирас (1888 онд төрсөн) * 1918 - Османы эзэнт гүрний султан II Абдул Хамид (1842 онд төрсөн) ** Нобелийн шагналт Италийн зохиолч Эрнесто Теодоро Монета (1833 онд төрсөн) * 1923 - Рентген туяаг нээн илрүүлсэн, Нобелийн шагналт физикч [[Вильгельм Рентген|Вилхельм Конрад Рентген]] (1845 онд төрсөн) * 1939 - Ромын пап XI Пиус (1857 онд төрсөн) * 1956 - Грекийн ерөнхий сайд Эммануйл Цүдерос (1882 онд төрсөн) * 2014 - Америкийн жүжигчин, дипломатч Шерли Темпл (1928 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{MLT}} Гэгээн Полын баяр * {{ERI}} Фенкилийн өдөр * {{ITA}} Нутгаасаа цөлөгдөгсдийг дурсах өдөр ---- {{Commonscat|10 February|2 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0210]] [[Ангилал:Хоёрдугаар сарын өдөр|#10]] qv5g6a60gmyoqhabg4hdd7efr4k5mbd 0 16330 856749 856704 2026-05-19T22:01:23Z Dostojewskij 30144 https://www.olympedia.org/athletes/77549 856749 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 19''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 139 дэх ([[өндөр жил]] бол 140 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 226 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 639 - Тан гүрний жанжин Ашина Жиешешуай болон түүний гурван дагалдагч эзэн хаан Тайзоныг Жиучен ордонд нь хэрцгийгээр хөнөөжээ. * 715 - Ромын папаар II Григорий сонгогдов. * 1051 - Францын хаан I Анри Киевын гүнж Аннатай гэрлэжээ. * 1499 - Арагоны гүнж Катерин, Уельсийн хунтайж Артур нар гэрлэжээ. Тухайн үед Катерин 13 настай, Артур 12-той байсан гэдэг. * 1535 - Францын нэрт аялагч Жак Картье Хойд Америк руу хийсэн хоёр дахь аялалаа гурван хөлөг, 110 хүнтэйгээр эхлүүлжээ. Уг аялалт ахлагч Доннаконагийн хоёр хүү багтаж явсан гэдэг. Картье эхний аялалынхаа үеээр Доннаконад барьцаалагдаж байсан түүхтэй. * 1536 - Английн хаан VIII Хенригийн хоёр дахь гэргий Анна Болейныг завхайрсан, эх орноосоо урвасан гэх үндэслэлээр толгойг нь авчээ. * 1568 - Английн хаан I Элизабет Шотландын хатан Мериг баривчлан хорих зарлиг буулгасан байна. * 1643 - Гучин жилийн дайн: Францын цэргийн хүч Рокройн тулаанд Испанийн цэргүүдэд ялагдал хүлээв. Энэ нь Испаничуудын хувьд газар нутгаа хамгаалан үлдсэн түүхэн ялалт байсан юм. * 1649 - Английн парламент шинэ хууль баталсан бөгөөд үүгээр тус улс дараагийн 11 жилийн турш бүгд найрамдах засаглалтай болсон гэдэг. * 1655 - Ямайкыг эзлэн захирахын төлөөх Англи-Испанийн дайн дэгджээ. * 1674 - [[III Ян Собиески|III '''Ян''' '''Собиески''']] [[Польш-Литвын холбоо|Польш-Литвын холбооны]] хаан болсон. * 1743 - Францын цаг уурч Жеан-Пьерре Кристин цаг уурыг хэмжих цельсийн шаталбарыг боловсруулж эхлэв. * 1776 - Америкийн хувьсгал: Седарсын тулаанд Эх газрын армийн анги нэгтгэл бууж өгчээ. * 1780 - Канадын Шинэ Англи мужид учир битүүлэг шалтгаанаар тэнгэр харанхуйлж, бүтэн өдрийн турш шөнө мэт байсан гэдэг. * 1802 - Францын хаан [[Наполеон Бонапарт]] Хүндэтгэлийн шагналыг бий болгов. * 1828 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Куинси Адамс]] ноос, ноолуур эрхлэгч компаниудын татварыг хөнгөвчлөх хууль баталжээ. * 1848 - Мексик-Америкийн дайн: Мексикийн засгийн газар Гуадалуп Хидалгогийн тунхагаар АНУ-ын нутагт [[Юта]], [[Невада]], [[Калифорни]] мужуудын газар нутгийг 15 сая доллараар худалдсанаар дайн өндөрлөв. * [[1911]] - Дэлхийн хамгийн анхны үндэсний дархан цаазат цэцэрлэг Канад улсад нээгджээ. * 1917 - Норвегийн хөлбөмбөгийн алдартай клуб Росенборг БК үүсгэн байгуулагдав. * 1919 - [[Хар тэнгис|Хар тэнгисийн]] эрэг болох Анатолий хотын Самсунд Туркийн эцэг гэгдэх [[Мустафа Кемал Ататүрк]] газардсан нь Туркийн тусгаар тогтнолын төлөөх дайны эхлэл болжээ. * 1922 - ЗХУ-д Пионерийн байгууллага байгуулагдав. * 1934 - Болгарын үндсэрхэг үзэлтнүүдийн "Звено" бүлэглэл болон Болгарын армийн удирдлагууд нэгдэн төрийн эргэлт хийж улмаар Кимон Георгиев ерөнхий сайд болжээ. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан эргийн]] бөмбөгдөлтийн дараа АНУ, Японы тэнгисийн цэргийн хооронд цуст тулаан эхлэв. * 1950 - Египет улс [[Суэцийн суваг|Суэцийн сувгаар]] Израилийн хөлөг онгоцнуудыг нэвтрүүлэхгүй байхаар болжээ. * 1961 - Венера сансрын хөтөлбөр: ЗХУ-ын санаачилсан сансрын Венера хөтөлбөрийн дагуу "Венера 1" хөлөг Сугар гараг руу нисэв. Энэ нь хүний гараар бүтсэн анхны сансрын төхөөрөмж болсон юм. * 1962 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннедигийн]] төрсөн өдөрт зориулж Нью-Йорк хотын [[Мэдисон Скүэр Гардэн|Мэдисон скүэр гардэнд]] ёслолын буудлага үйлджээ. Энэ өдөр алдарт жүжигчин [[Мэрилин Монро]] "Төрсийн өдрийн мэнд хүргэе" дууг өөрийн хувилбараар дуулан бэлэг барьсан билээ. * 1963 - Америкийн өнгөт арьстнуудын эрх, хүний эрхийн төлөө цогтой тэмцэгч Др. [[Мартин Лютер Кинг]] Бирмингемийн шоронд хоригдож байхдаа "Нью Йорк пост сандей" сэтгүүлд илгээсэн захидлыг хэвлэсэн байна. * 1971 - ЗХУ-ын хөөргөсөн "Марс 2" хөлөг Ангараг гараг дээр газардав. * 1986 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган]] Галт зэвсэг эзэмшигчдийг хамгаалах тухай хуульд гарын үсэг зуржээ. * 1991 - Хорватад тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болжээ. * 2007 - Румын улсын Ерөнхийлөгч Трайан Башескуг албан тушаалаас нь огцруулав. * 2010 - Дарангуйллын эсрэг ардчилсан хүчнүүдийн нэгдсэн хөдөлгөөн Тайландад жагсаал цуглаан зохион байгуулсан гэж үзэн Тайландын зэвсэгт хүчин тус хөдөлгөөний тэргүүнүүдийг баривчлах ёстой гэж үзжээ. * 2012 - Сирийн Дейр ез-Зор хотод орших цэргийн байгууламжийн ойролцоо машинд суурилуулсан тэсрэх бөмбөг дэлбэрч есөн хүн амиа алджээ. * 2015 - [[Калифорни]] мужийн баруун эрэгт орших газрын тос агуулах байран гал гарч 3,400 баррел газрын тос алдагдав. Үүний улмаас эрэг орчмын экосистемтд ноцтой хохирол учирсан байна. * 2016 - Парисаас [[Каир]] хотыг чиглэн нисч явсан Египетийн агаарын тээврийн 804-р нислэг Газрын дундад тэнгист осолдож хөлгийн багийн бүх гишүүн, зорчигчдын хамт амиа алджээ. * 2018 - Их Британийн ханхүү, Сасексын гүн Харри болон Меган Маркл нарын хурим Жорж гэгээнтний сүмд болов. Гэрлэх ёслолыг дэлхий даяар 1.9 тэрбум хүн үзэж сонирхжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1795 - Америкийн бизнесмэн Жонс Хопкинс (1873 онд нас барсан) * 1880 - Манчестерийн дуурийн театрын загварыг гаргасан уран барилгач Альберт Ричардсон (1964 онд нас барсан) * 1881 - Орчин үеийн Турк улсыг үндэслэгч, Туркийн анхны Ерөнхийлөгч [[Мустафа Кемал Ататүрк]] (1938 онд нас барсан) * 1884 - Олимпын аварга Америкийн гүйгч Девид Мансон (1953 онд нас барсан) * 1889 - Олимпын хошой хүрэл медальт Америкийн нум сумчин Хенри Б. Ричардсон (1963 онд нас барсан) * 1890 - Вьетнамын анхны Ерөнхийлөгч [[Хо Ши Мин]] (1969 онд нас барсан) * [[1908]] - Амстердамын олимпоос хоёр алтан медаль хүртсэн Канадын гүйгч Перси Уиллиамс (1982 онд нас барсан) * [[1913]] - Энэтхэгийн зургаа дахь ерөнхийлөгч Нийлам Санжива Редди (1996 онд нас барсан) * [[1914]] - Нобелийн шагналт Английн биологич Макс Перутц (2002 онд нас барсан) * 1919 - Югославын 25 дахь Ерөнхий сайд Митжа Рибичич (2013 онд нас барсан) * 1925 - Улаан Кхмерын бослогыг өдөөгч, Кампожийн 29 дэх Ерөнхий сайд [[Пол Пот]] (1998 онд нас барсан) ** Америкийн хүний эрхийн төлөө тэмцэгч Малколм Экс (1965 онд нас барсан) * 1938 - Олимпын хошой хүрэл, Европын гурван удаагийн аварга ЗХУ-ын уртын харайгч Игор Тер Ованесян * 1939 - Олимпын аварга Италийн гүйгч Ливио Берутти ** Олимпын алт, мөнгө, хүрэл медальт, Европын дөрвөн удаагийн аварга ЗХУ-ын жад шидэгч Янис Лусис (2020 онд нас барсан) * 1950 - Олимпын алт, мөнгөн медальт, Европын танхимын наадмын хошой аварга Польшийн тулгууртай харайгч Тадеуш Слусарски (1998 онд нас барсан) * 1955 - Компьютерийн "Жава" системыг үндэслэгч Жеймс Гослинг * 1968 - Алдарт жүжигчин Клинт Ийствүүдийн хүү Кайл Ийствүүд * 1979 - Италийн нэрт хөлбөмбөгч [[Андреа Пирло]] * 1981 - Олимп, дэлхийн мөнгөн медальт, Европын аварга Нидерландын усанд сэлэгч Клаас-Эрик Зверинг * 1986 - Америкийн сагсанбөмбөгч [[Марио Чалмерс]] * 1992 - Греммийн дөрөв, Академийн наадмын "Шилдэг киноны дуу" төрлийн шагналт Английн дуучин Сем Смит == Нас барсан алдартнууд == * 1218 - Ариун Ромын эзэнт гүрний хаан IV Отто (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 1296 - Ромын пап V Селестин (1215 онд төрсөн) * 1526 - Японы эзэн хаан Кашивабара-Го (1464 онд төрсөн) * 1865 - Монголын жанжин Сэнгэ Ринчен (1811 онд төрсөн) * 1898 - Их Британийн Ерөнхий сайд Уиллиам Эварт Гладстөүн (1809 онд төрсөн) * 1901 - Өмнөд Африкын бүгд найрамдах улсын анхны Ерөнхийлөгч Мартинус Вессел Преториус (1819 онд төрсөн) * 1904 - Энэтхэгийн автомашины "Тата" группийг үндэслэгч Жамсетжи Тата (1839 онд төрсөн) * 1950 - Молдавын Ерөнхий сайд Даниел Чиугурину (1884 онд төрсөн) * 1983 - Европын зөвлөлийн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Жеан Рей (1902 онд төрсөн) * 1994 - АНУ-ын тэргүүн хатагтай [[Жаклин Кеннеди]] (1929 онд төрсөн) * 1998 - Японы 75 дахь Ерөнхий сайд Үно Сосүке (1922 онд төрсөн) * 2002 - Австралийн 19 дэх Ерөнхий сайд Жон Гортон ([[1911]] онд төрсөн) * 2009 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Роберт Ф.Фрухготт (1916 онд төрсөн) * 2012 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт Баруун Германы уанд сэлэгч Герхард Гетц (1942 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт баярууд == * {{TUR}} Ататюркын дурсгалын өдөр, Залуус болон спортын өдөр * {{GRC}} Грекын яргалалыг дурсах өдөр * {{VNM}} Хо Ши Миний мэндэлсэн өдөр * {{USA}} Малколм Эксийн мэндэлсэн өдөр * {{KGZ}} Ээжүүдийн өдөр * {{USA}} Ази гаралтай иргэдийг ДОХ бэлгийн замын халдварт өвчнөөс хамгаалах, урьдчилан сэргийлэх өдөр * {{USA}} Гепатит өвчинтэй тэмцэх, шинжилгээ хийх өдөр ---- {{Commonscat|19 May|5 сарын 19}} [[Ангилал:Өдөр|0519]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|19]] k989buvj4hy53s1nni2rduyos2l4xgf 0 16410 856731 823009 2026-05-19T13:18:36Z P. W. Siebert 38947 [[Иосиф Сталин]] ☭ 856731 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 177 дахь ([[өндөр жил]] бол 178 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 188 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Улс төрийн товчоо [[Владимир Ленин|В. Ленины]] цогцосыг [[Тюмень]] хот руу шилжүүлэх нууц шийдвэр гаргасан байна. * 1925 он- [[Холливүүд|Холливүүдэд]] [[Чарльз Спенсер Чаплин|Чарли Чаплины]] «Алтны галзуурал». * 1945 он- ЗХУ-д генералиссимус гэх цэргийн дээд цолыг бий болгож, [[Иосиф Сталин|И. В. Сталинд]] олгожээ. * 1945 он- Сан-Францискод болсон чуулганаар 50 улсын төлөөлөгч санал нэгтэйгээр НҮБ-ын дүрмийг баталсан байна. * 1960 он- Мадагаскар тусгаар тогтнолоо зарлав. * 1977 он- Америкийн [[Индианаполис|Индианаполис хотод]] [[Элвис Пресли]] сүүлчийнхээ концертыг тогложээ. * 1979 он- [[Мохаммед Али]] зодог тайлж буйгаа зарласан боловч сүүлд 1980 болон 1981 онд хоёр тоглолт хийжээ. * 1988 он- Францын Мюлуз хотод болсон шоуны үеэр “Airbus A320” онгоцны анхны осол болж, гурван хүн амь насаа алджээ. * 1994 он-“Майкрософт” компани MS-DOS системийн худалдааг зогсоосноо албан ёсоор зарлав. * 1997 он- Их Британид [[Харри Поттэр|Харри Поттэрын]] тухай ном гарсан. «[[Харри Поттер ба Философийн чулуу|Харри Поттер ба философийн чулуу]]<nowiki/>». * 2015 он- АНУ-ын Дээд шүүхээс Америкийн бүх мужид ижил хүйстнүүдийн гэрлэлтийг хүлээн зөвшөөрчээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1928 — [[Ёширо Накамацү]], японы зохион бүтээгч, Японы өндөр технологи инновацийн хүрээлэнгийн Ерөнхийлөгч. * 1944 — [[Геннадий Зюганов]], оросын улс төрч, 1995 оноос Оросын коммунист намын дарга. * 1963 — [[Михаил Ходорковский]], оросын ажил хэрэгч хүн, нийгэм улс төрийн зүтгэлтэн. Америкийн дуучин Ариана Гранде, Италийн хөл бөмбөгч Паоло Мальдини, Америкийн сагсан бөмбөгч Дерон Уильямс, Японы зохион бүтээгч Ёширо Накамацү, Канадын жүжигчин Гару зэрэг алдартан төрсөн өдрөө тэмдэглэж байна. == Энэ өдөр нас барагсад == * 2015 он— [[Евгений Примаков]] (1929 онд төрсөн), зөвлөтийн болон оросын улс төр болон төрийн зүтгэлтэн. 1998—1999 онд Оросын Засгийн газрын дарга. == Тэмдэглэлт баярууд == Өнөөдөр Эрүүдэн шүүлтэд хохирогчдыг дэмжих олон улсын өдөр тохиож байна. Улс орнуудаас Азербайжанд Зэвсэгт хүчний өдөр, Мадагаскарт Тусгаар тогтнолын өдөр, Румынд Төрийн далбааны өдөр, ӨАБНУ-д Эрх чөлөөний баярын өдөр юм. ---- {{Commonscat|26 June|6 сарын 26}} [[Ангилал:Өдөр|0626]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#26]] h03qtmgl1i04zmrlo8tanwz2ej2ee13 0 20175 856735 802053 2026-05-19T13:35:07Z Makenzis 48528 856735 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | | clubname = {{flagicon|FRA}}Марсель | current = 2010-11 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг | image = | fullname = Олимпик Марсель | mickname = ''Les Phocéens'', ''L'Olympique'' |dominic purcell went nillion sara founded = 1899 | ground = [[Велодром]], [[Марсель]] | capacity = 60,031<ref name="capacity"/> | owner = {{flagicon|FRA}}Маргарита Луи-Дрейф | chairman = {{flagicon|FRA}}Жан-Клод Дассье | manager = {{flagicon|FRA}}[[Дидье Дешам]] | ахлагч = {{flagicon|FRA}}[[Стив Манданда]] | league = [[Францын хөлбөмбөгийн лиг]] | season = 2025/26 | position = [[Францын хөлбөмбөгийн лиг]], 5. байр | | pattern_la1 = _marseille2425h | pattern_b1 = _marseille2425h | pattern_ra1 = _marseille2425h | pattern_sh1 = _marseille2425h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _marseille2425a | pattern_b2 = _marseille2425a | pattern_ra2 = _marseille2425a | pattern_sh2 = _marseille2425a | pattern_so2 = _marseille2425al | leftarm2 = 153759 | body2 = 153759 | rightarm2 = 153759 | shorts2 = 153759 | socks2 = 55879C | pattern_la3 = _marseille2425t | pattern_b3 = _marseille2425t | pattern_ra3 = _marseille2425t | pattern_sh3 = _marseille2425t | pattern_so3 = _marseille2425tl | leftarm3 = FF6600 | body3 = FF6600 | rightarm3 = FF6600 | shorts3 = 0000FF | socks3 = FF6600 }} '''Олимпик Марсель''' ({{lang-fr|Olympique de Marseille}}) нь [[Франц]]ын зүүн өмнөд нутгийн [[Марсель]] хотод [[1899]] онд байгуулагдсан [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд [[Францын хөлбөмбөг]]ийн [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|дээд лигт]] хамгийн олон жил тогтмол амжилттай тоглож байгаа юм. Марсель баг нь «Францын аваргаар» есөн удаа, «[[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомд]]» түүхэн амжилт буюу арван удаа, «[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн» тэмцээнд Францаасаа анх удаа болон цорын ганцаараа түрүүлсэн баг юм. [[2010]] онд Марсель багийнхан Францын [[2009-10 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|аварга цолыг хамгаалан]] дотоодын лигтээ [[2010-11 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|өрсөлдөж]] буй. Энэ багийг [[1992-93 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1992-93 оны Аваргуудын лигийн]] тэмцээнд түрүүлэхэд багийн ахлагчаар оролцож байсан [[Дидье Дешам]] нь өдгөө ерөнхий дасгалжуулагчаар ажиллаж буй. Олимпик Марсель багийн [[Велодром]] цэнгэлдэх хүрээлэн нь ''60,031'' хүний багтаамжтай<ref name="capacity">{{cite web | url=http://www.om.net/en/Club/502001/Stade_Velodrome | title=Velodrome Stadium |work=om.net | accessdate=13 January 2008}}</ref> ба 1937 онд нээгджээ. == Түүх == == Шагналууд == === Олон улсын === * '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]''' ** ''Түрүү (1) : '' [[1993 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт|1992–93]] ** ''Аман хүзүү (1) : '' [[1991 оны Европын цомын шигшээ тоглолт|1990-91]] * '''[[УЕФА Интертото цом]]''' ** ''Түрүү (1) : '' 2005 === Дотоодын === * '''[[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Дивиз 1]]/[[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Лиг 1]]'''<ref>2002 оныг хүртэл одоогийн «Лиг 1» нь «Дивиз 1» гэх нэршил статустай байв.</ref> ** ''Түрүү (9) : '' [[1936–37 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1936–37]], [[1947–48 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1947–48]], [[1970-71 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1970–71]], [[1971–72 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1971–72]], [[1988–89 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1988–89]], [[1989-90 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1989–90]], [[1990-91 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1990–91]], [[1991–92 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1991–92]], [[2009–10 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|2009–10]] * '''[[Францын хөлбөмбөгийн хоёрдугаар лиг|Дивиз 2]]''' ** ''Түрүү (1) : '' 1994–95 * '''[[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цом]]''' ** ''Түрүү (10 – дээд амжилт) : '' 1923–24, 1925–26, 1926–27, 1934–35, 1937–38, 1942–43, 1968–69, 1971–72, 1975–76, 1988–89 * '''[[Францын хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цом]]''' ** ''Түрүү (1) : '' 2009–10 == Тоглогчид == === Одоогийн бүрэлдэхүүн === <!-- This section is for current squad only. Any "squad changes" should go in the individual season articles where they exist --> ''2010 оны [[7 сарын 8|долоодугаар сарын 8]]-ны байдлаар.''<ref>[http://www.om.net/fr/Equipes/201001/Effectif_pro OM.net | Site officiel de l'Olympique de Marseille]</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=France|name=[[Руди Риу]]|pos=GK}} {{Fs player|no=2|nat=Spain|name=[[Сесар Аспиликуэта]]|pos=DF}} {{Fs player|no=3|nat=Nigeria|name=[[Тайе Тайво]]|pos=DF|бусад=[[Дэд ахлагч (хөлбөмбөг)|Дэд ахлагч]]}} {{Fs player|no=4|nat=France|name=[[Жюльен Родригес]]|pos=DF}} {{Fs player|no=5|nat=Brazil|name=[[Виторино Илтон|Илтон]]|pos=DF}} {{Fs player|no=6|nat=France|name=[[Эдуар Сиссе]]|pos=MF}} {{Fs player|no=7|nat=France|name=[[Бенуа Шейру]]|pos=MF}} {{Fs player|no=8|nat=Argentina|name=[[Лучо Гонсалес]]|pos=MF}} {{Fs player|no=9|nat=Brazil|name=[[Брандао]]|pos=FW}} {{Fs player|no=10|nat=France|name=[[Андре-Пьер Жиньяк]]|pos=FW}} {{Fs player|no=11|nat=France|name=[[Лоик Реми]]|pos=FW}} {{Fs player|no=12|nat=Burkina Faso|name=[[Шарль Каборе]]|pos=MF}} {{Fs player|no=13|nat=Togo|name=[[Сена Манго]]|pos=DF}} {{Fs player|no=14|nat=Senegal|name=[[Лейти Н'Диайе]]|pos=DF}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=15|nat=Ghana|name=[[Жордан Айю]]|pos=FW}} {{Fs player|no=16|nat=Brazil|name=[[Элинтон Андраде]]|pos=GK}} {{Fs player|no=17|nat=Cameroon|name=[[Стефан Мбиа]]|pos=MF}} {{Fs player|no=18|nat=France|name=[[Фабрис Абриэль]]|pos=MF}} {{Fs player|no=19|nat=Argentina|name=[[Габриэль Хайнце]]|pos=DF}} {{Fs player|no=20|nat=Ghana|name=[[Андре Айю]]|pos=MF}} {{Fs player|no=21|nat=Senegal|name=[[Сулейман Диавара]]|pos=DF}} {{Fs player|no=23|nat=Gabon|name=[[Александер Н'Думбу]]|pos=FW}} {{Fs player|no=26|nat=France|name=[[Жан-Филипп Сабо]]|pos=DF}} {{Fs player|no=28|nat=France|name=[[Матье Вальбуэна]]|pos=MF}} {{Fs player|no=29|nat=France|name=Самир Малку|pos=FW}} {{Fs player|no=30|nat=France|name=[[Стив Манданда]]|pos=GK|бусад=[[Ахлагч (хөлбөмбөг)|Ахлагч]]}} {{Fs player|no=34|nat=Ghana|name=[[Кевин Осей]]|pos=MF}} {{Fs end}} <!-- This section is for current squad only. Any "squad changes" should go in the individual season articles where they exist --> === Алдартай тоглогчид === ==== Европын Оны шилдэг хөлбөмбөгчин (Баллон д'Ор) ==== [[Европын Оны шилдэг хөлбөмбөгчин|Баллон д'Ор]] шагналыг Олимпик Марсель багт тоглож байхдаа хүртсэн тоглогч: * {{flagicon|FRA}} [[Жан-Пьер Папен]] – 1991 ==== Европын Алтан шаахай ==== [[Европын хөлбөмбөгийн Алтан шаахай|Европын Алтан шаахай]] шагналыг Олимпик Марсель багт тоглож байхдаа хүртсэн тоглогч: * {{flagicon|YUG}} [[Йосип Скоблар]] (44 гоол) – 1971 == Эшлэл == {{Reflist|2}} * {{cite book | author=Alain Pécheral| title=La grande histoire de l'OM | publisher=L'Équipe| year=2007| id=ISBN 2-916400-07-9 }} * {{cite book | author=Thierry Agnello| title=Droit au but : l'histoire de l'Olympique de Marseille | publisher=Hugo Sport| year=2008| id=ISBN 978-2-7556-0183-1 }} == Холбоос == {{commonscat|Olympique de Marseille|Олимпик Марсель}} * {{fr}} {{en}} [http://www.om.net OM.net] Багийн албан ёсны вэбсайт * {{fr}} {{en}} [http://www.frenchleague.com/club/ficheClub.asp?no_affil_fff=500083 Олимпик Марсель] [[Францын хөлбөмбөгийн лиг]]ийн албан ёсны вэбсайт дахь * {{en}} [http://www.uefa.com/footballEurope/Club=52748/competition=1/index.html Олимпик Марсель] [[УЕФА|Европын хөлбөмбөгийн холбооны]] албан ёсны вэбсайт дахь {{Олимпик Марсель багийн бүрэлдэхүүн}} {{Францын хөлбөмбөгийн лиг}} {{DEFAULTSORT:Марсель, Олимпик}} [[Ангилал:Олимпик Марсель| ]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Марселийн спортын клуб]] [[Ангилал:1899 онд байгуулагдсан]] nws4d960pemhtxvl8ix9xtuaf3jilzs 856736 856735 2026-05-19T13:36:26Z Makenzis 48528 856736 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | | clubname = {{flagicon|FRA}}Марсель | current = 2026-27 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг | image = | fullname = Олимпик Марсель | mickname = ''Les Phocéens'', ''L'Olympique'' |dominic purcell went nillion sara founded = 1899 | ground = [[Велодром]], [[Марсель]] | capacity = 60,031<ref name="capacity"/> | owner = {{flagicon|FRA}}Маргарита Луи-Дрейф | chairman = {{flagicon|FRA}}Жан-Клод Дассье | manager = {{flagicon|FRA}}[[Дидье Дешам]] | ахлагч = {{flagicon|FRA}}[[Стив Манданда]] | league = [[Францын хөлбөмбөгийн лиг]] | season = 2025/26 | position = [[Францын хөлбөмбөгийн лиг]], 5. байр | | pattern_la1 = _marseille2425h | pattern_b1 = _marseille2425h | pattern_ra1 = _marseille2425h | pattern_sh1 = _marseille2425h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _marseille2425a | pattern_b2 = _marseille2425a | pattern_ra2 = _marseille2425a | pattern_sh2 = _marseille2425a | pattern_so2 = _marseille2425al | leftarm2 = 153759 | body2 = 153759 | rightarm2 = 153759 | shorts2 = 153759 | socks2 = 55879C | pattern_la3 = _marseille2425t | pattern_b3 = _marseille2425t | pattern_ra3 = _marseille2425t | pattern_sh3 = _marseille2425t | pattern_so3 = _marseille2425tl | leftarm3 = FF6600 | body3 = FF6600 | rightarm3 = FF6600 | shorts3 = 0000FF | socks3 = FF6600 }} '''Олимпик Марсель''' ({{lang-fr|Olympique de Marseille}}) нь [[Франц]]ын зүүн өмнөд нутгийн [[Марсель]] хотод [[1899]] онд байгуулагдсан [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд [[Францын хөлбөмбөг]]ийн [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|дээд лигт]] хамгийн олон жил тогтмол амжилттай тоглож байгаа юм. Марсель баг нь «Францын аваргаар» есөн удаа, «[[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомд]]» түүхэн амжилт буюу арван удаа, «[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн» тэмцээнд Францаасаа анх удаа болон цорын ганцаараа түрүүлсэн баг юм. [[2010]] онд Марсель багийнхан Францын [[2009-10 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|аварга цолыг хамгаалан]] дотоодын лигтээ [[2010-11 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|өрсөлдөж]] буй. Энэ багийг [[1992-93 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1992-93 оны Аваргуудын лигийн]] тэмцээнд түрүүлэхэд багийн ахлагчаар оролцож байсан [[Дидье Дешам]] нь өдгөө ерөнхий дасгалжуулагчаар ажиллаж буй. Олимпик Марсель багийн [[Велодром]] цэнгэлдэх хүрээлэн нь ''60,031'' хүний багтаамжтай<ref name="capacity">{{cite web | url=http://www.om.net/en/Club/502001/Stade_Velodrome | title=Velodrome Stadium |work=om.net | accessdate=13 January 2008}}</ref> ба 1937 онд нээгджээ. == Түүх == == Шагналууд == === Олон улсын === * '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]''' ** ''Түрүү (1) : '' [[1993 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт|1992–93]] ** ''Аман хүзүү (1) : '' [[1991 оны Европын цомын шигшээ тоглолт|1990-91]] * '''[[УЕФА Интертото цом]]''' ** ''Түрүү (1) : '' 2005 === Дотоодын === * '''[[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Дивиз 1]]/[[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Лиг 1]]'''<ref>2002 оныг хүртэл одоогийн «Лиг 1» нь «Дивиз 1» гэх нэршил статустай байв.</ref> ** ''Түрүү (9) : '' [[1936–37 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1936–37]], [[1947–48 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1947–48]], [[1970-71 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1970–71]], [[1971–72 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1971–72]], [[1988–89 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1988–89]], [[1989-90 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1989–90]], [[1990-91 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1990–91]], [[1991–92 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|1991–92]], [[2009–10 оны Францын хөлбөмбөгийн нэгдүгээр дивиз|2009–10]] * '''[[Францын хөлбөмбөгийн хоёрдугаар лиг|Дивиз 2]]''' ** ''Түрүү (1) : '' 1994–95 * '''[[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цом]]''' ** ''Түрүү (10 – дээд амжилт) : '' 1923–24, 1925–26, 1926–27, 1934–35, 1937–38, 1942–43, 1968–69, 1971–72, 1975–76, 1988–89 * '''[[Францын хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цом]]''' ** ''Түрүү (1) : '' 2009–10 == Тоглогчид == === Одоогийн бүрэлдэхүүн === <!-- This section is for current squad only. Any "squad changes" should go in the individual season articles where they exist --> ''2010 оны [[7 сарын 8|долоодугаар сарын 8]]-ны байдлаар.''<ref>[http://www.om.net/fr/Equipes/201001/Effectif_pro OM.net | Site officiel de l'Olympique de Marseille]</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=France|name=[[Руди Риу]]|pos=GK}} {{Fs player|no=2|nat=Spain|name=[[Сесар Аспиликуэта]]|pos=DF}} {{Fs player|no=3|nat=Nigeria|name=[[Тайе Тайво]]|pos=DF|бусад=[[Дэд ахлагч (хөлбөмбөг)|Дэд ахлагч]]}} {{Fs player|no=4|nat=France|name=[[Жюльен Родригес]]|pos=DF}} {{Fs player|no=5|nat=Brazil|name=[[Виторино Илтон|Илтон]]|pos=DF}} {{Fs player|no=6|nat=France|name=[[Эдуар Сиссе]]|pos=MF}} {{Fs player|no=7|nat=France|name=[[Бенуа Шейру]]|pos=MF}} {{Fs player|no=8|nat=Argentina|name=[[Лучо Гонсалес]]|pos=MF}} {{Fs player|no=9|nat=Brazil|name=[[Брандао]]|pos=FW}} {{Fs player|no=10|nat=France|name=[[Андре-Пьер Жиньяк]]|pos=FW}} {{Fs player|no=11|nat=France|name=[[Лоик Реми]]|pos=FW}} {{Fs player|no=12|nat=Burkina Faso|name=[[Шарль Каборе]]|pos=MF}} {{Fs player|no=13|nat=Togo|name=[[Сена Манго]]|pos=DF}} {{Fs player|no=14|nat=Senegal|name=[[Лейти Н'Диайе]]|pos=DF}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=15|nat=Ghana|name=[[Жордан Айю]]|pos=FW}} {{Fs player|no=16|nat=Brazil|name=[[Элинтон Андраде]]|pos=GK}} {{Fs player|no=17|nat=Cameroon|name=[[Стефан Мбиа]]|pos=MF}} {{Fs player|no=18|nat=France|name=[[Фабрис Абриэль]]|pos=MF}} {{Fs player|no=19|nat=Argentina|name=[[Габриэль Хайнце]]|pos=DF}} {{Fs player|no=20|nat=Ghana|name=[[Андре Айю]]|pos=MF}} {{Fs player|no=21|nat=Senegal|name=[[Сулейман Диавара]]|pos=DF}} {{Fs player|no=23|nat=Gabon|name=[[Александер Н'Думбу]]|pos=FW}} {{Fs player|no=26|nat=France|name=[[Жан-Филипп Сабо]]|pos=DF}} {{Fs player|no=28|nat=France|name=[[Матье Вальбуэна]]|pos=MF}} {{Fs player|no=29|nat=France|name=Самир Малку|pos=FW}} {{Fs player|no=30|nat=France|name=[[Стив Манданда]]|pos=GK|бусад=[[Ахлагч (хөлбөмбөг)|Ахлагч]]}} {{Fs player|no=34|nat=Ghana|name=[[Кевин Осей]]|pos=MF}} {{Fs end}} <!-- This section is for current squad only. Any "squad changes" should go in the individual season articles where they exist --> === Алдартай тоглогчид === ==== Европын Оны шилдэг хөлбөмбөгчин (Баллон д'Ор) ==== [[Европын Оны шилдэг хөлбөмбөгчин|Баллон д'Ор]] шагналыг Олимпик Марсель багт тоглож байхдаа хүртсэн тоглогч: * {{flagicon|FRA}} [[Жан-Пьер Папен]] – 1991 ==== Европын Алтан шаахай ==== [[Европын хөлбөмбөгийн Алтан шаахай|Европын Алтан шаахай]] шагналыг Олимпик Марсель багт тоглож байхдаа хүртсэн тоглогч: * {{flagicon|YUG}} [[Йосип Скоблар]] (44 гоол) – 1971 == Эшлэл == {{Reflist|2}} * {{cite book | author=Alain Pécheral| title=La grande histoire de l'OM | publisher=L'Équipe| year=2007| id=ISBN 2-916400-07-9 }} * {{cite book | author=Thierry Agnello| title=Droit au but : l'histoire de l'Olympique de Marseille | publisher=Hugo Sport| year=2008| id=ISBN 978-2-7556-0183-1 }} == Холбоос == {{commonscat|Olympique de Marseille|Олимпик Марсель}} * {{fr}} {{en}} [http://www.om.net OM.net] Багийн албан ёсны вэбсайт * {{fr}} {{en}} [http://www.frenchleague.com/club/ficheClub.asp?no_affil_fff=500083 Олимпик Марсель] [[Францын хөлбөмбөгийн лиг]]ийн албан ёсны вэбсайт дахь * {{en}} [http://www.uefa.com/footballEurope/Club=52748/competition=1/index.html Олимпик Марсель] [[УЕФА|Европын хөлбөмбөгийн холбооны]] албан ёсны вэбсайт дахь {{Олимпик Марсель багийн бүрэлдэхүүн}} {{Францын хөлбөмбөгийн лиг}} {{DEFAULTSORT:Марсель, Олимпик}} [[Ангилал:Олимпик Марсель| ]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Марселийн спортын клуб]] [[Ангилал:1899 онд байгуулагдсан]] eq53pyv2pcp9clb1aisdopin7dabpm7 0 20945 856739 802037 2026-05-19T15:12:56Z Makenzis 48528 856739 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Лилль | image = | fullname = Лилль Олимпик Спортын клуб <br>Лилль Метрополь <br><small>(Lille Olympique Sporting <br> Club Lille Métropole)</br> | nickname = ''Ноход'', ''ЛОСК'' | founded = 1902 | ground = [[Стад Лилль-Метрополь]] | capacity = 18,185 | chairman = {{flagicon|FRA}}Мишель Сейду | manager = {{flagicon|FRA}} | ахлагч = {{flagicon|FRA}} | league = [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Лиг 1]] | season = 2025/26 | position = Лиг 1, 3-р байр | website = http://www.losc.fr/ | pattern_la1 = | pattern_b1 = _LilleOSC2425h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _LilleOSC2425h | pattern_so1 = _LilleOSC2425h | leftarm1 = C2051B | body1 = C2051B | rightarm1 = C2051B | shorts1 = 000050 | socks1 = 000050 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _LilleOSC2425a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _LilleOSC2425a | pattern_so2 = _LilleOSC2425a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _LilleOSC2425t | pattern_b3 = _LilleOSC2425t | pattern_ra3 = _LilleOSC2425t | pattern_sh3 = _LilleOSC2425t | pattern_so3 = _LilleOSC2425t | leftarm3 = 222222 | body3 = 222222 | rightarm3 = 222222 | shorts3 = 000000 | socks3 = 222222 }} '''Лилль''' (<small>бүтэн нэршил нь</small> — Лилль Олимпик Спортын клуб Лилль Метрополь, {{lang-fr|Lille Olympique Sporting Club Lille Métropole}}, <small>товчилсон нэршил нь</small> — ЛОСК) нь [[Франц]]ын хойд нутгийн [[Лилль]] хотод байгуулагдсан [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. «[[Олимпик Лилль]]» болон «[[СК Фив]]» багуудын нэгдэлээр [[1902]] онд байгуулагдаж [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|тэргүүн лигийн]] гишүүнээр элсэж байсан тус баг нь одоогийн Лилль далбаан доороо [[1946]], [[1954]] онуудад түрүүлсэн болон [[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомд]] таван удаа аваргалсан гэх амжилтаараа улсынхаа клубүүд дунд дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгддэг ажээ. ==Товч намтар== Тэд [[2003-04 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2003-04]] оны улиралд лигтээ хоёрдугаар байраар шалгарч [[Европ]]ын шилдэг багуудын өрсөлдөөн [[2005-06 оны УЕФА Аваргуудын лиг|2005-06]] оны [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигт]] "үхлийн" гэгдэх ''D хэсэгт'' [[Вильярреал (хөлбөмбөгийн баг)|Вильярреал]], [[Бенфика]], [[Манчестер Юнайтед]] багуудтай оноолт таарч [[2005]] оны [[11 сарын 2|арваннэгдүгээр сарын 2-нд]] Манчестер Юнайтед багийг 1-0 харьцаагаар хожиж түүхэн ялалтыг байгуулсан түүхтэй. Тус тоглолтын хожлын цор ганц гоолын [[Словенийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словений]] шигшээ багийн шилдэг тоглогч асан [[Миленко Ачимович]] гоолдож байв. [[2005-06 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2005-06]] оны "[[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Лиг 1]]"-т [[Олимпик Лион]] болон [[Бордо (хөлбөмбөгийн баг)|Бордо]] багуудын ард удаалан гуравдугаар байраар шалгарч Аваргуудын лигийн [[2006-07 оны УЕФА Аваргуудын лиг|2006-07]] оны сонгон шалгаруулалтанд [[Македон]]ы [[Работнички]] багийг 4-0 харьцаагаар хожиж ''H хэсэгт'' багтан ''2'' хожил, ''3'' тэнцээ, ''1'' хожигдолтойгоор хоёрдугаар байраар шалгарсан байна. Хэсгийг тэргүүлэгч [[Итали]]йн [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] багийг [[Нигери]]гийн [[Питер Одемвингие]] болон [[Кот-д'Ивуар]]ын [[Кадер Кейта]] нарын гоолын ачаар 2-0 харьцаагаар ялсан ба ''шөвгийн 16-гийн'' тоглолтонд [[Манчестер Юнайтед]] багтай таарч 2-0 харьцаагаар ялагдаж тэмцээнээ орхисон юм. Хамгийн сүүлд Лилль [[2010]] оны [[5 сарын 15|тавдугаар сарын 15-нд]] [[2010-11 оны УЕФА Аваргуудын лиг|2010-11]] оны Аваргуудын лигт шалгарахын төлөөх өрсөлдөөнд амжилт тааруухан оролцсон ба [[2010-11 оны УЕФА Европын лиг|2010-11]] оны [[УЕФА Европын лиг|Европын лигт]] ''C хэсгийг'' [[Португал]]ийн [[Спортинг Лиссабон]] багийн хамт тэргүүлэн [[2011]] оны [[2 сарын 17|хоёрдугаар сарын 17-нд]] [[Нидерланд|Голландын]] [[ПСВ|ПСВ Эйндховен]] багтай оноолт таарсан билээ. == Тоглогчид == ''2010 оны [[7 сарын 24|долоодугаар сарын 24-ны]] байдлаар.''<ref>{{cite news |title=Effectif Pro |url=http://www.losc.fr/?r=0,1,0,0,1,1 |publisher=Lille OSC|date= |accessdate=31 December 2010 | language = French}}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=FRA|name=[[Микаель Ландро]]|pos=GK}} {{Fs player|no=2|nat=FRA|name=[[Матьё Дебюши]]|pos=DF}} {{Fs player|no=3|nat=FRA|name=[[Жерри Вандам]]|pos=DF}} {{Fs player|no=4|nat=FRA|name=[[Флоран Бальмон]]|pos=MF}} {{Fs player|no=5|nat=SEN|name=Идрисса Гей|pos=MF}} {{Fs player|no=6|nat=SEN|name=Пап Ндиай Суаре|pos=DF}} {{Fs player|no=7|nat=FRA|name=[[Йоан Кабай]]|pos=MF}} {{Fs player|no=8|nat=SEN|name=[[Мусса Соу]]|pos=FW}} {{Fs player|no=9|nat=BRA|name=[[Тулио де Мело]]|pos=FW}} {{Fs player|no=10|nat=POL|name=[[Людовик Обраньяк]]|pos=MF}} {{Fs player|no=12|nat=COD|name=[[Седрик Басейя]]|pos=FW}} {{Fs player|no=14|nat=CZE|name=[[Давид Розехнал]]|pos=DF|бусад=«[[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]]» багаас зээллэгээр ирсэн}} {{Fs player|no=15|nat=BRA|name=[[Эмерсон Консейсао]]|pos=DF}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=16|nat=Congo|name=[[Барель Муко]]|pos=GK}} {{Fs player|no=17|nat=FRA|name=[[Пьер-Ален Фро]]|pos=FW}} {{Fs player|no=18|nat=FRA|name=[[Франк Берья]]|pos=DF}} {{Fs player|no=21|nat=FRA|name=[[Арно Суке]]|pos=MF}} {{Fs player|no=22|nat=CMR|name=[[Орельен Шежу]]|pos=DF}} {{Fs player|no=23|nat=FRA|name=[[Адиль Рами]]|pos=DF|бусад=«[[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]]» багаас зээллэгээр ирсэн}} {{Fs player|no=24|nat=FRA|name=[[Рио Мавюба]]|pos=MF|бусад=[[Ахлагч (хөлбөмбөг)|ахлагч]]}} {{Fs player|no=26|nat=Belgium|name=[[Эден Азар]]|pos=MF}} {{Fs player|no=27|nat=CIV|name=[[Жервиньо]]|pos=FW}} {{Fs player|no=28|nat=DEN|name=[[Эмиль Линг]]|pos=FW}} {{Fs player|no=29|nat=FRA|name=[[Стефан Дюмон]]|pos=MF}} {{Fs player|no=30|nat=FRA|name=[[Александре Оукижа]]|pos=GK}} {{Fs player|no=31|nat=SEN|name=Омар Уэйд|pos=FW}} {{Fs end}} === Алдартай тоглогчид === {{col-start}} {{col-2}} * {{flagicon|FRA}} [[Абидаль, Эрик|Эрик Абидаль]] * {{flagicon|FRA}} [[Микаель Ландро]] * {{flagicon|FRA}} [[Жослен Англома]] * {{flagicon|FRA}} [[Брюно Шейру]] * {{flagicon|FRA}} [[Жан Венсан]] * {{flagicon|BEL}} [[Эрвин Ванденберг]] * {{flagicon|DEN}} [[Ким Вильфорт]] * {{flagicon|CMR}} [[Бенуа Ангбва]] {{col-2}} * {{flagicon|NIG}} [[Одемвингие, Осаземвинде Питер|Питер Одемвингие]] * {{flagicon|NED}} [[Патрик Клюйверт]] * {{flagicon|SEN}} [[Тони Сильва]] * {{flagicon|SVN}} [[Миленко Ачимович]] * {{flagicon|URU}} [[Мухика, Хуан Мартин|Хуан Мартин Мухика]] * {{flagicon|SWE}} [[Кеннет Андерссон]] * {{flagicon|GHA}} [[Абеди Пеле]] {{col-end}} == Шагналууд == === Дотоодын === *'''[[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Францын тэргүүн лиг]]''' **'' Түрүү'' (4): 1945–46, 1953–54, 2010-11, 2020/21 *'''[[Францын хөлбөмбөгийн хоёрдугаар лиг|Францын хоёрдугаар лиг]]''' **''Түрүү'' (4): 1963–64, 1973–74, 1977–78, 1999–2000 *'''[[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цом]]''' **''Түрүү'' (6): 1946, 1947, 1948, 1953, 1955, 2011 **''Дэд байр'' (2): 1945, 1949 *'''Францын өсвөрийн цом''' **''Түрүү'' (1): 1960 **''Дэд байр'' (2): 1955, 2000 *'''Чарльз Драгогийн цом''' **''Дэд байр'' (2): 1954, 1956 === Европын === *'''[[УЕФА Интертото цом]]''' **''Түрүү'' (1): 2004 *'''[[Латин орнуудын цом]]''' **''Дэд байр'' (1): 1951 == Эшлэл == {{Reflist}} == Холбоос == * [http://www.losc.fr/ Албан ёсны вэбсайт] {{fr icon}} {{Лилль багийн бүрэлдэхүүн}} {{Францын хөлбөмбөгийн лиг}} [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:О-де-Франсын спортын клуб]] [[Ангилал:Лиллийн спорт|Олимпик Спортын клуб, Лилль]] [[Ангилал:Вильнёв-д’Аск]] [[Ангилал:1902 онд байгуулагдсан]] kexwpogwyuoj6m1azgp55vqsgtz8ew6 0 27901 856763 856527 2026-05-20T02:54:37Z Mygmarjaw 104167 Тарсан нь 856763 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | Name = A Sound | image = asound.jpg | caption = Release album [[Улаанбаатар]] зүүн гар талаас: [[Ц.Тэмүүлэн]], [[Д.Мөнхболд]], [[Ц.Алтангэрэл]], [[Ю.Батпүрэв]],[[Т.Пүрэвсүх]] | background = group_or_band | Origin = [[Монгол]] | Genre = [[Альтернатив рок]], [[индие рок]] | Years_active = 2006-2026.05.16 | Label = [[Хай-Фай лейбл]] | Current_members =[[Ц.Тэмүүлэн]]<br>[[Т.Пүрэвсүх ]]<br>[[Д.Мөнхболд]]<br>[[Ю.Батпүрэв]]<br>[[Чойжоо (дуучин)|Б.Чойжилсүрэн]] | Past_members = [[Ц.Алтангэрэл]] }} '''A sound''' нь 2006 онд байгуулагдсан, Монголын [[альтернатив рок]], [[индие рок]] хамтлаг юм.2026.5.16 Аса циркид "Баяртай" 20 жилийн ойн тоглолтоороо албан ёсоор тарсан. ==Түүх== 2001 онд Батпүрэв, Пүрэвсүх нар хамтран тоглодог байсан ба дараа нь Батпүрэв, Алтангэрэл, Мөнхболд нар 1060 хамтлагийг байгуулсан. Хэсэг хугацааны дараа Алтангэрэл [[Чингис хаан хамтлаг]]т, Батпүрэв Black & White хамтлагт орсон. Тэмүүлэн 1060 хамтлагт орж бие биеэ таньдаг болсноор 2006 оны 8 сард хамтлаг байгуулах санаа гарсан бөгөөд мөн оны 8 сарын 22-нд анхны бэлтгэл хийснээр тус хамтлаг байгуулагдсан юм. 2007 онд Playtime, Coke’n Beat зэрэг амьд хөгжмийн наадмуудад өөрсдийн дуугаар оролцож байсан. Улмаар MMM ХХК-ийн захирал Нацагдоржтой танилцаж Хай-Фай Лейблтэй хамтран ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 2008 оны 6 сарын 29-нд Цаст River Sounds, Хай-Фай лейбл, Хай-Фай радио 98.9 хамтран “[[Keane]] Night”-ыг зохион байгуулсан. 2008 оны 7 сарын 1-нд анхны Release нэртэй цомгоо гаргасан бөгөөд Release цомгийн баяраа 2008 оны 9 сарын 29-нд тэмдэглэсэн. ==Гишүүд== *Ц.Тэмүүлэн - Дуучин, хамтлагийн ахлагч Арван жилийн 23-р сургууль, ЭМШУИС-ыг төгссөн. Алтернатив урсгалын хөгжим сонсдог бөгөөд [[Radiohead]] хамтлагт дуртай. *Т.Пүрэвсүх - Төгөлдөр хуурч Хөгжмийн коллеж төгссөн. Классик, жааз хөгжимд дуртай. Scrybin, Рахманинов гэх мэт классик төгөлдөр хуурчдыг сонсдог. *Б.Чойжилсүрэн - Гитарчин *Д.Мөнхболд - Аргил гитарчин [[Oasis]]-д дуртай. *Ю.Батпүрэв - Бөмбөрчин Хөгжим бүжгийн дунд сургууль төгссөн, алтернатив, рэгги хөгжимд дуртай. [[Kings of leon]]-д дуртай. ==Бүтээлүүд== ===Цомгууд=== *''Release'' (2008) *''100 наст'' (2012) ===Тоглолтууд=== *''Release'' (2008) *''Зуун наст'' (2012) [[Ангилал:Монголын хамтлаг]] p74lcjjxhk38xgjemjo0mvvg85bkaaq 0 36043 856776 725604 2026-05-20T07:54:14Z Megzer 20491 856776 wikitext text/x-wiki '''Баян жанжин''' (монгол бичиг: {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ}}; хятадаар: 伯顏, пиньинь: Bó yán; 1236-1295) бол [[Баарин]] овгийн Хөхчү{{sfn|Сүрэнхорлоо|2002|v1|pp=144}} (хятадаар: 曉古台{{sfn|Cleaves|1956|pp=204}}, xiaogutai) ноёны хүү, [[Өмнөд Сүн улс|Өмнөд Сүн улсыг]] мөхөөсөн Монголын [[Юань Улс|Юань Улсын]] өрлөг жанжин. Баян жанжны элэнц өвөө [[Баарин|нүцгэн баарины]] [[Ширээт өвгөн]] тайчууд аймаг [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] эзлэгдэх үед [[Наяа]], [[Алаг ноён|Алаг]] гэх хоёр хүүгээ дагуулж бууж өгсөн нь 1206 онд хоёул мянганы ноёд болсон. Өвөө Алаг нь мянганы ноён, заргач{{Sfn|Cleaves|1956|pp=204}} байсан. Эцэг Хөхчү буюу Хөхтэй нь Мөнх хааны зарлигаар [[Хүлэгү хан|Хүлэгү ханы]] [[Монголчуудын Перс дэх байлдан дагуулалт|өрнө зүгт хийсэн аян дайнд]] цэргээ удирдан байлдаж яваад дайнд амь үрэгдсэн. ==Тойм== 1264 оны үед Хубилай хааны хүсэлтээр өмнөд хятадыг эзлэхэд туслах зарим чадварлаг цэргийн ноёдыг ирүүлэхийг гуйсны дагуу Баян ноёныг Юань улс руу илгээсэн.{{Sfn|Сүрэнхорлоо|2002|v2|pp=198}} 1265 оны 8 сард гуан лү дафу цол, [[Төвлөн засах яам|төвлөн засах яамны]] зүүн гарын [[Чинсан|чинсангаар]] томилж, 1267 онд баруун гарын түшмэлээр томилон ажилуулсан. 1270 онд [[Цэргийн явдлын хүрээлэн|цэргийн явдлын хүрээлэнгийн]] хамт мэдэгч түшмэл болсон.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=207}} ==Гэр бүл== Баян ноёны гэргий нь жалайрын Аньтун чинсангийн эмэгтэй дүү.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=206}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |date=Dec 1956 |title=The Biography of Bayan of the Barin in The Yuan Shih |journal=Harvard Journal of Asiatic studies |volume=19 |issue=3/4 |pages=185-303}} * {{Cite book |last=Ц |first=Сүрэнхорлоо |title=Рашид аддин. Судрын чуулган |year=2002 |edition=2-р |volume=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ц |first=Сүрэнхорлоо |title=Рашид аддин. Судрын чуулган |year=2002 |edition=2-р |volume=2 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]] [[Ангилал:Юань улсын жанжин]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:1236 онд төрсөн]] [[Ангилал:1295 онд өнгөрсөн]] k80dye5oocbjh3afbpmpten2ney94y7 856784 856776 2026-05-20T10:01:46Z Megzer 20491 856784 wikitext text/x-wiki '''Баян жанжин''' (монгол бичиг: {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ}}; хятадаар: 伯顏, пиньинь: Bó yán; 1236-1295) бол [[Баарин]] овгийн Хөхчү{{sfn|Сүрэнхорлоо|2002|v1|pp=144}} (хятадаар: 曉古台{{sfn|Cleaves|1956|pp=204}}, xiaogutai) ноёны хүү, [[Өмнөд Сүн улс|Өмнөд Сүн улсыг]] мөхөөсөн Монголын [[Юань Улс|Юань Улсын]] өрлөг жанжин. Баян жанжны элэнц өвөө [[Баарин|нүцгэн баарины]] [[Ширээт өвгөн]] тайчууд аймаг [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] эзлэгдэх үед [[Наяа]], [[Алаг ноён|Алаг]] гэх хоёр хүүгээ дагуулж бууж өгсөн нь 1206 онд хоёул мянганы ноёд болсон. Өвөө Алаг нь мянганы ноён, заргач{{Sfn|Cleaves|1956|pp=204}} байсан. Эцэг Хөхчү буюу Хөхтэй нь Мөнх хааны зарлигаар [[Хүлэгү хан|Хүлэгү ханы]] [[Монголчуудын Перс дэх байлдан дагуулалт|өрнө зүгт хийсэн аян дайнд]] цэргээ удирдан байлдаж яваад дайнд амь үрэгдсэн. ==Сүн улсын эсрэг дайн== 1264 оны үед Хубилай хааны хүсэлтээр өмнөд хятадыг эзлэхэд туслах зарим чадварлаг цэргийн ноёдыг ирүүлэхийг гуйсны дагуу Баян ноёныг Юань улс руу илгээсэн.{{Sfn|Сүрэнхорлоо|2002|v2|pp=198}} 1265 оны 8 сард гуан лү дафу цол, [[Төвлөн засах яам|төвлөн засах яамны]] зүүн гарын [[Чинсан|чинсангаар]] томилж, 1267 онд баруун гарын түшмэлээр томилон ажилуулсан. 1270 онд [[Цэргийн явдлын хүрээлэн|цэргийн явдлын хүрээлэнгийн]] хамт мэдэгч түшмэл болсон.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=207}} 1273 онд янь ван Чингимийг хунтайжаар өргөмжлөх ёслолыг Баян ноён хариуцаж, хааны зарлигийг хунтайжд гардуулах үүрэг хүлээсэн.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=207}} 1274 оны 8-р сард Өмнөд Сүн улсын эсрэг дайнд Ши Тяньзэ жанжныг ерөнхий жанжин, Баян болон Ажу нарыг туслах жанжинаар томилж илгээсэн ч, Ши Тяньзэ удалгүй өвчин туссан тул Баяныг ерөнхийлөн захирах их жанжин болгож, 200,000 цэргийг{{Sfn|Cleaves|1956|pp=272}} захируулав. Тэр жилдээ Хөх мөрнийг гатлан Инжоу, Шинчэн, Ханькоу зэрэг хотыг довтлон эзлэж, 10000 хөлөг онгоцоор Хөх мөрнийг гатлан Янлуо цайзыг эзлэсний дараа, Эжоу, Ханьян хотуудын ноёд байлдахгүйгээр бууж өгчээ. Эжоу хотод [[Аригхаяа]] жанжинд 40000 цэрэг захируулан үлдээгээд, Баян жанжин өөрөө үлдсэн цэргээ удирдан Хөх мөрнийг уруудан довтлоход 1275 оны хавар Хуанжоу, Цижоу, Жяньжоу, Аньчин, Чижоу хотуудын захирагчид ээлж дараалан бууж өгөв. 1275 он хавар Динжяжоугийн хавьд Сүн улсын сайд Жя Сидаогийн удирдсан 130,000 цэргийг Хөх мөрөн дээр бут ниргэхэд Жя Сидао Яньжоу руу зугтав. Сүн улсын гол хүчийг бут ниргэсний дараа мөрнийг уруудан нийслэл хот Линь-ань хотыг нь бүслэн ойр хавийн хотуудыг ээлж дараалан довтлов. 1276 оны хавар Сүн улсын хаан, бэлэвсэн хатан, сайд ноёд хотын хаалгаа нээж, бууж өгсний дараа тэднийг цэргээр харгалзаж 6 сард Шанду хот ирж, Хубилай хаанд бараалхуулав. Энэ удаагийн аян дайнаар Сүн улсын 37 фу, 128 жоу, 2 боомт, 733 шянийг эзлэжээ. Түүний гавьяаг үнэлж цэргийн явдлын яамны хамт мэдэгч болгоод, булган жисүн дээл хорин иж шагнав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=258}} ==Монгол нутагт цэрэг захиран суусан нь== 1276 онд Хайдуг дарахаар томилогдсон алтан ургийн хан хөвгүүд бослого гаргаж Номухан ван, Аньтун чинсан нарыг барьж Хайду ноёнтой хамтран монгол нутгийн ихэнхийг эзлэсэн учраас Баян жанжинд цэрэг өгч бослогыг даруулахаар илгээсэн. Орхон голын орчимд болсон тулалдаанд ялалт байгуулав. 1281 онд хунтайж Чингимд умард хязгаарыг тохинуулахаар илгээхэд Баян жанжиныг шадарлуулав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=259-261}} 1285 оны намар Цагадайн удмын [[Ажиги|Ажиги ван]] цэргийн цааз зөрчиж цэрэг захирах эрхийг нь Баянд шилжүүлэв. Тэрээр цэргийн хүрээнд очсон даруйд цэргийн хүнсэнд мэхээр өвс, сөд зэрэг ургамлыг түүж нөөцлөн, цэрэг бүр 4 ху хэмжээтэй бэлтгүүлэв. Мөн тарвага агнуулж, арьсыг нь өвчөөд нийслэл хот руу илгээн өвлийн дулаан хувцасаар солиулжээ.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=261-265}} 1287 оны 3-р сард Наян ван бослого гаргахаар бэлтгэж байгаа тухай мэдээллийг Хубилай хаан сонсоод, Баяныг туршуулахаар илгээсэн. Наян вангийн өргөөнд очихдоо өртөөний хүмүүст дээл хувцас бэлэглэж яваад, Баянг дайлж их найр хийх үед барьж авахаар хуйвалдсаныг мэдээд шадар хүмүүсийн хамтаар тэндээс оргон зугтаж хаан эзэнд энэ явдлаа тайлагнав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=265-266}} Тэр жилийн 5 сард Наян ван бослого гаргасны дараа хааныг дагаж цэргийг ерөнхийлөн удирдав. 1289 онд алтан чимэгт гуанлү дафу цол шагнаж, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд бөгөөд Хархорумын цэргийг захируулахаар илгээв. 1292 онд Мэнлигтөмөр, Хайду нарын цэргийн хүчтэй Асгат ууланд Мэнлигтөмөрийн хүчтэй байлдахдаа цэргээ өөрөө манлайлан орж дайсныг бут цохин, араас нь нэхсээр түүнийг дагаар оруулав. Тэр жилд Хайду хан дайран ирэхэд Хархорумыг хамгаалан байлдаж ухраав. Хубилай хаан 1294 оны хавар тэнгэрт хальсны дараа ордны цэргийг захирч, шинэ хаан сонгох хуралдайд илд атган ноёдыг сүрдүүлж, Сэцэн хааны гэрээслэлийг уншиж{{Sfn|Cleaves|1956|pp=270-271}}, Төмөрийг Өлзийт хаан цолтойгоор хаан ширээнд залахад голлох үүрэг гүйцэтгэв. Өлзийт хааны зарлигаар тэр жилийн 6-р сард тайфу, цэрэг улсын чухал хэргийг ерөнхийлөн захирагч болгож, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайдын тушаалыг нь сэргээж, үнэт эдлэлээр шагнав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=271}} 1295 оны 1 сарын 11 нд Баян жанжин 59 настайдаа таалал төгсөв.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=272}} ==Гэр бүл== Баян ноёны гэргий нь жалайрын Аньтун чинсангийн эмэгтэй дүү.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=206}} Түүний хүү Майдар (買的) хожим нь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн дэд сайд, Нангиадай (囊加歹) нь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн дэд сайд болсон. Ач хүү Санжаашир (相嘉失禮) нь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн хамт мэдэх дэд сайд, жишянь ордны бичгийн сайд, Жянбэй мужийн пинжан түшмэл, Жяньнань мужийн ерөнхий хянагч сайд болсон. Жич хүү Будашир (普達失理) нь цэргийн түшмэл болсон.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=272-273}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |date=Dec 1956 |title=The Biography of Bayan of the Barin in The Yuan Shih |journal=Harvard Journal of Asiatic studies |volume=19 |issue=3/4 |pages=185-303}} * {{Cite book |last=Ц |first=Сүрэнхорлоо |title=Рашид аддин. Судрын чуулган |year=2002 |edition=2-р |volume=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ц |first=Сүрэнхорлоо |title=Рашид аддин. Судрын чуулган |year=2002 |edition=2-р |volume=2 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]] [[Ангилал:Юань улсын жанжин]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:1236 онд төрсөн]] [[Ангилал:1295 онд өнгөрсөн]] sd9qewcobnzmj19sbds9xqb35c44ggj 856785 856784 2026-05-20T10:06:18Z Megzer 20491 856785 wikitext text/x-wiki '''Баян жанжин''' (монгол бичиг: {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ}}; хятадаар: 伯顏, пиньинь: Bó yán; 1236-1295) бол [[Баарин]] овгийн Хөхчү{{sfn|Сүрэнхорлоо|2002|v1|pp=144}} (хятадаар: 曉古台{{sfn|Cleaves|1956|pp=204}}, xiaogutai) ноёны хүү, [[Өмнөд Сүн улс|Өмнөд Сүн улсыг]] мөхөөсөн Монголын [[Юань Улс|Юань Улсын]] өрлөг жанжин. Баян жанжны элэнц өвөө [[Баарин|нүцгэн баарины]] [[Ширээт өвгөн]] тайчууд аймаг [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] эзлэгдэх үед [[Наяа]], [[Алаг ноён|Алаг]] гэх хоёр хүүгээ дагуулж бууж өгсөн нь 1206 онд хоёул мянганы ноёд болсон. Өвөө Алаг нь мянганы ноён, заргач{{Sfn|Cleaves|1956|pp=204}} байсан. Эцэг Хөхчү буюу Хөхтэй нь Мөнх хааны зарлигаар [[Хүлэгү хан|Хүлэгү ханы]] [[Монголчуудын Перс дэх байлдан дагуулалт|өрнө зүгт хийсэн аян дайнд]] цэргээ удирдан байлдаж яваад дайнд амь үрэгдсэн. ==Сүн улсын эсрэг дайн== 1264 оны үед Хубилай хааны хүсэлтээр өмнөд хятадыг эзлэхэд туслах зарим чадварлаг цэргийн ноёдыг ирүүлэхийг гуйсны дагуу Баян ноёныг Юань улс руу илгээсэн.{{Sfn|Сүрэнхорлоо|2002|v2|pp=198}} 1265 оны 8 сард гуан лү дафу цол, [[Төвлөн засах яам|төвлөн засах яамны]] зүүн гарын [[Чинсан|чинсангаар]] томилж, 1267 онд баруун гарын түшмэлээр томилон ажилуулсан. 1270 онд [[Цэргийн явдлын хүрээлэн|цэргийн явдлын хүрээлэнгийн]] хамт мэдэгч түшмэл болсон.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=207}} 1273 онд янь ван Чингимийг хунтайжаар өргөмжлөх ёслолыг Баян ноён хариуцаж, хааны зарлигийг хунтайжд гардуулах үүрэг хүлээсэн.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=207}} 1274 оны 8-р сард Өмнөд Сүн улсын эсрэг дайнд [[Ши Тяньзэ]] жанжныг ерөнхий жанжин, Баян болон [[Ажу жанжин|Ажу]] нарыг туслах жанжинаар томилж илгээсэн ч, Ши Тяньзэ удалгүй өвчин туссан тул Баяныг ерөнхийлөн захирах их жанжин болгож, 200,000 цэргийг{{Sfn|Cleaves|1956|pp=272}} захируулав. Тэр жилдээ Хөх мөрнийг гатлан Инжоу, Шинчэн, Ханькоу зэрэг хотыг довтлон эзлэж, 10000 хөлөг онгоцоор Хөх мөрнийг гатлан Янлуо цайзыг эзлэсний дараа, Эжоу, Ханьян хотуудын ноёд байлдахгүйгээр бууж өгчээ. Эжоу хотод [[Аригхаяа]] жанжинд 40000 цэрэг захируулан үлдээгээд, Баян жанжин өөрөө үлдсэн цэргээ удирдан Хөх мөрнийг уруудан довтлоход 1275 оны хавар Хуанжоу, Цижоу, Жяньжоу, Аньчин, Чижоу хотуудын захирагчид ээлж дараалан бууж өгөв. 1275 он хавар Динжяжоугийн хавьд Сүн улсын сайд Жя Сидаогийн удирдсан 130,000 цэргийг Хөх мөрөн дээр бут ниргэхэд Жя Сидао Яньжоу руу зугтав. Сүн улсын гол хүчийг бут ниргэсний дараа мөрнийг уруудан нийслэл хот Линь-ань хотыг нь бүслэн ойр хавийн хотуудыг ээлж дараалан довтлов. 1276 оны хавар Сүн улсын хаан, бэлэвсэн хатан, сайд ноёд хотын хаалгаа нээж, бууж өгсний дараа тэднийг цэргээр харгалзаж 6 сард Шанду хот ирж, Хубилай хаанд бараалхуулав. Энэ удаагийн аян дайнаар Сүн улсын 37 фу, 128 жоу, 2 боомт, 733 шянийг эзлэжээ. Түүний гавьяаг үнэлж цэргийн явдлын яамны хамт мэдэгч болгоод, булган жисүн дээл хорин иж шагнав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=258}} ==Монгол нутагт цэрэг захиран суусан нь== 1276 онд [[Хайду|Хайдуг]] дарахаар томилогдсон алтан ургийн хан хөвгүүд бослого гаргаж [[Номухан]] ван, [[Аньтун]] чинсан нарыг барьж Хайду ноёнтой хамтран монгол нутгийн ихэнхийг эзлэсэн учраас Баян жанжинд цэрэг өгч бослогыг даруулахаар илгээсэн. [[Орхон гол|Орхон голын]] орчимд болсон тулалдаанд ялалт байгуулав. 1281 онд хунтайж [[Чингим|Чингимд]] умард хязгаарыг тохинуулахаар илгээхэд Баян жанжиныг шадарлуулав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=259-261}} 1285 оны намар [[Цагадай|Цагадайн]] удмын [[Ажиги|Ажиги ван]] цэргийн цааз зөрчиж цэрэг захирах эрхийг нь Баянд шилжүүлэв. Тэрээр цэргийн хүрээнд очсон даруйд цэргийн хүнсэнд [[Мэхээр (хурган)|мэхээр]], [[Сөд өвс|сөд]] зэрэг ургамлыг түүж нөөцлөн, цэрэг бүр 4 ху хэмжээтэй бэлтгүүлэв. Мөн [[тарвага]] агнуулж, арьсыг нь өвчөөд нийслэл хот руу илгээн өвлийн дулаан хувцасаар солиулжээ.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=261-265}} 1287 оны 3-р сард [[Наян ван]] бослого гаргахаар бэлтгэж байгаа тухай мэдээллийг Хубилай хаан сонсоод, Баяныг туршуулахаар илгээсэн. Наян вангийн өргөөнд очихдоо өртөөний хүмүүст дээл хувцас бэлэглэж яваад, Баянг дайлж их найр хийх үед барьж авахаар хуйвалдсаныг мэдээд шадар хүмүүсийн хамтаар тэндээс оргон зугтаж хаан эзэнд энэ явдлаа тайлагнав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=265-266}} Тэр жилийн 5 сард Наян ван бослого гаргасны дараа хааныг дагаж цэргийг ерөнхийлөн удирдав. 1289 онд алтан чимэгт гуанлү дафу цол шагнаж, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд бөгөөд [[Хархорум|Хархорумын]] цэргийг захируулахаар илгээв. 1292 онд Мэнлигтөмөр, Хайду нарын цэргийн хүчтэй Асгат ууланд Мэнлигтөмөрийн хүчтэй байлдахдаа цэргээ өөрөө манлайлан орж дайсныг бут цохин, араас нь нэхсээр түүнийг дагаар оруулав. Тэр жилд Хайду хан дайран ирэхэд Хархорумыг хамгаалан байлдаж ухраав. Хубилай хаан 1294 оны хавар тэнгэрт хальсны дараа ордны цэргийг захирч, шинэ хаан сонгох хуралдайд илд атган ноёдыг сүрдүүлж, Сэцэн хааны гэрээслэлийг уншиж{{Sfn|Cleaves|1956|pp=270-271}}, [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөрийг]] '''Өлзийт хаан''' цолтойгоор хаан ширээнд залахад голлох үүрэг гүйцэтгэв. Өлзийт хааны зарлигаар тэр жилийн 6-р сард тайфу, цэрэг улсын чухал хэргийг ерөнхийлөн захирагч болгож, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайдын тушаалыг нь сэргээж, үнэт эдлэлээр шагнав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=271}} 1295 оны 1 сарын 11 нд Баян жанжин 59 настайдаа таалал төгсөв.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=272}} ==Гэр бүл== Баян ноёны гэргий нь жалайрын [[Аньтун|Аньтун чинсангийн]] эмэгтэй дүү.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=206}} Түүний хүү Майдар (買的) хожим нь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн дэд сайд, Нангиадай (囊加歹) нь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн дэд сайд болсон. Ач хүү Санжаашир (相嘉失禮) нь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн хамт мэдэх дэд сайд, жишянь ордны бичгийн сайд, Жянбэй мужийн пинжан түшмэл, Жяньнань мужийн ерөнхий хянагч сайд болсон. Жич хүү Будашир (普達失理) нь цэргийн түшмэл болсон.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=272-273}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |date=Dec 1956 |title=The Biography of Bayan of the Barin in The Yuan Shih |journal=Harvard Journal of Asiatic studies |volume=19 |issue=3/4 |pages=185-303}} * {{Cite book |last=Ц |first=Сүрэнхорлоо |title=Рашид аддин. Судрын чуулган |year=2002 |edition=2-р |volume=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ц |first=Сүрэнхорлоо |title=Рашид аддин. Судрын чуулган |year=2002 |edition=2-р |volume=2 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]] [[Ангилал:Юань улсын жанжин]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:1236 онд төрсөн]] [[Ангилал:1295 онд өнгөрсөн]] 72bcixmidvwvgbpzcb9l20t08ffm8rg 10 67616 856724 856683 2026-05-19T12:21:12Z Enkhsaihan2005 64429 856724 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__|$B= {{Инфобокс суурин | name = {{{mn_name|{{PAGENAMEBASE}}}}} | official_name = | native_name = {{{ru_name|}}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | other_name = {{#if:<!--A-->{{{other_name|}}}|<!--thenA:--><span class="nickname">{{{other_name}}}</span><!-- ---->{{#if:<!--B-->{{{other_lang|}}} |<!--thenB:--><span style="font-size:0.95em; font-weight:bold; color:#555; position:relative;">&nbsp;({{{other_lang}}})</span><!-- -----endB:-->}}<!-- ---endA:-->}} | settlement_type = {{#if:{{{inhabloc_type|}}} | {{{inhabloc_type}}}{{{inhabloc_type_ref|}}} | {{#if: {{{inhabloc_cat|}}} | [[ОХУ-ын суурьшмал нутаг дэвсгэрийн төрлүүд|{{{inhabloc_cat}}}]]{{{inhabloc_cat_ref|}}} }} }}{{#if: {{{abolished_date|}}} | <br />(abolished) }} <!-- transliteration(s) --> | translit_lang1 = {{#if: {{{loc_name1|}}} | Бусад }} | translit_lang1_type = {{{loc_lang1|}}} | translit_lang1_info = {{{loc_name1|}}} | translit_lang1_type1 = {{{loc_lang2|}}} | translit_lang1_info1 = {{{loc_name2|}}} | translit_lang1_type2 = {{{loc_lang3|}}} | translit_lang1_info2 = {{{loc_name3|}}} | translit_lang1_type3 = {{{loc_lang4|}}} | translit_lang1_info3 = {{{loc_name4|}}} | translit_lang1_type4 = {{{other_lang|}}} | translit_lang1_info4 = {{{other_name|}}}<!-- etc., up to translit_lang1_type6 / translit_lang1_info6 --> | translit_lang2 = | translit_lang2_type = | translit_lang2_info = | translit_lang2_type1 = | translit_lang2_info1 = | translit_lang2_type2 = | translit_lang2_info2 = <!-- etc., up to translit_lang2_type6 / translit_lang2_info6 --> <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{{image_skyline|}}} | imagesize = | image_alt = | image_caption = {{{image_caption|}}} | image_flag = {{#if: {{{image_flag|}}} | {{{image_flag}}} | {{wikidata|property|raw|P41}} }} | flag_size = 125px | flag_alt = {{{flag_caption|}}} | flag_border = {{{flag_border|}}} | flag_link = {{{flag_link|}}} | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = {{{seal_type|}}} | image_shield = {{#if: {{{image_coa|}}} | {{{image_coa|}}} | {{wikidata|property|raw|P94}} }} | shield_size = 70px | shield_alt = {{{coa_caption|}}} | shield_link = {{{coa_caption|}}} | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = <!-- defaults to Logo --> | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | anthem = {{{anthem|}}}{{{anthem_ref|}}} <!-- maps and coordinates --> | mapframe = yes | pushpin_map = {{#if: {{{pushpin_map|}}} | {{{pushpin_map}}} | {{#if: {{{coordinates|}}} OR {{wikidata|property|P625}} | {{#if:{{{federal_subject|}}}|Орос#{{Infobox Russian inhabited locality/PosMapFS|{{{federal_subject|}}}|PosMapParam}}|Орос }} }} }} | pushpin_label_position = {{{map_label_position|}}} | pushpin_map_caption = {{{pushpin_map_caption|Байршил: {{if empty|{{{en_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | coordinates = {{#if: {{{coordinates|}}} | {{{coordinates}}} | {{#if: {{wikidata|property|P625}} | {{Coords|format=dms|display=inline,title}} }} }} | coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | coordinates_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | grid_name = <!-- name of a regional grid system --> | grid_position = <!-- position on the regional grid system --> <!-- location --> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Орос}} | subdivision_type1 = [[Оросын холбооны байгууламж|Холбооны субъект]] | subdivision_name1 = {{#switch: {{Str left|{{wikidata|property|P764}}|2}} | 01 = [[Алтайн хязгаар]] | 03 = [[Краснодарын хязгаар]] | 04 = [[Красноярскийн хязгаар]] | 05 = [[Приморийн хязгаар]] | 07 = [[Ставрополийн хязгаар]] | 08 = [[Хабаровскийн хязгаар]] | 10 = [[Амур муж]] | 11 = {{#switch: {{Str left|{{wikidata|property|P764}}|3}} | 118 = [[Ненецийн өөртөө засах тойрог]] | [[Архангельск муж]] }} | 12 = [[Астрахань муж]] | 14 = [[Белгород муж]] | 15 = [[Брянск муж]] | 17 = [[Владимир муж]] | 18 = [[Волгоград муж]] | 19 = [[Вологда муж]] | 20 = [[Воронеж муж]] | 22 = [[Нижегород муж|Доод Новгород муж]] | 24 = [[Иваново муж]] | 25 = [[Эрхүү муж]] | 26 = [[Ингушет]] | 27 = [[Калининград муж]] | 28 = [[Тверь муж]] | 29 = [[Калуга муж]] | 30 = [[Камчаткын хязгаар]] | 32 = [[Кемерово муж]] | 33 = [[Киров муж]] | 34 = [[Кострома муж]] | 36 = [[Самара муж]] | 37 = [[Курган муж]] | 38 = [[Курск муж]] | 40 = [[Санкт-Петербург]] | 41 = [[Ленинград муж]] | 42 = [[Липецк муж]] | 44 = [[Магадан муж]] | 45 = [[Москва]] | 46 = [[Москва муж]] | 47 = [[Мурманск муж]] | 49 = [[Новгород муж]] | 50 = [[Новосибирск муж]] | 52 = [[Омск муж]] | 53 = [[Оренбург муж]] | 54 = [[Орёл муж]] | 56 = [[Пенза муж]] | 57 = [[Пермийн хязгаар]] | 58 = [[Псков муж]] | 60 = [[Ростов муж]] | 61 = [[Рязань муж]] | 63 = [[Саратов муж]] | 64 = [[Сахалин муж]] | 65 = [[Свердловск муж]] | 66 = [[Смоленск муж]] | 67 = [[Севастополь]] | 68 = [[Тамбов муж]] | 69 = [[Томск муж]] | 70 = [[Тула муж]] | 71 = {{#switch: {{Str left|{{wikidata|property|P764}}|3}} | 718 = [[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог]] | 719 = [[Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог]] | [[Тюмень муж]] }} | 73 = [[Ульяновск муж]] | 75 = [[Челябинск муж]] | 78 = [[Ярославль муж]] | 76 = [[Өвөр Байгалын хязгаар]] | 77 = [[Чукоткын өөртөө засах тойрог]] | 79 = [[Адыгей]] | 80 = [[Башкортостан]] | 81 = [[Буриад]] | 82 = [[Дагестан]] | 83 = [[Кабардино-Балкар]] | 84 = [[Бүгд Найрамдах Алтай Улс]] | 85 = [[Халимаг]] | 86 = [[Бүгд Найрамдах Карель Улс]] | 87 = [[Коми|Бүгд Найрамдах Коми Улс]] | 88 = [[Мари Эл]] | 89 = [[Мордова]] | 90 = [[Умард Осети|Умард Осети-Алани]] | 91 = [[Карачай-Черкес]] | 92 = [[Татарстан]] | 93 = [[Тува]] | 94 = [[Удмурт]] | 95 = [[Хакас]] | 96 = [[Чечень]] | 97 = [[Чуваш]] | 98 = [[Саха]] | 99 = [[Еврейн өөртөө засах муж]] | {{{federal_subject|}}} }}{{{federal_subject_ref|}}} | subdivision_type2 = [[Оросын район|Засаг захиргааны тойрог]] | subdivision_name2 = {{{adm_district_jur|}}}{{{adm_district_jur_ref|}}} | subdivision_type3 = {{{adm_selsoviet_type|[[Selsoviet]]}}} | subdivision_name3 = {{{adm_selsoviet_jur|}}}{{{adm_selsoviet_jur_ref|}}} | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = | subdivision_type6 = | subdivision_name6 = <!-- established --> | established_title = {{#if: {{{established_title|}}} | {{{established_title}}} | Байгуулагдсан }} | established_date = {{#if: {{{established_date|}}} | {{{established_date}}}{{{established_date_ref|}}} | {{wikidata|property|edit@end|P571}}{{wikidata|reference|P571}} }} | established_title1 = Одоогийн статус | established_date1 = {{{current_cat_date|}}}{{{current_cat_date_ref|}}} | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | established_title4 = | established_date4 = | established_title5 = | established_date5 = | established_title6 = | established_date6 = | established_title7 = | established_date7 = | extinct_title = {{#if: {{{abolished_date|}}} | Татан буугдсан}} | extinct_date = {{{abolished_date|}}}{{{abolished_date_ref|}}} | founder = | named_for = <!-- seat, smaller parts --> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | seat = | seat1_type = <!-- defaults to: Former seat --> | seat1 = | parts_type = <!-- defaults to: Boroughs --> | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = <!-- parts text, or header for parts list --> | p1 = | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | government_type = | governing_body = {{{representative_body|}}}{{{representative_body_ref|}}} | leader_party = | leader_title = {{#if:{{{leader_title|}}} | {{{leader_title}}}{{{leader_title_ref|}}} | Leader }} | leader_name = {{{leader_name|}}}{{{leader_name_ref|}}} | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --> <!-- display settings --> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> <!-- area --> | area_footnotes = {{#if: {{{area_km2_ref|}}} | {{{area_km2_ref}}} }} | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | dunam_link = <!-- If dunams are used, this specifies which dunam to link. --> | area_total_km2 = {{#if: {{{area_km2|}}} | {{{area_km2}}} }} | area_total_sq_mi = <!-- see table @ Template:Infobox settlement for details --> | area_total_ha = | area_total_acre = | area_total_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_ha = | area_land_acre = | area_land_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_ha = | area_water_acre = | area_water_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_water_percent = | area_urban_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_ha = | area_urban_acre = | area_urban_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_rural_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_rural_km2 = | area_rural_sq_mi = | area_rural_ha = | area_rural_acre = | area_rural_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_metro_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_metro_ha = | area_metro_acre = | area_metro_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | area_blank1_ha = | area_blank1_acre = | area_blank1_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_blank2_title = | area_blank2_km2 = | area_blank2_sq_mi = | area_blank2_ha = | area_blank2_acre = | area_blank2_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_note = <!-- dimensions --> | dimensions_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | length_km = | length_mi = | width_km = | width_mi = <!-- elevation --> | elevation_footnotes = {{#if: {{{elevation_footnotes|}}} | {{{elevation_footnotes}}} | {{wikidata|reference|P2044}} }} | elevation_m = {{#if: {{{elevation_m|}}} | {{{elevation_m}}} | {{wikidata|property|raw|P2044}} }} | elevation_ft = | elevation_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_rank = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_min_rank = <!-- population --> | population_as_of = {{#if: {{{pop_2010census|}}} | [[2010 оны Оросын хүн амын тооллого|2010&nbsp;оны тооллого]] }} | population_footnotes = {{#if: {{{pop_2010census|}}} | {{#if: {{{pop_2010census_ref|}}} | {{{pop_2010census_ref}}} |<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> }} }} | population_total = {{{pop_2010census|}}} | pop_est_as_of = {{#if: <!-- wikidata pop as of 01.01.25 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2025-01-01}} | 2025 | <!-- use template paramenter --> {{{pop_latest_date|}}} }} | pop_est_footnotes = | population_est = {{#if: <!-- wikidata pop as of 01.01.25 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2025-01-01}} | {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2025-01-01}} <!-- begin pct change -->{{#switch:{{{pop_2010census|}}}|0|=|#default=(<span style="color:{{#ifexpr: {{formatnum:{{{pop_2010census}}}|R}} < {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2025-01-01}} | green;">+ | red;"> }}{{#expr: ( ( {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2025-01-01}} / {{formatnum:{{{pop_2010census}}}|R}} -1 ) round 3 ) *100 }}%</span>) }}<!-- end pct change --> | <!-- use template paramenter --> {{{pop_latest|}}} }} | population_rank = {{#if: {{{pop_2010census_rank|}}} | [[Оросын хот, суурины жагсаалт (хүн амын тоогоор)|{{{pop_2010census_rank}}}]] (2010 онд)}} | population_density_km2 = {{#if: {{{pop_density|}}} | {{{pop_density}}} | auto }} | population_density_sq_mi= | population_urban_footnotes = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_rural_footnotes = | population_rural = | population_density_rural_km2 = | population_density_rural_sq_mi = | population_metro_footnotes = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_density = | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi= | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_density_blank2_sq_mi= | population_demonym = {{#if: {{{population_demonym|}}} | {{{population_demonym}}} | {{wikidata|property|edit@end|P1549}} }} | population_note = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = {{#ifexpr: {{#if: {{{adm_city_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{capital_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{adm_ctr_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{adm_ctr_of1|}}} | 1 | 0 }} > 0 | <div style="text-align: center;">[[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь#Засаг захиргааны нэгжүүд|Засаг захиргааны статус]]</div> }} | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = <span style="font-weight:normal;">Харьяалагдах нэгж</span> | demographics1_info1 = {{{adm_city_jur|{{{adm_inhabloc_jur|}}}}}}{{{adm_city_jur_ref|{{{adm_inhabloc_jur_ref|}}}}}} | demographics1_title2 = <span style="font-weight:normal;">Нийслэл нь</span> | demographics1_info2 = {{{capital_of|}}}{{{capital_of_ref|}}} | demographics1_title3 = <span style="font-weight:normal;">[[Засаг захиргааны төв|Нийслэл]] нь</span> | demographics1_info3 = {{{adm_ctr_of1|}}}{{#if: {{{adm_ctr_of2|}}}|,}}{{{adm_ctr_of1_ref|}}}<!-- -->{{#if: {{{adm_ctr_of2|}}} |&#32;{{{adm_ctr_of2|}}}{{{adm_ctr_of2_ref|}}} }}<!-- -->{{{adm_ctr_of|}}}{{{adm_ctr_of_ref|}}} | demographics1_title4 = | demographics1_info4 = <!-- etc., up to demographics1_title5 / demographics1_info5 --> <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = {{#ifexpr: {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{urban_settlement_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{mun_admctr_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{mun_admctr_of1|}}} | 1 | 0 }} > 0 | <div style="text-align: center;">[[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь#Хотын_захиргааны_нэгж|Хотын захиргааны статус]]</div> }} | demographics2_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics2_title1 = {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | <span style="font-weight:normal;">[[Оросын район|Хотын район]]</span> }}<!-- -->{{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | <span style="font-weight:normal;">Хотын тойрог</span> }} | demographics2_info1 = {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | {{{mun_district_jur}}}{{{mun_district_jur_ref|}}} | {{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | {{{urban_okrug_jur}}}{{{urban_okrug_jur_ref|}}} }} }} | demographics2_title2 = <span style="font-weight:normal;">Хотын суурин</span> | demographics2_info2 = {{{urban_settlement_jur|}}}{{{urban_settlement_jur_ref|}}} | demographics2_title3 = <span style="font-weight:normal;">Хөдөөгийн суурин</span> | demographics2_info3 = {{{rural_settlement_jur|}}}{{{rural_settlement_jur_ref|}}} | demographics2_title4 = <span style="font-weight:normal;">[[Засаг захиргааны төв|Нийслэл]] нь</span> | demographics2_info4 = {{{mun_admctr_of|}}}{{{mun_admctr_of_ref|}}}<!-- -->{{{mun_admctr_of1|}}}{{#if: {{{mun_admctr_of2|}}} |,}}{{{mun_admctr_of1_ref|}}}<!-- -->{{#if: {{{mun_admctr_of2|}}} |&#32;{{{mun_admctr_of2|}}}{{{mun_admctr_of2_ref|}}} }} <!-- time zone(s) --> | timezone1 = {{Russia Time Zone Wikidata|timezone}} | utc_offset1 = {{Russia Time Zone Wikidata|utc_offset}} | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = <!-- postal codes, area code --> | postal_code_type = [[Орос дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]{{#if: {{{postal_codes|}}}{{wikidata|properties|P281}} | {{#if: {{{postal_codes_ref|}}} | {{{postal_codes_ref}}} |<ref name="PostalCode">Почта России. Информационно-вычислительный центр ОАСУ РПО. (''Russian Post''). [http://vinfo.russianpost.ru/servlet/department Поиск объектов почтовой связи] (''Postal Objects Search'') {{in lang|ru}}</ref>}} }} | postal_code = {{#if: {{{postal_codes|}}} | {{{postal_codes|}}} | {{wikidata|properties|edit@end|P281}} }} | postal2_code_type = <!-- enter ZIP Code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal2_code = | area_code_type = [[Орос дахь утасны дугаар|Залгах код(ууд)]] | area_code = {{#if: {{{dialing_codes|}}} |+7&nbsp;{{{dialing_codes}}} }}{{{dialing_codes_ref|}}} | geocode = | iso_code = | registration_plate_type = | registration_plate = | code1_name = [[OKTMO]] ID | code1_info = {{wikidata|property|P764}} <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = Баярын өдөр | blank_info_sec1 = {{{holiday|}}}{{{holiday_ref|}}} | blank1_name_sec1 = [[List of twin towns and sister cities in Russia|Twin towns]] | blank1_info_sec1 = {{#if: {{{twin_towns|}}} | {{{twin_towns}}} }} | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = <!-- etc., up to blank7_name_sec1 / blank7_info_sec1 --> <!-- blank fields (section 2) --> | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = <!-- etc., up to blank7_name_sec2 / blank7_info_sec2 --> <!-- website, footnotes --> | website = {{#if: {{{website|}}} | {{URL|{{{website}}} }} }} | footnotes = }}<includeonly><!-- Invoke maintenance category for missing parameters -->{{#if:{{{mn_name|}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурины хуудсууд]]}}<!-- -->{{#if:{{{ru_name|}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурины хуудсууд]]}}<!-- -->{{#if:{{{pop_census}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурины хуудсууд]]}}<!-- -->{{#if:{{{pop_census_ref}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурины хуудсууд]]}}<!-- -->{{#if:{{{pop_census_rank}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурины хуудсууд]]}}<!-- -->{{#if:{{{federal_subject|}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурины хуудсууд]]}}<!-- -->{{#if:{{{prev_name1|}}}|[[Category:Russian inhabited locality articles with obsolete place names]]}}</includeonly> }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox Russian inhabited locality with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox Russian inhabited locality]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| | abolished_date | abolished_date_ref | adm_city_jur | adm_city_jur_ref | adm_ctr_of | adm_ctr_of_ref | adm_ctr_of1 | adm_ctr_of1_ref | adm_ctr_of2 | adm_ctr_of2_ref | adm_district_jur | adm_district_jur_ref | adm_inhabloc_jur | adm_inhabloc_jur_ref | adm_selsoviet_jur | adm_selsoviet_jur_ref | adm_selsoviet_type | anthem | anthem_ref | area_km2 | area_km2_ref | capital_of | capital_of_ref | coa_caption | seal_type | flag_link | coordinates | current_cat_date | current_cat_date_ref | dialing_codes | dialing_codes_ref | elevation_footnotes | elevation_m | mn_name | established_date | established_date_ref | established_title | federal_subject | federal_subject_ref | flag_border | flag_caption | holiday | holiday_ref | image_caption | image_coa | image_flag | image_map | image_skyline | inhabloc_cat | inhabloc_cat_ref | inhabloc_type | inhabloc_type_ref | leader_name | leader_name_ref | leader_title | leader_title_ref | loc_lang1 | loc_lang2 | loc_lang3 | loc_lang4 | loc_name1 | loc_name2 | loc_name3 | loc_name4 | map_caption | map_label_position | mun_admctr_of | mun_admctr_of_ref | mun_admctr_of1 | mun_admctr_of1_ref | mun_admctr_of2 | mun_admctr_of2_ref | mun_district_jur | mun_district_jur_ref | other_lang | other_name | pop_2010census | pop_2010census_rank | pop_2010census_ref | pop_census | pop_census_rank | pop_census_ref | pop_density | pop_latest | pop_latest_date | pop_latest_ref | population_demonym | postal_codes | postal_codes_ref | prev_name1 | pushpin_map | pushpin_map_caption | pushpin_outside | representative_body | representative_body_ref | ru_name | rural_settlement_jur | rural_settlement_jur_ref | twin_towns | urban_okrug_jur | urban_okrug_jur_ref | urban_settlement_jur | urban_settlement_jur_ref | website }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 1c9tzeydlhdeh9pyt3mec7yhpm0fhl7 828 113459 856741 853435 2026-05-19T19:05:19Z Enkhsaihan2005 64429 856741 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); local this_wiki_lang_tag = lang_obj.code; -- get this wiki's language tag --[[--------------------------< L A N G _ N A M E _ T A B L E >------------------------------------------------ primary table of tables that decode: lang -> language tags and names script -> ISO 15924 script tags region -> ISO 3166 region tags variant -> iana registered variant tags suppressed -> map of scripts tags and their associated language tags all of these data come from separate modules that are derived from the IANA language-subtag-registry file key_to_lower() avoids the metatable trap and sets all keys in the subtables to lowercase. Many language codes have multiple associated names; Module:lang is only concerned with the first name so key_to_lower() only fetches the first name. ]] local function key_to_lower (module, src_type) local out = {}; local source_t = (('var_sup' == src_type) and require (module)) or mw.loadData (module); -- fetch data from this module; require() avoids metatable trap for variant data if 'var_sup' == src_type then for k, v in pairs (source_t) do out[k:lower()] = v; -- for variant and suppressed everything is needed end elseif 'lang' == src_type and source_t.active then -- for ~/iana_languages (active) for k, v in pairs (source_t.active) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end elseif 'lang_dep' == src_type and source_t.deprecated then -- for ~/iana_languages (deprecated) for k, v in pairs (source_t.deprecated) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end else -- here for all other sources for k, v in pairs (source_t) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end end return out; end local lang_name_table_t = { lang = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana languages', 'lang'), lang_dep = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana languages', 'lang_dep'), script = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana scripts'), -- script keys are capitalized; set to lower region = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana regions'), -- region keys are uppercase; set to lower variant = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana variants', 'var_sup'), suppressed = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana suppressed scripts', 'var_sup'), -- script keys are capitalized; set to lower } --[[--------------------------< I 1 8 N M E D I A W I K I O V E R R I D E >-------------------------------- For internationalization; not used at en.wiki The language names taken from the IANA language-subtag-registry file are given in English. That may not be ideal. Translating ~8,000 language names is also not ideal. MediaWiki maintains (much) shorter lists of language names in most languages for which there is a Wikipedia edition. When desired, Module:Lang can use the MediaWiki language list for the local language. Caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be complete or may not exist at all. When incomplete, MediaWiki's list will 'fall back' to another language (typically English). When that happens add an appropriate entry to the override table below. Caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be correct. At en.wiki, the MediaWiki language names do not agree with the IANA language names for these ISO 639-1 tags. Often it is simply spelling differences: bh: IANA: Bihari languages MW: Bhojpuri – the ISO 639-3 tag for Bhojpuri is bho bn: IANA: Bengali MW: Bangla – Bengali is the exonym, Bangla is the endonym dv: IANA: Dhivehi MW: Divehi el: IANA: Modern Greek MW: Greek ht: IANA: Haitian MW: Haitian Creole ky: IANA: Kirghiz MW: Kyrgyz li: IANA: Limburgan MW: Limburgish or: IANA: Oriya MW: Odia os: IANA: Ossetian MW: Ossetic "pa: IANA: Panjabi MW: Punjabi "ps: IANA: Pushto MW: Pashto "to: IANA: Tonga MW: Tongan "ug: IANA: Uighur MW: Uyghur use the override table to override language names that are incorrect for your project To see the list of names that MediaWiki has for your language, enter this in the Debug colsole: =mw.dumpObject (mw.language.fetchLanguageNames ('<tag>', 'all')) (replacing <tag> with the language tag for your language) Use of the MediaWiki language names lists is enabled when media_wiki_override_enable is set to boolean true. ]] local media_wiki_override_enable = false; -- set to true to override IANA names with MediaWiki names; always false at en.wiki -- caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be complete or may not exist at all if true == media_wiki_override_enable then local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_lang_tag, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to MediaWiki for tag, name in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- loop through each tag/name pair in the MediaWiki list if lang_name_table_t.lang[tag] then -- if the tag is in the main list lang_name_table_t.lang[tag] = name; -- overwrite exisiting name with the name from MediaWiki end end end --[[--------------------------< O V E R R I D E >-------------------------------------------------------------- Language codes and names in this table override the BCP47 names in lang_name_table. indexes in this table shall always be lower case ]] local override = { ------------------------------< I S O _ 6 3 9 - 1 >------------------------------------------------------------ ["ab"] = "Абхаз", -- to match en.wiki article name ["ca-valencia"] = "Valencian", ["cu"] = "Church Slavonic", -- 2nd IANA name; ["de-at"] = "Austrian German", -- these code-region and code-variant tags to match en.wiki article names ["de-ch"] = "Swiss Standard German", ["en-au"] = "Australian English", ["en-ca"] = "Canadian English", ["en-emodeng"] = "Early Modern English", ["en-gb"] = "British English", ["en-ie"] = "Irish English", ["en-in"] = "Indian English", ["en-nz"] = "New Zealand English", ["en-us"] = "American English", ["en-za"] = "South African English", ["fr-ca"] = "Quebec French", ["fr-gallo"] = "Gallo", ["fy"] = "West Frisian", -- Western Frisian ["mo"] = "Moldovan", -- Moldavian (deprecated code); to match en.wiki article title ["nl-be"] = "Flemish", -- match MediaWiki ["oc-gascon"] = "Gascon", ["oc-provenc"] = "Provençal", ["ps"] = "Пушту", -- Pushto ["pt-br"] = "Бразилын Португал", -- match MediaWiki ["ro-md"] = "Moldovan", -- 'not deprecated' form ["ro-cyrl-md"] = "Moldovan", -- 'not deprecated' form ["tw-asante"] = "Asante Twi", ["ug"] = "Уйгур", -- these ISO 639-1 language-name overrides imported from Module:Language/data/wp_languages (since deleted) --<begin do-not-edit except to comment out>-- ["av"] = "Авар", -- Avaric ["bo"] = "Стандарт Төвөд", -- Төвөд ["el"] = "Грек", -- Modern Greek -- ["en-SA"] = "South African English", -- English; no; SA is not South Africa it Saudi Arabia; ZA is South Africa ["ff"] = "Фула", -- Fulah ["ht"] = "Хаитийн Креол", -- Haitian ["hz"] = "Отжихереро", -- Herero ["ii"] = "И", -- Sichuan Yi ["ki"] = "Gikuyu", -- Kikuyu ["kl"] = "Гренланд", -- Kalaallisut ["ky"] = "Киргиз", -- Kirghiz ["lg"] = "Луганда", -- Ganda ["li"] = "Лимбург", -- Limburgan ["mi"] = "Маори", -- Maori ["na"] = "Науру", -- Nauru ["nb"] = "Бүкмол", -- Norwegian Bokmål ["nd"] = "Хойд Ндебеле", -- North Ndebele ["nn"] = "Нюнорск", -- Норвегийн Нюнорск ["nr"] = "Өмнөд Ндебеле", -- South Ndebele ["ny"] = "Ньянжа", -- Nyanja ["oj"] = "Ojibwe", -- Ojibwa ["or"] = "Odia", -- Oriya ["pa"] = "Панжаби", -- Пунжаби ["rn"] = "Кирунди", -- Rundi ["sl"] = "Словени", -- Slovenian ["ss"] = "Свати", -- Swati ["st"] = "Сото", -- Southern Sotho ["to"] = "Тонга", -- Tonga --<end do-not-edit except to comment out>-- ------------------------------< I S O _ 6 3 9 - 2, - 3, - 5 >---------------------------------------------- ["alv"] = "Atlantic–Congo languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["arc"] = "Imperial Aramaic (700-300 BCE)", -- Official Aramaic (700-300 BCE), Imperial Aramaic (700-300 BCE); to match en.wiki article title uses ISO639-2 'preferred' name ["art"] = "constructed", -- to match en.wiki article; lowercase for category name ["ast-es"] = "Leonese", -- ast in IANA is Asturian; Leonese is a dialect ["bea"] = "Dane-zaa", -- Beaver; to match en.wiki article title ["bhd"] = "Bhadarwahi", -- Bhadrawahi; to match en.wiki article title ["bla"] = "Blackfoot", -- Siksika; to match en.wiki article title ["blc"] = "Nuxalk", -- Bella Coola; to match en.wiki article title ["bua"] = "Буриад", -- Buriat; this is a macro language; these four use wp preferred transliteration; ["bxm"] = "Mongolian Buryat", -- Mongolia Buriat; these three all redirect to Buryat ["bxr"] = "Оросын Буриад", -- Russia Buriat; ["bxu"] = "Chinese Buryat", -- China Buriat; ["byr"] = "Yipma", -- Baruya, Yipma ["clm"] = "Klallam", -- Clallam; to match en.wiki article title ["egy"] = "Ancient Egyptian", -- Egyptian (Ancient); distinguish from contemporary arz: Egyptian Arabic ["ems"] = "Alutiiq", -- Pacific Gulf Yupik; to match en.wiki article title ["esx"] = "Eskimo–Aleut languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["frr"] = "Хойд Фриз", -- Northern Frisian ["frs"] = "East Frisian Low Saxon", -- Eastern Frisian ["gsw-fr"] = "Эльзасын", -- match MediaWiki ["haa"] = "Hän", -- Han; to match en.wiki article title ["hei"] = "Heiltsuk–Oowekyala", -- Heiltsuk; to match en.wiki article title ["hmx"] = "Hmong–Mien languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["ilo"] = "Ilocano", -- Iloko; to match en.wiki article title ["jam"] = "Ямайкын Креол", -- Jamaican Creole English ["lij-mc"] = "Монако", -- Ligurian as spoken in Monaco ["luo"] = "Dholuo", -- IANA (primary) /ISO 639-3: Luo (Kenya and Tanzania); IANA (secondary): Dholuo ["mhr"] = "Meadow Mari", -- Eastern Mari ["mid"] = "Modern Mandaic", -- Mandaic ['mis'] = "Кодлогдоогүй", -- Uncoded languages; capitalization; special scope, not collective scope; ["mkh"] = "Mon–Khmer languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["mla"] = "Tamambo", -- Malo ['mte'] = "Mono-Alu", -- Mono (Solomon Islands) ['mul'] = "multiple", -- Multiple languages; capitalization; special scope, not collective scope; ["nan-tw"] = "Taiwanese Hokkien", -- make room for IANA / 639-3 nan Min Nan Chinese; match en.wiki article title ["new"] = "Невар", -- Newari, Nepal Bhasa; to match en,wiki article title ["ngf"] = "Trans–New Guinea languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["nic"] = "Niger–Congo languages", -- Niger-Kordofanian languages; to match en,wiki article title ["nrf"] = "Norman", -- not quite a collective - IANA name: Jèrriais + Guernésiais; categorizes to Norman-language text ["nrf-gg"] = "Guernésiais", -- match MediaWiki ["nrf-je"] = "Jèrriais", -- match MediaWiki ["nzi"] = "Nzema", -- Nzima; to match en.wiki article title ["oma"] = "Omaha–Ponca", -- to match en.wiki article title (endash) ["orv"] = "Эртний Орос", -- Old Russian ["pfl"] = "Пфальцийн Герман", -- Пфальц; to match en.wiki article ["pie"] = "Piro Pueblo", -- Piro; to match en.wiki article ["pms"] = "Пьемонт", -- Piemontese; to match en.wiki article title ["pnb"] = "Punjabi (Western)", -- Western Panjabi; dab added to override import from ~/wp languages and distinguish pnb from pa in reverse look up tag_from_name() ['qwm'] = "Cuman", -- Kuman (Russia); to match en.wiki article name ["rop"] = "Australian Kriol", -- Kriol; en.wiki article is a dab; point to correct en.wiki article ["sco-ulster"] = "Ulster Scots", ["sdo"] = "Bukar–Sadong", -- Bukar-Sadung Bidayuh; to match en.wiki article title ["smp"] = "Samaritan Hebrew", -- to match en.wiki article title ["stq"] = "Сатерландын Фриз", -- Saterfriesisch ["und"] = "тодорхойгүй", -- capitalization to match existing category ["wrg"] = "Warrongo", -- Warungu ["xal-ru"] = "Kalmyk", -- to match en.wiki article title ["xgf"] = "Tongva", -- ISO 639-3 is Gabrielino-Fernandeño ["yuf"] = "Havasupai–Hualapai", -- Havasupai-Walapai-Yavapai; to match en.wiki article title ["zxx"] = "no linguistic content", -- capitalization -- these ISO 639-2, -3 language-name overrides imported from Module:Language/data/wp_languages --<begin do-not-edit except to comment out>-- ["ace"] = "Acehnese", -- Achinese ["aec"] = "Sa'idi Arabic", -- Saidi Arabic ["akl"] = "Aklan", -- Aklanon ["alt"] = "Алтай", -- Southern Altai ["apm"] = "Mescalero-Chiricahua", -- Mescalero-Chiricahua Apache ["bal"] = "Balochi", -- Baluchi -- ["bcl"] = "Central Bicolano", -- Central Bikol ["bin"] = "Edo", -- Bini ["bpy"] = "Bishnupriya Manipuri", -- Bishnupriya ["chg"] = "Цагадайн", -- Chagatai ["ckb"] = "Sorani Kurdish", -- Central Kurdish ["cnu"] = "Shenwa", -- Chenoua ["coc"] = "Cocopah", -- Cocopa ["diq"] = "Zazaki", -- Dimli ["fit"] = "Meänkieli", -- Tornedalen Finnish ["fkv"] = "Квен", -- Kven Finnish ["frk"] = "Old Frankish", -- Frankish ["gez"] = "Ge'ez", -- Geez ["gju"] = "Gujari", -- Gujari ["gsw"] = "Алеманн Герман", -- Swiss German ["gul"] = "Gullah", -- Sea Island Creole English ["hak"] = "Hakka", -- Hakka Chinese ["hbo"] = "Biblical Hebrew", -- Ancient Hebrew ["hnd"] = "Hindko", -- Southern Hindko -- ["ikt"] = "Inuvialuk", -- Inuinnaqtun ["kaa"] = "Каракалпак", -- Kara-Kalpak ["khb"] = "Tai Lü", -- Lü ["kmr"] = "Kurmanji Kurdish", -- Northern Kurdish ["kpo"] = "Kposo", -- Ikposo ["krj"] = "Kinaray-a", -- Kinaray-A ["ktz"] = "Juǀ'hoan", -- Juǀʼhoan ["lez"] = "Лезги", -- Lezghian ["liv"] = "Ливони", -- Liv ["lng"] = "Lombardic", -- Langobardic ["mia"] = "Майами-Иллиной", -- Miami ["miq"] = "Miskito", -- Mískito ["mix"] = "Mixtec", -- Mixtepec Mixtec ["mni"] = "Мейтей", -- Manipuri ["mrj"] = "Hill Mari", -- Western Mari ["mww"] = "White Hmong", -- Hmong Daw ["nds-nl"] = "Dutch Low Saxon", -- Low German -- ["new"] = "Nepal Bhasa", -- Newari ["nso"] = "Хойд Сото", -- Pedi -- ["nwc"] = "Classical Nepal Bhasa", -- Classical Newari, Classical Nepal Bhasa, Old Newari ["ood"] = "Оодхам", -- Tohono O'odham ["otk"] = "Эртний Түрэг", -- Old Turkish ["pal"] = "Middle Persian", -- Pahlavi ["pam"] = "Капампанган", -- Pampanga ["phr"] = "Potwari", -- Pahari-Potwari ["pka"] = "Jain Prakrit", -- Ardhamāgadhī Prākrit -- ["pnb"] = "Punjabi", -- Western Panjabi ["psu"] = "Shauraseni", -- Sauraseni Prākrit ["rap"] = "Рапа Нуй", -- Rapanui ["rar"] = "Күүк Арлын Маори", -- Rarotongan ["rmu"] = "Scandoromani", -- Tavringer Romani ["rom"] = "Romani", -- Romany ["rup"] = "Aromanian", -- Macedo-Romanian ["ryu"] = "Окинава", -- Central Okinawan ["sdc"] = "Sassarese", -- Sassarese Sardinian ["sdn"] = "Gallurese", -- Gallurese Sardinian ["shp"] = "Shipibo", -- Shipibo-Conibo ["src"] = "Logudorese", -- Logudorese Sardinian ["sro"] = "Campidanese", -- Campidanese Sardinian ["tkl"] = "Tokelauan", -- Tokelau ["tvl"] = "Тувалу", -- Тувалу ["tyv"] = "Тува", -- Tuvinian ["vls"] = "West Flemish", -- Vlaams ["wep"] = "Вестфали", -- Westphalien ["xal"] = "Ойрад", -- Kalmyk ["xcl"] = "Old Armenian", -- Classical Armenian ["yua"] = "Юкатек Маяа", -- Yucateco --<end do-not-edit except to comment out>-- ------------------------------< P R I V A T E _ U S E _ T A G S >---------------------------------------------- ["akk-x-latbabyl"] = "Late Babylonian Akkadian", ["akk-x-midassyr"] = "Middle Assyrian Akkadian", ["akk-x-midbabyl"] = "Middle Babylonian Akkadian", ["akk-x-neoassyr"] = "Neo-Assyrian Akkadian", ["akk-x-neobabyl"] = "Neo-Babylonian Akkadian", ["akk-x-old"] = "Old Akkadian", ["akk-x-oldassyr"] = "Old Assyrian Akkadian", ["akk-x-oldbabyl"] = "Old Babylonian Akkadian", ["alg-x-proto"] = "Proto-Algonquian", -- alg in IANA is Algonquian languages ["ca-x-old"] = "Old Catalan", ["cel-x-combrit"] = "Common Brittonic", -- cel in IANA is Celtic languages ["cel-x-proto"] = "Proto-Celtic", ["egy-x-demotic"] = "Demotic Egyptian", ["egy-x-late"] = "Late Egyptian", ["egy-x-middle"] = "Middle Egyptian", ["egy-x-old"] = "Old Egyptian", ["gem-x-proto"] = "Proto-Germanic", -- gem in IANA is Germanic languages ["gmw-x-ecg"] = "East Central German", ["grc-x-aeolic"] = "Aeolic Greek", -- these grc-x-... codes are preferred alternates to the non-standard catchall code grc-gre ["grc-x-attic"] = "Attic Greek", ["grc-x-biblical"] = "Biblical Greek", ["grc-x-byzant"] = "Byzantine Greek", ["grc-x-classic"] = "Classical Greek", ["grc-x-doric"] = "Doric Greek", ["grc-x-hellen"] = "Hellenistic Greek", ["grc-x-ionic"] = "Ionic Greek", ["grc-x-koine"] = "Койне Грек", ["grc-x-medieval"] = "Medieval Greek", ["grc-x-patris"] = "Patristic Greek", ["grk-x-proto"] = "Proto-Greek", -- grk in IANA is Greek languages ["iir-x-proto"] = "Proto-Indo-Iranian", -- iir in IANA is Indo-Iranian Languages ["inc-x-mitanni"] = "Mitanni-Aryan", -- inc in IANA is Indic languages ["inc-x-proto"] = "Proto-Indo-Aryan", ["ine-x-anatolia"] = "Anatolian languages", ["ine-x-proto"] = "Proto-Indo-European", ["ira-x-proto"] = "Proto-Iranian", -- ira in IANA is Iranian languages ["itc-x-proto"] = "Proto-Italic", -- itc in IANA is Italic languages ["ksh-x-colog"] = "Colognian", -- en.wiki article is Colognian; ksh (Kölsch) redirects there ["la-x-medieval"] = "Medieval Latin", ["la-x-new"] = "New Latin", ["lmo-x-berg"] = "Bergamasque", -- lmo in IANA is Lombard; Bergamasque is a dialect ["lmo-x-cremish"] = "Cremish", -- lmo in IANA is Lombard; Cremish is a dialect ["lmo-x-milanese"] = "Milanese", -- lmo in IANA is Lombard; Milanese is a dialect ["mis-x-ripuar"] = "Ripuarian", -- replaces improper use of ksh in wp_languages ["prg-x-old"] = "Old Prussian", ["sem-x-ammonite"] = "Ammonite", ["sem-x-aramaic"] = "Aramaic", ["sem-x-canaan"] = "Canaanite languages", ["sem-x-dumaitic"] = "Dumaitic", ["sem-x-egurage"] = "Eastern Gurage", ["sem-x-hatran"] = "Hatran Aramaic", ["sem-x-oldsoara"] = "Old South Arabian", ["sem-x-palmyren"] = "Palmyrene Aramaic", ["sem-x-proto"] = "Proto-Semitic", ["sem-x-taymanit"] = "Taymanitic", ["sla-x-proto"] = "Proto-Slavic", -- sla in IANA is Slavic languages ["yuf-x-hav"] = "Havasupai", -- IANA name for these three is Havasupai-Walapai-Yavapai ["yuf-x-wal"] = "Walapai", ["yuf-x-yav"] = "Yavapai", ["xsc-x-pontic"] = "Pontic Scythian", -- xsc in IANA is Scythian ["xsc-x-saka"] = "Saka", ["xsc-x-sarmat"] = "Sarmatian", } --[[--------------------------< A R T I C L E _ L I N K >------------------------------------------------------ for those rare occasions when article titles don't fit with the normal '<language name> language', this table maps language code to article title. Use of this table should be avoided and the use of redirects preferred as that is the long-standing method of handling article names that don't fit with the normal pattern ]] local article_name = { ['kue'] = "Kuman language (New Guinea)", -- Kuman (Papua New Guinea); to avoid Kuman dab page ["lij-mc"] = "Лигур хэл", -- Ligurian; see Template_talk:Lang#Ligurian_dab ['mbo'] = "Mbo language (Cameroon)", -- Mbo (Cameroon) ['mnh'] = "Mono language (Congo)", -- Mono (Democratic Republic of Congo); see Template_talk:Lang#Mono_languages ['mnr'] = "Mono language (California)", -- Mono (USA) ['mru'] = "Mono language (Cameroon)", -- Mono (Cameroon) ["snq"] = "Sangu language (Gabon)", -- Sangu (Gabon) ["toi"] = "Tonga language (Zambia and Zimbabwe)", -- Tonga (Zambia and Zimbabwe); to avoid Tonga language dab page ["vwa"] = "Awa language (China)", -- Awa (China); to avoid Awa dab page ["xlg"] = "Ligurian language (ancient)", -- see Template_talk:Lang#Ligurian_dab ["zmw"] = "Mbo language (Congo)", -- Mbo (Democratic Republic of Congo) } --[=[-------------------------< R T L _ S C R I P T S >-------------------------------------------------------- ISO 15924 scripts that are written right-to-left. Data in this table taken from [[ISO 15924#List of codes]] last update to this list: 2017-12-24 ]=] local rtl_scripts = { 'adlm', 'arab', 'aran', 'armi', 'avst', 'cprt', 'egyd', 'egyh', 'hatr', 'hebr', 'hung', 'inds', 'khar', 'lydi', 'mand', 'mani', 'mend', 'merc', 'mero', 'narb', 'nbat', 'nkoo', 'orkh', 'palm', 'phli', 'phlp', 'phlv', 'phnx', 'prti', 'rohg', 'samr', 'sarb', 'sogd', 'sogo', 'syrc', 'syre', 'syrj', 'syrn', 'thaa', 'wole', }; --[[--------------------------< T R A N S L I T _ T I T L E S >------------------------------------------------ This is a table of tables of transliteration standards and the language codes or language scripts that apply to those standards. This table is used to create the tool-tip text associated with the transliterated text displayed by some of the {{lang-??}} templates. These tables are more-or-less copied directly from {{transl}}. The standard 'NO_STD' is a construct to allow for the cases when no |std= parameter value is provided. ]] local translit_title_table = { ['ahl'] = { ['default'] = 'Academy of the Hebrew Language transliteration', }, ['ala'] = { ['default'] = 'American Library Association – Library of Congress transliteration', }, ['ala-lc'] = { ['default'] = 'American Library Association – Library of Congress transliteration', }, ['batr'] = { ['default'] = 'Bikdash Arabic Transliteration Rules', }, ['bgn/pcgn'] = { ['default'] = 'Board on Geographic Names / Permanent Committee on Geographical Names transliteration', }, ['din'] = { ['ar'] = 'DIN 31635 Arabic', ['fa'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ku'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ps'] = 'DIN 31635 Arabic', ['tg'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ug'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ur'] = 'DIN 31635 Arabic', ['arab'] = 'DIN 31635 Arabic', ['default'] = 'DIN transliteration', }, ['eae'] = { ['default'] = 'Encyclopaedia Aethiopica transliteration', }, ['hepburn'] = { ['default'] = 'Hepburn transliteration', }, ['hunterian'] = { ['default'] = 'Hunterian transliteration', }, ['iast'] = { ['default'] = 'International Alphabet of Sanskrit transliteration', }, ['iso'] = { -- when a transliteration standard is supplied ['ab'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ba'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['be'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['bg'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['kk'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ky'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['mn'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ru'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['tg'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['uk'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['bua'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['sah'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['tut'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['xal'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['cyrl'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ar'] = 'ISO 233 Arabic', ['ku'] = 'ISO 233 Arabic', ['ps'] = 'ISO 233 Arabic', ['ug'] = 'ISO 233 Arabic', ['ur'] = 'ISO 233 Arabic', ['arab'] = 'ISO 233 Arabic', ['he'] = 'ISO 259 Hebrew', ['yi'] = 'ISO 259 Hebrew', ['hebr'] = 'ISO 259 Hebrew', ['el'] = 'ISO 843 Greek', ['grc'] = 'ISO 843 Greek', ['ja'] = 'ISO 3602 Japanese', ['hira'] = 'ISO 3602 Japanese', ['hrkt'] = 'ISO 3602 Japanese', ['jpan'] = 'ISO 3602 Japanese', ['kana'] = 'ISO 3602 Japanese', ['zh'] = 'ISO 7098 Chinese', ['chi'] = 'ISO 7098 Chinese', ['cmn'] = 'ISO 7098 Chinese', ['zho'] = 'ISO 7098 Chinese', -- ['han'] = 'ISO 7098 Chinese', -- unicode alias of Hani? doesn't belong here? should be Hani? ['hans'] = 'ISO 7098 Chinese', ['hant'] = 'ISO 7098 Chinese', ['ka'] = 'ISO 9984 Georgian', ['kat'] = 'ISO 9984 Georgian', ['arm'] = 'ISO 9985 Armenian', ['hy'] = 'ISO 9985 Armenian', ['th'] = 'ISO 11940 Thai', ['tha'] = 'ISO 11940 Thai', ['ko'] = 'ISO 11941 Korean', ['kor'] = 'ISO 11941 Korean', ['awa'] = 'ISO 15919 Indic', ['bho'] = 'ISO 15919 Indic', ['bn'] = 'ISO 15919 Indic', ['bra'] = 'ISO 15919 Indic', ['doi'] = 'ISO 15919 Indic', ['dra'] = 'ISO 15919 Indic', ['gon'] = 'ISO 15919 Indic', ['gu'] = 'ISO 15919 Indic', ['hi'] = 'ISO 15919 Indic', ['hno'] = 'ISO 15919 Indic', ['inc'] = 'ISO 15919 Indic', ['kn'] = 'ISO 15919 Indic', ['kok'] = 'ISO 15919 Indic', ['ks'] = 'ISO 15919 Indic', ['mag'] = 'ISO 15919 Indic', ['mai'] = 'ISO 15919 Indic', ['ml'] = 'ISO 15919 Indic', ['mr'] = 'ISO 15919 Indic', ['ne'] = 'ISO 15919 Indic', ['new'] = 'ISO 15919 Indic', ['or'] = 'ISO 15919 Indic', ['pa'] = 'ISO 15919 Indic', ['pnb'] = 'ISO 15919 Indic', ['raj'] = 'ISO 15919 Indic', ['sa'] = 'ISO 15919 Indic', ['sat'] = 'ISO 15919 Indic', ['sd'] = 'ISO 15919 Indic', ['si'] = 'ISO 15919 Indic', ['skr'] = 'ISO 15919 Indic', ['ta'] = 'ISO 15919 Indic', ['tcy'] = 'ISO 15919 Indic', ['te'] = 'ISO 15919 Indic', ['beng'] = 'ISO 15919 Indic', ['brah'] = 'ISO 15919 Indic', ['deva'] = 'ISO 15919 Indic', ['gujr'] = 'ISO 15919 Indic', ['guru'] = 'ISO 15919 Indic', ['knda'] = 'ISO 15919 Indic', ['mlym'] = 'ISO 15919 Indic', ['orya'] = 'ISO 15919 Indic', ['sinh'] = 'ISO 15919 Indic', ['taml'] = 'ISO 15919 Indic', ['telu'] = 'ISO 15919 Indic', ['default'] = 'ISO transliteration', }, ['jyutping'] = { ['default'] = 'Jyutping transliteration', }, ['mlcts'] = { ['default'] = 'Myanmar Language Commission Transcription System', }, ['mr'] = { ['default'] = 'McCune–Reischauer transliteration', }, ['nihon-shiki'] = { ['default'] = 'Nihon-shiki transliteration', }, ['no_std'] = { -- when no transliteration standard is supplied ['akk'] = 'Semitic transliteration', ['sem'] = 'Semitic transliteration', ['phnx'] = 'Semitic transliteration', ['xsux'] = 'Cuneiform transliteration', }, ['pinyin'] = { ['default'] = 'Pinyin transliteration', }, ['rr'] = { ['default'] = 'Revised Romanization of Korean transliteration', }, ['rtgs'] = { ['default'] = 'Royal Thai General System of Transcription', }, ['satts'] = { ['default'] = 'Standard Arabic Technical Transliteration System transliteration', }, ['scientific'] = { ['default'] = 'scientific transliteration', }, ['ukrainian'] = { ['default'] = 'Ukrainian National system of romanization', }, ['ungegn'] = { ['default'] = 'United Nations Group of Experts on Geographical Names transliteration', }, ['wadegile'] = { ['default'] = 'Wade–Giles transliteration', }, ['wehr'] = { ['default'] = 'Hans Wehr transliteration', }, ['yaleko'] = { ['default'] = 'Yale romanization of Korean', } }; --[[--------------------------< E N G _ V A R >---------------------------------------------------------------- Used at en.wiki so that spelling of 'romanized' (US, default) can be changed to 'romanised' to match the envar specified by a {{Use xxx English}}. This is accomplished by setting |engvar=gb; can, should be omitted in articles that use American English; no need for the clutter. ]] local engvar_sel_t = { -- select either UK English or US English ['au'] = 'gb_t', -- these match IANA region codes (except in lower case) ['ca'] = 'us_t', ['gb'] = 'gb_t', ['ie'] = 'gb_t', ['in'] = 'gb_t', ['nz'] = 'gb_t', ['us'] = 'us_t', -- default engvar ['za'] = 'gb_t' }; local engvar_t = { ['gb_t'] = { ['romanisz_lc'] = 'romanisation', -- lower case ['romanisz_uc'] = 'Romanisation', -- upper case ['romanisz_pt'] = 'латин', -- past tense }, ['us_t'] = { -- default engvar ['romanisz_lc'] = 'romanization', -- lower case ['romanisz_uc'] = 'Romanization', -- upper case ['romanisz_pt'] = 'латин', -- past tense } } --[[--------------------------< E X P O R T S >---------------------------------------------------------------- ]] return { this_wiki_lang_tag = this_wiki_lang_tag, this_wiki_lang_dir = lang_obj:getDir(), -- wiki's language direction article_name = article_name, engvar_t = engvar_t, engvar_sel_t = engvar_sel_t, lang_name_table = lang_name_table_t, override = override, rtl_scripts = rtl_scripts, special_tags_table = special_tags_table, translit_title_table = translit_title_table, }; n5lwznxakb22v0funjaga1d80r13ioo 828 113460 856740 855592 2026-05-19T19:04:52Z Enkhsaihan2005 64429 856740 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Aragonese"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Breton"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Корсика"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Cornish"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Old English (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Asturian", "Asturleonese", "Bable", "Leonese"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Dakota"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Middle English (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Guianese Creole French"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Швейцарын Герман", "Алеманн", "Эльзасын"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Laragia"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Jèrriais", "Guernésiais"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Southern Kurdish"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Ume Sami"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Anglo-Norman"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Southeast Tasmanian", "Nuenonne"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } jcbvunwi11ty2w7twctdnvdnnhvm2r6 0 123176 856774 718023 2026-05-20T04:45:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 856774 wikitext text/x-wiki [[Файл:US Capitol west side.JPG|thumb|421x421px|АНУ-ын Капитолийн дов дээрх Конгрессын ордон]] '''АНУ-ын Конгресс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''United States Congress'') - АНУ-ын засаглалын 3 өндөрлөгийн нэг болох хууль тогтоох байгууллага юм. Энэхүү эрх мэдлийг [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуул]]<nowiki/>иар зохицулдаг юм. АНУ-ын Конгресс нь [[АНУ-ын Сенат|Сенат]] болон [[АНУ-ын Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим]] гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг. Конгрессын чуулган зөвхөн Вашингтон хот дахь Капитолий дов дээр байрлах Конгрессын ордонд болдог. АНУ-ын Үндсэн хуулийн 1-р зүйлийн 4 дахь заалтын дагуу Конгресс жилд 1-ээс доошгүй удаа жил бүрийн 12-р сарын эхний даваа гаригт чуулдаг байна. [[Файл:Seal of the United States Congress.svg|thumb|АНУ-ын Конгрессын бэлэг тэмдэг]] Конгресс санал өгөх эрхтэй нийт 535 гишүүнтэй: 6 жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай 100 сенатор (муж бүрээс 2 сенатор), бусад 435 конгрессын гишүүн буюу Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүд (мажоритар системээр сонгогдсон, тойрог тус бүрээс хүн амын тоонд хувь тэнцүүлэн сонгогдсон) байдаг мөн 2 жилийн хугацаатай АНУ-ын төрийн бус нутаг дэвсгэрийг төлөөлдөг санал өгөх эрхгүй өөр 6 гишүүнтэй байдаг байна. [[АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч]] Сенатын хуралдаан даргалдаг бөгөөд гишүүдийн аливаа асуудлаарх санал хураалт тэнцсэн тохиолдолд санал өгөх эрхтэй байдаг байна. Конгрессын ( Сенат болон Төлөөлөгчдийн танхим) сонгууль хоёр жил тутам явагддаг (Төлөөлөгчдийн танхимын бүрэлдэхүүн 2 жилд нэг удаа, Сенатын 1/3). Сонгууль тэгш тоотой жил тутам нэгдсэн "Сонгуулийн өдөр" болдог (11-р сарын эхний даваа гаригийн дараах мягмар гаригт) байна. Үндсэн хуулийн 1-р заалтын дагуу конгрессын гишүүд 25 нас, сенаторууд 30 нас хүрсэн байх ёстой, мөн Конгрессын гишүүд 7 жил, сенаторууд 9 жил АНУ-ын иргэн бөгөөд төлөөлж буй мужид амьдарсан байх шаардлагатай. Гишүүдийг хэдэн удаа улираан сонгох ёстой гэсэн хязгаарлалт байхгүй байдаг байна. Конгресс нь АНУ-ын Үндсэн хуулиар байгуулагдсан бөгөөд 1789 онд анх удаа чуулж Холбооны Конгрессыг орлож, АНУ-ын Парламент болсон түүхтэй. [[19-р зуун|19-р зуунаас]] хойш Конгрессын гишүүд ихэвчлэн тус улсын хамгийн том улс төрийн [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан нам]] ба [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах нам]] гэсэн хоёр намын аль нэгд харьяалагдан иржээ. Конгрессын гишүүн өөр ямар нэг намын харьяалал эсвэл нам бус байх тохиолдол бараг үгүй юм. Гэхдээ заавал энэ хоёр Намын гишүүн байх ёстой гэсэн хуульгүй боловч энэ нь үнэндээ улс төрийн уламжлал болоод байгаа юм. Хоёр танхим хоёулаа шууд сонгуулиар сонгогддог. 1913 онд АНУ-ын Үндсэн хуулийн 17 дахь нэмэлт, өөрчлөлтийг батлахаас өмнө Сенатыг хоёр үе шаттай сонгуулиар сонгодог байсан: эхлээд иргэд муж улсын хууль тогтоох байгууллагуудыг, дараа нь эдгээр чуулганаас сенаторуудыг сонгодог байжээ. == Конгрессын бүрэн эрх == '''Конгресс дараахь эрхтэй'''. * -АНУ-ын санхүү, төсвийн бодлогыг тогтоох; * -Татвар, хураамж, онцгой албан татвар тогтоон ногдуулах; * -Дайн зарлах, улс орныг батлан ​​хамгаалах, улс орны хөгжил цэцэглэлийг хангах; * -АНУ-ын бүрэлдэхүүнд шинэ мужуудыг хүлээн авах; * -Гадаад улстай болон АНУ-ын муж хоорондын худалдааг зохицуулах; * -Дээд шүүхээс бусад доогуур шатны шүүх байгуулах; * -Үндэсний мөнгөн тэмдэгт гаргах; * -Хэмжил зүйн нэгдсэн тогтолцоог бий болгох; * -Зэвсэгт хүчин байгуулах; * -Патент олгох; * -Шуудангийн үйлчилгээ болон засаглалтай холбоотой бусад ажлыг зохион байгуулах эрхтэй. Үүнээс гадна АНУ-ын Конгрессын эрх мэдэлд нийслэл Вашингтон дахь Колумби тойргийг удирдан захирах асуудал багтдаг байна. Мөн Конгресс АНУ-ын Ерөнхийлөгч болон Дээд шүүхийн шүүгчийг огцруулах тусгай ([[импичмент]]) үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй. [[Ангилал:АНУ-ын конгресс]] kq3uvih8ie6njr60bhpldfgbifonqan 0 135674 856750 787217 2026-05-19T22:05:16Z Dostojewskij 30144 + Ангилал:АНУ-ын тэргүүн хатагтай + Ангилал:1929 онд төрсөн + Ангилал:1994 онд өнгөрсөн 856750 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mrs. Kennedy in the Diplomatic Reception Room (cropped).jpg|thumb|Жаклин Кеннеди Онассис]] '''Жаклин Ли Бувье Кеннеди-Онассис''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Jacqueline Lee Bouvier Kennedy Onassis'', төрсөн овог нь '''Бувье'''; 1929 оны 7-р сарын 28-нд төрсөн— 1994 оны 5-р сарын 19-нд нас барсан) —1961-1963 онд АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннедигийн]] гэргийн хувьд [[АНУ-ын Тэргүүн хатагтай|АНУ-ын тэргүүн хатагтай]] байсан. Тухайн үеийн дээдсийн хүрээнд хамгийн алдартай эмэгтэй байсан бөгөөд АНУ болон Европ дахь хувцасны загвар, үзэсгэлэн гоо сайханы бэлэг тэмдэг байсан. == Намтар == Тэрээр Вассар коллежид түүх, урлагийн чиглэлээр суралцаж, 1951 онд Жорж Вашингтоны их сургуулийг Францын уран зохиолын чиглэлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Үүний дараа хатагтай Бувье Вашингтон Таймс-Хералд сонинд гэрэл зурагчнаар ажиллаж эхэлсэн. Дараа жил нь тэр үеийн [[Массачусеттс]] мужийн Конгрессын гишүүн Жон Кеннедитэй Вашингтонд оройн зоог барих үеэр танилцсан байна. Тэр жилдээ Жон Кеннеди Сенатын гишүүнээр сонгогдсон бөгөөд хосууд 1953 оны 9-р сарын 12-нд Род-Айлендын Ньюпорт хотод гэрлэжээ. Тэд дөрвөн хүүхэдтэй байсан бөгөөд хоёр нь нялх байхдаа нас баржээ. 1960 онд нөхрөө ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоны дараа Жаклин Кеннеди [[Цагаан ордон|Цагаан ордныг]] сэргээн засварлаж, урлаг соёл, хэв маягаараа ихээхэн анхаарал хандуулдгаараа алдартай байв. Тэрээр гадаад хэл, түүхийг сайн мэддэг байсан нь түүнийг маш их алдартай болгосон бөгөөд тэрээр олон орноор аялсан юм. Тэрээр 33 настайдаа 1962 онд Time сэтгүүлийн оны шилдэг эмэгтэйгээр шалгарч байжээ. 1963 онд нөхрөө оршуулсаны дараа Жаклин Кеннеди болон түүний хүүхдүүд олны нүднээс далд байжээ. 1968 онд тэрээр Грекийн далайн тээврийн магнат [[Аристотель Онассис|Аристотель Онассистай]] гэрлэсэн нь ихээхэн шуугиан үүсгэсэн юм. 1975 онд Онассис нас барсны дараа тэрээр Нью-Йорк хотод эхлээд Викинг Пресс, дараа нь Doubleday-д номын редактороор ажиллаж, олон нийтийн дунд нэр хүндээ сэргээхээр ажилласан байна. {{DEFAULTSORT:Кеннеди, Жаклин}} [[Ангилал:АНУ-ын тэргүүн хатагтай]] [[Ангилал:1929 онд төрсөн]] [[Ангилал:1994 онд өнгөрсөн]] kzqm4lyw96h47mcojssmcr4k46k0cr7 0 139592 856769 855766 2026-05-20T03:38:16Z Prajiiit 104749 856769 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Хатан хаан доктор Ума Дар Сингх|birth_date={{Birth date and age|1965|9|21}}|birth_place=Колката, Баруун Бенгал, Энэтхэг|occupation=Философич, Академич|nationality=Энэтхэг|honorific_prefix=[[Хатан хаан]]|child=Хунтайж Винайак Сингх Оберой|image=File:Uma Dhar 1990.jpg}} '''[[Хатан хаан]] доктор Ума Дар Сингх W.B.C.S.C., B.P.S.C., N.E.T., J.R.F., Ph.D.''' нь энэтхэгийн сэтгэл судлалын философич бөгөөд Видиасагар Их Сургуульд профессор, Жадавпур Их Сургуулийн Танин Мэдэхүйн Ухааны Сургуулийн зочин багш байсан.<ref>{{Cite web |title=Uma Dhar (Jadavpur University) - PhilPeople |url=https://philpeople.org/profiles/uma-dhar |access-date=2025-04-17 |website=philpeople.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Integral Yoga - How Yoga Changes Human Physiology according to Sri Aurobindo - “Integral Yoga” - The - Studocu |url=https://www.studocu.com/in/document/jadavpur-university/history-of-western-philosophy/integral-yoga-how-yoga-changes-human-physiology-according-to-sri-aurobindo/37520748 |access-date=2025-04-17 |website=www.studocu.com |language=en-in}}</ref> Тэрээр Энэтхэгийн Философийн Судалгааны Зөвлөлөөс хоёр удаагийн ерөнхий тэтгэлгийг хүртсэн.<ref name=":0">{{Cite web |last=Yumpu.com |title=selection of icpr general &amp; junior research fellowship 2013-14 |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/33588608/selection-of-icpr-general-junior-research-fellowship-2013-14 |access-date=2025-04-17 |website=yumpu.com |language=en}}</ref> Мөн тэрээр "Энэтхэгийн Уламжлалт Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хоёрдугаар Их Хурал"-д төлөөлөгчөөр оролцож, Жадавпур Их Сургуульд болсон "Шри Ауробиндо Боловсрол Соёлын Хувьд Оруулсан Хувь Нэмэр"-ийн Үндэсний Семинарт оролцож байжээ. == Боловсрол == Дар Видиасагар Их Сургуульд философийн профессорын албан тушаалд шалгалт, ярилцлагад тэнцсэнээр томилогдсон. Гэсэн ч тэрээр докторын судалгаагаа үргэлжлүүлсээр байв. Тэрээр Бихар мужийн нийтийн үйлчилгээний шалгалтыг давж, профессорын албан тушаалд томилогдсон боловч докторын ажлаа үргэлжлүүлэхийн тулд татгалзсан. Дар нь Жадавпур Их Сургуульд философийн докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд NET/JRF шалгалтыг давсан. Тэрээр докторын ажлаа доктор Амита Чаттержигийн удирдлаган дор гүйцэтгэсэн бөгөөд тэрээр Пресидэнси Их Сургуулийн анхны ерөнхийлөгч байсан. Энэтхэгийн Философийн Судалгааны Зөвлөлөөс 2003 болон 2013 онд хоёр удаа ерөнхий тэтгэлэг хүртсэн.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Mind and Cognition- An Interdisciplinary Sharing,Essays in Honour of A |url=https://www.motilalbanarsidass.com/products/mind-and-cognition-an-interdisciplinary-sharing-essays-in-honour-of-amita-chatterjee-in-2-vol-set |access-date=2025-04-17 |website=Motilal Banarsidass |language=en}}</ref> Тэрээр 2014 оны ICPR судлаачдын уулзалтад “Энэрэлийн Бясалгал” нэртэй судалгааны илтгэлээ танилцуулсан. Мөн Энэтхэгийн Философийн Судалгааны Зөвлөлийн (JICPR) насан туршийн гишүүн.<ref>Annual Report and Accounts- Indian Council of Philosophical research- https://icpr.in/wp-content/uploads/2024/01/2014-15-ICPR-final.pdf</ref> == Намтар == Дар 1965 оны 9-р сарын 21-нд Хатхкола язгууртны гэр бүлд төрсөн. Тэрээр Кашмир-Бенгал гаралтай язгууртны удамтай. Түүний элэнц эмээ Хатхколагийн хаан Шивнараян Басугийн дөрөвдүгээр охин байсан. Тэрээр Энэтхэгийн нэр хүндтэй хүмүүс болох хунтайж хуульч Нрипендра Нат Сиркар зэрэг удамтай. Тэрээр хунтайж Такур [[Винаяк Сингх|Винайак Сингх Оберойн]] эх бөгөөд НДА-ийн гишүүн, Догра-Суряванши Ражпут язгууртны удам болох Такур Ражив Сингхийн хоёр дахь эхнэр юм. == Эшлэл == <references /> jrte4q1j1mir1yirirxmg9yyr4m6tn8 0 144135 856737 841771 2026-05-19T13:44:51Z B.munkhbayar 6189 856737 wikitext text/x-wiki [[Image:Map of ancient Epirus and environs (English).svg|right|thumb|200px|Эртний үеийн Эпирийн овог аймгууд]]{{Short description|None}} Доорх Эпирийн хаадын жагсаалтад ардчилал тогтсон хааны Аэакидын гүрний сүүлчийн төлөөлөгч хүртэлх бүх хаад, хатад, ханхүү, гүнж нар багтсан болно. МЭӨ 168 онд Эпир нь Ромын Эпирийн Ветусын муж болжээ. {| class="wikitable" |- ! Хаан!! Эхэлсэн огноо!! Дууссан огноо!! Хаанчлалын үргэлжилсэн хугацаа!! Тэмдэглэл |- | [[Эпирийн Адметус|Адметус]]|| МЭӨ 470 оноос өмнө || МЭӨ 430 || {{Цагийн интервал|МЭӨ 470|МЭӨ 430}} || |- | [[Таррипас]] || МЭӨ 430 || МЭӨ 392 || {{Цагийн интервал|МЭӨ 430|МЭӨ 392}} || |- | [[I Алкетас]] || МЭӨ 390 || МЭӨ 370 || {{Цагийн интервал|МЭӨ 390|МЭӨ 370}} || |- | [[Эпирийн I Неоптолемус|I Неоптолемус]]|| МЭӨ 370 || МЭӨ 357 || {{Цагийн интервал|МЭӨ 370|МЭӨ 357}} || |- | [[Ариббас]] || МЭӨ 373 || МЭӨ 343 || {{Цаг хугацааны интервал|МЭӨ 373 он|МЭӨ 343 он}} || |- | [[Эпирийн I Александр|I Александр]] || МЭӨ 342 он || МЭӨ 331 он || {{Цаг хугацааны интервал|МЭӨ 342 он|МЭӨ 331 он}} || |- | [[Ацид]] || МЭӨ 331 он || МЭӨ 317 он || {{Цаг хугацааны интервал|МЭӨ 331 он|МЭӨ 317 он}} || |- | [[Эпирийн II Неоптолем|II Неоптолем]]|| МЭӨ 317 он || МЭӨ 313 он || {{Цаг хугацааны интервал|МЭӨ 317 он|МЭӨ 313 он}} || |- | [[Ацид]] || МЭӨ 313 он || МЭӨ 313 он || - || Хоёр дахь хаанчлал |- | [[II Альцетас]] || МЭӨ 313 он || МЭӨ 306 он || {{Цаг хугацааны интервал|МЭӨ 313|МЭӨ 306}} || |- | [[Эпирийн Пиррус|I Пиррус]]|| МЭӨ 307 || МЭӨ 302 || {{Цаг хугацааны интервал|МЭӨ 307|МЭӨ 302}} || Эхний хаанчлал |- | [[Эпирийн II Неоптолемус|II Неоптолемус]]|| МЭӨ 302 || МЭӨ 297 || {{Цаг хугацааны интервал|МЭӨ 302|МЭӨ 297}} || Хоёр дахь хаанчлал |- | [[Эпирийн Пиррус|I Пиррус ]]|| МЭӨ 297 || МЭӨ 272 || {{Цаг хугацааны интервал|МЭӨ 297|МЭӨ 272}} || Хоёр дахь хаанчлал |- | [[Эпирусын II Александр|II Александр]] || МЭӨ 272 || МЭӨ 255 || {{Цаг хугацааны интервал|МЭӨ 272|МЭӨ 255}} || |- | [[Эпирусын II Олимпиа|II Олимпиа]] || - || - || - || II Александр нас барсны дараа захирагч |- | [[II Пиррус]] || МЭӨ 255 || МЭӨ 237 || {{Цаг хугацааны интервал|МЭӨ 255|МЭӨ 237}} || [[Ангилал:Ханы жагсаалт]] 99f2vio8ays59lr21fidltedsi4o6x6 0 144313 856779 842929 2026-05-20T09:26:00Z Orgio89 4242 856779 wikitext text/x-wiki 2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: <ref>velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) |- | 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2% |- | 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1% |- | 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5% |- | 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5% |- | 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1% |- | 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2% |- | 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5% |- | 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4% |- | 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5% |- | 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4% |} 2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (December 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү |- | 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning & Multimodality |- | 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose & Speed |- | 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding & Complex Logic |- | 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info & Math |- | 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM & Long-form Logic |- | 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI |- | 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis |- | 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual & Coding |- | 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency & Privacy |- | 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration |} 2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны загварууд: snippet {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (Q1 2026) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 18%;" | ХО загвар ! style="width: 12%;" | Бүтээгч ! style="width: 45%;" | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур) ! style="width: 20%;" | Юугаар илүү |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing & Architecture |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density & Science |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data & Synthesis |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot & Terminal DevOps |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End & Competitive Coding |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual & Local Scaling |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed & Local Workflows |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] ebde9dhnhizcflkm2vf6ppcwz707x1r 856780 856779 2026-05-20T09:30:53Z Orgio89 4242 856780 wikitext text/x-wiki 2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: <ref>velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) |- | 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2% |- | 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1% |- | 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5% |- | 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5% |- | 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1% |- | 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2% |- | 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5% |- | 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4% |- | 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5% |- | 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4% |} 2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (December 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү |- | 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning & Multimodality |- | 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose & Speed |- | 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding & Complex Logic |- | 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info & Math |- | 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM & Long-form Logic |- | 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI |- | 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis |- | 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual & Coding |- | 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency & Privacy |- | 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration |} 2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны загварууд: snippet {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (Q1 2026) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 18%;" | ХО загвар ! style="width: 12%;" | Бүтээгч ! style="width: 45%;" | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур) ! style="width: 20%;" | Юугаар илүү |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing & Architecture |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density & Science |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data & Synthesis |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot & Terminal DevOps |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End & Competitive Coding |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual & Local Scaling |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed & Local Workflows |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration |} ==Бусад== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Хэлний том загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 20%;" | ХО загвар ! style="width: 15%;" | Бүтээгч компани ! style="width: 15%;" | Үүсэл гарлын улс ! style="width: 25%;" | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа) ! style="width: 20%;" | Жилийн орлого (Америк доллароор) |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй) |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] m2q3c80eqqrhd072lncad5mfdmkmnti 856781 856780 2026-05-20T09:32:59Z Orgio89 4242 856781 wikitext text/x-wiki 2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: <ref>velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) |- | 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2% |- | 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1% |- | 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5% |- | 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5% |- | 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1% |- | 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2% |- | 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5% |- | 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4% |- | 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5% |- | 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4% |} 2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (December 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү |- | 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning & Multimodality |- | 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose & Speed |- | 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding & Complex Logic |- | 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info & Math |- | 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM & Long-form Logic |- | 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI |- | 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis |- | 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual & Coding |- | 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency & Privacy |- | 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration |} 2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны загварууд: snippet {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (Q1 2026) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 18%;" | ХО загвар ! style="width: 12%;" | Бүтээгч ! style="width: 45%;" | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур) ! style="width: 20%;" | Юугаар илүү |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing & Architecture |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density & Science |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data & Synthesis |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot & Terminal DevOps |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End & Competitive Coding |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual & Local Scaling |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed & Local Workflows |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration |} ==Бусад== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Их хэлний загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 20%;" | ХО загвар ! style="width: 15%;" | Бүтээгч компани ! style="width: 15%;" | Үүсэл гарлын улс ! style="width: 25%;" | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа) ! style="width: 20%;" | Жилийн орлого (Америк доллароор) |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй) |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] 3z01t9ezm84q2okxg2qkryz171e6faj 856782 856781 2026-05-20T09:35:24Z Orgio89 4242 856782 wikitext text/x-wiki 2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: <ref>velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) |- | 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2% |- | 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1% |- | 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5% |- | 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5% |- | 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1% |- | 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2% |- | 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5% |- | 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4% |- | 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5% |- | 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4% |} 2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (December 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү |- | 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning & Multimodality |- | 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose & Speed |- | 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding & Complex Logic |- | 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info & Math |- | 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM & Long-form Logic |- | 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI |- | 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis |- | 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual & Coding |- | 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency & Privacy |- | 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration |} 2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны загварууд: snippet {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 18%;" | ХО загвар ! style="width: 12%;" | Бүтээгч ! style="width: 45%;" | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур) ! style="width: 20%;" | Юугаар илүү |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing & Architecture |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density & Science |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data & Synthesis |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot & Terminal DevOps |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End & Competitive Coding |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual & Local Scaling |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed & Local Workflows |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration |} ==Бусад== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Их хэлний загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 20%;" | ХО загвар ! style="width: 15%;" | Бүтээгч компани ! style="width: 15%;" | Үүсэл гарлын улс ! style="width: 25%;" | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа) ! style="width: 20%;" | Жилийн орлого (Америк доллароор) |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй) |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] jjs98azyo0dgya8gf4htbythg98wvtx 856783 856782 2026-05-20T09:39:18Z Orgio89 4242 856783 wikitext text/x-wiki 2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: <ref>velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) |- | 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2% |- | 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1% |- | 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5% |- | 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5% |- | 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1% |- | 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2% |- | 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5% |- | 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4% |- | 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5% |- | 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4% |} 2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (December 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү |- | 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning & Multimodality |- | 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose & Speed |- | 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding & Complex Logic |- | 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info & Math |- | 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM & Long-form Logic |- | 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI |- | 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis |- | 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual & Coding |- | 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency & Privacy |- | 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration |} 2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны загварууд: snippet {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 18%;" | ХО загвар ! style="width: 12%;" | Бүтээгч ! style="width: 45%;" | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур) ! style="width: 20%;" | Юугаар илүү |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing & Architecture |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density & Science |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data & Synthesis |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot & Terminal DevOps |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End & Competitive Coding |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual & Local Scaling |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed & Local Workflows |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration |} ==Бусад== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Их хэлний загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 20%;" | ХО загвар ! style="width: 15%;" | Компани ! style="width: 15%;" | Үүсэл гарлын улс ! style="width: 25%;" | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа) ! style="width: 20%;" | Жилийн орлого (Америк доллароор) |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй) |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] brjgdt8vnxgljfi7jpixh8o7zojxl9g 0 146414 856728 2026-05-19T12:55:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Монгол Ардын дуу''' - Тодорхой зохиосон эзэнгүй, ард түмний олон зуун жил ам дамжин дуулагдаж, түүхэн явцдаа өөрчлөлт орж ирсэн дууг хэлнэ. Олон улсын тайлбар тольд “Монголын уламжлалт хөгжмийн урлагийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг” хэмээн тодорхойлж, дуун..." 856728 wikitext text/x-wiki '''Монгол Ардын дуу''' - Тодорхой зохиосон эзэнгүй, ард түмний олон зуун жил ам дамжин дуулагдаж, түүхэн явцдаа өөрчлөлт орж ирсэн дууг хэлнэ. Олон улсын тайлбар тольд “Монголын уламжлалт хөгжмийн урлагийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг” хэмээн тодорхойлж, дууны хэмжээ уртаас бус, шүлгийн үгийн үе бүрийг нугалаа айзам гарган сунжруулж, уртаар шуранхайлан дуулдаг онцлогтой гэж бичсэн байдаг. 2005 онд НҮБ-ын Боловсрол Шинжлэх Ухаан Соёлын Байгууллага ([[ЮНЕСКО]]) уртын дууг шилдэг урлагийн өв бүтээл болгон дэмжиж [[Дэлхийн өв|дэлхийн соёлын өвд]] бүртгэн авчээ. Уртын дуу нь өдгөө сонгодог хэлбэрээ олон хөгжиж дэлхийн хэмжээний урлаг болон хүлээн зөвшөөрөгдсөн гайхамшигт соёлын өв юм. Монгол ардын уртын дууг бэсрэг, суман, айзам гэж хуваадаг бөгөөд баруун нутгийнхан голдуу бэсрэг уртын дууг дуулдаг. Нум сумны уухай, бөхийн уухай, хурдан морины гийнгоо бүгд уртын дууны түрлэг юм. Одоогоор судлаачдын үзэж байгаагаар 6 мянга гаруй уртын дуу байдгаас идэвхтэй дуулагдаж байгаа нь 60 орчим дуу ажээ. Уртын дууны амин сүнс нь амьсгаа авах буюу амьсгааны урлаг юм. Нугалаа, айзам, цохилог, шуранхай зэргийг маш урт амьсгаа, чанга хоолойгоор дуулдаг. Дээд өнгө, дан шуранхай, давхар шуранхай, тавилт гэх мэт хоолойны цар хүрээ, чадал шаардсан дууны том урлаг юм. Монгол Ардын дууг үндсэн хоёр хэсэгт хуваадаг. Үүнд: # [[Уртын дуу|Монгол Ардын уртын дуу]]. # [[Богино дуу|Монгол Ардын богино дуу]]. '''Үг''' Монгол Ардын дуу нь үгийн хувьд бадагчилсан хэлбэртэй, дахилттай, дахилтгүй, зүйрлэл ихтэй, болсон бодит зүйлээс сэдэвчилсэн ард түмний амьдрал дундаас урган гарсан утга агуулгатай байдаг юм. Утга агуулгын хувьд харилцан адилгүй бөгөөд гүн ухаан, шашин, хайр дурлал, баяр ёслолын сэдэвтэй байдаг. Морь болон бэлгэдлийн утгатай үгс олон давтагддаг нь монгол үндэстний аж байдлын онцлогтой шууд холбоотой. Монгол Ардын уртын дууны үг нь тэр чигээрээ гүн ухаан байдаг. “Жаа, идэр цовоо саруул сэргэлэн насандаа, Эс сурсан эрдэм номыг, Өтөлж харьсан хойноо, Эргэж сурна гэдэг маш бэрх биш үү дээ. Та мину зээ” хэмээх хэллэг нь хойч залуу үедээ хандсан сургаал агуулжээ.  Уртын дуу нь түүхэн урт хугацаанд хэлбэр агуулгын хувьд төгс боловсорч, үгийн урлаг хөгжмийн урлагийн нэгдмэл цогц болсон байдаг. “Үлэмжийн чанар” дуу нь хүний таван мэдрэхүй болох үзэх, сонсох, харах, хүртэх, үнэрлэхүйгээр бүсгүй хүнийг магтан дуулсан бөгөөд Говийн ноён хутагт Данзанравжаа зохиосныхоо дараа “миний энэ дууг нэг удаа дуулахад 1000 Ногоон дарь эх уншсантай дүйцнэ” гэж айлджээ. '''Ая''' Аяалгууны хувьд зохиомж нь цар хүрээ багатай боловч уран сайхан нугалаа ихтэй, сонсоод тогтооход хялбар байдаг. Төв халхын уртын дуу дуулахдаа аялгууг нь ихэвчлэн морин хуураар тоглох бөгөөд зарим тохолдолд лимбэтэй хоршдог. Харин баруун монголчууд ямар нэгэн хөгжмийн зэмсэг ашиглахгүй, дуучин дангаар шуранхайлан дуулж, цөөн хэсэг нь икэл хуураар аялгууг нь тоглож дуулдаг. == Ардын дуунууд == '''Урьхан хонгор салхи:'''  “Урьхан хонгор салхинд нь, Уулын модод ганхдаг билээ, Уяхан гол шиг хүүтэйгээ, Удах тусмаа дасдаг л билээ дээ” хэмээн эхэлдэг. Монгол ардын айзам уртын дууны нэг бөгөөд дууны үг аялгуу нь гайхалтай зохицсон байдаг. Намрын сэвэлзсэн хонгор салхитай өдөр хайртай амраг хүүгээ санан мөрөөдөж гэгэлзсэн уянгын шинжтэй дуу юм. “Харих шувууны хойноос даган битгий хараарай, Хар санаатай хүнд үгээ битгий хэлээрэй” гэх зэргээр байгаль дэлхийн эргэн солигдох жам ёсыг хүмүүний амьдралын учрал хагацалтай холбон ухааруулсан байдаг. '''Ар хөвчийн унага:''' “Ар хөвчийн унага нь, Агсан болоод жороо шүү, Амраг жаахан хүүгийнхээ, Аашинд нь болоод мордлоо доо” хэмээн өгүүлэх бөгөөд суман урт дуу юм. Хайртай амрагаа санан мөрөөсч түүнийхээ бэлэглэсэн  мориор амраг ханьдаа яаран довтолгох залуу эрийн сэтгэлээс ундран гарч буй энэ дуу нь XIII зууны үед зохиогдож эдүгээг хүртэл дуулагдаж буй сайн хүлэг, сайхан ханиа магтсан дуу ажээ. '''Уяхан замба тивийн наран:''' “Энэхэн сайхан замбуу тивийн нар, Илхэн бүхий дэлхий дээгүүр, Мөхрөлгүй дэлгэрч түгэн, Мандаж мандсаар байдаг л билүү зээ та мину зээ” хэмээн эхэлдэг монгол ардын тэнэгэр их айзам дуу. Монголын агуу их талд наран хөлбөрөн мандан гарч дээшлэн мандахын гайхамшигт агшинг үзсэн хүн л энэ дууг ухааран мэднэ хэмээн урлаг судлаачид ярих ажээ. '''Хэрлэнгийн баръяа:''' “Хэрлэнгийн баръяа л гэж ахын минь уу нутаг, Хөхрөн хүдэнтсээр харагдана л билүү зээ, Хэрлэн гэгч гол мину хөөрхий, Хэнтий ханаас эхтэй билээ зээ” хэмээн дуулагдах жинхэнэ айзам их урт дуу. Тэртээ XII-XIII  зууны үед зохиогдсон гэдэг бөгөөд Хэрлэн мөрний эх ундарга авдаг Хэнтий хан уул хавиас гаралтай. “Баръяа” гэх нь боргио харгиат их урсгал гэсэн үг ажээ. '''Зуун лангийн жороо луус:''' Богд хаант Монгол Улсын үед “Зуун лангийн жороо луус” хэмээх ардын дуу төрийн дуулал байсан түүхтэй. Тухайн үед Ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]] Оросоос буу, зэвсэг авчирхаар очихдоо, ёслол хүндэтгэлийн үед үлээвэр хөгжим тоглуулдаг болохыг анх харжээ. Түүнд энэ хөгжмийн дугаралт өвөрмөц сайхан санагдсан тул хэдэн үлээвэр хөгжмийг зэвсгийн хамт эх орондоо авчирчээ. Үүний дараа орос мэргэжилтэн Монголд ирж Богд хааны торгон цэргээс 10 хүн сонгон, тэрхүү хөгжмийн зэмсгээр хэрхэн тоглохыг заасан ажээ. Үүний зэрэгцээ оросын хайгуулын баг Монголд ирээд Богдын ногоон ордонд зочлон Цагаан хааны төрийн сүлд дууллыг хөгжимдөн малгайгаа авч хүндэтгэл үзүүлжээ. Богд хаан тэр дууллыг хоёр удаа тахиулан дуулуулаад, өөрөө ч гэсэн тэднийг дуурайн хүндэтгэл үзүүлсэн түүхтэй. Үүнээс хойш Богд хаан төрийн сүлд дуулалтай болохоор шийдэж оросуудад хүсэлт тавьжээ. Оросын элчээр дамжуулан Марийнский буюу өдгөөгийн ОХУ-ын төв театрын нэгдүгээр хийлч [[Андрей Кадлец|Андрей Кадлецид]] Монгол улсын Төрийн дуулал зохиохыг үүрэг болгожээ. Түүнд тухайн үеийн Дорно дахин судлалын хүрээлэнгээс нэг дууны аялгуу өгсөн нь “Зуун лангийн жороо луус” байжээ. Улмаар энэ нь 1915 онд Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн дуулал болж байсан юм. pgztrs1zbbl9lpm9fbznf3chvu5qmgd 856733 856728 2026-05-19T13:27:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 856733 wikitext text/x-wiki '''Монгол Ардын дуу''' - Тодорхой зохиосон эзэнгүй, ард түмний олон зуун жил ам дамжин дуулагдаж, түүхэн явцдаа өөрчлөлт орж ирсэн дууг хэлнэ. Олон улсын тайлбар тольд “Монголын уламжлалт хөгжмийн урлагийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг” хэмээн тодорхойлж, дууны хэмжээ уртаас бус, шүлгийн үгийн үе бүрийг нугалаа айзам гарган сунжруулж, уртаар шуранхайлан дуулдаг онцлогтой гэж бичсэн байдаг. 2005 онд НҮБ-ын Боловсрол Шинжлэх Ухаан Соёлын Байгууллага ([[ЮНЕСКО]]) уртын дууг шилдэг урлагийн өв бүтээл болгон дэмжиж [[Дэлхийн өв|дэлхийн соёлын өвд]] бүртгэн авчээ. Уртын дуу нь өдгөө сонгодог хэлбэрээ олон хөгжиж дэлхийн хэмжээний урлаг болон хүлээн зөвшөөрөгдсөн гайхамшигт соёлын өв юм. Монгол ардын уртын дууг бэсрэг, суман, айзам гэж хуваадаг бөгөөд баруун нутгийнхан голдуу бэсрэг уртын дууг дуулдаг. Нум сумны уухай, бөхийн уухай, хурдан морины гийнгоо бүгд уртын дууны түрлэг юм. Одоогоор судлаачдын үзэж байгаагаар 6 мянга гаруй уртын дуу байдгаас идэвхтэй дуулагдаж байгаа нь 60 орчим дуу ажээ. Уртын дууны амин сүнс нь амьсгаа авах буюу амьсгааны урлаг юм. Нугалаа, айзам, цохилог, шуранхай зэргийг маш урт амьсгаа, чанга хоолойгоор дуулдаг. Дээд өнгө, дан шуранхай, давхар шуранхай, тавилт гэх мэт хоолойны цар хүрээ, чадал шаардсан дууны том урлаг юм. Монгол Ардын дууг үндсэн хоёр хэсэгт хуваадаг. Үүнд: # [[Уртын дуу|Монгол Ардын уртын дуу]]. # [[Богино дуу|Монгол Ардын богино дуу]]. '''Үг''' Монгол Ардын дуу нь үгийн хувьд бадагчилсан хэлбэртэй, дахилттай, дахилтгүй, зүйрлэл ихтэй, болсон бодит зүйлээс сэдэвчилсэн ард түмний амьдрал дундаас урган гарсан утга агуулгатай байдаг юм. Утга агуулгын хувьд харилцан адилгүй бөгөөд гүн ухаан, шашин, хайр дурлал, баяр ёслолын сэдэвтэй байдаг. Морь болон бэлгэдлийн утгатай үгс олон давтагддаг нь монгол үндэстний аж байдлын онцлогтой шууд холбоотой. Монгол Ардын уртын дууны үг нь тэр чигээрээ гүн ухаан байдаг. “Жаа, идэр цовоо саруул сэргэлэн насандаа, Эс сурсан эрдэм номыг, Өтөлж харьсан хойноо, Эргэж сурна гэдэг маш бэрх биш үү дээ. Та мину зээ” хэмээх хэллэг нь хойч залуу үедээ хандсан сургаал агуулжээ.  Уртын дуу нь түүхэн урт хугацаанд хэлбэр агуулгын хувьд төгс боловсорч, үгийн урлаг хөгжмийн урлагийн нэгдмэл цогц болсон байдаг. “Үлэмжийн чанар” дуу нь хүний таван мэдрэхүй болох үзэх, сонсох, харах, хүртэх, үнэрлэхүйгээр бүсгүй хүнийг магтан дуулсан бөгөөд Говийн ноён хутагт Данзанравжаа зохиосныхоо дараа “миний энэ дууг нэг удаа дуулахад 1000 Ногоон дарь эх уншсантай дүйцнэ” гэж айлджээ. '''Ая''' Аяалгууны хувьд зохиомж нь цар хүрээ багатай боловч уран сайхан нугалаа ихтэй, сонсоод тогтооход хялбар байдаг. Төв халхын уртын дуу дуулахдаа аялгууг нь ихэвчлэн морин хуураар тоглох бөгөөд зарим тохолдолд лимбэтэй хоршдог. Харин баруун монголчууд ямар нэгэн хөгжмийн зэмсэг ашиглахгүй, дуучин дангаар шуранхайлан дуулж, цөөн хэсэг нь икэл хуураар аялгууг нь тоглож дуулдаг. == Ардын дуунууд == '''Урьхан хонгор салхи:'''  “Урьхан хонгор салхинд нь, Уулын модод ганхдаг билээ, Уяхан гол шиг хүүтэйгээ, Удах тусмаа дасдаг л билээ дээ” хэмээн эхэлдэг. Монгол ардын айзам уртын дууны нэг бөгөөд дууны үг аялгуу нь гайхалтай зохицсон байдаг. Намрын сэвэлзсэн хонгор салхитай өдөр хайртай амраг хүүгээ санан мөрөөдөж гэгэлзсэн уянгын шинжтэй дуу юм. “Харих шувууны хойноос даган битгий хараарай, Хар санаатай хүнд үгээ битгий хэлээрэй” гэх зэргээр байгаль дэлхийн эргэн солигдох жам ёсыг хүмүүний амьдралын учрал хагацалтай холбон ухааруулсан байдаг. '''Ар хөвчийн унага:''' “Ар хөвчийн унага нь, Агсан болоод жороо шүү, Амраг жаахан хүүгийнхээ, Аашинд нь болоод мордлоо доо” хэмээн өгүүлэх бөгөөд суман урт дуу юм. Хайртай амрагаа санан мөрөөсч түүнийхээ бэлэглэсэн  мориор амраг ханьдаа яаран довтолгох залуу эрийн сэтгэлээс ундран гарч буй энэ дуу нь 13-р зууны үед зохиогдож эдүгээг хүртэл дуулагдаж буй сайн хүлэг, сайхан ханиа магтсан дуу ажээ. '''Уяхан замба тивийн наран:''' “Энэхэн сайхан замбуу тивийн нар, Илхэн бүхий дэлхий дээгүүр, Мөхрөлгүй дэлгэрч түгэн, Мандаж мандсаар байдаг л билүү зээ та мину зээ” хэмээн эхэлдэг монгол ардын тэнэгэр их айзам дуу. Монголын агуу их талд наран хөлбөрөн мандан гарч дээшлэн мандахын гайхамшигт агшинг үзсэн хүн л энэ дууг ухааран мэднэ хэмээн урлаг судлаачид ярих ажээ. '''Хэрлэнгийн баръяа:''' “Хэрлэнгийн баръяа л гэж ахын минь уу нутаг, Хөхрөн хүдэнтсээр харагдана л билүү зээ, Хэрлэн гэгч гол мину хөөрхий, Хэнтий ханаас эхтэй билээ зээ” хэмээн дуулагдах жинхэнэ айзам их урт дуу. Тэртээ 12-13-р зууны үед зохиогдсон гэдэг бөгөөд Хэрлэн мөрний эх ундарга авдаг Хэнтий хан уул хавиас гаралтай. “Баръяа” гэх нь боргио харгиат их урсгал гэсэн үг ажээ. '''Зуун лангийн жороо луус:''' Богд хаант Монгол Улсын үед “Зуун лангийн жороо луус” хэмээх ардын дуу төрийн дуулал байсан түүхтэй. Тухайн үед Ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]] Оросоос буу, зэвсэг авчирхаар очихдоо, ёслол хүндэтгэлийн үед үлээвэр хөгжим тоглуулдаг болохыг анх харжээ. Түүнд энэ хөгжмийн дугаралт өвөрмөц сайхан санагдсан тул хэдэн үлээвэр хөгжмийг зэвсгийн хамт эх орондоо авчирчээ. Үүний дараа орос мэргэжилтэн Монголд ирж Богд хааны торгон цэргээс 10 хүн сонгон, тэрхүү хөгжмийн зэмсгээр хэрхэн тоглохыг заасан ажээ. Үүний зэрэгцээ оросын хайгуулын баг Монголд ирээд Богдын ногоон ордонд зочлон Цагаан хааны төрийн сүлд дууллыг хөгжимдөн малгайгаа авч хүндэтгэл үзүүлжээ. Богд хаан тэр дууллыг хоёр удаа тахиулан дуулуулаад, өөрөө ч гэсэн тэднийг дуурайн хүндэтгэл үзүүлсэн түүхтэй. Үүнээс хойш Богд хаан төрийн сүлд дуулалтай болохоор шийдэж оросуудад хүсэлт тавьжээ. Оросын элчээр дамжуулан Марийнский буюу өдгөөгийн ОХУ-ын төв театрын нэгдүгээр хийлч [[Андрей Кадлец|'''Андрей Кадлецид''']] Монгол улсын Төрийн дуулал зохиохыг 1912 онд үүрэг болгожээ. Түүнд тухайн үеийн Дорно дахин судлалын хүрээлэнгээс нэг дууны аялгуу өгсөн нь “Зуун лангийн жороо луус” байжээ. Улмаар энэ нь 1915 онд Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн дуулал болж байсан юм. b45un8l70zxqycdudcergx5y862cbvv 0 146415 856732 2026-05-19T13:24:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Андрей (Ондржей) Ка́длец''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Ondřej Kadlec''; 1859 оны 2-р сарын 18-нд Добржиш хотод төрсөн- 1928 оны 2-р сарын 6-нд ЗХУ-ын [[Самара]] хотод нас барсан) — [[Чех]] гаралтай оросын хөгжмийн зохиолч, Оросын Марийнский театрын хөгжмийн удирдаач. 1912 он орчим тэрээр..." 856732 wikitext text/x-wiki '''Андрей (Ондржей) Ка́длец''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Ondřej Kadlec''; 1859 оны 2-р сарын 18-нд Добржиш хотод төрсөн- 1928 оны 2-р сарын 6-нд ЗХУ-ын [[Самара]] хотод нас барсан) — [[Чех]] гаралтай оросын хөгжмийн зохиолч, Оросын Марийнский театрын хөгжмийн удирдаач. 1912 он орчим тэрээр [[Монгол Улс|Монгол]] [[Монгол Улс|Улсын]] Богд хааны үед шинэ [[Төрийн дуулал|төрийн дуулалын]] аяыг зохиосон хүн. == Намтар == Андрей Кадлец Чехийн умард хэсэгт орших Усти над Лабем хот дахь Данек үйлдвэрт ажилчнаар ажлын гараага эхлүүлсэн байна. Тэрээр Прагийн Консерваторид суралцаж, И. Ауэр, Антонин Бернхардт нарын шавь байжээ. 1876 оноос Млада Болеслав дахь 36-р явган цэргийн хорооны цэргийн найрал хөгжмийн хөгжимчин байв. 1885 онд тэрээр Орос руу явж, Санкт-Петербургийн Мариинскийн театрт хийлч болж, 1907 он хүртэл ажиллажээ. Дараа нь Терек казак симфони найрал хөгжмийг удирдаж, 1909 он хүртэл Владикавказ дахь Хаант хөгжмийн нийгэмлэгийн захирал байсан юм. Тэрээр 1910-1917 онд Санкт-Петербург руу буцаж ирээд Мариинскийн театрын хөгжмийн удирдаач, дунд сургуульд хөгжим заадаг байжээ. 1912 онд түүнээс анхны Монголын төрийн дууллын хөгжмийг зохиохыг Богд хаан хүссэн байна. Энэ бүтээлийнхээ төлөө тэрээр Монголын төрийн дээд одонгоор шагнагдсан. Октябрийн хувьсгалын дараа тэрээр Самара руу явж, консерваторийн профессор болж, симфони найрал хөгжим байгуулж, нас барах хүртлээ удирдсан. 1923 оноос тэрээр Самара хотод буцаж ирээд амьдарч, орон нутгийн техникийн сургуульд багшаар ажиллаж, симфони болон үлээвэр хөгжмийн найрал хөгжмийн удирдаачаар ажиллаж байжээ. == Бүтээл == Тэрээр "Тосгоны дипломат" дуурь, хөгжмийн зэмсгийн бүтээлүүд, "Ацис ба Галатея", "Усны сараана", "Үзэсгэлэн" болон бусад балетуудын зохиолч юм. "Ацис ба Галатея" балетыг 1896 онд Мариинскийн театрт бүжиг дэглээч Лев Иванов тавьсан бөгөөд дараа нь 1907 онд Санкт-Петербургийн театрын сургуульд шалгалтын тоглолт болгон [[Михаил Фокин]] тавьсан. Энэ нь бүжиг дэглээчийн анхны жүжиг байв. Тэрээр А. Клейникетэй хамтран Фокины ижил нэртэй балетыг тавихад зориулж [[Пётр Чайковский|Пётр Чайковскийн]] "Улирал" жүжгийг найруулсан (1909). == Гэр бүл == Тэрээр 6 хүүтэй байсан бөгөөд тэдний 2 нь хөгжимд өөрсдийгөө зориулсан байна. '''Йиржи Кадлец''' (1891–1955) Санкт-Петербургийн консерваторид суралцаж, 1918 он хүртэл Москва дахь Хаант Оросын дуурийн театрт виолончельчин байжээ. Хувьсгалын жилүүдэд тэрээр Крымээр дамжин Истанбул руу зугтаж, тэнд хөгжим зааж, найрал хөгжимд тоглож байжээ. 1933 онд тэрээр Богеми руу буцаж ирээд Моравийн Острава, Кошице, Братислава, эцэст нь Прагад радиогийн найрал хөгжмийн гишүүн болжээ. '''Михаил Кадлец''' мөн Санкт-Петербургийн консерваторид виолончель тоглож, аялан тоглолтын дуурийн гишүүн болжээ. Ач охин '''Муза''' '''Михайловна Кадлец''' нь [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] амьдардаг хөгжмийн шүүмжлэгч юм. it3g44z3dl59dm2bmlkg9v9e47u5hag 6 146416 856743 2026-05-19T21:02:42Z Enkhsaihan2005 64429 856743 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 828 146417 856744 2026-05-19T21:04:12Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Луизиана', top = 33.2, bottom = 28.7, left = -94.2, right = -88.6, image = 'USA Louisiana location map.svg', image1 = 'USA Louisiana relief location map.svg' }" 856744 Scribunto text/plain return { name = 'Луизиана', top = 33.2, bottom = 28.7, left = -94.2, right = -88.6, image = 'USA Louisiana location map.svg', image1 = 'USA Louisiana relief location map.svg' } 39v5c3ymd93y7fzsskldat4uuc8ki8f 856745 856744 2026-05-19T21:04:22Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Луизиана]] to [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/АНУ Луизиана]] 856744 Scribunto text/plain return { name = 'Луизиана', top = 33.2, bottom = 28.7, left = -94.2, right = -88.6, image = 'USA Louisiana location map.svg', image1 = 'USA Louisiana relief location map.svg' } 39v5c3ymd93y7fzsskldat4uuc8ki8f 828 146418 856746 2026-05-19T21:04:22Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Луизиана]] to [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/АНУ Луизиана]] 856746 Scribunto text/plain return require [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/АНУ Луизиана]] duclvp6kshrzd5unwkc1uumyy84ycs9 0 146419 856752 2026-05-20T02:33:06Z Orgio89 4242 Хуудас үүсгэв: "'''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3 хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Уураг нь амьд биетийн..." 856752 wikitext text/x-wiki '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3 хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. *Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө *Асар том биологийн мэдээллийн сан * AlphaFold Protein Structure Database нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. 96d1jwefm408lnzxwpoxna1686dahmc 856753 856752 2026-05-20T02:35:52Z Orgio89 4242 856753 wikitext text/x-wiki '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3 хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. *Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө *Асар том биологийн мэдээллийн сан * AlphaFold Protein Structure Database нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] 3023bydpm274mo430i8dktkbgn7h9lu 856754 856753 2026-05-20T02:40:02Z Orgio89 4242 856754 wikitext text/x-wiki '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3 хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ юм. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. AlphaFold 1 (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн юм. AlphaFold 2 (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. AlphaFold 3-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. *Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө *Асар том биологийн мэдээллийн сан * AlphaFold Protein Structure Database нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] cu7m652q4w4xrilfbhfbojxr38tix8z 856756 856754 2026-05-20T02:42:10Z Orgio89 4242 856756 wikitext text/x-wiki [[Зураг:T1044-alphafold3-layey-by-layer.gif|thumb|AlphaFold-ын тааж олсон RNA polymerase T1044]] '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3 хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ юм. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. AlphaFold 1 (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн юм. AlphaFold 2 (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. AlphaFold 3-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. *Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө *Асар том биологийн мэдээллийн сан * AlphaFold Protein Structure Database нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] ow9gg2kl3m1bbtast3knks08rrkvmjy 856757 856756 2026-05-20T02:44:26Z Orgio89 4242 856757 wikitext text/x-wiki [[Зураг:T1044-alphafold3-layey-by-layer.gif|thumb|AlphaFold-ын тааж олсон RNA polymerase T1044]] '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3 хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ юм. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. AlphaFold 1 (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн юм. AlphaFold 2 (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. AlphaFold 3-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. *Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө *[Асар том биологийн мэдээллийн сан https://alphafold.ebi.ac.uk] * AlphaFold Protein Structure Database нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] m3rfjx7jokge6uruow7ih1eyzluf8f3 856758 856757 2026-05-20T02:46:56Z Orgio89 4242 856758 wikitext text/x-wiki [[Зураг:T1044-alphafold3-layey-by-layer.gif|thumb|AlphaFold-ын тааж олсон RNA polymerase T1044]] '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3 хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ юм. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. AlphaFold 1 (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн юм. AlphaFold 2 (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. AlphaFold 3-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. ==Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө== Асар том биологийн мэдээллийн сан [AlphaFold Protein Structure Database https://alphafold.ebi.ac.uk] нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] eml3hqwetl2jwd90huybaep25nx2ihi 856759 856758 2026-05-20T02:47:44Z Orgio89 4242 856759 wikitext text/x-wiki [[Зураг:T1044-alphafold3-layey-by-layer.gif|thumb|AlphaFold-ын тааж олсон RNA polymerase T1044]] '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3 хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ юм. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. AlphaFold 1 (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн юм. AlphaFold 2 (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. AlphaFold 3-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. ==Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө== Асар том биологийн мэдээллийн сан [[AlphaFold Protein Structure Database|https://alphafold.ebi.ac.uk]] нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] 63z1a64g1rzau87968d1p6wl6239uu5 856760 856759 2026-05-20T02:48:17Z Orgio89 4242 856760 wikitext text/x-wiki [[Зураг:T1044-alphafold3-layey-by-layer.gif|thumb|AlphaFold-ын тааж олсон RNA polymerase T1044]] '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3 хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ юм. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. AlphaFold 1 (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн юм. AlphaFold 2 (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. AlphaFold 3-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. ==Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө== Асар том биологийн мэдээллийн сан [AlphaFold Protein Structure Database|https://alphafold.ebi.ac.uk] нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] 1e0xozowovj3uy0g7332cje64byhix4 856761 856760 2026-05-20T02:49:31Z Orgio89 4242 856761 wikitext text/x-wiki [[Зураг:T1044-alphafold3-layey-by-layer.gif|thumb|AlphaFold-ын тааж олсон RNA polymerase T1044]] '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3D хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ юм. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. AlphaFold 1 (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн юм. AlphaFold 2 (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. AlphaFold 3-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. ==Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө== Асар том биологийн мэдээллийн сан [AlphaFold Protein Structure Database|https://alphafold.ebi.ac.uk] нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] 6ysg0tkw8wr4a7sghrfsha4j3gptdv7 856762 856761 2026-05-20T02:53:01Z Orgio89 4242 856762 wikitext text/x-wiki [[Зураг:T1044-alphafold3-layey-by-layer.gif|thumb|AlphaFold-ын тааж олсон RNA polymerase T1044]] [[Зураг:Protein_folding_figure.png|thumb|Амин хүчлийн гинж буюу полипептид нь уураг болж эвхэгдэх процесс]] '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3D хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ юм. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. AlphaFold 1 (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн юм. AlphaFold 2 (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. AlphaFold 3-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. ==Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө== Асар том биологийн мэдээллийн сан [AlphaFold Protein Structure Database|https://alphafold.ebi.ac.uk] нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] qy0leizmqbw39u2qq7sibhsxed8vmeh 856764 856762 2026-05-20T02:54:47Z Orgio89 4242 856764 wikitext text/x-wiki [[Зураг:T1044-alphafold3-layey-by-layer.gif|thumb|AlphaFold-ын тааж олсон RNA polymerase T1044]] [[Зураг:Protein_folding_figure.png|thumb|Амин хүчлийн гинж буюу полипептид нь уураг болж эвхэгдэх процесс]] [[Зураг:Architectural_details_of_AlphaFold_2.png|thumb|AlphaFold 2 -ын архитектур]] '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3D хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ юм. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. AlphaFold 1 (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн юм. AlphaFold 2 (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. AlphaFold 3-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. ==Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө== Асар том биологийн мэдээллийн сан [AlphaFold Protein Structure Database|https://alphafold.ebi.ac.uk] нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] 9gyq8u7t4lhqj3p2269d07p8bkl57bt 856765 856764 2026-05-20T02:55:45Z Orgio89 4242 856765 wikitext text/x-wiki [[Зураг:T1044-alphafold3-layey-by-layer.gif|thumb|AlphaFold-ын тааж олсон RNA polymerase T1044]] [[Зураг:Protein_folding_figure.png|thumb|Амин хүчлийн гинж буюу полипептид нь уураг болж эвхэгдэх процесс]] [[Зураг:Architectural_details_of_AlphaFold_2.png|thumb|AlphaFold 2 -ын архитектур]] '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3D хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем юм. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи юм. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ юм. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. '''AlphaFold 1''' (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн юм. '''AlphaFold 2''' (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. AlphaFold 3-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. ==Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө== Асар том биологийн мэдээллийн сан [AlphaFold Protein Structure Database|https://alphafold.ebi.ac.uk] нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] 6h8sxyomkrne2sfa4hx5tp5q0bbbs44 856766 856765 2026-05-20T03:14:44Z Orgio89 4242 856766 wikitext text/x-wiki [[Зураг:T1044-alphafold3-layey-by-layer.gif|thumb|AlphaFold-ын тааж олсон RNA polymerase T1044]] [[Зураг:Protein_folding_figure.png|thumb|Амин хүчлийн гинж буюу полипептид нь уураг болж эвхэгдэх процесс]] [[Зураг:Architectural_details_of_AlphaFold_2.png|thumb|AlphaFold 2 -ын архитектур]] '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3D хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. '''AlphaFold 1''' (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн. '''AlphaFold 2''' (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. AlphaFold 3-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. ==Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө== Асар том биологийн мэдээллийн сан [AlphaFold Protein Structure Database|https://alphafold.ebi.ac.uk] нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] hxt7uk2c93uvor29cu97272fe69tiy3 856778 856766 2026-05-20T09:10:31Z Orgio89 4242 856778 wikitext text/x-wiki [[Зураг:T1044-alphafold3-layey-by-layer.gif|thumb|AlphaFold-ын тааж олсон RNA polymerase T1044]] [[Зураг:Protein_folding_figure.png|thumb|Амин хүчлийн гинж буюу полипептид нь уураг болж эвхэгдэх процесс]] [[Зураг:Architectural_details_of_AlphaFold_2.png|thumb|AlphaFold 2 -ын архитектур]] '''AlphaFold''' гэдэг нь амин хүчлийн дарааллаас уургийн 3D хэмжээст бүтцийг таамаглан тодорхойлдог хиймэл оюуны систем. Энгийнээр хэлбэл, уураг бодит байдал дээр ямар хэлбэрээр “эвхэгдэж” ажилладагийг тооцоолж гаргадаг технологи. Alphabet компанийн охин компани болох DeepMind-ийн хөгжүүлсэн хиймэл оюуны (AI) программ. Үүнийг гүнзгий суралцах (deep learning) технологи ашиглан зохион бүтээсэн. '''AlphaFold 1''' (2018) нь 2018 оны 12-р сард болсон Уургийн бүтцийн таамаглалын 13 дахь удаагийн шүүмжлэлт үнэлгээ (CASP)-ний ерөнхий чансааг тэргүүлсэн байна. Тус тэмцээнийг зохион байгуулагчдын зүгээс хамгийн хүнд ангилалд оруулсан, дараалал нь хэсэгчлэн төсөөтэй уургуудаас гарган авсан бэлэн загвар бүтэц (template structures) байхгүй байсан байнууд дээр хамгийн үнэн зөв бүтцийг таамаглаж чадсанаараа онцгой амжилт үзүүлсэн. '''AlphaFold 2''' (2020) нь 2020 оны 11-р сард болсон CASP14 тэмцээнд энэхүү амжилтаа давтжээ. Энэ нь бусад бүх оролцогчдоос хамаагүй өндөр нарийвчлалын түвшинд хүрсэн байна. Түүнчлэн уургуудын ойролцоогоор гуравны хоёрт нь CASP-ийн глобал зайн тест (GDT) дээр 90-ээс дээш оноо авсан бөгөөд уг тест нь тооцоолуураар таамагласан бүтэц болон туршилтаар тодорхойлсон бүтцийн хоорондын төсөөтэй байдлыг хэмждэг, 100 оноо нь бүрэн тохирч байгааг илэрхийлдэг шалгуур юм. Метагеномын өгөгдлийг багтаасан нь олон дарааллын зэрэгцүүлэлт (multiple sequence alignments)-ийн таамаглалын чанарыг сайжруулсан. Сургалтын өгөгдлийн хамгийн том эх сурвалжуудын нэг нь тусгайлан бүтээсэн, олон дарааллын зэрэгцүүлэлт болон Халдмал Марковын загвар (Hidden Markov models) хэлбэрээр дүрслэгдсэн 65,983,866 уургийн бүлэг бүхий Big Fantastic Database (BFD) байсан бөгөөд энэ нь лавлах өгөгдлийн сан, метагеном, метатранскриптомуудаас авсан 2,204,359,010 уургийн дарааллыг хамарч байв. AlphaFold 2-ын CASP14 дээр үзүүлсэн үр дүнг "гайхалтай" бөгөөд "хувьсгал хийсэн" хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим судлаачид түүний таамаглалын гуравны нэгд нарийвчлал нь хангалтгүй байсныг, мөн одоог хүртэл шийдэгдээгүй байгаа "уургийн нугалаасын асуудал"-ын хүрээнд уураг нугаларах үндсэн механизм эсвэл зүй тогтлыг илрүүлж чадаагүйг тэмдэглэсэн байна. Үүнийг үл харгалзан уг техникийн ололт амжилтыг олон нийтээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2021 оны 7-р сарын 15-нд AlphaFold 2-ын судалгааны ажил "Nature" сэтгүүлд урьдчилсан хандалттайгаар хэвлэгдсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцэн нээлттэй эх сурвалж бүхий программ хангамж болон төрөл зүйлүүдийн протеомын хайлт хийх боломжтой өгөгдлийн санг нээсэн байна. 2025 оны 11-р сарын байдлаар уг бүтээл бараг 43,000 удаа иш татагджээ. '''AlphaFold 3'''-ыг 2024 оны 5-р сарын 8-нд зарласан. Энэ нь уургуудын ДНХ, РНХ, төрөл бүрийн лиганд болон ионуудтай үүсгэдэг нэгдлүүд (complexes)-ийн бүтцийг таамаглах чадвартай. Энэхүү шинэ таамаглах арга зүй нь уургийн бусад молекулуудтай харилцан үйлчлэх харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалыг одоо байгаа аргуудтай харьцуулахад хамгийн багадаа 50 хувиар сайжруулсныг харуулсан байна. Демис Хассабис, Жон Жампер нар "уургийн бүтцийн таамаглал"-ын төлөө 2024 оны Химийн салбарын Нобелийн шагналын талыг хамтран хүртсэн бол нөгөө талыг нь Дэвид Бэйкер "тооцооллын уургийн дизайн"-ы үр шимээрээ авчээ. Хассабис, Жампер нар үүнээс өмнө буюу 2023 онд AlphaFold төслийг удирдсан манлайллынхаа төлөө Амьдралын шинжлэх ухааны салбар дахь шагнал (Breakthrough Prize) болон Анагаах ухааны суурь судалгааны Альберт Ласкерийн шагналыг тус тус хүртэж байсан юм. Уураг нь амьд биетийн үндсэн “ажлын механизм” бөгөөд түүний хэлбэр нь ямар үүрэгтэйг нь тодорхойлдог: *фермент *эсрэг бие (antibody) *гормон *вирусийн уураг *эсийн нөхөн сэргээх систем *хавдартай холбоотой уургууд Хэрэв эрдэмтэд уургийн яг хэлбэрийг мэдвэл тухайн уурагтай харилцан үйлчлэх эмийг илүү хурдан, илүү нарийн зохион бүтээх боломжтой болдог. ==AlphaFold яагаад хувьсгал болсон бэ== Нэг уургийн бүтцийг тогтоох ажил сар, жилээр үргэлжилдэг байсан. Маш үнэтэй аргууд ашигладаг байсан: Рентген кристаллографи Крио-электрон микроскопи NMR спектроскопи Зарим уургийг огт тайлбарлах боломжгүй байв. AlphaFold нь эдгээрийг компьютерийн тооцооллоор маш өндөр нарийвчлалтай таамаглаж чадсан. 2020 онд энэ систем: олон улсын тэмцээнд бараг лабораторийн түвшний нарийвчлал үзүүлж, биологи ба хиймэл оюуны салбарт томоохон нээлт болсон. ==Уургийн эвхэгдэлт яагаад чухал вэ== Уураг нь амин хүчлийн урт гинжээс бүтдэг: Уургийн хэлбэр бага зэрэг өөрчлөгдөхөд ч өвчин үүсч болно: *Альцгеймер *Паркинсон *Цистик фиброз *Олон төрлийн хавдар *Вирусийн халдварууд Иймээс уургийн бүтцийг ойлгох нь өвчний үндсэн механизмыг ойлгоход маш чухал. ==AlphaFold яагаад ирээдүйн эм хөгжүүлэлтэд чухал вэ== 1. Эмийн судалгааг хурдасгана Уламжлалт эм боловсруулах процесс: *10–15 жил үргэлжилдэг *Тэрбум тэрбумаар доллар шаарддаг AlphaFold нь: эмийн бай (drug target)-г хурдан олох уургийн загвар гаргах лабораторийн туршилтаас өмнө харилцан үйлчлэлийг тооцоолох боломж олгодог. 2. Хавдрын эмчилгээг сайжруулна Хавдар нь ихэвчлэн мутацид орсон уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold нь: мутацийн нөлөөг шинжлэх нарийвчилсан эм боловсруулах өвчтөн тус бүрт тохирсон эмчилгээ боловсруулах ажлыг дэмждэг. 3. Цар тахлын үед хурдан хариу арга хэмжээ авах боломж үед эрдэмтэд вирусийн уургийг маш хурдан ойлгох шаардлагатай болсон. AI суурьтай уураг таамаглах системүүд нь: *вакцины бай олох *вирусийн мутацийг судлах *вирусийн эсрэг эм хурдан боловсруулах *боломжийг нэмэгдүүлдэг. 4. Ховор өвчний судалгаанд тусална Олон ховор өвчин өмнө нь ойлгогдоогүй уургуудтай холбоотой байдаг. AlphaFold: бүтэц нь тодорхойгүй уургуудыг шинжлэх генетикийн өвчнийг судлах жижиг өвчтөнтэй өвчний эмчилгээ боловсруулах боломж олгодог. 5. Синтетик биологи ба био-инженерчлэл Ирээдүйд эрдэмтэд: *хиймэл фермент *инженерчлэгдсэн бактери *сайжруулсан ургамал *био түлш * байгаль цэвэрлэх организм зохион бүтээх боломжтой болно. ==Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөө== Асар том биологийн мэдээллийн сан [AlphaFold Protein Structure Database|https://alphafold.ebi.ac.uk] нь олон зуун сая уургийн бүтцийн таамаглалыг агуулдаг. Энэ нь биологийн “молекулын газрын зураг” гэсэн үг юм. ==Шинжлэх ухааныг олон нийтэд хүртээмжтэй болгосон== Өмнө нь: зөвхөн маш баян лабораториуд уургийн бүтэц судалж чаддаг байсан. Одоо: *жижиг их сургуулиуд *оюутнууд *биотехнологийн старт-апууд *хөгжиж буй орнууд ч өндөр түвшний судалгаа хийх боломжтой болсон. ==AlphaFold-ийг хэн бүтээсэн бэ== Энэ системийг: Google DeepMind болон: EMBL-EBI хамтран боловсруулсан. ==AlphaFold-ийг хэн ашиглаж болох вэ== Их сургуулийн судлаачид Ашиглах чиглэлүүд: *молекул биологи *генетик *эмийн судалгаа *өвчний механизм *Эмийн компаниуд Томоохон эмийн компаниуд: *эмийн бай тодорхойлох *эсрэг бие инженерчлэх *шинэ молекул шалгах ажилд ашиглаж байна. Жишээ: Pfizer болон Novartis Биотехнологийн старт-апууд Жижиг компаниуд ч одоо том эмийн компаниудтай өрсөлдөх боломжтой болсон. Оюутан ба хувь хүмүүс Нээлттэй хувилбарууд нь: *оюутан *бие даасан судлаач *багш нарт ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийг хэрхэн ашигладаг вэ== 1-р арга — Вэб мэдээллийн сан ашиглах Хамгийн энгийн арга: AlphaFold Database Search сайтаас уургийг хайж үздэг. 2-р арга — Өөрийн GPU компьютер дээр ажиллуулах Судлаачид: Linux workstation GPU сервер cloud AI систем дээр ажиллуулдаг. Ихэвчлэн: NVIDIA GPU их хэмжээний RAM bioinformatics программ шаардлагатай байдаг. 3-р арга — Cloud платформ ашиглах Cloud үйлчилгээ ашигласнаар өндөр хүчин чадалтай төхөөрөмжгүй лабораториуд ч ашиглах боломжтой. ==AlphaFold-ийн хязгаарлалт== AlphaFold маш хүчирхэг боловч төгс биш. Одоогийн хүндрэлүүд: *олон уургийн харилцан үйлчлэл *уургийн хөдөлгөөнт өөрчлөлт *эмийн молекулын нарийн холбоос *эсийн орчны нөлөө Иймээс бодит лабораторийн туршилт одоо ч шаардлагатай хэвээр. ==Ирээдүйн урт хугацааны нөлөө== Олон эрдэмтэд AI биологийн системүүд ирээдүйд: *өвчний эмчилгээг хурдан хөгжүүлэх *хүний эрүүл насжилтыг уртасгах *хувь хүнд тохирсон эмчилгээ бий болгох *хиймэл эд эрхтэн хөгжүүлэх *генийн эмчилгээг хурдасгах *эмийн үнийг бууруулах боломжтой гэж үзэж байна. Зарим судлаачид AlphaFold-ийн ач холбогдлыг: микроскопын нээлт Хүний геномын төсөл орчин үеийн компьютерийн хөгжил тэй адил хэмжээний шинжлэх ухааны хувьсгал гэж үздэг. [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Анагаах ухаан]] fhd9n7c5si43979w4k8cl2re51tcvn7 0 146420 856768 2026-05-20T03:37:08Z Prajiiit 104749 Хуудас үүсгэв: "{{Infobox person|name=Винаяк Сингх|native_name=Винаяк Сингх|birth_name=Винаяк Сингх Оберой|birth_date=7 May 2006|birth_place=Колката, Баруун Бенгал, Энэтхэг|nationality=Энэтхэг|occupation=Зохиолч, хүмүүнлэгийн үйлстэн, анагаахын оюутан|education=Зүрхний мэс засал ба перфузийн технологи|alma_mater=Үндэсний А..." 856768 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Винаяк Сингх|native_name=Винаяк Сингх|birth_name=Винаяк Сингх Оберой|birth_date=7 May 2006|birth_place=Колката, Баруун Бенгал, Энэтхэг|nationality=Энэтхэг|occupation=Зохиолч, хүмүүнлэгийн үйлстэн, анагаахын оюутан|education=Зүрхний мэс засал ба перфузийн технологи|alma_mater=Үндэсний Анагаах Ухааны Шинжлэх Ухааны Хүрээлэн (NIMS), Жайпур|father=Ражив Сингх|mother=Доктор Ума Дхар|relatives=Абхишек Сингх (эцгийн талаас ах)|known_for=Уран зохиол, хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа, зүрхний мэс заслын судалгаа|image=Vinayak Singh Oberoi- Dept. Of Cardiology NIMS Hospital (A Unit of NIMS University).png}} '''Винаяк Сингх''' (төрсөн нэр '''Винаяк Сингх Оберой''') нь Энэтхэгийн зохиолч, хүмүүнлэгийн үйлстэн бөгөөд Жайпур хот дахь Үндэсний Анагаах Ухааны Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнгийн Зүрхний мэс засал ба Перфузийн технологийн чиглэлийн оюутан юм.<ref>{{Cite web |title=Vinayak Singh Oberoi for The Akshaya Patra Foundation |url=https://give.do/fundraisers/vinayak-singh-oberoi-for-the-akshaya-patra-foundation |access-date=2026-05-20 |website=give.do}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-15 |title=Vinayak Singh Oberoi- The Unknown Author and Philanthropist from a Former Billionaire Family |url=https://hamariweb.com/articles/164573 |access-date=2026-05-20 |website=Hamariweb.com Articles |language=en-us}}</ref> == Эрт амьдрал ба боловсрол == Сингх 2006 оны 5-р сарын 7-нд Энэтхэгийн Колката хотод доктор Ума Дхар болон талийгаач Ражив Сингхийн гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг эх 2026 оны 5-р сарын 15-нд албан ёсоор салсан бөгөөд энэ нь эцэг Ражив Сингх 63 насандаа Варанаси хотод нас барахаас хоёр хоногийн өмнө болсон юм. Винаяк нь 1988 онд төрсөн Абхишек Сингх нэртэй эцгийн талаас ахтай. Абхишек нь Ражив Сингх болон түүний анхны эхнэр Прити Сингхийн хүү юм.<ref>{{Cite web |title=eBook - Eighteen- an Autobiography |url=https://www.overdrive.com/media/10691389/eighteen-an-autobiography |access-date=2026-05-20 |website=OverDrive |language=en}}</ref> Сингх Колката дахь Army Public School сургуулийг төгссөн. 2025 онд тэрээр Жайпур хотод нүүж, Жайпурын Үндэсний Их Сургуульд Зүрх судасны технологийн чиглэлээр суралцаж эхэлсэн боловч нэг сарын дараа сургуулиа орхисон. Дараагийн сард тэрээр NIMS Их Сургуульд элсэж, Зүрхний мэс засал ба Перфузийн технологийн чиглэлээр суралцаж эхэлсэн.<ref>{{Cite web |title=Vinayak Singh Oberoi |url=https://www.themoviedb.org/person/5371367-vinayak-singh-oberoi |access-date=2026-05-20 |website=The Movie Database |language=en-US}}</ref> == Гэр бүл == Сингх эхийн талаасаа Дарын хааны угсаа, Маникганжийн ордон, Хатхолагийн ордны удам юм. Тэрээр Энэтхэгийн парламентын гишүүн асан Читтажит Мохан Дхарын ач хүү юм. Түүний өвөг эцэг нь Дхирендра Мохан Дхар, B.Sc., LL.B., BPTC, Barrister-at-Law (Gray's Inn, King's College London),<ref>{{Cite web |title=King's Collections : Calendars : Page 352 |url=https://kingscollections.org/calendars/collection/1925-1926/page-352 |access-date=2026-05-20 |website=kingscollections.org |language=en}}</ref> Колкатагийн Дээд Шүүхийн хуульч байсан. Мөн өвөг эцгийнх нь нэг нь Глазгогийн Их Сургуулийг төгссөн уул уурхайн инженер, металлургийн профессор, Банарас Хиндү Их Сургуулийн Металлургийн тэнхимийн эрхлэгч асан профессор Атиндранат Нанди юм.<ref>{{Cite book |last=Thacker's Press |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.83752 |title=Thacker's Indian Directory 1934 |date=1934}}</ref> Сингх нь CIE, ICS цолтой Сатьендра Мохан Дхар болон MBE, OBE шагналт Ава Дхарын зээнцэр ач юм. Ава Дхар нь сэр Кришна Говинда Гуптагийн ач охин байсан. Тэрээр Майурбханж мужийн Дэван, шүүхийн зөвлөх, шүүгч асан эрхэм шүүгч Мохини Мохан Дхарын ачийн ачийн ач хүү юм. Мөн Пиари Чаран Саркарын хүү Сайлендра Нат Сиркар болон Хатхола Ражийн гүнж Кайлаш Камини нарын удам юм. Винаяк нь Мохини Мохан Дхараар дамжин Акхноорын Махаража Вирендра Мохан Дарын, мөн Сайлендра Нат Сиркараар дамжин Махаража Маник Рам Басугийн удам юм.<ref>The Weekly Notes. (1918). United Kingdom: Incorporated Council of Law Reporting for England and Wales. pp. 210</ref> == Уран зохиолын замнал ба хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа == Сингх нь насанд хүрэгчдийн болон хүүхдийн зүрхний мэс засал, перфузийн чиглэлээр идэвхтэй судалгаа хийдэг. Тэрээр энэ чиглэлээр тавиас дээш эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, нийтлэл хэвлүүлсэн. Мөн Сингхийн бичсэн 35–40 орчим роман, богино роман төрөл бүрийн хэвлэлийн болон цахим платформуудаар нийтлэгдсэн байна. 9dr4ju08hk0q5clztkiapll6smygpqb 856770 856768 2026-05-20T03:40:06Z Prajiiit 104749 Updated 856770 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Винаяк Сингх|native_name=Винаяк Сингх|birth_name=Винаяк Сингх Оберой|birth_date=7 May 2006|birth_place=Колката, Баруун Бенгал, Энэтхэг|nationality=Энэтхэг|occupation=Зохиолч, хүмүүнлэгийн үйлстэн, анагаахын оюутан|education=Зүрхний мэс засал ба перфузийн технологи|alma_mater=Үндэсний Анагаах Ухааны Шинжлэх Ухааны Хүрээлэн (NIMS), Жайпур|father=Ражив Сингх|mother=Доктор Ума Дхар|relatives=Абхишек Сингх (эцгийн талаас ах)|known_for=Уран зохиол, хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа, зүрхний мэс заслын судалгаа|image=Vinayak Singh Oberoi- Dept. Of Cardiology NIMS Hospital (A Unit of NIMS University).png}} '''Винаяк Сингх''' (төрсөн нэр '''Винаяк Сингх Оберой''') нь Энэтхэгийн зохиолч, хүмүүнлэгийн үйлстэн бөгөөд Жайпур хот дахь Үндэсний Анагаах Ухааны Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнгийн Зүрхний мэс засал ба Перфузийн технологийн чиглэлийн оюутан юм.<ref>{{Cite web |title=Vinayak Singh Oberoi for The Akshaya Patra Foundation |url=https://give.do/fundraisers/vinayak-singh-oberoi-for-the-akshaya-patra-foundation |access-date=2026-05-20 |website=give.do}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-15 |title=Vinayak Singh Oberoi- The Unknown Author and Philanthropist from a Former Billionaire Family |url=https://hamariweb.com/articles/164573 |access-date=2026-05-20 |website=Hamariweb.com Articles |language=en-us}}</ref> == Эрт амьдрал ба боловсрол == Сингх 2006 оны 5-р сарын 7-нд Энэтхэгийн Колката хотод доктор Ума Дхар болон талийгаач Ражив Сингхийн гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг эх 2026 оны 5-р сарын 15-нд албан ёсоор салсан бөгөөд энэ нь эцэг Ражив Сингх 63 насандаа Варанаси хотод нас барахаас хоёр хоногийн өмнө болсон юм. Винаяк нь 1988 онд төрсөн Абхишек Сингх нэртэй эцгийн талаас ахтай. Абхишек нь Ражив Сингх болон түүний анхны эхнэр Прити Сингхийн хүү юм.<ref>{{Cite web |title=eBook - Eighteen- an Autobiography |url=https://www.overdrive.com/media/10691389/eighteen-an-autobiography |access-date=2026-05-20 |website=OverDrive |language=en}}</ref> Сингх Колката дахь Army Public School сургуулийг төгссөн. 2025 онд тэрээр Жайпур хотод нүүж, Жайпурын Үндэсний Их Сургуульд Зүрх судасны технологийн чиглэлээр суралцаж эхэлсэн боловч нэг сарын дараа сургуулиа орхисон. Дараагийн сард тэрээр NIMS Их Сургуульд элсэж, Зүрхний мэс засал ба Перфузийн технологийн чиглэлээр суралцаж эхэлсэн.<ref>{{Cite web |title=Vinayak Singh Oberoi |url=https://www.themoviedb.org/person/5371367-vinayak-singh-oberoi |access-date=2026-05-20 |website=The Movie Database |language=en-US}}</ref> == Гэр бүл == Сингх эхийн талаасаа Дарын хааны угсаа, Маникганжийн ордон, Хатхолагийн ордны удам юм. Тэрээр Энэтхэгийн парламентын гишүүн асан Читтажит Мохан Дхарын ач хүү юм. Түүний өвөг эцэг нь Дхирендра Мохан Дхар, B.Sc., LL.B., BPTC, Barrister-at-Law (Gray's Inn, King's College London),<ref>{{Cite web |title=King's Collections : Calendars : Page 352 |url=https://kingscollections.org/calendars/collection/1925-1926/page-352 |access-date=2026-05-20 |website=kingscollections.org |language=en}}</ref> Колкатагийн Дээд Шүүхийн хуульч байсан. Мөн өвөг эцгийнх нь нэг нь Глазгогийн Их Сургуулийг төгссөн уул уурхайн инженер, металлургийн профессор, Банарас Хиндү Их Сургуулийн Металлургийн тэнхимийн эрхлэгч асан профессор Атиндранат Нанди юм.<ref>{{Cite book |last=Thacker's Press |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.83752 |title=Thacker's Indian Directory 1934 |date=1934}}</ref> Сингх нь CIE, ICS цолтой Сатьендра Мохан Дхар болон MBE, OBE шагналт Ава Дхарын зээнцэр ач юм. Ава Дхар нь сэр Кришна Говинда Гуптагийн ач охин байсан. Тэрээр Майурбханж мужийн Дэван, шүүхийн зөвлөх, шүүгч асан эрхэм шүүгч Мохини Мохан Дхарын ачийн ачийн ач хүү юм. Мөн Пиари Чаран Саркарын хүү Сайлендра Нат Сиркар болон Хатхола Ражийн гүнж Кайлаш Камини нарын удам юм. Винаяк нь Мохини Мохан Дхараар дамжин Акхноорын Махаража Вирендра Мохан Дарын, мөн Сайлендра Нат Сиркараар дамжин Махаража Маник Рам Басугийн удам юм.<ref>The Weekly Notes. (1918). United Kingdom: Incorporated Council of Law Reporting for England and Wales. pp. 210</ref> == Уран зохиолын замнал ба хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа == Сингх нь насанд хүрэгчдийн болон хүүхдийн зүрхний мэс засал, перфузийн чиглэлээр идэвхтэй судалгаа хийдэг. Тэрээр энэ чиглэлээр тавиас дээш эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, нийтлэл хэвлүүлсэн. Мөн Сингхийн бичсэн 35–40 орчим роман, богино роман төрөл бүрийн хэвлэлийн болон цахим платформуудаар нийтлэгдсэн байна. == Эшлэл == dirpkr717l4k7fecneg48v8jvfs0zxi 0 146421 856771 2026-05-20T03:43:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Abraham Ortelius by Peter Paul Rubens.jpg|thumb]] [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|551x551px]] '''Абрахам Ортелс''' ([[Латин хэл|латин]]. ''Abraham Ortelius''; ''А́брахам О́ртелс'', [[Нидерланд хэл|нидер.]] ''Abraham Ortels''; 1527 оны [[4 сарын 14|4-р сарын 14]]-нд Антверпен хотод төрсөн- 1598 оны 6-р сары..." 856771 wikitext text/x-wiki [[Файл:Abraham Ortelius by Peter Paul Rubens.jpg|thumb]] [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|551x551px]] '''Абрахам Ортелс''' ([[Латин хэл|латин]]. ''Abraham Ortelius''; ''А́брахам О́ртелс'', [[Нидерланд хэл|нидер.]] ''Abraham Ortels''; 1527 оны [[4 сарын 14|4-р сарын 14]]-нд Антверпен хотод төрсөн- 1598 оны 6-р сарын 28-нд нас барсан) — өмнөд нидерландын (фламандын) газрын зураг бүтээгч, түүхэн дэх анхны орчин үеийн газарзүйн атласыг зохиогч. == Намтар == Абрахам Ортелс нь Голландын Антверпен хотод Аугсбургаас гаралтай гэр бүлд 1527 оны 4-р сарын 14-нд төрсөн байна. 1547 онд тэрээр Гэгээн Лукийн Гильдэд гэрэлтүүлэгч (газрын зургийн өнгө оруулагч)-аар элссэн оржээ. 1554 онд А.Ортелсын цаашдын үйл ажиллагаанд ихээхэн нөлөөлсөн [[Герард Меркатор|Герардус Меркатортой]] танилцаж, 1564 оноос хойш газрын зураг хэвлүүлж эхэлсэн байна. 1575 онд Абрахам Ортелс II Филип хааны газарзүйч цолыг хүртэж байжээ. == Бүтээл == [[Файл:OrteliusWorldMap.jpeg|thumb|903x903px|Абрахам Ортелсийн 1570 онд бүтээн хэвлүүлсэн дэлхийн газрын зураг.]] Абрахам Ортелс 1570 оны [[5 сарын 20|5-р сарын 20]]-нд Антверпенд дэлхийн газарзүйн атлас хэмээх шинэ төрлийн номыг анх санаачилж, эмхэтгээ хэвлүүлжээ. Анхны хэвлэлдээ 70 газрын зурагтай байсан бөгөөд нүүрэн талд нь "''Theatrum Orbis Terrarum''" (Дэлхий тойрны үзмэр) гэсэн гарчигтай байв. Дараагийн жилүүдэд Ортелс уг атлас номоо дахин хэвлүүлж, шинэ газрын зураг болон ''«Nomenclator»,'' ''«Parergon»'' гэсэн шинэ хэсгүүдийг нэмж оруулжээ. Европын 6 хэл дээр нийт 46 удаа шинэчлэн хэвлэл хэвлэгдсэн байна. Эдгээр хэвлэлийн нийт хэвлэмэл тоо нь 1624 он гэхэд ойролцоогоор 7,300 хувь хүрчээ. agzgvso78bs6mzwyqtq617jg0jhjysm 0 146422 856772 2026-05-20T04:21:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Gerardus Mercator.jpg|thumb|Герард Меркатор]] '''Герард Меркатор''' ([[Латин хэл|латин.]] ''Gerardus Mercator''; '''Герт Кре́мер''', нидер. ''Gheert Cremer''; '''Ге́рхард Кра́мер''', [[Герман хэл|герман.]] ''Gerhard Krämer''; 1512 оны 3-р сарын 5-нд төрсөн — 1594 оны 12-р сарын 2-нд Дуйсбург хотод нас барсан) —..." 856772 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gerardus Mercator.jpg|thumb|Герард Меркатор]] '''Герард Меркатор''' ([[Латин хэл|латин.]] ''Gerardus Mercator''; '''Герт Кре́мер''', нидер. ''Gheert Cremer''; '''Ге́рхард Кра́мер''', [[Герман хэл|герман.]] ''Gerhard Krämer''; 1512 оны 3-р сарын 5-нд төрсөн — 1594 оны 12-р сарын 2-нд Дуйсбург хотод нас барсан) — фламанд газар зүйч бөгөөд [[газрын зураг]] бүтээгч. Өөрийн нэрээр нэрлэгдсэн газрын зургийн проекцийг бүтээгч гэдгээрээ алдартай Меркатор энэхүү конформ цилиндр хэлбэртэй проекцийг анх дэлхийн 18 хуудастай навигацийн газрын зурагтаа (1569) ашигласан. [[Меркаторын проекц]] нь газрын зураг дээрх өнцөг болон хэлбэрийг хадгалах, зөвхөн экватор дээрх зайг хадгалах чадвараараа ялгардаг. Үүнийг одоогоор далайн болон агаарын зургийн зураглалд ашиглаж байна. Орчин үеийн түүхийн зураг зүйн судалгаагаар энэхүү төсөөллийг 1511 оноос эхлэн ашиглаж байсан болохыг тогтоосон боловч зөвхөн Меркаторын ачаар өргөн хэрэглэгдэж эхэлсэн байна. == Намтар == Герард 1512 оны 3-р сарын 5-нд Рупелмонде (одоогийн Бельги) хотод төрсөн. Тухайн үед Фландр нь Нидерландын Хабсбургийн нэг хэсэг байв. Герард харьцангуй ядуу амьдардаг айлын 7 дахь хүүхэд байв. Түүний эцэг Хубер Кремер гуталчин, түрээслэгч фермер байв. Герардын эцэг эх хоёулаа Рупелмонде (Рупелмонде) уугуул иргэд биш, харин Нидерландын хил дээр орших Германы Гангельт хотоос гаралтай байсан гэдэг. Жерардыг төрснөөс хойш хэдэн жилийн дараа гэр бүл нь Рупелмонде руу бүрмөсөн нүүжээ. Герард (Фламандаар Герт Кремер гэж нэрлэдэг) 14 эсвэл 15 настай байхад эцэг нь нас барж, гэр бүл нь ядуу зүдүү үлджээ. Авга ах, лам Гизберт Кремер нь Герардын хүмүүжүүлэгч болжээ. Түүний ачаар Герард Хертогенбош хэмээх жижиг хотын гимназид боловсрол эзэмшжээ. Тэнд тэрээр шашны үндэс, сонгодог эртний хэл, логикийн зарчмуудыг судалсан байна. 1536 онд Г.Меркатор Лувен хотын уугуул Барбара Шеллекентэй гэрлэжээ. 1537 онд тэрээр 6 хуудас бүхий Палестины газрын зургийг, 1538 онд дэлхийн газрын зургийг хэвлүүлжээ (тэрээр байгаа эсэх нь удаан хугацаанд эргэлзээтэй байсан өмнөд тивийн байршлыг анх харуулсан). Эдгээр хоёр бүтээл нь Меркаторт гайхалтай зураг зүйч гэгдэх алдар нэрийг авчирсан бөгөөд Фламандын худалдаачид түүнд Фландерийн газрын зургийг гаргахыг даалгахад тэр 1540 онд дуусгасан байна. Дараа жил нь Ариун Ромын эзэн хаан V Карл одон орон судлах багаж хэрэгслүүдийн багц бүтээхийг Меркаторт даалгасан байна. 1541 онд Меркатор газрын зураг бүхий дэлхийн бөмбөрцөг, 10 жилийн дараа огторгуйн бөмбөрцөг бүтээж, 1552 онд V Карлд бэлэг болгон өгчээ. 1554 онд Г.Меркатор Европ тивийн 15 хуудас бүхий газрын зургийг хэвлүүлжээ. Тэрээр анх удаа [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] тоймыг зөв дүрсэлж, эртний Грекийн газарзүйч Птолемейгийн үеэс хойш байсаар ирсэн алдааг засчээ. 1563 онд Меркатор Лорейны газрын зургийг, 1564 онд Британийн арлуудын 8 хуудастай газрын зургийг гаргажээ. 1569 онд Меркатор одон орон судлал, зураг зүйн бүтээлүүдийн тойм болох "Хронологи" (Chronologia) номоо хэвлүүлжээ. Гурван жилийн дараа тэрээр Европын 15 хуудастай шинэ газрын зургийг хэвлүүлж, 1578 онд Птолемейгийн "Газарзүй" номын шинэ хэвлэлд зориулж газрын зургийг сийлэн гаргажээ. Дараа нь тэрээр Атлас (Меркатор анх [[Эртний Грек|Эртний Грекийн]] домогт гардаг титан Атлант буюу Атлас хэмээх нэрийг ашиглан газрын зургийн цуглуулгыг нэрлэх зорилгоор гаргаж ирсэн байна) дээр ажиллаж эхэлжээ. Франц, Герман, Бельгийн 51 газрын зурагтай Атласын эхний хэсгийг 1585 онд, Итали, Грекийн 23 газрын зурагтай хоёр дахь хэсгийг 1590 онд, Британийн арлуудын 36 газрын зурагтай гурав дахь хэсгийг Меркаторыг нас барсаны 1 жилийн дараа хүү Румольд 1595 онд хэвлүүлжээ. Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Меркатор хэд хэдэн удаа цус харваж, 1594 оны 12-р сарын 2-нд 82 насандаа Дуйсбург хотод нас баржээ. 1602 онд Меркаторын хөвгүүд атласыг дахин хэвлүүлж, 1604 онд сийлбэрийн хавтангуудыг Амстердамын хэвлэн нийтлэгч Иодокус Хондиусд заржээ. Меркаторын атласыг 1606 онд түүний хүү Хенрикус Хондиус II, 1639 онд хүргэн Ян Янссонтой хамтран дахин хэвлүүлжээ. Меркатор-Хондиус атлас дэлхий даяар алдартай болж, 17-р зууны дунд үе хүртэл хэвлэгдсээр ирсэн юм. p0v43u7jy9yw4thpphbv0sznr8tl06i 0 146423 856773 2026-05-20T04:34:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Worlds animate.gif|thumb]] '''Меркаторын проекц''' тэгш өнцөгт "конформ" цилиндр хэлбэрийн проекц нь газрын зургийн гол проекцуудын нэг юм. [[Герард Меркатор|Герард Меркаторын]] 16-р зуунд Атлас бүтээхдээ ашиглахаар боловсруулсан проекцийн нэрний "конформ" хэсэг н..." 856773 wikitext text/x-wiki [[Файл:Worlds animate.gif|thumb]] '''Меркаторын проекц''' тэгш өнцөгт "конформ" цилиндр хэлбэрийн проекц нь газрын зургийн гол проекцуудын нэг юм. [[Герард Меркатор|Герард Меркаторын]] 16-р зуунд Атлас бүтээхдээ ашиглахаар боловсруулсан проекцийн нэрний "конформ" хэсэг нь проекц нь чиглэлүүдийн хоорондох өнцгийг хадгалдаг гэдгээрээ онцлого юм. Бүх локсодромуудыг шулуун шугамаар дүрсэлсэн. ''Меркаторын проекц'' дахь меридиануудыг зэрэгцээ, тэнцүү зайтай шугамаар дүрсэлсэн. Параллель шугамууд нь экваторын ойролцоох нь меридиануудын хоорондох зайтай тэнцүү бөгөөд туйлуудад ойртох тусам хурдан нэмэгддэг параллель шугамууд юм. Меркаторын проекц нь өөр өөр хэсэгт өөр өөр масштабтай байдаг тул энэ проекц нь талбайн хэмжээг хадгалдаггүй. Хэрэв анхдагч масштаб нь экватор дээр байвал объектын хэмжээний хамгийн том гажуудал нь умард болон өмнөд туйл дээр байх болно. Энэ нь энэ проекцийн газрын зураг дээр тодорхой харагдаж байна: тэдгээр дээр [[Гренланд]] Австралиас 2-3 дахин том, Өмнөд Америктай хэмжээтэй харьцуулах боломжтой харагдаж байна. Гэсэн хэдий ч бодит байдал дээр Гренланд нь Австралиас 3 дахин, Өмнөд Америкаас 8 дахин жижиг юм. 5nd4hmcqz0fcm5pzv7ngg8i0pu2qhnb 0 146424 856775 2026-05-20T05:02:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Vice President of the United States'') — [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|АНУ-ын Холбооны Засгийн газрын]] гүйцэтгэх засаглалын хоёрт эрэмблэгддэг өндөр албан тушаалтан юм. АНУ-ын Үндсэн хуулиар олгогдсон Дэд ерөнхийлөгчийн ү..." 856775 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Vice President of the United States'') — [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|АНУ-ын Холбооны Засгийн газрын]] гүйцэтгэх засаглалын хоёрт эрэмблэгддэг өндөр албан тушаалтан юм. АНУ-ын Үндсэн хуулиар олгогдсон Дэд ерөнхийлөгчийн үндсэн үүрэг бол АНУ-ын ерөнхийлөгч нас барсан, огцорсон эсвэл албан тушаалаасаа буусан тохиолдолд түүнийг залгамжлах явдал юм. Дэд ерөнхийлөгч нь Конгрессын дээд танхим болох АНУ-ын Сенатыг албан ёсоор тэргүүлдэг тул энэ албан тушаал гүйцэтгэх засаглал эсвэл хууль тогтоох засаглалд хамаарах эсэх нь маргаантай асуудал юм. АНУ-ын одоогийн Дэд ерөнхийлөгч бол 2025 оны 1-р сарын 20-нд албан тушаалаа авсан [[Жэймс Дэвид Вэнс]] юм. Тэрээр 2024 оны 11-р сарын 5-нд Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трамптай]] хамт сонгогдсон юм. == Сонгууль == Дэд ерөнхийлөгчийг АНУ-ын Ерөнхийлөгчтэй хамт сонгодог байна. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч бүр өөрийн Дэд ерөнхийлөгчийн хамт сонгуульд өрсөлдөх ёстой байдаг. Одоогийн байдлаар Дэд ерөнхийлөгч нь Ерөнхийлөгчтэй нэг улс төрийн намыг төлөөлж байгаа боловч Үндсэн хуулийн дагуу өөр мужийн иргэн байх ёстой (аль ч муж Сонгогчдын Коллегид "өөрийн" хоёр нэр дэвшигчид санал өгөхөөс сэргийлж, улмаар давуу талтай болно). Үндсэн хуулийн 12-р нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд нэр дэвшигчдэд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд нэр дэвшигчдэд тавигдах шаардлагатай адил шаардлага тавигдана (нэр дэвшигч нь дор хаяж 35 настай, АНУ-д төрсөн иргэн, АНУ-д дор хаяж 14 жил оршин суусан байх ёстой). Дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллах бүрэн эрхийн хугацаанд хязгаарлалт байхгүй (1948 онд нэвтрүүлсэн ерөнхийлөгчийн албан тушаалд хоёр удаагийн хязгаараас ялгаатай). == Албан тушаалдаа орох == АНУ-ын Үндсэн хуулийн 20-р нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч сонгуулийн жилийн дараах жилийн 1-р сарын 20-ны үд дунд албан тушаалаа хүлээн авдаг. Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолын үеэр сонгогдсон Дэд Ерөнхийлөгч сонгогдсон Ерөнхийлөгчөөс хэдхэн минутын өмнө тангараг өргөдөг. Ерөнхийлөгчийн тангарагаас ялгаатай нь Дэд Ерөнхийлөгчийн тангараг нь АНУ-ын Үндсэн хуульд заагаагүй болно. Түүхийн туршид тангараг өргөх янз бүрийн хэлбэрийг ашиглаж ирсэн байна. 1884 оноос хойш Конгрессын гишүүд болон Засгийн газрын гишүүдийн тангараг өргөхтэй ижил байдаг юм. "Би АНУ-ын Үндсэн хуулийг гадаад, дотоодын бүх дайснуудаас дэмжиж, хамгаалах болно гэдгээ тангараглаж байна; би түүнд чин сэтгэлээсээ үнэнч байж, энэ үүргийг ямар ч тайлбаргүйгээр, зайлсхийх зорилгогүйгээр чөлөөтэй хүлээн авна; мөн би одоо ажиллаж байгаа албан тушаалынхаа үүргийг үнэнчээр, сайн биелүүлнэ гэдгээ тангараглаж байна. "Бурхан намайг өршөөж туслаач". o3d6d47yqg4edqrdq7o47tl0ha5m594 856788 856775 2026-05-20T11:11:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 856788 wikitext text/x-wiki [[Файл:March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance (3x4 cropped).jpg|thumb|[[Жэймс Дэвид Вэнс]]]] '''АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Vice President of the United States'') — [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|АНУ-ын Холбооны Засгийн газрын]] гүйцэтгэх засаглалын Ерөнхийлөгчийн дараа хоёрт эрэмблэгддэг өндөр албан тушаалтан юм. [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийн]] дагуун Дэд ерөнхийлөгчийн үндсэн үүрэг бол АНУ-ын ерөнхийлөгч нас барсан, огцорсон эсвэл албан тушаалаасаа буусан тохиолдолд түүнийг залгамжлах ёстой юм. Дэд ерөнхийлөгч нь Конгрессын дээд танхим болох [[АНУ-ын Сенат|АНУ-ын Сенатыг]] албан ёсоор тэргүүлдэг тул энэ албан тушаал гүйцэтгэх засаглал эсвэл хууль тогтоох засаглалд хамаарах эсэх нь маргаантай асуудал байдаг. АНУ-ын анхны Дэд ерөнхийлөгчөөр Жон Адамс байсан бөгөөд түүхэндээ энэ албан тушаалыг 50 хүн хашиж байсан. АНУ-ын өнөөгийн Дэд ерөнхийлөгч бол 2025 оны 1-р сарын 20-нд албан тушаалаа авсан [[Жэймс Дэвид Вэнс]] юм. Тэрээр 2024 оны 11-р сарын 5-нд Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трамптай]] хамт сонгогдсон юм. == Сонгууль == Дэд ерөнхийлөгчийг АНУ-ын Ерөнхийлөгчтэй хамт сонгодог байна. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч бүр өөрийн Дэд ерөнхийлөгчийн хамт сонгуульд өрсөлдөх ёстой байдаг. Одоогийн байдлаар Дэд ерөнхийлөгч нь Ерөнхийлөгчтэй нэг улс төрийн намыг төлөөлж байгаа боловч Үндсэн хуулийн дагуу өөр мужийн иргэн байх ёстой (аль ч муж Сонгогчдын Коллегид "өөрийн" хоёр нэр дэвшигчид санал өгөхөөс сэргийлж, улмаар давуу талтай болно). Үндсэн хуулийн 12-р нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд нэр дэвшигчдэд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд нэр дэвшигчдэд тавигдах шаардлагатай адил шаардлага тавигдана (нэр дэвшигч нь дор хаяж 35 настай, АНУ-д төрсөн иргэн, АНУ-д дор хаяж 14 жил оршин суусан байх ёстой). Дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллах бүрэн эрхийн хугацаанд хязгаарлалт байхгүй (1948 онд нэвтрүүлсэн ерөнхийлөгчийн албан тушаалд хоёр удаагийн хязгаараас ялгаатай). == Албан тушаалдаа орох == АНУ-ын Үндсэн хуулийн 20-р нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч сонгуулийн жилийн дараах жилийн 1-р сарын 20-ны үд дунд албан тушаалаа хүлээн авдаг. Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолын үеэр сонгогдсон Дэд Ерөнхийлөгч сонгогдсон Ерөнхийлөгчөөс хэдхэн минутын өмнө тангараг өргөдөг. Ерөнхийлөгчийн тангарагаас ялгаатай нь Дэд Ерөнхийлөгчийн тангараг нь АНУ-ын Үндсэн хуульд заагаагүй болно. Түүхийн туршид тангараг өргөх янз бүрийн хэлбэрийг ашиглаж ирсэн байна. 1884 оноос хойш Конгрессын гишүүд болон Засгийн газрын гишүүдийн тангараг өргөхтэй ижил байдаг юм. "Би АНУ-ын Үндсэн хуулийг гадаад, дотоодын бүх дайснуудаас дэмжиж, хамгаалах болно гэдгээ тангараглаж байна; би түүнд чин сэтгэлээсээ үнэнч байж, энэ үүргийг ямар ч тайлбаргүйгээр, зайлсхийх зорилгогүйгээр чөлөөтэй хүлээн авна; мөн би одоо ажиллаж байгаа албан тушаалынхаа үүргийг үнэнчээр, сайн биелүүлнэ гэдгээ тангараглаж байна. "Бурхан намайг өршөөж туслаач". == АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч нарын жагсаалт == {| class="wikitable" !№ ! colspan="2" |Дэд ерөнхийлөгч !Дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаан хугацаа !Ерөнхийлөгч !Муж |- | align="center" |'''1''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:JohnAdams_2nd_US_President.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:JohnAdams_2nd_US_President.jpg|121x121px]] |'''[[Жон Адамс]]''' (''John Adams'') 1735—1826 | align="center" |1789.04.21 — 1797.03.04 |[[Жорж Вашингтон]] |[[Массачусеттс]] |- | align="center" |'''2''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Thomas_Jefferson_by_Rembrandt_Peale,_1800.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Thomas_Jefferson_by_Rembrandt_Peale,_1800.jpg|119x119px]] |[[Томас Жефферсон|'''Томас''' '''Жефферсон''']] (''Thomas Jefferson'') 1743—1826 | align="center" |1797.03.04 — 1801.03.04 |[[Жон Адамс]] |[[Виржини]] |- | align="center" |'''3''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:John_Vanderlyn_-_Official_Portrait_of_Vice_President_Aaron_Burr.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:John_Vanderlyn_-_Official_Portrait_of_Vice_President_Aaron_Burr.jpg|136x136px]] |'''Аарон Бёрр''' (''Aaron Burr'') 1756—1836 | align="center" |1801.03.04 — 1805.03.04 | rowspan="2" |[[Томас Жефферсон]] |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]] |- | rowspan="2" align="center" |'''4''' | rowspan="2" align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:George_Clinton_by_Ezra_Ames.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:George_Clinton_by_Ezra_Ames.jpg|129x129px]] | rowspan="2" |'''[[Жорж Клинтон]]''' (''George Clinton'') 1739—1812 | align="center" |1805.03.04 — 1809.03.04 | rowspan="2" |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]] |- | align="center" |1809.03.04 — 1812.04.20 | rowspan="4" |[[Жеймс Мэдисон]] |- | align="center" |''1'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1812.04.20 — 1813.03.04 | |- | align="center" |'''5''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:05_Elbridge_Gerry_3x4.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:05_Elbridge_Gerry_3x4.jpg|133x133px]] |'''Элбриж Герри''' (''Elbridge Gerry'') 1744—1814 | align="center" |1813.03.04 — 1814.11.23 |[[Массачусеттс]] |- | align="center" |''2'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1814.11.23 — 1817.03.04 | |- | align="center" |'''6''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Daniel_D_Tompins_by_John_Wesley_Jarvis.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daniel_D_Tompins_by_John_Wesley_Jarvis.jpg|119x119px]] |'''Дэниел Томпкинс''' (''Daniel D. Tompkins'') 1774—1825 | align="center" |1817.03.04 — 1825.03.04 |[[Жеймс Монро]] |Нью-Йорк |- | rowspan="2" align="center" |'''7''' | rowspan="2" align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:John_C._Calhoun.jpeg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:John_C._Calhoun.jpeg|116x116px]] | rowspan="2" |'''Жон Кэлхун''' (''John C. Calhoun'') 1782—1850 | align="center" |1825.03.04 — 1829.03.04 |[[Жон Куинси Адамс]] | rowspan="2" |[[Өмнөд Каролина]] |- | align="center" |1829.03.04 — 1832.12.28 | rowspan="3" |[[Эндрю Жексон]] |- | align="center" |''3'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч огцорсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1832.12.28 — 1833.03.04 | |- | align="center" |'''8''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:MartinVanBuren.png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:MartinVanBuren.png|116x116px]] |'''Мартин Ван Бюрен''' (''Martin Van Buren'') 1782—1862 | align="center" |1833.03.04 — 1837.03.04 |Нью-Йорк |- | align="center" |'''9''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Richard-Mentor-Johnson.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Richard-Mentor-Johnson.jpg|120x120px]] |'''Ричард''' '''Жонсон''' (''Richard Mentor Johnson'') 1780—1850 | align="center" |1837.03.04 — 1841.03.04 |Мартин Ван Бюрен |[[Кентакки]] |- | align="center" |'''10''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:John_Tyler_by_George_P._A._Healy.JPG|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:John_Tyler_by_George_P._A._Healy.JPG|129x129px]] |'''[[Жон Тайлер]]''' (''John Tyler'') 1790—1862 | align="center" |1841.03.04 — 1841.04.04 |[[Уильям Харрисон]] |[[Виржини]] |- | align="center" |''4'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1841.04.04 — 1845.03.04 |[[Жон Тайлер]] | |- | align="center" |'''11''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Vice-president_of_the_US_George_Dallas.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vice-president_of_the_US_George_Dallas.jpg|133x133px]] |'''[[Жорж Даллас]]''' (''George M. Dallas'') 1792—1864 | align="center" |1845.03.04 — 1849.03.04 |Жеймс Нокс Полк |[[Пеннсилвани]] |- | align="center" |'''12''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Fillmore.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Fillmore.jpg|127x127px]] |'''Миллард Филлмор''' (''Millard Fillmore'') 1800—1874 | align="center" |1849.03.04 — 1850.07.09 |Закари Тейлор |Нью-Йорк |- | align="center" |''5'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1850.07.09 — 1853.03.04 |Миллард Филлмор | |- | align="center" |'''13''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:William_Rufus_DeVane_King_1839_portrait.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:William_Rufus_DeVane_King_1839_portrait.jpg|128x128px]] |'''Уильям Кинг''' (''William R. King'') 1786—1853 | align="center" |1853.03.04 — 1853.04.18 | rowspan="2" |Франклин Пирс |[[Алабама]] |- | align="center" |''6'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1853.04.18 — 1857.03.04 | |- | align="center" |'''14''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:John_C_Breckinridge-04775-restored.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:John_C_Breckinridge-04775-restored.jpg|134x134px]] |'''Жон Брекинриж''' (''John C. Breckinridge'') 1821—1875 | align="center" |1857.03.04 — 1861.03.04 |Жеймс Бьюкенен |[[Кентакки]] |- | align="center" |'''15''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Hannibal_Hamlin,_photo_portrait_seated,_c1860-65-retouched-crop.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hannibal_Hamlin,_photo_portrait_seated,_c1860-65-retouched-crop.jpg|140x140px]] |'''Ханнибал Хэмлин''' (''Hannibal Hamlin'') 1809—1891 | align="center" |1861.03.04 — 1865.03.04 | rowspan="2" |[[Абрахам Линкольн|&nbsp;Абрахам Линкольн]] |[[Мэн]] |- | align="center" |'''16''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Andrew_Johnson_-_3a53290u.png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Andrew_Johnson_-_3a53290u.png|122x122px]] |[[Эндрю Жонсон|'''Эндрю''' '''Жонсон''']] (''Andrew Johnson'') 1808—1875 | align="center" |1865.03.04 — 1865.04.15 |[[Теннесси]] |- | align="center" |''7'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1865.04.15 — 1869.03.04 |Эндрю Жонсон | |- | align="center" |'''17''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Schuyler_Colfax_portrait.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Schuyler_Colfax_portrait.jpg|119x119px]] |'''Шайлер Колфакс''' (''Schuyler Colfax'') 1823—1885 | align="center" |1869.03.04 — 1873.03.04 | rowspan="3" |[[Улисс Грант]] |Индиана |- | align="center" |'''18''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Henry_Wilson,_US_Vice_President,_photo_portrait_seated.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Henry_Wilson,_US_Vice_President,_photo_portrait_seated.jpg|100x100px]] |'''Хенри Уилсон''' (''Henry Wilson'') 1812—1875 | align="center" |1873.03.04 — 1875.11.22 |[[Массачусеттс]] |- | align="center" |''8'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1875.11.22 — 1877.03.04 | |- | align="center" |'''19''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:VicePresident-WmAlWheeler.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:VicePresident-WmAlWheeler.jpg|141x141px]] |'''Уильям Уилер''' (''William A. Wheeler'') 1819—1887 | align="center" |1877.03.04 — 1881.03.04 |Ратерфорд Бёрчард Хейс |Нью-Йорк |- | align="center" |'''20''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Chester_Alan_Arthur.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chester_Alan_Arthur.jpg|116x116px]] |'''[[Честер Артур]]''' (''Chester A. Arthur'') 1829—1886 | align="center" |1881.03.04 — 1881.09.19 |Жеймс Гарфилд |Нью-Йорк |- | align="center" |''9'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1881.09.19 — 1885.03.04 |[[Честер Артур|Честер Алан Артур]] | |- | align="center" |'''21''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Thomas_Andrews_Hendricks.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Thomas_Andrews_Hendricks.jpg|143x143px]] |'''Томас Хендрикс''' (''Thomas A. Hendricks'') 1819—1885 | align="center" |1885.03.04 — 1885.11.25 | rowspan="2" |[[Гровер Кливленд]] |[[Индиана]] |- | align="center" |''10'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1885.11.25 — 1889.03.04 | |- | align="center" |'''22''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Levi_P._Morton_(U.S._Vice_president_1889-1893)_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Levi_P._Morton_(U.S._Vice_president_1889-1893)_(cropped).jpg|126x126px]] |'''Леви Мортон''' (''Levi P. Morton'') 1824—1920 | align="center" |1889.03.04 — 1893.03.04 |[[Бенжамин Харрисон]] |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]] |- | align="center" |'''23''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Adlai_Ewing_Stevenson_I_head-on-shoulders.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Adlai_Ewing_Stevenson_I_head-on-shoulders.jpg|123x123px]] |'''Эдлай Стивенсон''' (''Adlai Stevenson'') 1835—1914 | align="center" |1893.03.04 — 1897.03.04 |[[Гровер Кливленд]] |[[Иллиной]] |- | align="center" |'''24''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:GHobart.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:GHobart.jpg|140x140px]] |'''Гаррет Хобарт''' (''Garret A. Hobart'') 1844—1899 | align="center" |1897.03.04 — 1899.11.21 | rowspan="3" |[[Уильям Мак-Кинли]] |[[Нью-Жерси]] |- | align="center" |''11'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1899.11.21 — 1901.03.04 | |- | align="center" |'''25''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Theodore_Roosevelt_circa_1902.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Theodore_Roosevelt_circa_1902.jpg|122x122px]] |'''[[Теодор Рузвельт]]''' (''Theodore Roosevelt'') 1858—1919 | align="center" |1901.03.04 — 1901.09.14 |Нью-Йорк |- | align="center" |''12'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1901.09.14 — 1905.03.04 | rowspan="2" |[[Теодор Рузвельт]] | |- | align="center" |'''26''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Charles_Fairbanks_photo_portrait_seated.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Charles_Fairbanks_photo_portrait_seated.jpg|131x131px]] |'''Чарлз Фэрбенкс''' (''Charles W. Fairbanks'') 1852—1918 | align="center" |1905.03.04 — 1909.03.04 |[[Индиана]] |- | align="center" |'''27''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:James_Sherman,_Bain_bw_photo_portrait_facing_left.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:James_Sherman,_Bain_bw_photo_portrait_facing_left.jpg|125x125px]] |'''Жеймс Шерман''' (''James S. Sherman'') 1855—1912 | align="center" |1909.03.04 — 1912.10.30 | rowspan="2" |[[Уильям Тафт|Уильям Ховард Тафт]] |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]] |- | align="center" |''13'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1912.10.30 — 1913.03.04 | |- | align="center" |'''28''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Thomas_Riley_Marshall_headshot.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Thomas_Riley_Marshall_headshot.jpg|122x122px]] |'''Томас Маршалл''' (''Thomas R. Marshall'') 1854—1925 | align="center" |1913.03.04 — 1921.03.04 |[[Вудро Вилсон|Томас Вудро]] [[Вудро Вилсон|Вилсон]] |[[Индиана]] |- | align="center" |'''29''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Calvin_Coolidge_photo_portrait_head_and_shoulders.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Calvin_Coolidge_photo_portrait_head_and_shoulders.jpg|130x130px]] |'''Кэлвин Кулиж''' (''Calvin Coolidge'') 1872—1933 | align="center" |1921.03.04 — 1923.08.02 |[[Уоррен Хардинг|Уоррен]] [[Уоррен Хардинг|Хардинг]] |[[Массачусеттс]] |- | align="center" |''14'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1923.08.02 — 1925.03.04 | rowspan="2" |Кэлвин Кулиж | |- | align="center" |'''30''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Chas_G_Dawes-H&E.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chas_G_Dawes-H&E.jpg|123x123px]] |'''Чарлз Дауэс''' (''Charles G. Dawes'') 1865—1951 | align="center" |1925.03.04 — 1929.03.04 |[[Иллиной]] |- | align="center" |'''31''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Charles_Curtis-portrait.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Charles_Curtis-portrait.jpg|131x131px]] |'''Чарлз Кёртис''' (''Charles Curtis'') 1860—1936 | align="center" |1929.03.04 — 1933.03.04 |[[Херберт Хувер|Герберт Кларк Гувер]] |[[Канзас]] |- | align="center" |'''32''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:John_Nance_Garner.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:John_Nance_Garner.jpg|119x119px]] |'''Жон Гарнер''' (''John Nance Garner'') 1868—1967 | align="center" |1933.03.04 — 1941.01.20 | rowspan="3" |[[Франклин Делано Рузвельт]] |[[Техас]] |- | align="center" |'''33''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Henry-A.-Wallace-Townsend.jpeg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Henry-A.-Wallace-Townsend.jpeg|119x119px]] |'''[[Хенри Эгард Уоллес]]''' (''Henry A. Wallace'') 1888—1965 | align="center" |1941.01.20 — 1945.01.20 |[[Айова]] |- | align="center" |'''34''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Harry_S._Truman.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Harry_S._Truman.jpg|128x128px]] |'''[[Харри Трумэн]]''' (''Harry S. Truman'') 1884—1972 | align="center" |1945.01.20 — 1945.12.12 |[[Миссури]] |- | align="center" |''15'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1945.12.12 — 1949.01.20 | rowspan="2" |[[Харри Трумэн]] | |- | align="center" |'''35''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:AlbenBarkley.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:AlbenBarkley.jpg|126x126px]] |'''Олбен Баркли''' (''Alben W. Barkley'') 1877—1956 | align="center" |1949.01.20 — 1953.01.20 |[[Кентакки]] |- | align="center" |'''36''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Richard_M._Nixon_-_NARA_-_558482.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Richard_M._Nixon_-_NARA_-_558482.jpg|126x126px]] |'''[[Ричард Никсон]]''' (''Richard Nixon'') 1913—1994 | align="center" |1953.01.20 — 1961.01.20 |[[Дуайт Эйзенхауэр|Дуайт Дэвид Эйзенхауэр]] |[[Калифорни]] |- | align="center" |'''37''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:37_Lyndon_Johnson_3x4.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:37_Lyndon_Johnson_3x4.jpg|133x133px]] |[[Линдон Жонсон|'''Линдон''' '''Жонсон''']] (''Lyndon B. Johnson'') 1908—1973 | align="center" |1961.01.20 — 1963.11.22 |[[Жон Фицжеральд Кеннеди]] |[[Техас]] |- | align="center" |''16'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1963.11.22 — 1965.01.20 | rowspan="2" |[[Линдон Жонсон|&nbsp;Линдон Жонсон]] | |- | align="center" |'''38''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Hubert_Humphrey_crop.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hubert_Humphrey_crop.jpg|126x126px]] |'''Хьюберт Хамфри''' (''Hubert Humphrey'') 1911—1978 | align="center" |1965.01.20 — 1969.01.20 |[[Миннесота]] |- | align="center" |'''39''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Spiro_Agnew.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spiro_Agnew.jpg|128x128px]] |'''Спиро Агню''' (''Spiro Agnew'') 1918—1996 | align="center" |1969.01.20 — 1973.10.10 | rowspan="3" |[[Ричард Никсон|Ричард Милхауз Никсон]] |[[Мэрилэнд|Мэриленд]] |- | align="center" |''17'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч огцорсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1973.10.10 — 1973.12.06 | |- | align="center" |'''40''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Gerald_Ford.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gerald_Ford.jpg|147x147px]] |'''[[Жеральд Форд]]''' (''Gerald Ford'') 1913—2006 | align="center" |1973.12.06 — 1974.08.09 |[[Мичиган]] |- | align="center" |''18'' | colspan="2" align="center" |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1974.08.09 — 1974.12.19 | rowspan="2" |[[Жеральд Форд]] | |- | align="center" |'''41''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Nelson_Rockefeller.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nelson_Rockefeller.jpg|147x147px]] |'''[[Нельсон Рокфеллер]]''' (''Nelson Rockefeller'') 1908—1979 | align="center" |1974.12.19 — 1977.01.20 |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]] |- | align="center" |'''42''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:U.S_Vice-President_Walter_Mondale.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:U.S_Vice-President_Walter_Mondale.jpg|127x127px]] |'''Уолтер Мондейл''' (''Walter Mondale'') 1928—2021 | align="center" |1977.01.20 — 1981.01.20 |[[Жимми Картер]] |[[Миннесота]] |- | align="center" |'''43''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Vice_President_George_H._W._Bush_portrait.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vice_President_George_H._W._Bush_portrait.jpg|127x127px]] |[[Жорж Херберт Уокер Буш|'''Жорж Херберт Буш — ахмад''']] (''George H. W. Bush'') 1924—2018 | align="center" |1981.01.20 — 1989.01.20 |[[Роналд Рейган]] |[[Техас]] |- | align="center" |'''44''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Dan_Quayle_crop.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dan_Quayle_crop.jpg|130x130px]] |'''Дэн Куэйл''' (''Dan Quayle'') 1947 онд төрсөн | align="center" |1989.01.20 — 1993.01.20 |[[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Херберт Буш]] — ахмад |[[Индиана]] |- | align="center" |'''45''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Al_Gore,_Vice_President_of_the_United_States,_official_portrait_1994.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Al_Gore,_Vice_President_of_the_United_States,_official_portrait_1994.jpg|125x125px]] |'''[[Ал Гор]]''' (''Al Gore'') 1948 онд төрсөн | align="center" |1993.01.20 — 2001.01.20 |[[Билл Клинтон]] |[[Теннесси]] |- | align="center" |'''46''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:46_Dick_Cheney_3x4.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:46_Dick_Cheney_3x4.jpg|133x133px]] |'''[[Дик Чейни]]''' (''Dick Cheney'') 1941—2025 | align="center" |2001.01.20 — 2009.01.20 |[[Жорж Буш]] — залуу |[[Вайоминг]] |- | align="center" |'''47''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Joe_Biden_official_portrait_2013_(cropped)_3.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joe_Biden_official_portrait_2013_(cropped)_3.jpg|frameless|136x136px]] |'''[[Жо Байден]]''' (''Joe Biden'') 1942 онд төрсөн | align="center" |2009.01.20 — 2017.01.20 | [[Барак Обама]] |[[Делавэр]] |- | align="center" |'''48''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Vice_President_Pence_Official_Portrait_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vice_President_Pence_Official_Portrait_(cropped).jpg|134x134px]] |'''[[Майк Пенс]]''' (''Mike Pence'') 1959 онд төрсөн | align="center" |2017.01.20 — 2021.01.20 |[[Доналд Трамп]] |[[Индиана]] |- | align="center" |'''49''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Kamala_Harris_Vice_Presidential_Portrait_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kamala_Harris_Vice_Presidential_Portrait_(cropped).jpg|133x133px]] |'''[[Камала Харрис]]''' (''Kamala Harris'') 1964 онд төрсөн | align="center" |2021.01.20 — 2025.01.20 |[[Жо Байден]] |[[Калифорни]] |- | align="center" |'''50''' | align="center" |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:March_2026_Official_Vice_Presidential_Portrait_of_JD_Vance_(3x4_cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:March_2026_Official_Vice_Presidential_Portrait_of_JD_Vance_(3x4_cropped).jpg|133x133px]] |[[Жэймс Дэвид Вэнс|'''Жэмс Дэвид Вэнс''']] (''JD Vance'') 1984 онд төрсөн | align="center" |2025 оны 1-р сарын 20-ноос хойш |[[Доналд Трамп]] |[[Охайо]] |} 8l89he4s3mzejpob7x3wtr2xiah0mpf 856790 856788 2026-05-20T11:55:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 856790 wikitext text/x-wiki [[Файл:March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance (3x4 cropped).jpg|thumb|[[Жэймс Дэвид Вэнс]]]] '''АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Vice President of the United States'') — [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|АНУ-ын Холбооны Засгийн газрын]] гүйцэтгэх засаглалын Ерөнхийлөгчийн дараа хоёрт эрэмблэгддэг өндөр албан тушаалтан юм. [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийн]] дагуун Дэд ерөнхийлөгчийн үндсэн үүрэг бол АНУ-ын ерөнхийлөгч нас барсан, огцорсон эсвэл албан тушаалаасаа буусан тохиолдолд түүнийг залгамжлах ёстой юм. Дэд ерөнхийлөгч нь Конгрессын дээд танхим болох [[АНУ-ын Сенат|АНУ-ын Сенатыг]] албан ёсоор тэргүүлдэг тул энэ албан тушаал гүйцэтгэх засаглал эсвэл хууль тогтоох засаглалд хамаарах эсэх нь маргаантай асуудал байдаг. АНУ-ын анхны Дэд ерөнхийлөгчөөр [[Жон Адамс]] сонгогдож байсан бөгөөд түүхэндээ энэ албан тушаалыг 50 хүн хашиж байсан. АНУ-ын өнөөгийн 50 дахь Дэд ерөнхийлөгч бол 2025 оны 1-р сарын 20-нд албан тушаалаа авсан [[Жэймс Дэвид Вэнс]] юм. Тэрээр 2024 оны 11-р сарын 5-нд Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трамптай]] хамт сонгогдсон юм. == Сонгууль == Дэд ерөнхийлөгчийг АНУ-ын Ерөнхийлөгчтэй хамт сонгодог байна. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч бүр өөрийн Дэд ерөнхийлөгчийн хамт сонгуульд өрсөлдөх ёстой байдаг. Одоогийн байдлаар Дэд ерөнхийлөгч нь Ерөнхийлөгчтэй нэг улс төрийн намыг төлөөлж байгаа боловч Үндсэн хуулийн дагуу өөр мужийн иргэн байх ёстой (аль ч муж Сонгогчдын Коллегид "өөрийн" хоёр нэр дэвшигчид санал өгөхөөс сэргийлж, улмаар давуу талтай болно). Үндсэн хуулийн 12-р нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд нэр дэвшигчдэд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд нэр дэвшигчдэд тавигдах шаардлагатай адил шаардлага тавигдана (нэр дэвшигч нь дор хаяж 35 настай, АНУ-д төрсөн иргэн, АНУ-д дор хаяж 14 жил оршин суусан байх ёстой). Дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллах бүрэн эрхийн хугацаанд хязгаарлалт байхгүй (1948 онд нэвтрүүлсэн ерөнхийлөгчийн албан тушаалд хоёр удаагийн хязгаараас ялгаатай). == Албан тушаалдаа орох == АНУ-ын Үндсэн хуулийн 20-р нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч сонгуулийн жилийн дараах жилийн 1-р сарын 20-ны үд дунд албан тушаалаа хүлээн авдаг. Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолын үеэр сонгогдсон Дэд Ерөнхийлөгч сонгогдсон Ерөнхийлөгчөөс хэдхэн минутын өмнө тангараг өргөдөг. Ерөнхийлөгчийн тангарагаас ялгаатай нь Дэд Ерөнхийлөгчийн тангараг нь АНУ-ын Үндсэн хуульд заагаагүй болно. Түүхийн туршид тангараг өргөх янз бүрийн хэлбэрийг ашиглаж ирсэн байна. 1884 оноос хойш Конгрессын гишүүд болон Засгийн газрын гишүүдийн тангараг өргөхтэй ижил байдаг юм. "Би АНУ-ын Үндсэн хуулийг гадаад, дотоодын бүх дайснуудаас дэмжиж, хамгаалах болно гэдгээ тангараглаж байна; би түүнд чин сэтгэлээсээ үнэнч байж, энэ үүргийг ямар ч тайлбаргүйгээр, зайлсхийх зорилгогүйгээр чөлөөтэй хүлээн авна; мөн би одоо ажиллаж байгаа албан тушаалынхаа үүргийг үнэнчээр, сайн биелүүлнэ гэдгээ тангараглаж байна. "Бурхан намайг өршөөж туслаач". == АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч нарын жагсаалт == {| class="wikitable" !№ !Дэд ерөнхийлөгч !Дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаан хугацаа !Ерөнхийлөгч !Муж |- | align="center" |'''1''' |'''[[Жон Адамс]]''' (''John Adams'') 1735—1826 | align="center" |1789.04.21 — 1797.03.04 |[[Жорж Вашингтон]] |[[Массачусеттс]] |- | align="center" |'''2''' |[[Томас Жефферсон|'''Томас''' '''Жефферсон''']] (''Thomas Jefferson'') 1743—1826 | align="center" |1797.03.04 — 1801.03.04 |[[Жон Адамс]] |[[Виржини]] |- | align="center" |'''3''' |'''Аарон Бёрр''' (''Aaron Burr'') 1756—1836 | align="center" |1801.03.04 — 1805.03.04 | rowspan="2" |[[Томас Жефферсон]] |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]] |- | rowspan="2" align="center" |'''4''' | rowspan="2" |'''[[Жорж Клинтон]]''' (''George Clinton'') 1739—1812 | align="center" |1805.03.04 — 1809.03.04 | rowspan="2" |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]] |- | align="center" |1809.03.04 — 1812.04.20 | rowspan="4" |[[Жеймс Мэдисон]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1812.04.20 — 1813.03.04 | |- | align="center" |'''5''' |'''Элбриж Герри''' (''Elbridge Gerry'') 1744—1814 | align="center" |1813.03.04 — 1814.11.23 |[[Массачусеттс]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1814.11.23 — 1817.03.04 | |- | align="center" |'''6''' |'''Дэниел Томпкинс''' (''Daniel D. Tompkins'') 1774—1825 | align="center" |1817.03.04 — 1825.03.04 |[[Жеймс Монро]] |Нью-Йорк |- | rowspan="2" align="center" |'''7''' | rowspan="2" |'''Жон Кэлхун''' (''John C. Calhoun'') 1782—1850 | align="center" |1825.03.04 — 1829.03.04 |[[Жон Куинси Адамс]] | rowspan="2" |[[Өмнөд Каролина]] |- | align="center" |1829.03.04 — 1832.12.28 | rowspan="3" |[[Эндрю Жексон]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч огцорсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1832.12.28 — 1833.03.04 | |- | align="center" |'''8''' |'''Мартин Ван Бюрен''' (''Martin Van Buren'') 1782—1862 | align="center" |1833.03.04 — 1837.03.04 |Нью-Йорк |- | align="center" |'''9''' |'''Ричард''' '''Жонсон''' (''Richard Mentor Johnson'') 1780—1850 | align="center" |1837.03.04 — 1841.03.04 |Мартин Ван Бюрен |[[Кентакки]] |- | align="center" |'''10''' |'''[[Жон Тайлер]]''' (''John Tyler'') 1790—1862 | align="center" |1841.03.04 — 1841.04.04 |[[Уильям Харрисон]] |[[Виржини]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1841.04.04 — 1845.03.04 |[[Жон Тайлер]] | |- | align="center" |'''11''' |'''[[Жорж Даллас]]''' (''George M. Dallas'') 1792—1864 | align="center" |1845.03.04 — 1849.03.04 |Жеймс Нокс Полк |[[Пеннсилвани]] |- | align="center" |'''12''' |'''Миллард Филлмор''' (''Millard Fillmore'') 1800—1874 | align="center" |1849.03.04 — 1850.07.09 |Закари Тейлор |Нью-Йорк |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1850.07.09 — 1853.03.04 |Миллард Филлмор | |- | align="center" |'''13''' |'''Уильям Кинг''' (''William R. King'') 1786—1853 | align="center" |1853.03.04 — 1853.04.18 | rowspan="2" |Франклин Пирс |[[Алабама]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1853.04.18 — 1857.03.04 | |- | align="center" |'''14''' |'''Жон Брекинриж''' (''John C. Breckinridge'') 1821—1875 | align="center" |1857.03.04 — 1861.03.04 |Жеймс Бьюкенен |[[Кентакки]] |- | align="center" |'''15''' |'''Ханнибал Хэмлин''' (''Hannibal Hamlin'') 1809—1891 | align="center" |1861.03.04 — 1865.03.04 | rowspan="2" | [[Абрахам Линкольн]] |[[Мэн]] |- | align="center" |'''16''' |[[Эндрю Жонсон|'''Эндрю''' '''Жонсон''']] (''Andrew Johnson'') 1808—1875 | align="center" |1865.03.04 — 1865.04.15 |[[Теннесси]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1865.04.15 — 1869.03.04 |Эндрю Жонсон | |- | align="center" |'''17''' |'''Шайлер Колфакс''' (''Schuyler Colfax'') 1823—1885 | align="center" |1869.03.04 — 1873.03.04 | rowspan="3" |[[Улисс Грант]] |Индиана |- | align="center" |'''18''' |'''Хенри Уилсон''' (''Henry Wilson'') 1812—1875 | align="center" |1873.03.04 — 1875.11.22 |[[Массачусеттс]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1875.11.22 — 1877.03.04 | |- | align="center" |'''19''' |'''Уильям Уилер''' (''William A. Wheeler'') 1819—1887 | align="center" |1877.03.04 — 1881.03.04 |Ратерфорд Бёрчард Хейс |Нью-Йорк |- | align="center" |'''20''' |'''[[Честер Артур]]''' (''Chester A. Arthur'') 1829—1886 | align="center" |1881.03.04 — 1881.09.19 |Жеймс Гарфилд |Нью-Йорк |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1881.09.19 — 1885.03.04 |[[Честер Артур|Честер Алан Артур]] | |- | align="center" |'''21''' |'''Томас Хендрикс''' (''Thomas A. Hendricks'') 1819—1885 | align="center" |1885.03.04 — 1885.11.25 | rowspan="2" |[[Гровер Кливленд]] |[[Индиана]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1885.11.25 — 1889.03.04 | |- | align="center" |'''22''' |'''Леви Мортон''' (''Levi P. Morton'') 1824—1920 | align="center" |1889.03.04 — 1893.03.04 |[[Бенжамин Харрисон]] |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]] |- | align="center" |'''23''' |'''Эдлай Стивенсон''' (''Adlai Stevenson'') 1835—1914 | align="center" |1893.03.04 — 1897.03.04 |[[Гровер Кливленд]] |[[Иллиной]] |- | align="center" |'''24''' |'''Гаррет Хобарт''' (''Garret A. Hobart'') 1844—1899 | align="center" |1897.03.04 — 1899.11.21 | rowspan="3" |[[Уильям Мак-Кинли]] |[[Нью-Жерси]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1899.11.21 — 1901.03.04 | |- | align="center" |'''25''' |'''[[Теодор Рузвельт]]''' (''Theodore Roosevelt'') 1858—1919 | align="center" |1901.03.04 — 1901.09.14 |Нью-Йорк |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1901.09.14 — 1905.03.04 | rowspan="2" |[[Теодор Рузвельт]] | |- | align="center" |'''26''' |'''Чарлз Фэрбенкс''' (''Charles W. Fairbanks'') 1852—1918 | align="center" |1905.03.04 — 1909.03.04 |[[Индиана]] |- | align="center" |'''27''' |'''Жеймс Шерман''' (''James S. Sherman'') 1855—1912 | align="center" |1909.03.04 — 1912.10.30 | rowspan="2" |[[Уильям Тафт|Уильям Ховард Тафт]] |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч нас барсан учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1912.10.30 — 1913.03.04 | |- | align="center" |'''28''' |'''Томас Маршалл''' (''Thomas R. Marshall'') 1854—1925 | align="center" |1913.03.04 — 1921.03.04 |[[Вудро Вилсон|Томас Вудро]] [[Вудро Вилсон|Вилсон]] |[[Индиана]] |- | align="center" |'''29''' |'''Кэлвин Кулиж''' (''Calvin Coolidge'') 1872—1933 | align="center" |1921.03.04 — 1923.08.02 |[[Уоррен Хардинг|Уоррен]] [[Уоррен Хардинг|Хардинг]] |[[Массачусеттс]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1923.08.02 — 1925.03.04 | rowspan="2" |Кэлвин Кулиж | |- | align="center" |'''30''' |'''Чарлз Дауэс''' (''Charles G. Dawes'') 1865—1951 | align="center" |1925.03.04 — 1929.03.04 |[[Иллиной]] |- | align="center" |'''31''' |'''Чарлз Кёртис''' (''Charles Curtis'') 1860—1936 | align="center" |1929.03.04 — 1933.03.04 |[[Херберт Хувер|Герберт Кларк Гувер]] |[[Канзас]] |- | align="center" |'''32''' |'''Жон Гарнер''' (''John Nance Garner'') 1868—1967 | align="center" |1933.03.04 — 1941.01.20 | rowspan="3" |[[Франклин Делано Рузвельт]] |[[Техас]] |- | align="center" |'''33''' |'''[[Хенри Эгард Уоллес]]''' (''Henry A. Wallace'') 1888—1965 | align="center" |1941.01.20 — 1945.01.20 |[[Айова]] |- | align="center" |'''34''' |'''[[Харри Трумэн]]''' (''Harry S. Truman'') 1884—1972 | align="center" |1945.01.20 — 1945.12.12 |[[Миссури]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1945.12.12 — 1949.01.20 | rowspan="2" |[[Харри Трумэн]] | |- | align="center" |'''35''' |'''Олбен Баркли''' (''Alben W. Barkley'') 1877—1956 | align="center" |1949.01.20 — 1953.01.20 |[[Кентакки]] |- | align="center" |'''36''' |'''[[Ричард Никсон]]''' (''Richard Nixon'') 1913—1994 | align="center" |1953.01.20 — 1961.01.20 |[[Дуайт Эйзенхауэр|Дуайт Дэвид Эйзенхауэр]] |[[Калифорни]] |- | align="center" |'''37''' |[[Линдон Жонсон|'''Линдон''' '''Жонсон''']] (''Lyndon B. Johnson'') 1908—1973 | align="center" |1961.01.20 — 1963.11.22 |[[Жон Фицжеральд Кеннеди]] |[[Техас]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1963.11.22 — 1965.01.20 | rowspan="2" |[[Линдон Жонсон|&nbsp;Линдон Жонсон]] | |- | align="center" |'''38''' |'''Хьюберт Хамфри''' (''Hubert Humphrey'') 1911—1978 | align="center" |1965.01.20 — 1969.01.20 |[[Миннесота]] |- | align="center" |'''39''' |'''Спиро Агню''' (''Spiro Agnew'') 1918—1996 | align="center" |1969.01.20 — 1973.10.10 | rowspan="3" |[[Ричард Никсон|Ричард Милхауз Никсон]] |[[Мэрилэнд|Мэриленд]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч огцорсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1973.10.10 — 1973.12.06 | |- | align="center" |'''40''' |'''[[Жеральд Форд]]''' (''Gerald Ford'') 1913—2006 | align="center" |1973.12.06 — 1974.08.09 |[[Мичиган]] |- | align="center" | |Дэд ерөнхийлөгч Ерөнхийлөгч болсон учраас албан тушаал эзгүй байсан | align="center" |1974.08.09 — 1974.12.19 | rowspan="2" |[[Жеральд Форд]] | |- | align="center" |'''41''' |'''[[Нельсон Рокфеллер]]''' (''Nelson Rockefeller'') 1908—1979 | align="center" |1974.12.19 — 1977.01.20 |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк]] |- | align="center" |'''42''' |'''Уолтер Мондейл''' (''Walter Mondale'') 1928—2021 | align="center" |1977.01.20 — 1981.01.20 |[[Жимми Картер]] |[[Миннесота]] |- | align="center" |'''43''' |[[Жорж Херберт Уокер Буш|'''Жорж Херберт Буш — ахмад''']] (''George H. W. Bush'') 1924—2018 | align="center" |1981.01.20 — 1989.01.20 |[[Роналд Рейган]] |[[Техас]] |- | align="center" |'''44''' |'''Дэн Куэйл''' (''Dan Quayle'') 1947 онд төрсөн | align="center" |1989.01.20 — 1993.01.20 |[[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Херберт Буш]] — ахмад |[[Индиана]] |- | align="center" |'''45''' |'''[[Ал Гор]]''' (''Al Gore'') 1948 онд төрсөн | align="center" |1993.01.20 — 2001.01.20 |[[Билл Клинтон]] |[[Теннесси]] |- | align="center" |'''46''' |'''[[Дик Чейни]]''' (''Dick Cheney'') 1941—2025 | align="center" |2001.01.20 — 2009.01.20 |[[Жорж Буш]] — залуу |[[Вайоминг]] |- | align="center" |'''47''' |'''[[Жо Байден]]''' (''Joe Biden'') 1942 онд төрсөн | align="center" |2009.01.20 — 2017.01.20 | [[Барак Обама]] |[[Делавэр]] |- | align="center" |'''48''' |'''[[Майк Пенс]]''' (''Mike Pence'') 1959 онд төрсөн | align="center" |2017.01.20 — 2021.01.20 |[[Доналд Трамп]] |[[Индиана]] |- | align="center" |'''49''' |'''[[Камала Харрис]]''' (''Kamala Harris'') 1964 онд төрсөн | align="center" |2021.01.20 — 2025.01.20 |[[Жо Байден]] |[[Калифорни]] |- | align="center" |'''50''' |[[Жэймс Дэвид Вэнс|'''Жэмс Дэвид Вэнс''']] (''JD Vance'') 1984 онд төрсөн | align="center" |2025 оны 1-р сарын 20-ноос хойш |[[Доналд Трамп]] |[[Охайо]] |} m45ovml8oh7v5mqrt7v7rfqyf1eemmn 0 146425 856789 2026-05-20T11:50:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Mike Pence official Vice Presidential portrait (cropped)(b).jpg|thumb]] '''Майкл Ричард «Майк» Пенс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Michael Richard «Mike» Pence''; 1959 оны 6-р сарын 7-нд АНУ-ын [[Индиана]] мужийн [[Колумбус (хот)|Колумбус хотод]] төрсөн) — америкийн төрийн болон улс төрийн Бүгд Найрамдах Нам (АН..." 856789 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mike Pence official Vice Presidential portrait (cropped)(b).jpg|thumb]] '''Майкл Ричард «Майк» Пенс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Michael Richard «Mike» Pence''; 1959 оны 6-р сарын 7-нд АНУ-ын [[Индиана]] мужийн [[Колумбус (хот)|Колумбус хотод]] төрсөн) — америкийн төрийн болон улс төрийн [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бугд найрамдах намын]] зүтгэлтэн. Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трампын]] эхний ерөнхийлөгчийн хугацаанд буюу 2017-2021 онуудад АНУ-ын 48 дахь Дэд ерөнхийлөгчөөр ажилласан. 2013-2017 онд Индиана мужийн захирагч байсан. Дэд ерөнхийлөгчийн хувьд тэрээр 2017 онд АНУ-ын Үндэсний сансрын зөвлөлийг сэргээн байгуулсны дараа түүний даргаар ажиллаж байсан бөгөөд COVID-19 цар тахлын ажлын хэсгийн ахлагчаар ажиллаж байжээ. Пенс, Трамп нар 2020 оны сонгуульд Ардчилсан намын нэр дэвшигчид [[Жо Байден]], [[Камала Харрис]] нарт ялагдсан. Дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа буусны дараа тэрээр Д.Трампаас зайгаа барьж, 2024 оны сонгуульд түүнийг нэрээ дэвшүүлэхэд дэмжээгүй байна. == Намтар == Майкл Пенс 1959 оны 6-р сарын 7-нд Индиана мужийн Колумбус хотод төрсөн. Тэрээр Анн Жейн (төрсөн овог нь- Коули) болон тухайн үеийн шатахуун түгээх станцын сүлжээний эзэн Эдвард Жозеф Пенс нарын 6 хүүхдийн нэг юм. Түүний эцэг Э.Пенс [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр АНУ-ын армид алба хааж байсан бөгөөд 1953 онд цэргийн "Хүрэл од" хүртжээ. Түүний эцэг нь герман гаралтай, эх нь ирланд гаралтай байжээ. Майк Пенс 1977 онд Колумбус Норт ахлах сургуулийг төгссөн. Тэрээр 1981 онд Хановер коллежид түүхийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг, 1986 онд Индианаполис дахь [[Индиана Их сургууль|Индиана Их Сургуулийн]] Роберт Х. МакКиннигийн нэрэмжит Хуулийн сургуульд хууль зүйн докторын зэрэг хамгаалсан. Хановерыг төгссөний дараа Пенс 1981-1983 онуудад коллежид элсэлтийн зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. Хүүхэд, залуу насандаа Майкл Пенс гэр бүлийнхнийхээ адил католик шашинтан, [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан намын]] гишүүн байсан (тэрээр 1976 онд элссэн). Тэрээр 1980 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Жимми Картер|Жимми Картерт]] саналаа өгч байжээ. Тэрээр [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф. Кеннеди]], [[Мартин Лютер Кинг]] зэрэг улс төрийн зүтгэлтнүүдээр урам зориг оруулдаг болгож байсан гэж дурссан байдаг. Түүний үзэл бодол баруун тийш чиглэж «Роналд Рейганы эрүүл консерватизм» санаа руу чиглэж эхэлжээ. === Улс төрд === 1986 онд хуулийн сургуулиа төгссөний дараа Пенс өмгөөлөгчөөр ажиллаж байжээ. 1988 онд Майк Индиана мужаас Конгрессын сонгуульд нэр дэвшиж байсан. 2000 онд Майк Пенс АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын сонгуульд нэр дэвшиж, 2-р тойрогт ялсан байна. [[Файл:Mike Pence swearing in ceremony.jpg|thumb|402x402px|Дэд ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх үеэр. 2017 он.]] М.Пенс дараагийн 4 сонгуульд дахин ялж сонгогдсон юм. 2006, 2008, 2010 онуудад тэрээр Ардчилсан намын гишүүн Барри Уэлшийг ялжээ. 2011 оны 5-р сард Майкл Пенс 2012 онд Индиана мужийн захирагчийн сонгуульд Бүгд Найрамдах намаас нэр дэвшихээр болсноо зарласан. Тэрээр өмнөх Бүгд Найрамдах намын захирагч Митч Даниелсийн боловсрол, бизнесийн системийг шинэчлэхэд чиглэсэн бодлогыг үргэлжлүүлэхээ илэрхийлж байв. Майк Пенс сонгуульд 3% ийн саналаар ялсан юм. майкл Пенс 2013 оны 1-р сарын 14-нд [[Индиана]] мужийн 50 дахь захирагчаар тангараг өргөсөн. [[Доналд Трамп]] АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх хамтрагчаараа Майкл Пенсийг сонгосноо зарласны дараа 2016 оны 7-р сарын 15-нд Майк Пенс мужийн захирагчийн дараагийн сонгуулиас нэрээ татжээ. Хэсэг хугацааны дараа Майк Пенс "АНУ-д аюул заналхийлж буй орнуудаас цагаачлалыг түр хугацаагаар зогсоох хүсэлтэй байгаа Доналд Трампыг бүрэн дэмжиж байгаагаа" мэдэгдэв. Тэрээр Мексикийн хил дээр хана барих Трампын саналыг "бүрэн зөвшөөрч байна" гэж мэдэгдсэн юм. FiveThirtyEight-ийн мэдээлснээр Пенс сүүлийн 40 жилийн хугацаанд сонгуульд хамгийн консерватив дэд ерөнхийлөгчийн нэр дэвшигч болсон гэж үзжээ. Майкл Пенс дэд ерөнхийлөгчийн хувьд Дик Чейни түүнд үлгэр дуурайлал болно гэж мэдэгдэв. 2016 оны 11-р сарын 8-нд Пенс АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. Ийнхүү Майкл Пенс Индиана мужид төрсөн АНУ-ын 6 дахь Дэд Ерөнхийлөгч болсон. 2017 оны 1-р сарын 20-нд тэрээр Доналд Трампын хамт дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалд томилогдсон. 8loxonc74z2x4mzas2wjsoepdsjclav