Галдан бошигт хаан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Галдан бошигт хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5897</id>
    <revision>
      <id>856832</id>
      <parentid>856658</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T11:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18903" sha1="7z3xlpjvhkq5biwq7fh54ona0yeumef" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]]
| reign           = 1676–1678 ([[Хунтайж]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}&lt;br&gt;1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = [[Сэнгэ хунтайж]]
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} 

Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} Энэ нь [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] хувь нэмэр оруулсан. Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан бөгөөд 1697 онд нас баржээ. Түүний үхэл нь Зүүнгар болон Казахуудын харилцаанд шинэ үе шатыг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Занабазарын элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}

* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}

* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>7z3xlpjvhkq5biwq7fh54ona0yeumef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856833</id>
      <parentid>856832</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T11:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19669" sha1="5xi55scfkul16izt4edo69oehlxlkjn" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]]
| reign           = 1676–1678 ([[Хунтайж]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}&lt;br&gt;1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = [[Сэнгэ хунтайж]]
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} 

Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} Энэ нь [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] хувь нэмэр оруулсан. Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан бөгөөд 1697 онд нас баржээ. Түүний үхэл нь Зүүнгар болон Казахуудын харилцаанд шинэ үе шатыг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Занабазарын элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}

* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}

* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>5xi55scfkul16izt4edo69oehlxlkjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856835</id>
      <parentid>856833</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T11:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19670" sha1="nloi4zt4w3y2onm0mqdqpit6brq6a7v" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын хаан}}{{Distinguish}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хаан]]
| reign           = 1676–1678 ([[Хунтайж]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}&lt;br&gt;1678–1697 (Бошигт [[Хаан]]){{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = [[Сэнгэ хунтайж]]
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга}}'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Японы түүхч [[Мияваки Жүнко|Мияваки Жүнкогийн]] хэлснээр тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулагч байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} 

Тэрээр Зүүнгар [[Хунтайж|хунтайжийн]], [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар]], түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} Энэ нь [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] хувь нэмэр оруулсан. Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан бөгөөд 1697 онд нас баржээ. Түүний үхэл нь Зүүнгар болон Казахуудын харилцаанд шинэ үе шатыг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Занабазарын элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} 

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}

* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}

* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>nloi4zt4w3y2onm0mqdqpit6brq6a7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хотгойд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6798</id>
    <revision>
      <id>856799</id>
      <parentid>846723</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T15:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30344-36</username>
        <id>104767</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алдартанууд */</comment>
      <origin>856799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42667" sha1="sfzdtyjhhglgl263vhs5mc0b4cd2w5c" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын баруун хойд хэсэгт орших монгол ястан}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Хотгойд
|image     = Mongolia XVI.png
|caption   = Хотогойдын байршил
|pop       =
|region1   = {{flagcountry|Монгол}}
|pop1      = 8,583
|ref1      = &lt;ref name=&quot;mongolian&quot;&gt;[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live  ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
|region2   =
|pop2      =
|ref2      =
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Монгол хэл]]ний Хотгойд аялга
|religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]] 
|related = [[Ойрадууд]] тэр дундаа [[Мянгад]] болон [[Халх Монголчууд]]
}}

'''Хотгойд''' ('''Хотогойд''') нь 16-р зууны дундаас 17-р зууны эхээр [[Даян хаан|Даян хааны]] ач [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] хүү [[Түмэндарь дайчин]] ноён болон түүний удмынхны захиргааны [[Халх|Халхын]] [[Жалайр]] отгоос үүссэн угсаатны бүлэг юм. [[Ойрад|Тэднийг Ойрадын]] [[Хойт|Хойд]] зэрэг аймгаас олзлон авчирсан зарим овогтой хольцсон гэх мэдээ бас үлджээ. 

== Тархалт ==
Хотгойд удмын хүмүүс одоо [[Завхан]] аймгийн  [[Баянхайрхан сум]],  [[Баянтэс сум]],  [[Тэс сум]],  [[Асгат сум]],  [[Нөмрөг сум]],  [[Тэлмэн сум]]д бүтнээр  [[Түдэвтэй сум]]ын  [[Ойгон нуур]] баг мөн  [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Цагаан-Уул сум]], [[Цэцэрлэг сум]], [[Бүрэнтогтох сум]],  [[Хатгал сум]],  [[Алаг-Эрдэнэ сум]], [[Арбулаг сум]], [[Их-Уул сум]], [[Тосонцэнгэл сум]], [[Түнэл сум]], [[Мөрөн сум]], [[Баянзүрх сум]] сумдад бөөнөөр оршин сууж байна. Мөн түүнчлэн [[Архангай]] аймгийн [[Их тамир сум]],  [[Говь-Алтай]] аймгийн  [[Баян-Уул сум]], [[Шарга сум]], [[Тонхил сум]], [[Дорнод]] аймгийн [[Матад сум]], [[Халхгол сум]],  [[Сүхбаатар]] аймгийн [[Эрдэнэцагаан сум]],  [[Увс]] аймгийн [[Баруунтуруун сум]], , [[Хяргас сум]], [[Малчин сум]], [[Наранбулаг сум]],  [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум]], [[Дуут сум]], [[Хэнтий]] аймгийн [[Хэрлэн сум]],  [[Завхан]] аймгийн  [[Алдархаан сум]],  [[Шилүүстэй сум]],  [[Цагаанчулуут сум]] зэрэгт Хотогойд, Хотогойлог гэх овгууд бүртгэгдсэн байна.&lt;ref&gt;Очир.А, Сэржээ.Ж “Монголчуудын овгийн лавлах” УБ., 1998 тал 20-32&lt;/ref&gt;

==ХОТГОЙДЫН ТҮҮХ==
'''Хотгойд''' нь нутгийн хойд хэсэг [[Хангайн нуруу]]ны араар Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймг]]ийн баруун ба баруун хойд хэсгээр Хөвсгөл нуураас Увс нуур өнгөрөх өргөн уудам нутагт нутаглаж ирсэн овог аймаг юм. Халхын Ойрад руу хийсэн довтолгооноор зарим хойд хүмүүсийг Халхын нутагт авчиран суулгасан нь халхтай холилдон одоогийн хотгойдууд болжээ. XVI-XVII зууны үед '''Хотгойд'''ын Алтан ханы улс оршин тогтнож байсан. 

Хотгойдын Алтан ханы улсын хойд хил [[Красноярск]] хот, өмнөд хил нь Алтайн нурууны зүүн хэсэгт хүрч байсан бөгөөд тэд Тува, Енисейн киргизүүдийг нэг хэсэг захирч байв. Ойрад, хотгойдууд Баруун Монголд ноёрхохын төлөө тэмцэлдэн хотгойдууд ойрадуудыг баруун тийш шахсан боловч 17-р зууны дундаас хотгойдуудын хүч буурчээ. 

Хотогойдуудыг 1627-1657 оны хооронд Шолой убаши хунтайжийн хүү [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] захирч байгаад 1657 оноос [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин сайн хунтайж]] залгамжлан захирах болсон. 

Энэ тухай “Энх амгалан хааны бодлогын бичигт, “… [[Эеэр засагч|Эебээр засагчийн]] 12-р он (1655 он)–д Халхад найман хошуу байгуулахад Лувсан тайжийг нэгэн хошуу болгосон.”&lt;ref&gt;Пүрэвжав.С “Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд” УБ., 1970 тал 41&lt;/ref&gt; гэсэн байна. Энэхүү хошуу нь 1655-1691 хооронд Хотогойд нэгэн хошуу, 1691-1911 оны үед '''Халхын баруун замын дундад зүүн дэх гарын зүүн этгээдийн хошуу''', 1911-1923 оны үед '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу зэрэг 5 хошуу болж задарсан''', 1923-1931 оны үед '''Дэлгэрхаан уулын хошуу''' хэмээн нэрлэгдэж байсан Хотогойдын гол хошуу юм. Хэдийгээр Хотогойдууд [[Засагт хан аймаг]]ийн нэгэн хошуу хэмээгдэж байсан авч Засагт ханд захирагдахгүй харьцангуй бие даасан байдалтайгаар оршин тэргүүлэгчид нь Алтан хан хэмээн өргөмжлөгдөж байв. 

Тэд өөрсдийн ханлиг улсыг бий болгон төв Азийн улс төрийн амьдралд Засагт ханаас үл хамааран бие даан оролцож байв. “[[Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шастир|Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шаштир]]”-т, &quot;… ''Хотогойдын газар нь Халхын адгийн захад орхигджээ. Баруун этгээдэд нь Өөлдөд ойр, умарт этгээдэд Орост ойр буюу. Тэдний зан байдал нь Цахар дүртэй … Хотогойд хэдий [[Засагт хан аймаг]]ийн харъяат мөн боловч үнэхээр өөр нэгэн аймаг билээ.&quot;'' &lt;ref&gt;Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шаштир” УТНС гар бичмэл 63-р дэвтэр&lt;/ref&gt; хэмээсэн нь тэднийг өвөр Монголын Цахар аймгийн адил эрэмгий зоригтой, [[Манж үндэстэн]]ий эсрэг байнга тэмцэж байдгийг нь илтгэн харуулсан явдал юм. 

Хотогойдууд бие даан Ойрад болон Орос улстай харилцаж элч төлөөлөгчөө илгээж, мөн тэдний элч нарыг хүлээн авч байжээ. Нэн ялангуяа шинэ тутам хүчирхэгжин байсан их Орос улс Хотогойдуудыг ихэд анхааран үзэж хожмоо манай улсад нэгдэж болох юм, нөгөөтэйгүүр Хотогойдоор дамжуулан Халхад хяналтаа тогтоох зорилгоор ихэд ойшоон харилцах болсон юм. Энэхүү бодлогын үүднээс Хотогойдын захирагч нарт Алтан хан цол өргөж, тэдний улсыг нь Алтан ханы улс хэмээх болжээ. 

Алтан ханы захиргааны улс 17-р зууны эхээр нилээд хүчирхэгжин нутгийн зах нь зүүн зүг [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]], [[Тамир гол|Тамирын эх]], баруун хойш [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Красноярск]], умар зүг [[Тагнын нуруу|Тагна уул]] хүрэх болжээ. Энэ үеэс зах нийлэн орших болсон [[Тува ястан|Тува Урианхай]], [[Енисейн киргиз|Енисейн хиргис]], [[тэлэнгэд]] зэрэг овог аймгуудыг уулгалан довтолж зарим үед алба бариулж, тэдний заримаас олзлон Хотогойд дотор суулгах ч явдал байлаа. Энэ үеэс [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]] зүүн зүгт хаяа тэлэн [[Сибирь]], [[Алс Дорнод|Алс дорнодод]] орж ирэх болсон ба оросын хаанаас монголчуудтай харилцахыг хүсэж ялангуяа тухайн үед хүчирхэгжээд байсан [[Шолой убаши хунтайж]]тай харилцаа тогтоох, болбол Орост алба бариулах, өөрийн түшмэг хараат орон болгохыг зорьж элч төлөөлөгч удаа дараа илгээх болов.  [[Шолой убаши хунтайж]] ч Ойрадуудтай байлдахад түшиг болгох, мөн худалдаа эдийн засгийн харилцаа тогтоох зэрэгт Орос улсыг ашиглахыг зорьж найртай ёсноор элчийг угтан авчээ. Убаш хунтөйж өнгөн дээрээ Орос улсын эзэн хааныг хүндэтгэн үзэж буй мэт түүний ивгээлд орж цалин пүнлүү хэргэм зэргийг нь хүртэхэд бэлэн буйгаа илэрхийлж байвч үнэн хэрэг дээрээ өөрийгөө эзэн хааны хэмжээнд тавьж байжээ. Алтан хангууд Оростой харилцах эхлэл нь 1606 оны үеэс эхэлсэн гэх бөгөөд 1616-1617 онд Оросын элч Василий Тюменец, Иван Петров, Куракин нар Алтан ханы өргөөнд ирж бараалхаж, Алтан хан тэдэнтэй цуг өөрийн элч Даян, Хичээнгүй нарыг Москвад илгээж байжээ.
Ийм харилцаа [[Шолой убаши хунтайж]], түүний хөвгүүн [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ]] нарын үед хэвийн үргэлжилж байсан юм. Хотогойдыг захирч асан Омбо-Эрдэнэ хунтайж бие даасан гадаад бодлого явуулж, Орос улс Ойрадуудтай найрсгаар харилцан улс төрийн дипломат аргаар Хотогойдыг бие даасан нэгэн улс болгохыг эрмэлзсэн бодлого явуулж байжээ. Энэ бодлого Омбо-Эрдэнийн хөвгүүн Лувсанренчингийн үед нилээд алдарсан юм. [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин]] 1696 онд нас нөгчсөний хойно түүний албат ард нь 1709 оны үед уугуул нутагтаа буцан ирсэнд [[Манж үндэстэн]]ын хаан зарлиг гарган Лувсанринчингийн хүү Намримчимбод захируулан нэгэн хошуу зохиосон байна. Энэхүү хошуу нь Хотогойдын Цогтой вангийн хошуу юм.
Харин нутагтаа үлдсэн Хотогойдуудыг 1686 оны Хүрэн бэлчирийн чуулганаар Дорж дай хунтайжийн удмын Гэндэн бэйлд захируулжээ. Ингэснээр Хотогойдууд хоёр хэсэг тасарсан бөгөөд нэлээд хэсэг нь Лувсан сайн тайжийн харъяанд байсан бол үлдэх хэсэг нь Гэндэн бэйлд захирагдах болжээ. Чингэснээр Хотогойдын таван хошууны дөрвийх нь өвөг дээдэс нь Дорж дай хунтайжийн шууд удамд хамаарах болж харин Цогтоо вангийн хошууны ноёд л Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн үртэс болжээ. [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн]] Хотогойдын ноён суусан цагаасаа [[Манж үндэстэн]]ийн төрд идэвхитэй зүтгэж байгаад 1694 онд [[Манж үндэстэн]]д дагаар ороход түүнд төрийн бэйл цол өргөн үе улируулан засаг өргөмжилжээ. Гэндэнг 1697 онд нас нөгчихөд түүний хүү Сүнчинсэнгэд захируулж байгаад түүнийг 1704 онд нас нөгчихөд үргүйн учир Гэндэнгийн үрчилсэн хүү [[Бүүвээ баатар|Бүүвэй]] Хотогойдын ноён суусан байна. Түүний хойно 1730-1737 онуудад түүний ахмад хөвгүүн Банди, 1737-1757 онд Банди бэйлийн хүү Шадар ван [[Чингүнжав]] нар угсаа залган захирч байв.

Бүүвэй бэйл, Банди ахай нар [[Манж үндэстэн]] чин гүрний бодлогыг хүлээн зөвшөөрч хүчин зүтгэж байсан бол шадар ван [[Чингүнжав]] анхнаасаа [[Манж үндэстэн]]ий төрийн бодлогыг эрс эсэргүүцэн албыг хайш яайш хуумгайлж байсан бөгөөд үүнийхээ төлөө тэрээр зэрэг тушаал ч буурч байсан аж. 1750-иад оны эхэн үеэс [[Чингүнжав]] өвөр Монголын Сэвдэнбалжир, Ойрадын [[Амарсанаа]] нартай үгсэн нийлж [[Манж үндэстэн]]ий эсрэг зэвсэгт тэмцэл хийхээр товлосон авч [[Манж үндэстэн]] нар энэхүү оролдлогыг нь өөрсдийн туршуулуудаар дамжуулан заншлан мэдсэний үндсэн дээр тэдний хүчийг нь салган [[Амарсанаа]]г Ойрад тийш, [[Чингүнжав]]ыг Халхад илгээн Сэвдэнбалжирыг барьж хорьсон байна. Ийм явдал гарсныг мэдсэн [[Чингүнжав]] Хотогойд голдуу цэргээ удирдан Манжийн эсрэг босох тэмцлээ эхэлсэн ажээ. Хэдийгээр [[Чингүнжав]]ын тэмцлийг аялдан дагалдсан хэд хэдэн тэмцэл Халхад тэрхүү дуулианаар гарсан хэдий ч нэгдсэн удирдлага зохион байгуулалт байгаагүй учир [[Манж үндэстэн]] нар тус тусад нь цохисон ажээ. Манжийн эсрэг хийх тэмцлийг манлайлсан [[Чингүнжав]] бусад босогчидтой хүчээ нэгтгэж чадаагүйн дээр Халхын олонх ноёд [[Манж үндэстэн]]ий талыг илэрхий баримтлан түүнд туслахгүй байсан зэргээс үүдэн аргагүйн эрхэнд хүчин мөхөсдөн 1757 оны эхээр [[Манж үндэстэн]] нарт баригдан гэр бүлийн хамт хороогдсон байна. [[Манж үндэстэн]] нар Хотогойдын бослогыг дарсаны хойно тэднийг хуваан бутаргах явдлыг улам эрчимжүүлж нэмж 3 хошуу байгуулсан байна. Хотогойдууд нь Тоос, Халиучин, Шэжнүүд, Их Хотогойд, Бага Хотогойд, Мянгад&lt;ref&gt;Галдан Туслагч “Эрдэнийн эрих “ Хэвлэлд бэлтгэсэн Насанбалжир.Ц УБ 1960 тал 121&lt;/ref&gt; гэсэн үндсэн 6 отогтой бөгөөд тэднийг бутарган хошуу зохиохдоо ч мөн энэ 6 отгоор нь буй.

==ХОТГОЙД ХОШУУД==
Хотогойдууд нь 1697 оноос хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймагт]] таван хошуунд хуваагдсан нь '''&quot;Хотогойд таван хошуу&quot;''' хэмээгдэн явжээ.

1. [[Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу]]: [[Чингүнжав]]ын хошууны гол нутгийг тусгаар тогтнолын төлөөх бослогыг даралцагч Вамбуудоржид Жүн ван цол өргөн захируулсан байна. Энэхүү хошуу нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Дэлгэрхан уулын хошуу гэгдэж байгаад 1931 онд Хөвсгөл аймгийн Баян-Уул, Баянхайрхан, Цэцэрлэг, Цагаан уул, Бүрэнхаан сумд үүссэн байна.

2. [[Цогтой вангийн хошуу]]: [[Шолой убаши хунтайж|Шолой уваши хунтайжийн]] ахмад хүү [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнийн]] хүү [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин]], түүний хүү Намринчимбогийн албат нь Цогтой вангийн хошууны эхлэл болж өгчээ. Эл хошууг 1709 онд Хөх нуураас эргэн ирсэн Лувсанринчингийн албатаар нэг сумтайгаар байгуулсан байна. Манжийн үед Халхын баруун замын дундад баруун гарын адгийн хошуу хэмээгдэн нутгийн хил нь зүүн тийш Буга өндөр хүрч, өмнө зүгт Дунд Самгалтай, умар зүг Баян-Айраг уул, баруун зүг Байцас уул, зүүн хойш Муу түлээт, баруун хойш Өвөр Улаагчин, зүүн өмнө Булан, баруун өмнө Босго уул хүрч байв. 1911 оноос 1923 онд Засагт хан аймгийн Цогтой вангийн хошуу хэмээн дотроо Баруун Ангирт, Зүүн Ангирт, Ойгон, Тэлмэн, Нөмрөг таван багтай явжээ. 1911 оны байдлаар 33 өрх, 346 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 530 өрх 1283 хүн амтай, 17 сүм хийдэд 619 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923 оноос улс даяар хийгдсэн орон нутгийн засаг захиргааны шинэчлэлтийн дагуу Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу нэртэй болж дотроо Баянхайрхан, Баян-зүрх, Мандал, Уранхайрхан гэсэн 4 сумтай байгуулагдав. Цогтой вангийн хошууг Намринчимбо, Жамъян, Гомбоцэрэн, Ларь, Банди, Сэндэвдорж, Цэсүрэндорж, Галдангүнтүв, Магсаржав, Загдсамбар, Дамдинавшаа нар угсаа залган захирч байжээ.

3. [[Далай гүний хошуу (Засагт хан)|Далай гүний хошуу]]: [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] дэд хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндара дайчингийн]] хүү [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайжийн]] дэд хүү '''Дорж дай хунтайж''', түүний хүү [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн бэйлийн]] дөтгөөр хүү Шагжагт байгуулсан гавъяаг нь үнэлж Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуунаас тасдан өгсөн албат нь 1724 оны үеэс Далай гүний хошуу гэгдэх болжээ. Манжийн үед Халхын өрнө замын баруун гарын баруун этгээдийн хошуу хэмээгдэн нутгийн хил нь зүүн зүг Нарийн Дөлбөр, баруун зүг Хар хоргон голын булаг, өмнө зүг Чацарт, умар зүг Ачин булаг тус тус хүрнэ. Богд хаант монгол улсын үед Засагт хан аймгийн Далай гүний хошуу хэмээн нэрлэгдэж, Өвөр Баруун, Ар баруун, Ар зүүн, Өвөр зүүн гэсэн 4 отогтой байсан байна. 1911 оны байдлаар 84 өрх, 234 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 654 өрх 1848 хүн амтай, 29 сүм хийдэд 735 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923-1931 оны үед Хантайшир уулын аймгийн Бүрэнтогтох уулын хошуу хэмээн нэрийдэгдэж байсан бөгөөд 1924 онд Бөгдгөөн хан уулын хошуутай нийлэн 1929 онд Наранжаргалант уулын хошуутай нэгдэв. Одоогийн Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг, Бүрэнтогтох сум болсон ажээ. Далай гүний хошууг Шагжаг, Доржцэдэн, Цэдэвдорж, Шагдаржав, Доржжав, Төгсдэлгэр, Базаррагчаа, Доржпалам нар үе улиран захирч байв.

4. [[Мэргэн гүний хошуу (Засагт хан)|Мэргэн гүний хошуу]]: Шолой Увш хунтайжийн 3-р хөвгүүн Лувсандаш Мэргэн дайчингийн ахмад хөвгүүн Увашийн ахмад хүү Цэвэгжавт албат таслан сум үл хүрэх албаттайгаар нэгэн хошууг 1756 онд байгуулан өгсөн нь Засагт хан аймгийн Мэргэн гүний хошуу юм. Манжийн эрхшээлийн үед Халхын дундад зүүн гарын баруун этгээдийн засаг улсад туслагч гүнгийн хошуу хэмээгдэн зүүн зүгт хар бургас, өмнө зүг цагаан бургас, баруун зүг Чандаган тал, умар ба баруун хойд зүг Их тахил, зүүн өмнө зүг Баянзүрх, баруун өмнө зүгт Сэлэнгэ мөрөн хүрэх нутагтай байв. Богд хаант Монгол улсын үед Засагт хан аймгийн Мэргэн гүний хошуу хэмээн нэрлэгдэж 1 сумтай байв. Хантайшир уулын аймгийн Бөгөдгөөн хан уулын хошуу гэгдэж байгаад 1931 оноос Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг сум болсон ажээ. Мэргэн гүний хошууг Цэвэгжав, Батжаргал, Чойсүрэн, Жамбал, Гүндорж, Баянжаргал нар үе улиран захирч байв.

5. [[Ахай бэйлийн хошуу (Засагт хан)|Ахай бэйлийн хошуу]]: Ахай бэйлийн хошууг 1757 онд Эрдэнэдүүрэгч вангийн хошуунаас таслан Дорж дай хунтайжийн дэд хүү Гэндэн бэйлийн дэд хүү Тувагийн хүү Дашпунцагийн албат дээр тулгуурлан байгуулсан байна. Манжийн үед Халхын өрнө замын дундад зүүн гарын адгийн хошуу хэмээн нэг гүйцэд сумын албатай, нутаг дэвсгэр нь зүүн зүг Баянзүрх уул, баруун зүг Дэлгэр гол, умар зүг Номт, өмнө зүг Оодос, зүүн хойд зүг хилийн харуул, баруун хойш Соёг толгой, баруун өмнө зүг Бор бургас хүрч байв. 1911-1922 онд Засагт хан аймгийн Ахай бэйлийн хошуу гэж нэрлэгдэн явсан бөгөөд 1911 оны байдлаар 85 өрх, 308 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 823 өрх 3471 хүн амтай, 153 сүм хийдэд 2345 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923 оноос Хантайшир уулын Наранжаргалант уулын хошуу нэрээр байгуулагдаж хожим Цэцэрлэг Мандал уулын аймагт шилжсэн. Тус хошуунаас Арбулаг, Мөрөн, Тосонцэнгэл, Их-Уул сум бүтнээр Түнэл, Алаг-Эрдэнэ сумын зарим баг нь байгуулагджээ. Ахай гүний хошууг Дашпунцаг, Гомбожав, Жигмидчавдан, Чойгончигдаш, Нилханвар, Намхайдорж, Цэдэндорж нар үе улиран захирч байв.

6. [[Жалханз хутагтын шавь]]: [[Жалханз хутагт|Жалханз хутагтын]] шавийг байгуулахдаа Хотогойдын Дүүрэгч ван, Ахай засгийн хошуунаас таслан нутаг олгосон тул мөн Хотогойдын түүхэнд хамаарал бүхий юм. Жалханз хутагтын уг эх нь энэтхэгийн Базарваань, Цогтсарха, Зундуйёндон, Их түгээмэл гүндүү, хан Махасуха, Чойгүцагаан, Чимэдманабадар, гэсэн 7 үе хувилж, түүний хойно түвдэд Дүвчиннамхайжалцан, Батлужав хэмээх Мижиддорж, Жамагарбо, Жамьянмоломпил, Балжиржамц, Чойжилжамц гэсэн 6 үе хувилаад манжийн Тэнгэрийн сэцэн хааны 4-р он (1630 он Д.Б)-д монгол газар халхын Засагт хан аймагт Лувсанданзанжамц нэрээр хувилж, Эеэр засагчийн 11-р он (1645 он Д.Б)-д жанч халжээ. 2-р үе хувилсан нь Лувсанданзанбалсан (1657-1741), 3-р үе хувилсан нь Галсандамбийеримпил (1747-1785) Ховдын Түгээмэл амаржуулагч сүмийг 11 жил захирч суужээ. 4-р үе хувилсан нь Лувсанбалжирлхүндэв (1796-1847) Ховдын Түгээмэл амаржуулагч сүмийг 4 жил захирч байв. Төр гэрэлтийн 4-р он (1824 он Д.Б)-ы XII сард гуулиар цутган үйлдсэн “Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга” гэсэн манж, монгол, түвэд гурван үсгээр бичсэн тамгыг олгожээ. [“Засагт хан аймгийн чухал хэргийн данс” хэвлэлд бэлтгэсэн Г.Дашням, На.Сүхбаатар, С.Чулуун УБ., 2002 тал 41] Чингэснээр Жалханз хутагт нь тамга барьж шавь захирах эрхтэй болсон байна. Жалханз хутагтын шавийг байгуулахдаа Хотогойдын Дүүрэгч ван, Ахай засгийн хошуунаас хувь таслан байгуулжээ. 5-р үе хувилсан нь Чоймболжалцан (1849-1855), 6-р үе хувилсан нь Чойжижалцан (1857-1874), 7-р үе хувилсан нь Дамдинбазар (1875-1923), 8-р үе хувилсан нь Билэгдэмбэрэл (1923-1978) нар тус тус тодорчээ. Жалханз хутагтын шавийн нутгийн цэс нь баруун зүгт Загастайн даваа, баруун хойд тал нь өвөр Улаагчин өртөө, хойд тал нь Хоньт холбоо нуур, зүүн тал нь Хантийн дөрвөлжийн өндөрлөгт хүрч байв. 1911 оны байдлаар 61 өрх, 558 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 545 өрх 1051 хүн амтай, 28 сүм хийдэд 433 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1925 оноос Хантайшир уулын аймгийн Өлзийт Баянзүрх уулын хошуу гэгдэж байгаад 1926 онд Дэлгэрхан уулын хошуунд нэгтэгсэн байна. Одоогийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнхаан сум.

==ХОТГОЙДЫН ҮЛГЭР ДОМОГ==

=== Хотгойдын хонгор халзан морины домог ===
Хотгойд нутагт нэгэн ядуу эр их хурдан Хонгор халзан морьтой байжээ. Тэр морийг нь ноёд, хаад өөрийн болгон авч, нэр дээрээ уралдуулж, алдар хүндийг олох гэж хичнээн оролдовч хараахан чаддаггүй байж. Нэг удаа нутгийн ноён ядуу эрийн морийг булааж аваачаад, зориуд хүн томилон мануулжээ. Морь болон түүнийг манаж байгаа хүнийг үүрээр түр цурам хийх зуур ядуу эр ногт барин хөл нүцгэн гэтэж ирээд, мориныхоо чихэнд:  

Ноёд ноёдын үүдэнд  

Ногттойгоо дүүхэлзэнэ 

Ногтлоод ирсэн хүүдээ  

Нойрон дундаа үүрсэнэ . . . гэж дуулаад дагуулаад харьдаг байжээ. Тэгэхээр нь нутаг ойрхон болохоор буцаж гүйгээд байна гээд хаанд хурдан морь бэлэглэж нүүр тал олохыг горилон, ядуу эрээс хонгор халзан морийг дахин булаан авч харь газар, хааны сүрэгт хүргүүлжээ. Ядуу эр тэр хол газар явж очиж чадахгүйн эрхээр мөн л адуу хүн хоёр нойр хичнээн даавч үл тэвчин дуг хийх үүрийн харанхуйгаар хазаар барин хотныхоо овоон дээр гарч:  

Хаад хаадын үүдэнд  

Хазаартайгаа дүүхэлзэнэ  

Хазаарлаад ирсэн хүүгээ  

Харан харан баясана аа . . . гэж дуулахад Хонгор халзан морь нь хоногтоо гүйгээд ирдэг байжээ. Үүнээс хойш тэр ядуу эр хурдан сайхан хүлгээрээ жил болгоны наадамд түрүү магнай авч, нутгийн олны дунд нэр хүндтэй нэгэн болжээ. Хонгор халзан морийг хорин таван насандаа хошуу наадамд түрүүлэхэд нь атаархсан нутгийн ноён энэ яавч эгэл амьтан биш, язгууртан хүнд л байваас зохих хүлэг хэмээн бодож, тэр морийг эзнээс нь хүчээр булаан авч, хааны газар дахин хүргүүлэхээр хэсэг эрчүүдэд хөтлүүлэн явуулах болжээ. Энэ үед эзэн нь одоо ч эрдэнэт сайхан хүлэг минь эргээд надад ирэхгүй байхаа даа хэмээн харамсаж, мориныхоо сүүлнээс нэгэн туг үс сугалан авч, чагтгандаа зүүгээд: - Миний энэ буянт хүлэг надад л хурдална. Харь газар хүргэгдэж, хаан эзэнд очсон ч эс хурдална. Ингээд Өвгөн Хонгор буяныг минь элдвээр бүү хараагаасай, агдалж битгий зовоогоосой, аяар аяар гуядаасай, муулж бүү хэлээсэй, мөрөөр нь мөнх насжуулаасай хэмээн ханцуй дотроо балбирч:  

Алтан алтан амгайгий нь  

Амы нь дагуулж татаарай  

Алтан сайхан зоогий нь  

Аяар аяар гуядаарай  

Мөнгөн мөнгөн зуузайгий нь  

Марий нь тааруулж тат  

Нэг үгээр хэлхэд, хаад ноёдын өмнө хүч мөхөсдсөний эрхээр эзэн хүн эрдэнэт сайхан хүлэг морио өөрийн гар дор байлгаж, олон олон наадамд удаа дараалан түрүүлж, магнайг нь тэнийлгэж явсан тэр их ач буяныг хариулж чадахгүй болсон бухимдал цухлаа тайлж, Хонгор халзан морио хол газар очоод хүний гарт их зоволгүй, насны эрхээр жаргаасай гэж ерөөсөн тайлал бадгууд юм. Эзний энэ ерөөл эрдэнэт хүлэгт нь шингэж, харь газрын хааны нэр дээр хурдалж, түүний цөсийг хөөргөлгүй, эх нутгийнхаа уулын тарилганд толгойгоо өргөсөн гэдэг.{{Citation needed}} 

=== Бүст нуур, Алтан тэвш уулын домог ===
[[Завхан]] аймгийн  [[Тэлмэн сум]]ын нутагт буй нэг үзэсгэлэн төгөлдөр нуурыг  [[Бүст нуур]]гэдэг байна. Энэ нуурын дунд уул бий. Урьд шадар ван  [[Чингүнжав]] Ховдын цагаан түнгээс гарч Орос улсыг зорин манжийн цэргээс зугтаж явахдаа энд хоног тааруулсан гэнэ. Тэгээд өглөө босоход нь анчин гөрөөчнөөс айсан ан амьтан нуурын мөсөн дээгүүр сүрэглэн давхиж нуурын дундах уул руу айсуй харагджээ. Иймд шадар ван:
Айсан зовсон бүхний амь авран орогнуулдаг ачтай, тустай нуур юмаа хөөрхий хэмээн бишрээд өөдөө харсан сав алтан тэвшээ дунд ууланд нь булж, нуурын мөсийг цоолж товчлуур мөнгөн бүсээ хийсэн гэнэ. Тэр цагаас уг нуурыг  [[Бүст нуур]], дундах уулыг нь Алтан тэвш гэж нэрлэх болжээ.{{Citation needed}}

 Мөн.
 Хоноглосонхон газар нь            
 Ховдын цагаан түнгээ
 Ховлоод мордсон цэрэг нь
 Хоёр живаа цэрэг
 Бүгсэнхэн газар нь
 Бүстийн дунд уул
 Бүслээд мордсон цэрэг нь
 Хоёр живаа цэрэг
 Хүлээсэн зорьсон газар нь
 Хүрмэн тагнын цаахна
 Хүрээлэн мордсон цэрэг нь
 Хоёр живаа цэрэг
 Гурван живаа цэргээ дагуулсан ч болно
 Гургалдай зээрдээ унасан ч болоосой гэж энэ тухай дуу гарсан гэнэ.{{Citation needed}}

=== '''Хүдэр хүү''' ===
Цогтой вангийн хошуунд Хүдэр хэмээх нэгэн бяртай хүн байжээ. Хүдэр хүү ээжийн хамт [[Хотгойд]]  – ойрадын дайн самуунаар өөлдийн 9 шар баатарт олзлогдон хүний газар, гүний нутагт зарцлагдан амьдарч байжээ. Ийнхүү хэдэн жил болоход Хүдэр ч эрийн цээнд хүрч, нэгэн өдөр ээждээ өөлдийн 9 шар баатарыг алж нутаг зорих тухайгаа хэлжээ. Өөлдийн баатарууд өглөө гарч дээрэм тонуул хийсээр орой уван цуван ирдэг, ингэхэд нь Хүдэр хүү мориноос буулгаж үүд өргөн оруулж, морь малыг янзлан, ээж нь хоол цайг нь хийж өгдөг байжээ. Иймээс эхээр зөвшөөрүүлсэний эцэст Хүдэр орой цувж ирсэн баатаруудыг нэг нэгээр нь гэр лүү үүд өргөн оруулахдаа ар голыг нь тас шааж алсаар, хамгийн сүүлд ирсэн ахмад баатар нь сэжиг авч “Хөвүүний нүд яасан улаан байна” гээд зугтахыг завдтал барин авч ноцолджээ. Тэрхүү хоёрыг ач тач ноцолдон буй ахуйд ээж нь Хүдэрийн урьд захисан ёсоор бэлдэн өгсөн хутгаар эрээн булчинг нь тас огтлон алж даржээ. Ингээд Хүдэр хүү бор гэрээ баглан үүрч нутгийн зүг явах замдаа газарын уруу шогшиход ээж нь”Аяар гэм. Хөгшин хүн унагаж алах нь уу? ” гэж таягаараа толгой руу нь тогшиж байсан гэдэг. Хүдэр хүү нутагтаа ирээд хар бор амьдралаар амьдарч байсан бөгөөд энэ хугацаанд хүрээн дээр худалдаа хийж явсан эгнэшгүй хүчтэй оростой барилджээ. Барилдах болоход нөгөөх орос хоёр гартаа хунз цай барин дэлэхэд Хүдэр хоёр засуулаа өргөн дэвсээр гарчээ. Барилдаан болоход Хүдэр мөнөөх оросыг газарт хүргэлгүй нуруугаар нь тас тэврэх алжээ. Хожим Хүдэр Тахилт /Нөмрөг/ уулын оройд байсан бага шиг гэрийн буурин чинээ дайтай бүдүүн модыг : “Хааны аварга дийлэх нь үү? Хангайн аварга дийлэх нь үү?” хэмээн ам гаран тэврэн тонгорсон боловч оройн өмхөрсөн хэсэг нь хугарч түүнийг цохин алжээ. Хүдэрийн шарил Тахилт ууланд байсан ба хавирга нь завсаргүй бөгөөд цээжний хөндийд чоно гөлөглөсөн байсан гэдэг. Түүний шарилыг хожим өөлдүүд хулгайлан авч нутагтаа тахиснаар өөлдийн нутаг хошууд сайн бөхчүүлтэй болсон гэж одоо хүртэл нутгийн ардууд хуучилдаг билээ.{{Citation needed}}

== Алдартанууд==

* [[Шолой убаши хунтайж]]
* [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]]
* [[Ринчин сайн хунтайж]]
* [[Гэндэн эрх дайчин]]
* Хатан [[Бүүвээ баатар]] 
* Хотгойдын шадар ван [[Чингүнжав]]
* [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]]
* [[Дилов хутагт Жамсранжав]]
* [[Гомбожавын Очирбат]]
* [[Санжаагийн Баяр]] 
* [[Дэмчигжавын Моломжамц]]
* [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]]
* [[Арь гэгээн Дамдинчогдон]]
* [[Рэгзээгийн Амарсайхан]]
* [[Дэмбэрэлийн Мянганцэвээн]]
* [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]
* [[Чойсүрэнгийн Дагвадорж]]
* [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
* [[Ринчиннямын Амаржаргал]] 

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}
[[Ангилал:Хотгойд| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>sfzdtyjhhglgl263vhs5mc0b4cd2w5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индонез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8249</id>
    <revision>
      <id>856826</id>
      <parentid>856594</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T07:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65060" sha1="02pvy6zefbkrjgexycsvo0g26hulcw8" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс
| common_name = Индонез
| native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| image_flag = Flag of Indonesia.svg
| flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto = &lt;br&gt;{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])&lt;br&gt;&quot;Олон янз байдалд эв нэгдэл&quot;
| other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}&lt;br /&gt;(Таван зарчим) 
| other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал:
| national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Их Индонез&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital = [[Жакарта]]
| largest_city = [[Жакарта]]
| coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}}
| languages_type = Албан ёсны хэл
| languages = [[Индонез хэл]]&lt;!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--&gt;
| languages2_type = Орон нутгийн хэл
| languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;
| ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]&lt;ref name=&quot;BPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;
| religion_year = 2018
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], &lt;br&gt;болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}}
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;RELIGION&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Индонезчүүд‎]]
| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = [[Прабово Субианто]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}}
| leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]]
| leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}}
| leader_name3 = [[Пуан Махарани]]
| leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}}
| leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]]
| legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ)
| upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ)
| lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ)
| sovereignty_type = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])&lt;!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --&gt;
| established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]]
| established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он
| established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он
| area_km2 = 1,904,569&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 14
| area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 
| area_data2 = 4.85
| population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 4
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 143
| population_density_sq_mi = 371
| population_density_rank = 90
| GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_rank = 7
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 98
| GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_rank = 16
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 112
| Gini = 37.9
| Gini_year = 2021
| Gini_change = increase &lt;!--/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.705
| HDI_year = 2021
| HDI_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 114
| currency = [[Индонез рупиа]] (Rp)
| currency_code = IDR
| time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]]
| utc_offset = +7 - +9
| date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ
| drives_on = зүүн
| calling_code = [[+62]]
| cctld = [[.id]]
}}

[[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu&lt;/ref&gt; [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. 

[[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. 

Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.

Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан.

== Нэр ==
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}&lt;/ref&gt;  1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}&lt;/ref&gt; Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.&lt;ref name = &quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot; /&gt;. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ.

==Түүх==
[[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим &quot;[[Жава хүн]]&quot; гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}&lt;/ref&gt; Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. &quot;Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ&quot; гэх судалгаа байдаг.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7&lt;/ref&gt; М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 8–9&lt;/ref&gt; М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 15–18&lt;/ref&gt; Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4&lt;/ref&gt;

[[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]]
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] 
[[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 22–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 3&lt;/ref&gt; [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt; 

Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 3–14&lt;/ref&gt; Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 12–14&lt;/ref&gt; Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 22–24&lt;/ref&gt; Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ.

[[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.&lt;ref&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt; Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot;&gt;Ricklefs (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot;&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid (1973), p. 30&lt;/ref&gt; Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by &quot;Free Choice&quot;]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.&lt;/ref&gt;

Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг  эвлэрүүлэн намжааж байв.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 237–280&lt;/ref&gt; 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt;), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 107–109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt; Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt;

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}&lt;/ref&gt;  Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Төр засаг==
[[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]]
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.&lt;ref&gt;In 1998, 1999, 2000 and 2001&lt;/ref&gt; Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&amp;nbsp;– The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.&lt;ref&gt;{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')&lt;ref name=&quot;USSTATE&quot;&gt;{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.&lt;ref&gt;Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Орон нутаг ==
{{Индонезийн газрын зураг}}
Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. 
* I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай.
* II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна.
* III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''&lt;br&gt;гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. 

===33 муж===
Онцгой эрхтэй таван мужийг &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;-оор тэмдэглэв.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
'''[[Суматра]] арлын 10 муж'''
* [[Аче]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; (''Aceh'')
* [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'')
* [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'')
* [[Риау]] ''(Riau)''
* [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'')
* [[Жамби]] (''Jambi'')
* [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'')
* [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'')
* [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') 
* [[Лампунгг]] (''Lampung'')
'''[[Жава]] арлын 6 муж'''
* [[Жакарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Jakarta'')
* [[Бантен]] (''Banten'')
* [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'')
* [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'')
* [[Иогякарта|Иогякарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Yogyakarta'')
* [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'')
'''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж'''
* [[Бали]] (''Bali'')
* [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'')
* [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') 
{{Col-break}}

'''[[Калимантан]] арлын 4 муж'''
* [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'')
* [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'')
* [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'')
* [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'')
'''[[Сулавеси]] арлын 6 муж'''
* [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara)
* [[Горонтало]] (''Gorontalo'')
* [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'')
* [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'')
* [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'')
* [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'')
'''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' 
* [[Малуку]] (''Maluku'')
* [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'')
'''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж'''
* [[Өрнөд Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua Barat'')
* [[Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua'')
{{Col-end}}

==Газар орон==
[[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]]

[[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot;&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt;

1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population density&amp;nbsp;– Persons per&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}&lt;/ref&gt; Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

[[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]]
 
[[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&amp;rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}&lt;/ref&gt; Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж&lt;ref&gt;{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}&lt;/ref&gt;

Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.&lt;ref&gt;{{cite web
|title =About Jakarta And Depok
|work =University of Indonesia
|publisher =University of Indonesia
|url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|accessdate =24 April 2007
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|archivedate =4 Тавдугаар сар 2006
|url-status =live
}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Хүн ам==
:''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]''
[[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]]
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}&lt;/ref&gt; жилд 1.9%-иар өсч байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot; /&gt; Жава аралд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;/&gt; [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations&lt;/ref&gt;

Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ&amp;nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}&lt;/ref&gt; Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}&lt;/ref&gt; Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад &quot;Индонез&quot; [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 256&lt;/ref&gt; Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration &amp; Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }} {{Webarchiv|url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |archive-is=20120527011433 |text=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |archiv-bot=2026-05-21 07:20:49 InternetArchiveBot }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pp. 53, 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt; 

[[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;


Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.&lt;ref name=&quot;Yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}&lt;/ref&gt; 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.&lt;ref name=&quot;csi&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}&lt;/ref&gt; бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 28, 62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Индонез&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;5/'&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{лавлах холбоос|3}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Indonesia|Индонез}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Индонез| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>02pvy6zefbkrjgexycsvo0g26hulcw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Квийнслэнд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9395</id>
    <revision>
      <id>856829</id>
      <parentid>788544</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T08:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10897" sha1="3z8lh00rn7ikyurphdq2q81cupdaug8" xml:space="preserve">{{Short description|Австралийн муж}}
{{Энэ гарчиг}}
{{Инфобокс улс төрийн хуваалт
| name = Квийнслэнд
| native_name = {{native name|en|Queensland}}
| settlement_type = [[Австралийн мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд|Муж]]
| image_flag = Flag of Queensland.svg
| flag_size = 130px
| flag_type = Төрийн далбаа
| flag_link = Квийнслэндийн төрийн далбаа
| image_seal = Coat of Arms of Queensland.svg
| seal_size = 110px
| seal_type = Сүлд
| seal_link = Квийнслэндийн төрийн сүлд
| motto = {{native name|la|Audax at Fidelis}}&lt;br/ &gt;({{lang-mn|Зоригтой бөгөөд үнэнч}})
| nickname = Нарлаг муж
| image_map = Queensland in Australia.svg
| map_caption = [[Австрали]] дахь Квийнслэндийн байршил
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = [[Австрали]]
| established_title = Холбооны өмнө
| established_date = [[Квийнслэндийн колони]]
| established_title2 = Шинэ Өмнөд Вэльсээс тусгаарлав
| established_date2 = 6 сарын 6, 1859 он
| established_title3 = [[Австралийн Холбоо|Холбоо]]
| established_date4 = 1 сарын 1, 1901 он
| named_for = [[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Хатан хаан Викториа]]
| demonym = {{hlist|Квийнслэндчүүд|Банана Бендер (ярианы)&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 May 2013|title=Slang: What Aussies call other Aussies|url=https://www.australiangeographic.com.au/topics/history-culture/2013/05/slang-what-aussies-call-other-aussies/|access-date=9 November 2021|website=Australian Geographic|language=en-AU|archive-date=9 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109101834/https://www.australiangeographic.com.au/topics/history-culture/2013/05/slang-what-aussies-call-other-aussies/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
| capital = [[Брисбэн]]
| largest_city = capital
| coordinates = 
| admin_center_type = Засаг захиргаа
| admin_center = [[Квийнслэндийн орон нутгийн засаг захиргааны бүс|77 орон нутгийн засаг захиргааны бүс]]
| leader_title1 = [[Австралийн хаант засаг|Хаан]]
| leader_name1 = [[III Чарльз]]
| leader_title2 = [[Квийнслэндийн амбан захирагч|Амбан Захирагч]]
| leader_name2 = [[Жаннет Янг]]
| leader_title3 = [[Квийнслэндийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3 = [[Анастейша Палащук]] ([[Австралийн Лэйбор Нам (Квийнслэндийн салбар)|АЛН]])
| legislature = [[Квийнслэндийн Парламент]]
| judiciary = [[Квийнслэндийн дээд шүүх]]
| national_representation = [[Австралийн Парламент]]
| national_representation_type1 = [[Австралийн Сенат|Сенат]]
| national_representation1 = [[Квийнслэндийн сенаторын жагсаалт|12 сенатор]] (76-аас)
| national_representation_type2 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Австрали)|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| national_representation2 = 30 суудал (151-ээс)
| area_km2 = 1851736
| area_land_km2 = 1729742
| area_water_km2 = 121994
| area_rank = 2
| area_rank_link = Австралийн мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик
| elevation_max_m = 1622
| elevation_max_point = [[Бартл Фрийр уул]]
| population_estimate = 5,354,800&lt;ref name=ABSPop&gt;{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/latest-release|title=National, state and territory population – September 2022|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=16 March 2023|accessdate=16 March 2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = 3
| population_rank_link = Австралийн мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик
| population_estimate_year = 2022
| population_density_km2 = 2.8
| population_density_sq_mi =
| population_density_rank = 5
| population_density_rank_link = Австралийн мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик
| GDP_nominal = $363.524 тэрбум&lt;ref name=&quot;gspref&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/statistics/economy/national-accounts/australian-national-accounts-state-accounts/latest-release |title=5220.0 – Australian National Accounts: State Accounts, 2019–20 |publisher=Australian Bureau of Statistics |date=20 November 2020 |access-date=20 January 2021 |archive-date=17 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617110448/http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/allprimarymainfeatures/E6765105B38FFFC6CA2568A9001393ED?opendocument |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year = 2020
| GDP_nominal_per_capita = $70,862
| HDI = 0.944&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=18 February 2023|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| timezone = [[Австралийн Зүүн Стандарт Цаг|АЗСЦ]]
| utc_offset = +10:00
| calling_code = 
| postal_code_type = [[Австрали дахь шуудангийн код#Хуваарилалт|Шуудангийн товчлол]]
| postal_code = QLD
| website = {{URL|qld.gov.au}}
| iso_code = [[ISO 3166-2:AU|AU–QLD]]
{{Инфобокс бэлгэ тэмдэг| embedded=yes
| mammal = [[Коала]] &lt;small&gt;(''Phascolarctos cinereus'')&lt;/small&gt;
| bird = [[Австрали тогоруу]] &lt;small&gt;(''Grus rubicunda'')&lt;/small&gt;
| fish = [[Их шүрэн хаалтны алиалагч загас]] &lt;br&gt; &lt;small&gt;(''Amphiprion akindynos'')&lt;/small&gt;
| flower = [[Vappodes phalaenopsis|Куктауны цахирмаа]] &lt;br&gt; &lt;small&gt;(''Dendrobium phalaenopsis'')&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.anbg.gov.au/emblems/qld.emblem.html |title=Floral Emblem of Queensland |publisher=[[Australian National Botanic Gardens]] |access-date=23 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308010937/https://www.anbg.gov.au/emblems/qld.emblem.html |archive-date=8 March 2012}}&lt;/ref&gt;
| mineral = [[Индранил]]
| colour = [[Элгэн хүрэн]]
}}
}}

'''Квийнслэнд''' нь тус тивийн зүүн хойд буланг эзлэн оршдог [[Австрали]]йн нэгэн муж улс юм. Баруун талаараа [[Хойд Нутаг Дэвсгэр]], баруун өмнөд талаараа [[Өмнөд Австрали]], өмнөд талаараа [[Шинэ Өмнөд Вэльс]]тэй мужуудтай тус тус хиллэдэг. Зүүн талаараа [[Шүрэн тэнгис]], [[Номхон Далай]]гаар хүрээлэгдэнэ. Квийнслэнд нь нутаг дэвсгэрээр Австралидаа [[Баруун Австрали]]йн дараа хоёрт ордог, хүн амаараа Шинэ Өмнөд Вэльс, [[Викториа (Австрали)|Викториагийн]] дараа гуравт ордог муж улс болно.

Тус муж улсын нутаг дэвсгэрийг анх 40,000-65,000 жилийн өмнө ирцгээсэн уугуул австраличууд болон Торрес булангийн арлынхан колоничилсныг хугацаа тогтоох янз бүрийн аргаар тогтоосон болно.&lt;ref&gt;[http://www.dreamtime.net.au/indigenous/timeline.cfm Dreaming Online: Indigenous Australian Timeline]&lt;/ref&gt; Сүүлд 1859 оны зургадугаар сарын 6-нд Квийнслэндийг Шинэ Өмнөд Вэльсээс тасдан авч [[Нэгдсэн Вант Улс|Британийн]] титмийн колони болгосныг өдгөө Квийнслэндийн өдөр болгон жил бүр тэмдэглэдэг. Өнөөдөр [[Брисбэн]] хот байгаа нутгийг анх [[Моретон булан]]гийн хорих анги болгон ашиглаж байсан бөгөөд Шинэ Өмнөд Вэльсэд ялаа эдэлж байх хугацаандаа дахин гэмт хэрэг үйлдсэн рецидив гэмт хэрэгтнүүдийг энд хорьж байсан. Тус муж улс сүүлд нүүдэллэн ирэгсдийг хөхиүлэн дэмждэг бодлого явуулах болсон бөгөөд өнөөдөр Квийнслэндийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлал, байгалийн баялгийн салбар давамгайлдаг.

Хүн ам нь Зүүн Өмнөд Квийнслэндэд төвлөрөн суудаг бөгөөд тэр бүс нутагт нийслэл [[Брисбэн]], Лөүгэн, Ипсвич, Түүвүүмба хотоос гадна, Гөүлд Көүст, Саншайн Көүст эрэг байдаг. Квийнслэнд дулаан уур амьсгалтай, ихээхэн хэсэг нь тропикийн бүсэд багтдаг тул нарлаг муж улс гэж хочилдог.

== Лавлах материал ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Queensland|Квийнслэнд}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.qld.gov.au Government of Queensland]
* [https://web.archive.org/web/20171008054330/http://www.workliveplay.qld.gov.au/ Queensland Government skilled and business migration site]
* [http://www.govhouse.qld.gov.au/ Governor of Queensland]
* [https://web.archive.org/web/19970712074342/http://www.parliament.qld.gov.au/ Parliament of Queensland]
* [http://www.thepremier.qld.gov.au/ Premier of Queensland]
* [http://www.queenslandholidays.com.au Official State Tourism Organisation]
* [https://web.archive.org/web/20061010125841/http://www.qag.qld.gov.au/qag_index.html Queensland Art Gallery]
* [http://www.translink.com.au Translink - Public Transport in Queensland- Bus Train Ferry]
* [http://www.archives.qld.gov.au/ Queensland State Archives]

{{Австралийн мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}}

[[Ангилал:Квийнслэнд| ]]
[[Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр]]</text>
      <sha1>3z8lh00rn7ikyurphdq2q81cupdaug8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Флоренс Гриффит-Жойнер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10629</id>
    <revision>
      <id>856824</id>
      <parentid>785161</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T05:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Florence_Griffith_Joyner.jpg]]-г [[File:President_Ronald_Reagan_Greeting_Florence_Griffith_Joyner_of_The_United_States_Olympic_Team_in_The_Oval_Office_-_DPLA_-_80c2b6323f406616bcad1ab77b7a176e.jpg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:Comm</comment>
      <origin>856824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11895" sha1="fipcsrjw4sg2am6h6seb2c3osfxwlze" xml:space="preserve">{{Инфобокс Тамирчин
|нэр                =Флоренс Гриффит-Жойнер
|бүтэн нэр          =Флоренс Гриффит-Жойнер
|зураг              =President Ronald Reagan Greeting Florence Griffith Joyner of The United States Olympic Team in The Oval Office - DPLA - 80c2b6323f406616bcad1ab77b7a176e.jpg
|хэмжээ             =
|зургийн тайлбар    =[[АНУ]]-ын ерөнхийлөгч агсан [[Рональд Рейган]]ы хамт. 1988 он
|спорт              =[[Хөнгөн атлетик]]
|улс                ={{USA}}
|төрсөн огноо       =[[1959]] оны [[12 сарын 21]]
|төрсөн газар       =[[АНУ]], [[Калифорни]] муж улс, [[Лос-Анжелес]]
|нас барсан огноо   =[[1998]] оны [[9 сарын 21]]
|нас барсан газар   =[[Калифорни]] муж улс, [[Мишн Виежо]]
|медалиудыг үзүүлэх =тийм
|медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}}
{{МедальМөнгө   |  [[Лос-Анжелесийн олимп (1984 он)|Лос-Анжелесийн олимп]] | 200м }} 
{{МедальАлт   |  [[Сөүлийн олимп]] | 100м }} 
{{МедальАлт   |  [[Сөүлийн олимп]] | 200м }} 
{{МедальАлт   |  [[Сөүлийн олимп]] | 4*100м буухиа }} 
{{МедальМөнгө   |  [[Сөүлийн олимп]] | 4*400м буухиа }}
{{МедальТэмцээн | [[Хөнгөн Атлетикийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальАлт  | Ром 1987 | 4*100м буухиа }}
{{МедальМөнгө  | Ром 1987 | 200м }}
}}

'''Флоренс Гриффит-Жойнер''' ({{lang-en|Florence Griffith-Joyner}}, төрөхдөө '''Флоренс Делорес Гриффит''', {{lang-en|Florence Delorez Griffith}}) гэдэг нэртэй байсан&lt;ref name=&quot;Florence Griffith-Joyner NNDB Profile&quot;&gt;{{cite web| url =http://www.nndb.com/people/285/000111949/| title = Florence Griffith-Joyner NNDB Profile| publisher =NNDB|accessyear=2009|accessdate=2 сарын 25}}&lt;/ref&gt;) (1959 оны 12 сарын 21 - 1998 оны 9 сарын 21) нь '''Фло-Жо''' гэдэг хочоороо алдаршсан [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[хөнгөн атлетик]]ийн тамирчин байв. 

Тэрээр [[Лос-Анжелес]] хотод төрж, Жордан Даунс дахь нийтийн байранд өсч торнижээ. Гриффит-Жойнер нь 1980-аад оны сүүлчээр дэлхийн хөнгөн атлетикийн тайзнаа тод гялалзсан од байсан бөгөөд 100м, 200м-ийн зайн гүйлтийн төрөлд [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн дээд амжилтууд|дэлхийн дээд амжилт]]ыг шинэчлэн тогтоож байсан бөгөөд 100м-ийн дээд амжилт нь одоо болтол эвдэгдээгүй байгаа билээ. Түүний нөхөр нь алдартай хөнгөн атлетикч [[Ал Жойнер]], нөхрийн нь дүү нь олимпын 3 алтан медальт [[Жэки Жойнер-Керси]] юм.

==Амжилт==
Гриффит [[1983]] онд зохиогдсон анхны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож, 200м-н төрөлд 4-р байранд орсноор дэлхийн тавцан дахь гараагаа эхэлсэн. Ирэх жил нь төрөлх Лос-Анжелест нь олимпын наадам болоход 200м-н төрөлд мөнгөн медаль авснаасаа илүүтэйгээр, урт ургуулж будсан хумсаараа хүмүүсийн анхаарлыг татаж байв. 1985 онд Гран Пригийн шувтаргын 100м-н гүйлтэд 11.00 секундын амжилт үзүүлэв. Түүний дараа нэг хэсэг бэлтгэл хийхээ багасгасан Гриффит 1984 оны олимпын [[гурвын харайлт]]ын аварга [[Ал Жойнер]]тэй 1987 онд хуримласан байна. 

1987 онд ДАШТ-д буцаж ирэхдээ 200м-н гүйлтэд ахиад л мөнгөн медаль хүртсэн байна. 
Амжилтын оргил нь 1988 онд тохиов. АНУ-ын олимпын сонгон шалгаруулалтын хагас шигшээд 200м-н зайд мэргэшсэн Гриффит 100м-н зайд 10.49 секундын амжилт үзүүлэн дэлхийн дээд амжилтыг шинэчилсэн нь бүх хүнийг гайхуулав. Албан ёсны протоколд тухайн үеийн салхины хурд 0.0 м/сек байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг ч зарим эх сурвалжид салхины тусламжтай тогтоосон байж магадгүй гэж үздэг бөгөөд тэмцээний бусад төрлийн уралдаан явагдах үед салхины хурд 7 м/сек хүртэл байсан гэдэг. 1997 оноос [[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]]ны Хөнгөн атлетикийн статистикчдын хурлаар түүний амжилтыг &quot;Хүчтэй салхины тусламж орсон байж магадгүй, гэхдээ дэлхийн дээд амжилтаар бүртгэгдсэн&quot; гэж бичих болжээ&lt;ref&gt;{{cite web|author=Linthorne, Nick|title=Wind Assistance|publisher=[[Brunel University]]|url=http://people.brunel.ac.uk/~spstnpl/BiomechanicsAthletics/WindAssistance.htm|month=March|year=2003|accessyear=2009|accessdate=2 сарын 25|archive-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090718110649/http://people.brunel.ac.uk/~spstnpl/BiomechanicsAthletics/WindAssistance.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Гэхдээ түүний энэ амжилтыг тооцохгүй байсан ч дараагийн үзүүлсэн амжилт болох 10.61 секунд нь тухайн үеийн дэлхийн дээд амжилт болох байв.

1988 оны [[Сөүлийн олимп]]од '''Фло-Жо''' хэмээх нэр тодоор цуурайтсан билээ. 100м-ийн гүйлтийн шувтаргад салхины хүчийг оруулаад 10.54 секундын амжилт үзүүлж түрүүлсэн нь мөнгөн медаль авсан [[Эвелин Ашфорд]]оос 0.3 секундээр илүү байлаа. 200м-н бага шөвөгт дэлхийн дээд амжилтыг эвдэж, улмаар шигшээ уралдаанд 21.34 секундын амжилтаар дахин түүнийгээ шинэчилж тогтоосон байна. Тэрээр мөн АНУ-ын багт багтаж 4 x 100м, 4 x 400м-ийн буухиа уралдаанд хурд сорьж, алт, мөнгөн медаль хүртсэн бөгөөд 4 x 100м-ийн буухиад анх удаа уралдсан нь тэр байлаа. Түүний 100м-т алтан медаль авсан хором нь 2002 онд Британийн 4-р сувгаас шалгаруулсан &quot;[[Спортын 100 аугаа хором]]&quot; жагсаалтын 98-д нэрлэгджээ. Гриффит тухайн ондоо АНУ-ын сонирхогчдын спортын оны шилдэг тамирчны шагнал болох [[Жеймс Е.Салливаны шагнал]]ыг хүртсэн юм. Олимпоос тун удалгүй Гриффит-Жойнер хөнгөн атлетикаас зодог тайлсан билээ. 

Харамсалтай нь 1998 оны 9 сарын 21-нд Гриффит-Жойнер гэртээ унтаж байгаад ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн юм.

==Хардлага==
Түүнийг [[сэргээш]] хэрэглэдэг байсан гэж хардах нь бий. 1988 онд түүний биеийн хэлбэр эрс өөрчлөгдөж, амжилт нь ч тун богино хугацаанд хурдтай сайжирсан&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://veja.abril.com.br/160800/p_076.html|title=O doping está no auge|publisher=Veja Online|language=Portuguese|date=2000-08-16|access-date=2009-02-24|archive-date=2009-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090203153757/http://veja.abril.com.br/160800/p_076.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 1988 оны улирал эхлэхээс өмнө түүний 100м дэх шилдэг амжилт нь 10.96 секунд байсныг ганцхан улиралд 0.47 секундээр ахиулсан бөгөөд өөр нэг ч тамирчин ийм ахиц үзүүлж байгаагүй билээ. Мөн 200м дэх хувийн дээд амжилт нь 21.96 секунд байсныг 21.34 болгож ахиулж чадсан юм. Тэр үүнийгээ бэлтгэлийн шинэ хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсний үр дүн гэж тайлбарладаг байв.&lt;ref name=&quot;speed-glamour-doubt&quot;&gt;[http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19980923/26650594.html Speed, glamour, doubt will be Flo-Jo's legacy], ''[[Reuters]]'', [[September 23]] 1998&lt;/ref&gt;

1989 оноос сэргээшийн хяналтыг сайжруулах асуудал шийдэгдсэн байсан үед өмнөхөн нь зодог тайлсан нь хардлагыг улам лавшруулдаг.&lt;ref name=&quot;speed-glamour-doubt&quot; /&gt;

==Эшлэл==
{{reflist|2}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20180507095250/http://www.florencegriffithjoyner.com/ Албан ёсны вэбсайт]
* {{iaaf name|id=60674|name=Флоренс Гриффит-Жойнер}}
*[https://archive.is/20070814233913/http://www.usolympicteam.com/26_38163.htm АНУ-ын олимпын багийн сайт дахь намтар]
*[http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GRid=6706 Florence Griffith Joyner at Find-A-Grave]
*[http://www.sprintic.com/worldrecordsvideo/100m_women_1049_griffith_joyner/ 100м-ийн дэлхийн дээд амжилт тогтоож буй үеийн бичлэг]
*[http://www.sprintic.com/worldrecordsvideo/200m_women_2134_griffith_joyner_1988/ 200м-ийн дэлхийн дээд амжилт тогтоож буй үеийн бичлэг]

{{DEFAULTSORT:Гриффит-Жойнер, Флоренс}}
[[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:АНУ-ын 100 метрийн гүйгч]]
[[Ангилал:АНУ-ын 200 метрийн гүйгч]]
[[Ангилал:АНУ-ын 4х100 метрийн буухиа гүйгч]]
[[Ангилал:АНУ-ын 4х400 метрийн буухиа гүйгч]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:1984 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1959 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>fipcsrjw4sg2am6h6seb2c3osfxwlze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аддис Абеба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11783</id>
    <revision>
      <id>856810</id>
      <parentid>856603</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T23:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13224" sha1="t1e2suikyxk96h54p7ravfi1y2o2uh4" xml:space="preserve">{{Short description|Этиопын нийслэл ба томоохон хот}}
{{Инфобокс суурин
| name               = 
| official_name      = Аддис Абеба 
| native_name        = {{native name list|tag1=am|name1=አዲስ አበባ}}
| other_name         = 
| native_name_lang   = |
| settlement_type    = [[Нийслэл]] ба&lt;br/&gt;[[Этиопын муж|бие даасан хот]]
| image_skyline      = {{multiple image
 |border             = infobox
 |total_width        = 270
 |image_style        = border:1;
 |perrow             = 1/2/2/2/1
 |caption_align      = center
 |image1             = Addis in night.jpg
 |caption1           = Аддис Абебын [[Мескел талбай]]н үзэмж
 |image2             = Judský lev, Addis Abeba.jpg
 |caption2           = [[Иудагийн арслангийн хөшөө]]
 |image3             = Addis abeba, cattedrale di san giorgio, esterno 05.jpg
 |caption3           = [[Гэгээн Жоржийн сүм, Аддис Абеба|Гэгээн Жоржийн сүм]]
 |image4             = Parco dell'università di addis abeba, 08.jpg
 |caption4           = [[Аддис Абебын их сургууль]]
 |image5             = AddisView.jpg
 |caption5           = [[Шегер цэцэрлэгт хүрээлэн]]
 }}
| image_map          = 
| imagesize          = 
| nicknames          = Хүн төрөлхтний хот, Барара, Аду Генет
| image_flag         = Flag of Addis Ababa.svg
| image_seal         = 
| established_date   = 
| established_title1 = Байгуулагдсан
| established_date1  = 1886
| established_title2 = Нийслэл хот болсон
| established_date2  = 1889
| pushpin_map        = Этиоп#Африкийн эвэр#Африк
| pushpin_map_caption = Этиоп дахь байршил##Африкийн эвэр дэх байршил##Африк дахь байршил
| pushpin_relief     = 1
| mapsize            = 
| map_caption        = Этиоп дахь байршил
| image_map1         = Addis Ababa in Ethiopia (special marker).svg
| map_caption1       = Этиоп дахь Аддис Абебын байршил
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Этиоп}}
| leader_title       = [[Аддис Абебагийн хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Аданек Абебе]]
| area_magnitude     = 
| area_total_km2     = 
| area_land_km2      = 527
| area_water_km2     = 
| area_footnotes     = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&amp;view=doc&amp;id=421&amp;format=raw&amp;Itemid=606 |title=2011 National Statistics |publisher=Csa.gov.et |access-date=2024-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330021225/http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&amp;view=doc&amp;id=421&amp;format=raw&amp;Itemid=606 |archive-date=2013-03-30 }}&lt;/ref&gt;
| area_metro_km2     = 810
| area_metro_footnotes=&lt;ref&gt;[https://www.metrofutures.org/cities/addis-ababa Addis Ababa - Metro Futures]&lt;/ref&gt;
| population_as_of    = 2025
| population_total    = 4,114,000
| population_footnotes =&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ess.gov.et/download/projected-population-of-ethiopia-2025/ |title=Projected Population of Ethiopia 2025 |publisher=Этиопын Статистикийн Алба |access-date=2026-05-18 }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| population_rank    = Этиопт [[Этиопын хот, суурингийн жагсаалт|1-т]]&lt;br/&gt;Африкт [[Африкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|10-т]]
| population_est     = 
| pop_est_as_of      = 
| population_blank1  = 5,956,680&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://worldpopulationreview.com/cities/ethiopia/addis-ababa |title=Addis Ababa Population (2025) |access-date=2026-05-18 }}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = Бөөгнөрөл] (2025)
| pop_est_footnotes  = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = Аддис Абебачууд
| timezone           = [[Дорнод Африкийн Цаг]]
| founder            = {{plainlist|
* [[II Менелик]]
* [[Таиту Бетул]]
}}
| utc_offset         = +03:00
| coordinates        = {{Coord|9|2|9|N|38|45|9|E|type:city_region:ET-AA|display=it}}
| elevation_m        = 2355
| elevation_ft       = 7726
| area_code          = (+251) 11
| blank_name_sec1    = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021)
| blank_info_sec1    = 0.741&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/ETH/?levels=1%2B4&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=globaldatalab.org|language=en|access-date=2024-11-22|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625184417/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/ETH/?levels=1%2B4&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|green|өндөр}} · 11-ээс 1-т
| website            = {{URL|https://cityaddisababa.gov.et/}}
}}

'''Адди́с Абе́ба'''&lt;ref&gt;Ц.Дамдинсүрэн нарын &quot;Орос-Монгол толь&quot;-ийн II хэвлэл (1982)-ийн 826-р талд бичсэн.&lt;/ref&gt; (үүнээс өөрөөр ялангуяа [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] '''Аддис-Абеба''', '''Аддис Абеба''' гэж бичнэ; [[амхар хэл]]тэн &quot;шинэ цэцэг&quot; гэсэн утгат አዲስ አበባ [adis aβəβa], [[оромо хэл]]тэн &quot;халуун рашааны оргилуур&quot; буюу ''Finfinnee'' гэж хэлдэг) нь [[Этиоп]] улсын нийслэл хот бөгөөд 1886 онд байгуулагдсан. Тус хотод [[Африкийн Холбоо]]ны төв оршдог. 2007 оны тооллогоор 2,738,248 хүн тус хотод амьдардаг бөгөөд Этиоп улсын хамгийн том хот нь юм. Тусгай эрхт хотын статус нь Аддис-Абебыг хотын зэрэгцээ мужийн хэмжээнд тавьдаг. Тус хот нь өөрийн түүхэн, дипломат болон улс төрийн ач холбогдлоороо &quot;Африкийн нийслэл&quot; ч гэж нэрлэгддэг билээ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationmedia.com/eastafrican/current/Magazine/mag280420082.htm |title=Addis Ababa &quot;regarded as the African capital&quot; }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 80 гаруй ялгаатай хэлээр ярилцдаг үндэстнээс бүрдэх тус орны өнцөг булан бүрээс ирсэн янз бүрийн шашин шүтдэг хүмүүсээс хотын иргэд бүрддэг.

Нийслэлээ барих газрыг Хатан хаан [[Тайту Бетул]] сонгож, түүний нөхөр, Эзэн хаан [[Менелик II]] 1886 онд тус хотын шавыг тавьж &quot;''Финфинни&quot;'' нэр өгчээ.
Аддис Абеба хот нь [[Энтото уул]]ын хормойд оршино.

== Хүн ам ==
Нийслэл хотод олон үндэстэн амьдардаг. Үүнд: Амхара - хүн амын 48.3%, Оромо - 19.2%, Гураж - 17.5%, Тиграйчууд - 7.6%.

Аддис-Абеба хотын хүн амын өсөлт:

* 1900 онд — 80 000 хүн;
* 1958 онд — 400 000 хүн;
* 1968 онд — 664 000 хүн;
* 2002 онд — 1 700 000 хүн;
* 2012 онд — 3 041 002 хүн амтай болсон.

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Addis Abeba01 (Sam Effron).jpg
Зураг:ET Addis asv2018-01 img07 Light Rail.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цаг агаар ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|width = auto
|location = Аддис Абеба (1991–2020, туйлын үе 1898–одоо)
|metric first = y
|single line = y
|Jan record high C = 28.8
|Feb record high C = 30.6
|Mar record high C = 30.0
|Apr record high C = 30.2
|May record high C = 29.6
|Jun record high C = 29.0
|Jul record high C = 29.1
|Aug record high C = 28.0
|Sep record high C = 25.6
|Oct record high C = 27.1
|Nov record high C = 29.7
|Dec record high C = 26.5
|year record high C = 30.6
|Jan high C = 23.9
|Feb high C = 25.3
|Mar high C = 25.8
|Apr high C = 25.4
|May high C = 25.3
|Jun high C = 23.6
|Jul high C = 21.2
|Aug high C = 20.9
|Sep high C = 21.9
|Oct high C = 23.3
|Nov high C = 23.3
|Dec high C = 23.1
|year high C = 23.6
|Jan mean C = 16.3
|Feb mean C = 17.6
|Mar mean C = 18.6
|Apr mean C = 18.8
|May mean C = 18.8
|Jun mean C = 17.5
|Jul mean C = 16.5
|Aug mean C = 16.4
|Sep mean C = 16.6
|Oct mean C = 16.5
|Nov mean C = 15.9
|Dec mean C = 15.5
|year mean C = 17.1
|Jan low C = 8.6
|Feb low C = 9.9
|Mar low C = 11.6
|Apr low C = 12.2
|May low C = 12.2
|Jun low C = 11.7
|Jul low C = 11.9
|Aug low C = 11.8
|Sep low C = 11.3
|Oct low C = 9.7
|Nov low C = 8.3
|Dec low C = 7.5
|year low C = 10.6
|Jan record low C = 0.0
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 0.0
|Apr record low C = 2.5
|May record low C = 4.0
|Jun record low C = 4.2
|Jul record low C = 5.4
|Aug record low C = 5.7
|Sep record low C = 3.9
|Oct record low C = 0.0
|Nov record low C = 0.0
|Dec record low C = 0.0
|year record low C = 0.0
|rain colour = green
|Jan rain mm = 13.0
|Feb rain mm = 33.7
|Mar rain mm = 66.3
|Apr rain mm = 91.2
|May rain mm = 76.0
|Jun rain mm = 118.9
|Jul rain mm = 238.3
|Aug rain mm = 241.8
|Sep rain mm = 132.2
|Oct rain mm = 32.2
|Nov rain mm = 5.3
|Dec rain mm = 7.5
|year rain mm =
|unit rain days = 0.1 мм
|Jan rain days = 3
|Feb rain days = 5
|Mar rain days = 7
|Apr rain days = 10
|May rain days = 10
|Jun rain days = 20
|Jul rain days = 27
|Aug rain days = 26
|Sep rain days = 18
|Oct rain days = 4
|Nov rain days = 1
|Dec rain days = 1
|year rain days =
|Jan humidity = 52
|Feb humidity = 51
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 59
|May humidity = 55
|Jun humidity = 68
|Jul humidity = 78
|Aug humidity = 80
|Sep humidity = 75
|Oct humidity = 57
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 53
|year humidity = 62
|Jan sun = 266.6
|Feb sun = 206.2
|Mar sun = 241.8
|Apr sun = 210.0
|May sun = 238.7
|Jun sun = 174.0
|Jul sun = 111.6
|Aug sun = 133.3
|Sep sun = 162.0
|Oct sun = 248.0
|Nov sun = 267.0
|Dec sun = 288.3
|year sun =
|Jand sun = 8.6
|Febd sun = 7.3
|Mard sun = 7.8
|Aprd sun = 7.0
|Mayd sun = 7.7
|Jund sun = 5.8
|Juld sun = 3.6
|Augd sun = 4.3
|Sepd sun = 5.4
|Octd sun = 8.0
|Novd sun = 8.9
|Decd sun = 9.3
|yeard sun = 7.0
| source 1 =Météo Climat&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p65.php |title=Météo Climat stats for Addis Abeba 1991–2020 |publisher=Météo Climat |access-date=2026-05-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = meteoclimat&gt;{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&amp;id=1837 |title=Station Addis Abeba |publisher=Météo Climat |language=fr |access-date=2026-05-18 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224085328/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&amp;id=1837 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Этиопын Цаг Уурын Хүрээлэн (хур тунадас)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climate of Major Cities |url=https://www.ethiomet.gov.et/climate-of-major-cities/ |publisher=[[Этиопын Үндэсний Хэмжил Зүйн Хүрээлэн]] |access-date=2026-05-18 }}&lt;/ref&gt;
|source 2 =[[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (бороотой өдөр 1981–2010),&lt;ref name=WMO&gt;{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/060/c00162.htm |title=World Weather Information Service – Addis Ababa |access-date=2026-05-18 |publisher=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022180728/http://worldweather.wmo.int/060/c00162.htm |archive-date=2013-10-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил 1951–1990, ба нар 1985–1998)&lt;ref name = DWD&gt;{{cite web |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_634500_kt.pdf |title=Klimatafel von Addis Abeba (Adis Ababa) / Äthiopien |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-05-18 |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331143325/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_634500_kt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

== Мөн үзэх ==
* [[Аддис-Абебын цэнгэлдэх хүрээлэн]]

== Зүүлт, тайлбар ==
{{лавлах холбоос}}

{{Этиопын хот}}
[[Ангилал:Аддис Абеба| ]]
[[Ангилал:Африкийн нийслэл]]
[[Ангилал:Африкийн суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Этиопын суурин]]
[[Ангилал:Этиопын хот]]
[[Ангилал:1886 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>t1e2suikyxk96h54p7ravfi1y2o2uh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ванкувер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12626</id>
    <revision>
      <id>856814</id>
      <parentid>856721</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T00:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23787" sha1="bqni6sy1krfnm3ikrslr1ha6r52xekw" xml:space="preserve">{{Short description|Канадын Британийн Колумби мужийн хот}}
{{about|Канадын хотын|Орегоны Портланд хотын захын|Ванкувер, Вашингтон|хэрэглээг}}
{{Инфобокс суурин
| name = Ванкувер
| native_name = ''Vancouver'' ([[Англи хэл|Англи]])&lt;br&gt;''K'emk'emeláy̓'' ([[Скомиш хэл|Скомиш]])&lt;br&gt;''Lhq'á:lets'' ([[Халкомелем]])
| native_name_lang = squ
| settlement_type = Хот
| image_skyline = {{multiple image
| total_width   = 280
| border        = infobox
| caption_align = center
| perrow        = 1/2/2/2
| image1        = Concord Pacific Master Plan Area.jpg
| caption1      = Хотын төвийн үзэмж
| image2        = Vancouver (BC, Canada), Canada Place -- 2022 -- 1847.jpg
| caption2      = [[Canada Place]]
| image3        = Stanley Park, Vancouver (7889964786).jpg
| caption3      = [[Стэнли цэцэрлэгт хүрээлэн]] ба [[Лайонс-Гейт гүүр]]
| image4        = Science world (focusedcapture) 2 - Flickr.jpg
| caption4      = [[Шинжлэх ухааны ертөнц (Ванкувер)|Шинжлэх ухааны ертөнц]]
| image5        = Vancouver Art Gallery (46588958915).jpg
| caption5      = [[Ванкуверын урлагийн галерей]]
| image6        = Gastown Steam Clock by Kiyokun.JPG
| caption6      = [[Газтаун]]
| image7        = Vancouver (BC, Canada), Harbour Centre -- 2022 -- 1843.jpg
| caption7      = [[Харбор төв]]
}}
| image_flag = Flag of Vancouver.svg
| flag_size = 110
| image_shield = Coat of arms of Vancouver.svg
| shield_size = 90
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = Лого
| blank_emblem_size = 115
| motto = &quot;By sea land and air we prosper&quot;&lt;br/&gt;Далай, Газар, Агаараараа бид цэцэглэнэ
| image_map = Vancouver in Metro Vancouver.svg
| mapsize = 
| map_caption = [[Их Ванкувер]] дахь байршил
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| pushpin_map = Канад#Британийн Колумби
| pushpin_map_caption = Канад дахь байршил##Британийн Колумби дахь байршил
| coordinates = {{coord|49|15|39|N|123|06|50|W|region:CA-BC|notes=&lt;ref name=&quot;JBRIK&quot;&gt;{{Cite cgndb|JBRIK|Vancouver}}&lt;/ref&gt;|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Канад}}
| subdivision_type1 = Муж
| subdivision_type2 = [[Британийн Колумбийн бүсийн тойрог|Бүсийн тойрог]]
| subdivision_name1 = {{flag|Британийн Колумби}}
| subdivision_name2 = [[Их Ванкувер]]
| established_title = Байгуулагдсан
| established_date = 3 сарын 10, 1870 ([[Гранвилл, Британийн Колумби|Гранвилл]] нэрээр)
| established_title1 = Нэгтгэсэн
| established_date1 = 4 сарын 6, 1886 (Ванкувер нэрээр)
| established_title2 = [[Нэгдэл (улс төр)|Нэгдсэн]]
| established_date2 = 1 сарын 1, 1929
| named_for = [[Жорж Ванкувер]]
| seat = [[Ванкувер хотын захиргааны байр]]
| government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар]]
| governing_body = [[Ванкувер хотын зөвлөл]] (11 гишүүн)
| leader_party = [[ABC Ванкувер]]
| leader_title = Хотын дарга
| leader_name = [[Кен Сим]]
| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;VancouverCity&quot; /&gt;
| area_total_km2 = 123.63
| area_land_km2 = 115.18
| area_urban_km2 = 911.64
| area_urban_footnotes = &lt;ref name=&quot;urbanpopulation&quot;&gt;{{Cite web |last=Канадын засгийн газар |date=2022-02-09 |title=Профайл хүснэгт, Тооллогын танилцуулга, 2021 оны хүн амын тооллого – Ванкувер [Хүн амын төв], Британийн Колумби |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;SearchText=vancouver&amp;DGUIDlist=2021S05100973&amp;GENDERlist=1,2,3&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0 |access-date=2024-10-29 |website=Канадын статистикийн алба |archive-date=2022-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812224935/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;SearchText=vancouver&amp;DGUIDlist=2021S05100973&amp;GENDERlist=1,2,3&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| area_metro_km2 = 2878.93
| area_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021censusCMA&quot; /&gt;
| elevation_min_m = 0
| elevation_max_point = [[Литтл Маунтин (Британийн Колумби)|Литтл Маунтин]]
| elevation_max_m = 152
| elevation_max_ft = 501
| population_rank = Канадад [[Канадын хамгийн том хотын захиргааны жагсаалт|8-д]]
| population_total = &lt;!--CENSUS 2021 DATA ONLY, DO NOT USE ESTIMATES --&gt;662248
| population_as_of = 2021
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;VancouverCity&quot; /&gt;
| population_density_km2 = 5749.9
| population_metro = &lt;!--CENSUS 2021 DATA ONLY, DO NOT USE ESTIMATES --&gt;2642825 
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021censusCMA&quot; /&gt;
| population_density_metro_km2 = 918.0
| population_density_rank =  1-т
| population_demonym = Ванкуверчууд
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Government of Canada |first=Statistics Canada |date=2024-11-27 |title=Gross domestic product (GDP) at basic prices, by census metropolitan area (CMA) |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 |access-date=2026-05-19 |website=www150.statcan.gc.ca}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Ванкувер CMA
| demographics2_info1 = {{CA$|183.14{{nbsp}}тэрбум|link=yes}} (2021)
| timezone = [[Номхон далайн цагийн бүс|PST]]
| utc_offset = −07:00
| postal_code_type = Шуудангийн код
| postal_code = V5K – V6T, V6Z, V7X – V7Y
| area_code = [[Бүс нутгийн код 604|604]], [[Бүс нутгийн код 778, 236, ба 672|778, 236, 672]]
| area_code_type = [[Бүс нутгийн код]]
| website = {{Official URL}}
| population_blank1_title = Бүс нутаг
| population_blank1 = 3,049,496
}}

'''Ванкувер''' ({{lang-en|Vancouver}}) нь [[Канад]] улсын [[Британийн Колумби]] мужийн баруун өмнөд хэсгийн [[Доод Мэйнлэнд]] бүст орших, далайн эргийн томоохон боомт хот юм. Британийн Колумби төдийгүй [[Баруун Канад]]ын хамгийн том метрополи бөгөөд хот орчимтойгоо нийт 2.463.431 (2016 оны байдлаар) хүн амынхаа тоогоор улс дотроо 3-д эрэмбэлэгдэнэ.

2010 онд Ванкувер хотод Өвлийн ХХI дугаар Олимпын тоглолт болсон. 

== Түүх ==
Энэ хотын газар нутгийг анх 1791 онд судалсан европ хүн бол испани далайчин Хосе-Мария Нарваес байсан юм жилийн дараа английн далайчин ахмад [[Жорж Ванкувер]] энэ газар ирсэн тул сүүлд түүний нэрээр хотыг нэрлэсэн байна. 

== Хүн ам ==
Ванкуверын цөөн тооны уугуул хүн амд Англи-Канадчууд зонхилдог. Үүний зэрэгцээ зөөлөн, дулаан уур амьсгал, өндөр уулс, далайн эргийн ландшафт хосолсон, тээвэр, ая тухтай амьдрах орчин зэрэг нь [[Зүүн Өмнөд Ази|Зүүн Өмнөд Азиас]] ирсэн цагаачдын урсгалыг ийшээ татдаг байна. Хотод томоохон хятад хорооллууд байдаг. Хонгконгоос олон чинээлэг цагаачид суурьшсан тул хойд зүгт, аль хэдийн ууланд бий болсон шинэ загварлаг орон сууцны хорооллыг ихэвчлэн япон, хятад маягаар барьсан байна.

=== Уур амьсгал ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Ричмонд ([[Ванкувер олон улсын нисэх буудал]]) өндөр: {{cvt|4.3|m}}; 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1898–одоо
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan maximum humidex = 17.2
|Feb maximum humidex = 18.0
|Mar maximum humidex = 20.3
|Apr maximum humidex = 24.7
|May maximum humidex = 33.7
|Jun maximum humidex = 38.4
|Jul maximum humidex = 38.3
|Aug maximum humidex = 35.9
|Sep maximum humidex = 33.0
|Oct maximum humidex = 27.2
|Nov maximum humidex = 21.1
|Dec maximum humidex = 16.6
|Jan record high C = 15.3
|Feb record high C = 18.4
|Mar record high C = 20.0
|Apr record high C = 26.1
|May record high C = 30.4
|Jun record high C = 33.3
|Jul record high C = 34.4
|Aug record high C = 33.3
|Sep record high C = 30.0
|Oct record high C = 25.0
|Nov record high C = 23.3
|Dec record high C = 15.7
|Jan high C = 6.8
|Feb high C = 7.9
|Mar high C = 10.1
|Apr high C = 13.1
|May high C = 16.9
|Jun high C = 19.6
|Jul high C = 22.4
|Aug high C = 22.4
|Sep high C = 19.1
|Oct high C = 13.5
|Nov high C = 9.3
|Dec high C = 6.6
|year high C = 14.0
|Jan mean C = 4.1
|Feb mean C = 4.7
|Mar mean C = 6.7
|Apr mean C = 9.4
|May mean C = 13.0
|Jun mean C = 15.8
|Jul mean C = 18.2
|Aug mean C = 18.2
|Sep mean C = 15.2
|Oct mean C = 10.3
|Nov mean C = 6.4
|Dec mean C = 3.9
|year mean C = 10.5
|Jan low C = 1.4
|Feb low C = 1.5
|Mar low C = 3.3
|Apr low C = 5.7
|May low C = 9.0
|Jun low C = 11.9
|Jul low C = 13.9
|Aug low C = 14.0
|Sep low C = 11.2
|Oct low C = 7.0
|Nov low C = 3.6
|Dec low C = 1.2
|year low C = 7.0
|Jan record low C = −17.8
|Feb record low C = −16.1
|Mar record low C = −9.4
|Apr record low C = −3.3
|May record low C = 0.6
|Jun record low C = 3.9
|Jul record low C = 6.1
|Aug record low C = 3.9
|Sep record low C = -1.1
|Oct record low C = −6.1
|Nov record low C = −14.3
|Dec record low C = −17.8
|Jan chill = -22.6
|Feb chill = -21.2
|Mar chill = -14.5
|Apr chill = -5.4
|May chill = 0.0
|Jun chill = 0.0
|Jul chill = 0.0
|Aug chill = 0.0
|Sep chill = 0.0
|Oct chill = -11.4
|Nov chill = -21.3
|Dec chill = -27.8
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 174.0
|Feb precipitation mm = 90.8
|Mar precipitation mm = 106.4
|Apr precipitation mm = 85.5
|May precipitation mm = 59.1
|Jun precipitation mm = 51.1
|Jul precipitation mm = 34.1
|Aug precipitation mm = 36.1
|Sep precipitation mm = 51.9
|Oct precipitation mm = 123.9
|Nov precipitation mm = 174.6
|Dec precipitation mm = 172.2
|year precipitation mm = 1159.5
|unit precipitation days = 0.2 мм
|Jan precipitation days = 20.0
|Feb precipitation days = 15.5
|Mar precipitation days = 17.6
|Apr precipitation days = 15.3
|May precipitation days = 12.7
|Jun precipitation days = 11.6
|Jul precipitation days = 6.2
|Aug precipitation days = 6.4
|Sep precipitation days = 8.6
|Oct precipitation days = 15.4
|Nov precipitation days = 19.6
|Dec precipitation days = 20.5
|year precipitation days = 169.5
|rain colour = green
|Jan rain mm = 162.1
|Feb rain mm = 84.6
|Mar rain mm = 104.1
|Apr rain mm = 85.2
|May rain mm = 59.1
|Jun rain mm = 51.1
|Jul rain mm = 34.1
|Aug rain mm = 36.1
|Sep rain mm = 51.9
|Oct rain mm = 123.7
|Nov rain mm = 171.2
|Dec rain mm = 155.8
|year rain mm = 1119.2
|unit rain days = 0.2 мм
|Jan rain days = 18.8
|Feb rain days = 14.7
|Mar rain days = 17.3
|Apr rain days = 15.3
|May rain days = 12.7
|Jun rain days = 11.6
|Jul rain days = 6.2
|Aug rain days = 6.4
|Sep rain days = 8.6
|Oct rain days = 15.4
|Nov rain days = 19.3
|Dec rain days = 19.7
|year rain days = 166.0
|snow colour = green
|Jan snow cm = 12.3
|Feb snow cm = 4.5
|Mar snow cm = 2.6
|Apr snow cm = 0.1
|May snow cm = 0.0
|Jun snow cm = 0.0
|Jul snow cm = 0.0
|Aug snow cm = 0.0
|Sep snow cm = 0.0
|Oct snow cm = 0.1
|Nov snow cm = 3.2
|Dec snow cm = 13.9
|year snow cm = 36.6
|unit snow days = 0.2 см
|Jan snow days = 2.7
|Feb snow days = 1.2
|Mar snow days = 0.84
|Apr snow days = 0.12
|May snow days = 0.0
|Jun snow days = 0.0
|Jul snow days = 0.0
|Aug snow days = 0.0
|Sep snow days = 0.0
|Oct snow days = 0.04
|Nov snow days = 0.64
|Dec snow days = 1.9
|year snow days = 7.4
|humidity colour = green
|time day = 15:00 LST
|Jan humidity = 81.1
|Feb humidity = 74.8
|Mar humidity = 70.1
|Apr humidity = 65.7
|May humidity = 63.7
|Jun humidity = 62.0
|Jul humidity = 61.2
|Aug humidity = 62.2
|Sep humidity = 67.9
|Oct humidity = 76.2
|Nov humidity = 80.0
|Dec humidity = 81.9
|year humidity = 70.6
|Jan sun = 60.2
|Feb sun = 91.0
|Mar sun = 134.8
|Apr sun = 185.0
|May sun = 222.5
|Jun sun = 226.9
|Jul sun = 289.8
|Aug sun = 277.1
|Sep sun = 212.8
|Oct sun = 120.7
|Nov sun = 60.4
|Dec sun = 56.5
|year sun = 1937.5
|Jan percentsun = 22.3
|Feb percentsun = 31.8
|Mar percentsun = 36.6
|Apr percentsun = 45.0
|May percentsun = 46.9
|Jun percentsun = 46.8
|Jul percentsun = 59.3
|Aug percentsun = 62.1
|Sep percentsun = 56.1
|Oct percentsun = 36.0
|Nov percentsun = 21.9
|Dec percentsun = 22.0
|year percentsun = 40.6
|Jan uv = 1
|Feb uv = 1
|Mar uv = 3
|Apr uv = 4
|May uv = 6
|Jun uv = 6
|Jul uv = 7
|Aug uv = 6
|Sep uv = 4
|Oct uv = 2
|Nov uv = 1
|Dec uv = 1

&lt;!--This data below uses the weatherstats.ca source--&gt;
|Jan avg record high C= 12.2
|Feb avg record high C=  12.8
|Mar avg record high C= 15.2
|Apr avg record high C= 18.8
|May avg record high C= 23.5
|Jun avg record high C= 25.9
|Jul avg record high C= 27.8
|Aug avg record high C= 27.3
|Sep avg record high C= 24.6
|Oct avg record high C= 19.1
|Nov avg record high C= 14.6
|Dec avg record high C= 11.7
|year avg record high C= 28.9
|Jan avg record low C= -6.5
|Feb avg record low C= -4.1
|Mar avg record low C= -2.0
|Apr avg record low C= 1.2
|May avg record low C= 4.4
|Jun avg record low C= 8.2
|Jul avg record low C= 10.6
|Aug avg record low C= 10.8
|Sep avg record low C= 6.8
|Oct avg record low C= 0.9
|Nov avg record low C= -3.6
|Dec avg record low C= -5.9
|year avg record low C= -8.8
|Jan dew point C= 2.1
|Feb dew point C= 1.7
|Mar dew point C= 3.1
|Apr dew point C= 5.2
|May dew point C= 8.4
|Jun dew point C= 10.6
|Jul dew point C= 12.8
|Aug dew point C= 13.3
|Sep dew point C= 11.4
|Oct dew point C= 7.8
|Nov dew point C= 4.2
|Dec dew point C= 1.9
|year dew point C= 6.9

|source 1 = [[Байгаль орчны яам (Канад)|Байгаль орчны яам]]&lt;ref name = ECCC&gt;
{{cite web
|url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&amp;lstProvince=BC&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=360000000&amp;dispBack=0
|publisher = Канадын Байгаль орчны яам
|title = Canadian Climate Normals 1991–2020
|access-date = 2026-05-19
|archive-url = https://archive.ph/W25ZG
|archive-date = 2024-07-08
|url-status=live
}}
&lt;/ref&gt; (нар 1981–2010)&lt;ref name = climateYVR &gt;
{{cite web
|url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?searchType=stnName&amp;txtStationName=Vancouver&amp;searchMethod=contains&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=889&amp;dispBack=0
|title = 1981 to 2010 Canadian Climate Normals
|publisher = Канадын Байгаль орчны яам
|id = Climate ID: 1108447
|date = 2015-09-22
|access-date = 2026-05-19
|archive-url = https://archive.ph/YYaKl
|archive-date = 2024-07-08}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;March 1941&quot;&gt;{{cite web 
| publisher = Канадын Байгаль орчны яам
| url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&amp;dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&amp;mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&amp;StationID=898&amp;Prov=BC&amp;urlExtension=_e.html&amp;searchType=stnName&amp;optLimit=yearRange&amp;StartYear=1840&amp;EndYear=2016&amp;selRowPerPage=25&amp;Line=0&amp;searchMethod=contains&amp;txtStationName=vancouver+pmo&amp;timeframe=2&amp;Year=1941&amp;Month=3
| title = Daily Data Report for March 1941 
| work = Canadian Climate Data
| access-date = 2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;April 1934&quot;&gt;{{cite web 
| publisher = Канадын Байгаль орчны яам
| url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&amp;dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&amp;mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&amp;StationID=898&amp;Prov=BC&amp;urlExtension=_e.html&amp;searchType=stnName&amp;optLimit=yearRange&amp;StartYear=1840&amp;EndYear=2016&amp;selRowPerPage=25&amp;Line=0&amp;searchMethod=contains&amp;txtStationName=vancouver+pmo&amp;timeframe=2&amp;Year=1934&amp;Month=4
| title = Daily Data Report for April 1934 
| work = Canadian Climate Data
| access-date = 2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;September 1944&quot;&gt;{{cite web 
| publisher = Канадын Байгаль орчны яам
| url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&amp;dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&amp;mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&amp;StationID=898&amp;Prov=BC&amp;urlExtension=_e.html&amp;searchType=stnName&amp;optLimit=yearRange&amp;StartYear=1840&amp;EndYear=2016&amp;selRowPerPage=25&amp;Line=0&amp;searchMethod=contains&amp;txtStationName=vancouver+pmo&amp;timeframe=2&amp;Year=1944&amp;Month=9
| title = Daily Data Report for September 1944 
| work = Canadian Climate Data
| access-date = 2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;October 1934&quot;&gt;{{cite web 
| publisher = Канадын Байгаль орчны яам
| url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&amp;dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&amp;mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&amp;StationID=898&amp;Prov=BC&amp;urlExtension=_e.html&amp;searchType=stnName&amp;optLimit=yearRange&amp;StartYear=1840&amp;EndYear=2016&amp;selRowPerPage=25&amp;Line=0&amp;searchMethod=contains&amp;txtStationName=vancouver+pmo&amp;timeframe=2&amp;Year=1934&amp;Month=10
| title = Daily Data Report for October 1934 
| work = Canadian Climate Data
| access-date = 2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;December 1939&quot;&gt;{{cite web 
| publisher = Канадын Байгаль орчны яам
| url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&amp;dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&amp;mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&amp;StationID=898&amp;Prov=BC&amp;urlExtension=_e.html&amp;searchType=stnName&amp;optLimit=yearRange&amp;StartYear=1840&amp;EndYear=2016&amp;selRowPerPage=25&amp;Line=0&amp;searchMethod=contains&amp;txtStationName=vancouver+pmo&amp;timeframe=2&amp;Year=1939&amp;Month=12
| title = Daily Data Report for December 1939 
| work = Canadian Climate Data
| access-date = 2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;August 1910&quot;&gt;{{cite web 
| publisher = Канадын Байгаль орчны яам
| url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&amp;dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&amp;mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&amp;StationID=898&amp;Prov=BC&amp;urlExtension=_e.html&amp;searchType=stnName&amp;optLimit=yearRange&amp;StartYear=1840&amp;EndYear=2016&amp;selRowPerPage=25&amp;Line=0&amp;searchMethod=contains&amp;txtStationName=vancouver+pmo&amp;timeframe=2&amp;Year=1910&amp;Month=8
| title = Daily Data Report for August 1910 
| work = Canadian Climate Data
| access-date = 2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;September 1908&quot;&gt;{{cite web 
| publisher = Канадын Байгаль орчны яам 
| url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&amp;dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&amp;mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&amp;StationID=898&amp;Prov=BC&amp;urlExtension=_e.html&amp;searchType=stnName&amp;optLimit=yearRange&amp;StartYear=1840&amp;EndYear=2016&amp;selRowPerPage=25&amp;Line=0&amp;searchMethod=contains&amp;txtStationName=vancouver+pmo&amp;timeframe=2&amp;Year=1908&amp;Month=9
| title = Daily Data Report for September 1908 
| work = Canadian Climate Data
| access-date = 2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;October 1935&quot;&gt;{{cite web 
| publisher = Канадын Байгаль орчны яам
| url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&amp;dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&amp;mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&amp;StationID=898&amp;Prov=BC&amp;urlExtension=_e.html&amp;searchType=stnName&amp;optLimit=yearRange&amp;StartYear=1840&amp;EndYear=2016&amp;selRowPerPage=25&amp;Line=0&amp;searchMethod=contains&amp;txtStationName=vancouver+pmo&amp;timeframe=2&amp;Year=1935&amp;Month=10
| title = Daily Data Report for October 1935 
| work = Canadian Climate Data
| access-date = 2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;meta&quot;&gt;{{cite web |url=https://climate.weather.gc.ca/doc/Canadian_Climate_Normals_1981_2010_Calculation_Information.pdf |title=Calculation Information |publisher=Environment and Climate Change Canada |access-date=2016-05-12 |archive-date=2023-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231017063727/https://climate.weather.gc.ca/doc/Canadian_Climate_Normals_1981_2010_Calculation_Information.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;November 2016&quot;&gt;{{cite web 
| publisher = Канадын Байгаль орчны яам
| url = http://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=2013-03-20%7C2016-11-08&amp;dlyRange=2013-04-25%7C2016-11-08&amp;mlyRange=%7C&amp;StationID=51357&amp;Prov=BC&amp;urlExtension=_e.html&amp;searchType=stnName&amp;optLimit=yearRange&amp;StartYear=1840&amp;EndYear=2016&amp;selRowPerPage=25&amp;Line=0&amp;searchMethod=contains&amp;Month=11&amp;Day=9&amp;txtStationName=vancouver+sea&amp;timeframe=2&amp;Year=2016
| title = Daily Data Report for November 2016 
| work = Canadian Climate Data
| access-date = 2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;November 1898&quot;&gt;{{cite web 
| publisher = Канадын Байгаль орчны яам
| url = https://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&amp;dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&amp;mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&amp;StationID=898&amp;Prov=BC&amp;urlExtension=_e.html&amp;searchType=stnName&amp;optLimit=yearRange&amp;StartYear=1840&amp;EndYear=2016&amp;selRowPerPage=25&amp;Line=0&amp;searchMethod=contains&amp;txtStationName=vancouver+pmo&amp;timeframe=2&amp;Day=5&amp;Year=1898&amp;Month=11#
| title = Daily Data Report for November 1898 
| work = Canadian Climate Data
| access-date = 2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;June 1925&quot;&gt;{{cite web
| url = https://climate.weather.gc.ca/climate_data/daily_data_e.html?hlyRange=%7C&amp;dlyRange=1898-10-01%7C1979-05-31&amp;mlyRange=1898-01-01%7C1979-12-01&amp;StationID=898&amp;Prov=BC&amp;urlExtension=_e.html&amp;searchType=stnProx&amp;optLimit=specDate&amp;StartYear=1840&amp;EndYear=2021&amp;selRowPerPage=25&amp;Line=2&amp;txtRadius=25&amp;optProxType=navLink&amp;txtLatDecDeg=49.195&amp;txtLongDecDeg=-123.18194444444&amp;timeframe=2&amp;Day=5&amp;Year=1925&amp;Month=6
| title = Daily Data Report for June 1925
| publisher = Канадын Байгаль орчны яам
| access-date = 2026-05-19}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Weather Atlas(UV)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/canada/vancouver-climate|title=Vancouver, Canada – Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-05-19}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; weatherstats.ca (шүүдрийн цэг ба сарын жилийн дундаж үнэмлэхүй хамгийн их хамгийн бага температур)&lt;ref name=&quot;wsc YVR&quot;&gt;{{cite web |url=https://richmond.weatherstats.ca/charts/ |title=Richmond|work= List of charts for Richmond |date=2026-02-07 |publisher=weatherstats.ca |access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commonscat|Vancouver}}
{{Wikivoyage}}
* [http://www.vancouver.ca/ Ванкувер хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Ванкувер| ]]
[[Ангилал:Британийн Колумбийн суурин]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]
[[Ангилал:Канадын их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>bqni6sy1krfnm3ikrslr1ha6r52xekw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Челси (хөлбөмбөгийн баг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14714</id>
    <revision>
      <id>856803</id>
      <parentid>856676</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T19:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Suubilegt ss</username>
        <id>102048</id>
      </contributor>
      <comment>player of the year</comment>
      <origin>856803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17363" sha1="0epo75hy1vipvpg51q2wyh7bmgxnd1y" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
| clubname      = Челси
| image         =
| imagesize     = 1200 px
| fullname      = Хөлбөмбөгийн Челси клуб
| nickname      = ''The Pensioners'', ''The Blues''
| founded       = 1905 оны 3 сарын 10
| ground        = Стэмфорд Бриж, [[Лондон]]
| capacity      = 41,312&lt;ref name=&quot;capacity&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.soccerbase.com/grounds2.sd?groundid=262 | title=Stamford Bridge | work=soccerbase.com | accessdate=2009-05-30 | archive-date=2009-07-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090708131554/http://www.soccerbase.com/grounds2.sd?groundid=262 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| chairman      = {{flagicon|АНУ}} Брюс Бак
| owner         = {{flagicon|АНУ}} Тодд Боели
| manager       = {{flagicon|SPA}} Шаби Алонсо
| ахлагч        = {{flagicon|ENG}} Рийс Жеймс
| league        = [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]
| season        = 2024–25 оны Премьер лиг
| position      = Премьер лиг, 4 дугаар байр
| current       = 2025–26 оны Премьер лиг
| website       = http://www.chelseafc.com/
| pattern_la1 = _chelsea2425h
| pattern_b1 = _chelsea2526h
| pattern_ra1 = _chelsea2526h
| pattern_sh1 = _chelsea2526h
| pattern_so1 = _chelsea2526h
| leftarm1 = 0040D0
| body1 = 0040D0
| rightarm1 = 0040D0
| shorts1 = 0040D0
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _chelsea2526a
| pattern_b2 = _chelsea2526a
| pattern_ra2 = _chelsea2526a
| pattern_sh2 = _chelsea2526a
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = FEEEEE
| body2 = FEEEEE
| rightarm2 = FEEEEE
| shorts2 = FEEEEE
| socks2 = FEEEEE
| pattern_la3 = _chelsea2526t
| pattern_b3 = _chelsea2526t
| pattern_ra3 = _chelsea2526t
| pattern_sh3 = _chelsea2526t
| pattern_so3 =
| leftarm3 = 181818
| body3 = 181818
| rightarm3 = 181818
| shorts3 = 181818
| socks3 = 181818
}}
'''Хөлбөмбөгийн Челси баг''' ({{lang-en|Chelsea Football Club}}) нь [[Англи|Английн]] [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөгийн]] баг бөгөөд [[Лондон]] хотын баруун хэсэгт оршдог юм. Тус баг нь 1905 онд байгуулагдсанаас хойших хугацаанд [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] болон Английн хөлбөмбөгийн тэргүүн дивизүүдэд тогтмол тоглосоор ирсэн түүхтэй. Челси баг нь «[[Английн аварга]]» багаар 6 удаа тодорч, «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомд» 6, «Лигийн цомд» 5, «[[УЕФА]] лигүүдийн аваргуудын цомд» 2&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.chelseafc.com/xxchelsea180706/index.html#/page/TrophyCabinet | title=Trophy Cabinet | work=chelseafc.com| accessdate=25 January 2007}}&lt;/ref&gt; удаа тус тус түрүүлж байсан. Тэдний анхны амжилт нь 1955 онд лигтээ тэргүүлсэн явдал юм. Тэд 2012 болон 2021 онд [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын Лигийн]] цомоо авсан, Английн алдартай багуудын нэг юм.

==Түүх==
[[File:Chelsea_Team_1905.jpg|thumb|left|upright=0.8| Челсигийн тоглогчид 1905 онд ]]

Анх 1904 онд Английн бизнесмен [[Гас Мирс]] хөнгөн атлетикийн цэнгэлдэх хүрээлэн байсан [[Стэмфорд Бридж]]ийг худалдан авч хөлбөмбөгийн цэнгэлдэх болгов. Тэрээр үнэндээ энэ цэнгэлдэхээ [[Фулхэм]] клубт түрээслүүлэх бодолтой байсан бөгөөд уг саналаа Фулхэмд тавьсан хэдий ч татгалзсан хариу авсан байна. Үүний дараа Гас Мирс өөрийн гэсэн хөлбөмбөгийн клубтэй болохоор шийдээд Стэмфорд Бридж Х.Б, Лондон Х.Б, Кэнсингтон Х.Б зэрэг нэрсийн аль нэгээр нь нэрлэхээр болж байсан ч сүүлдээ Челси гэж нэрлэжээ. Челси клуб 1905 оны 3 сарын 10-нд [[Фулхэм гудамж]] дахь '''The Rising Sun'''(одоо нэр нь '''The Butcher's Hook''' болсон) бааранд албан ёсоор байгуулагджээ.&lt;ref&gt;{{cite web |  url= https://www.footballhistory.org/ accessdate=2019-5-1}}&lt;/ref&gt; Челси байгуулагдсанаасаа хойш 1905 оны 9 сарын 4-нд [[Ливерпүүл]] клубтэй нөхөрсөг тоглолтоо хийж 4-0 ийн харьцаагаар хожжээ. Үүнээс 2 хоногийн дараа [[Английн хөлбөмбөгийн 2-р лиг]] дэхь анхны тоглолтоо [[Стокпорт Каунти]] багтай хийж 0-1 ээр хожигдсон байна. Харин [[АХХ-ны цом]]ын анхны тоглолтоо 1905 оны 10 сарын 7-нд [[Грэнадиерс]] багтай хийж 1-0 ийн харьцаагаар буулган авч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.11v11.com/teams/chelsea/tab/matches/season/1905/ accessdate=2019-5-1}}&lt;/ref&gt;

== Тоглогчид ==
:''2023 оны нэгдүгээр сарын 19-ны байдлаар''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.chelseafc.com/page/PlayerHome/0,,10268,00.html |title=First Team Squad List |publisher=Chelsea FC |accessdate=31 January 2011 }}&lt;/ref&gt;

=== Одоогийн бүрэлдэхүүн ===
{{Fs start}}{{Fs end}}
=== Оны шилдэг тоглогчид ===
{|
|-
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хэзээ
! Шагналын эзэн
|-
|1967||{{flagicon|Англи}} [[Питер Бонетти]]
|-
|1968||{{flagicon|Шотланд}} [[Чарли Кук]]
|-
|1969||{{flagicon|Англи}} [[Дэвид Уэбб]]
|-
|1970||{{flagicon|Англи}} [[Жон Холлинс]]
|-
|1971||{{flagicon|Англи}} [[Жон Холлинс]]
|-
|1972||{{flagicon|Англи}} [[Дэвид Уэбб]]
|-
|1973||{{flagicon|Англи}} [[Питер Осгуд]]
|-
|1974||{{flagicon|Англи}} [[Гари Лок]]
|-
|1975||{{flagicon|Шотланд}} [[Чарли Кук]]
|-
|1976||{{flagicon|Англи}} [[Рэй Уилкинс]]
|-
|1977||{{flagicon|Англи}} [[Рэй Уилкинс]]
|}
|width=&quot;1&quot;|&amp;nbsp;
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хэзээ
! Шагналын эзэн
|-
|1978||{{flagicon|Англи}} [[Мики Дрой]]
|-
|1979||{{flagicon|Англи}} [[Томми Лэнгли]]
|-
|1980||{{flagicon|Англи}} [[Клив Волкер]]
|-
|1981||{{flagicon|Югослав}} [[Петер Борота]]
|-
|1982||{{flagicon|Англи}} [[Майк Филлери]]
|-
|1983||{{flagicon|Уэльс}} [[Жой Жонс]]
|-
|1984||{{flagicon|Шотланд}} [[Пат Невин]]
|-
|1985||{{flagicon|Шотланд}} [[Дэвид Спиди]]
|-
|1986||{{flagicon|Уэльс}} [[Уэльс Эдди Незвецки]]
|-
|1987||{{flagicon|Шотланд}} [[Пат Невин]]
|-
|1988||{{flagicon|Англи}} [[Тони Дориго]]
|}
|width=&quot;1&quot;|&amp;nbsp;
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хэзээ
! Шагналын эзэн
|-
|1989||{{flagicon|Англи}} [[Грэм Робертс]]
|-
|1990||{{flagicon|Нидерланд}} [[Кен Монку]]
|-
|1991||{{flagicon|Ирланд}} [[Энди Таунсенд]]
|-
|1992||{{flagicon|Англи}} [[Пол Эллиотт]]
|-
|1993||{{flagicon|Ямайка}} [[Фрэнк Синклер]]
|-
|1994||{{flagicon|Шотланд}} [[Стив Кларк]]
|-
|1995||{{flagicon|Норвеги}} [[Эрланд Йонсен]]
|-
|1996||{{flagicon|Нидерланд}} [[Рүүд Гуллит]]
|-
|1997||{{flagicon|Уэльс}} [[Марк Хьюз]]
|-
|1998||{{flagicon|Англи}} [[Деннис Уайз]]
|-
|1999||{{flagicon|Итали}} [[Жанфранко Зола]]
|}
|width=&quot;1&quot;|&amp;nbsp;
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хэзээ
! Шагналын эзэн
|-
|2000||{{flagicon|Англи}} [[Деннис Уайз]]
|-
|2001||{{flagicon|Англи}} [[Жон Терри]]
|-
|2002||{{flagicon|Итали}} [[Карло Кудичини]]
|-
|2003||{{flagicon|Итали}} [[Жанфранко Зола]]
|-
|2004||{{flagicon|Англи}} [[Фрэнк Лампард]]
|-
|2005||{{flagicon|Англи}} [[Фрэнк Лампард]]
|-
|2006||{{flagicon|Англи}} [[Жон Терри]]
|-
|2007||{{flagicon|Гана}} [[Майкл Эссьен]]
|-
|2008||{{flagicon|Англи}} [[Жо Коул]]
|-
|2009||{{flagicon|Англи}} [[Фрэнк Лампард]]
|-
|2010||{{flagicon|Кот д'Ивуар}} [[Дидье Дрогба]]
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хэзээ
! Шагналын эзэн
|-
|2011||{{flagicon|Чех}} [[Петр Чех]]
|-
|2012||{{flagicon|Испани}} [[Хуан Мата]]
|-
|2013||{{flagicon|Испани}} [[Хуан Мата]]
|-
|2014||{{flagicon|Бельги}} [[Эден Азар]]
|-
|2015||{{flagicon|Бельги}} [[Эден Азар]]
|-
|2016||{{flagicon|Бразил}} [[Виллиан Боржес да Силва|Виллиан]]
|-
|2017||{{flagicon|Бельги}} [[Эден Азар]]
|-
|2018
|{{flagicon|FRA}} Н'голо Канте
|-
|2019
|{{flagicon|Бельги}} Эден Азар
|-
|2020
|{{flagicon|CRO}} Матео Ковачич
|-
|2021
|{{flagicon|Англи}} Мейсон Маунт
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Хэзээ
!Шагналын эзэн
|-
|2022
|{{flagicon|Англи}} Мейсон Маунт
|-
|2023
|{{flagicon|BRA}} Тиаго Силва
|-
|2024
|{{flagicon|ENG}} Коул Палмер
|-
|2025
|{{flagicon|ECU}} Моисес Кайседо
|-
|2026
|{{flagicon|BRA}} Жоао Педро
|}
|}
Эх сурвалж: [http://www.chelseafc.com/teams/player-of-the-year.html Chelsea F.C.]
== Алдартай дасгалжуулагчид ==
Дараах менежерүүд Челсиг хариуцаж байхдаа дор хаяж нэг цом хүртсэн:
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
!Нэр
!Алба хашсан хугацаа
!Цомууд
|-
|{{flagicon|Англи}} Тед Дрейк
|1952–1961
|Нэгдүгээр дивиз, [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] Коммунити Шиелд
|-
|{{flagicon|Шотланд}} Томми Дохерти
|1962–1967
|Лигийн цом
|-
|{{flagicon|Англи}} Дейв Секстон
|1967–1974
|[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом, [[УЕФА]] лигүүдийн аваргуудын цом
|-
|{{flagicon|Англи}} Жон Нил
|1981–1985
|Хоёдугаар дивиз
|-
|{{flagicon|Англи}} [[Жон Холлинс]]
|1985–1988
|Full Members Cup
|-
|{{flagicon|Англи}} Бобби Кэмбпил
|1988–1991
|Хоёрдугаар дивиз, Full Members Cup
|-
|{{flagicon|Нидерланд}} [[Рүүд Гуллит]]
|1996–1998
|[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом
|-
|{{flagicon|Итали}} [[Жанлука Виалли]]
|1998–2000
|[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом, Лигийн цом, [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] Коммунити Шиелд, [[УЕФА]] лигүүдийн аваргуудын цом, УЕФА-гийн Супер цом
|-
|{{flagicon|Португал}} [[Жозе Моуринью]]
|2004–2007
|2x [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]], 2x Лигийн цом, [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом, [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] Коммунити Шиелд
|-
|{{Flagicon|Нидерланд}} [[Гуус Хиддинк]]
|2009&lt;ref name=&quot;nb&quot;/&gt;
|[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом
|-
|{{flagicon|Итали}} [[Карло Анчелотти]]
|2009
|[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]], [[Европын Хөлбөмбөгийн Холбоо|УЕФА]] аваргуудын лигийн цом
|-
|{{flagicon|Итали}} [[Роберто Ди Маттео]]
|2012&lt;ref name=&quot;nb&quot;/&gt;
|[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом, [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]
|-
|{{flagicon|Испани}} [[Рафаэль Бенитес]]
|2012–2013&lt;ref name=&quot;nb&quot;/&gt;
|[[УЕФА Европын лиг]]
|-
|{{flagicon|Итали}} [[Антонио Конте]]
|2016–2018
|[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]
|-
|{{flagicon|Итали}} Маурицио Сарри
|2018-2019
|[[УЕФА Европын лиг]]
|-
|{{flagicon|GER}} Томас Тюхель
|2021-2022
|[[УЕФА Аваргуудын Лиг]], Клубуудын ДАШТ, Европын Супер Цом
|-
|{{flagicon|Итали}} Энцо Мареска
|2024-2026
|УЕФА Конференц Лиг, Клубуудын ДАШТ
|}

== Шагналууд ==

=== Дотоодын ===
* '''Нэгдүгээр дивиз/Премьер лиг&lt;ref name=&quot;premier_league&quot;&gt;Upon its formation in 1992, the [[Premier_League]] became the top tier of [[Football in England|English football]]; the [[Football League First Division|First]] and [[Football League Second Division|Second Divisions]] then became the second and third tiers, respectively. The First Division is now known as the [[Football_League_Championship]] and the Second Division is now known as [[Football_League_One]].&lt;/ref&gt;'''
** Түрүү: 1954–55, [[2004–05 оны Премьер лиг|2004–05]], [[2005–06 оны Премьер лиг|2005–06]], [[2009–10 оны Премьер лиг|2009–10]], 2014-15, 2016-17
** Хоёрдугаар байр: [[2003–04 оны Премьер лиг|2003–04]], [[2006–07 оны Премьер лиг|2006–07]], [[2007–08 оны Премьер лиг|2007–08]], [[2010-11 оны Премьер лиг|2010–11]] 

* '''Лигийн АШТ/Хоёрдугаар дивиз&lt;ref name=&quot;premier_league&quot;/&gt;'''
** Түрүү: 1983–84, 1988–89
** Хоёрдугаар байр: 1906–07, 1911–12, 1929–30, 1962–63, 1976–77

* '''[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом'''
** Түрүү: 1969–70, 1996–97, 1999–2000, 2006–07, 2008–09, 2009–10
** Хоёрдугаар байр: 1914–15, 1966–67, 1993–94, 2001–02

* '''Лигийн цом'''
** Түрүү: 1964–65, 1997–98, 2004–05, 2006–07
** Хоёрдугаар байр: 1971–72, 2007–08

* '''[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] Коммунити Шиелд/Коммунити Шиелд'''&lt;ref name=&quot;nb&quot;&gt;The trophy was known as the Charity Shield until 2002, and as the Community Shield ever since.&lt;/ref&gt;
** Түрүү: 1955, 2000, 2005, 2009
** Хоёрдугаар байр: 1970, 1997, 2006, 2007, 2010

* '''Full Members Cup'''
** Түрүү: 1985-86, 1989-90

=== Европын ===
* '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]'''
** Түрүү: [[2011 оны УЕФА Аваргуудын лигын аварга|2011-2012, 2020-2021]] 
** Хоёрдугаар байр: [[2008 оны УЕФА Аваргуудын Лиг аваргын төлөөх тоглолт|2007–2008]]

* '''[[УЕФА]] Европа Лиг'''
** Түрүү: 1970–1971, 1997–1998, 2012-2013, 2018-2019
* '''УЕФА Конференц Лиг'''
** Түрүү: 2024-2025

* '''УЕФА-гийн Супер цом'''
** Түрүү: 1998, 2021

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{Fs player|no=|nat=|pos=|name=}}
== Холбоос ==
{{Commonscat|Chelsea F.C.|Хөлбөмбөгийн Челси баг}}
* [http://www.chelseafc.com/ Багийн албан ёсны вэбсайт]
* [https://web.archive.org/web/20120507213424/http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/profile.overview.html/chelsea Челси баг – Премьер лигийн албан ёсны вэбсайт]
{{BBC football info|c/chelsea}}
* [http://www.football-lineups.com/team/Chelsea/FA_Premier_League_2006-2007/campaign/ Тоглолтын хэв маяг]
* [http://www.skysports.com/football/teams/chelsea Челси багийн мэдээ – Skysports.com]
* [https://web.archive.org/web/20070608141144/http://www.carling.com/football/chelsea-fc.html Челси багийн мэдээ - Carling]
* [https://web.archive.org/web/20100130062202/http://www.theleftback.co.uk/ChelseaBadges.html Челси багийн түүх]
* [https://web.archive.org/web/20100204000606/http://www.footballsite.co.uk/Statistics/ClubbyClub/ClubHistories/Chelsea.htm Челси багийн Премьер лигийн бүх улирлын дүн]

{{Челси багийн бүрэлдэхүүн}}
{{Английн Премьер лиг}}

[[Ангилал:Челси (хөлбөмбөгийн баг)| ]]
[[Ангилал:Лондоны хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Премьер лигийн баг]]
[[Ангилал:1905 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>0epo75hy1vipvpg51q2wyh7bmgxnd1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 сарын 21</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16331</id>
    <revision>
      <id>856791</id>
      <parentid>768216</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T12:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15627" sha1="2ejr58b1f80208yzw4fzd0agw08odvn" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|5 сарын}}
'''5 сарын 21''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 141 дахь ([[өндөр жил]] бол 142 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 224 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 1349 - Сербийн хаант улсад &quot;Душаны хууль&quot; баримт бичиг хэрэгжиж эхлэв. Тухайн цаг үедээ Үндсэн хуулийн үүрэг гүйцэтгэж байсан уг баримт бичгийг &quot;Хүчтэй&quot; Стефан IV Душан хаан ([[Серби хэл|серб.]] ''Душан Силни'') санаачилсан юм. 
* 1403 - Кастиллийн хан III Хенри Төмөрийн хаант улсын Элчин сайд Руй Гонзалез де Клавихогоор дамжуулан Османы эзэнт гүрний эсрэг тулаанд холбоотон болж оролцохыг хүсчээ.
* 1554 - Их Британийн хатан хаан I Меригийн тушаалаар Дербигийн хөвгүүдийн сургуулийг байгуулжээ.
* 1635 - Франц улс [[Гучин жилийн дайн|Гучин жилийн дайнд]] (1618—1648) оров.
* 1674 - Польшийн язгуур угсааныхан хуралдаж Францын дэмжлэгээр [[III Ян Собиески|III Ян Собиескиг]] Польшийн хаан ширээнд залахаар болов. 
* 1690 - Манжийн зүүн замын цэрэгтэй [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] хошууч анги Урухын голын орчим тулгарахад Галдан гол хүчээ удирдан давшин ирж хавчин байлджээ. Энэ тулаанд ойрдууд анх удаа галт зэвсэг хэрэглэжээ.
* 1703 - Английн нэрт зохиолч [[Даниэл Дефо|Даниэл Дефог]] улс орныхоо эсрэг тэрс үзэл гарган, төрийг шүүж, шүүмжилсэн гэх үндэслэлээр шоронд хорив. 
* 1725 - Оросын хатан хаан [[I Екатерина|I Екатеринагийн]] зарлигаар &quot;[[Невийн Александр]]&quot;-ын нэрэмжит одонг бий болгов. 
* 1792 - Японы [[Кюүшүү]] аралд байх Үнцений бүлэг [[галт уул]] дэлбэрч Шимбара тосгоны 15 мянган хүн амиа алджээ. 
* 1809 - Францын эзэн хаан [[Наполеон|I Наполеоноор]] удирдуулсан цэргүүд [[Дунай мөрөн|Дунай мөрөнг]] гатлан Австрийн цэргүүд рүү довтлов. 
* 1840 - [[Шинэ Зеланд|Шинэ Зеландыг]] Британий колон гэж зарласан. 
* 1851 - Өмнөд Америкийн [[Колумби]] улс боолчлолыг хуулиас хасав. 
* 1856 - Боолчлолыг дэмждэг бүлэг этгээдүүд [[Канзас]] мужийн Лоуренс хотыг галдан шатаажээ. 
* 1864 - Йонын арал Грекийн мэдэлд эргэн шилжив. 
* 1871 - Төмөр замын голч хөдөлгүүрт систем Анх удаагаа Швейцарь улсад тавигджээ. 
* 1881 - Энхтайванч үзэлтэй [[Клара Бартон|Клара Бартоны]] санаачилгаар Америкийн Улаан загалмай нийгэмлэг байгуулагдав. 
* [[1904]] - ФИФА буюу [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо]] Францын [[Парис]] хотноо албан ёсоор байгуулагджээ. 
* [[1911]] - Халхын дөрвөн аймгийн хан, чуулган дарга, жанжин тэргүүтэй ноёд лам нар их Хүрээнд цугларч нууц зөвлөгөөн хийж, шинэ засгийн бодлого Монголчуудын амьдрал, ёс суртахуун, шашин шүтлэгтэй харштай гэж үзээд, түүнийг бүхэлд нь хүлээж авч болохгүй хэмээх санал нь нэгджээ. Нууц зөвлөлгөөнөөс Ханддорж, Цэрэнчимэд, Өвөр монголын түшмэл Хайсан нарыг орос улсаас тусламж эрэхээр явах төлөөлөгчөөр томилохыг Жавзандамба хутагтад мэдүүлж тогтоолгоод, их Хүрээний оросын консул [[Александр Миллер|А.Миллерт]] учрыг хэлж нэвтрэх зөвшөөрөл авахаар болжээ.
** Мексикийн Ерөнхийлөгч Порфирио Диаү, хувьсгалт хөдөлгөөний Франциско Мадеро нар гал зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Ингэснээр олон жил үргэлжилсэн хувьсгалт нөхцөл байдал намжих үндсийг тавьсан юм. 
* 1921 - [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерн]] цэргээ аван Нийслэл хүрээнээс Зөвлөлт Орос улсыг чиглэн хөдөлжээ 
* 1924 - АНУ-ын [[Чикаго]] хотын их сургуулийн оюутан Ричард Лоеб, Натан Леопольд нар 14 астай Бобби Френксийг хөнөөжээ. 
* 1927 - Нэрт нисгэгч Чарльз Линдберг Францын нийслэл Парис хотын [[Лө Бүржэ (олон улсын нисэх онгоцны үзэсгэлэн)|Лө Буржэ]] талбайд газардсанаар Атлантын далайг зогсолгүй туулсан анхны хүн болжээ. 
* 1934 - АНУ-ын [[Айова]] мужийн Оскалүза хот бүх иргэдээ хурууны хээгээ бүртгэлжүүлсэн АНУ-ын анхны хот болжээ. 
* 1937 - ЗХУ-ын Хойд туйлийг судлах зорилгоор &quot;Хойд Туйл-1&quot; судалгааны ажлыг эхлүүлж, судлаачид [[Арктик|Арктикийн тэнгисийг]] туулахаар замдаа гарав. 
* 1961 - АНУ-ын [[Алабама]] мужийн захиаргч Жон Малколм Паттерсон эрчийг авах болсон жагсаал цуглаанаас шалтгаалан үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах ёстой гэж мэдэгджээ. 
* 1972 - Суут уран барималч, зураач [[Микеланжело|Микеланжелогийн]] урласан &quot;Пьета&quot; уран барималд Унгарын геологич, сэтгэцийн өвчтэй Лашло Тот халдаж, гэмтээв. 
* 1982 - Британийн цэргүүд Аргентинийн хавьцаа орших [[Фолклендын арлууд]] руу халдан довтолжээ. 
* 1991 - Энэтхэгийн Ерөнхий сайд асан [[Ражив Ганди]] амиа золиослогчийн дэлбэрэлтэд өртөн амиа алдав. 
** Этиопийн Ерөнхийлөгч Менгисту Хейли Мариам эх орноосоо дүрвэв. Ингэснээр тус улсад олон жил үргэлжилсэн иргэний дайн эцэслэжээ. 
* 1994 - Бүгд найрамдах Ардчилсан Йемен улсын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн бүтэлгүйтэв. 
* 1998 - Индонезийн нийслэл [[Жакарта]] хотод Засгийн газраа эсэргүүцсэн жагсаалаас үүдэн Индонезийн Ерөнхийлөгч Сухарто үүрэгт ажлаа өгч байгаагаа албан ёсоор зарлав. Үүний дараа Сухартогийн засаг захиргааг дэмжигчид жагсаал өдөөж хэдэн хүн амиа алджээ. 
* 2001 - [[Атлантын далай|Атлантын далайгаар]] тээвэрлэн боол худалдах &quot;Таубирагийн хууль&quot;-ийг албан ёсоор цуцлажээ. 
* 2003 - Алжирийн хойд хэсэгт орших Бумердес хотод 6.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 2 200 хүн амиа алдсан байна. Газар хөдлөлтийн дараа мөн цүнами үүссэн байна.
* 2005 - АНУ-ын [[Нью-Жерси]] мужийн Жексон Тауншип хотод дэлхийн хамгийн өндөр &quot;Кингда Ка хэмээх галзуу хулгана&quot; тоглоом нээгджээ.
* 2006 - [[Монтенегро]] улс Серби-Монтенегрогийн нэгдсэн улсын бүрэлдэхүүнээс гарах эсэхээ олон нийтээр хэлэлцүүлж, 55 хувь нь Монтенегрогийн тусгаар тогтнолыг дэмжлээ. 
* 2012 - Йемен улсын [[Санаа]] хотод амиа золиослогдчид бөмбөг дэлбэлж, 120 хүн амиа алджээ
* 2023- Францын Ерөнхийлөгч [[Эмманюэл Макрон|Э.Макрон]] [[Монгол]] Улсад албан ёсоор анх удаа айлчлав.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1471 - Германы суут зураач Альбрехт Дюрер (1528 онд нас барсан)
* 1497 - Испанийн эзэн хаан II Филип (1598 онд нас барсан)
* 1688 - Английн яруу найрагч Александер Поп (1744 онд нас барсан)
* 1843 - Нобелийн энх тайвны шагналт Швейцарийн хуульч Чарльз Алберт Гобат ([[1914]] онд нас барсан)
** Нобелийн шагналт Францын хуульч Луи Рено (1918 онд нас барсан)
* 1851 - Уругвай улсын Ерөнхийлөгч Хосе Баттле и Ордонез (1929 онд нас барсан)
* 1860 - Нобелийн шагналт Голландын физикч Виллем Эйнтховен (1927 онд нас барсан)
* 1898 - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн уртын харайгч Карл Жонсон (1932 онд нас барсан)
**   - Америкийн аж үйлдвэрлэгч, урлагийн бүтээл цуглуулагч [[Арманд Хаммер]] (1990 онд нас барсан)
* 1916 - Олимпын хошой хүрэл, Европын хошой аварга Нидерландын гүйгч Тинус Осендарп (2002 онд нас барсан)
* 1921 - Нобелийн шагналт Оросын физикч [[Андрей Сахаров]] (1989 онд нас барсан)
* 1927 - &quot;[[Алтан бөмбөрцөг]]&quot; наадмын шагналт Английн жүжигчин Кей Кендалл (1959 онд нас барсан)
* 1930 - Австралийн 22 дахь Ерөнхий сайд Малколм Фрейзэр (2015 онд нас барсан)
* 1932 - Олимпын аварга Зөвлөлтийн жад шидэгч Инес Жаунзем (2011 онд нас барсан)
* 1933 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, Дэлхийн хошой аварга, хошой мөнгөн медальт Зөвлөлтийн хүндийн өргөгч Евгений Минаев (1993 онд нас барсан)
* 1934 - Нобелийн шагналт Шведийн биохимич Бенгт Самуэллссон
* 1936 - Нобелийн шагналт Америйн биологич Гюнтер Блобел (2018 онд нас барсан)
* 1937 - Гүржийн жүжигчин [[Софико Чиаурели]] (2008 онд нас барсан)
* 1942 - Олимпын аварга, хошой хүрэл медальт Австралийн усанд сэлэгч Жон Конрадс
* 1943 - Английн &quot;The Kinks&quot; хамтлагийн басс гитарчин Жон Далтон 
** &quot;The Animals&quot; хамтлагийн гитарчин, ая зохиогч Хилтон Валентин 
* 1944 - Ирландын долоо дахь Ерөнхийлөгч Мери Робинсон 
* 1955- ОХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд [[Сергей Шойгу]]
* 1959 - Мальдив улсын зургаа дахь Ерөнхийлөгч Абдулла Ямийн
* 1960 - Олимп, дэлхийн дөрөв, европын зургаан удаагийн аварга Зөвлөлтийн усанд сэлэгч Владимир Сальников
* 1966 - Олимп, тивийн аварга, Дэлхийн хошой аварга Зөвлөлтийн халхалттай гүйгч Татьяна Ледовская
* 1967 - Телевизийн &quot;Хаус&quot; цувралын од Лиза Эдельстайн 
* 1970 - Олимпын мөнгөн медальт Словенийн халхалттай гүйгч Брижита Буковец
* 1972 - Америкийн нэрт реппэр The Notorious B.I.G (1997 онд нас барсан)
* 1980 - Австралийн дуучин, ая зохиогч Готье
* 1981 - Тив, дэлхийн аварга, Олимпын хүрэл медальт Польшийн тулгууртай харайгч Анна Роговска
* 1985 - Дэлхийн аварга, Европын хошой аварга, Олимпын мөнгөн медальт Норвегийн усанд сэлэгч Александер Дале Оен (2012 онд нас барсан)
* 1986 - Хорватын хөлбөмбөгч Марио Манжүкич 
** Өмнөд Солонгосын жүжигчин, дуучин Пак Со Жин 
* 1989 - Английн хөлбөмбөгч Халь Робсон Кану 
* 1994 - Олимпын хошой хүрэл медальт, дэлхийн гурван удаагийн аварга, европын дөрвөн удаагийн аварга Их Британийн усанд шумбагч Том Дейли

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1639 - Италийн философич [[Томмазо Кампанелла]] (1568 онд төрсөн).
* 1889 - Францын физикч, хар тугалганы хүчлийн батерейг зохион бүтээгч [[Гастон Плантэ]] (1834 онд төрсөн). 
* 1960 - Оросын дорно судлаач, хэл зүйч, угсаатан зүйч аялагч бөгөөд [[Николай Рерих|Николай Рерихын]] хүү [[Юрий Рерих]] (1902 онд төрсөн)
* 1973 - ЗХУ-ын Маршал, цэргийн жанжин ЗХУ-ын хошой баатар [[Иван Конев]] (1897 онд төрсөн)
* 1991 - Энэтхэгийн улс төрийн зүтгэлтэн, 1984-1989 онд Ерөнхий сайд [[Ражив Ганди]] (1944 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт баярууд ==

----
{{Commonscat|21 May|5 сарын 21}}

[[Ангилал:Өдөр|0521]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|21]]</text>
      <sha1>2ejr58b1f80208yzw4fzd0agw08odvn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хошууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21409</id>
    <revision>
      <id>856798</id>
      <parentid>744504</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T13:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5754" sha1="sabob333fawerqr1fvhxn5hwcgrydiw" xml:space="preserve">'''Хошууд''' бол Ойрадын нэгэн аймаг бөгөөд анхлан Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улсын цэргийн хошууч манлай ангийг бүрдүүлж байсан гэх аман түүхтэй юм. XV зууны үед [[Хасар]]ын угсааны [[Өрөгтөмөр]] ноён харъяат албатаа дагуулан Ойрадын [[Тогоон тайш]]ид дагаар орсноор Хошууд аймаг үүсчээ. XVI зууны үед дөрвөн Ойрадын холбоог Хошуудын ноёд захирч байлаа. XVII зууны үед Хошуудын зарим хэсэг [[Хөх нуур]], [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] эрэгт очиж суужээ. XVII зууны үед Хошуудын ноёд Ойрадын төрийн дээд эрхийг [[Цорос|Чорос]] аймгийнханд алдсан боловч Хөх нуур, [[Төвөд]]ийг захирсан [[Хошуудын хант улс]]ыг байгуулж, оршин тогтносоор байжээ. XVIII зууны үед Хошуудын хант улс [[Зүүнгарын хаант улс]]ын цэрэгт [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|цохигдож мөхсөн]] бөгөөд [[Манж Чин улс|Манжийн Чин улс]] Төвөдөөс Зүүнгарын цэргийг хөөн гаргаснаар Хөх нуур, Төвөдийн газар нутаг Манжийн Чин улсын захиргаанд оржээ.  Түүний дараа Хошууд, Төвөдүүд Манжийн эсрэг бослого гаргасан боловч дарагджээ. XX зууны үед Хошуудууд Хятадын ДИУ болон БНХАУ-ын захиргаанд орсон юм. Хошуудууд одоо үед Хөх нуур, Төвөд, [[Алшаа аймаг|Алшаа]], Эзний гол зэрэг газарт голлон нутаглах бөгөөд [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]], [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгурын автономит нутаг]], [[Монгол Улс]]ын [[Ховд аймаг]]т цөөн тоогоор оршин суудаг.

== Literature ==
* ''Санчиров В. П.'' О Происхождении этнонима торгут и народа, носившего это название // Монголо-бурятские этнонимы: cб. ст. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. C. 31—50. - in Russian
* [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.]
* [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&amp;nbsp;823–834.]
* [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian]
* [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.]
* [https://www.academia.edu/5253542/_._-_2008._-_82_._ISBN_978-5-91458-044-2_Kereits_in_enthnogenesis_of_peoples_of_Eurasia_historiography_of_the_problem._Elista_Kalmyk_State_University_Press_2008._-_82_p._in_Russian_ ''Хойт С.К.'' Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. – 82 с. ISBN 978-5-91458-044-2 (Khoyt S.K. Kereits in enthnogenesis of peoples of Eurasia: historiography of the problem. Elista: Kalmyk State University Press, 2008. – 82 p. (in Russian))]
* [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.]
* [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.]
* [https://web.archive.org/web/20170321171209/http://www.kalmykheritage.socanth.cam.ac.uk/en/kalmyksinrussia.php?classif=8 хошууд тухай видео]

[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>sabob333fawerqr1fvhxn5hwcgrydiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарет Бэйл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22315</id>
    <revision>
      <id>856806</id>
      <parentid>846529</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T19:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Suubilegt ss</username>
        <id>102048</id>
      </contributor>
      <comment>goals and caps</comment>
      <origin>856806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11196" sha1="1ci278j9q84h91o98jgsnt725t39vve" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2
| playername           = Гарет Бэйл
| image                = [[File:2022 FIFA World Cup United States 1–1 Wales - (32) (cropped).jpg|thumb|Бэйл шигшээ багтайгаа 2022 ДАШТ]]
| fullname             = Гарет Франк Бэйл
| height               =1.86 [[Метр|м]] 
| dateofbirth          = {{Birth date and age|1989|7|16|df=y}}
| cityofbirth          = [[Кардифф]]
| countryofbirth       = {{flagicon|WAL}}[[Уэльс]]
| position             = [[Жигүүрийн довтлогч (спорт)|Зүүн жигүүрийн довтлогч]] / [[хамгаалагч]]
| youthyears1          = 2005–2006
| youthclubs1          = {{flagicon|ENG}} [[Саутхэмптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхэмптон]]
| years1               = 2006–2007
| clubs1               = {{flagicon|ENG}} [[Саутхэмптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхэмптон]]
| caps1                = 40
| goals1               = 5
| years2               = 2007-2013
| clubs2               = {{flagicon|ENG}} [[Тоттенхэм Хотспур]] 
| caps2                = 146
| goals2               = 42
| nationalyears1       = 2005–2006
| nationalteam1        = {{flagicon|WAL}} Уэльс&lt;br&gt;&lt;small&gt;(17-гоос доош нас)&lt;/small&gt; 
| nationalcaps1        = 7
| nationalgoals1       = 1
| nationalyears2       = 2006
| nationalteam2        = {{flagicon|WAL}} Уэльс&lt;br&gt;&lt;small&gt;(19-өөс доош нас)&lt;/small&gt; 
| nationalcaps2        = 1
| nationalgoals2       = 1
| nationalyears3       = 2006–2008
| nationalteam3        = {{flagicon|WAL}} Уэльс&lt;br&gt;&lt;small&gt;(21-ээс доош нас)&lt;/small&gt; 
| nationalcaps3        = 4
| nationalgoals3       = 3
| nationalyears4       = 2006-2022
| nationalteam4        = {{flagicon|WAL}} [[Уэльсийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уэльс]]
| nationalcaps4        = 111
| nationalgoals4       = 41
| pcupdate             = 2026 оны 1 сарын 21
| ntupdate             = 2026 оны 1 сарын 21
|nationalcaps(goals)3=3|caps(goals)2=42|clubs3={{flagicon|SPA}} [[Реал Мадрид]]|years3=2013-2022|caps3=176|caps(goals)3=81|goals3=81|name=Гарет Бэйл|clubs4={{flagicon|ENG}} [[→Тоттенхэм Хотспур]]|years4=2020-2021|caps4=20|caps(goals)4=11|goals4=11|clubs5={{flagicon|USA}} [[Лос Анжелес ФС]]|years5=2022-2023|caps5=12|caps(goals)5=2|goals5=2|birth_date={{Birth date and age|1989|7|16|df=y}}|birth_place=[[Уэльс, Кардифф]]|totalcaps=394|totalcaps(goals)=141|totalgoals=141}}

'''Гарет Франк Бэйл''' ({{lang-en|Gareth Frank Bale}}, ''1989 оны долоодугаар сарын 16-нд төрсөн'') нь тэрээр баруун жигүүрийн довтлогчоор тоглож байсан бөгөөд Уэльсийн хуучин мэргэжлийн хөлбөмбөгчин бөгөөд ялангуяа '''[[Тоттенхэм Хотспур]]''', '''[[Реал Мадрид]]''' болон '''Уэльсийн шигшээ багт''' тоглосноороо алдартай. Түүнийг өөрийн үеийнхээ хамгийн шилдэг тоглогчдын нэг, мөн бүх цаг үеийн '''хамгийн агуу Уэльсийн хөлбөмбөгчин''' хэмээн өргөнөөр үнэлдэг. Бэйл нь хөлбөмбөгийн хөгжилд оруулсан хувь нэмэр болон олон төрлийн буяны үйлсийнхээ төлөө '''2022 оны Британийн Эзэнт Гүрний одонгийн гишүүн (MBE)''' цолоор шагнагдсан.

Бэйл мэргэжлийн карьераа '''Саутхэмптон''' клубт эхэлж, зүүн хамгаалагчаар тоглодог байсан бөгөөд 2007 онд '''Тоттенхэм Хотспурт''' шилжсэн. 2009–10 оны улирлаас эхлэн Бэйл жигүүрийн тоглогч болж хувирсан. Тэрээр Англид хэд хэдэн хувийн шагнал хүртэж байсан бөгөөд үүнд '''PFA''' '''Оны шилдэг тоглогчоор хоёр удаа''', мөн '''PFA''' '''Оны шилдэг багт гурван удаа''' багтсан явдал орно. 2012–13 оны улиралд Бэйл '''PFA''' '''Оны шилдэг тоглогч''' болон '''PFA''' '''Оны залуу тоглогч''' шагналыг нэгэн зэрэг хүртсэн бөгөөд ингэснээр 2006–07 оны улиралд Кристиано Рональдугаас хойш энэ амжилтыг хүртсэн хоёр дахь Премьер Лигийн тоглогч болсон.

2013 оны есдүгээр сард '''Реал Мадрид''' Бэйлийг тухайн үеийн дэлхийн дээд рекорд солилцооны үнийн дүн болох 85.1 сая фунт стерлинг (100.8 сая евро)-оор худалдан авсан. '''BBC''' гэж нэрлэгддэг гурвалын нэг хэсэг болж, [[Кристиано Рональдо]], [[Карим Бензема]] - тай хамтран Бэйл 2014 онд Мадридыг '''Копа дель Рей''' болон '''Аваргуудын лиг'''-т түрүүлэхэд том нөлөө үзүүлсэн бөгөөд аль аль финалд гоол оруулсан. 2015–16 оны '''UEFA Эрэгтэйчүүдийн''' '''оны шилдэг тоглогч''' шагналд топ гурвалд нэр дэвшсэн. Тэрээр олон удаа '''Ballon d'Or'''-д нэр дэвшиж, таван удаа топ 20-т багтсан бөгөөд 2016 онд 6-р байранд орсон.

Тэрээр 2018 оны Аваргуудын лигийн финалд '''унаж татаж гоол''' оруулсан нь түүхэн хамгийн шилдэг гоолуудын нэг гэж тооцогддог. Мөн 2018 онд '''FIFA Club World Cup Golden Ball'''-ыг хүртсэн. 2020–21 онд Бэйл зээлэр '''Тоттенхэмд''' буцаж тоглосны дараа Реал Мадридт сүүлийн улирлаа өнгөрүүлсэн. Тэрээр есөн жилийн туршид '''15 цом''' хүртсэн бөгөөд үүнд гурван Ла Лига, таван Аваргуудын лиг багтсан. 2022 оны долдугаар сард '''MLS-ийн Лос-Анжелес''' '''ФС клубт''' нэгдэж, 2023 оны нэгдүгээр сард 33 насандаа зодог тайлсан.

==Шагналууд==
*Гарет Бэйл нь карьерынхаа туршид олон хувийн амжилт, шагнал хүртсэн бөгөөд өөрийн үеийн шилдэг хөлбөмбөгчдийн нэгээр үнэлэгддэг. Түүний гол хувийн шагналууд:
** '''PFA''' '''Oны шилдэг тоглогч''': 2010–11, 2012–13
** '''PFA''' '''Oны шилдэг залуу тоглогч''': 2012–13
** '''PFA''' '''Oны шилдэг багт багтсан''': 3 удаа
** '''Premier League Дээд амжилтын хоёр шагнал''': Оны шилдэг тоглогч ба оны шилдэг залуу тоглогчийг нэг улиралд хүртсэн (2012–13)
** '''UEFA Эрэгтэйчүүдийн''' '''Oны шилдэг тоглогч топ 3 нэр дэвшигч''': 2015–16
** '''FIFA Club World Cup Golden Ball''': 2018
** '''Уэльсийн оны хөлбөмбөгч''': 6 удаа (рекорд)   Гарет Бэйлын хувийн амжилтууд нь түүний хурд, техникийн чадвар, шийдвэрлэх мөчид гоол оруулах авьяас зэрэг чадваруудтай салшгүй холбоотой. 

== Багийн амжилтууд ==
*'''Тоттенхэм Хотспур:'''
** Английн Премьер Лигт олон жил амжилттай тоглосон.
** Премьер Лигийн шилдэг тоглогч, шилдэг гоол оруулсан тоглогчоор шалгарч байсан.  '''Реал Мадрид:'''
** '''Ла Лигийн аварга:''' 2 удаа (2016–17, 2019–20)
** '''Испанийн Супер цом:''' 2 удаа (2017, 2019)
** '''UEFA Champions League-ийн аварга:''' 5 удаа (2013–14, 2015–16, 2016–17, 2017–18, 2021–22)
** '''UEFA Super Cup:''' 3 удаа (2014, 2016, 2017)
** '''FIFA Club World Cup:''' 3 удаа (2014, 2016, 2017)  Бэйл нь Реал Мадридын шилдэг довтлогчдын нэгээр нэрлэгдэж, олон чухал тэмцээнд шийдвэрлэх гоол оруулж, клубын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлсэн.

==Холбоос==
{{commonscat|Gareth Bale|Гарет Бэйл}}
*[http://www.thesaintshub.com/garethbale.html Гарет Бэйлийн профайл]
*{{Nfteams|15173}}
*{{FIFA player|299610|Гарет Бэйл}}
*{{soccerbase|id=43700|name=Гарет Бэйл}}
*[http://icwales.icnetwork.co.uk/0600soccer/0650wales/tm_headline=bend-it-like-bale-&amp;method=full&amp;objectid=18358398&amp;siteid=50082-name_page.html#story_continue Bend it like Bale!] Wales Online, 31 December 2006
*[http://www.tottenhamhotspur.com/players/first_team/garethbale.html Тоттенхэм Хотспур дахь профайл]
*[https://web.archive.org/web/20131213231950/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/gareth-bale Премьер лигийн профайл]
*[http://www.skysports.com/football/player/0,,11675_332408,00.html Sky Sports дахь профайл]
*[http://www.faw.org.uk/PlayerDisplay.ink?skip=1&amp;season=11/12&amp;squadno=11129&amp;seasonl=2011/2012&amp;Playertype=p Уэльсийн шигшээ баг]

{{Тоттенхэм Хотспур багийн бүрэлдэхүүн}}
{{s-start}}
{{s-ach|aw}}
{{Залгамжлал|өмнө=[[Райан Гиггз]]|албан_тушаал=[[BBC Уэльс Оны онцлох тамирчин]]|он=2010|дараа= [[Чаз Дэвис]]}}
{{Залгамжлал|өмнө=[[Уэйн Рүүни]]|албан_тушаал=[[Мэргэжлийн хөлбөмбөгчидийн холбооны Оны шилдэг тоглогч]]|он=2011|дараа= тодроогүй}}
{{s-end}}
{{Английн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин}}

{{DEFAULTSORT:Бэйл, Гарет}}
[[Ангилал:1989 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Уэльсийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]]
[[Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]]
[[Ангилал:Уэльсчүүд]]</text>
      <sha1>1ci278j9q84h91o98jgsnt725t39vve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэрэл зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22326</id>
    <revision>
      <id>856817</id>
      <parentid>856587</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T02:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24545" sha1="5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24173</id>
    <revision>
      <id>856812</id>
      <parentid>856575</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T00:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24258" sha1="q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34774</id>
    <revision>
      <id>856813</id>
      <parentid>856583</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T00:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10532" sha1="pnusy9pfl9jpj65vfvrev6fnf6gh6od" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-05-21 00:50:41 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>pnusy9pfl9jpj65vfvrev6fnf6gh6od</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брондбю (хөлбөмбөгийн баг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35652</id>
    <revision>
      <id>856830</id>
      <parentid>542030</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T08:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>856830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="787" sha1="qe0935bh76s3ng6ynmfk3saupec00h6" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
| clubname = Хөлбөмбөгийн Брондбю баг
| image = 
| fullname = Brøndbyernes Idrætsforening
| founded  = 1964 оны 12 сарын 3 
}}
'''Хөлбөмбөгийн Брондбю баг''' ({{lang-da|Brøndby IF}}) нь [[Дани]]йн [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Тус баг улсынхаа лигт арван удаа, цомын тэмцээнд зургаан удаа түрүүлж байсан ажээ.

==Эшлэл==
{{reflist}}

==Холбоос==
* [http://www.brondby.com/article.asp?aid=82 Brondby.com] (Албан ёсны цахим хуудас)

{{DEFAULTSORT:Брондбю (хөлбөмбөгийн баг)}}
[[Ангилал:Данийн хөлбөмбөгийн баг]]</text>
      <sha1>qe0935bh76s3ng6ynmfk3saupec00h6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаузжан муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36281</id>
    <revision>
      <id>856802</id>
      <parentid>856284</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T17:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geoffroi</username>
        <id>101902</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:JDistricts of Jawzjan as of January 2004.png]] → [[File:Districts of Jawzjan as of January 2004.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · spelling mistake</comment>
      <origin>856802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="654" sha1="be5h23p62zf2f4xv5vq59rok5032wrx" xml:space="preserve">'''Жаузжан''' (جوزجان Jowzjān, جوزجان‎) — [[Афганистан]] улсын [[Шиберган]] төвтэй, 12 мянган ам дөрвөлжин километ газартаа 48 түмэн хүн харъяалж буй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Jowzjan in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Jawzjan as of January 2004.png
Зураг:
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Jowzjan Province|Жаузжан муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Жаузжан муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>be5h23p62zf2f4xv5vq59rok5032wrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эден Азар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36670</id>
    <revision>
      <id>856804</id>
      <parentid>846839</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T19:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Suubilegt ss</username>
        <id>102048</id>
      </contributor>
      <comment>caps and goas</comment>
      <origin>856804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8444" sha1="9dx1z7dc7gtagpea68p101dd7op6wcz" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2
| name           = Эден Азар
| image          = [[File:ENG-BEL (17).jpg|thumb]]
| image_size     = 220px
| caption        = Азар [[2017]] онд.
| fullname       = Эден Азар&lt;ref&gt;{{cite web|title=FIFA Club World Cup Japan 2012 presented by TOYOTA – List of Players|url=http://www.fifadata.com/document/FCWC/2012/pdf/FCWC_2012_SquadLists.pdf|publisher=Fédération Internationale de Football Association (FIFA)|format=PDF|page=3|accessdate=26 July 2013|archive-date=7 Арван хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121207065034/http://www.fifadata.com/document/FCWC/2012/pdf/FCWC_2012_SquadLists.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| height         = 1.75 [[Метр|м]]&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.chelseafc.com/first-team/player/42710 | publisher=[[Chelsea F.C.]] | title = Eden Hazard Chelsea profile |date = 20 August 2012 | accessdate = 28 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chelseafc.com/first-team/player/42710/title/eden-hazard |title=Eden Hazard &amp;#124; Players and Staff &amp;#124; Official Site &amp;#124; Chelsea Football Club |publisher=Chelseafc.com |date= |accessdate=2014-02-08}}&lt;/ref&gt;
| birth_date     = {{Birth date and age|1991|1|7|df=y}}
| birth_place    = [[Бельги]], [[Ла Лувьер]]
| currentclub    = 
| clubnumber     = 
| position       = [[төвийн тоглогч|довтолгооны хагас хамгаалагч]] /&lt;br&gt;[[Хагас хамгаалагч|жигүүрийн довтлогч]]
| youthyears1    = 1995–2003
| youthyears2    = 2003–2005
| youthyears3    = 2005–2007
| youthclubs1    = Ройял Стад Браинуа
| youthclubs2    = [[Тюбиз (хөлбөмбөгийн баг)|Тюбиз]]
| youthclubs3    = [[Лилль (хөлбөмбөгийн баг)|Лилль]]
| years1         = 2007–2012 | clubs1 = [[Лилль (хөлбөмбөгийн баг)|Лилль]]         | caps1 = 147 | goals1 = 36
| years2         = 2012–2019  | clubs2 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]    | years3         = 2019–2023  | clubs3 = [[Реал Мадрид]]    | caps2 = 10 | goals2 = 1
| nationalyears1 = 2006      | nationalteam1  = Бельги (15-)    | nationalcaps1  = 5  | nationalgoals1 = 1
| nationalyears2 = 2006      | nationalteam2  = Бельги (16-)    | nationalcaps2  = 4  | nationalgoals2 = 2
| nationalyears3 = 2006–2008 | nationalteam3  = Бельги (17-) | nationalcaps3  = 17 | nationalgoals3 = 2
| nationalyears4 = 2007–2009 | nationalteam4  = Бельги (19-) | nationalcaps4  = 11 | nationalgoals4 = 6
| nationalyears5 = 2008–2022 | nationalteam5  = [[Бельгийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Бельги]]                 | nationalcaps5  = 126 | nationalgoals5 = 33
| pcupdate       = 2026 оны 1 сарын 10
| ntupdate       = 2026 оны 1 сарын 10
|caps3=54|caps(goals)3=4|caps(goals)2=4|goals3=4|totalgoals=126|totalcaps(goals)=126|totalcaps=459}}
'''Эден Азар''' ({{lang-fr|Eden Hazard}}, ''[[1991]] оны [[1 сарын 7|нэгдүгээр сарын 7-нд]] [[Ла-Лувьер]] хотод төрсөн'') — [[Бельги]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд 16 жилийн карьерынхаа туршид [[Лилль (хөлбөмбөгийн баг)|Лилль]], [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]], [[Реал Мадрид]] клубууд болон [[Бельгийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бельгийн]] шигшээ багт тогложээ. Дриблинг, бүтээлч байдал, талбайг харах чадвараараа алдартай бөгөөд өөрийн үеийн хамгийн шилдэг жигүүрийн тоглогчдын нэг, Премьер лигийн түүхэн дэх хамгийн агуу тоглогчдын нэг гэж үнэлэгддэг.

== Амжилт ==
&lt;big&gt;'''Багийн'''&lt;/big&gt;
;Лилль
;* [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Ф'''ранцын''']] '''аварга (1): 2010/11'''
;* '''[[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомын]] эзэн (1): 2011'''
'''Нийт: 2 цом'''
;Челси
;* Европа лигийн аварга (2): 2012-13, 2018-19
;* '''Премьер Лигийн аварга (2): 2014-15, 2016-17'''
;* '''ФА цом (1): 2017-2018'''
;* '''ИФЛ цом (1): 2014-2015'''
;* Нийт: 6 цом

===== Реал Мадрид =====

* Ла Лигийн аварга ('''2'''): 2019–20, 2021–22
* УЕФА Аваргуудын Лигийн аварга ('''1'''): 2021–22
* ФИФА Клубуудын дэлхийн аварга ('''1'''): 2022
* ФИФА Супер цом ('''1'''): 2022
* Испанийн Супер цом ('''2'''): 2020, 2022
* Испанийн Хааны цом ('''1'''): 2022–23

&lt;big&gt;'''Хувийн'''&lt;/big&gt;
* Францын шилдэг залуу тоглогч ('''2'''): 2009, 2010
* Францын шилдэг тоглогч ('''2'''): 2011, 2012
* Францын лигийн бэлгэдлийн баг ('''3'''): 2010, 2011, 2012
* Францын лигийн сарын шилдэг тоглогч ('''4'''): 2010 оны 3 сар&lt;ref&gt;{{cite news |title=Eden Hazard : La confirmation!|url=http://www.footballeurspros.fr/ligue1/trophee-du-joueur/trophees-du-mois.html?tx_unfptrophee_pi1%5Buid%5D=109&amp;cHash=369b52d949|publisher=Ligue de Football Professionnel|date=2010-04-10|accessdate=2013-04-06|lang=fr}}&lt;/ref&gt;, 2011 оны 3 сар&lt;ref&gt;{{cite news |title=Eden Hazard: D'une autre planète...|url=http://www.footballeurspros.fr/ligue1/trophee-du-joueur/trophees-du-mois.html?tx_unfptrophee_pi1%5Buid%5D=125&amp;cHash=d0b6dfca46ad493f9fa6cac4236465b4|publisher=Ligue de Football Professionnel|date=2011-04-10|accessdate=2013-04-06|lang=fr}}&lt;/ref&gt;, 2012 оны 3 сар&lt;ref&gt;{{cite news |title=Eden Hazard: Le petit prince a dit...|url=http://www.footballeurspros.fr/ligue1/trophee-du-joueur/trophees-du-mois.html?tx_unfptrophee_pi1%5Buid%5D=142&amp;cHash=e3863e42a3ddbd09122b195612d8d7b3|publisher=Ligue de Football Professionnel|date=2012-04-10|accessdate=2013-04-06|lang=fr}}&lt;/ref&gt;, 2012 оны 4 сар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Eden Hazard: Bis repetita placent...|url=http://www.footballeurspros.fr/ligue1/trophee-du-joueur/trophees-du-mois.html?tx_unfptrophee_pi1%5Buid%5D=144&amp;cHash=9767797876a729518ea5da589977e124|publisher=Ligue de Football Professionnel|date=2012-05-10|accessdate=2013-04-06|lang=fr|archive-date=2014-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429051600/http://www.footballeurspros.fr/ligue1/trophee-du-joueur/trophees-du-mois.html?tx_unfptrophee_pi1%5Buid%5D=144&amp;cHash=9767797876a729518ea5da589977e124|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Браво цомын эзэн ('''1'''): 2011
* Английн лигийн бэлгэдлийн баг ('''1'''): 2013
* Английн лигийн шилдэг залуу тоглогч ('''1'''): 2014
* Английн лигийн улиралын шилдэг тоглогч ('''1'''): 2015
* Челсигийн oны шилдэг тоглогч ('''4'''): 2014, 2015, 2017, 2019 (Клубын Рекорд)
==Эшлэл==
{{Reflist|2}}

==Холбоос==
{{Commonscat|Eden Hazard|Эден Азар}}
*{{lfpfr|id=hazard-eden|name=Эден Азар}}
*{{FIFA player|273996|Эден Азар}}
*{{UEFA player|1902160|Эден Азар}}
* [http://thetopforward.com/view?id=69 Эден Азар] Topforward

{{2014 оны ДАШТ-д Бельгийн хөлбөмбөгийн шигшээ}}
{{Английн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин}}

{{DEFAULTSORT:Азар, Эден}}
[[Ангилал:Бельгийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]]
[[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]]
[[Ангилал:Лилль багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Челси багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн улсын аварга]]
[[Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга]]
[[Ангилал:Бельгийн оны шилдэг тамирчин]]
[[Ангилал:Бельгичүүд]]
[[Ангилал:1991 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>9dx1z7dc7gtagpea68p101dd7op6wcz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856805</id>
      <parentid>856804</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T19:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Suubilegt ss</username>
        <id>102048</id>
      </contributor>
      <comment>name</comment>
      <origin>856805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8547" sha1="98nn2g4rcoz7qbakcu02swvj5f50h1u" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2
| name           = Эден Азар
| image          = [[File:ENG-BEL (17).jpg|thumb]]
| image_size     = 220px
| caption        = Азар [[2017]] онд.
| fullname       = Эден Азар&lt;ref&gt;{{cite web|title=FIFA Club World Cup Japan 2012 presented by TOYOTA – List of Players|url=http://www.fifadata.com/document/FCWC/2012/pdf/FCWC_2012_SquadLists.pdf|publisher=Fédération Internationale de Football Association (FIFA)|format=PDF|page=3|accessdate=26 July 2013|archive-date=7 Арван хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121207065034/http://www.fifadata.com/document/FCWC/2012/pdf/FCWC_2012_SquadLists.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| height         = 1.75 [[Метр|м]]&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.chelseafc.com/first-team/player/42710 | publisher=[[Chelsea F.C.]] | title = Eden Hazard Chelsea profile |date = 20 August 2012 | accessdate = 28 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chelseafc.com/first-team/player/42710/title/eden-hazard |title=Eden Hazard &amp;#124; Players and Staff &amp;#124; Official Site &amp;#124; Chelsea Football Club |publisher=Chelseafc.com |date= |accessdate=2014-02-08}}&lt;/ref&gt;
| birth_date     = {{Birth date and age|1991|1|7|df=y}}
| birth_place    = [[Бельги]], [[Ла Лувьер]]
| currentclub    = 
| clubnumber     = 
| position       = [[төвийн тоглогч|довтолгооны хагас хамгаалагч]] /&lt;br&gt;[[Хагас хамгаалагч|жигүүрийн довтлогч]]
| youthyears1    = 1995–2003
| youthyears2    = 2003–2005
| youthyears3    = 2005–2007
| youthclubs1    = Ройял Стад Браинуа
| youthclubs2    = [[Тюбиз (хөлбөмбөгийн баг)|Тюбиз]]
| youthclubs3    = [[Лилль (хөлбөмбөгийн баг)|Лилль]]
| years1         = 2007–2012 | clubs1 = [[Лилль (хөлбөмбөгийн баг)|Лилль]]         | caps1 = 147 | goals1 = 36
| years2         = 2012–2019  | clubs2 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]    | years3         = 2019–2023  | clubs3 = [[Реал Мадрид]]    | caps2 = 10 | goals2 = 1
| nationalyears1 = 2006      | nationalteam1  = Бельги (15-)    | nationalcaps1  = 5  | nationalgoals1 = 1
| nationalyears2 = 2006      | nationalteam2  = Бельги (16-)    | nationalcaps2  = 4  | nationalgoals2 = 2
| nationalyears3 = 2006–2008 | nationalteam3  = Бельги (17-) | nationalcaps3  = 17 | nationalgoals3 = 2
| nationalyears4 = 2007–2009 | nationalteam4  = Бельги (19-) | nationalcaps4  = 11 | nationalgoals4 = 6
| nationalyears5 = 2008–2022 | nationalteam5  = [[Бельгийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Бельги]]                 | nationalcaps5  = 126 | nationalgoals5 = 33
| pcupdate       = 2026 оны 1 сарын 10
| ntupdate       = 2026 оны 1 сарын 10
|caps3=54|caps(goals)3=4|caps(goals)2=4|goals3=4|totalgoals=126|totalcaps(goals)=126|totalcaps=459|playername=Эден Майкл Уалтер Лушиен Азар}}
'''Эден Майкл Уалтер Лушиен Азар''' ({{lang-fr|Eden Hazard}}, ''[[1991]] оны [[1 сарын 7|нэгдүгээр сарын 7-нд]] [[Ла-Лувьер]] хотод төрсөн'') — [[Бельги]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд 16 жилийн карьерынхаа туршид [[Лилль (хөлбөмбөгийн баг)|Лилль]], [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]], [[Реал Мадрид]] клубууд болон [[Бельгийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бельгийн]] шигшээ багт тогложээ. Дриблинг, бүтээлч байдал, талбайг харах чадвараараа алдартай бөгөөд өөрийн үеийн хамгийн шилдэг жигүүрийн тоглогчдын нэг, Премьер лигийн түүхэн дэх хамгийн агуу тоглогчдын нэг гэж үнэлэгддэг.

== Амжилт ==
&lt;big&gt;'''Багийн'''&lt;/big&gt;
;Лилль
;* [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Ф'''ранцын''']] '''аварга (1): 2010/11'''
;* '''[[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомын]] эзэн (1): 2011'''
'''Нийт: 2 цом'''
;Челси
;* Европа лигийн аварга (2): 2012-13, 2018-19
;* '''Премьер Лигийн аварга (2): 2014-15, 2016-17'''
;* '''ФА цом (1): 2017-2018'''
;* '''ИФЛ цом (1): 2014-2015'''
;* Нийт: 6 цом

===== Реал Мадрид =====

* Ла Лигийн аварга ('''2'''): 2019–20, 2021–22
* УЕФА Аваргуудын Лигийн аварга ('''1'''): 2021–22
* ФИФА Клубуудын дэлхийн аварга ('''1'''): 2022
* ФИФА Супер цом ('''1'''): 2022
* Испанийн Супер цом ('''2'''): 2020, 2022
* Испанийн Хааны цом ('''1'''): 2022–23

&lt;big&gt;'''Хувийн'''&lt;/big&gt;
* Францын шилдэг залуу тоглогч ('''2'''): 2009, 2010
* Францын шилдэг тоглогч ('''2'''): 2011, 2012
* Францын лигийн бэлгэдлийн баг ('''3'''): 2010, 2011, 2012
* Францын лигийн сарын шилдэг тоглогч ('''4'''): 2010 оны 3 сар&lt;ref&gt;{{cite news |title=Eden Hazard : La confirmation!|url=http://www.footballeurspros.fr/ligue1/trophee-du-joueur/trophees-du-mois.html?tx_unfptrophee_pi1%5Buid%5D=109&amp;cHash=369b52d949|publisher=Ligue de Football Professionnel|date=2010-04-10|accessdate=2013-04-06|lang=fr}}&lt;/ref&gt;, 2011 оны 3 сар&lt;ref&gt;{{cite news |title=Eden Hazard: D'une autre planète...|url=http://www.footballeurspros.fr/ligue1/trophee-du-joueur/trophees-du-mois.html?tx_unfptrophee_pi1%5Buid%5D=125&amp;cHash=d0b6dfca46ad493f9fa6cac4236465b4|publisher=Ligue de Football Professionnel|date=2011-04-10|accessdate=2013-04-06|lang=fr}}&lt;/ref&gt;, 2012 оны 3 сар&lt;ref&gt;{{cite news |title=Eden Hazard: Le petit prince a dit...|url=http://www.footballeurspros.fr/ligue1/trophee-du-joueur/trophees-du-mois.html?tx_unfptrophee_pi1%5Buid%5D=142&amp;cHash=e3863e42a3ddbd09122b195612d8d7b3|publisher=Ligue de Football Professionnel|date=2012-04-10|accessdate=2013-04-06|lang=fr}}&lt;/ref&gt;, 2012 оны 4 сар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Eden Hazard: Bis repetita placent...|url=http://www.footballeurspros.fr/ligue1/trophee-du-joueur/trophees-du-mois.html?tx_unfptrophee_pi1%5Buid%5D=144&amp;cHash=9767797876a729518ea5da589977e124|publisher=Ligue de Football Professionnel|date=2012-05-10|accessdate=2013-04-06|lang=fr|archive-date=2014-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429051600/http://www.footballeurspros.fr/ligue1/trophee-du-joueur/trophees-du-mois.html?tx_unfptrophee_pi1%5Buid%5D=144&amp;cHash=9767797876a729518ea5da589977e124|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Браво цомын эзэн ('''1'''): 2011
* Английн лигийн бэлгэдлийн баг ('''1'''): 2013
* Английн лигийн шилдэг залуу тоглогч ('''1'''): 2014
* Английн лигийн улиралын шилдэг тоглогч ('''1'''): 2015
* Челсигийн oны шилдэг тоглогч ('''4'''): 2014, 2015, 2017, 2019 (Клубын Рекорд)
==Эшлэл==
{{Reflist|2}}

==Холбоос==
{{Commonscat|Eden Hazard|Эден Азар}}
*{{lfpfr|id=hazard-eden|name=Эден Азар}}
*{{FIFA player|273996|Эден Азар}}
*{{UEFA player|1902160|Эден Азар}}
* [http://thetopforward.com/view?id=69 Эден Азар] Topforward

{{2014 оны ДАШТ-д Бельгийн хөлбөмбөгийн шигшээ}}
{{Английн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин}}

{{DEFAULTSORT:Азар, Эден}}
[[Ангилал:Бельгийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]]
[[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]]
[[Ангилал:Лилль багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Челси багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн улсын аварга]]
[[Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга]]
[[Ангилал:Бельгийн оны шилдэг тамирчин]]
[[Ангилал:Бельгичүүд]]
[[Ангилал:1991 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>98nn2g4rcoz7qbakcu02swvj5f50h1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дижикстрагийн алгоритм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38026</id>
    <revision>
      <id>856819</id>
      <parentid>856589</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T03:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15203" sha1="mvbe29ln8qcgi9awxir4wfs1nbd0667" xml:space="preserve">[[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]]
'''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс  графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн  богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь  нэг хотоос  өөр нэг хотруу холбосон  эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай  хамгийн богино  байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. 
Дижикстрагийн  анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд  O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй.  V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek  бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар  O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн.  E- эрмэгийн тоо  Энэ нь  шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм.  

== 1.Алгоритм ==
[[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the &quot;tentative&quot; set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]]

Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ.  Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 
1.	Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно:
Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу  тэг гэдэг утга өгнө. 
2.	Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 
3.	Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш  зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 
4.	Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 
5.	Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 
6.	Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана.
 
== Тайлбар/description/ ==
:Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон  явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно.  Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг....

== Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа ==
Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм.
Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2).
Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг.
Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй  байх ).
Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна.  Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг.  

==Тэмдэглэл==
{{reflist}}

== Эшлэл ==
* {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}}
* {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&amp;ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-05-21 03:46:36 InternetArchiveBot }}
* {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&amp;ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}}
* {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}}
* {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &amp;mdash; First Annual Report &amp;mdash; 6 June 1956 &amp;mdash; 1 July 1957 &amp;mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}}
* {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}}

== Холбоос ==
{{linkfarm|date=September 2012}}
{{Commons category|Dijkstra's algorithm}}
* C/C++
** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++]
** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library]
** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language]
* Java
** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University]
** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm]
** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet]
** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet]
** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java]
* C#/.Net
** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET]
* [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation]
* [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra],  [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis.
* [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm]
* [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code
* [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL]
* [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm]
* [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger]

[[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]]
[[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]]
[[Ангилал:Routing]]
[[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]]</text>
      <sha1>mvbe29ln8qcgi9awxir4wfs1nbd0667</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жозе Моуринью</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39146</id>
    <revision>
      <id>856831</id>
      <parentid>811272</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T09:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29948-88</username>
        <id>104794</id>
      </contributor>
      <origin>856831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6407" sha1="06elxrh8to4yesifd9jmg6mjq5cbom9" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2
| name      = Жозе Моуринью
| image = [[File:José Mourinho 20250206 (1).jpg|180px]]
| caption = Моуринью [[2025]] онд.
| fullname = Жозе Мариу душ &lt;br&gt;Сантуш Моуринью Фелиш
| birth_date = {{birth date and age|1963|1|26|df=y}}
| birth_place = [[Португал]], [[Сетубал]]
| height = {{convert|1.74|m|ftin|0|abbr=on}}&lt;ref&gt;[http://www.footballzz.co.uk/player/jose_mourinho/current/profile/0/default/79732 José Mourinho Player Profile]. ''footballzz.co.uk'' Retrieved 12 March 2011.&lt;/ref&gt;
| position = [[Хагас хамгаалагч|Төвийн хагас хамгаалагч]]
| currentclub = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] (д)
| years1 = 1980–1982 | clubs1 = [[Риу Ави]]             | caps1 = 16 | goals1 = 2
| years2 = 1982–1983 | clubs2 = [[Белененсиш]] | caps2 = 16 | goals2 = 2
| years3 = 1983–1985 | clubs3 = Сезимбра        | caps3 = 35 | goals3 = 1
| years4 = 1985–1987 | clubs4 = Комерсиу &lt;br&gt;Индустриа               | caps4 = 27 | goals4 = 8
| totalcaps = 94 | totalgoals = 13
| manageryears1  = 1992–1993 | managerclubs1  = [[Спортинг Лиссабон|Спортинг]] (т.д)
| manageryears2  = 1993–1996 | managerclubs2  = [[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] (т.д)
| manageryears3  = 1996–2000 | managerclubs3  = [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] (т.д)
| manageryears4  = 2000      | managerclubs4  = [[Бенфика]]
| manageryears5  = 2001–2002 | managerclubs5  = [[Униан Лейриа]]
| manageryears6  = 2002–2004 | managerclubs6  = [[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]]
| manageryears7  = 2004–2007 | managerclubs7  = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]
| manageryears8  = 2008–2010 | managerclubs8  = [[Интернационале|Интер]]
| manageryears9  = 2010–2013 | managerclubs9  = [[Реал Мадрид]]
| manageryears10 = 2013–2026     | managerclubs10 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]
}}
'''Жозе Мариу душ Сантуш Моуринью Фелиш''' ({{lang-pt|José Mário dos Santos Mourinho Félix}}, ''[[1963]] оны [[1 сарын 26|нэгдүгээр сарын 26-нд]] [[Сетубал]] хотод төрсөн'') — [[Португал]]ын [[хөлбөмбөг]]чин байсан бөгөөд одоо [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] багийн [[Дасгалжуулагч (хөлбөмбөг)|дасгалжуулагч]] юм.

Моуринью хөлбөмбөгийн салбарт цахиур хагалсан шилдэг дасгалжуулагчдын нэгд зүй ёсоор тооцогддог билээ.&lt;ref name = &quot;guardiola conference&quot;&gt;[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/7643868/Barcelona-v-Inter-Milan-Jose-Mourinho-best-manager-in-the-world-says-Pep-Guardiola.html Jose Mourinho 'best manager in the world', says Pep Guardiola]. ''[[The Daily Telegraph]]'' (28 April 2010). Retrieved on 23 August 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.goal.com/en-gb/news/3277/la-liga/2010/10/02/2147187/arrigo-sacchi-real-madrid-manager-jose-mourinho-is-a «José Mourinho is a ‘phenomenon’», says Arrigo Sacchi]. ''[[goal.com]]'' (2 October 2010). Retrieved on 2 October 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://soccerlens.com/wesley-sneijder-believes-jose-mourinho-will-coach-manchester-united-and-england-in-the-future/51347/ «Best Coach in the World», says Wesley Sneijder]. ''Soccerlens'' (11 March 2011). Retrieved on 11 March 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1182630/index.htm |wayback=20110628234248 |text=«Real Madrid's maestro may be the best coach in any sport» |archiv-bot=2024-09-11 05:07:43 InternetArchiveBot }}. ''[[Sports Illustrated]]'' (7 March 2011). Retrieved on 7 March 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.goal.com/en/news/12/spain/2011/09/09/2657742/jose-mourinho-is-the-best-in-the-world-cristiano-ronaldo 'Jose Mourinho is the best in the world' - Cristiano Ronaldo hails coach &amp; targets Champions League trophy]. ''[[goal.com]]'' (9 September 2011). Retrieved on 30 June 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.novinite.com/view_news.php?id=137724 Mourinho World's Best Coach, Maradona Says]. ''novinite.com'' (20 March 2012). Retrieved on 30 June 2012.&lt;/ref&gt;

==Эшлэл==
{{Reflist}}

==Холбоос==
{{commonscat|Жозе Моуринью}}
*[http://www.bdfutbol.com/en/l/l3685.html Профайл]
*[http://www.transfermarkt.co.uk/en/jose-mourinho/leistung-saison/trainer_781.html Профайл]
*{{soccerbase (manager)|id=1908|name=Жозе Моуринью}}
*{{IMDb name|1542742}}

{{Челси багийн бүрэлдэхүүн}}

{{DEFAULTSORT:Моуриньо, Жозе}}
[[Ангилал:Португалын хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Португалын хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Бенфика Лиссабон багийн дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Интернационале багийн дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Порту багийн дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Челси багийн дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн Реал Мадрид багийн дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга]]
[[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]]
[[Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]]
[[Ангилал:Португалын хөлбөмбөгийн улсын аварга]]
[[Ангилал:УЕФА Аваргуудын Лигийн аварга]]
[[Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга]]
[[Ангилал:Лиссабоны Техникийн Их Сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Инфант Дом Энрике одон шагналтан (их офицер)]]
[[Ангилал:Португалчууд]]
[[Ангилал:1963 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>06elxrh8to4yesifd9jmg6mjq5cbom9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40824</id>
    <revision>
      <id>856795</id>
      <parentid>856712</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T13:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26559" sha1="s7ldcos1jfeul3dppcvrstsdf7oti17" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Төвөд]], Хятад
| partof            = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date              = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}}
| territory         = Зүүнгарын [[Төвөд|Төвөдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь
| result            = Зүүнгарын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br&gt;{{flag|Чин улс}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан
| commander2        = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| strength1         = 6,000–10,000
| strength2         = 14,500–16,000
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| casualties1       = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага
| casualties2       = Хүнд
| units1            = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Зүүнгарын морин цэрэг
| units2            = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} 500–2,000 Хошуудын цэргүүд&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} 7,000 Төвдийн цэргүүд&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} 7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]]
| image             = Dzunghar conquest of Tibet (1717).svg
| caption           = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсаныг харуулсан газрын зураг
}}

'''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв.

Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Цэвээнравдан хааны эрх мэдлийн дор байв.

Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна.

Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}}

1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм.

== Өмнөтгөл ==
1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}}

Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}}
[[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]]
1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}}

Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}}

1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}}

Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}}

Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}}

== Байлдан дагуулалт ==
[[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]]
Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}}

Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ.

Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}}
[[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хаант улс|Хошуудын хаант улсын]] сүүлчийн хан [[Лха-бзанг хан|Лха-бзанг ханы]] ханын зураг.]]
Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}}

Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу  Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}}

Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}}

Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}}
[[Файл:Salween_River.jpg|thumb|Хар Ус]]
Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}}

1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}}

== Үр дагавар ==
Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}}

Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}}

Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}}

Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}}

Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}}

Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}}

== Лавлагаа ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Монголын түүх]]
=== Ном зүй ===
* {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}}
* {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}}
* {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}}
* {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}}
* {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}}
* {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works &amp; Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}}
* {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}}
* {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}}
* {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference &quot;Manchu and Tibetan studies}}
* {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston &amp; London |publication-date=2003}}</text>
      <sha1>s7ldcos1jfeul3dppcvrstsdf7oti17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856797</id>
      <parentid>856795</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T13:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26545" sha1="5jk81yu790bvqso438g9fq2qrxaplin" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Төвөд]], Хятад
| partof            = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date              = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}}
| territory         = Зүүнгарын [[Төвөд|Төвөдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь
| result            = Зүүнгарын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br&gt;{{flag|Чин улс}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан
| commander2        = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| strength1         = 6,000–10,000
| strength2         = 14,500–16,000
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| casualties1       = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага
| casualties2       = Хүнд
| units1            = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Зүүнгарын морин цэрэг
| units2            = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} 500–2,000 Хошуудын цэргүүд&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} 7,000 Төвдийн цэргүүд&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} 7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]]
| image             = Dzunghar conquest of Tibet (1717).svg
| caption           = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсаныг харуулсан газрын зураг
}}

'''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв.

Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Цэвээнравдан хааны эрх мэдлийн дор байв.

Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна.

Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}}

1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм.

== Өмнөтгөл ==
1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}}

Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}}
[[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]]
1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}}

Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}}

1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}}

Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}}

Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}}

== Байлдан дагуулалт ==
[[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]]
Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}}

Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ.

Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}}
[[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] сүүлчийн хан [[Лазан хаан|Лазан хааны]] ханын зураг.]]
Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}}

Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу  Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}}

Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}}

Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}}
[[Файл:Salween_River.jpg|thumb|Хар Ус]]
Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}}

1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}}

== Үр дагавар ==
Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}}

Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}}

Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}}

Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}}

Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}}

Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}}

== Лавлагаа ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Монголын түүх]]
=== Ном зүй ===
* {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}}
* {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}}
* {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}}
* {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}}
* {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}}
* {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works &amp; Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}}
* {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}}
* {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}}
* {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference &quot;Manchu and Tibetan studies}}
* {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston &amp; London |publication-date=2003}}</text>
      <sha1>5jk81yu790bvqso438g9fq2qrxaplin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орос-Хятадын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41242</id>
    <revision>
      <id>856818</id>
      <parentid>830392</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T03:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54512" sha1="egt10p5b52nzj1jz64624bnu5d4gupi" xml:space="preserve">{{Хоёр орны харилцаа
| title       = Орос-Хятадын харилцаа
| party1      = Оросын Холбооны Улс
| party2      = Хятад
| map         = Russia China Locator.png
| filetype    = svg
| size        = 
| mission1    = 
| mission2    =
| envoytitle1 = 
| envoy1      = 
| envoytitle2 = 
| envoy2      =
}}
'''[[Орос]]-[[Хятад]]ын харилцаа''' хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагааг бүхэлд нь хэлдэг. Хоёр улсын анхны харилцаа холбоо нь [[13-р зуун|13-р зууны]] сүүлч [[14-р зуун|14-р зууны]] эхэн үеэс буюу хоёр улс хоёулаа [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын Эзэнт гүрний]] нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг байх үеэс эхлэлтэй гэж үздэг юм. 1237 оны үед Орос, Хятад улс хоёулаа Монголын Эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд бараг нэгэн зэрэг орсон байна. Бутархай байсан Оросыг монголчууд хэсэгчлэн эзэлсний дараа олзлогдсон хэсэг орос эрчүүдийг нутаг руугаа илгээж байжээ. Энэ үеэс орос хүн хятад хүнтэй анх учирсан тухай сурвалж бичигт дурдсан байдаг. Сүүлд [[17-р зуун|17-р зуунаас]] Монголын Эзэнт гүрэн таран бутарсан үеэс эхлэн хоёр тал худалдааны харилцааг хөгжүүлэх болон тандах зорилгоор гол төлөв оросууд Хятад руу элч илгээж байжээ.

Өнөө [[21-р зуун|21-р зуунд]] Орос, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагаа улс төр, эдийн засгийн өргөн цар хүрээг хамарч байгаа бөгөөд дээд, өндөр түвшинд эрчимтэй харилцаа холбоотой, худалдаа, эдийн засаг, хүмүүнлэгийн харилцаа, олон улсын тавцан дахь хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлсээр байна. Хоёр улс НҮБ-ын Аюулгүй байдлын Зөвлөлийн байнгын гишүүн бөгөөд [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]], [[БРИКС]] зэрэг олон улсын болон бүс нутгийн байгууллагуудад нягт хамтран ажилладаг.

БНХАУ нь ОХУ-д нийт 7 консулын газартай: [[Москва]] (ЭСЯ-ны дэргэд), [[Эрхүү]], [[Екатеринбург]], [[Казань]], [[Санкт-Петербург]], [[Владивосток]], [[Хабаровск]];   

ОХУ нь БНХАУ-д нийт 6 консулын газартай: [[Бээжин]] (ЭСЯ-ны дэргэд), [[Шанхай]], [[Шэньян]], [[Хонконг]], [[Гуанжоу]], [[Харбин]].  

==Орос-Хятадын харилцааны түүх==
* 1608 онд Оросын хаан [[Василий Шуйский]] (1606-1610) Хятадын [[Алтан хан|Алтан хаан]]&lt;nowiki/&gt;д бараалхах тогтоол гаргаж элч төлөөлөгчид илгээсэн боловч [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убши хунтайж]] &quot;хар халимагууд&quot; хоорондын дайнаас шалтгаалж зорьсон газраа хүрэлгүй буцсан.
* 1616 онд атаман [[Василий Тюменец]] тэргүүтэй шинэ элч төлөөлөгч илгээжээ. Төлөөлөгчдийг Шолой Убши-хунтайжи хүлээн авч уулзсан боловч элч төлөөлөгчид Хятад оролгүй Москва руу буцсан байна. 16-р зуунд Оросын анхны төлөөлөгчид 1567 онд &quot;Догшин&quot; хэмээх [[IV Иван]] хаан атаман [[Иван Петров]], [[Бурнаш Эличев]] нараар удирдуулсан төлөөлөгчид Хятад руу илгээсэн гэж хуучин Оросын гар бичмэлд байдаг. Гэвч хожим тэрхүү гар бичмэл нь хуурамч баримт болохыг нотолсон байна.
* 1618-1619 онд Оросын [[Тобольск]] хотын цэргийн удирдагч И.С.Куракины даалгавараар Хятадын [[Мин улс|Мин улстай]] холбоо тогтоох зорилготой казак [[Иван Петлин]], [[Андрей Мундов]] нарын 12 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчдийг илгээсэн түүх байдаг.
* 1641-1642 онд казак [[Е.Вершинин]] Хятад руу явсан байна.       
* 1654 онд [[Фёдор Байков]] тэргүүтэй элч төлөөлөгчид Хятадад очиж дэлгэрэнгүй тэмдэглэл баримт үлдээсэн байна.
* 1676 оны 5-р сард [[Николай Гаврилович Спафарий]] тэргүүтэй элч төлөөлөгчид жингийн цуваагаар Бээжин хотод очсон.
* 1689 онд ''&quot;[[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]&quot;'' байгуулсан. Энэ гэрээгээр Орос Улс, Чин улс хоорондын харилцаа болон хилийн зурвасыг анх албан ёсоор тодорхойлсон юм.
* 1716 онд [[Бээжин дэх Оросын шашны төлөөлөгчийн газар|Бээжин дэх Оросын Үнэн алдартны шашин-төрийн төлөөлөгчийн газар]] үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. 
* 1727 оны 8-р сард &quot;[[Буурын гэрээ]]&quot; буюу оросоор &quot;Буринский трактат&quot; байгуулсан. Энэ гэрээ нь өмнөх &quot;Нерчийн Гэрээ&quot;-гээр байгуулсан хилийн зурвасыг тодотгосон эрх зүйн баримт бичиг болсон юм.
* 1727 оны 10-р сард [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]], [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондын худалдааны ''&quot;[[Хиагтын гэрээ]]&quot;'' байгуулсан. Уг Гэрээний дагуу Орос улс 3 жилд нэг удаа 200-аас илүүгүй хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй жингийн цуваа илгээж Бээжинд худалдаа хийх боломжтой болсон. Хиагт, Цурхайт зэрэг хил орчмын бүсэд хил гаалийн татвар төлөхгүй худалдаа хийх болсоноор хоёр улсын хоорондох худалдааны эргэлт нэмэгдэхэд нөлөөлжээ. Энэхүү гэрээ нь Бээжинд Оросын Үнэн алдартны шашны хийдийн төлөөлөгчийн газар албан ёсоор үйл ажиллагаагаа явуулахыг баталгаажуулсан байна.
* 1858 оны 5-р сард хоёр улс [[Амар мөрөн|Амар мөрнөөр]] хилийн шугам тогтоосон &quot;Айгуны Гэрээ&quot; байгуулжээ.
* 1860 оны 11-р сарын 2-нд &quot;[[Бээжингийн гэрээ (1860)|Бээжингийн гэрээ]]&quot; байгуулсан. Оросын Засгийн газар залуу хошууч генерал [[Николай Игнатьев]] тэргүүтэй онцгой төлөөлөгчдийг 1859 оны 3-р сард Бээжин рүү илгээж Чин гүрний ван Гүнтэй хэлэлцээ хийжээ. Энэ Гэрээний дагуу Уссури голоос [[Номхон далай]] хүртэл хилийн шугам тогтоожээ. Мөн уг Гэрээгээр Монголын [[Улаанбаатар|Өргөө]]д Оросын консул суулгахаар тохиролцсон байна. 
* 1892 оны 8-р сарын 13-нд Хаант Орос улс, Манж Чин улсын Засгийн газар төмөр утасны (цахилгаан холбооны) гэрээ байгуулж Монголын нутгаар цахилгаан мэдээний шугам тавьж эхлүүлжээ. 
* 1896 оны 5-р сарын 22-нд [[Москва]] хотод Японы эсрэг ''&quot;Орос-Хятадын холбоотны тухай&quot;'' нууц Гэрээ байгуулж [[Дорнод хятадын төмөр зам|Дорнод Хятадын төмөр зам]] (КВЖД) барих тухай 80 жилийн хугацаатай гэрээ контракт байгуулжээ.  
* 1898 онд 3-р сарын 15-нд Бээжин хотноо ''&quot;Орос-Хятадын конвенц&quot;'' байгуулсан. Энэхүү конвенцын дагуу оросын тал [[Порт-Артур]] (Луюйшунь) буюу Далянь зэрэг боомтыг төмөр замаар холбох зорилгоор түрээслэн эзэмших эрх авсан юм. 
* 1903 онд [[Дорнод хятадын төмөр зам|Дорнод Хятадын төмөр зам]] (КВЖД) бүрэн ашиглалтад орсон.
* 1904-1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д Орос улс ялагдаж Чин улс 1896 оны &quot;Орос-Хятадын холбоотны тухай гэрээ&quot; болон түүнд ногдуулсан 1898 оны &quot;Орос-Хятадын конвенц&quot; зэргийг 1905 оны Япон-Оросын ''&quot;[[Портсмутийн энх тайвны гэрээ|Портсмутын энхийн гэрээ&quot;]]''-гээр цуцалжээ. 
* 1913 онд Оросын эзэн хаант улс шинээр бий болсон [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс|Бүгд Найрамдах Хятад улс]] буюу Дундад улсыг хүлээн зөвшөөрсөн.

==ЗХУ-БНХУ-ын харилцаа==
* 1919 оны 7-р сарын 25-нд «Хятадын ард түмэн, Өмнөд болон Умард Хятадын Засгийн газарт Зөвлөлт Оросын Засгийн газрын мэдэгдэлийг» нийтэлсэн байна.
* 1927 оны 12-р сарын 14-нд Бүгд найрамдах Хятад Улс ЗХУ-тай дипломат харилцаагаа тасалсан.
* 1932 оны 12-р сарын 12-нд ЗХУ, Бүгд найрамдах Хятад Улсын хооронд дипломат харилцаагаа Женев дахь олон улсын хурлын үеэр албан бичиг солилцож сэргээсэн.
* 1933 оны 2-р сарын 20-нд [[Дмитрий Богомолов]] ЗХУ-аас Хятад Улсад суух Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон.
* 1937 оны 7-р сарын 7-нд Хятад-Японы дайн эхэлсэн.
* 1937 оны 8-р сарын 21-нд 5 жилийн хугацаатай &quot;ЗХУ, Бүгд найрамдах Хятад Улсын хоорондын харилцан үл довтлох тухай&quot; гэрээ байгуулсан. Энэ гэрээний дагуу Хятад улс ЗХУ-аас зэвсэг худалдан авах 50 сая ам.долларын зээл олгосон байна.
* 1939 оны 6-р сарын 16-нд ЗХУ, БНХУ-ын хооронд худалдааны гэрээ байгуулсан.

==ЗХУ-БНХАУ-ын харилцаа==
*1949 оны 10-р сарын 1-нд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] байгуулагдсан.
*1949 оны 10-р сарын 2-нд ЗСБНХУ, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа Бээжин хотноо тогтоожээ. [[Ван Жяшян]] ЗХУ-д суух БНХАУ-ын анхны Элчин сайдаар, [[Николай Рощин]] ЗХУ-ын БНХАУ-д суух анхны Элчин сайдаар тус тус томилогдсон байна.
*1949 оны 12-р сарын 16-наас 1950 оны 2-р сарын хооронд БНХАУ-ын дарга [[Мао Зэдун]] ЗХУ-д (Москва) айлчилсан.
*1950 оны 1-р сарын 21-нд БНХАУ-ын Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] Москвад айлчилж буй Мао Зэдуны араас очоод 1950 оны 3-р сарын 4-нд Мао Зэдуны хамт буцсан байна.
*1950 оны 2-р сарын 14-нд ЗХУ, БНХАУ 30 жилийн хугацаатай &quot;Найрамдал, харилцан туслах тухай Гэрээ&quot; байгуулжээ. Тус гэрээг аль нэг тал цулах санал гаргахгүй бол автоматаар гэрээний хугацаа сунгагдана гэж заасан байдаг.
*1950 оны 4-р сарын 19-нд хоёр талын Худалдааны Хэлэлцээр байгуулсан.
*1952 оны 8-р сарын 9-нд БНХАУ-ын иргэдийг ЗСБНХУ-ын Их Дээд сургуульд сургах тухай Хэлэлцээр байгуулсан.
*1953 оны  3 сарын 5-нд ЗХУ-ын удирдагч [[Иосиф Сталин]] нас барсан. 3 сарын 9-нд болсон [[Сталины оршуулга|Сталины оршуулгын]] ёслолд Хятадаас [[Жоу Эньлай]] тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон байна.   
*1954 оны 10-р сарын 12-нд Порт-Артураас Зөвлөлтийн цэргүүдийг гаргах мэдэгдэл (Коммюнике) гаргажээ. 1955 оны 5-р сараас Порт-Артур боомт БНХАУ-ын мэдэлд шилжсэн байна.
*1955 оны 4-р сарын 27-нд БНХАУ-ын Ардын аж ахуйн хөгжилд цөмийн эрчим хүчийг ашиглах, цөмийн физикийн судалгааны ажилд ЗХУ туслах Хэлэлээр байгуулсан байна.
*1956 оны 4-р сарын 7-нд Хятадын аж үйлдвэрийн зарим салбарыг хөгжүүлэх тухай хэлэлцээр байгуулагджээ.
*1958 оны 7-р сарын 31-ээс 8-р сарын 3-ны өдрүүдэд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Никита Хрущёв]] БНХАУ-д айлчлал хийсэн. Энэ айлчлалын үеэр Мао Зэдун, Никита Хрущёв нар цэргийн салбарын асуудлаар хэлэлцээ хийжээ.
*1958 оны 8-р сарын 8-нд [[Москва]] хотод ЗХУ, БНХАУ-д техникийн тусламж үзүүлэх тухай хэлэлцээр байгуулжээ.
*1959 оны 9-р сарын 29-нд Хятадын хувьсгалын 10 жилийн ойн баярт оролцохоор ЗХУ-ын удирдагч Н.Хрущев Бээжинд айлчилжээ.
*1961 оны 6-р сарын 19. Шинжлэх ухаан техникийн салбарт хамтран ажиллах гэрээ байгуулагджээ.
*1963 оны 7-р сарын 5-20. ЗХУ-ын Коммунист нам, Хятадын Коммунист намын удирдлагуудын хооронд уулзалт болж үзэл баримтлалын хувьд ялгаатай байгаа асуудлаар ярилцжээ.
*1964 онд Мао Зэдун ЗХУ-тай харилцаагаа бүрэн тасалж буйгаа нийтэд мэдэгдсэн байна.
*1969 оны 3-р сарын 2-17 хооронд Уссури гол дээрх [[Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн|Даманы арлын орчим Зөвлөлт, Хятадын хилчдийн хооронд зэвсэгт мөргөлдөөн]] болжээ.
*1969 оны 9-р сарын 11. Зөвлөлтийн Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Алексей Косыгин]] Вьетнамын удирдагч [[Хо Ши Мин]]ий оршуулгын ёслолын ажиллагаанд оролцоод буцах замдаа БНХАУ-ын нийслэл Бээжин хотын нисэх онгоцны буудалд бууж, Хятадын Төрийн зөвлөлийн дарга [[Жоу Эньлай]] түүнийг хүлээн авч уулзсан байна. Хил дээр үүсээд байгаа маргаантай асуудлыг шийдвэрлэх талаар тэд ярилцсан түүх байдаг.
*1976 оны 9-р сарын 9-нд БНХАУ-ын дарга [[Мао Зэдун]] нас барсан.
*1979 оны 4-р сарын 3-нд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам Бээжин дэх ЗХУ-ын Элчин сайдын яаманд ноот бичиг илгээжээ. Уг ноот бичигт Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн хурлын шийдвэрийг дурджээ. Үүнд: 1950 оны 2 сарын 14-нд байгуулагдсан Орос–Хятадын найрамдал, хамтын ажиллагааны тухай гэрээний хугацаа дууссаныг сануулаад, энэ гэрээг дахин сунгахгүй гэж мэдэгдсэн байна.
*1979 оны 8-р сарын 29-нд БНХАУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Хятад-Зөвлөлтийн харилцааны тухай тусгай хуралдааны үеэр [[Дэн Сяопин]] харилцаанд саад болж буй зүйлийг тодотгов. Үүнд: 1. [[Монгол|Монголоос]] цэргээ гаргах, 2. [[Камбож|Камбожид]] дайтаж буй [[Вьетнам|Вьетнамд]] цэргийн тусламж үзүүлэхгүй байх зэргийг дурдсан байна.
*1979 оны 10-р сарын 17-ноос 11-р сарын 30-ны өдрүүдэд Москва хотод Хятад, Зөвлөлтийн улс хоорондын харилцааны тухай Гадаад яамны орлогч сайд нарын хэмжээний хэлэлцээний нэгдүгээр үе болсон ч амжилтад хүрээгүй.
*1982 оны 3-р сарын 24-нд ЗХУ-ын тэргүүн [[Леонид Брежнев]] [[Ташкент|Ташкентад]] ажиллах үеэрээ хоёр улсын харилцааг гурав дахь оронд хохиролгүй бөгөөд ямар нэгэн урьдчилсан нөхцөлгүйгээр хэвийн болгох эрмэлзэлтэй буйгаа мэдэгдсэн боловч мөн оны 11-р сарын 10-нд тэрээр нас барсан юм. Мөн 1982 оны 10-р сард хоёр тал Гадаад харилцааны яамдын зөвлөлдөх уулзалт эхлүүлсэн байна.
*1984 онд хоёр улс оюутан солилцоог сэргээж тал бүрээс 70 оюутан харилцан суралцаж эхэлсэн нь талуудын харилцаа дулаарахад эхний алхам болсон.
*1985 оны 7-р сарын 10-нд ЗХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын 1985-1990 хооронд хийгдэх бараа эргэлтийн тухай, барилга, Хятадын аж үйлдвэрийн салбарын шинэчлэлд туслах, техникийн салбарт хамтран ажиллах тухай гэрээ байгуулжээ.
*1986 оны 3-р сарын 18-нд Хятадын Төрийн Зөвлөлийн дарга [[Жао Зыян]] ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн даргын нэгдүгээр орлогч И.Архиповыг хүлээн авч уулзсан байна. Эдийн засаг, худалдаа, шинжлэх ухаан, техникийн салбарт хамтран ажиллах тухай Тунхаглалд гарын үсэг зуржээ.
*1986 оны 12-р сард Зөвлөлтийн [[Ленинград]] хотод БНХАУ-ын Ерөнхий Консулын газар, Хятадын [[Шанхай]] хотод ЗХУ-ын Ерөнхий Консулын газрууд тус тус харилцан нээсэн байна. 
*1989 оны 2-р сарын 4-д ЗХУ, БНХАУ-ын хооронд &quot;Хил дээрх цэргийн тоог цөөлөх тухай Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээр&quot;-т гарын үсэг зурсан байна.
*1989 оны 5-р сарын 15-18-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн дарга, ЗХУ-ын Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] БНХАУ-д албан ёсоор айлчлилж [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопинтай]] уулзаж албан ёсны хэлэлцээ хийсэн. Энэ айлчлал дэлхийн гадаад бодлогод маш том өөрчлөлт авчирсан гэж судлаачид дүгнэдэг. Жишээ нь: уг айлчлалын дүнгээр '''1989 оны 5 дугаар сарын 15-ны өдрөөс Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гарах шийдвэр Зөвлөлтийн тал гаргаж байжээ'''.

==ОХУ, БНХАУ-ын харилцаа==
*1991 оны 12-р сарын 24-нд ОХУ бол ЗХУ-ыг хууль ёсны залгамжлагч улс мөн гэдгийг БНХАУ албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн байна.
*1991 оны 5-р сарын 15-19-нд [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Жян Зэминь]] ЗХУ-д албан ёсоор айлчилж ''хоёр улсын хилийн зүүн хэсгийн тухай'' хэлэлцээр байгуулжээ.
*1992 оны 12-р сарын 17-19-ний өдрүүдэд ОХУ-ын анхны Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д анх айлчилсан. ОХУ, БНХАУ-ын хамтын ажиллагаа, харилцааны үндсийг тодорхойлсон тунхаглалыг талууд баталжээ. Хил орчмын бүсэд харилцан итгэлцэл бий болгох, зэвсэгт хүчний хэмжээгээ харилцан хорогдуулах, сансрын уудмыг энхийн зорилгоор ашиглаж, судлах тохиролцоонд хүрчээ.
*1994 оны 9-р сарын 2-6-ны өдрүүдэд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] ОХУ-д албан ёсоор айлчилж ''Орос-Хятадын хамтарсан тунхаглал'' баталж, ''ОХУ-ын Ерөнхийлөгч, БНХАУ-ын дарга нар хамтарсан мэдэгдэл'' гаргажээ. Уг мэдэгдэлд цөмийн зэвсэгийг хэрэглэхгүй байх, цөмийн пуужинг бие бие рүүгээ онилохгүй байх, Орос-Хятадын баруун хилийн тухай хэлэлцээр байгуулсан байна.
*1995 оны 5-р сарын 7-9-нд Аугаа эх орны дайны Ялалтын 50 жилийн ойн баярт оролцох урилгаар БНХАУ-ын дарга [[Зян Зэминь]] Москвад айлчилжээ.
*1996 оны 4-р сарын 24-26. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д Төрийн айлчлал хийжээ. Энэ үеэр Орос, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагаа, олон улсын асуудлаар баримтлах бодлого, байр сууриа талууд «Хятад-Оросын хамтарсан коммюнике»-д илэрхийлсэн байна.
*1996 оны 4-р сарын 26-нд [[Шанхай]] хотод [[Орос]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]], [[Хятад|БНХАУ]]-ын төрийн тэргүүн нар хил орчимд итгэлцэл бий болгох, цэргийн салбарт хамтран ажиллах баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна.
*1997 оны 4-р сарын 22-26 өдрүүдэд БНХАУ-ын дарга Жян Зэминь ОХУ-д Төрийн айлчлал хийжээ. ''ОХУ, БНХАУ олон талт дэлхий ертөнцийн тухай тунхаглалд'' гарын үсэг зурсан байна.
*1997 оны 4-р сарын 24. ОХУ, БНХАУ, Казахстан, Тажикистан, Киргизийн төрийн тэргүүн нар хил орчимд байгаа цэргүүдийн тоог хорогдуулах гэрээнд гарын үсэг зуржээ.
*1997 оны 11-р сарын 9-11-ний өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин БНХАУ-д айлчлал хийсэн. Энэ үер Орос Хятадын хилийн зурвасыг шалгасан тухай баримтыг баталгаажуулж, хоёр орны найрсаг харилцааг цаашид үргэлжлүүлэх тухай гэрээ байгуулжээ.
*1998 оны 2-р сарын 17-нд Москвад [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн]] дарга [[Ли Пэн]] албан ёсны айлчлал хийж ОХУ-ын ерөнхийлөгч Борис Ельцинд бараалхав.
*1998 оны 11-р сарын 23-25-нд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] ОХУ-д ажлын айлчлал хийжээ. Энэ үеэр хоёр орны түүхэнд анх удаа Орос, Хятадын төрийн тэргүүн нар албан бусаар уулзсан. “ОХУ, БНХАУ 21-р зууны босгон дээр” нэртэй баримт бичигт гарын үсэг зуржээ. Орос-Хятадын баруун хилийг шалгасан ажил дууссан тухай Хамтарсан мэдэгдэл хийжээ.
*1999 оны 2-р сарын 24-24. БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дарга Жу Жун Зи ОХУ-д албан ёсны айлчлал хийж ОХУ-ын ерөнхийлөгчид бараалхаж, ОХУ-ын ерөнхий сайд [[Евгений Примаков]]той хэлэлцээр хийжээ.
*1999 оны 6-р сарын 5-8 өдрүүдэд Бээжин хотын концертын танхимд ОХУ, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 50 жил, Оросын яруу найрагч [[Александр Пушкин|Александр Пушкиний]] мэндэлсэний 200 жилийн ойд зориулсан концерт болжээ.
*1999 оны 9-р сарын 12-13-нд Шинэ Зеландын [[Окленд]] хотод болсон “Ази–Номхон далайн орнуудын Эдийн Засгийн 7-р чуулга уулзалт&quot;-ын үеэр 9-р сарын 12-нд БНХАУ-ын дарга [[Зян Зэминь]], ОХУ-ын Ерөнхий сайд [[Владимир Путин]] нар уулзсан байна.
*1999 оны 12-р сарын 9-10-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д айлчлал хийх үеэр ''Орос-Хятадын зүүн болон баруун талын хилийн тухай протоколд'' гарын үсэг зуржээ. Хилийн бүс орчмын арлуудыг хөдөө аж ахуйн зорилгоор хамтран ашиглах тухай тохиролцоонд хүрсэн байна.
*2000 оны 7-р сарын 17-19-нд [[Владимир Путин]] ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод БНХАУ-д анх удаа төрийн айлчлал хийжээ. Пуужингаас хамгаалах асуудлаар Орос, Хятадын төрийн удирдлага хамтарсан мэдэгдэл гаргаж, &quot;Бээжингийн тунхаглал&quot;-ыг баталжээ.
*2001 оны 6-р сарын 14-15-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] Хятад улсад айлчилж Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгуулагын (ШХАБ) гишүүн орнуудын Төрийн тэргүүн нарын уулзалтад оролцов.
*2001 оны 7-р сарын 16-нд БНХАУ-ын дарга Зян Зэминь ОХУ-д төрийн айлчлал хийжээ. '''БНХАУ, ОХУ-ын найрсаг хөршийн харилцаа, хамтын ажиллагааны гэрээнд''' гарын үсэг зурж хоёр тал &quot;дайсагналцахаас эгнэгт татгалзаж буйгаа&quot; мэдэгдсэн. 
*2001 оны 10-р сарын 18-22-нд ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путин Ази Номхон Далайн орнуудын Эдийн Засгийн Чуулга Уулзалтад оролцохоор Шанхай хотод ажилласан.
*2002 оны 6 сарын 5-10-нд БНХАУ-ын дарга Зян Зэминь Оросын [[Санкт-Петербург]] хотод болсон Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгуулагын (ШХАБ) дээд хэмжээний чуулга уулзалтад оролцож ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путинтай уулзсан.
*2002 оны 12-р сарын 1-3-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийсэн. Бээжин хотод хоёр орны харилцаа, олон улсын асуудлаар баримтлаж байгаа байр сууриа тодотгож тунхаглалд гарын үсэг зурсан.
*2003 оны 5-р сарын 27-31-ний хооронд БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]] анхны гадаад айлчлалаа ОХУ-д хийжээ. Хоёр орны төрийн тэргүүн нар эдийн засаг, газрын тосны салбарт хамтран ажиллах боломжын талаар ярилцсан байна.
*2004 оны 10-р сарын 14-16-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин, Хятад улсад албан ёсны айлчлал хийж Ху Жиньтао нар хэлэлцээр хийсэн байна. 2005-2008 онд хамтран ажиллах төлөвлөгөөг баталжээ.
*2005 оны 6-р сарын 30-наас 7-р сарын 3-ны хооронд БНХАУ-ын дарга Ху Жиньтао ОХУ-д албан ёсоор айлчилж ''Орос-Хятадын хамтарсан тунхаглал'' гаргажээ. Уг тунхаг бичигт олон улсын тавцанд хамтран ажиллах, бүс нутгийн асуудалд нэгдмэл байр суурьтай байх талаар тохиролцсон байна. 2006 онд БНХАУ-д “Оросын жил”, 2007 онд ОХУ-д “Хятадын жил” болгож тэмдэглэх тухай хоёр орны төрийн тэргүүн нар мэдэгджээ.
*2005 оны 8-р сард ОХУ-ын Зэвсэгт хүчин, [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми]] анх удаа хамтарсан цэргийн хээрийн сургууль хийжээ. “Энхийн эрэлд-2005” нэртэй өргөн цар хүрээний цэргийн хээрийн сургууль ОХУ-ын [[Владивосток]], БНХАУ-ын [[Шаньдун муж|Шаньдун мужийн]] нутаг дэвсгэрийг хамарчээ.
*2006 оны 3-р сарын 21-22-ны өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Путин БНХАУ-д айлчилж Хятад улсад эхэлж байгаа “Оросын жил”-ийн нээлтэд оролцсон байна. В.Путин, Ху Жиньтао нар хэлэлцээр хийж, ирэх 10 жилд Орос, Хятад улс &quot;Стратегийн түнш&quot; болох тухай баримт бичигт гарын үсэг зуржээ.
*2006 оны 5-р сард [[БНХАУ-ын Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн хурал]], [[Төрийн Дум|Оросын Төрийн Думын]] хамтарсан анхны хуралдаан болжээ.
*2007 оны эхээр ОХУ-д “Хятадын жил” эхэлснийг албан ёсоор зарласан.
*2007 оны 3-р сард БНХАУ-ын дарга Ху Жиньтао ОХУ-д айлчлал хийжээ.
*2009 оныг Хятадад &quot;Орос хэлний жил&quot; болгон зарласан.
*2009 оны дугаар 10 сарын 13-нд „ОХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын балистик пуужин, сансарын хүргэгч-пуужин хөөргөхөд харилцан мэдээлж байх тухай хэлэлцээр» байгуулж хоёр талын Батлан хамгаалахын сайд нар гарын үсэг зуржээ.
*2010 оныг ОХУ-д &quot;Хятад хэлний жил&quot; болгон зарласан.
*2011 оныг БНХАУ-д Оросын аялал жуулчлалын жил гэж зарласан.
*2012 оны 6-р сард В.Путин БНХАУ-д айлчилж хоёр улс харилцааны '''&quot;иж бүрэн түншлэл болон стратегийн харилцан ажиллагаа&quot;'''-ны шинэ үед шилжиж буйгаа мэдэгдсэн. 
*2018 оны 6-р сарын 8-10-ны өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д Төрийн айлчлал хийж БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]]тэй хэлэлцээ хийсэн. Мөн В.Путинд хятадын [[Чиндао]] хотод [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын гишүүн орнуудын тэргүүн нарын уулзалтад оролцсон бөгөөд түүнд Хятадын &quot;Найрамдал&quot; одон гардуулсан байна. Мөн энэ үеэр В.Путин БНХАУ-ын Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян|Ли Кэчянтай]] уулзсан.
*2018 оны 9-р сарын 11-12-нд [[Ши Жиньпин]] ОХУ-ын Владивосток хотод болсон Алс дорнодын эдийн засгийн чуулга уулзалтад оролцов.
*2018 оны 11-р сарын 30-нд Аргентинд болсон &quot;Их-20&quot; уулзалтын үеэр хоёр улсын тэргүүн В.Путин, Ши Жиньпин нар уулзаж хэлэлцээ хийжээ. Мөн энэ үеэр Орос, Хятад, Энэтхэгийн гурван талын уулзалт болсон.
*2018 онд ОХУ-д 1 сая 700 мянга орчим орос иргэн БНХАУ-д зочилсон бол Оросын 2 сая гаруй иргэн БНХАУ-д зорчсон гэсэн үзүүлэлт гарсан байна.
*2019 оны 4-р сарын 25-27-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д ажлын айлчлал хийж &quot;Нэг бүс нэг зам&quot; дээд хэмжээний уулзалтад оролцож Ши Жиньпинтэй хэлэлцээ хийжээ.
*2019 оны 5-р сарын 13-нд Владимир Путин БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]]г [[Сочи]] хотод хүлээн авч уулзсан. Өмнө нь Хятадын Гадаад хэргийн сайд ОХУ-ын Гадаад хэргийн сйд [[Сергей Лавров]]той хэлэлцээ хийжээ.
*2019 оны 6-р сарын 5-7-нд БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин ОХУ-д айлчилж, В.Путинтай хэлэлцээ хийж хамт Санкт-Петербург хотод зочилж Эдийн засгийн чуулга уулзалтад оролцсон.
*2019 оны 6-р сарын 14-нд [[Киргиз]] Улсын нийслэл [[Бишкек]] хотод [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын дээд хэмжээний уулзалтад хоёр улсын тэргүүн нар оролцсон бөгөөд тус чуулганы үеэр ОХУ, Монгол, БНХАУ-ын дээд хэмжээний гурван талын уулзалт болсон.
*2019 оны 6-р сарын 28-нд Японы [[Осака]] хотод &quot;Их-20&quot; уулзалтын хүрээнд ОХУ, БНХАУ, Энэтхэгийн гурван талын уулзалт болсон.
*2019 оны эхний хагас жилд хоёр улсын худалдааны эргэлт 59 тэрбум 978 сая ам.долларт хүрсэн.
*2019 оны 11-р сарын 13-нд Бразил улсад болсон БРИКС-ийн дээд хэмжээний уулзалтын үеэр В.Путин, Ши Жиньпин нар уулзсан байна.
*2019 оны 9-р сарын 16-18-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] ОХУ-д айлчилсан бөгөөд энэ үеэр Орос, Хятадын Засгийн газрын тэргүүн нарын 24 дэх байнгын уулзалт Санкт-Петербург хотод болсон. Мөн Ли Көцян В.Путинтай уулзсан байна.
*2019 оны 9-р сарын 25-26-нд БНХАУ-ын Бүх Хятадын Ардын хурлын Байнгын Хорооны дарга Ли Чаньшу ОХУ-д айлчилсан. Тэрээр В.Путинд бараалхаж, Оросын парламентын дээд болон доод танхимын дарга [[Валентина Матвиенко]] болон [[Вячеслав Володин]] нартай уулзсан.
*2019 оны 12-р сарын 2-нд В.Путин, [[Ши Жиньпин]] нар &quot;Сила Сибири&quot; хийн хоолой ашиглалтад оруулах ёслолын ажиллагаанд видео хэлбэрээр оролцсон.
*2019 онд Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]], [[Сергей Лавров]] нар нийтдээ 6 удаа уулзсан байна.
*2019 онд Хятадын 1,8 сая иргэн ОХУ-д зорчсон бол Оросын 2,3 сая иргэн БНХАУ-д зорчсон байна.
*2020, 2021 оныг БНХАУ, ОХУ-ын тэргүүн нар хоёр улсын хоорондын шинжлэх ухаан-техникийн инновацын хамтын ажиллагааны жил гэж зарласан. 
*2020 оны 12-р сарын 15-нд „ОХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын балистик пуужин, сансарын хүргэгч-пуужин хөөргөхөд харилцан мэдээлж байх тухай хэлэлцээр&quot;-ийг 10 жилээр сунгах тухай Протоколд Батлан хамгаалахын сайд нар гарын үсэг зуржээ.
*2020 оны 3-р сарын 19-нд, 4-р сарын 16-нд, 5-р сарын 8-нд, 7-р сарын 8-нд, 12-р сарын 28-нд Оросын болон Хятадын удирдагч нар утсаар холбогдож ярьсан ажээ.
*2021 оны 6-р сарын 28-нд БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]], ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] нар видео уулзалт (КОВИД цар тахлын үеэр) хийж, 20 жил болж буй Орос-Хятадын &quot;Сайн хөрш, найрамдал, хамтын ажиллагааны гэрээ&quot;-ний хугацааг сунгахаар тохиролцов.
*2022 оны 2-р сарын 4-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпиний урилгаар Хятадад айлчлан хэлэлцээ хийж Бээжингийн өвлийн XXIV Олимпын нээлтийн ёслолын ажиллагаанд оролцсон. Мөн хоёр удирдагч &quot;Хамтарсан мэдэгдэл&quot; гаргасан байна.
*2022 оны 9-р сарын 15-нд [[Узбекистан|Узбекистаны]] [[Самарканд]] хотод ШХАБ-ын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр хоёр улсын дарга нар уулзсан байна. 
*2023 оны 3-р сарын 20-21-нд Ши Жиньпин Москвад айлчилсан.
*2023 оны 10-р сарын 16-17-нд Владимир Путин БНХАУ-д айлчилж Ши Жиньпин нар хэлэлцээ хийж, Олон улсын III «Нэг бүс–нэг зам» хуралд оролцов. Энэ үеэр Ши Жиньпин Оросоос '''Монголын нутгаар дамжуулан авах хийн хоолойн''' асуудлыг хурдлуулна гэж найдаж буйгаа илэрхийлжээ.
*2024 оны 2-р сарын 8-нд В.Путин, Ши Жиньпин нар утсаар холбогдож олон улсын байдал болон хоёр улсын худалдааны эргэлт 2023 онд 200 тэрбум ам.долларыг давж 227,7 тэрбум ам.доллар хүрсэн тухай Оросын удирдагч мэдээлжээ. 
*2024 оны 5-р сарын 15-17-нд В.Путин БНХАУ-д төрийн айлчлал хийж Ши Жиньпин нар яриа хэлэлцээ хийсэн.  
*2025 оны 9-р сарын 1-2-нд В.Путин [[Бээжин|Бээжинд]] айлчилж Дэлхийн хоёрдугаар дайны ялалтын баяр болон [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын Дээд хэмжээний уулзалтад оролцов.    
*2025 онд Хятад, Оросын худалдааны эргэлт 1,63 их наяд [[Юань улсын цаасан мөнгө|юань]] '''(240''' '''тэрбум ам.доллар''') болсон бөгөөд 2024 оны үзүүлэлтээс 6,5% буурсан байна. 
*2026 оны 5-р сарын 19-20-нд В.Путин Бээжинд төрийн айлчилж Ши Жиньпинтэй хэлэлцээ хийж хамтарсан мэдэгдэл гаргасан байна. Энэ айлчлал нь Оросын Ерөнхийлөгч В.Путины Хятадад хийж буй 25 дахь айлчлал болжээ.

== Хоёр талын хүн ам харилцан зорчих хөдөлгөөн ==
ЗХУ-ын 1923 оны хүн амын тооллогоор [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Алс Дорнодын Приморье мужид 50188 хятад ажилчин байгаа гэж тогтоож байжээ. Дайны дараах нүүдлийн эхний давлагаа нь 1945 оны 11-р сарын 17-нд ЗСБНХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөлөөс гарсан тогтоолоор Манжуураас алт, вольфрам-молибден, цагаан тугалганы үйлдвэрүүдэд 50 мянга хүртэл ажилчдыг татан оролцуулахаар шийдвэрлэсэнтэй холбоотой юм. Үнэндээ хамаагүй бага хүн элсүүлэх боломжтой байсан ч Дундад улсын иргэд Зөвлөлтийн Алс Дорнод дахь ажиллах хүчний нэлээд хэсгийг бүрдүүлдэг байсан юм. Жишээ нь: 1946 онд &quot;Приморзолото&quot; трестэд 4 мянган хятад хүн ажиллаж байсан бөгөөд үүнээс 800 нь цэргийн хоригдол байжээ. 

Хөдөлмөрийн шилжилт хөдөлгөөний дараагийн давлагаа нь 1954 онд ЗХУ ба БНХАУ-ын хооронд 80 мянган хятад хөдөлмөрийн цагаачдыг Зөвлөлтөд ажиллахаар татах тухай хэлэлцээр байгуулсантай холбоотой юм. Гэсэн хэдий ч дараа нь Зөвлөлт-Хятадын харилцаа муудаж тасарсны улмаас хөдөлмөрийн шилжилт хөдөлгөөн олон жилийн турш боломжгүй болсон.    

Сүүлд БНХАУ-аас ЗСБНХУ руу хөдөлмөрийн хүчний урсгал 1986 онд дахин эхэлсэн. 1989 онд Оросын Алс Дорнод дахь барилгын салбарт 2363 хятад ажилчин ажиллаж байв. 1995 онд гэхэд 26.5 мянган хятад ажилчин ОХУ-д хууль ёсоор хөдөлмөр эрхэлж байжээ. Гэхдээ энэ тоог дарж байгаа бөгөөд жилээс жилд өсөж байна. Өнөө үед Оросын талын сэтгэл зовоож буй гол асуудал бол хятад иргэдийн ОХУ-ын ялангуяа Оросын Алс Дорнодод хууль бусаар цагаачлах асуудал болоод байгаа юм. Хэрэв энэ чиг хандлага үргэлжилбэл Алс Дорнод дахь оросууд үндэсний цөөнх болно. Зүүн хойд Хятадын гурван мужид нэг зуун сая гаруй хүн амьдардаг бол хилийн нөгөө талд буюу Оросын Алс Дорнодын Холбооны хязгаар 6.2 сая хавтгай дөрвөлжин км газар дээр одоо 6 сая орчим орос хүн амьдарч байна.   

== ОХУ-аас БНХАУ-д суусан Элчин сайд нар ==

# Николай Николайевич Соловьёв 1990-1992 онд.   
# [[Игорь Рогачёв|Игорь Алексеевич Рогачёв]] 1992-2005 онд.   
# [[Сергей Сергеевич Разов]] 2005-2013 онд.   
# [[Андрей Денисов|Андрей Иванович Денисов]] 2013-2023 онд.
# [[Игорь Владимирович Моргулов]] 2023 оноос   

== Мөн үзэх ==
* [[Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]]
* [[Зөвлөлт-хятадын хилийн маргаанууд]]
* [[Хил дээрх цэргийн тоог цөөлөх тухай Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээр]]
* [[Даман]]
* [[Хятадын газар нутгийн санаархал]]

==Цаашид унших==
*[http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=532 Challenges and Opportunities: Russia and the Rise of China and India] by Dmitri Trenin in ''Strategic Asia 2011–12: Asia Responds to Its Rising Powers – China and India'' (September 2011)
*[https://web.archive.org/web/20130821021414/http://www.fiia.fi/en/publication/208/russia-china_relations/ Russia-China relations: Current state, alternative futures, and implications for the West] by Arkady Moshes and Matti Nojonen (eds.) FIIA Report 30, [[The Finnish Institute of International Affairs]] (September 2011)
*{{Cite book|last1=Cardenal|first1=Juan Pablo|authorlink1=Juan Pablo Cardenal|last2=Araújo|first2=Heriberto|authorlink2=Heriberto Araújo |title=La silenciosa conquista china |location=Barcelona|publisher=Crítica|year=2011|url=http://books.google.com.uy/books/about/La_silenciosa_conquista_china.html?id=jQ2fvBVpQpYC&amp;redir_esc=y |pages=41–46; 215–225|language=es}}
* Efremenko D. New Russian Government’s Foreign Policy towards East Asia and the Pacific // The Journal of East Asian Affairs, v. 26, No. 2, Fall / Winter 2012. – Seoul: Institute for National Security Strategy. Mode of access: https://web.archive.org/web/20140202133800/http://www.inss.re.kr/app/board/view.act?metaCode=en_m_pub&amp;boardId=a57b3ef8b2bff73bb9e00084&amp;pkey=1

== Судалгааны бүтээл ==
* [[Густерин Павел Вячеславович|П. В. Густерин]]. Архимандрит Аввакум (к истории Тяньцзиньского трактата 1858 года) // Новая и новейшая история. 2008, № 6.
* Наземцева Е. Н. Русская эмиграция в Синьцзяне (1920—1930 гг.). Барнаул, 2010.
* [[Невельской, Геннадий Иванович|Невельской Г. И.]]. Подвиги русских морских офицеров на крайнем востоке России 1849—1855, ОГИЗ, Москва, 1947.
* Бубенин Виталий.Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг.=2004 он.
* Мусалов Андрей.Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооруженный конфликт 1969 года. 2005 он.
* Дзержинцы. Составитель А. Садыков.Издательство &quot;Казахстан&quot;. Алма-Ата, 1975г.

== Эх сурвалжууд ==
* [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе]
* [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем]
* {{cite web|author=Валерий Яременко.|url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны|work=Полит.ру|date=17.03.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214083656/http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|archivedate=2013-02-14|access-date=2015-05-19|url-status=dead}}
* ''Рябушкин Д. С.'' Остров Даманский. 2 марта 1969 года // [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Вопросы истории. 2004. № 5. С. 148–152].
* [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)]
* д/ф [http://rutube.ru/tracks/1335741.html «Остров Даманский. 1969 год»] (2004)
* [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвященный столкновениям советских и китайских пограничников]
* В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710
* [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти]
* [http://milresource.ru/Russia-and-China-Title.html И. М. Попов. РОССИЯ И КИТАЙ:300 лет на грани войны (Очерки истории военно-политических отношений) Москва: Издательство «АСТ-Астрель», 2004. 511 с.]
* [http://milresource.ru/Russia-China-Documents.html Россия-Китай: документальное приложение]
* [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/china.htm Договоры России с Китаем 1858-1902 гг.]
* [https://web.archive.org/web/20070209102001/http://new.hist.asu.ru/biblio/ruskit/index.html В. А. Моисеев «Россия и Китай в Центральной Азии (вторая половина XIX в. — 1917 гг.)»]
* [[Внешнеэкономические связи (журнал)]] — [https://web.archive.org/web/20161031005955/http://www.mipur.ru/ru/8163.html Россия и Китай — выход межгосударственного сотрудничества на новый уровень]

==Эшлэл==
{{Reflist|2}}

==Цахим холбоос==
{{Commonscat|Relations of China and Russia|Орос-Хятадын харилцаа}}
*[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_ussr_e_88.jpg Map showing some of the disputed areas]
*[https://web.archive.org/web/20120717012316/http://www.damanski-zhenbao.ru/index_en.htm Damanski-Zhenbao website]
*[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ Sino-Soviet Border Conflict, 1969]
*[https://web.archive.org/web/20141005220733/http://www.cna.org/sites/default/files/research/D0022974.A2.pdf The Sino-Soviet Border Conflict - Deterrence, Escalation, and the Threat of Nuclear War in 1969]

[[Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа| ]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Хятад)]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (ОХУ)|Хятад]]</text>
      <sha1>egt10p5b52nzj1jz64624bnu5d4gupi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лүндэгийн Пүрэвсүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54889</id>
    <revision>
      <id>856792</id>
      <parentid>852059</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T12:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30206-03</username>
        <id>104761</id>
      </contributor>
      <comment>I have corrected and removed the unsourced misconceptions about Lundeg Purevsuren.</comment>
      <origin>856792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3214" sha1="7k76hp489khb44o74rtn817k9ss7phe" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын дипломатч}}
{{Unreferenced}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Лүндэгийн Пүрэвсүрэн
| image = Mongolian Foreign Minister Lundeg Purevsuren (27394393971) (cropped).jpg
| caption = Пүрэвсүрэн 2016 онд
| office = [[Гадаад хэргийн яам (Монгол)|Гадаад хэргийн сайд]]
| term_start = 2014 оны 12 сарын 10
| term_end = 2016 оны 7 сарын 22
| primeminister = [[Чимэдийн Сайханбилэг]]
| predecessor = [[Лувсанвандангийн Болд]]
| successor = [[Цэндийн Мөнх-Оргил]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(Гадаад харилцааны сайд)&lt;/small&gt;
| birth_date = {{birth date and age|1964|10|24}}
| birth_place = [[Говь-Алтай]], Монгол
}}
'''Лүндэгийн Пүрэвсүрэн''' (1964 оны 12 дугаар сарын 24-нд Говь-Алтай аймагт төрсөн) нь 2014-2016 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд байсан, дипломатч.

==Боловсрол==
*1983 онд Говь-Алтай аймгийн Алтай хотын 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль төгссөн.
*1989 онд ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгссөн.

==Ажилласан байдал==
*1989-1991 Гадаад хэргийн яамны Захиргааны хэлтэст атташе.
*1991-1993 Улаанбаатар дахь Германы Элчин сайдын яаманд орчуулагч.
*1993-1995 Гадаад хэргийн яамны Европ, Америкийн газар атташе.
*1995-2000 ХБНГУ дахь Монгол Улсын Элчин сайдын яамнд 1-р нарийн бичгийн дарга.
*2000-2009 Гадаад хэргийн яамны Европын газар 1-р нарийн бичгийн дарга.
*2009-2014 Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.элбэгдоржийн гадаад бодлогын зөвлөх.
*2014-2016 Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд.
*2016-2017 Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн Гадаад бодлогын зөвлөх.
*2017-2021 оноос Монгол Улсаас Швейцарт суугаа Элчин сайд, Женев дахь НҮБ-ын дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгчөөр ажилласан.
*
Герман, орос хэлний мэдлэгтэй.

==Гэр бүл==
Л.Пүрэвсүрэн эхнэр, хоёр хүүхэдтэй.

{{commonscat}}
{{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}}

{{DEFAULTSORT:Пүрэвсүрэн, Лүндэгийн}}
[[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын дипломатч]]
[[Ангилал:НҮБ дахь Монголын байнгын төлөөлөгч]]
[[Ангилал:Швейцар дахь Монголын элчин сайд]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1964 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>7k76hp489khb44o74rtn817k9ss7phe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>R (программчлалын хэл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66085</id>
    <revision>
      <id>856809</id>
      <parentid>856565</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T23:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113906" sha1="jo0txt8ba24bugp5y30wd4qzjetfehl" xml:space="preserve">{{Infobox programming language
| name                   = R хэл
| logo                   = [[File:R logo.svg|200px|Лого]]
| released               = {{Start date and age|1993|08}}&lt;ref name=&quot;Interface98&quot;&gt;{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}&lt;/ref&gt;
| designer               = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]]
| developer              = R Core Team&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}&lt;/ref&gt;
| typing                 = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]]
| implementations        =
| dialects               =
| influenced             = 
| license                = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}&lt;/ref&gt;
| website                = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org]
| wikibooks              = 
| paradigms              = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]]
| latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| latest_release_date    = {{Start date and age|2017|04|21}}
| latest_test_version    =
| latest_test_date       =
| influenced_by          = 
| file_ext               = .r, .R, .RData, .rds, .rda
}}

R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
R Foundation
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using:
* R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/.
}} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used
* {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }}
* {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}
}} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}&lt;/ref&gt; зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity
* David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012.
* Karl Rexer, Heather Allen, &amp; Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011.
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
}}

R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project
* {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}}
* {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}}
}} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&quot;Wrathematics&quot;|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}&lt;/ref&gt; R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.&lt;ref name=&quot;R_gui&quot;&gt;{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}&lt;/ref&gt;

R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}&lt;/ref&gt; нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}&lt;/ref&gt; Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== R програм Монгол улсад ==
R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}&lt;/ref&gt;, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}&lt;/ref&gt; цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс ==
R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}&lt;/ref&gt; [[Java]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}&lt;/ref&gt; [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework
* {{cite web  |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}}
* {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }}
* {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }}
}} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.&lt;ref name=&quot;SASvsR&quot;&gt;{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}&lt;/ref&gt;

Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays &amp; Dynamic Graphics &amp; Graphic Devices &amp; Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.&lt;ref name=&quot;R_Rd&quot;&gt;{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс ==
R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд &lt;code&gt;2+2&lt;/code&gt; гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; 2+2
[1] 4
&lt;/source&gt;R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. &lt;code&gt;[1]&lt;/code&gt; угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг).

APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}&lt;/ref&gt; Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}&lt;/ref&gt; Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}&lt;/ref&gt;

R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]&lt;nowiki/&gt;ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  &lt;code&gt;print(objectname)&lt;/code&gt;  хэлбэрээр өгч болдог.&lt;ref name=&quot;help_print&quot;&gt;{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}&lt;/ref&gt;

== Багц ==
R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}}

R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}&lt;/ref&gt; Bioconductor, Omegahat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}&lt;/ref&gt; GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
* {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = &lt;nowiki&gt;Search all R packages and function manuals | Rdocumentation&lt;/nowiki&gt;|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }}
}}

== Гол үе шатууд ==
R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;RNews&quot;&gt;Changes in versions 3.0.0 onward:
&lt;/ref&gt; Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Release
! Date
! Description
|-
! 0.16
|
|This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the &quot;White Book&quot; (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997.
|-
! 0.49
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1997-04-23
| This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}&lt;/ref&gt; CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE:  CRAN|publisher=}}&lt;/ref&gt; Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}}
|-
! 0.60
| 1997-12-05
| R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]].
|-
! 0.65.1
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1999-10-07
| First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.&lt;ref&gt;https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0&lt;/ref&gt;
|-
! 1.0
| 2000-02-29
| Considered by its developers stable enough for production use.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}&lt;/ref&gt;
|-
! 1.4
| 2001-12-19
| S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after.
|-
! 2.0
| 2004-10-04
| Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory.
|-
! 2.1
| 2005-04-18
| Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages.
|-
! 2.11
| 2010-04-22
| Support for Windows 64 bit systems.
|-
! 2.13
| 2011-04-14
| Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code.
|-
! 2.14
| 2011-10-31
| Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package.
|-
! 2.15
| 2012-03-30
| New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors.
|-
! 3.0
| 2013-04-03
| Support for numeric index values 2&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; and larger on 64 bit systems.
|}

== Интерфейсүүд ==
Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно.

R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана.

Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Emacs,
Кейт,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
LyX.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Notepad++,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt;
WinEdt,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Tinn-Р.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R хэлийг [[Python]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}&lt;/ref&gt; Perl,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}&lt;/ref&gt; Ruby,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}&lt;/ref&gt; F#&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}&lt;/ref&gt; , Julia&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}&lt;/ref&gt; зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг.

== useR! хурал ==
R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  &quot;[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]&quot; юм.&lt;ref name=&quot;user&quot;&gt;&quot;useR!&quot;&lt;/ref&gt;

Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав:
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria]
* [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany]
* [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France]
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom]
* [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA]
* [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain]
* [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA]
* [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark]
*[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA]
* [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium]
*[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia]
*[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France]
*[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA]

== R сэтгүүл ==
''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг.

== SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад ==
R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}&lt;/ref&gt; R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг.

''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages
* {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}}
* {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}}
}}

== Жишээ ==

=== Бичигдэх хэлбэр ===
Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}}

R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд &lt;- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; x &lt;- c(1,2,3,4,5,6)   # Create ordered collection (vector)
&gt; y &lt;- x^2              # Square the elements of x
&gt; print(y)              # print (vector) y
[1]  1  4  9 16 25 36
&gt; mean(y)               # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar
[1] 15.16667
&gt; var(y)                # Calculate sample variance
[1] 178.9667
&gt; lm_1 &lt;- lm(y ~ x)     # Fit a linear regression model &quot;y = f(x)&quot; or &quot;y = B0 + (B1 * x)&quot;
                        # store the results as lm_1
&gt; print(lm_1)           # Print the model from the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Coefficients:
(Intercept)            x
     -9.333        7.000

&gt; summary(lm_1)          # Compute and print statistics for the fit
                         # of the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Residuals:
1       2       3       4       5       6
3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667  3.3333

Coefficients:
            Estimate Std. Error t value Pr(&gt;|t|)
(Intercept)  -9.3333     2.8441  -3.282 0.030453 *
x             7.0000     0.7303   9.585 0.000662 ***
---
Signif. codes:  0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1

Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom
Multiple R-squared: 0.9583,	Adjusted R-squared: 0.9478
F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF,  p-value: 0.000662

&gt; par(mfrow=c(2, 2))     # Request 2x2 plot layout
&gt; plot(lm_1)             # Diagnostic plot of regression model
&lt;/source&gt;[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]]

=== Функцийн бүтэц ===
Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}&lt;/ref&gt; Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
functionname &lt;- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна
  statements                                # тушаалууд
  return(object)                            # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна
}

sumofsquares &lt;- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц
  return(sum(x^2))           # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна
}
&lt;/source&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;

&gt; sumofsquares(1:3)
[1] 14
&lt;/source&gt;

=== Mandelbrot олонлог ===
R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна:
* энд caTools багцын хэрэглээ
* [[комплекс тоо]]&lt;nowiki/&gt;н дээрх үйлдэл
* тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (&lt;code&gt;C&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Z&lt;/code&gt; , &lt;code&gt;X&lt;/code&gt;).&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
install.packages(&quot;caTools&quot;)  # багц суулгах тушаал
library(caTools)             # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна
jet.colors &lt;- colorRampPalette(c(&quot;#00007F&quot;, &quot;blue&quot;, &quot;#007FFF&quot;, &quot;cyan&quot;, &quot;#7FFF7F&quot;,
                                 &quot;yellow&quot;, &quot;#FF7F00&quot;, &quot;red&quot;, &quot;#7F0000&quot;))
dx &lt;- 400                    # урт
dy &lt;- 400                    # өргөн
C &lt;- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ),
              imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) )
C &lt;- matrix(C,dy,dx)         # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх
Z &lt;- 0                       # Z хувьсагчид 0 утга оноох
X &lt;- array(0, c(dy,dx,20))   # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна
for (k in 1:20) {            # 20 итерац бүхий давталт
  Z &lt;- Z^2+C                 # итерац
  X[,,k] &lt;- exp(-abs(Z))     # үр дүнг хадгалах
}
write.gif(X, &quot;Mandelbrot.gif&quot;, col=jet.colors, delay=900)
&lt;/source&gt;[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]]

== Санал болгох бусад мэдээлэл ==

* [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]]
* [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]]
* [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}&lt;/ref&gt;
* [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|GNU R|R}}
* [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт]
* [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R]
* [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books
* [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers.
* [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages
* [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language
* [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery]

== Ашигласан материал ==
{{Reflist|3}}

[[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]]
[[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]]
[[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]]
[[Ангилал:GNU багц]]</text>
      <sha1>jo0txt8ba24bugp5y30wd4qzjetfehl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112639</id>
    <revision>
      <id>856820</id>
      <parentid>856074</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T03:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30281-25</username>
        <id>104786</id>
      </contributor>
      <origin>856820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6327" sha1="hnqm0t1z5p62c9jw8q1sccfq01pwo02" xml:space="preserve">'''Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар''' нь (1955 он - 2026 оны 5-р сарын 11, Дорноговь аймгийн Иххэт суманд төрсөн) Төрийн шагналт, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн зохиолч, сэтгүүлч хүн юм.


Монгол Улсын Төрийн шагналт, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, Нэрт зохиолч, сэтгүүлч Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар 5 дугаар сарын 11-ний өдөр хүнд өвчний улмаас таалал төгсч, Монголын соёл урлагийн салбарт нөхөж баршгүй хүнд гарз тохиолоо.

Тэрбээр Монголын орчин үеийн утга зохиол, дууны урлаг, телевизийн сэтгүүл зүйд тод мөрөө үлдээсэн аугаа уран бүтээлч  байсан юм.

Ш.Гүрбазар нь 1955 онд Дорноговь аймгийн Иххэт, Алтанширээ сумдын зааг  “Өнгөт Ногоон Толгой ” хэмээх газар мэндэлжээ. 

Их, дээд сургуульд сэтгүүл зүй, утга зохиолын чиглэлээр суралцаж, хөдөлмөрийн гараагаа хэвлэл мэдээллийн байгууллагаас эхлүүлсэн байна.

Ш.Гүрбазар ахын яруу найраг, нийтлэл, бүтээлүүд нь  ижий аав, хайр сэтгэл, монгол ахуй, хүний мөн чанар, амьдралын үнэ цэнэ, монгол хүний сэтгэлгээ, эх оронч үзлийг түгээн дэлгэрүүлсэн үнэт өв болон үлдэж байгаа бөгөөд өнөөдөр ч монгол түмний сэтгэлд эгшиглэсээр байна.
Түүний уран бүтээл, соёл урлаг болон сэтгүүл зүйн салбарт оруулсан хувь нэмрийг төрөөс өндрөөр үнэлж, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Монгол Улсын Төрийн соёрхолт цолоор шагнажээ.

Тэрээр монголын соёл, урлаг, утга зохиолын салбарт эх орон, тусгаар тогтнол, их түүх, зан заншил, өв соёл, хүн түүхийн сэдэвт олон зуун бүтээл туурьвиж, түмэн олныхоо оюуны санд өргөсөн эрхэм хүмүүн билээ.

Олон сайхан дуу зохиож түмэн олондоо хүргэсэн урлагийн гавьяат зүтгэлтэн билээ.

== Намтар ==
Ш.Гүрбазар нь [[1955 он|1955]] онд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Иххэт сум|Иххэт]] суманд төрсөн, одоогийн [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]] сумын ойролцоо хэсэгт төржээ. Түүний аав нь [[Иххэт сум|Иххэт]] суманд төрсөн бол ээж нь [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]] сумын уугуул хүн юм. Ш.Гүрбазар бага залуу насаа Алтанширээ суманд өнгөрүүлсэн нь олон бүтээл туурвилаас нь харагддаг.  

[[1977 он|1977]] онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Их Сургуулийг]] төгссөн. 

[[1970 он|1970]] оноос зохиол бүтээлээ туурвиж эхэлжээ.  

2016 онд Их зохиолч [[Дашдоржийн Нацагдорж]]&lt;nowiki/&gt;ийн 110 жилийн ойд зориулан амьдрал уран бүтээлээс сэдэвлэн 2004 онд бичсэн эмгэнэлт жүжгийн зохиолыг нь СТА Ч.Түвшин найруулж &quot;Жаргаагүй нар&quot; жүжгийг тайзнаа тавьсан юм.

== Зохиол бүтээлүүд ==
[[1973]] онд &quot;Дугуй хээтэй наадам&quot; 

[[1978 он|1978]] онд &quot;Цэргийн ар гэр&quot; жүжиг 

[[1993 он|1993]] онд &quot;Сэрүүн зүүд&quot; &quot;Шөнийн сүүдэр&quot; жүжгийн зохиолоороо &quot;Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагнал&quot; хүртжээ. 

[[2004 он|2004]] онд &quot;Жаргаагүй нар&quot; эмгэнэлт жүжгийн зохиолоороо &quot;Алтан өд&quot; шагнал хүртсэн юм. 

1983 онд &quot;Хүний хань&quot; жүжиг

1986 онд &quot;Итгэл&quot; теле жүжиг

1988 онд &quot;Сэрүүн зүүд&quot; жүжиг 

1989 он &quot;Элдэв зураг&quot; жүжиг

&quot;Хаврын сүүл сар&quot; 1989 он

&quot;Зургийн багш буюу нарны шувуу&quot; жүжиг 1989 он

&quot;Надаар тоглосон хайр&quot; жүжиг

&quot;Жаргах гэж дурладдаггүй&quot; жүжиг

&quot;Чамайгаа алдмааргүй байна&quot; жүжиг 2005 он

=== Ном ===
&quot;Дугуй хээтэй наадам&quot; 1973 он

&quot;Домгийн өглөө&quot; 2002 он

== Гавьяа шагнал ==
*[[1993 он|1993]] онд [[Монголын зохиолчдын эвлэл|МЗЭ]]-ийн шагнал
*[[2004 он|2004]] онд &quot;Алтан өд&quot; шагнал
*[[2005 он|2005]] онд [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн|МУСГЗ]] цол
*2013 онд “Д.Намдагийн нэрэмжит шагнал”
*2022 онд Монгол Улсын Төрийн шагнал

== Гадаад холбоос ==
[https://gogo.mn/r/195695 ФОТО: 110 жил &quot;Жаргаагүй нар&quot; тайзнаа мандлаа]

{{DEFAULTSORT:Гүрбазар, Шагдарсүрэнгийн}}
[[Ангилал:Иххэтийн хүн]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1955 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]</text>
      <sha1>hnqm0t1z5p62c9jw8q1sccfq01pwo02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эксклав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116213</id>
    <revision>
      <id>856796</id>
      <parentid>672420</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T13:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3739" sha1="cmlhjwedhh038iky17juu7j4qk98zdm" xml:space="preserve">[[Файл:Экслав буюу анклав .png|thumb|С нь В улсын эксклав, харин А улсын хувьд С нь [[анклав]]]]
'''Экскла́в''' ({{lang-fr|exclavé}} «түгжигдсэн», {{lang-grc|ἐξ}}- «-ээс, аас-» + {{lang-la|clavis}} «түлхүүр»: , анклав-латин. inclavatus «хаалттай, цоожтой») - нэг улсын үндсэн газар нутгаас тусдаа өөр нэг буюу хоёр улсын газар нутаг дотор байрлаж буй газар нутаг юм. Энэхүү газар нутаг нь байрлаж байгаа биш харьяаладаж буй орны хувьд '''эксклав''', харин тойрон хүрээлүүлж байгаа орны хувьд '''анклав''' гэнэ. 

Далайд гарцтай эксклав газар нутгийг '''хагас экслав''' гэнэ. Олон улсын далайн дүрмийн дагуу бусад орны усан эрэг хагас экслав руу орох далайн гарцыг хаахыг хориглодог. Ярианы хэлэнд хагас эксклав болон хагас анклав гэхийг зүгээр л эксклав ба анклав гэдэг. 

== Эксклавын жишээ газар нутгууд. Олон улсын: ==
* Армени, Иран, Түрк Улсуудаар тойрон хүрээлүүлсэн Азербайжаны Нахичеваны Автономит Бүгд Найрамдах улс.
* Беларусийн Гомелийн мужийн нутаг дахь Медвежье-Саньково засаг захиргааны хувьд Оросын Брянск мужид харьяалагддаг байна.
* Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын нутагт байгаа Фергана мужийн Шахимарданы эксклав ба Сохийн дүүрэг Узбекистан Улсын эксклав юм. 
* Швейцарын нутаг дотор орших Лугано нуур орчмын Кампионе д'Италия бол Итали улсын эксклав бөгөөд Швейцар Улсын анклав ажээ. 
* Францын нутаг доторх Льивия хэмээх засаг захиргаа бол Испани улсын газар нутгийн хэсэг юм.

== Эксклавын жишээ газар нутгууд. Бүс нутгийн: ==
* Улаанбаатар хотын Багануур, Налайх дүүрэг тусдаа Төв аймгийн нутаг дотор байрладаг. 
* Оросын Псков мужийн хэсэг газар Новгородын тойрогт дотор ордог байна. 

== Хагас экславын жишээнүүд: ==
* Оросын [[Калининград муж|Калининград мужийг]] Балтын тэнгист Польш, Литва тойрон хүрээлдэг.
* Атлантын тэнгисын эрэг дэх Ангол Улсын Кабинда муж Конго болон Ардчилсан Конго улсын нутагт байдаг. 
* АНУ-ын [[Аляска|Аляска муж]] бол АНУ-ын хагас экслав буюу Канадын хагас анклав юм.
* Мусандам — мухафаза [[Оман|Оманы]] (муж) боловч [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын]] нутагт байдаг.

[[Ангилал:Улс төрийн газар зүй]]
[[Ангилал:Эксклав| ]]
[[Ангилал:Хилийн бүс нутаг| ]]</text>
      <sha1>cmlhjwedhh038iky17juu7j4qk98zdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ардчилсан Нам (АНУ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122993</id>
    <revision>
      <id>856811</id>
      <parentid>848540</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T00:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24046" sha1="ekn2mcdi2w21sy4kilkn72r3jnddpwp" xml:space="preserve">{{Инфобокс нам
| name             = Ардчилсан Нам
| native_name      = Democratic Party
| logo             = [[File:US Democratic Party Logo.svg|125px]]
| logo_alt         = 
| symbol           = [[File:Democratic Disc.svg|100px]]
| colorcode        = {{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}&lt;!-- Please DO NOT change or remove. Thank you. --&gt;
| chairperson      = [[Жэйми Харрисон]] ([[Өмнөд Каролина|ӨК]])
| governing_body   = [[Ардчилсан Үндэсний Хороо]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=About the Democratic Party |url=https://democrats.org/who-we-are/about-the-democratic-party/ |website=Democratic Party |access-date=15 April 2022 |quote=For 171 years, [the Democratic National Committee] has been responsible for governing the Democratic Party}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Democratic Party |title=The Charter &amp; The Bylaws of the Democratic Party of the United States |url=https://democrats.org/wp-content/uploads/2022/03/DNC-Charter-Bylaws-03.12.2022.pdf#page=5 |access-date=15 April 2022 |page=3 |date=12 March 2022 |quote=The Democratic National Committee shall have general responsibility for the affairs of the Democratic Party between National Conventions |archive-date=27 Гуравдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327022920/https://democrats.org/wp-content/uploads/2022/03/DNC-Charter-Bylaws-03.12.2022.pdf#page=5 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| leader1_title    = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|АНУ-ын ерөнхийлөгч]]
| leader1_name     = [[Жо Байден]] ([[Делавар|ДЕ]])
| leader2_title    = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын дэд ерөнхийлөгч|АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч]]
| leader2_name     = [[Камала Харрис]] ([[Калифорни|КА]])
| leader3_title    = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Сенатын намын удирдагчид|Сенатын Олонхын Дарга]]
| leader3_name     = [[Чак Шумер]] ([[Нью-Йорк (муж улс)|НЙ]])
| leader4_title    = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга|Танхимын Дарга]]
| leader4_name     = [[Ненси Пелоси]] ([[Калифорни|КА]])
| leader5_title    = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Төлөөлөгчдийн Танхимын намын удирдагчид|Олонхын Бүлгийн Дарга]]
| leader5_name     = &lt;!--Again, we know he's ranked below Pelosi in the House Democratic leadership. But he does have the title House Majority leader regardless, so please STOP deleting him--&gt;[[Стени Хоэр]] ([[Мэрилэнд|МД]]){{efn|Pelosi is the House Democratic leader, as Speaker}}&lt;!--(Again, we know he's ranked below Pelosi. But he's still titled House Majority leader, so please STOP deleting him--&gt;
| founders         = {{Unbulleted list| [[Эндрю Жексон]]| [[Мартин Ван Бюрен]]}}
| founded          = {{start date and age|1828|1|8}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=Jacksonian Democracy in New Hampshire, 1800–1851 |last=Cole |first=Donald B. |date=1970 |publisher=Harvard University Press |page=69 |isbn=978-0-67-428368-8}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{nowrap|[[Балтимор]], [[Мэрилэнд]], АНУ}}
| predecessor      = [[Ардчилсан-Бүгд Найрамдах Нам]]
| headquarters     = 430 [[Өмнөд Капитолын Гудамж|Өмнөд Капитолын Гд.]] SE,&lt;br /&gt;[[Вашингтон (хот)|Вашингтон]], АНУ
| student_wing     = {{unbulleted list|[[Америкийн Ахлах Сургуулийн Ардчилагчид]]|[[Америкийн Коллежийн Ардчилагчид]]}}
| youth_wing       = [[Америкийн Залуу Ардчилагчид]]
| womens_wing      = [[Ардчилсан Эмэгтэйчүүдийн Үндэсний Холбоо]]
| wing1_title      = Гадаадад байгаа Америкчуудын жигүүр
| wing1            = [[Гадаадад байгаа Ардчилагчид]]
| membership_year  = 2021
| position         = &lt;!--Longstanding consensus is not to include a political position here. Do not change without talk page consensus.--&gt;
| membership       = {{decrease}} 47,019,985&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Winger |first=Richard |title=December 2021 Ballot Access News Print Edition |url=https://ballot-access.org/2021/12/29/december-2021-ballot-access-news-print-edition/ |access-date=January 20, 2022 |website=Ballot Access News}}&lt;/ref&gt;
| ideology         = {{unbulleted list|class=nowrap|
 |'''[[#Улс төрийн үзэл баримтлал|Олонх]]:'''
 |{{•}} [[АНУ дахь орчин үеийн либерализм|Орчин үеийн либерализм]]&lt;ref name=&quot;sarnold&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=June 29, 2012 |title=President Obama, the Democratic Party, and Socialism: A Political Science Perspective |work=The Huffington Post |url=https://huffingtonpost.com/benjamin-knoll/obama-romney-economy_b_1615862.html |access-date=January 9, 2015 |archive-date=March 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324035220/https://www.huffingtonpost.com/benjamin-knoll/obama-romney-economy_b_1615862.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Concise list of factions below. --&gt;
 |'''[[Ардчилсан Намын Бүлгэмүүд (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Бүлгэмүүд]]:'''
 |{{•}} [[Гурав дахь зам]]&lt;ref name=&quot;jhale&quot;&gt;{{Cite book |last=Hale |first=John |title=The Making of the New Democrats |publisher=[[Political Science Quarterly]] |year=1995 |location=New York |page=229}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DewanKornblut2006&quot;&gt;{{Cite news |last1=Dewan |first1=Shaila |last2=Kornblut |first2=Anne E. |date=October 30, 2006 |title=In Key House Races, Democrats Run to the Right |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2006/10/30/us/politics/30dems.html |access-date=January 28, 2017 |archive-date=July 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727021022/https://www.nytimes.com/2006/10/30/us/politics/30dems.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |{{•}} [[АНУ дахь Прогрессивизм|Прогрессивизм]]&lt;ref name=&quot;SteinCornwellTanfani2018&quot;&gt;{{Cite news |last1=Stein |first1=Letita |last2=Cornwell |first2=Susan |last3 =Tanfani |first3 =Joseph |date=August 23, 2018 |title=Inside the progressive movement roiling the Democratic Party |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-election-progressives-specialrepo/inside-the-progressive-movement-roiling-the-democratic-party-idUSKCN1L81GI |access-date=June 13, 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220613163545/https://www.reuters.com/article/us-usa-election-progressives-specialrepo/inside-the-progressive-movement-roiling-the-democratic-party-idUSKCN1L81GI|archive-date=June 13, 2022}}&lt;/ref&gt;
 |{{•}} [[Социал демократ]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://fivethirtyeight.com/features/the-six-wings-of-the-democratic-party/|title=The Six Wings Of The Democratic Party|first=Perry Jr.|last=Bacon|work=[[FiveThirtyEight]]|date=March 11, 2019|access-date=Долдугаар сар 4, 2022|archive-date=Наймдугаар сар 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815092648/https://fivethirtyeight.com/features/the-six-wings-of-the-democratic-party/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
| international    = &lt;!--- Please do not re-insert &quot;Progressive Alliance&quot; unless you can find a reliable published source for the oft-repeated, never-documented assertion that the Democrats are part of the organization, other than a listing on that organization's website (see [[WP:SPS]]). ---&gt;
| colors           = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Хөх]]&lt;!-- Please DO NOT change the HTML color formatting in this field or in any of the below fields. Thank you. --&gt;
| seats1_title     = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Сенат|Сенатын]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын одоогийн сенаторуудын жагсаалт|суудал]]
| seats1           = &lt;!--Keep at 48, as Bernie Sanders &amp; Angus King are independents, who caucus with the Democrats--&gt;{{composition bar|48|100|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}|ref={{Efn|There are 48 senators who are members of the party; however, two [[independent politician|independent]] senators, [[Angus King]] and [[Bernie Sanders]], caucus with the Democrats, effectively making a 50–50 split. [[Vice President of the United States|Vice President]] and Democratic Party member [[Kamala Harris]], in her role as President of the Senate, serves as the tie-breaking vote, thus giving the Democrats an effective majority.|name=|group=}}}}
| seats2_title     = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхимын]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Төлөөлөгчдийн Танхимын одоогийн гишүүдийн жагсаалт|суудал]]
| seats2           = {{composition bar|220|435|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}}
| seats3_title     = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын одоогийн амбан захирагч нарын жагсаалт#Мужийн амбан захирагч нар|Мужийн амбан захирагч]]
| seats3           = &lt;!-- Don't change numbers until terms begin --&gt; {{composition bar|22|50|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}}
| seats4_title     = [[Мужийн хууль тогтоох байгууллага (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Мужийн дээд танхимын]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын мужийн сенаторуудын жагсаалт|суудал]]
| seats4           = &lt;!--Don't change numbers until terms begin--&gt; {{composition bar|861|1972|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}}
| seats5_title     = [[Мужийн хууль тогтоох байгууллага (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Мужийн доод танхимын]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын мужийн төлөөлөгчдийн жагсаалт|суудал]]
| seats5           = &lt;!--Don't change numbers until terms begin--&gt; {{composition bar|2432|5411|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}}
| seats6_title     = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын одоогийн амбан захирагч нарын жагсаалт#Нутаг дэвсгэрийн захирагчид|Нутаг дэвсгэрийн захирагч]]
| seats6           = &lt;!--Don't change numbers until terms begin--&gt; {{composition bar|3|5|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}}
| seats7_title     = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын нутаг дэвсгэр#Засгийн газар ба хууль тогтоох байгууллага|Нутаг дэвсгэрийн дээд танхимын]] суудал
| seats7           = &lt;!--Don't change numbers until terms begin--&gt; {{composition bar|31|97|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}}
| seats8_title     = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын нутаг дэвсгэр#Засгийн газар ба хууль тогтоох байгууллага|Нутаг дэвсгэрийн доод танхимын]] суудал
| seats8           = &lt;!--Don't change numbers until terms begin--&gt; {{composition bar|8|91|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}}
| website          = [https://democrats.org/ www.democrats.org]
| country          = АНУ-ын
}}

'''Ардчилсан нам''' (англ. '''''Democratic Party''''') бол [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын орчин цагийн хамгийн том хоёр намын нэг, зүүн төвийн үзэл баримтлалтай улс төрийн хүчин юм. 1828 онд Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон]]&lt;nowiki/&gt;ы дэмжигчид үүсгэн байгуулсан тус нам нь өдгөө дэлхийн хамгийн удаан хугацаагаар тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулж буй улс төрийн хүчин болоод байна.&lt;ref&gt;&quot;The Democratic Party, founded in 1828, is the world's oldest political party&quot; states {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_lC8k3SELMC&amp;pg=PA276|title=The Challenge of Democracy: American Government in Global Politics|publisher=Cengage Learning|year=2010|isbn=9780495906186}}&lt;/ref&gt; 1860-аад оноос хойш тус намын гол өрсөлдөгч хүчин нь [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Нам]] байгаа юм.

1860 оноос өмнө АНУ-ын Ардчилсан нам Холбооны Засгийн газрын эрх мэдлийн хязгаарлал, мужуудын бие даасан байдлыг дэмжиж, төв банк, өндөр тарифыг эсэргүүцэж байв. Тус нам нь 1860 онд боолчлолын асуудлын улмаас хоёр хуваагдаж байсан бөгөөд үүнээс улбаалан 1860-1910 оны хооронд ерөнхийлөгчийн сонгуульд ердөө хоёр удаа ялалт байгуулжээ. 19-р зууны сүүлчээр ч гэсэн тус нам өндөр тарифыг эсэргүүцсээр байсан бөгөөд алтны стандартын талаар дотооддоо ширүүн маргаан өрнүүлсэн. 20-р зууны эхээр тус нам [[Вудро Вилсон]]&lt;nowiki/&gt;ы прогрессив шинэчлэлтүүдийг дэмжин, империализмыг эсэргүүцэж эхэлсэн ба 1912, 1916 онд Цагаан ордонд ялалт байгуулжээ. 1932 оноос хойш [[Франклин Рузвельт|Франклин Д. Рузвельт]] болон түүний Шинэ хэлэлцээр эвслийн (англ. ''New Deal coalition'') үеэс хойш Ардчилсан нам илүү либерал платформыг дэмжиж эхэлсэн. Шинэ хэлэлцээр эвслийг шинээр ирсэн Европын цагаачид хүчтэй дэмжсэн бөгөөд тэдний ихэнх нь хотуудад суурьшсан католик шашинтнууд байсан ба энэ өөрчлөлт нь тус намын компаниудын байр суурийг дэмжсэн консерватив жигүүрийн хүчийг сулруулсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite book|date=1999|title=The Catholic Voter in American Politics: The Passing of the Democratic Monolith|publisher=Georgetown University|url=https://books.google.com/books?id=B9nFwo5B1BQC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|date=2004|title=The American Catholic Voter: 200 Years of Political Impact|publisher=St. Augustine|url=https://books.google.com/books?id=MBc6PgAACAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael Corbett et al. &lt;/ref&gt; 1964 оны Иргэний эрхийн тухай хууль болон 1965 оны Санал өгөх эрхийн тухай хуулиас үүдэн хоёр намын үндсэн сонгогчдын суурь өөрчлөгдөж, өмнөд мужууд ерөнхийлөгчийн сонгуульд Бүгд Найрамдах Намд тогтмол саналаа өгдөг, зүүн хойд харин Ардчилсан Намд саналаа ихэвчлэн өгдөг болсон. Нэгэн цагт хүчирхэг байсан үйлдвэрчний эвлэлийн элемент 1970-аад оноос хойш багассан ч ажилчин анги нь Ардчилсан намын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг хэвээр байна. Эмэгтэйчүүд, аспирантурын зэрэгтэй хүмүүс, хотод амьдардаг хүмүүс, залуу америкчууд, түүнчлэн ихэнх бэлгийн, шашин шүтлэг болон үндэстний цөөнхүүд Ардчилсан намыг дэмжих хандлагатай байдаг.&lt;ref name=&quot;trends&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.people-press.org/2018/03/20/1-trends-in-party-affiliation-among-demographic-groups/|title=1. Trends in party affiliation among demographic groups|publisher=Pew Research Center|date=2018-03-20|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://prospect.org/article/how-asian-americans-became-democrats-0|title=How Asian Americans Became Democrats|access-date=2022-07-04|archive-date=2018-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926082258/http://prospect.org/article/how-asian-americans-became-democrats-0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/05/21/politics/house-democrats-united-vote-urban-suburban-districts/index.html|title=The Democratic Party is being transformed. These House votes show how.|date=May 21, 2019|publisher=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gallup2010&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gallup.com/poll/120839/Women-Likely-Democrats-Regardless-Age.aspx|title=Women More Likely to Be Democrats, Regardless of Age|date=June 12, 2009|publisher=Gallup.com}}&lt;/ref&gt;

Ардчилсан намын орчин үеийн либерализмын философи нь иргэний эрх чөлөө, нийгмийн тэгш байдлын тухай ойлголтыг холимог эдийн засгийг дэмжих бодлоготой хослуулсан байдаг. &lt;ref name=&quot;Larry E. Sullivan 2009 p 291&quot;&gt;Larry E. Sullivan. &lt;/ref&gt; Конгресс дахь нам нь нөлөө бүхий төв, дэвшилтэт, консерватив жигүүрүүдтэй, олон үзэл баримтлалыг нэгтгэсэн эвсэл юм. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Allott|first=Daniel|date=2020-11-14|title=Biden could lose Georgia Senate races all by himself|url=https://thehill.com/opinion/campaign/525973-biden-could-lose-georgia-senate-races-all-by-himself|language=en}}&lt;/ref&gt; Компанийн засаглалын шинэчлэх, байгаль орчныг хамгаалах, үйлдвэрчний эвлэлийг дэмжих, нийгмийн хөтөлбөрийг өргөжүүлэх, коллежийн сургалтын төлбөрийг боломжийн үнэтэй болгох, эрүүл мэндийн салбарын шинэчлэх,&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Goodnough|first=Abby|title=Democrat vs. Democrat: How Health Care Is Dividing the Party|url=https://www.nytimes.com/2019/06/28/health/democratic-debate-healthcare.html|date=June 28, 2019}}&lt;/ref&gt; тэгш боломж, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах зэрэг нь намын эдийн засгийн мөрийн хөтөлбөрийн гол цөмийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;jlevy&quot;&gt;{{Cite book|last=Levy|first=Jonah|title=The State after Statism: New State Activities in the Age of Liberalization|url=https://books.google.com/books?id=xGNRRwkZFysC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://economics.about.com/od/howtheuseconomyworks/a/mixed_economy.htm|title=A Mixed Economy: The Role of the Market|last=[[U.S. Department of State]]|access-date=2022-07-04|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118100105/http://economics.about.com/od/howtheuseconomyworks/a/mixed_economy.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нийгмийн асуудлаар сонгуулийн кампанит ажлын санхүүжилтийн шинэчлэл,&lt;ref name=&quot;ontheissues.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ontheissues.org/celeb/Democratic_Party_Government_Reform.htm|title=Democratic Party on Government Reform}}&lt;/ref&gt; ЛГБТ эрх,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.npr.org/2012/09/04/160562404/democratic-platform-endorses-gay-marriage|title=Democratic Platform Endorses Gay Marriage|date=September 4, 2012}}&lt;/ref&gt; эрүүгийн эрх зүйн болон цагаачлалын шинэчлэл,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.themarshallproject.org/2016/07/18/two-parties-two-platforms-on-criminal-justice|title=Two Parties, Two Platforms on Criminal Justice|last=Chammah|first=Maurice|date=July 18, 2016}}&lt;/ref&gt; бууны хууль тогтоомжийг чангатгах,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://democrats.org/issues/preventing-gun-violence/|title=Preventing Gun Violence|access-date=2022-07-04|archive-date=2018-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104232429/https://democrats.org/issues/preventing-gun-violence/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; үр хөндөлтийн эрх,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ontheissues.org/celeb/Democratic_Party_Abortion.htm|title=Democratic Party on Abortion}}&lt;/ref&gt; цаазаар авах ялыг халах,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=PROTECTING COMMUNITIES AND BUILDING TRUST BY REFORMING OUR CRIMINAL JUSTICE SYSTEM|url=https://democrats.org/where-we-stand/party-platform/protecting-communities-and-building-trust-by-reforming-our-criminal-justice-system/|access-date=2022-07-04|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122151253/https://democrats.org/where-we-stand/party-platform/protecting-communities-and-building-trust-by-reforming-our-criminal-justice-system/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; хар тамхины бодлогын шинэчлэл зэргийг дэмждэг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://democrats.org/about/party-platform/|title=The 2016 Democratic Platform|access-date=2022-07-04|archive-date=2018-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927085530/https://democrats.org/about/party-platform/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Одоогийн ерөнхийлөгч [[Жо Байден|Жо Байденыг]] оруулаад Ардчилсан намын 16 гишүүн [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|АНУ-ын ерөнхийлөгчөөр]] ажиллажээ. 2022 оны байдлаар тус нам нь Холбооны Засгийн газрын гурван салбарыг удирдаж байна (АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхим болон [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Сенат|Сенатын]] аль алинд нь олонхын суудал, мөн Ерөнхийлөгчийн албан тушаал). Мөн тус нам нь 22 мужийн захиргаа, 17 мужийн хууль тогтоох байгууллагыг удирддаг ба 14 мужид захиргаа, төлөөлөгчдийн танхим болон сенатын аль алиныг нь удирддаг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ballotpedia.org/State_government_trifectas|title=State government trifectas|publisher=Ballotpedia}}&lt;/ref&gt; АНУ-ын Дээд шүүхийн есөн шүүгчийн гурвыг нь Ардчилсан намын ерөнхийлөгчид томилсон. Нийт бүртгэлтэй гишүүдийн тоогоор Ардчилсан нам нь АНУ-ын хамгийн том нам, дэлхийн гурав дахь том нам юм.&lt;ref name=&quot;sarnold&quot;&gt;https://books.google.com/books?id=xGNRRwkZFysC&lt;/ref&gt;

== Лавлагаа ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Нам| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын нам|Ардчилсан Нам]]
[[Ангилал:Либерал нам]]
[[Ангилал:1828 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>ekn2mcdi2w21sy4kilkn72r3jnddpwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тээвэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138767</id>
    <revision>
      <id>856807</id>
      <parentid>810272</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T19:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30368-99</username>
        <id>104771</id>
      </contributor>
      <origin>856807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5074" sha1="h1lzo1fs95ogg4gwikkdr241t9h5rds" xml:space="preserve">[[Файл:Manchester Transport Montage.jpg|thumb|Английн [[Манчестер]] дахь тээврийн янз бүрийн хэлбэрүүд]]
'''Тээвэр''' (гадаад орнуудад &quot;Транспорт&quot; [[Латин хэл|латин]]. ''trans'' &quot;дамжуулан&quot; + portare &quot;зөөх&quot; гэдэг нийлбэр үгнээс гаралтай, Британийн англи хэлээр &quot;тээвэр&quot;- '''Transport,''' эсвэл америк англи хэлээр &quot;тээвэрлэлт&quot;-'''transportation''') гэдэг нь хүн, амьтан бөгөөд бүх төрлийн бараа бүтээгдэхүүнийг нэг газраас нөгөө рүү зориудаар шилжүүлэн тээвэрлэх үйл ажиллагаа юм. Тээврийн хэлбэр нь агаар, газар (төмөр ба авто зам), ус, дамжуулах хоолой, сансар огторгуй гэж хуваагддаг. Энэ салбарыг 1. дэд бүтэц, 2. тээврийн хэрэгсэл, 3. үйл ажиллагаа гэсэн 3 хэсэгт хувааж болно. Тээвэр нь соёл иргэншлийн хөгжилд зайлшгүй шаардлагатай, хүмүүс хоорондын худалдааг бий болгодог.

Тээврийн дэд бүтэц нь авто зам, төмөр зам, агаарын зам, усан зам, суваг, дамжуулах хоолой, нисэх онгоцны буудал, галт тэрэгний буудал, автобусны буудал, агуулах, ачааны терминал, шатахуун түгээх бааз (шатахууны зогсоол, шатахуун түгээх станц зэрэг) болон далайн боомтууд зэрэг суурин байгууламжаас бүрдэнэ. Терминалууд нь зорчигч, ачаа тээвэрлэх бөгөөд  техникийн засвар үйлчилгээ хийхэд ашиглаж болно.

Тээврийн хэрэгсэл гэдэг нь хүн болон ачаа барааг тээвэрлэхэд ашигладаг төрөл бүрийн тээврийн хэрэгслүүдийг хэлнэ. Үүнд 1. тээврийн хэрэгсэл, 2. унаж болох амьтан, 3. ачаа тээшний хөсөг амьтад багтдаг. Тээврийн хэрэгсэлд вагон, автомашин, унадаг дугуй, автобус, галт тэрэг, ачааны машин, нисдэг онгоц, нисдэг тэрэг, усан онгоц, сансрын хөлөг зэрэг ордог. 

2016 оны мэдээллээр дэлхийн хэмжээнд нэг их наяд гаруй автомашин, 210 мянга гаруй зүтгүүр, олон сая төмөр замын вагон, 90 мянга гаруй далайн хөлөг онгоц, 30 мянга гаруй хуваарьт чиглэлийн агаарын хөлөг тээвэрлэх үйл ажиллагаанд оролцсон байна. Тэд жилд 110 тэрбум тонн ачаа, нэг их наяд гаруй зорчигч тээвэрлэсэн ажээ. Дэлхий даяар тээврийн салбарт ажилладаг хүмүүсийн тоо 100 сая гаруй байна.

== Монголын тээвэр ==
1235 онд Хубилай хааны санаачлагаар морин өртөөний албыг үүсгэсэн нь Монгол улсад анхны тээврийн салбар үүсэж хөгжихийн эхлэл болсон билээ. Монголд орчин үеийн механикжсан тээврийн хэрэгсэл XX зууны эхэн үеэс нэвтэрч, 1921 онд ардын хувьсгалын жилүүдэд тээврийн үүргийг үндсэндээ морин өртөө уламжлалт ердийн хөсгөөр гүйцэтгэж байлаа.

1925 онд монголын анхны тээврийн байгууллага болох “Улсын тээх нэвтрүүлэх газар”-ыг байгуулж  монголын авто тээврийн байгууллагын тулгын чулуу тавигджээ.

1935 онд Худалдааны авто бааз, 1954 онд Авто-такси моторын бааз, 1965 онд Гадаадын мэргэжилтэнд үйлчлэх авто бааз гэх мэт төрөлжсөн тээврийн байгууллага нийслэл хотод байгуулагдаж, 1940 оны 11 дүгээр сард БНМАУ-ын Зам тээврийн яамыг байгуулж төрөл бүрийн тээвэр, зам барилгын ажлыг төвлөрүүлж удирдах болсон. 

1949 онд Зөвлөлт-Монголын хамтарсан &quot;Улаанбаатар төмөр зам нийгэмлэг&quot;, товч. УБТЗ үүссэн.
[[Ангилал:Тээвэр| ]]</text>
      <sha1>h1lzo1fs95ogg4gwikkdr241t9h5rds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856816</id>
      <parentid>856807</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T01:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23494" sha1="49yvkcy8bxmzpb4qiocvziwcjsl4jvp" xml:space="preserve">[[Файл:Manchester Transport Montage.jpg|thumb|Английн [[Манчестер]] дахь тээврийн янз бүрийн хэлбэрүүд]]
'''Тээвэр''' (гадаад орнуудад &quot;Транспорт&quot; [[Латин хэл|латин]]. ''trans'' &quot;дамжуулан&quot; + portare &quot;зөөх&quot; гэдэг нийлбэр үгнээс гаралтай, Британийн англи хэлээр &quot;тээвэр&quot;- '''Transport,''' эсвэл америк англи хэлээр &quot;тээвэрлэлт&quot;-'''transportation''') гэдэг нь хүн, амьтан бөгөөд бүх төрлийн бараа бүтээгдэхүүнийг нэг газраас нөгөө рүү зориудаар шилжүүлэн тээвэрлэх үйл ажиллагаа юм. Тээврийн хэлбэр нь агаар, газар (төмөр ба авто зам), ус, дамжуулах хоолой, сансар огторгуй гэж хуваагддаг. Энэ салбарыг 1. дэд бүтэц, 2. тээврийн хэрэгсэл, 3. үйл ажиллагаа гэсэн 3 хэсэгт хувааж болно. Тээвэр нь соёл иргэншлийн хөгжилд зайлшгүй шаардлагатай, хүмүүс хоорондын худалдааг бий болгодог.

Тээврийн дэд бүтэц нь авто зам, төмөр зам, агаарын зам, усан зам, суваг, дамжуулах хоолой, нисэх онгоцны буудал, галт тэрэгний өртөө, автобусны буудал, агуулах, ачааны терминал, шатахуун түгээх бааз (шатахууны зогсоол, шатахуун түгээх станц зэрэг) болон далайн боомтууд зэрэг суурин байгууламжаас бүрдэнэ. Терминалууд нь зорчигч, ачаа тээвэрлэх бөгөөд техникийн засвар үйлчилгээ хийхэд ашиглаж болно.

Тээврийн хэрэгсэл гэдэг нь хүн болон ачаа барааг тээвэрлэхэд ашигладаг төрөл бүрийн тээврийн хэрэгслүүдийг хэлнэ. Үүнд 1. тээврийн хэрэгсэл, 2. унаж болох амьтан, 3. ачаа тээшний хөсөг амьтад багтдаг. Тээврийн хэрэгсэлд вагон, автомашин, унадаг дугуй, автобус, галт тэрэг, ачааны машин, нисдэг онгоц, нисдэг тэрэг, усан онгоц, сансрын хөлөг зэрэг ордог. 

2016 оны мэдээллээр дэлхийн хэмжээнд нэг их наяд гаруй автомашин, 210 мянга гаруй зүтгүүр, олон сая төмөр замын вагон, 90 мянга гаруй далайн хөлөг онгоц, 30 мянга гаруй хуваарьт чиглэлийн агаарын хөлөг тээвэрлэх үйл ажиллагаанд оролцсон байна. Тэд жилд 110 тэрбум тонн ачаа, нэг их наяд гаруй зорчигч тээвэрлэсэн ажээ. Дэлхий даяар тээврийн салбарт ажилладаг хүмүүсийн тоо 100 сая гаруй байна.

== Монгол Улсын тээвэр ==
1235 онд [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] санаачлагаар шуудан, мэдээлэл хүргэх зориулалттай морин өртөөний албыг үүсгэсэн нь Монгол Улсад анхны зохион байгуулалттай тээврийн салбар үүсэж хөгжихийн эхлэл болсон билээ. Монголд орчин үеийн механикжсан тээврийн хэрэгсэл 20-р зууны эхэн үеэс нэвтэрч, 1921 онд Ардын хувьсгалын жилүүдэд тээврийн үүргийг үндсэндээ морин өртөө уламжлалт ердийн хөсгөөр гүйцэтгэж байлаа.

1925 онд монголын анхны тээврийн байгууллага болох “Улсын тээх нэвтрүүлэх газар”-ыг байгуулж  монголын авто тээврийн байгууллагын тулгын чулуу тавигджээ. 1929 оны 2-р сарын 31-нд “Монголтранс” нэртэй ерөнхий хороо байгуулагджээ. Ийнхүү Улаанбаатар, Амгаланбаатар хотын хооронд нийтийн тээврийн автобус явуулахаар болж, автобусны хоёр буудал байгуулан өдөрт 5 удаа нийтийн тээврийн үйлчилгээ явуулдаг болов.  ЗХУ, &quot;Монголтранс&quot;-ыг 1936 оны 1-р сарын 1-ээс 8.6 сая төгрөгийн хөрөнгөтэйгөөр БНМАУ-д шилжүүлэн (улсын хэмжээний нийт импортын ачааны 18-25 хувийг эзэлж байв) өгсөн юм. БНМАУ-ын Сайд ннарын Зөвлөлийн 1936 оны 4-р сарын 7-ны өдрийн 22-р тогтоолоор Засгийн газрын комиссын акт, илтгэлийн үндсэн дээр улсын мэдэлд хүлээн авч тээврийн удирдах байгууллагыг “Монгол тээхийн ерөнхий захирах газар” гэж нэрлэснээр хойшид ажиллах чиг үүргий нь тодорхойлж экспорт, импортын тээвэр, шуудан харилцаа хийгээд чухал тээврүүд ба улс орныг батлан хамгаалах талаар холбогдсон үүргүүдийг гол зорилт болгожээ. “Монголтранс“ нэгдэл нь 1937 онд 98.3 мянган зорчигч тээвэрлэж, 14.0 сая км гүйцэтгэсэн бол 1940 онд 872 мянган зорчигч тээвэрлэж, 215 сая км-ийн үүрэг гүйцэтгэж байсан аж.

1935 онд Худалдааны авто бааз, 1954 онд Авто-такси моторын бааз, 1965 онд Гадаадын мэргэжилтэнд үйлчлэх авто бааз гэх мэт төрөлжсөн тээврийн байгууллага нийслэл хотод байгуулагдаж, 1940 оны 11 дүгээр сард БНМАУ-ын Зам тээврийн яамыг байгуулж төрөл бүрийн тээвэр, зам барилгын ажлыг төвлөрүүлж удирдан зохион байгуулах болсон байна. 

=== Төмөр зам ===
Анх 1938 онд Улаанбаатар хотын аж үйлдвэрийн байгууллага хүн амыг нүүрсээр хангах зорилгоор Улаанбаатар-Налайх чиглэлд 43 километр урт, 750 миллиметрийн өргөн царигтай нарийн төмөр зам тавигдаж уурын галт тэрэг явж эхэлсэн байна.  1946 онд Монгол, Зөвлөлтийн хооронд байгуулсан гэрээний дагуу Наушка-Улаанбаатарыг холбосон 400 километр урт төмөр замыг 1949 онд, Улаанбаатар-Замын-Үүдийг холбосон 700 километр урт төмөр замыг 1955 онд тус тус ашиглалтанд оруулсан байна. 

Орос, Хятадыг Монголын газар нутгаар холбосон УБ төмөр зам нь Евроазийн төмөр замын сүлжээний хамгийн дөт зам юм. Монгол-Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн “[[Улаанбаатар төмөр зам|Улаанбаатар Төмөр зам]]” нийгэмлэг байгуулах төсөл 1948 онд хийгдэж эхэлсэн байна. 1949 оны 6-р сарын 6-нд БНМАУ, ЗСБНХУ-ын Засгийн газар хоорондын “[[Улаанбаатар төмөр зам|Улаанбаатар Төмөр зам]]” хамтарсан нийгэмлэг байгуулах тухай хэлэлцээр байгуулсан бөгөөд үүнд Монголоос Ерөнхий сайд Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]], Зөвлөлтийн талаас Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд [[Юрий Приходов|Ю.Приходов]] нар гарын үсэг зурсан байна. 1949 оны 11-р сарын 7-ны өглөө 08.30 цагт анхны галт тэргийг хүлээн авах цуглаан Улаанбаатарт болжээ.

1952 онд Зөвлөлт, Монгол, Хятадын гурвалсан хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан байна. Улмаар 1955 оны 12-р сарын 31-нд “Улаанбаатар ба Замын-Үүдийн төмөр зам”-ыг нээх ёслол болж, 1956 оны 1-р сарын 1-нээс Зөвлөлт, Монгол, Хятадын хооронд төмөр замын шууд харилцаа нээгдсэн тухай дэлхийн улс орнуудад зарлан тунхаглажээ. 

Түүнээс хойш Дархан Шарын голын 63.3 км салаа замыг 1963 оны 11-р сарын 4-нд нээв. 1967 оны 9-р сарын 20-нд УБ - Сүхбаа­тарын хооронд суудлын галт тэрэг өдөр бүр явж, уг цуваанд УБ Эрхүү­гийн хооронд аялах зорчигч вагоныг залгажээ. Салхит - Эрдэнэтийн шинэ төмөр замыг 1975 оны 10-р сарын 04-нд нээсэн байна.

УБ - Москвагийн хооронд “Нарлаг Монгол” суудлын галт тэрэгний байнгын үйлчилгээгээ 1976 оны 5-р сарын 30-нд эхэлж анхны аялалд гарав. 1981 онд Хөтөл өртөөг ачилт буул­галтын зориулалттайгаар байгуулж нээв. 1981 онд Монголын газрын тосны орд газартай холбогдсон Сайншанд Зүүнбаяны 50 км зам, 1982 онд Багахангай Багануурын 97 км замыг ашиглалтанд оруулж, 1983 онд УБ-Чойр-Багануурын суудлын галт тэргийг явуулж эхэлжээ. 1984 онд Толгойт - Сонгины 20км зам, 1986 онд Мардайн 112 км замыг тус тус ашиглалтанд оруулжээ.

2008 оны 3-р сарын 5-ны өдрийн Монгол Улсын Засгийн газрын 82 дугаар тогтоол, мөн сарын 20-ны өдрийн Төрийн өмчийн хорооны шийдвэрээр Төмөр замын салбарт улсын төсөв болон гадаадын зээл, тусламжийн хөрөнгөөр үүссэн өмчийг эзэмших, ашиглах, бизнесийн шударга өрсөлдөөнийг бий болгох, төмөр замын салбарт үндэсний компани бий болгох зорилгоор            “[[Монголын төмөр зам]]” Төрийн өмчит хувьцаат компани байгуулагдсан юм. 

=== Агаарын тээвэр ===
Монголын агаарын хүчний үүсэл хөгжил нь ЗХУ-аас БНМАУ-д бэлэглэсэн Германы зохион бүтээгч Гүго-гийн загвараар зохиосон ачаа тээврийн Ю-13 онгоц анх 1925 оны 5-р сарын 25-ны өдөр “Ю-33” маркийн тээврийн 3-н нисэх онгоцыг Улаан-Үдээс Улаанбаатарт газардсанаар Монголын агаарын хүчин байгуулагдсан өдөр гэж албан ёсоор үздэг. Зөвлөлтийн алдарт нисгэгч Н.Лапин 1926 онд Баянтүмэний хошуу, дараа нь зүүн хязгаар хүртэл нисэж монголын анхны агаарын замыг нээсэн гэж үздэг. 
1927 оны эхээр нисэхийн сургуулийг нисгэгч, хянагч, моторчны 3 ангитайгаар байгуулснаас гадна 1930 оноос ЗХУ-н нисэхийн дунд сургуульд хүмүүс явуулан сургажээ.
1932 онд Д.Дэмбэрэл, Ч.Шагдарсүрэн, Н.Жамбаа нарын 10 нисгэгч төгсөж ирсэн байна. Тэд эх орныхоо агаарын шинэ шинэ замуудыг нээсэн нислэг хийсэн. Халх голын байлдаанд манай нисгэгчид ЗХУ-н нисгэгчдийн хамт оролцож эрэлхэг гавъяа байгуулжээ. Д.Дэмбэрэл, Ч.Шагдарсүрэн нар БНМАУ-н баатар цол хүртсэн байна. 


1946 онд Иргэний агаарын тээврийн тасаг 7 дээд зэрэглэлийн онгоц, ПО-2 хэмээх 1 онгоцтойгоор байгуулагдан Дундговь аймгийн Сайншанд, Өндөрхаан болон Сүхбаатар аймгуудад дотоодын иргэний агаарын тээврийн үйлчилгээг үзүүлж эхэлсэн түүхтэй. 1948 онд Иргэний тээврийн тусгай отряд Р-5 онгоц 4, По-2 онгоц 2, Як-9у онгоц 1, Супер онгоц 2, нийт 10 орчим онгоцтой, 68 хүнтэйгээр агаарын тээврийн үүрэг гүйцэтгэж байв. 1946-1948 онд зөвхөн эмнэлгийн түргэн тусламжийн ба эмчилгээ үйлчилгээний зориулалттай яаралтай нислэг 320 удаа орон нутагт хийжээ.

1955 онд хамгийн анхны бэлтгэл оюутнууд Оросын Эрхүү хотын Иргэний агаарын сургуульд [[Ан-2|АН-2]] онгоцны нисэх багийн сургалтанд явсан ба Г.Раднаа, Д.Жамбалдорж, А.Доржсүрэн нар нисгэгч, С.Нэргүй болон Т.Самдан нар механикаар бэлтгэгдсэн юм.

1956 оны эхээр Зөвлөлт Холбоот Улсаас 5 ширхэг АН-2 онгоц ирсний зэрэгцээ нисгэгчдийн бэлтгэл сургууль амжилттай дуусч Монголд хуваарьт нислэгийн үйлчилгээ явуулах боломжтой болжээ. 1958 оны байдлаар АН-2 онгоц- 14, ИЛ-14 онгоц - 7, нийт 21 иргэний агаарын тээврийн онгоцтой болж нийт 11605 зорчигч мөн 363700 кг ачаа, шуудан тээвэрлэсэн байна. 1970 он гэхэд Монголын иргэний агаарын тээврийн [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр|МИАТ]] компани нь аймаг, сум, нэгдлийн төв зэрэг дотоодын 130 газарт буюу нийт нислэг үйлддэг газрынхаа 80 хувьд үйлчилгээ үзүүлж байжээ. 

1957 оны 2-р сарын 22-нд &quot;Агаарын харилцааны газар&quot;-ыг байгуулж, анхны даргаар нь Цэрэг ба НАХХЭЯ-ны ардын цэргийн хэрэг эрхэлсэн орлогч сайд [[Бутачийн Цог|Б.Цогийг]] хавсруулан ажиллуулахаар томилжээ. 1957 оны 2 дугаар сарын 19-нд АХГ-ын нислэг эрхэлсэн орлогч даргаар Д.Цэрэндорж (хожим БНМАУ-ын гавъяат нисгэгч), Ерөнхий инженерээр Т.Самдан, Материал хангалтын албаны даргаар С.Очирдорж нар томилогдон ажилласан байна. 1957 оны 2 дугаар сарын 18-нд Бөхөг цагаан толгойн нисэх буудлыг Морингийн хөндий дэхь Зөвлөлтийн эзэмшлийн цэргийн &quot;Добр&quot; нэртэй нисэх буудалд шилжүүлэн нүүлгэхээр шийдвэрлэжээ. &quot;Добр&quot; нэртэй нисэх буудалын нэрийг солихоор хэлэлцэж байгаад ардын хувьсгалаас хойш төрийнхөө наадмыг хийж ирсэн дэнжийнхээ нэрээр &quot;Буянт-Ухаа&quot; нисэх буудал гэж нэрлэхээр тогтсон түүхтэй. 1957.11.28-нд ЗХУ-аас манай улсад бэлэглэсэн &quot;[[Ил-14]]&quot; маркийн 5 онгоцыг Буянт Ухаагийн нисэх онгоцны буудал дээр хүлээн авсан байна.
1958 оны эхээр Улаанбаатар-Москва-Улаанбаатар чиглэлд ачааны Ил-14 онгоцоор экипажийн дарга нисгэгч [[Борын Дашдорж]], хоёрдугаар нисгэгч Дашжамцын Даваадорж, нисгэх механикч Гонгорын Цэрэндорж, нисгэх холбоочин Цагааны Өлзийтогтох нар анх удаа олон улсын алсын нислэг хийж, 10 мянга гаруй км зайд нислэгийн үүргийг амжилттай гүйцэтгэжээ.

1959 оны 1-р сарын 31-нээс Улаанбаатараас аймгуудын төвийн чиглэлд агаарын тээврийн нислэгийг тогтмолжуулж, өдөр бүр нислэг үйлдэх болжээ. 1960 оны 1-р сараас Ховд, Хөвсгөл, Говь-Алтай аймгийн нисэх буудалд АН-2 онгоц тус бүр нэгийг хуваарилан өгч аймгийн төвөөс алслагдсан сумдад нисдэг болсоноор агаарын тээврийн үйлчилгээнд шинэ ахиц гарсан байна. 

1960 оны эцэст Ил-14 онгоцоор 15 аймгийн төвд, АН-2 онгоцоор алслагдсан 10 гаруй суманд тогтмол нисдэг болов.

1965 оны 2-р сарын 9-нд шөнийн 21-22 цагийн хооронд Г.Раднаа даргатай АН-24 онгоц Ховд-Говь-Алтайн чиглэлээс, Д. Гунгаа даргатай Ил-14 онгоц Баянхонгор-Өвөрхангайн чиглэлээс ирж шөнийн нислэгээс амжилттай бууж МИАТ-ын шөнийн нислэг эхэлсэн түүхтэй.

1966 онд 2 хүний суудалтай ЯК-18 хэмээх онгоц худалдан авч нисэх клубээр нисгэгчид бэлтгэх болов. 1970 оноос Ан-2 онгоцонд их засвар хийх бүх бэлтгэлийг хангаж, 1971 оноос их засвар хийдэг болов. Энэ үед Өвөрхангай, Хөвсгөл аймгийн нисэх онгоцны буудлуудыг шөнийн гэрэл суултын системээр тоноглож, өдөр шөнөөр онгоц хүлээн авдаг болжээ. Инженер техникийн нийт ажилтнуудын 80% нь нисэхийн тусгай мэргэжлийн дунд, дээд боловсролтой болжээ. ЗХУ, БНХАУ-ын иргэний нисэх компани Ил-14 онгоцоор Улаанбаатарт тогтмол нисэхээс гадна БНАГУ, БНБАУ, БНЧСУ, Румын улсын Ил-14 онгоцууд Буянт-Ухаагаар дайрч Бээжин нисдэг байсан юм. 

1987 онд ЗХУ-аас [[Ту-154|ТУ-154]] онгоц түрээслэн авч гадаадын нислэг үйлдэж эхэлсэн бөгөөд Москва, Эрхүү болон Бээжин хотуудад төлөөлөгчийн газруудаа нээжээ. 1993 онд Зам тээвэр харилцаа холбооны яам 180 тоот тушаал гаргаж МИАТ-д бүтцийн өөрчлөлт хийн бие даасан, улсын өмчийн [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр|Монголын Иргэний Агаарын Тээврийн]] Компани болгосон юм.

1993 онд МИАТ компани АН-24 онгоц 12, АН-26 онгоц гурав, Ю-12 онгоц тав, АН-2 онгоц 45, Б-727 онгоц нэг, ТУ- 154 онгоц нэг, АН-30 онгоц нэг буюу нийт 68 онгоц бүхий парктай болсон байлаа. 1994 оны 6-р сард Солонгос улсаас 2 ширхэг Б-727 онгоц худалдан авснаар олон улсын нислэгийг өөрийн онгоцоор үйлдэх боломжтой болсон юм. Олон улсын үйл ажиллагаа өргөжин тэлж 1990 онд тус компани нь бүртгэлийн СИТА системийн гишүүн, мөн 1996 онд [[Олон улсын Агаарын тээврийн Холбоо|Олон Улсын Агаарын Тээврийн Холбоо]] буюу ИАТА-ийн гишүүн тус тус болжээ.

1994-1996 онд Буянт-Ухаад [[Азийн хөгжлийн банк|Азийн хөгжлийн банкны]] урт хугацаатай зээлийн хөрөнгөөр өргөтгөл хийсэн. 

Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол улсын засгийн газрын 2005 оны тогтоолоор &quot;Буянт-Ухаа&quot; олон улсын нисэх буудлыг Буянт-Ухаа дахь &quot;Чингис-Хаан &quot; Олон улсын нисэх буудал гэж нэрлэх болжээ.

1998 оны 5 дугаар сард тус компани нь олон улсын болон дотоодын нислэгийн паркт шинэчлэлт хийх төслийн хүрээнд, олон улсын агаарын тээврийн удирдлагын дуу чимээний шаардлагад нийцүүлэх зорилгоор 1 ширхэг А310-300 онгоцыг Airbus Industry Financial Service (Аэробусны Санхүүгийн Үйлчилгээ) байгууллагаас зээлээр авсан юм.

2002 оны 7 дугаар сард GATX –аас Б737-800 онгоцыг үйл ажиллагааны зээлээр авсан ажээ.  

[[Ангилал:Тээвэр| ]]</text>
      <sha1>49yvkcy8bxmzpb4qiocvziwcjsl4jvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Монгол хэлний зөв бичгийн алдаа шалгагч</title>
    <ns>1</ns>
    <id>142249</id>
    <revision>
      <id>856825</id>
      <parentid>829764</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T06:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30422-79</username>
        <id>104789</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хүүхдийн баярыг тохиолдуулан ecommerce мерчантууд дээр буцаан олголттой хөтөлбөр зарлахаар боллоо. Хавсралтаар удирдамж илгээж байна. Одоогоор нэг байгууллагаас хөтөлбөрт орох эсэх хариу хараахан ирээгүй байгаа тул 3 байгууллагын мэдээлэлээр тоон мэдээлэл гарсанаар илгээлээ. Хөтөлбөрт тусгах нэмэлт санал болон тодруулах зүйл байвал өнөөдөр 18 цагаас өмнө хариу өгнө үү. */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>856825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1754" sha1="stwtbulc6vcu4jkamhmfmwx9xfqwv2e" xml:space="preserve">программаас [[Тусгай:Contributions/&amp;#126;2025-52254-2|&amp;#126;2025-52254-2]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&amp;#126;2025-52254-2|talk]]) 03:47, 4 Есдүгээр сар 2025 (UTC)

== Хүүхдийн баярыг тохиолдуулан ecommerce мерчантууд дээр буцаан олголттой хөтөлбөр зарлахаар боллоо. Хавсралтаар удирдамж илгээж байна.  Одоогоор нэг байгууллагаас хөтөлбөрт орох эсэх хариу хараахан ирээгүй байгаа тул 3 байгууллагын мэдээлэлээр тоон мэдээлэл гарсанаар илгээлээ. Хөтөлбөрт тусгах нэмэлт санал болон тодруулах зүйл байвал өнөөдөр 18 цагаас өмнө хариу өгнө үү.  ==

Хүүхдийн баярыг тохиолдуулан ecommerce мерчантууд дээр буцаан олголттой хөтөлбөр зарлахаар боллоо. Хавсралтаар удирдамж илгээж байна.  Одоогоор нэг байгууллагаас хөтөлбөрт орох эсэх хариу хараахан ирээгүй байгаа тул 3 байгууллагын мэдээлэлээр тоон мэдээлэл гарсанаар илгээлээ. Хөтөлбөрт тусгах нэмэлт санал болон тодруулах зүйл байвал өнөөдөр 18 цагаас өмнө хариу өгнө үү. [[Тусгай:Contributions/&amp;#126;2026-30422-79|&amp;#126;2026-30422-79]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&amp;#126;2026-30422-79|talk]]) 06:40, 21 Тавдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>stwtbulc6vcu4jkamhmfmwx9xfqwv2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батжаргалын Заяабал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145953</id>
    <revision>
      <id>856800</id>
      <parentid>855594</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T15:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MongolEditor2026</username>
        <id>103976</id>
      </contributor>
      <comment>Нэмэлт эх сурвалж оруулав</comment>
      <origin>856800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11401" sha1="cjl407v2krdsy7oozbc1gxhzbnq8yl0" xml:space="preserve">[[File:Batjargalyn_Zayaabal_portrait_2025.jpg|thumb|220px|Б. Заяабал, 2025 он]]

'''Батжаргалын Заяабал''' 1976 онд Увс аймгийн Өмнөговь суманд төрсөн. Тэрээр Монголын улс төрч бөгөөд 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parliament&quot;&gt;{{cite web |title=Батжаргалын Заяабал |url=https://www.parliament.mn/cv/344/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt; Өмнө нь Төрийн өмчийн хорооны дарга, Татварын ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Намтар ==

=== Боловсрол ===
1984–1994 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 1 дүгээр арван жилийн сургуульд суралцаж төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 1994–1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийг санхүү, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2005–2008 онд АНУ-ын Жорж Мейсоны их сургуульд төрийн бодлогын магистрын зэрэг хамгаалсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2013–2016 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

=== Ажилласан байдал ===
* 1999 оны 7 сар – 1999 оны 12 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний туслах&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2002 оны 2 сар – 2004 оны 12 сар: Дэлхийн банкны Өрхийн амьжиргааг дэмжих хөтөлбөрт төслийн ажилтан&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 6 сар – 2008 оны 9 сар: Түлш, эрчим хүчний яамны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын Хяналт-шинжилгээ, мониторингийн хэлтсийн дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 9 сар – 2010 оны 4 сар: Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамны Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2010 оны 4 сар – 2012 оны 2 сар: Төрийн өмчийн хорооны Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн концессын газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 2 сар – 2012 оны 7 сар: Төрийн өмчийн хорооны дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 8 сар – 2015 оны 5 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 5 сар – 2015 оны 10 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 10 сар – 2016 оны 8 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2016 оны 8 сар – 2019 оны 1 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2019 оны 1 сар – 2023 оны 12 сар: Татварын ерөнхий газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 1 сар – 2024 оны 5 сар: Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 7 сараас: Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

=== Улс төрийн үйл ажиллагаа, байр суурь ===
2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар 2-р тойрогт Монгол Ардын Намаас нэр дэвшин 67,321 санал буюу 47.7 хувийн санал авч сонгогдсон.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Иргэдээс хамгийн олон санал авсан 10 нэр дэвшигч |url=https://itoim.mn/a/2024/06/29/election/clo?708fb003ef258feeb9c302155d61581b |work=iToim.mn |date=2024-06-29 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 оноос Төсвийн байнгын хороо, Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=5 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=6 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг Татварын ерөнхий газрын даргаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2023 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад тэрээр татварын албаны цахимжилт болон татвар төлөлт үндсэндээ 100 хувь цахим хэлбэрт шилжсэн талаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татвар 100% цахимжсанаар татварын байцаагч таньдаг байх шаардлагагүй болсон |url=https://ikon.mn/opinion/310z |work=iKon.MN |date=2023-12-13 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд Eguur.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг татварын алба 100 хувь цахим болсон, иргэнтэй холбоотой мэдээллийг Ebarimt, аж ахуйн нэгжийн мэдээллийг Etax системд нэгтгэсэн талаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татварын алба бүрэн цахимжсан. Бүх үйлчилгээг Ebarimt, Etax системээр авна |url=https://eguur.mn/407909/ |work=Eguur.mn |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2020 онд Peak.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээлэлд E-Mongolia системд татварын 34 үйлчилгээг байршуулсан талаар түүний мэдэгдлийг эш татсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: E-MONGOLIA-д одоогоор татварын 34 үйлчилгээг байршуулаад байна |url=https://peak.mn/news/bzayaabal-e-mongolia-d-odoogoor-tatwariin-34-uilchilgeeg-bairshuulaad-baina |work=Peak.mn |date=2020-09-09 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 онд Time.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүний НӨАТ-ын бодлоготой холбоотой байр суурийг нийтэлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: НӨАТ-аар маш том хэмжээний өөрчлөлт хийх нь улс орны хувьд өндөр эрсдэлтэй |url=https://time.mn/n/78303 |work=Time.mn |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2025 онд GoGo.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд түүнийг Улсын Их Хурлын гишүүнээр эш татан мэдээлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улсыг авч явах чадвартай хүн МАН-д олон бий, жишээ нь Г.Занданшатар |url=https://gogo.mn/r/1eek3 |work=GoGo.mn |date=2025-06-09 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, Б.Заяабал нар хамтран санаачилсан.&lt;ref&gt;{{cite news |title=УИХ-ын чуулганы үдээс хойших хуралдаан эхэлж, Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж эхэллээ |url=https://news.mn/r/2859715/ |work=News.mn |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 оны 5 дугаар сарын 20-ны өдөр Улсын Их Хурлын Эдийн засгийн байнгын хорооноос түүнийг Байнгын хорооны даргаар сонгохыг дэмжсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ЭЗБХ: Байнгын хорооны даргаар УИХ-ын гишүүн Б.Заяабалыг сонгохыг дэмжив |url=https://www.parliament.mn/nn/77326/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=ЭЗБХ-ны даргад Б.Заяабалыг нэр дэвшүүлэхийг ДЭМЖЛЭЭ |url=https://ubn.mn/p/97811 |work=UBN.mn |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 онд Mass.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд тэрээр хувь хүний орлогын албан татварын хуулийн төсөлтэй холбоотой асуудлаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Xувь xүний xүний орлогод нийцсэн албан татвар аваx ёстой |url=https://mass.mn/n/105522 |work=Mass.mn |date=2026-05-19 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 онд Zuv.mn сайтад нийтлэгдсэн тодруулгад тэрээр Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих байр суурь илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих хэрэгтэй |url=https://zuv.mn/1fd7 |work=Zuv.mn |date=2026-04-16 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [https://www.parliament.mn/cv/344/ Монгол Улсын Их Хурлын цахим хуудас дахь танилцуулга]

[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]</text>
      <sha1>cjl407v2krdsy7oozbc1gxhzbnq8yl0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856801</id>
      <parentid>856800</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T16:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MongolEditor2026</username>
        <id>103976</id>
      </contributor>
      <comment>Ангилал нэмэв.</comment>
      <origin>856801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11621" sha1="aeesuzoac21p6y5a6roghvkfu0v9y0r" xml:space="preserve">[[File:Batjargalyn_Zayaabal_portrait_2025.jpg|thumb|220px|Б. Заяабал, 2025 он]]

'''Батжаргалын Заяабал''' 1976 онд Увс аймгийн Өмнөговь суманд төрсөн. Тэрээр Монголын улс төрч бөгөөд 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parliament&quot;&gt;{{cite web |title=Батжаргалын Заяабал |url=https://www.parliament.mn/cv/344/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt; Өмнө нь Төрийн өмчийн хорооны дарга, Татварын ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Намтар ==

=== Боловсрол ===
1984–1994 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 1 дүгээр арван жилийн сургуульд суралцаж төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 1994–1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийг санхүү, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2005–2008 онд АНУ-ын Жорж Мейсоны их сургуульд төрийн бодлогын магистрын зэрэг хамгаалсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2013–2016 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

=== Ажилласан байдал ===
* 1999 оны 7 сар – 1999 оны 12 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний туслах&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2002 оны 2 сар – 2004 оны 12 сар: Дэлхийн банкны Өрхийн амьжиргааг дэмжих хөтөлбөрт төслийн ажилтан&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 6 сар – 2008 оны 9 сар: Түлш, эрчим хүчний яамны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын Хяналт-шинжилгээ, мониторингийн хэлтсийн дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 9 сар – 2010 оны 4 сар: Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамны Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2010 оны 4 сар – 2012 оны 2 сар: Төрийн өмчийн хорооны Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн концессын газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 2 сар – 2012 оны 7 сар: Төрийн өмчийн хорооны дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 8 сар – 2015 оны 5 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 5 сар – 2015 оны 10 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 10 сар – 2016 оны 8 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2016 оны 8 сар – 2019 оны 1 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2019 оны 1 сар – 2023 оны 12 сар: Татварын ерөнхий газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 1 сар – 2024 оны 5 сар: Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 7 сараас: Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

=== Улс төрийн үйл ажиллагаа, байр суурь ===
2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар 2-р тойрогт Монгол Ардын Намаас нэр дэвшин 67,321 санал буюу 47.7 хувийн санал авч сонгогдсон.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Иргэдээс хамгийн олон санал авсан 10 нэр дэвшигч |url=https://itoim.mn/a/2024/06/29/election/clo?708fb003ef258feeb9c302155d61581b |work=iToim.mn |date=2024-06-29 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 оноос Төсвийн байнгын хороо, Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=5 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=6 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг Татварын ерөнхий газрын даргаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2023 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад тэрээр татварын албаны цахимжилт болон татвар төлөлт үндсэндээ 100 хувь цахим хэлбэрт шилжсэн талаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татвар 100% цахимжсанаар татварын байцаагч таньдаг байх шаардлагагүй болсон |url=https://ikon.mn/opinion/310z |work=iKon.MN |date=2023-12-13 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд Eguur.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг татварын алба 100 хувь цахим болсон, иргэнтэй холбоотой мэдээллийг Ebarimt, аж ахуйн нэгжийн мэдээллийг Etax системд нэгтгэсэн талаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татварын алба бүрэн цахимжсан. Бүх үйлчилгээг Ebarimt, Etax системээр авна |url=https://eguur.mn/407909/ |work=Eguur.mn |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2020 онд Peak.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээлэлд E-Mongolia системд татварын 34 үйлчилгээг байршуулсан талаар түүний мэдэгдлийг эш татсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: E-MONGOLIA-д одоогоор татварын 34 үйлчилгээг байршуулаад байна |url=https://peak.mn/news/bzayaabal-e-mongolia-d-odoogoor-tatwariin-34-uilchilgeeg-bairshuulaad-baina |work=Peak.mn |date=2020-09-09 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 онд Time.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүний НӨАТ-ын бодлоготой холбоотой байр суурийг нийтэлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: НӨАТ-аар маш том хэмжээний өөрчлөлт хийх нь улс орны хувьд өндөр эрсдэлтэй |url=https://time.mn/n/78303 |work=Time.mn |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2025 онд GoGo.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд түүнийг Улсын Их Хурлын гишүүнээр эш татан мэдээлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улсыг авч явах чадвартай хүн МАН-д олон бий, жишээ нь Г.Занданшатар |url=https://gogo.mn/r/1eek3 |work=GoGo.mn |date=2025-06-09 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, Б.Заяабал нар хамтран санаачилсан.&lt;ref&gt;{{cite news |title=УИХ-ын чуулганы үдээс хойших хуралдаан эхэлж, Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж эхэллээ |url=https://news.mn/r/2859715/ |work=News.mn |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 оны 5 дугаар сарын 20-ны өдөр Улсын Их Хурлын Эдийн засгийн байнгын хорооноос түүнийг Байнгын хорооны даргаар сонгохыг дэмжсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ЭЗБХ: Байнгын хорооны даргаар УИХ-ын гишүүн Б.Заяабалыг сонгохыг дэмжив |url=https://www.parliament.mn/nn/77326/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=ЭЗБХ-ны даргад Б.Заяабалыг нэр дэвшүүлэхийг ДЭМЖЛЭЭ |url=https://ubn.mn/p/97811 |work=UBN.mn |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 онд Mass.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд тэрээр хувь хүний орлогын албан татварын хуулийн төсөлтэй холбоотой асуудлаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Xувь xүний xүний орлогод нийцсэн албан татвар аваx ёстой |url=https://mass.mn/n/105522 |work=Mass.mn |date=2026-05-19 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 онд Zuv.mn сайтад нийтлэгдсэн тодруулгад тэрээр Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих байр суурь илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих хэрэгтэй |url=https://zuv.mn/1fd7 |work=Zuv.mn |date=2026-04-16 |access-date=2026-05-20 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [https://www.parliament.mn/cv/344/ Монгол Улсын Их Хурлын цахим хуудас дахь танилцуулга]

[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Эдийн засагч]]
[[Ангилал:Эрх зүйч]]
[[Ангилал:Татвар]]
[[Ангилал:Санхүүгийн бодлого]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Парламентын гишүүн]]</text>
      <sha1>aeesuzoac21p6y5a6roghvkfu0v9y0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mai Vu Minh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146375</id>
    <revision>
      <id>856808</id>
      <parentid>856307</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T23:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8021" sha1="axo48734eso5xp3gwav30ny4whtceog" xml:space="preserve">'''Май Ву Минь''' нь Вьетнамын парламентын ([[Үндэсний ассамблей]]) өмнөх гишүүн, тэрбумтан хөрөнгө оруулагч, буяны үйлстэн юм. Минь мөн [[Босни-Герцеговин]], [[Серби]], болон Дубайн засгийн газруудтай хөрөнгө оруулалтын санаачлагууд дээр хамтран ажилласан.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Тэрээр АНУ, Герман, Вьетнамд төвтэй үндэстэн дамнасан конгломерат болох SATAS Group болон Sapa Thale Group-ийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Forbes |date=2024-09-13 |title=Billionaire Mai Vu Minh: Leading Global Collaboration for Sustainable Development - Forbes Morocco |url=https://forbesmorocco.com/2024/09/13/mai-vu-minh-leading-global-collaboration-for-sustainable-development/ |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Billionaire Mai Vũ Minh a symbol of innovation and creativity |url=https://en.qdnd.vn/ovs/ovs-homeland/billionaire-mai-vu-minh-a-symbol-of-innovation-and-creativity-566962 |access-date=2026-05-14 |website=en.qdnd.vn |language=vi-vn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=en.baochinhphu.vn |date=2018-12-14 |title=VN to lure more investment from UAE |url=https://en.baochinhphu.vn/vn-to-lure-more-investment-from-uae-11133967.htm |access-date=2026-05-14 |website=en.baochinhphu.vn |language=vi}}&lt;/ref&gt;

== Ажил мэргэжил ==
Тэрээр санхүү, технологи, үл хөдлөх хөрөнгийн салбаруудад төрөлжсөн дэлхийн санхүүгийн конгломерат болох SATAS Group болон Sapa Thale Group-ийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга юм.&lt;ref name=&quot;newsweek.ro&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-01-27 |title=Europa recâștigă încrederea investitorilor datorită planului de stimulare economică fără precedent {{!}} Newsweek Romania |url=https://newsweek.ro/economie/europa-recastiga-increderea-investitorilor-datorita-planului-de-stimulare-economica-fara-precedent |access-date=2026-05-14 |website=newsweek.ro |language=en}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр хувийн санхүүгийн байгууллагууд болон засгийн газруудад 15 тэрбум ам.доллараас дээш хөрөнгө оруулсан байна.&lt;ref name=&quot;financialexpress.com&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-07-05 |title=Economic growth and environmental sustainability in Asia: Insights from billionaire Mai Vũ Minh |url=https://www.financialexpress.com/life/lifestyle-economic-growth-and-environmental-sustainability-in-asia-insights-from-billionaire-mai-vu-minh-3545322/ |access-date=2026-05-14 |website=Financialexpress |language=en}}&lt;/ref&gt; 2016 онд тэрээр [[Вьетнамын Үндэсний ассамблей]]-н гишүүнээр сонгогдож, эдийн засгийн хороонд ажилласан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=daibieunhandan.vn |title=Thị trường |url=https://daibieunhandan.vn/kinh-te-phat-trien/ |access-date=2026-05-14 |website=Báo Đại biểu Nhân dân |language=vi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Phó nhân dân Mai Vũ Minh |url=https://daibieunhandan.vn/lap-phap/vphong-tham-giago34 |website=Daibieunhandan.vn}}&lt;/ref&gt; 2018 онд тэрээр [[Dubai Investment Fund|Dubai Investment Development]] Agency (DUBAI FDI) болон [[World Association of Investment Promotion Agencies]] (WAIPA)-тай хоёр талт хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-06 |title=Implementing investment cooperation between SAPA Thale and Dubai's leading enterprises - SAPA THALE Group |url=https://sapathale.com/news/implementing-investment-cooperation-between-sapa-thale-and-dubais-leading-enterprises.sptl |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;financialexpress.com&quot; /&gt; Энэ гэрээ нь Вьетнам болон Ойрхи Дорнодын хоорондох тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтын төслүүдэд төвлөрсөн байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Billionaire Mai Vũ Minh steps up investment in Asia and Europe |url=https://vietnamnews.vn/media-outreach/524101/billionaire-mai-vu-minh-steps-up-investment-in-asia-and-europe.html |access-date=2026-05-14 |website=vietnamnews.vn |language=en}}&lt;/ref&gt; Минь мөн [[Босни-Герцеговин]], [[Серби]], болон Дубайн засгийн газруудтай янз бүрийн хөрөнгө оруулалтын санаачлагууд дээр хамтран ажилласан.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Times |first=Vietnam |date=2019-12-31 |title=Vietnamese-origin billionaire becomes Senior Advisor of Bosnian President |url=https://vietnamtimes.org.vn/vietnamese-origin-billionaire-becomes-senior-advisor-of-bosnian-president-17445.html |access-date=2026-05-14 |website=Vietnam Times |language=en |archive-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410200442/https://vietnamtimes.org.vn/vietnamese-origin-billionaire-becomes-senior-advisor-of-bosnian-president-17445.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2019 онд тэрээр Босни ба Герцеговинагийн Ерөнхийлөгч Милорад Додик, Сербийн Шадар сайд бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Ивица Дачич, мөн Бүгд Найрамдах Сербскагийн Ерөнхийлөгч Желька Цвиянович нартай &quot;SAPA THALE group болон Босни – Герцеговины засгийн газар, тэргүүлэх бизнесүүдийн хоорондын хоёр талт хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагаа&quot; хөтөлбөрийн хүрээнд уулзсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vietnam+ (VietnamPlus) |date=2019-08-22 |title=Bosnia-Herzegovina President meets billionaire Mai Vũ Minh |url=https://en.vietnamplus.vn/post-158276.vnp |access-date=2026-05-14 |website=Vietnam+ (VietnamPlus) |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 June 2019 |title=The President of the Republic of Srpska spoke with the president of the Sapa Thale Group (Sapa Thale Group) |url=https://www.predsjednikrs.rs/en/the-president-of-the-republic-of-srpska-spoke-with-the-president-of-the-sapa-thale-group-sapa-thale-group/ |website=President of the Republic of Srpska}}&lt;/ref&gt;

Минь Японы Ерөнхий сайд Шинзо Абэ, Канадын Ерөнхий сайд Жастин Трюдо, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп, БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин зэрэг 30 гаруй дэлхийн дээд хэмжээний удирдагчтай уулзсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Businessman Mai Vũ Minh: Vietnam's economy has many prospects |url= https://en.baoquocte.vn/businessman-mai-vu-minh-vietnams-economy-has-many-prospects-274123.html |access-date=2024-08-08 |website= en.baoquocte.vn|language=en}}&lt;/ref&gt;

Май Ву Минь нь буяны үйл ажиллагаанд тогтмол оролцож, ивээн тэтгэж, орон нутгийн иргэдийн хөгжлийг дэмжих, амьдралын чанарыг сайжруулах төслүүдийг дэмждэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Entrepreneurial spirit soars amid COVID-19 pandemic |url=https://www.chinadailyhk.com/hk/article/148254#Entrepreneurial-spirit-soars-amid-COVID-19-pandemic-2020-11-03 |access-date=2026-05-14 |website=chinadailyhk |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newsweek.ro&quot;/&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Вьетнамын бизнес эрхлэгчид]]
[[Ангилал:Амьд хүмүүс]]</text>
      <sha1>axo48734eso5xp3gwav30ny4whtceog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Винаяк Сингх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146420</id>
    <revision>
      <id>856815</id>
      <parentid>856770</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T01:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6795" sha1="abxfapx3mqo2md348sbxgsbyxrb4uo3" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=Винаяк Сингх|native_name=Винаяк Сингх|birth_name=Винаяк Сингх Оберой|birth_date=7 May 2006|birth_place=Колката, Баруун Бенгал, Энэтхэг|nationality=Энэтхэг|occupation=Зохиолч, хүмүүнлэгийн үйлстэн, анагаахын оюутан|education=Зүрхний мэс засал ба перфузийн технологи|alma_mater=Үндэсний Анагаах Ухааны Шинжлэх Ухааны Хүрээлэн (NIMS), Жайпур|father=Ражив Сингх|mother=Доктор Ума Дхар|relatives=Абхишек Сингх (эцгийн талаас ах)|known_for=Уран зохиол, хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа, зүрхний мэс заслын судалгаа|image=Vinayak Singh Oberoi- Dept. Of Cardiology NIMS Hospital (A Unit of NIMS University).png}}

'''Винаяк Сингх''' (төрсөн нэр '''Винаяк Сингх Оберой''') нь Энэтхэгийн зохиолч, хүмүүнлэгийн үйлстэн бөгөөд Жайпур хот дахь Үндэсний Анагаах Ухааны Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнгийн Зүрхний мэс засал ба Перфузийн технологийн чиглэлийн оюутан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vinayak Singh Oberoi for The Akshaya Patra Foundation |url=https://give.do/fundraisers/vinayak-singh-oberoi-for-the-akshaya-patra-foundation |access-date=2026-05-20 |website=give.do}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-08-15 |title=Vinayak Singh Oberoi- The Unknown Author and Philanthropist from a Former Billionaire Family |url=https://hamariweb.com/articles/164573 |access-date=2026-05-20 |website=Hamariweb.com Articles |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

== Эрт амьдрал ба боловсрол ==
Сингх 2006 оны 5-р сарын 7-нд Энэтхэгийн Колката хотод доктор Ума Дхар болон талийгаач Ражив Сингхийн гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг эх 2026 оны 5-р сарын 15-нд албан ёсоор салсан бөгөөд энэ нь эцэг Ражив Сингх 63 насандаа Варанаси хотод нас барахаас хоёр хоногийн өмнө болсон юм.

Винаяк нь 1988 онд төрсөн Абхишек Сингх нэртэй эцгийн талаас ахтай. Абхишек нь Ражив Сингх болон түүний анхны эхнэр Прити Сингхийн хүү юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=eBook - Eighteen- an Autobiography |url=https://www.overdrive.com/media/10691389/eighteen-an-autobiography |access-date=2026-05-20 |website=OverDrive |language=en}}&lt;/ref&gt;

Сингх Колката дахь Army Public School сургуулийг төгссөн. 2025 онд тэрээр Жайпур хотод нүүж, Жайпурын Үндэсний Их Сургуульд Зүрх судасны технологийн чиглэлээр суралцаж эхэлсэн боловч нэг сарын дараа сургуулиа орхисон. Дараагийн сард тэрээр NIMS Их Сургуульд элсэж, Зүрхний мэс засал ба Перфузийн технологийн чиглэлээр суралцаж эхэлсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vinayak Singh Oberoi |url=https://www.themoviedb.org/person/5371367-vinayak-singh-oberoi |access-date=2026-05-20 |website=The Movie Database |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Гэр бүл ==
Сингх эхийн талаасаа Дарын хааны угсаа, Маникганжийн ордон, Хатхолагийн ордны удам юм. Тэрээр Энэтхэгийн парламентын гишүүн асан Читтажит Мохан Дхарын ач хүү юм.

Түүний өвөг эцэг нь Дхирендра Мохан Дхар, B.Sc., LL.B., BPTC, Barrister-at-Law (Gray's Inn, King's College London),&lt;ref&gt;{{Cite web |title=King's Collections : Calendars : Page 352 |url=https://kingscollections.org/calendars/collection/1925-1926/page-352 |access-date=2026-05-20 |website=kingscollections.org |language=en |archive-date=2024-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006220828/https://kingscollections.org/calendars/collection/1925-1926/page-352 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Колкатагийн Дээд Шүүхийн хуульч байсан. Мөн өвөг эцгийнх нь нэг нь Глазгогийн Их Сургуулийг төгссөн уул уурхайн инженер, металлургийн профессор, Банарас Хиндү Их Сургуулийн Металлургийн тэнхимийн эрхлэгч асан профессор Атиндранат Нанди юм.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thacker's Press |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.83752 |title=Thacker's Indian Directory 1934 |date=1934}}&lt;/ref&gt;

Сингх нь CIE, ICS цолтой Сатьендра Мохан Дхар болон MBE, OBE шагналт Ава Дхарын зээнцэр ач юм. Ава Дхар нь сэр Кришна Говинда Гуптагийн ач охин байсан.

Тэрээр Майурбханж мужийн Дэван, шүүхийн зөвлөх, шүүгч асан эрхэм шүүгч Мохини Мохан Дхарын ачийн ачийн ач хүү юм. Мөн Пиари Чаран Саркарын хүү Сайлендра Нат Сиркар болон Хатхола Ражийн гүнж Кайлаш Камини нарын удам юм.

Винаяк нь Мохини Мохан Дхараар дамжин Акхноорын Махаража Вирендра Мохан Дарын, мөн Сайлендра Нат Сиркараар дамжин Махаража Маник Рам Басугийн удам юм.&lt;ref&gt;The Weekly Notes. (1918). United Kingdom: Incorporated Council of Law Reporting for England and Wales. pp. 210&lt;/ref&gt;

== Уран зохиолын замнал ба хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа ==
Сингх нь насанд хүрэгчдийн болон хүүхдийн зүрхний мэс засал, перфузийн чиглэлээр идэвхтэй судалгаа хийдэг. Тэрээр энэ чиглэлээр тавиас дээш эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, нийтлэл хэвлүүлсэн.

Мөн Сингхийн бичсэн 35–40 орчим роман, богино роман төрөл бүрийн хэвлэлийн болон цахим платформуудаар нийтлэгдсэн байна.

== Эшлэл ==</text>
      <sha1>abxfapx3mqo2md348sbxgsbyxrb4uo3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гастон Плантэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146426</id>
    <revision>
      <id>856793</id>
      <timestamp>2026-05-20T13:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Gaston Plante 1.jpg|thumb|Гастон Плантэ]] '''Гастон Плантэ''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Gaston Planté'' , бүтнээр- ''Raymond Louis Gaston Planté,'' 1834 оны 4-р сарын 22-нд Францын Ортэз хотод төрсөн - 1889 оны 5-р сарын 21-нд [[Парис]] орчим нас барсан) - 1859 онд хар тугалган хүчлийн батерейг зохион бүтэ...&quot;</comment>
      <origin>856793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3179" sha1="7ziyhhvfrydyncfkglp61cniok75jtp" xml:space="preserve">[[Файл:Gaston Plante 1.jpg|thumb|Гастон Плантэ]]
'''Гастон Плантэ''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Gaston Planté'' , бүтнээр- ''Raymond Louis Gaston Planté,'' 1834 оны 4-р сарын 22-нд Францын Ортэз хотод төрсөн - 1889 оны 5-р сарын 21-нд [[Парис]] орчим нас барсан) - 1859 онд хар тугалган хүчлийн батерейг зохион бүтээсэн [[Франц|Францын]] физикч юм. Энэ төрлийн батерейг арилжааны зориулалтаар зах зээлд гаргасан анхны цэнэглэдэг цахилгаан батерей болгон боловсруулсан бөгөөд автомашинд өргөн хэрэглэгддэг байна.

1854 онд тэрээр Парис хот дахь &quot;Conservatory of Arts and Crafts&quot; физикийн туслах багшаар ажиллаж эхэлсэн. 1860 онд түүнийг Ардын сургалтыг хөгжүүлэх политехникийн холбоонд физикийн профессорын албан тушаалд дэвшүүлжээ. Тус хүрээлэнгийн амфитеатрыг түүний нэрэмжит болгосон.

1859 онд Плантэ анхны цэнэглэдэг батерей болох хар тугалганы хүчлийн элементийг зохион бүтээжээ. Түүний анхны загвар нь маалинган даавуугаар тусгаарлагдсан, хүхрийн хүчлийн уусмалтай шилэн саванд дүрсэн хоёр хавтаст цэвэр хар тугалганы спираль ороомогоос бүрдсэн байв. Дараа жил нь тэрээр Шинжлэх ухааны академид 9 элементтэй хар тугалганы хүчлийн батерейг бэлэглэжээ. 1881 онд францын химийн инжинер Камилла Альфонс Фор ([[Франц хэл|франц.]] ''Camille Alphonse Faure'') цахилгаан машинуудад маш их амжилтанд хүрсэн илүү үр ашигтай, найдвартай загварыг боловсруулжээ.

Гастон Плантэ мөн статик цахилгаан ба динамик цахилгаан (өөрөөр хэлбэл батерейгаас)-ын ялгааг судалсан. Энэхүү судалгааныхаа хүрээнд тэрээр [[реостатик машин]] гэж нэрлэсэн механик төхөөрөмжийг зохион бүтээжээ.

Тэрээр 1889 оны 5-р сарын 21-нд Парисын ойролцоох Медоны Белвьюд нас баржээ. 1989 онд Болгарын Шинжлэх Ухааны Академи хар тугалганы хүчлийн батерейны технологийн хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан эрдэмтдэд олгодог Гастон Плантэгийн медалийг бий болгосон байна.</text>
      <sha1>7ziyhhvfrydyncfkglp61cniok75jtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клара Бартон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146427</id>
    <revision>
      <id>856794</id>
      <timestamp>2026-05-20T13:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Portrait of Clara Barton.jpg|thumb]] '''Клара Ба́ртон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Clara Harlow Barton''; 1821 оны 12-р сарын 25-нд АНУ-ын [[Массачусеттс]] мужийн Оксфорд хотод төрсөн — 1912 оны 4-р сарын 12-нд АНУ-ын [[Мэрилэнд]] мужийн Глен-Экод нас барсан) — Америкийн Улаан загалмай|Америкийн...&quot;</comment>
      <origin>856794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2611" sha1="mjra5ixytln3joggl2y5mo9n5zt4mng" xml:space="preserve">[[Файл:Portrait of Clara Barton.jpg|thumb]]
'''Клара Ба́ртон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Clara Harlow Barton''; 1821 оны 12-р сарын 25-нд АНУ-ын [[Массачусеттс]] мужийн Оксфорд хотод төрсөн — 1912 оны 4-р сарын 12-нд АНУ-ын [[Мэрилэнд]] мужийн Глен-Экод нас барсан) — [[Америкийн Улаан загалмай|Америкийн Улаан загалмайг]] ([[Англи хэл|англи.]] ''American Red Cross'') үүсгэн байгуулсан эмэгтэй. Тэрээр мөн багш, зохиолч болон сувилагч байсан юм.  

Залуу байхдаа тэрээр Вашингтон хот руу нүүж, патентын газарт ажиллаж байжээ. 1839 онд багшлах гэрчилгээ авсны дараа багшилж эхэлсэн нь түүнд хэт ичимхий, нууц зангаа даван туулахад нь тодорхой хэмжээгээр тусалсан юм.

Дайны үеэр тэрээр дайны хохирогчид болон шархадсан хүмүүст зориулсан хандивын аянд идэвхтэй оролцдог байв.

АНУ-ын Иргэний дайн дууссаны дараа тэрээр нэр нь тодорхой бус булшнуудыг тодорхойлоход өөрийгөө зориулсан юм. 1881 оны 5-р сарын 21-нд Вашингтонд Клара Бартон Америкийн Улаан загалмайн нийгэмлэгийг (1893 онд Америкийн Улаан загалмай нэртэй болсон) үүсгэн байгуулж, 1904 он хүртэл ерөнхийлөгчөөр нь ажилласан байна.

Клара Бартоны дэлхийн Улаан загалмайн хөдөлгөөнд оруулсан өвөрмөц хувь нэмэр нь 1881 онд [[Мичиган]] мужид болсон ойн түймэр, 1882, 1884, 1889 онд болсон үер зэрэг байгалийн гамшгийн хохирогчдод туслах сайн дурын ажилтнуудыг элсүүлэх санаачилга байсан юм.

Бартон үйл ажиллагаагаа зөвхөн АНУ-аар хязгаарлаагүй. Ялангуяа түүний удирдлагад Америкийн Улаан загалмайн сайн дурынхан бусад орны хохирогчдод тусалдаг байв.</text>
      <sha1>mjra5ixytln3joggl2y5mo9n5zt4mng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хятадын эдийн засаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146428</id>
    <revision>
      <id>856821</id>
      <timestamp>2026-05-21T04:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Shanghai skyline unsplash.jpg|thumb|319x319px]] '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Эдийн засаг''' — Нэрлэсэн ДНБ-ээрээ [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын дараа дэлхийд хоёрдугаарт ордог, худалдан авах чадварын дээр суурилсан ДНБ-ээр (2014 оноос хойш) тэргүүлдэг бөгөөд Зүүн Азийн...&quot;</comment>
      <origin>856821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11348" sha1="dv7vtwfv9qcnth0be4z76xcgjzl51ud" xml:space="preserve">[[Файл:Shanghai skyline unsplash.jpg|thumb|319x319px]]
'''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Эдийн засаг''' — Нэрлэсэн ДНБ-ээрээ [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын дараа дэлхийд хоёрдугаарт ордог, худалдан авах чадварын дээр суурилсан ДНБ-ээр (2014 оноос хойш) тэргүүлдэг бөгөөд Зүүн Азийн эдийн засгийн хөгжлийн загвартай юм. Хятадын ДНБ 2024 онд 134.9 их наяд юань (18.4 их наяд ам.доллар) байсан нь өмнөх оныхоос 5%-иар өссөн үзүүлэлт юм. 2022 оны эцэс гэхэд Хятадын ДНБ өмнөх оны мөн үеэс 3%-иар өсч, 121.02 их наяд юань (17.95 их наяд ам.доллар) болсон нь дэлхийн ДНБ-ий 18.5%-ийг эзэлж байна.

[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банкны]] мэдээлснээр, 2008-2018 оны хооронд Хятадын ДНБ-д аж үйлдвэрийн эзлэх хувь 46.9-өөс 40.7%, хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь 10.2-оос 7.1% болж буурч, үйлчилгээний салбарын эзлэх хувь 42.9-өөс 52.2% болж өссөн байна.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Хятадын эдийн засаг сүүлийн 30 гаруй жилийн хугацаанд тогтвортой өсч байгаа бөгөөд 2018 онд нэрлэсэн ДНБ-ээрээ дэлхийд хоёрдугаарт бичигдсэн (АНУ-ын дараа, 2014 онд PPP-ийн үзүүлэлтээр давсан). 1978 оноос хойш тус улсын ДНБ 10 дахин өссөн байна. Эдийн засгийн өсөлт нь хүн амын дийлэнх хэсгийн нөхцөл байдлыг сайжруулсан ч хөдөө, хотын оршин суугчдын амьжиргааны түвшний зөрүү их байгаа юм. Хотын хүн амын эдийн засаг, нийгмийн тэгш бус байдал мэдэгдэхүйц байна. Үүнтэй холбоотой 2021 онд Хятад улс ядуурлыг арилгахаа зарласан.

Хятад улс дэлхийн ган, хөнгөн цагаан, цементийн үйлдвэрлэлийн тал орчим хувийг эзэлдэг. Энэ нь нүүрс, манган, хар тугалга-цайр, сурьма, вольфрамын хүдрийн үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Хятад улс мөн газрын тос, байгалийн хийн ихээхэн хэмжээг үйлдвэрлэдэг. Хятад улс дэлхийн [[Ховор металл|ховор металлын]] нөөцийн 37%-ийг эзэмшдэг. 1980-аад онд эдгээр ашигт малтмалын олборлолтод оруулсан томоохон хөрөнгө оруулалтын үр дүнд Хятад улс одоо дэлхийн ховор мэталлын үйлдвэрлэлийн 90%-ийг дангаараа эзэмшиж байна.

Хятадын тусгай бүс болох [[Хонконг]] ба [[Макао|Макаогийн]] тухайд. Хонконгийг БНХАУ-д шилжүүлэх гэрээний дагуу энэхүү тусгай захиргааны бүс нь 2047 он хүртэл Хятадаас эдийн засгийн хувьд хараат бус байх болно. Макао мөн адил статустай боловч 2049 он хүртэл. Эдгээр хоёр бүс нутаг өөрийн гэсэн мөнгөн тэмдэгттэй (Хонконг доллар болон Макаогийн патака), засгийн газар, санхүүгийн зохицуулагчтай.

=== 20-р зуун ===
1949 онд БНХАУ байгуулагдах үед Дэлхийн хоёрдугаар дайн болон иргэний дайны дараа тус улсын эдийн засаг гүнзгий уналтад орсон байв. Хөдөө аж ахуй нь дайны өмнөх бүтээмжийнхээ ердөө 70%-ийг үйлдвэрлэж байсан бөгөөд ихэнх уурхай, үйлдвэр, харилцаа холбоо сүйрч, хаягдсан бөгөөд бизнес эрхлэгчдийн нэлээд хэсэг нь Тайвань, Хонконг руу дүрвэсэн байв. Засгийн эрхэнд гарсан [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] удирдсан коммунистууд эдийн засгийн сэргэлтийн маш хүнд сорилттой тулгарсан. Дайны өмнөх түвшинд 1952 он гэхэд ерөнхийдөө хүрсэн. Үүний дараа эдийн засаг 5 жилийн төлөвлөгөөний үндсэн дээр хөгжүүлж ирсэн. Эхний төлөвлөгөөг (1953-1957) Зөвлөлтийн эдийн засагчдын оролцоотойгоор боловсруулж, орчин үеийн шинэчлэл, аж үйлдвэржилтийг хурдасгахыг тусгасан. 595 том, дунд үйлдвэр зэрэг мянга мянган аж ахуйн нэгж, уурхай баригдсан бөгөөд таван жилийн хугацаанд аж үйлдвэрийн өсөлт 128.6% байв. Ихэнх хувийн компаниудыг мөн үндэснийх болгосон.

Хоёрдугаар таван жилийн төлөвлөгөөний хувьд Мао Зэдун төвлөрлийг сааруулах, хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрийн салбарт өөрийгөө удирдах коммунуудыг бий болгох замаар өсөлтийн хурдыг нэмэгдүүлэхийг зорьсон &quot;Их үсрэлт&quot; нэртэй өөрийн төлөвлөгөөг боловсруулсан. Эдгээр шинэчлэлийн буруу төсөөлөл, ЗХУ-тай харилцаа муудсан, цаг агаарын таагүй нөхцөл байдал нь эдийн засгийн хямрал зэрэг нь ард түмний дотор өргөн тархсан өлсгөлөнд хүргэсэн юмм. 1961 онд төвлөрсөн хяналтыг сэргээж, Япон, Баруун Европоос тоног төхөөрөмж импортлох боломжийг олгосон шинэ Хоёрдугаар таван жилийн төлөвлөгөөг баталсан. [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгал]] гарсан хэдий ч Хятад улс 1960, 1970-аад онд харьцангуй тогтвортой эдийн засгийн өсөлтөд хүрч чадсан.

1976 онд Мао Зэдун нас барсаны дараа 1979 онд Дэн Сяопины удирдсан &quot;Шинэчлэл ба Нээлтийн Бодлого&quot;-ыг тунхагласан байна. Шинэчлэлийн эхний үе шатанд хөдөө аж ахуй өндөр өсөлтийг бий болгосон бөгөөд ард түмний коммунуудыг гэр бүлийн хөдөлмөрийн гэрээгээр сольсон. Аж ахуйн нэгжүүдийн энэхүү гэрээний систем нь хязгаарлагдмал амжилтанд хүрсэн бөгөөд энэ системийн дагуу аж ахуйн нэгжүүд хөгжлийн хөрөнгө оруулалтаа хэмнэж, богино хугацаанд ашгаа хамгийн их байлгахыг эрмэлздэг байв. Тиймээс аж үйлдвэрийн аж ахуйн нэгжүүд 1990-ээд оноос хойш хувьчлалыг аажмаар хэрэгжүүлж ирсэн. Тамхи (100%), дэд бүтэц (90%), цахилгаан эрчим хүч (88%), газрын тосны үйлдвэрлэл, боловсруулалт (85.5%), нийтийн аж ахуй (67.8%) зэрэг салбарт төрийн өмчийг хадгалсаар ирсэн юм.

1980-аад оны дунд үед хөрөнгө оруулалтыг идэвхжүүлэхийн тулд Хятадын засгийн газар Шэньжэнь, Жухай, Шаньтоу, Сямэнь гэсэн 4 тусгай эдийн засгийн бүсийг байгуулсан бөгөөд эдгээр нь Хонконг, Тайвань, АНУ-аас гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг татсан. Гадаадын түншүүдтэй хамтарсан үйлдвэрүүд бий болж эхэлсэн бөгөөд үүнд зориулсан тусгай хууль тогтоомж боловсруулсан байна. Улмаар барууны хөрөнгө оруулагчид Хятадын томоохон дотоодын зах зээлд нэвтрэх боломжтой болсон. Удалгүй хямд хөдөлмөр ихтэй, анхдагч болон боловсруулах үйлдвэрүүд байрладаг 18 хот нээгдсэн байна.

1984-1989 оны хооронд Хятадад мянга мянган хувьцаат компани байгуулагдаж, хувьцааг ажилчдын дунд хуваарилсан боловч хувьцааг арилжахын эхэндээ хориглож байжээ. Хятадын хөрөнгийн зах зээл 1990 оны 12-р сард [[Шанхайн Хөрөнгийн бирж|Шанхайн хөрөнгийн бирж]] нээгдсэний дараа л бүрэн ажиллаж эхэлсэн. Зургаан сарын дараа буюу 1991 оны 7-р сард [[Шэньжэний хөрөнгийн бирж]] нээгдсэн.

=== 21-р зуун ===
[[Жян Зэминь|Жян Зэминий]] үед төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдэд зориулсан &quot;Гадагшаа гарах&quot; үндэсний стратегийг зарласан бөгөөд Хятад улс [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн Худалдааны Байгууллагад]] элссэний дараа 2001 онд хэрэгжүүлэх таатай нөхцөл бүрдсэн байна.

2005 онд Хятадын &quot;том дөрвөн&quot; банкийг корпорац болгох үйл явц эхэлсэн. Хувьцаа санал болгох бэлтгэл ажлын хүрээнд эдгээр банкуудын хөрөнгийн чанаргүй зээлийг (40% хүртэл) 1999, 2003 онуудад хоёр үе шаттайгаар тусгайлан байгуулсан компаниудад зарсан. Хятадын Хөдөө аж ахуйн банкны (''Agricultural Bank of China'') 2010 онд гаргасан анхны олон нийтэд санал болгосон хувьцаа нь тухайн үед дэлхийд хамгийн том нь байв.</text>
      <sha1>dv7vtwfv9qcnth0be4z76xcgjzl51ud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856828</id>
      <parentid>856821</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T08:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27676" sha1="5y093h1myfqn5fngrz338qvqqslfhjg" xml:space="preserve">[[Файл:Shanghai skyline unsplash.jpg|thumb|319x319px]]
'''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Эдийн засаг''' — Нэрлэсэн ДНБ-ээрээ [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын дараа дэлхийд хоёрдугаарт ордог, худалдан авах чадварын дээр суурилсан ДНБ-ээр (2014 оноос хойш) тэргүүлдэг бөгөөд Зүүн Азийн эдийн засгийн хөгжлийн загвартай юм. Хятадын ДНБ 2024 онд 134.9 их наяд юань (18.4 их наяд ам.доллар) байсан нь өмнөх оныхоос 5%-иар өссөн үзүүлэлт юм. 2022 оны эцэс гэхэд Хятадын ДНБ өмнөх оны мөн үеэс 3%-иар өсч, 121.02 их наяд юань (17.95 их наяд ам.доллар) болсон нь дэлхийн ДНБ-ий 18.5%-ийг эзэлж байна.

[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банкны]] мэдээлснээр, 2008-2018 оны хооронд Хятадын ДНБ-д аж үйлдвэрийн эзлэх хувь 46.9-өөс 40.7%, хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь 10.2-оос 7.1% болж буурч, үйлчилгээний салбарын эзлэх хувь 42.9-өөс 52.2% болж өссөн байна.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Хятадын эдийн засаг сүүлийн 30 гаруй жилийн хугацаанд тогтвортой өсч байгаа бөгөөд 2018 онд нэрлэсэн ДНБ-ээрээ дэлхийд хоёрдугаарт бичигдсэн (АНУ-ын дараа, 2014 онд PPP-ийн үзүүлэлтээр давсан). 1978 оноос хойш тус улсын ДНБ 10 дахин өссөн байна. Эдийн засгийн өсөлт нь хүн амын дийлэнх хэсгийн нөхцөл байдлыг сайжруулсан ч хөдөө, хотын оршин суугчдын амьжиргааны түвшний зөрүү их байгаа юм. Хотын хүн амын эдийн засаг, нийгмийн тэгш бус байдал мэдэгдэхүйц байна. Үүнтэй холбоотой 2021 онд Хятад улс ядуурлыг арилгахаа зарласан.

Хятад улс дэлхийн ган, хөнгөн цагаан, цементийн үйлдвэрлэлийн тал орчим хувийг эзэлдэг. Энэ нь нүүрс, манган, хар тугалга-цайр, сурьма, вольфрамын хүдрийн үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Хятад улс мөн газрын тос, байгалийн хийн ихээхэн хэмжээг үйлдвэрлэдэг. Хятад улс дэлхийн [[Ховор металл|ховор металлын]] нөөцийн 37%-ийг эзэмшдэг. 1980-аад онд эдгээр ашигт малтмалын олборлолтод оруулсан томоохон хөрөнгө оруулалтын үр дүнд Хятад улс одоо дэлхийн ховор мэталлын үйлдвэрлэлийн 90%-ийг дангаараа эзэмшиж байна.

Хятадын тусгай бүс болох [[Хонконг]] ба [[Макао|Макаогийн]] тухайд. Хонконгийг БНХАУ-д шилжүүлэх гэрээний дагуу энэхүү тусгай захиргааны бүс нь 2047 он хүртэл Хятадаас эдийн засгийн хувьд хараат бус байх болно. Макао мөн адил статустай боловч 2049 он хүртэл. Эдгээр хоёр бүс нутаг өөрийн гэсэн мөнгөн тэмдэгттэй (Хонконг доллар болон Макаогийн патака), засгийн газар, санхүүгийн зохицуулагчтай.

=== 20-р зуун ===
1949 онд БНХАУ байгуулагдах үед Дэлхийн хоёрдугаар дайн болон иргэний дайны дараа тус улсын эдийн засаг гүнзгий уналтад орсон байв. Хөдөө аж ахуй нь дайны өмнөх бүтээмжийнхээ ердөө 70%-ийг үйлдвэрлэж байсан бөгөөд ихэнх уурхай, үйлдвэр, харилцаа холбоо сүйрч, хаягдсан бөгөөд бизнес эрхлэгчдийн нэлээд хэсэг нь Тайвань, Хонконг руу дүрвэсэн байв. Засгийн эрхэнд гарсан [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] удирдсан коммунистууд эдийн засгийн сэргэлтийн маш хүнд сорилттой тулгарсан. Дайны өмнөх түвшинд 1952 он гэхэд ерөнхийдөө хүрсэн. Үүний дараа эдийн засаг 5 жилийн төлөвлөгөөний үндсэн дээр хөгжүүлж ирсэн. Эхний төлөвлөгөөг (1953-1957) Зөвлөлтийн эдийн засагчдын оролцоотойгоор боловсруулж, орчин үеийн шинэчлэл, аж үйлдвэржилтийг хурдасгахыг тусгасан. 595 том, дунд үйлдвэр зэрэг мянга мянган аж ахуйн нэгж, уурхай баригдсан бөгөөд таван жилийн хугацаанд аж үйлдвэрийн өсөлт 128.6% байв. Ихэнх хувийн компаниудыг мөн үндэснийх болгосон.

Хоёрдугаар таван жилийн төлөвлөгөөний хувьд Мао Зэдун төвлөрлийг сааруулах, хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрийн салбарт өөрийгөө удирдах коммунуудыг бий болгох замаар өсөлтийн хурдыг нэмэгдүүлэхийг зорьсон &quot;Их үсрэлт&quot; нэртэй өөрийн төлөвлөгөөг боловсруулсан. Эдгээр шинэчлэлийн буруу төсөөлөл, ЗХУ-тай харилцаа муудсан, цаг агаарын таагүй нөхцөл байдал нь эдийн засгийн хямрал зэрэг нь ард түмний дотор өргөн тархсан өлсгөлөнд хүргэсэн юмм. 1961 онд төвлөрсөн хяналтыг сэргээж, Япон, Баруун Европоос тоног төхөөрөмж импортлох боломжийг олгосон шинэ Хоёрдугаар таван жилийн төлөвлөгөөг баталсан. [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгал]] гарсан хэдий ч Хятад улс 1960, 1970-аад онд харьцангуй тогтвортой эдийн засгийн өсөлтөд хүрч чадсан.

1976 онд Мао Зэдун нас барсаны дараа 1979 онд Дэн Сяопины удирдсан &quot;Шинэчлэл ба Нээлтийн Бодлого&quot;-ыг тунхагласан байна. Шинэчлэлийн эхний үе шатанд хөдөө аж ахуй өндөр өсөлтийг бий болгосон бөгөөд ард түмний коммунуудыг гэр бүлийн хөдөлмөрийн гэрээгээр сольсон. Аж ахуйн нэгжүүдийн энэхүү гэрээний систем нь хязгаарлагдмал амжилтанд хүрсэн бөгөөд энэ системийн дагуу аж ахуйн нэгжүүд хөгжлийн хөрөнгө оруулалтаа хэмнэж, богино хугацаанд ашгаа хамгийн их байлгахыг эрмэлздэг байв. Тиймээс аж үйлдвэрийн аж ахуйн нэгжүүд 1990-ээд оноос хойш хувьчлалыг аажмаар хэрэгжүүлж ирсэн. Тамхи (100%), дэд бүтэц (90%), цахилгаан эрчим хүч (88%), газрын тосны үйлдвэрлэл, боловсруулалт (85.5%), нийтийн аж ахуй (67.8%) зэрэг салбарт төрийн өмчийг хадгалсаар ирсэн юм.

1980-аад оны дунд үед хөрөнгө оруулалтыг идэвхжүүлэхийн тулд Хятадын засгийн газар Шэньжэнь, Жухай, Шаньтоу, Сямэнь гэсэн 4 тусгай эдийн засгийн бүсийг байгуулсан бөгөөд эдгээр нь Хонконг, Тайвань, АНУ-аас гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг татсан. Гадаадын түншүүдтэй хамтарсан үйлдвэрүүд бий болж эхэлсэн бөгөөд үүнд зориулсан тусгай хууль тогтоомж боловсруулсан байна. Улмаар барууны хөрөнгө оруулагчид Хятадын томоохон дотоодын зах зээлд нэвтрэх боломжтой болсон. Удалгүй хямд хөдөлмөр ихтэй, анхдагч болон боловсруулах үйлдвэрүүд байрладаг 18 хот нээгдсэн байна.

1984-1989 оны хооронд Хятадад мянга мянган хувьцаат компани байгуулагдаж, хувьцааг ажилчдын дунд хуваарилсан боловч хувьцааг арилжахын эхэндээ хориглож байжээ. Хятадын хөрөнгийн зах зээл 1990 оны 12-р сард [[Шанхайн Хөрөнгийн бирж|Шанхайн хөрөнгийн бирж]] нээгдсэний дараа л бүрэн ажиллаж эхэлсэн. Зургаан сарын дараа буюу 1991 оны 7-р сард [[Шэньжэний хөрөнгийн бирж]] нээгдсэн.

=== 21-р зуун ===
[[Жян Зэминь|Жян Зэминий]] үед төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдэд зориулсан &quot;Гадагшаа гарах&quot; үндэсний стратегийг зарласан бөгөөд Хятад улс [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн Худалдааны Байгууллагад]] элссэний дараа 2001 онд хэрэгжүүлэх таатай нөхцөл бүрдсэн байна.

2005 онд Хятадын &quot;том дөрвөн&quot; банкийг корпорац болгох үйл явц эхэлсэн. Хувьцаа санал болгох бэлтгэл ажлын хүрээнд эдгээр банкуудын хөрөнгийн чанаргүй зээлийг (40% хүртэл) 1999, 2003 онуудад хоёр үе шаттайгаар тусгайлан байгуулсан компаниудад зарсан. [[Хятадын хөдөө аж ахуйн банк|Хятадын Хөдөө аж ахуйн банкны]] (''Agricultural Bank of China'') 2010 онд гаргасан анхны олон нийтэд санал болгосон хувьцаа нь тухайн үед дэлхийд хамгийн том нь байв.

2010 оноос хойш Хятадын эдийн засаг хямд ажиллах хүч, гадаадын хөрөнгө оруулалтын их урсгал, ажиллах хүчний оролцооны өндөр түвшин зэрэг өмнөх өсөлтийн хөдөлгөгч гол хүчин зүйл шавхагдаж эдийн засгийн өсөлт удааширсан юм. Үүний зэрэгцээ, өсөн нэмэгдэж буй Хятадын дундаж анги аажмаар Хятадыг дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч бус хэрэглэгч улс болгон хувиргаж, Хятадыг дэлхийн эдийн засаг, улс төрийн нөхцөл байдлаас бага хамааралтай болгож эхэлсэн юм. Ингээд эдийн засаг аажмаар экспортоос дотоодын эрэлтийг хангах чиглэлд шилжсэн ажээ. Үйлчилгээний салбар нь нэгэн цагт үйлдвэрлэл шиг хурдацтай өсөн хөгжих болсон.

2013 оны байдлаар хувийн хэвшил Хятадын ДНБ-ий 60 гаруй хувийг эзэлж байжээ. Гэсэн хэдий ч 2011 оны мэдээллээр жилийн орлого нь 100 тэрбум юаниас давсан улсын өмчит 63 компани, хувийн өмчит 5 компани (Huawei, Shagang Group, Haier, Suning, Gome) байсан ажээ. 2010 онд хамгийн том 500 хувийн компанийн нийт ашиг нь улсын өмчит &quot;China Mobile&quot; болон &quot;CNPC&quot; гэсэн хоёр компанийн ашгаас бага байсан юм.

2013 онд [[Ши Жиньпин]] засгийн эрхэнд гарсны дараа эрх баригчид интернет, хувийн аж ахуйн нэгж, төрийн өмчит компаниуд, банкуудад илүү хатуу хяналт тавьж эхэлсэн.

2014 оны намар [[Хятад]], [[Орос]], [[Энэтхэг]], [[Бразил]], [[Өмнөд Африк]] улсууд [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын Валютын сангийн]] эсрэг хувилбар болох Шанхай хотод төвтэй &quot;[[Шинэ Хөгжлийн Банк]]&quot; ([[Англи хэл|англи.]] ''New Development Bank,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Новый банк развития'') байгуулснаа зарласан.

2015 оны 8-р сард Хятадын эдийн засагт асуудал үүсч эхэлсэн. 2015 оны 6-р сарын 12-ноос 8-р сарын хооронд Хятадын хөрөнгийн зах зээл 29%-иар унаж, зах зээлийн үнэлгээ 2.8 их наяд доллараар буурсан. 2015 оны 12-р сард юанийн ханш хоёр удаа буурч, 12-р сарын 14-нд ханшийн уналт 137 суурь цэгт хүрсэн. 2015 онд Хятадаас гарах хөрөнгийн урсгал 7 дахин нэмэгдэж, 1 их наяд долларт хүрсэн. Энэ нь 2006 онд бүртгэл эхэлснээс хойших хамгийн өндөр хэмжээ байв. 2016 оны эхний улиралд Хятадын нийт өр ДНБ-ий 237%-д хүрч, 2017 оны 6-р сард ДНБ-ий 300%-иас давсан байна.

2018 онд Хятад, АНУ-ын эдийн засгийн харилцаа муудаж, хоёр тал импортын зарим бараанд харилцан тарифаа нэмсэн юм. Цаашилбал, [[Доналд Трамп|Д.Трампын]] засаг захиргаа зарим Хятадын компаниуд, ялангуяа &quot;''[[Huawei]]''&quot;-г оюуны өмчийн хулгай хийсэн гэж буруутгасан юм. Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны асуудлыг шийдвэрлэх, хэлэлцээр хийхээр АНУ-ын төлөөлөгчид 2019 оны 4-р сарын 30-нд Бээжинд, Хятадын төлөөлөгчид 2019 оны 5-р сарын 8-нд Вашингтонд хүрэлцэн ирсэн юм.

COVID-19 цар тахлын улмаас тус улсын ДНБ 2020 онд ердөө 2.3%-иар өссөн ч Хятадын эдийн засаг буурах биш харин өсөлттэй цорын ганц томоохон эдийн засаг байв.

2021 оны 5-р сард Хятадын экспорт өмнөх оны мөн үеэс 27.9%-иар өссөн нь 32%-ийн өсөлтийн урьдчилсан таамаглалаас бага байв. Хомсдолын гол шалтгаан нь хагас дамжуулагчтай холбоотой бүх экспорт борлуулалтыг удаашруулсан явдал юм. Хамгийн том экспортын бараа болох автомашины бүтээгдэхүүн, эд анги нь үнийн дүнгээр 4%-иар буурсан үзүүлэлттэй байв.

2022 оны эцэс гэхэд дэлхийн ДНБ түүхэндээ анх удаа 100 их наяд ам.доллараас давсан юм. Хятадын эдийн засаг (18%) дэлхийд хоёрдугаарт, АНУ-ын эдийн засгийн дараа (25%), Европын холбооны эдийн засгаас (17%) түрүүлж орсон юм.

=== Хувийн хэвшлийн салбар ===
Хятад дахь хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжүүдийн тоо 2012 онд 10.85 сая байсан бол 2021 онд 44.57 сая болж өссөн байна. 2021 оны байдлаар хувийн хэвшил татварын орлогын 50 гаруй хувийг, ДНБ-ий 60 гаруй хувийг, технологийн инновацийн 70 гаруй хувийг эзэлж байсан. Энэ нь хот, суурин газрын ажлын байрны 80 гаруй хувийг хангаж, Хятадын зах зээлийн аж ахуйн нэгжүүдийн 90 гаруй хувийг эзэлж байв.

=== Санхүүгийн тогтолцоо ===
Хятад улс дэлхийн гадаад валютын нөөцийн тал хувийг эзэмшдэг байна. 2014 он гэхэд Хятад улс нөөцдөө ам.доллар хуримтлуулах хурдаа эрс бууруулж, нөөц хуримтлуулах хурдаа сааруулж, дэлхий даяарх хөрөнгө оруулалтыг эрс нэмэгдүүлсэн. 2020 онд гадаад валютын нөөц 3.24 их наяд ам.доллар, 63 сая унци алт (зах зээлийн үнэ: 118 тэрбум ам.доллар) болжээ.

2020 оны эцэст мөнгөний нийлүүлэлт (M2) 218.68 их наяд юань байсан бөгөөд үүнд эргэлтэд байгаа мөнгө (8.43 их наяд юань), корпорацийн хугацаат хадгаламж (54.13 их наяд юань), корпорацийн яаралтай хадгаламж (38.38 их наяд юань), өрхийн хадгаламж (93.3 их наяд юань) болон бусад хадгаламж (24.44 их наяд юань) багтсан болно. 1990 оноос хойшхи 30 жилийн хугацаанд мөнгөний нийлүүлэлт 143 дахин өссөн бол эргэлтэд байгаа мөнгөний хэмжээ ердөө 32 дахин өссөн байна. 2000 онд 1990 онтой харьцуулахад өсөлт 8.8 дахин, дараагийн 10 жилд 5.4 дахин, 2020 онд 2010 онтой харьцуулахад 3 дахин өссөн байна. Бодит эдийн засагт олгосон зээл 2002 онд 2 их наяд юань байсан бол 2020 онд 34.7 их наяд юань болж өссөн байна.

2020 оны байдлаар Хятадад 4000 гаруй банкны байгууллага байсан: 6 том төрийн мэдэлд байдаг банк, 12 хувьцаат банк, 133 хотын арилжааны банк, 19 хувийн банк, гадаадын банкуудын 42 салбар. Үлдсэн хэсэг нь хөдөөгийн банк, банк бус зээлийн хоршоод байв. Хятадын банкны систем нь голчлон төрийн өмчит салбарт зээл олгодог: 2006 онд хувийн бизнесүүд тус улсын хамгийн том төрийн өмчит банкуудын олгосон нийт зээлийн 1%-иас бага хувийг эзэлж байжээ.

Банкны салбарыг улсын өмчлөлгүй болгох ажил аажмаар явагдаж байна: 2013 оны 12-р сард Хятадын хамгийн том 5 төрийн өмчит банкны хадгаламжийн гэрчилгээг чөлөөтэй худалдаалж эхэлсэн бөгөөд 2014 оны эхээр [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|Хятадын Төрийн]] [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|Зөвлөл]] 5 бүрэн хувийн арилжааны банк (Шанхай, Тяньжин, Жөжян, Гуандун мужуудад) байгуулах хөтөлбөрийг баталсан. Хятадын банкууд аажмаар гадаадад өргөжиж эхэлсэн байна. 2013 оны эхээр Хятадын 16 банк дэлхийн 49 улс орон, бүс нутагт охин банк, салбар, төлөөлөгчийн газар, янз бүрийн түвшний харьяаллын байгууллагууд зэрэг 1050 бүтэцээ гадаадад байгуулжээ.

2020 оны эцэст тус улсын банкны хөрөнгө 319.7 их наяд юань (49 их наяд доллар) болсон нь тус улсын ДНБ-ээс гурав дахин (101.6 их наяд доллар), АНУ-ын банкны хөрөнгөөс 2.4 дахин (20.53 их наяд доллар) өссөн байна. Хөрөнгө өмнөх оны мөн үеэс 10%-иар, сүүлийн 10 жилд гурав дахин өссөн байна. Хятадын даатгалын компаниудын хөрөнгө 23.3 их наяд юань (3.57 их наяд доллар) болсон нь өмнөх оны мөн үеэс 13.3%-иар, сүүлийн 10 жилд дөрөв дахин өссөн үзүүлэлт юм. [[Хятадын Ардын банк|Хятадын Ардын банкны]] (Төв банк) хөрөнгө 38.77 их наяд юань (5.95 их наяд доллар) болжээ.

== Хөдөө аж ахуй ==
2018 оны тооцоогоор Хятадын нутаг дэвсгэрийн 54.7%-ийг хөдөө аж ахуйн газар эзэлж байсан бөгөөд үүнд тариалангийн газар (11.3%), байнгын ургац (1.6%), бэлчээр (41.8%) багтаж байна. Ой мод нь нутаг дэвсгэрийн 22.3%-ийг эзэлж байна. Тиймээс Хятад улс дэлхийн тариалангийн газрын 10%-ийг эзэлдэг бол дэлхийн хүн амын 20 орчим%-ийг хүнсээр хангадаг. Хөдөө аж ахуйн гол бүс нутаг нь тус улсын зүүн ба өмнөд хэсэг бөгөөд голчлон Их Хятадын тэгш тал, голын хөндий юм.

Усны хомсдол хөдөө аж ахуйн гол асуудал бөгөөд тус улсын нэг хүнд ногдох усны хангамж нь дэлхийн дунджийн дөрөвний нэгтэй тэнцүү байна. Цаашилбал, тус улсын цэнгэг усны дөрөвний нэг нь маш их бохирдсон тул үйлдвэрлэлийн зориулалтад ч тохиромжгүй болсон. Тариалангийн газрын тал орчим хувь нь усжуулалт шаарддаг. Бордоог ургацын ургацыг нэмэгдүүлэхэд өргөн ашигладаг; Хятад улс дэлхийн азот, фосфорын бордооны хэрэглээний 30 орчим хувийг эзэлдэг. Пестицидийг мөн ашигладаг боловч генетикийн хувьд өөрчлөгдсөн сортуудыг хэрэгжүүлдэггүй. Ургацын өсөлтийг мөн тариалангийн эргэлтээр хийдэг - уламжлалт будааг илүү эрэлт хэрэгцээгүй, үржил шимтэй эрдэнэ шишээр сольж байна. Бусад асуудлуудад хот, үйлдвэрлэлийн тэлэлтээс болж хөдөө аж ахуйн газар тариалангийн талбай багасах, мөн хөдөө орон нутгаас хот руу залуучууд шилжих зэрэг орно.

Дэлхийн үр тарианы ургацын дөрөвний нэг орчим хувийг Хятад улс эзэлдэг бөгөөд жилд дунджаар 660 сая тонн ургац хураадаг. Хятад улс үр тариа, хөвөн, жимс, хүнсний ногоо, мах, шувууны аж ахуй, өндөг, загасны үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. 2019 онд ургацын гол бүрэлдэхүүн хэсэг нь эрдэнэ шиш (261 сая тонн), будаа (210 сая тонн), улаан буудай (134 сая тонн), чихрийн нишингэ (109 сая тонн), үндэс ургац (төмс, чихэрлэг төмс, 29 сая тонн), буурцагт ургамал (21 сая тонн), газрын самар (18 сая тонн), рапс (13 сая тонн), чихрийн манжин (12 сая тонн), хөвөн (6 сая тонн) байв. Арвай, сагаган, шар будаа, овъёос, хөх тариа, сорго, шар буурцаг мөн тариалдаг. Хамгийн түгээмэл хүнсний ногоо нь байцаа, улаан лооль, өргөст хэмх, сонгино бол хамгийн түгээмэл жимс нь тарвас, алим, цитрус жимс, гадил, манго (2019 онд нийт 274 сая тонн) юм. 2019 онд тамхины навчны ургац 2.2 сая тонн байжээ.

Уламжлал ёсоор цай Хятадын хамгийн чухал экспортын бараа бүтээгдэхүүний нэг байсаар ирсэн. Тус улсын цайны навчны үйлдвэрлэл 2000 онд 683,000 тонноос 2020 онд 2.97 сая тонн болж өссөн. 2020 онд цайны экспорт 2 тэрбум гаруй ам.долларын орлого олсон (дэлхийд нэгдүгээрт жагссан). Хятад улс торго үйлдвэрлэлийн монопольчилсон хэвээр байгаа бөгөөд дэлхийн үйлдвэрлэлийн 78%-ийг (жилд 150,000 тонн) эзэлж байна. 

2019 онд Хятадын махны үйлдвэрлэл нийт 77.6 сая тонн (үүний 42.6 сая тонн гахайн мах), 33 сая тонн сүү, 33 сая тонн өндөг, 64.8 сая тонн далайн гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн (далайн болон цэнгэг усны бүтээгдэхүүн ойролцоогоор тэнцүү). Хятад улс загас баригч, фермерийн аж ахуй эрхлэлтийн чиглэлээр дэлхийд мөн тэргүүлэгч орон юм.</text>
      <sha1>5y093h1myfqn5fngrz338qvqqslfhjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856834</id>
      <parentid>856828</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T11:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39509" sha1="76dcqsjln54xoiy6lg934dlhpvsnace" xml:space="preserve">[[Файл:Shanghai skyline unsplash.jpg|thumb|319x319px]]
'''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Эдийн засаг''' — Нэрлэсэн ДНБ-ээрээ [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын дараа дэлхийд хоёрдугаарт ордог, худалдан авах чадварын дээр суурилсан ДНБ-ээр (2014 оноос хойш) тэргүүлдэг бөгөөд Зүүн Азийн эдийн засгийн хөгжлийн загвартай юм. Хятадын ДНБ 2024 онд 134.9 их наяд юань (18.4 их наяд ам.доллар) байсан нь өмнөх оныхоос 5%-иар өссөн үзүүлэлт юм. 2022 оны эцэс гэхэд Хятадын ДНБ өмнөх оны мөн үеэс 3%-иар өсч, 121.02 их наяд юань (17.95 их наяд ам.доллар) болсон нь дэлхийн ДНБ-ий 18.5%-ийг эзэлж байна.

[[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банкны]] мэдээлснээр, 2008-2018 оны хооронд Хятадын ДНБ-д аж үйлдвэрийн эзлэх хувь 46.9-өөс 40.7%, хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь 10.2-оос 7.1% болж буурч, үйлчилгээний салбарын эзлэх хувь 42.9-өөс 52.2% болж өссөн байна.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Хятадын эдийн засаг сүүлийн 30 гаруй жилийн хугацаанд тогтвортой өсч байгаа бөгөөд 2018 онд нэрлэсэн ДНБ-ээрээ дэлхийд хоёрдугаарт бичигдсэн (АНУ-ын дараа, 2014 онд PPP-ийн үзүүлэлтээр давсан). 1978 оноос хойш тус улсын ДНБ 10 дахин өссөн байна. Эдийн засгийн өсөлт нь хүн амын дийлэнх хэсгийн нөхцөл байдлыг сайжруулсан ч хөдөө, хотын оршин суугчдын амьжиргааны түвшний зөрүү их байгаа юм. Хотын хүн амын эдийн засаг, нийгмийн тэгш бус байдал мэдэгдэхүйц байна. Үүнтэй холбоотой 2021 онд Хятад улс ядуурлыг арилгахаа зарласан.

Хятад улс дэлхийн ган, хөнгөн цагаан, цементийн үйлдвэрлэлийн тал орчим хувийг эзэлдэг. Энэ нь нүүрс, манган, хар тугалга-цайр, сурьма, вольфрамын хүдрийн үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Хятад улс мөн газрын тос, байгалийн хийн ихээхэн хэмжээг үйлдвэрлэдэг. Хятад улс дэлхийн [[Ховор металл|ховор металлын]] нөөцийн 37%-ийг эзэмшдэг. 1980-аад онд эдгээр ашигт малтмалын олборлолтод оруулсан томоохон хөрөнгө оруулалтын үр дүнд Хятад улс одоо дэлхийн ховор мэталлын үйлдвэрлэлийн 90%-ийг дангаараа эзэмшиж байна.

Хятадын тусгай бүс болох [[Хонконг]] ба [[Макао|Макаогийн]] тухайд. Хонконгийг БНХАУ-д шилжүүлэх гэрээний дагуу энэхүү тусгай захиргааны бүс нь 2047 он хүртэл Хятадаас эдийн засгийн хувьд хараат бус байх болно. Макао мөн адил статустай боловч 2049 он хүртэл. Эдгээр хоёр бүс нутаг өөрийн гэсэн мөнгөн тэмдэгттэй (Хонконг доллар болон Макаогийн патака), засгийн газар, санхүүгийн зохицуулагчтай.

=== 20-р зуун ===
1949 онд БНХАУ байгуулагдах үед Дэлхийн хоёрдугаар дайн болон иргэний дайны дараа тус улсын эдийн засаг гүнзгий уналтад орсон байв. Хөдөө аж ахуй нь дайны өмнөх бүтээмжийнхээ ердөө 70%-ийг үйлдвэрлэж байсан бөгөөд ихэнх уурхай, үйлдвэр, харилцаа холбоо сүйрч, хаягдсан бөгөөд бизнес эрхлэгчдийн нэлээд хэсэг нь Тайвань, Хонконг руу дүрвэсэн байв. Засгийн эрхэнд гарсан [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] удирдсан коммунистууд эдийн засгийн сэргэлтийн маш хүнд сорилттой тулгарсан. Дайны өмнөх түвшинд 1952 он гэхэд ерөнхийдөө хүрсэн. Үүний дараа эдийн засаг 5 жилийн төлөвлөгөөний үндсэн дээр хөгжүүлж ирсэн. Эхний төлөвлөгөөг (1953-1957) Зөвлөлтийн эдийн засагчдын оролцоотойгоор боловсруулж, орчин үеийн шинэчлэл, аж үйлдвэржилтийг хурдасгахыг тусгасан. 595 том, дунд үйлдвэр зэрэг мянга мянган аж ахуйн нэгж, уурхай баригдсан бөгөөд таван жилийн хугацаанд аж үйлдвэрийн өсөлт 128.6% байв. Ихэнх хувийн компаниудыг мөн үндэснийх болгосон.

Хоёрдугаар таван жилийн төлөвлөгөөний хувьд Мао Зэдун төвлөрлийг сааруулах, хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрийн салбарт өөрийгөө удирдах коммунуудыг бий болгох замаар өсөлтийн хурдыг нэмэгдүүлэхийг зорьсон &quot;Их үсрэлт&quot; нэртэй өөрийн төлөвлөгөөг боловсруулсан. Эдгээр шинэчлэлийн буруу төсөөлөл, ЗХУ-тай харилцаа муудсан, цаг агаарын таагүй нөхцөл байдал нь эдийн засгийн хямрал зэрэг нь ард түмний дотор өргөн тархсан өлсгөлөнд хүргэсэн юмм. 1961 онд төвлөрсөн хяналтыг сэргээж, Япон, Баруун Европоос тоног төхөөрөмж импортлох боломжийг олгосон шинэ Хоёрдугаар таван жилийн төлөвлөгөөг баталсан. [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгал]] гарсан хэдий ч Хятад улс 1960, 1970-аад онд харьцангуй тогтвортой эдийн засгийн өсөлтөд хүрч чадсан.

1976 онд Мао Зэдун нас барсаны дараа 1979 онд Дэн Сяопины удирдсан &quot;Шинэчлэл ба Нээлтийн Бодлого&quot;-ыг тунхагласан байна. Шинэчлэлийн эхний үе шатанд хөдөө аж ахуй өндөр өсөлтийг бий болгосон бөгөөд ард түмний коммунуудыг гэр бүлийн хөдөлмөрийн гэрээгээр сольсон. Аж ахуйн нэгжүүдийн энэхүү гэрээний систем нь хязгаарлагдмал амжилтанд хүрсэн бөгөөд энэ системийн дагуу аж ахуйн нэгжүүд хөгжлийн хөрөнгө оруулалтаа хэмнэж, богино хугацаанд ашгаа хамгийн их байлгахыг эрмэлздэг байв. Тиймээс аж үйлдвэрийн аж ахуйн нэгжүүд 1990-ээд оноос хойш хувьчлалыг аажмаар хэрэгжүүлж ирсэн. Тамхи (100%), дэд бүтэц (90%), цахилгаан эрчим хүч (88%), газрын тосны үйлдвэрлэл, боловсруулалт (85.5%), нийтийн аж ахуй (67.8%) зэрэг салбарт төрийн өмчийг хадгалсаар ирсэн юм.

1980-аад оны дунд үед хөрөнгө оруулалтыг идэвхжүүлэхийн тулд Хятадын засгийн газар Шэньжэнь, Жухай, Шаньтоу, Сямэнь гэсэн 4 тусгай эдийн засгийн бүсийг байгуулсан бөгөөд эдгээр нь Хонконг, Тайвань, АНУ-аас гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг татсан. Гадаадын түншүүдтэй хамтарсан үйлдвэрүүд бий болж эхэлсэн бөгөөд үүнд зориулсан тусгай хууль тогтоомж боловсруулсан байна. Улмаар барууны хөрөнгө оруулагчид Хятадын томоохон дотоодын зах зээлд нэвтрэх боломжтой болсон. Удалгүй хямд хөдөлмөр ихтэй, анхдагч болон боловсруулах үйлдвэрүүд байрладаг 18 хот нээгдсэн байна.

1984-1989 оны хооронд Хятадад мянга мянган хувьцаат компани байгуулагдаж, хувьцааг ажилчдын дунд хуваарилсан боловч хувьцааг арилжахын эхэндээ хориглож байжээ. Хятадын хөрөнгийн зах зээл 1990 оны 12-р сард [[Шанхайн Хөрөнгийн бирж|Шанхайн хөрөнгийн бирж]] нээгдсэний дараа л бүрэн ажиллаж эхэлсэн. Зургаан сарын дараа буюу 1991 оны 7-р сард [[Шэньжэний хөрөнгийн бирж]] нээгдсэн.

=== 21-р зуун ===
[[Жян Зэминь|Жян Зэминий]] үед төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдэд зориулсан &quot;Гадагшаа гарах&quot; үндэсний стратегийг зарласан бөгөөд Хятад улс [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн Худалдааны Байгууллагад]] элссэний дараа 2001 онд хэрэгжүүлэх таатай нөхцөл бүрдсэн байна.

2005 онд Хятадын &quot;том дөрвөн&quot; банкийг корпорац болгох үйл явц эхэлсэн. Хувьцаа санал болгох бэлтгэл ажлын хүрээнд эдгээр банкуудын хөрөнгийн чанаргүй зээлийг (40% хүртэл) 1999, 2003 онуудад хоёр үе шаттайгаар тусгайлан байгуулсан компаниудад зарсан. [[Хятадын хөдөө аж ахуйн банк|Хятадын Хөдөө аж ахуйн банкны]] (''Agricultural Bank of China'') 2010 онд гаргасан анхны олон нийтэд санал болгосон хувьцаа нь тухайн үед дэлхийд хамгийн том нь байв.

2010 оноос хойш Хятадын эдийн засаг хямд ажиллах хүч, гадаадын хөрөнгө оруулалтын их урсгал, ажиллах хүчний оролцооны өндөр түвшин зэрэг өмнөх өсөлтийн хөдөлгөгч гол хүчин зүйл шавхагдаж эдийн засгийн өсөлт удааширсан юм. Үүний зэрэгцээ, өсөн нэмэгдэж буй Хятадын дундаж анги аажмаар Хятадыг дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч бус хэрэглэгч улс болгон хувиргаж, Хятадыг дэлхийн эдийн засаг, улс төрийн нөхцөл байдлаас бага хамааралтай болгож эхэлсэн юм. Ингээд эдийн засаг аажмаар экспортоос дотоодын эрэлтийг хангах чиглэлд шилжсэн ажээ. Үйлчилгээний салбар нь нэгэн цагт үйлдвэрлэл шиг хурдацтай өсөн хөгжих болсон.

2013 оны байдлаар хувийн хэвшил Хятадын ДНБ-ий 60 гаруй хувийг эзэлж байжээ. Гэсэн хэдий ч 2011 оны мэдээллээр жилийн орлого нь 100 тэрбум юаниас давсан улсын өмчит 63 компани, хувийн өмчит 5 компани (Huawei, Shagang Group, Haier, Suning, Gome) байсан ажээ. 2010 онд хамгийн том 500 хувийн компанийн нийт ашиг нь улсын өмчит &quot;China Mobile&quot; болон &quot;CNPC&quot; гэсэн хоёр компанийн ашгаас бага байсан юм.

2013 онд [[Ши Жиньпин]] засгийн эрхэнд гарсны дараа эрх баригчид интернет, хувийн аж ахуйн нэгж, төрийн өмчит компаниуд, банкуудад илүү хатуу хяналт тавьж эхэлсэн.

2014 оны намар [[Хятад]], [[Орос]], [[Энэтхэг]], [[Бразил]], [[Өмнөд Африк]] улсууд [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын Валютын сангийн]] эсрэг хувилбар болох Шанхай хотод төвтэй &quot;[[Шинэ Хөгжлийн Банк]]&quot; ([[Англи хэл|англи.]] ''New Development Bank,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Новый банк развития'') байгуулснаа зарласан.

2015 оны 8-р сард Хятадын эдийн засагт асуудал үүсч эхэлсэн. 2015 оны 6-р сарын 12-ноос 8-р сарын хооронд Хятадын хөрөнгийн зах зээл 29%-иар унаж, зах зээлийн үнэлгээ 2.8 их наяд доллараар буурсан. 2015 оны 12-р сард юанийн ханш хоёр удаа буурч, 12-р сарын 14-нд ханшийн уналт 137 суурь цэгт хүрсэн. 2015 онд Хятадаас гарах хөрөнгийн урсгал 7 дахин нэмэгдэж, 1 их наяд долларт хүрсэн. Энэ нь 2006 онд бүртгэл эхэлснээс хойших хамгийн өндөр хэмжээ байв. 2016 оны эхний улиралд Хятадын нийт өр ДНБ-ий 237%-д хүрч, 2017 оны 6-р сард ДНБ-ий 300%-иас давсан байна.

2018 онд Хятад, АНУ-ын эдийн засгийн харилцаа муудаж, хоёр тал импортын зарим бараанд харилцан тарифаа нэмсэн юм. Цаашилбал, [[Доналд Трамп|Д.Трампын]] засаг захиргаа зарим Хятадын компаниуд, ялангуяа &quot;''[[Huawei]]''&quot;-г оюуны өмчийн хулгай хийсэн гэж буруутгасан юм. Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны асуудлыг шийдвэрлэх, хэлэлцээр хийхээр АНУ-ын төлөөлөгчид 2019 оны 4-р сарын 30-нд Бээжинд, Хятадын төлөөлөгчид 2019 оны 5-р сарын 8-нд Вашингтонд хүрэлцэн ирсэн юм.

COVID-19 цар тахлын улмаас тус улсын ДНБ 2020 онд ердөө 2.3%-иар өссөн ч Хятадын эдийн засаг буурах биш харин өсөлттэй цорын ганц томоохон эдийн засаг байв.

2021 оны 5-р сард Хятадын экспорт өмнөх оны мөн үеэс 27.9%-иар өссөн нь 32%-ийн өсөлтийн урьдчилсан таамаглалаас бага байв. Хомсдолын гол шалтгаан нь хагас дамжуулагчтай холбоотой бүх экспорт борлуулалтыг удаашруулсан явдал юм. Хамгийн том экспортын бараа болох автомашины бүтээгдэхүүн, эд анги нь үнийн дүнгээр 4%-иар буурсан үзүүлэлттэй байв.

2022 оны эцэс гэхэд дэлхийн ДНБ түүхэндээ анх удаа 100 их наяд ам.доллараас давсан юм. Хятадын эдийн засаг (18%) дэлхийд хоёрдугаарт, АНУ-ын эдийн засгийн дараа (25%), Европын холбооны эдийн засгаас (17%) түрүүлж орсон юм.

=== Хувийн хэвшлийн салбар ===
Хятад дахь хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжүүдийн тоо 2012 онд 10.85 сая байсан бол 2021 онд 44.57 сая болж өссөн байна. 2021 оны байдлаар хувийн хэвшил татварын орлогын 50 гаруй хувийг, ДНБ-ий 60 гаруй хувийг, технологийн инновацийн 70 гаруй хувийг эзэлж байсан. Энэ нь хот, суурин газрын ажлын байрны 80 гаруй хувийг хангаж, Хятадын зах зээлийн аж ахуйн нэгжүүдийн 90 гаруй хувийг эзэлж байв.

=== Санхүүгийн тогтолцоо ===
Хятад улс дэлхийн гадаад валютын нөөцийн тал хувийг эзэмшдэг байна. 2014 он гэхэд Хятад улс нөөцдөө ам.доллар хуримтлуулах хурдаа эрс бууруулж, нөөц хуримтлуулах хурдаа сааруулж, дэлхий даяарх хөрөнгө оруулалтыг эрс нэмэгдүүлсэн. 2020 онд гадаад валютын нөөц 3.24 их наяд ам.доллар, 63 сая унци алт (зах зээлийн үнэ: 118 тэрбум ам.доллар) болжээ.

2020 оны эцэст мөнгөний нийлүүлэлт (M2) 218.68 их наяд юань байсан бөгөөд үүнд эргэлтэд байгаа мөнгө (8.43 их наяд юань), корпорацийн хугацаат хадгаламж (54.13 их наяд юань), корпорацийн яаралтай хадгаламж (38.38 их наяд юань), өрхийн хадгаламж (93.3 их наяд юань) болон бусад хадгаламж (24.44 их наяд юань) багтсан болно. 1990 оноос хойшхи 30 жилийн хугацаанд мөнгөний нийлүүлэлт 143 дахин өссөн бол эргэлтэд байгаа мөнгөний хэмжээ ердөө 32 дахин өссөн байна. 2000 онд 1990 онтой харьцуулахад өсөлт 8.8 дахин, дараагийн 10 жилд 5.4 дахин, 2020 онд 2010 онтой харьцуулахад 3 дахин өссөн байна. Бодит эдийн засагт олгосон зээл 2002 онд 2 их наяд юань байсан бол 2020 онд 34.7 их наяд юань болж өссөн байна.

2020 оны байдлаар Хятадад 4000 гаруй банкны байгууллага байсан: 6 том төрийн мэдэлд байдаг банк, 12 хувьцаат банк, 133 хотын арилжааны банк, 19 хувийн банк, гадаадын банкуудын 42 салбар. Үлдсэн хэсэг нь хөдөөгийн банк, банк бус зээлийн хоршоод байв. Хятадын банкны систем нь голчлон төрийн өмчит салбарт зээл олгодог: 2006 онд хувийн бизнесүүд тус улсын хамгийн том төрийн өмчит банкуудын олгосон нийт зээлийн 1%-иас бага хувийг эзэлж байжээ.

Банкны салбарыг улсын өмчлөлгүй болгох ажил аажмаар явагдаж байна: 2013 оны 12-р сард Хятадын хамгийн том 5 төрийн өмчит банкны хадгаламжийн гэрчилгээг чөлөөтэй худалдаалж эхэлсэн бөгөөд 2014 оны эхээр [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|Хятадын Төрийн]] [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|Зөвлөл]] 5 бүрэн хувийн арилжааны банк (Шанхай, Тяньжин, Жөжян, Гуандун мужуудад) байгуулах хөтөлбөрийг баталсан. Хятадын банкууд аажмаар гадаадад өргөжиж эхэлсэн байна. 2013 оны эхээр Хятадын 16 банк дэлхийн 49 улс орон, бүс нутагт охин банк, салбар, төлөөлөгчийн газар, янз бүрийн түвшний харьяаллын байгууллагууд зэрэг 1050 бүтэцээ гадаадад байгуулжээ.

2020 оны эцэст тус улсын банкны хөрөнгө 319.7 их наяд юань (49 их наяд доллар) болсон нь тус улсын ДНБ-ээс гурав дахин (101.6 их наяд доллар), АНУ-ын банкны хөрөнгөөс 2.4 дахин (20.53 их наяд доллар) өссөн байна. Хөрөнгө өмнөх оны мөн үеэс 10%-иар, сүүлийн 10 жилд гурав дахин өссөн байна. Хятадын даатгалын компаниудын хөрөнгө 23.3 их наяд юань (3.57 их наяд доллар) болсон нь өмнөх оны мөн үеэс 13.3%-иар, сүүлийн 10 жилд дөрөв дахин өссөн үзүүлэлт юм. [[Хятадын Ардын банк|Хятадын Ардын банкны]] (Төв банк) хөрөнгө 38.77 их наяд юань (5.95 их наяд доллар) болжээ.

== Хөдөө аж ахуй ==
2018 оны тооцоогоор Хятадын нутаг дэвсгэрийн 54.7%-ийг хөдөө аж ахуйн газар эзэлж байсан бөгөөд үүнд тариалангийн газар (11.3%), байнгын ургац (1.6%), бэлчээр (41.8%) багтаж байна. Ой мод нь нутаг дэвсгэрийн 22.3%-ийг эзэлж байна. Тиймээс Хятад улс дэлхийн тариалангийн газрын 10%-ийг эзэлдэг бол дэлхийн хүн амын 20 орчим%-ийг хүнсээр хангадаг. Хөдөө аж ахуйн гол бүс нутаг нь тус улсын зүүн ба өмнөд хэсэг бөгөөд голчлон Их Хятадын тэгш тал, голын хөндий юм.

Усны хомсдол хөдөө аж ахуйн гол асуудал бөгөөд тус улсын нэг хүнд ногдох усны хангамж нь дэлхийн дунджийн дөрөвний нэгтэй тэнцүү байна. Цаашилбал, тус улсын цэнгэг усны дөрөвний нэг нь маш их бохирдсон тул үйлдвэрлэлийн зориулалтад ч тохиромжгүй болсон. Тариалангийн газрын тал орчим хувь нь усжуулалт шаарддаг. Бордоог ургацын ургацыг нэмэгдүүлэхэд өргөн ашигладаг; Хятад улс дэлхийн азот, фосфорын бордооны хэрэглээний 30 орчим хувийг эзэлдэг. Пестицидийг мөн ашигладаг боловч генетикийн хувьд өөрчлөгдсөн сортуудыг хэрэгжүүлдэггүй. Ургацын өсөлтийг мөн тариалангийн эргэлтээр хийдэг - уламжлалт будааг илүү эрэлт хэрэгцээгүй, үржил шимтэй эрдэнэ шишээр сольж байна. Бусад асуудлуудад хот, үйлдвэрлэлийн тэлэлтээс болж хөдөө аж ахуйн газар тариалангийн талбай багасах, мөн хөдөө орон нутгаас хот руу залуучууд шилжих зэрэг орно.

Дэлхийн үр тарианы ургацын дөрөвний нэг орчим хувийг Хятад улс эзэлдэг бөгөөд жилд дунджаар 660 сая тонн ургац хураадаг. Хятад улс үр тариа, хөвөн, жимс, хүнсний ногоо, мах, шувууны аж ахуй, өндөг, загасны үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. 2019 онд ургацын гол бүрэлдэхүүн хэсэг нь эрдэнэ шиш (261 сая тонн), будаа (210 сая тонн), улаан буудай (134 сая тонн), чихрийн нишингэ (109 сая тонн), үндэс ургац (төмс, чихэрлэг төмс, 29 сая тонн), буурцагт ургамал (21 сая тонн), газрын самар (18 сая тонн), рапс (13 сая тонн), чихрийн манжин (12 сая тонн), хөвөн (6 сая тонн) байв. Арвай, сагаган, шар будаа, овъёос, хөх тариа, сорго, шар буурцаг мөн тариалдаг. Хамгийн түгээмэл хүнсний ногоо нь байцаа, улаан лооль, өргөст хэмх, сонгино бол хамгийн түгээмэл жимс нь тарвас, алим, цитрус жимс, гадил, манго (2019 онд нийт 274 сая тонн) юм. 2019 онд тамхины навчны ургац 2.2 сая тонн байжээ.

Уламжлал ёсоор цай Хятадын хамгийн чухал экспортын бараа бүтээгдэхүүний нэг байсаар ирсэн. Тус улсын цайны навчны үйлдвэрлэл 2000 онд 683,000 тонноос 2020 онд 2.97 сая тонн болж өссөн. 2020 онд цайны экспорт 2 тэрбум гаруй ам.долларын орлого олсон (дэлхийд нэгдүгээрт жагссан). Хятад улс торго үйлдвэрлэлийн монопольчилсон хэвээр байгаа бөгөөд дэлхийн үйлдвэрлэлийн 78%-ийг (жилд 150,000 тонн) эзэлж байна. 

2019 онд Хятадын махны үйлдвэрлэл нийт 77.6 сая тонн (үүний 42.6 сая тонн гахайн мах), 33 сая тонн сүү, 33 сая тонн өндөг, 64.8 сая тонн далайн гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн (далайн болон цэнгэг усны бүтээгдэхүүн ойролцоогоор тэнцүү). Хятад улс загас баригч, фермерийн аж ахуй эрхлэлтийн чиглэлээр дэлхийд мөн тэргүүлэгч орон юм.

== Ашигт малтмалын нөөц ==
'''Нүүрс''' бол Хятадын эрчим хүчний гол эх үүсвэр бөгөөд тус улсын эрчим хүчний балансын 70%-ийг эзэлдэг. Үүний үр дүнд Хятад улс дэлхийн эрчим хүчний үнийн хэлбэлзэлд харьцангуй өртөөгүй бөгөөд өөрийгөө хангах стратегийг баримталж байна. 2013 онд нүүрсний үйлдвэрлэл нийт 3.97 тэрбум тонн болсон нь АНУ-ын (хоёр дахь том нүүрс үйлдвэрлэгч) үйлдвэрлэлээс хоёр дахин их байна.

2003 онд нүүрсний экспорт оргил үедээ хүрч, буурч эхэлсэн. Импорт өссөн бөгөөд голчлон Австрали, Индонези улсаас нүүрсний импорт нэмэгдсэн.

Нүүрсний олборлолт хятадын 27 бүс нутагт явагддаг бөгөөд 10,700 ил болон ил уурхай ажиллаж байгаа бөгөөд үүний 90% нь бага хүчин чадалтай. Нүүрс олборлодог гол бүс нутаг нь төрийн өмчит хамгийн том нүүрсний уурхайнууд байрладаг Шаньси муж юм. Шаньси, Шэньси мужууд, мөн Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны баруун хэсэг нь Хятадын нүүрсний үйлдвэрлэлийн 45 гаруй хувийг эзэлдэг. Тус улсын хамгийн том нүүрсний орд нь Өвөр Монгол болон Шаньси мужийн хил дээр орших Шэнфү Дуншэн нүүрсний орд юм.

Хятадын нүүрсний нөөцийг 167 тэрбум тонн гэж тооцоолж байна. Нүүрсийг бүх мужуудад олборлодог боловч гол төвүүд нь Шаньси (бүх нөөцийн 50% хүртэл), Хэйлунцзян, Ляонин, Жилин, Хэбэй, Шаньдун, Өвөр Монголын мужууд юм.

'''Газрын тосны''' хамгийн том орд Хятадын зүүн хойд хэсэгт орших Дачин юм. Томоохон ордууд нь баруун хойд хэсэгт (Тарим газрын тос, байгалийн хийн сав газар, Карамай), мөн Сычуань, Шаньдун, Хэнань мужуудад байрладаг. Занарын тос нь Ляонин, Фүшүн мужуудад байдаг. Далайн эргийн газрын тосны олборлолтыг Бохай булан болон зэргэлдээх бусад усан дундаас олборолдог байна. Газрын тосны олборлолт харьцангуй өндөр байгаа хэдий ч Хятад улс хамгийн том импортлогчдын нэг юм.

Хятадын батлагдсан газрын тосны нөөц 2018 онд нийт 25.63 тэрбум баррель (дэлхийд 12-р байранд) байжээ. Хятад улс газрын тосны үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд долоодугаарт (өдөрт 3.77 сая баррель), импортоороо хоёрдугаарт (өдөрт 6.71 сая баррель) бичигддэг. Мөн газрын тосны бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, хэрэглээгээр хоёрдугаарт (өдөрт ойролцоогоор 12 сая баррель) ордог. 2019, 2020 онд АНУ газрын тосны импортоо эрс бууруулсан бол Хятад улс үргэлжлүүлэн нэмэгдүүлсээр  нэгдүгээр байрт орсон.

Батлагдсан '''байгалийн хийн''' нөөцийн тал хувь нь [[Сычуань муж|Сычуань мужид]] байрладаг бөгөөд Өвөр Монгол, Кайдам, Шааньси, Хэбэй, Жөжян, Жянсу мужууд, Шанхайн ойролцоо, [[Хайнань арал|Хайнань арлын]] баруун өмнөд хэсэгт байрладаг. Хятад бол шингэрүүлсэн байгалийн хийн томоохон импортлогч юм; Хятад руу шингэрүүлсэн байгалийн хийн нийлүүлэлт 2006 онд эхэлсэн (Австралиас). 2012 оноос хойш [[Катар]] улс шингэрүүлсэн байгалийн хийн гол нийлүүлэгч болсон. [[Орос|Оросоос]] Сибирийн хүч хийн хоолой 2019 оны 12-р сараас хойш зүүн хойд талаар авч байна.

2021 онд Хятад улсын байгалийн хийн хэрэглээ нийт анхдагч эрчим хүчний хэрэглээний 8.9%-ийг эзэлж, 2020 оноос 0.5%-иар өссөн байна. Аж үйлдвэрийн хий нийт байгалийн хийн хэрэглээний 40%-ийг, хотын хий 32%-ийг, цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх хий 18%-ийг, химийн бордоо үйлдвэрлэх хий 10%-ийг эзэлж байна. Гол хийн дамжуулах хоолойн нийт урт 116,000 км-т хүрэв. Байгалийн хийн шинээр батлагдсан геологийн нөөц 1,628.4 тэрбум м³ байв. Үүнээс уламжлалт хийн нөөц (хатуу хий орно) 805.1 тэрбум м³, занарын хийн нөөц 745.4 тэрбум м³, нүүрсний давхаргын метаны нөөц 77.9 тэрбум м³-д хүрчээ. 2021 онд тус улсын байгалийн хийн үйлдвэрлэл 207.6 тэрбум м³ болж, 2020 онтой харьцуулахад 7.8%-иар өссөн байна.

Хятад улс дэлхийн [[Ховор металл|ховор]] [[Ховор металл|металлын]] үйлдвэрлэлийн ойролцоогоор 90%-ийг эзэлдэг бөгөөд нөөц нь 760,000 тонн гэж тооцоолж байна. Уул уурхай нь Жянси муж болон [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголд]] (Баян Овоо) төвлөрдөг. Хятад улс дэлхийн вольфрамын нөөцийн тал орчим хувийг эзэлдэг бөгөөд тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч юм (2020 онд 69,000 тонн, дараа нь Вьетнам 4,300 тонноор). Хятад улс мөн барит, ванадий, висмут, волластонит, галлий, германий, бал чулуу, индий, кадми, цахиур, магни, молибден, хүнцэл, цагаан тугалга, мөнгөн ус, хар тугалга, селен, хүхэр, сурьма, теллури, флюорит зэрэг металл, эрдэс бодисын үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд тэргүүлдэг.

Цацраг идэвхт элементүүд ([[уран]] ба [[плутони]]) Хятадад бага төлөөлөлтэй; баяжуулсан уран ба плутони (зэвсгийн зэрэглэлийн болон иргэний) нөөцийн хувьд Хятад улс 2020 онд дэлхийд 5-рт жагссан юм.

== Эрчим хүч ==
Хятадад анхдагч '''эрчим хүчний''' үйлдвэрлэл 1978 онд 627.7 сая тонн центийн эрчим хүчний үйлдвэрлэл байсан бол 2019 онд 3.97 тэрбум тонн центийн эрчим хүч болж өссөн (тонн тонн нүүрс нь стандарт түлш болохтой тэнцэхүйц, 1 тонн тонн = 29.307 ГЖ). Энэхүү үйлдвэрлэлд нүүрсний эзлэх хувь бараг өөрчлөгдөөгүй хэвээр 70% орчим байсан бол газрын тосны эзлэх хувь 23.7%-иас 6.9% болж буурсан бол байгалийн хийн эзлэх хувь 2.9%-иас 5.7% болж өссөн байна. Эрчим хүчний гуравны хоёрыг аж үйлдвэр, 13%-ийг өрхүүд хэрэглэдэг. 2019 онд Хятадын цахилгаан станцуудын нийт суурилагдсан хүчин чадал 2.01 тэрбум кВт байсан бөгөөд үүнээс дулааны цахилгаан станцууд 1.19 тэрбум кВт, усан цахилгаан станцууд 358 сая кВт, салхин цахилгаан станцууд 209 сая кВт, нарны цахилгаан станцууд 204 сая кВт, цөмийн цахилгаан станцууд 48.7 сая кВт байв. 2022 оны 3-р сарын эцэс гэхэд тус улсын цахилгаан станцуудын нийт суурилагдсан хүчин чадал 2.4 тэрбум кВт хүрчээ.

Цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх салбарын тэргүүлэгч компаниуд нь Хятадын Эрчим Хүчний Хөрөнгө Оруулалтын Корпораци /China Energy Investment Corporation/, Улсын Эрчим Хүчний Хөрөнгө Оруулалтын Корпораци /State Power Investment Corporation/, Шаньдун Эрчим Хүчний Групп /Shandong Energy Group/, Хятадын Хуанэн Групп /China Huaneng Group/, Хятадын Хуадиан Корпораци /China Huadian Corporation/, Шаньси Коксжих Нүүрсний Групп /Shanxi Coking Coal Group/ зэрэг юм. '''Цөмийн эрчим хүчний''' салбарт Хятадын Үндэсний Цөмийн Корпораци /China National Nuclear Corporation/ болон Хятадын Ерөнхий Цөмийн Эрчим Хүчний Групп /China General Nuclear Power Group/ гэсэн хоёр компани ноёрхож байна. Хятадын хамгийн том цахилгаан сүлжээний компаниуд нь Хятадын Улсын Групп Корпораци (State Grid Corporation of China, сүлжээний 80%) болон Хятадын Өмнөд Цахилгаан Групп (China Southern Power Grid, 20%) юм.

== Автомашины аж үйлдвэр ==
2009 оноос хойш Хятадын автомашины үйлдвэрлэл дэлхийд хамгийн томд тооцогдож, жилд 25 сая гаруй тээврийн хэрэгсэл үйлдвэрлэж байгаагийн 20 сая нь суудлын автомашин юм. Хамгийн том автомашин үйлдвэрлэгчид нь SAIC Motor, First Automotive Works, Dongfeng, Changan юм. Ихэнх тээврийн хэрэгслийг дотооддоо зардаг. Хятад руу импортолж буй автомашины хэмжээ (одоогоор жилд ойролцоогоор 1 сая ширхэг) аажмаар буурч байна. Хятад улс дэлхийн автомашины борлуулалтын 30%-ийг эзэлдэг. Хятадаас жилд 1 сая орчим ширхэг автомашин экспортлож буй нь өсөн нэмэгдэж байна. Гадаадад 10 үйлдвэртэй Chery Automobile нь гадаад борлуулалтын хамгийн том хувийг эзэлж байна.</text>
      <sha1>76dcqsjln54xoiy6lg934dlhpvsnace</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:Ц.үүрцайх</title>
    <ns>3</ns>
    <id>146429</id>
    <revision>
      <id>856822</id>
      <timestamp>2026-05-21T04:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ц.үүрцайх</username>
        <id>104782</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балжиннямын Баярсайхан */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>856822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257" sha1="588obtw6nzttkj82o1xyj2t1676kf7i" xml:space="preserve">== Балжиннямын Баярсайхан  ==

өахбөхбхөаөааөаө [[Хэрэглэгч:Ц.үүрцайх|Ц.үүрцайх]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Ц.үүрцайх|яриа]]) 04:06, 21 Тавдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>588obtw6nzttkj82o1xyj2t1676kf7i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856823</id>
      <parentid>856822</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T04:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ц.үүрцайх</username>
        <id>104782</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудсыг хоослов</comment>
      <origin>856823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангиллын хэлэлцүүлэг:Монгол хэлний зөв бичих зүй</title>
    <ns>15</ns>
    <id>146430</id>
    <revision>
      <id>856827</id>
      <timestamp>2026-05-21T07:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30464-36</username>
        <id>104792</id>
      </contributor>
      <comment>/* сайн байцгаана уу авсан шагналуудаа бичээд өгөөрэй */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>856827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="382" sha1="myk11elbt37d5kbxq7fho26dtus4fgb" xml:space="preserve">== сайн байцгаана уу  авсан шагналуудаа бичээд өгөөрэй ==

сайн байцгаана уу  авсан шагналуудаа бичээд өгөөрэй [[Тусгай:Contributions/&amp;#126;2026-30464-36|&amp;#126;2026-30464-36]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&amp;#126;2026-30464-36|talk]]) 07:37, 21 Тавдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>myk11elbt37d5kbxq7fho26dtus4fgb</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>