Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Нүүрс 0 4349 856973 856846 2026-05-24T07:40:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856973 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-05-24 07:40:44 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] j26f14f9b3fegkuxoe3imodh4mwvzj8 Монгол 0 4681 856951 856924 2026-05-24T04:02:24Z ~2026-30560-38 104809 /* */ 856951 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = <nowiki>[[Мөнхтөрийн Нарантуяа-Нара</nowiki> | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км<sup>2</sup> талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км<sup>2</sup> талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол УлсТөв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м<sup>3</sup>/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 91.8 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 110 999 || 3.8 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 68719 || 1.9 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 57 775 || 1.6 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км<sup>2</sup> газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] qvkqjsacqw1ya4m4pfec8xw2wgddjlt 856952 856951 2026-05-24T04:04:02Z ~2026-30560-38 104809 /* */ 856952 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Мөнхтөрийн Нарантуяа-Нара]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км<sup>2</sup> талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км<sup>2</sup> талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол УлсТөв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м<sup>3</sup>/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 91.8 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 110 999 || 3.8 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 68719 || 1.9 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 57 775 || 1.6 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км<sup>2</sup> газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] jvjnky6766mcxdoa3656qohpjk46gvc Арабын Нэгдсэн Эмират Улс 0 5534 856941 852271 2026-05-24T01:52:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856941 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Арабын Нэгдсэн Эмират Улс | common_name = Арабын Нэгдсэн Эмират | native_name = {{native name|ar|الإمارات العربية المتحدة}}<br />{{small|{{transliteration|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabiyya l-Muttaḥida}}}} | image_flag = Flag of the United Arab Emirates.svg | flag_type = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Emblem of the United Arab Emirates.svg | symbol_type = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|ar|الله الوطن الرئيس}} | englishmotto = Бурхан, Үндэстэн, Ерөнхийлөгч | national_anthem = <nowiki>عيشي بلادي</nowiki><br />"''[[Ishy Bilady|{{transliteration|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Миний улс мөнх оршиг"<br />{{parabr}}{{center| }} | image_map = United Arab Emirates (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color= ногоон |region=[[Арабын хойг]] |region_color= none}} | image_map2 = {{maplink |frame=yes | frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center | text= '''Арабын Нэгдсэн Эмират Улс''' | type=line|id=Q878|stroke-width=1|stroke-colour=#0000ff|title=UAE }} | capital = [[Абу-Даби]] | coordinates = {{Coord|24|28|N|54|22|E|type:city}} | largest_city = <!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[Дубай]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}} | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020 |archive-date=18 Арван нэгдүгээр сар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118101755/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |url-status=dead }}</ref> | common_languages = [[Булангийн араб хэл]], [[Англи хэл]]{{refn|group=nb|Англи хэл нь АНЭУ дахь яригддаг нийтлэг хэл юм.<ref>{{cite journal |last1=Siemund |first1=Peter |last2=Al‐Issa |first2=Ahmad |last3=Leimgruber |first3=Jakob R. E. |title=Multilingualism and the role of English in the United Arab Emirates |journal=World Englishes |date=June 2021 |volume=40 |issue=2 |pages=191–204 |doi=10.1111/weng.12507 |s2cid=219903631 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/weng.12507 |access-date=15 May 2023 |language=en |issn=0883-2919}}</ref><ref>{{cite web |title=What Languages are Spoken in Dubai? {{!}} Visit Dubai |url=https://www.visitdubai.com/en/articles/spoken-languages-in-dubai#:~:text=Absolutely.,English%20is%20always%20an%20option. |website=www.visitdubai.com |publisher=Dubai Department of Economy and Tourism |access-date=15 May 2023 |language=en}}</ref>}} | ethnic_groups = {{tree list}} * 59.4% [[Өмнөд Азийн угсаатны бүлгүүд|Өмнөд Ази]] ** 38.2% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь энэтхэгчүүд|Энэтхэгчүүд]] ** 9.5% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь бангладешчууд|Бангладешчууд]] ** 9.4% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь пакистанчууд|Пакистанчууд]] ** 2.3% [[Өмнөд Азийн угсаатны бүлгүүд|бусад]] * 11.6% [[Эмиратчууд|Эмиратын Арабчууд]] * 10.2% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь гадаадын иргэд#Египетчүүд|Египетчүүд]] * 6.1% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь филиппинчүүд|Филиппинчүүд]] * 12.8% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь гадаадын иргэд|бусад]] | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=United Arab Emirates |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |website=cia.gov |access-date=19 February 2023 |archive-date=9 Нэгдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109053052/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups_year = 2015 | religion_year = 2023 | demonym = [[Эмиратчууд]]<ref name=WorldFactbook/> | government_type = [[Холбооны хаант засаглал|Холбооны]] [[Исламын хаант засаглал|Лалын]] [[парламент]]ын [[Сонгомол хаант засаглал|сонгомол]] [[Үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=2013|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=599}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|url-status=dead}}</ref> | leader_title1 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Мухаммад ибн Заид аль Нахайян]] | leader_title2 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Мохаммед ибн Рашид аль Мактум]] | leader_title3 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name3 = [[Мохаммед ибн Рашид аль Мактум]] ба [[Мансур ибн Заид аль Нахайян]] | legislature = {{plainlist| * [[Холбооны Дээд Зөвлөл]] * [[Холбооны Үндэсний Зөвлөл]] }} | sovereignty_type = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Персийн булангийн резиденци]]йн [[Британийн протекторат]] | established_date1 = 1820 болон 1892 | established_event2 = [[Үндэсний Өдөр (Арабын Нэгдсэн Эмират Улс)|Тусгаар тогтнол]] | established_date2 = 12 сарын 2, 1971 | established_event3 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 304-р тогтоол|элсэв]] | established_date3 = 12 сарын 9, 1971 | established_event4 = [[Рас ал-Хайма]] нэгдэв | established_date4 = 2 сарын 10, 1972 | area_km2 = 83,600 | area_rank = 114 | area_sq_mi = 32,278 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = бага | population_estimate_year = 2020 | population_estimate = 9,282,410<ref name="u.ae">{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|title=United Arab Emirates Population (2020)|website=u.ae}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_census = 4,106,427 | population_estimate_rank = 92 | population_census_year = 2005 | population_density_km2 = 121 | population_density_sq_mi = 256 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 110 | GDP_PPP = {{increase}} $779.234 тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2020 | GDP_PPP_rank = 34 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,255<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 6 | GDP_nominal = {{increase}} $501.354 тэрбум<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 32 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $50,349<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 21 | Gini = 26.0 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – United Arab Emirates|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AE|website=data.worldbank.org |publisher=World Bank|access-date=30 March 2020}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.911 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2021-22.pdf|title=Human Development Report 2021-22|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2021|access-date=15 December 2021}}</ref> | HDI_rank = 26th | currency = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын дирхам|АНЭУ дирхам]] | currency_code = AED | calling_code = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь утасны дугаар|+971]] | time_zone = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь цаг|GST]] | utc_offset = +04:00 <!--- | Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> | Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> | Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ---->| cctld = {{unbulleted list |[[.ae]] |[[emarat|امارات.]]}} | footnotes = | linking_name = }} '''Арабын Нэгдсэн Эмират Улс''' (АНЭУ) нь [[Ойрх Дорнод]] буюу [[Баруун Ази]]д орших [[Арабын хойг]] дахь 7 орны холбоо улс юм. 7 улс буюу эмират нь [[Абу-Даби (эмират)|Абу-Даби]], [[Ажман (эмират)|Ажман]], [[Дубай (эмират)|Дубай]], [[Фужайра]], [[Рас ал-Хайма]], [[Шаржа]], [[Умм ал-Кувейн]] юм. == Түүх == [[Оманы булан]]гийн баруун хойд эрэг болон [[Персийн булан]]гийн өмнөд эргийн дагуу байрлах багаахан шейх омгууд 17-р зуунд Исламын шашин дэлгэрсэн [[Арабын халифт]]ын бүрэлдэхүүнд орсон. Энэ үед Дубай, Шаржа, Эль-Фужайра хотууд үүсжээ. Халифтын хүч сулрахын хэрээр шейхүүд бүх эрх мэдлийг өөртөө авч байсан. Х-ХI зуунд [[Арабын хойг]]ийн дорнод хэсэг карматовын бүрэлдэхүүнд орж, харин түүнийг задрахад Оманы эрхшээлд орсон байна. 15-р зууны сүүлчээр тус бүсэд Европын нөлөө ихээр орж ирсэн юм. [[Португал]] нь [[Бахрейн]] болон [[Жульфар]] мөн [[Ормузын хоолой]]д хяналт тогтоон тус хойгт бэхлэгдэж чадсанаараа барууны гүрнүүдээс анхдагч нь болжээ. Гол төлөв худалдаа эрхэлдэг Арабын вант улсын хүн ам 18-р зуунаас [[Их Британи]]тай тэмцэлдэж эхэлсэн. Их британийн усан онгоцууд Персийн булангийн боомтуудын хооронд ачаа зөөвөрлөхөд голлож байсан нь нутгийн иргэдийг амьдрах гол эх үүсвэрээс нь салгасан. Энэ нь "Ост-Индийн компани" болон Арабын нутгийн иргэдийн хооронд дуусашгүй зөрчилдөөн үүсэхэд хүргэжээ. Арабын нутгийн иргэдийг англичууд - "далайн дээрэмчид", харин вант улсын бүс – "далайн дээрэмчдийн эрэг" гэж нэрлэдэг байв. === Британийн протекторат (ивээн эзэрхэх журам) === Ост-Индийн компани цэргийн ангиа байнга Персийн булан руу чиглүүлж байсан ба 1820 онд Арабын 7 вант улсын эмир шейхүүдэд Оманыг Имамат Оман, Султанат Маскат, Далайн дээрэмчдийн эрэг гэж 3 хуваах "ерөнхий гэрээ"-нд гарын үсэг зурахыг тулгасан. 1853 оноос энэхүү вант улсуудыг "Гэрээний Оман" гэж нэрлэх болсон. Вант улсын нутаг дэвсгэр дээр английн цэргийн бааз үүссэн юм. Английн улс төрийн тагнуулч улс төрийн эрх мэдлээ хэрэгжүүлж байсан. Гэсэн хэдий ч английн протекторат нь нутгийн уламжлалт хуучин системийг нь эвдэж чадаагүй юм. Нутгийн иргэд эртний ёс заншлаа хадгалсаар байсан. Гэвч тэд цөөхөн хүн амтай төдийгүй дотроо бусад овог аймгуудтайгаа байнга хагаралдаж байсан учраас колоничлогчдод нухацтай эсэргүүцэл үзүүлж чадахгүй байсан. Энэхүү газар нутаг дээр зонхилж тодорч байсан овог нь үржил сайтай баян бүрдүүд болох Лива ба [[Аль-Айн]]д анхнаасаа нутагшиж байсан Бани-яз овог юм. 1833 онд Мактумын омог - Бани-яз нь баян бүрдээсээ нүүж, [[Дубай хот|Дубайд]] суурьшин, улмаар хотынхоо тусгаар тогтнолыг зарласан. Ингэж Мактум гүрэн үүссэн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл Дубайн эмиратыг захирч байна. 1920 оны эхээр "Гэрээний Оман"-д тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл өрнөсөн бөгөөд энэ нь Шаржа ба Рас-эль-Хаймд илүү далайцтай болсон. Яг энэ үед Эмиратын болон бүх [[Ойрх Дорнод]]ын түүхэнд эрс өөрчлөлтийн үйл явдал болсон нь Персийн буланд нефтийн асар их нөөцийг олж нээсэн. 1922 онд англичууд шейхийн эрхэнд хяналт тогтоож, [[нефть]] хайж олборлох концесс байгуулсан. Харин "Гэрээний Оман"-д нефть олборлолт нь ашиг авчраагүй бөгөөд вант улсад үндсэн орлогыг сувдны худалдаа л авчирж байлаа. ==Тэмдэглэл== {{Reflist|group=nb}} {{notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} {{OIC}} [[Ангилал:Арабын Нэгдсэн Эмират Улс| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арабын түүх]] [[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] tkkb3udvqxo40otgfk5yh0rpg0k6bi7 Оман 0 6386 856975 856847 2026-05-24T07:47:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856975 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-05-24 07:47:03 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6ifbmyq0fzhe070fusimlyjm3y32brf Шатдаг занар 0 7045 856986 856874 2026-05-24T09:15:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856986 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10<sup>12</sup>) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-05-24 09:15:56 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} qwmtqfgicr4qwiqudpnaxeb3pz9zlv7 Сайшаалт ерөөлт 0 7903 856943 856547 2026-05-24T02:28:43Z ~2026-29622-62 104635 /* Хатан */ 856943 wikitext text/x-wiki {{short description|1796-1820 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Сайшаалт ерөөлт<br>{{langn|zh|嘉慶帝}} | image = 清 佚名 《清仁宗嘉庆皇帝朝服像》.jpg | image_size = 220px | caption = Хааны хөрөг зураг ({{circa|1800-д–1810-д он}}), [[Ордны Музей]] | succession1 = Жя чин ван | reign1 = 1789 – 1796 оны 2 сарын 9 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1796 оны 2 сарын 9 – 1820 оны 9 сарын 2 | predecessor = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | successor = [[Төр гэрэлт]] | regent = Тэнгэр тэтгэгч (1796–1799) | birth_date = {{Birth date|1760|11|13}} | birth_place = [[Хуучин Зуны Ордон|Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Бээжин]] | death_date = {{Death date and age|1820|9|2|1760|11|13}} | death_place = [[Чэндэ уулын амралтын газар|Зуны ордон]], [[Чэндэ|Халуун гол]] | burial_place = Чан бунхан, [[Чингийн баруун бунхан]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошуруй их хатан]]|1774|1797|end=н}} * {{marriage|[[Шяохөруй их хатан]]|1790}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Төр гэрэлт]] * [[Мянькай]], [[Дүнь чин ван|Дүнькө чин ван]] * [[Мяньшинь]], [[Рүэй чин ван (1819 онд үүссэн)|Рүэйхуай чин ван]] * [[Мянью]], [[Хүэй чин ван|Хүэйдүань чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Юнянь (愛新覺羅·顒琰) * [[Манж хэл|Манж]]: Ён ян ({{ManchuSibeUnicode|ᠶᠣᠩ ᠶᠠᠨ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Жячин (嘉慶) | era dates = 1796 оны 2 сарын 9 – 1821 оны 2 сарын 2<br>[[Манж хэл|Манж]]: Сайчунга фэнсэн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳᠴᡠᠩᡤᠠ ᡶᡝᠩᡧᡝᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Сайшаалт ерөөлт ({{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠰᠢᠶᠠᠯᠲᠤ ᠢᠷᠦᠭᠡᠯᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | posthumous name = {{plainlist| * Шоутянь Шинюнь Фүхуа Сүэйю Чунвэнь Жинвү Гуаню Шяогун Чиньжянь Дүаньминь Инжэ Рүэй хаан (受天興運敷化綏猷崇文經武光裕孝恭勤儉端敏英哲{{du|睿皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠶᡝᠨᡩᡝᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᠸᡝᠨ ᠪᡝ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡨᠣᠨ ᠪᡝ ᠠᠯᡤᡳᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ᠈ <br>ᡴᡳᠴᡝᠪᡝ ᠪᠣᠯᠵᠣᠩᡤᠣ᠈ <br>ᡨᠣᠪ ᡠᠯᡥᡳᠰᡠ ᡩᠠᠴᡠᠨ ᠰᡠᠯᡨᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>{{du|ᠰᡠᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Рэньзун (仁宗) * [[Манж хэл|Манж]]: Жинзун ({{ManchuSibeUnicode|ᡰᡳᠨᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Тэнгэр тэтгэгч]] | mother = [[Шяоичунь их хатан]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{Efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Jiaqing Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 嘉慶帝 | s = 嘉庆帝 | p = Jiāqìng Dì | w = Chia<sup>1</sup>-ch'ing<sup>4</sup> Ti<sup>4</sup> | mi = {{IPAc-cmn|j|ia|1|q|ing|4|-|d|i|4}} }} }} '''Сайшаалт ерөөлт''' (1760–1820; 60 насалсан) – 1796–1820 онд төр барьсан [[Чин улс]]ын долоодугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] үндэстэн. == Бага нас == 1760 онд [[Бээжин]] дэх хааны зуны ордонд [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]]ы 15 дахь хүү болон төржээ. Эх нь Лин бага хатан хэмээх Вэй овогт [[хятад үндэстэн|хятад]] хүн (хожим нь 1765 онд Шяоичунь хатан өргөмжлөгдсөн) байв. Жинхэнэ нэр нь [[Айсингиоро]] Юнянь. Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос '''Жя''' [[чин ван]] цол хэргэм хүртээсэн.. == Эзэн хаан == 1796 онд Тэнгэр тэтгэгч 60 жил хаан суусны эцэст [[Энх амгалан]] хаан өвгийн дээр гарахгүй хэмээн амьд ахуйдаа хаан ширээгээ Жя чин ванд шилжүүлжээ. 36 настайдаа хаан өргөмжлөгдөж, Сайшаалт ерөөлт хэмээх оны цол хэрэглэж эхэлсэн (манжаар ''Сайчунга фэнсэн'', хятадаар ''Жячин'' - ''Jiaqing'') боловч эцгийгээ нас бартал эцгийнхээ заавраар улсыг удирдаж байлаа. 1799 онд эцэг нь өөд болсны дараа жинхэнээсээ төр барьсан. Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан [[Хөшэнь]] сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа (10 сая) мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ. Гэсэн ч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс Чин улсын хүчин чадал доройтож хээл хахууль, байгалийн гамшиг, бослого хөдөлгөөнд нэрвэгдэв. Хятадын [[Цагаан лянхуа]] (1796–1804), [[Мяо ардын бослого]] (1795–1806)-той тэмцсэн ба Европын худалдаачдын оруулж ирсэн [[хар тамхи]]ны балгаар эдийн засаг сульджээ. Мөн [[христийн шашин]] дэлгэрэхийг эсэргүүцэж байсан. === Ордны тэмцэл === 1803, 1813 онд хааны гэр бүлээс хааныг хороохыг хоёр удаа завдсан ч бүтээгүй. [[Зураг:Emperor_Jiaqing.jpg|thumb|Номын өрөөнд]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] — [[айсингиоро]] овогт * Эх — Шяоичунь хатан (1727–1775) — Вэй овогтой === Хатан === * [[Шяошуруй их хатан]] (1760–1797) — хитара овогт, Төр гэрэлт хааны эх * [[Шяохөруй их хатан]] (1776–1849) — ниохуру овогт * Лиугия овогт Хөю Эрхэм хатан (1761-1834) * Ниохуру овогт Гуньшун бага хатан (1787-1860) * Ваньян овогт Шу хатан (?-1792) * Хугия овогт Лиуниу хатан (?-1808) * Ваньян овогт Жуан хатан (?-1811) * Лиугия овогт Синь (1783-1822) * Гүвалгия овогт Жиан татвар (?-1780) * Шэнь овогт Шүн татвар(? - 1786) * Донгияа овогт Чун татвар (?-1819) * Уяа овогт Эн татвар * Лян овогт Ронг татвар === Хүүхэд === ; Агь * Мяньму (1780-1780) — Хөю эрхэм хатны хүү * 2-р агь [[Төр гэрэлт|Мяньнин]] (1782–1850, 68 насласан) — Шяошуруй их хатны хүү, хожмын '''[[Төр гэрэлт]] хаан''' * 3-р агь Мянькай(1795-1838)— Шяохөруй их хатны хүү * 4-р агь Мяньшинь(1805-1828) — Шяохөруй их хатны хүү * 5-р агь Мянью (1814–1865, 51 насласан) — Гуншунь эрхэм хатны хүү * '''Гэг''' * 1-р гэг ? (Төрсөн 1780.5.14 -1783.11.24 нас барсан ) Жиан татварын охин * 2-р гэг ? (Төрсөн.1780 6.2-1783 9.6нас барсан) Шяошуруй их хатны охин. * 3-р гэг хоёрдугаар зэрэглэлийн Жуанжин гүнж. Хөю эрхэм хатны охин. (1782-1811) Хорчин Боржигон овогт [[Содномдорж]] гэрэлсэн. * 4-р гэг Нэгдүгээр зэрэглэлийн Жуанжи гүнж.Шяошуруй их хатны охин. (1784-1811). Түмэд Боржигон овогт Манибадалатай гэрэлсэн. * 5-р гэг Хуянь гүнж. (1786-1795) Шүн татварын охин. * 6-р гэг ? (1789-1790) Лиуниу татварын охин. * 7-р гэг ? (1793-1795) Шяохөруй их хатны охин. * 8-р гэг ? (1805 -1806) Гуньшун Эрхэм хатны охин. * 9-р гэг Хуймин гүнж(1811-1815) Гуньшун Эрхэм хатны охин == Төгсгөл == Сайшаалт ерөөлт хаан 1820 онд 60 насандаа [[Халуун гол]]д зусч байхдаа зуурдаар нас барсан. Шалтгаан тодорхойгүй. Аяганд ниргүүлсэн, цус харвасан зэрэг таамаг байдаг бөгөөд хааныг [[Чингийн баруун бунхан]]д оршуулжээ. Дараачаар нь хоёрдугаар хүү Мяньнин нь хаан сууж, Төр гэрэлт гэх оны цол хэрэглэх болсон. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1796—1820 он |өмнө=[[Тэнгэр тэтгэгч]] |дараа=[[Төр гэрэлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1760 онд төрсөн]] [[Ангилал:1820 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] bqhs09bw1x0dhb4tqpafhjqbklh0qlb Индонез 0 8249 856968 856826 2026-05-24T06:20:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856968 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-05-24 06:20:06 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 5cro30mf0w7qeed3fd2cqb0t4lpbrhv Словак хэл 0 8627 856978 856862 2026-05-24T08:15:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856978 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-05-24 08:15:51 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] p3230rohj93jlw41o7apx1itstdu3hb Лувр 0 9042 856990 837404 2026-05-24T11:50:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 856990 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} [[Зураг:Louvre_Museum_Wikimedia_Commons.jpg|thumb|Лувр|394x394px]] : ''Тус музейн байрлах ордоны талаар [[Луврын ордон]]-с'' '''Лувр''' ({{lang-fr|Musée du Louvre}}) - Дэлхийн хамгий том бөгөөд хамгийн алдартай урлагийн музейнүүдийн нэг юм. [[Франц]]ын нийслэл [[Парис]] хотын төвд [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] баруун эрэгт Риволи гудамжинд байрладаг энэхүү түүхэн бахархалт музей оршдог юм. Луврын музей нь [[дэлхийн хамгийн олон зочинт музей|хамгийн олон]] жуулчид зочилсон [[музей]] бөгөөд 2018 онд нийт 10 сая гаруй хүмүүс зочилж дээд амжилт тогтоож байжээ. Тус музей нь анх 13-р зууны сүүлчээр II Филипп хааны үед баригдсан [[Луврын ордон|Луврын ордонд]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Palais du Louvre'') байрладаг. Музей доор дундад зууны үеийн Луврын цайзын үлдэгдэл одоо ч хадаглагдсан хэвээр байдаг. == Мүзэйн түүх == Луврын музей байгуулж хааны цуглуулгын шилдэг бүтээлүүдийг дэлгэн үзүүлэх санаа "[[Францын хувьсгал]]"-аас өмнө гарч байжээ. 1792 онд музейг нээх шийдвэр гарч, түүний анхны эрхлэгчээр '''Үбэр Робэр''' ([[Франц хэл|франц.]] Hubert Robert 1733-1808) томилогдсон бөгөөд тэр даруй ирээдүйн үзэсгэлэнг нээх ажил эхэлсэн байна. [[1793 он|1793 оны]] [[8 сарын 10|8-р сарын 10]]-нд "[[Францын хувьсгал]]"-ын дараа музейг анх удаа олон нийтэд 537 [[уран зураг]] дэлгэн нээжээ. Анхны эзэнт гүрний үед "''Наполеоны музей''" гэж нэрлэгддэг байсан ажээ. Лувр байгуулагдсаны эхэн үед '''I''' '''Франциск''' (Италийн уран зураг) болон '''[[XIV Луи]]''' (хамгийн том худалдан авалт нь банкир Эверард Жабахын 200 зураг) хаад нарын цуглуулгаас сангаа бүрдүүлсэн түүхтэй. Музей байгуулагдсанаас хойш хааны цуглуулга яг 2500 уран зурагнаас бүрдсэн байв. Францын уран баримлын музей ([[Франц хэл|франц.]] ''musée des Monuments français'') болон хувьсгалын үеэр олон тооны эд хөрөнгийг хурааж авсны дараа асар олон тооны уран барималууд цугларсан ажээ. == Үзмэрүүд == Өдгөө [[балар эртний үе|балар эртнээс]] 19-р зууныг хүртэлх үеийн 35,000 гаруй үзмэр, 380,000 эд зүйлс хадгалагддаг. Үүнд гол төлөв [[Баримал|уран баримал]], [[уран зураг]] болон бусад [[дүрслэх урлаг]]ийн бүтээл, [[эртний судлал]]ын олдворууд байна. Өдөрт 15 мянга, жилдээ 8 сая 500 мянган үзэгчтэй байдгаас 66% нь гадаадын [[жуулчлал|жуулчид]] байдаг ажээ. Үзмэрүүдийг дараах хэсгүүдэд хуваасан байна. Үүнд: * Эртний Дорнод * Эртний Египет * Эртний Грек, Этруриа, Ром * Исламын урлаг * Уран барималууд * Урлагийн эд зүйлс * Дүрслэх урлаг * График урлаг * Луврын түүх == Мөн үзэх == * [[Мона Лиза]] [[Файл:Visitors viewing Mona Lisa at the Louvre 2009-08-06 .jpg|thumb|333x333px]] 1911 оны 8-р сарын 22-нд Луврын музейд хадгалагдаж байсан [[Леонардо да Винчи]]<nowiki/>гийн алдарт "'''[[Мона Лиза]]'''"-г хулгайлсан хэрэг гарсан байна. 1914 оны эхээр Мона Лизаг зургийг хулгайлсан Италийн Винченцо Перужиа анхны Мона Лизаг худалдахыг зарлав. Худалдааны тухай цуглуулагч цагдаад мэдэгдж удалгүй баривчлахад Леонардо хожим нь түүний санаа эх оронч байсан тул Мона Лизаг эх орон Италид нь буцааж өгөхийг хүсч байгаагаа мэдэгдэж байжээ. Дахин зургаан сарын турш "Жоконда"-г Италийн музейд дэлгэн үзүүлсний дараа тусгай өндөр хамгаалалтын дор Лувр руу буцаасан байна. Мөн тус музейд "Милос арлын Афродита" буюу "Милосын Венера" /Милос арлын Сугар/ ([[Франц хэл|франц]]. ''La Vénus de Milo'', [[Грек хэл|грек]]. Αφροδίτη της Μήλου) хэмээх МЭӨ 130-100 оны хооронд бүтээсэн 2 метр өндөртэй алдартай эртний уран баримал хадаглагдаж байдаг байна. Эртний грекууд Афродита бурхан гэдэг бол ромчууд Венера гэж нэрэлдэг. == Захиралууд == * Барон Доминик Виван-Денон (1804—1816), * гүн Луи де Форбен (1816—1841), * Альфонс де Кайё (1841—1848), * Эмилиан де Ньёверкерке (1850—1852), * Фредерик Вилло (1870—1874), * Жорж Салль (1945—1957), * Андре Парро (1958-1962, 1968-1972), * Жан-Люк Мартинес (2013-2021), * Лоренс де Кар (2021 оны 9 дүгээр сараас), (франц. Laurence des Cars). == Цахим холбоос == {{Commons|Louvre|Лувр}} [[Ангилал:Лувр| ]] [[Ангилал:Францын археологийн цуглуулга]] [[Ангилал:Парисын урлагийн музей]] [[Ангилал:Египет судлалын музей]] lo43ggf78cuctel6yt0vizgtvbsjjal Филиппин 0 9223 856982 856867 2026-05-24T08:49:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856982 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn Цагаан уул цэцэг 0 11247 856940 763808 2026-05-24T01:20:29Z ~2026-30917-50 104851 үсэглэлийн алдааг засав 856940 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Цагаан уул цэцэг |image = Leontopodium alpinum detail.jpg |regnum = [[Ургамал]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Хоёр навчит ургамал]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Багваахайн баг]] |familia = [[Багваахайн овог]] |tribus = [[Gnaphalieae]] |genus = ''[[Leontopodium]]'' |species = '''''L. alpinum''''' |binomial = ''Leontopodium alpinum'' |binomial_authority = [[Alexandre de Cassini|Cass.]], 1822 |}} '''Цагаан уул цэцэг''' ({{lang-en|Edelweiss}}), ( латин. ''Leontopodium alpinum''), нь ''Asteraceae'' овгийн ургамал юм. Биологийн нэр ''Leontopodium'' нь [[грек хэл]]ний ''leon'' (арслан) , ''podion'' (савар) гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Үхэшгүй мөнхийн билэгдэл болсон Цагаан уул цэцэг нь дэлхийн хамгийн ховор цэцэгсийн нэг юм. Навч, цэцэг нь цагаан үсэрхэг бүрхүүлтэй байна. 7-9 сард 5-6 жижиг шар толгойтой од хэлбэрийн дэлбээтэй цагаан цэцэг гардаг. Энэхүү ургамал нь 3-20 см өндөр ба голдуу хад чулуурхаг ууланд 2000-2900 м өндөрлөг газар ургах нь элбэг. Хоргүй ургамал бөгөөд ардын эмчилгээнд хэрэглэх нь бий. [[Монгол]], [[Сибирь|Сибирийн]] нутаг, [[Альпийн нуруу|Альпийн нуруунд]] ургадаг ба Монголд ургаж байгаа нь Сибирийн төрөл зүйлд хамаардаг байна. Цагаан уул цэцгийг [[Монгол]], [[Болгар]], [[Хорват]], [[Швейцар]], [[Франц]], [[Норвеги]], [[Итали]], [[Малайз]], [[Индонез]] , [[Герман]], [[Испани]] , [[Польш]] , [[Словак]] , [[Словени]] , [[Австри]] , [[Румын]] зэрэг олон оронд хуулиар хамгаалсан байдаг. == Бэлгэ тэмдэг == [[Зураг:Illustration Leontopodium alpinum0.jpg|200px|left]] * Австрийн мөнгөн тэмдэгт 2 австри евро зоос нь цагаан уул цэцгийн зурагтай. * [http://btsbg.org/ Болгарын Жуулчны Холбоо]ны билэг тэмдэг. * Австрийн ''Edelweiß'' нь уг цэцгээр нэрлэгдсэн [[шар айраг|пиво]]ны брэнд. * [[Швейцар]] улсын албан ёсны бус үндэсний цэцэг. * [[Монголын регбиг]]ийн холбооны билэг тэмдэг {{Commons|Leontopodium alpinum|Цагаан уул цэцэг}} [[Ангилал:Ургамал]] [[Ангилал:Ургамал судлал]] gwlfzz7153ktrb8qywnddpqyhi1rl32 Беларусь хэл 0 12313 856944 829376 2026-05-24T02:42:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856944 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Слав хэл}} {{Инфобокс хэл | pronunciation = {{IPA-be|bʲɛɫaˈruskaja ˈmɔva|}} | name = Беларусь хэл | nativename = {{lang|be|беларуская мова}} | states = [[Беларусь]] | ethnicity = [[Беларусьчууд]] | speakers = {{sigfig|5.058|2}} сая<ref name="belstat.gov.by">{{cite web|url=http://belstat.gov.by/en/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/main-demographic-and-social-characteristics-of-population-of-the-republic-of-belarus/population-classified-by-knowledge-of-the-belarusian-and-russian-languages-by-region-and-minsk-city |title=Population classified by knowledge of the Belarusian and Russian languages by region and Minsk City |publisher=Belstat.gov.by |access-date=2 December 2018 |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803170716/http://www.belstat.gov.by/en/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/main-demographic-and-social-characteristics-of-population-of-the-republic-of-belarus/population-classified-by-knowledge-of-the-belarusian-and-russian-languages-by-region-and-minsk-city/ |url-status=dead}}</ref> | date = 2009 тооллого | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|1.287|2}} сая (2009 тооллого)<ref name="belstat.gov.by" /> | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Зүүн Слав хэлнүүд|Зүүн Слав]] | ancestor = [[Прото Энэтхэг-Европ хэл|Прото Энэтхэг-Европ]] | ancestor2 = [[Прото-Балт-Слав хэл|Прото-Балт-Слав]] | ancestor3 = [[Прото-Слав хэл|Прото-Слав]] | ancestor4 = [[Хуучин Зүүн Слав хэл|Хуучин Зүүн Слав хэл]] | ancestor5 = [[Рутени хэл|Рутени]] (Хуучин Беларусь) | ancestor6 = | script = [[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Беларусь цагаан толгой]])<br />[[Беларусь Латин цагаан толгой]]<br />[[Беларусь брайл үсэг]]<br />[[Беларусь Араб цагаан толгой]] | nation = {{BLR}}<br />{{POL}} ([[Орля (гмина)|Орля]], [[Наревка (гмина)|Наревка]], [[Чиже (гмина)|Чиже]], [[Хайнувка (гмина)|Хайнувка]] болон [[Хайнувка]]д) * [[Орос Беларусийн холбоо|Холбооны улс]] * [[Хамтын Аюулгүй байдлын гэрээний байгууллага]] | minority = {{Flag|Чех}}<ref>{{cite web|author=Jan Jiřička |url=http://zpravy.idnes.cz/vietnamci-oficialni-narodnostni-mensinou-fiq-/domaci.aspx?c=A130703_133019_domaci_jj |title=Česko má nové oficiální národnostní menšiny. Vietnamce a Bělorusy – iDNES.cz |website=Zpravy.idnes.cz |date = 3 July 2013 |access-date=2017-01-10}}</ref><br />{{UKR}}<ref>{{cite web |title=To which languages does the Charter apply?|page=3 |url=http://hub.coe.int/c/document_library/get_file?uuid=d74fc9bd-0c0c-40ac-9e47-26d4887daf8e&groupId=10227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120818143617/http://hub.coe.int/c/document_library/get_file?uuid=d74fc9bd-0c0c-40ac-9e47-26d4887daf8e&groupId=10227|url-status=dead|archive-date=2012-08-18|work=Бүс нутгийн болон цөөнхийн хэлний тухай Европын дүрэм|publisher=Европын Зөвлөл|access-date=2014-04-03}}</ref> | agency = [[Беларусийн Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академи]] | iso1 = be | iso2 = bel | iso3 = bel | glotto = bela1254 | glottorefname = Belarusian | lingua = 53-AAA-eb < [[Зүүн Слав хэлнүүд|53-AAA-e]]<br />(хувилбарууд: <br />53-AAA-eba - 53-AAA-ebg) цөөнхийн хэл<ref>''[[Ефим Карский]]''. "Belarusians. II. The language of Belarusian people". В. 1. — [S.l.], 1908.</ref> | notice = IPA | map = Idioma bielorruso.png | mapcaption = Беларусь хэлээр ярьдаг ертөнц: {{Legend|#0080ff|Беларусь хэл олонхын хэл}} {{Legend|#88c4ff|Беларусь хэл цөөнхийн хэл}} }} '''Беларусь хэл''' (''беларуская мова'') нь [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]], [[Өмнөд Слав хэлний дэд бүлэг]]т багтах [[Хэл (хэл судлал)|хэл]] юм. [[File:WIKITONGUES- Uladzislau speaking Belarusian.webm|thumb|right|250px|Беларусь хэл]] == Эшлэл == {{Reflist|30em}} == Гадны холбоос == * [http://languages.miensk.com/tbm/Kryv_padl/content.htm Беларусь хэлний өөрөө сурах бичиг] * [https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112-190.] {{Хэл аялгад хамаарах}} [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Беларусь хэл| ]] [[Ангилал:Беларусийн хэл| ]] [[Ангилал:Оросын хэл]] [[Ангилал:Эстонийн хэл]] [[Ангилал:Латвийн хэл]] [[Ангилал:Литвын хэл]] [[Ангилал:Польшийн хэл]] [[Ангилал:Славян хэлнүүд]] [[Ангилал:Аюулд орсон хэл]] 6r9g9ly9e1qy7lm6wp2b1ondx9ptlbo Фрайбург 0 14430 856933 796793 2026-05-23T18:45:32Z Enkhsaihan2005 64429 856933 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы Баден-Вюртембергийн хот}} {{Инфобокс Германы газар | German_name = {{small|{{nativename|gsw|Friburg im Brisgau}}}} | type = Хот | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 2/2/1 | caption_align = center | image1 = Freiburg im Breisgau Münster.jpg | caption1 = [[Фрайбургын сүм]] | image2 = Bächle (6221487826).jpg | caption2 = Гудамжны горхи | image3 = Schwabentor am Abend.jpg | caption3 = [[Швабийн хаалга]] | image4 = Historisches Kaufhaus.jpg | caption4 = [[Түүхэн худалдаачдын танхим (Фрайбург)|Түүхэн худалдаачдын танхим]] | image5 = Schlossbergblick Freiburg i. B. 14.jpg | caption5 = Агаарын үзэмж }} | image_coa = DEU Freiburg im Breisgau COA.svg | image_flag = Flagge Freiburg im Breisgau.svg | coordinates = {{coord|47|59|42|N|07|51|00|E|display=inline,title}} | image_plan = | plantext = | state = Баден-Вюртемберг | region = Фрайбург | district = | elevation = 278 | area = 153.07 | postal_code = 79098–79117 | area_code = 0761, 07664, 07665 |pop_metro = 656,753 [[Дээд Райн]] |pop_urban=354,500| licence = FR | Gemeindeschlüssel = 08 3 11 000 | divisions = 41 дүүрэг | website = [https://www.freiburg.de/ www.freiburg.de] | mayor = [[Мартин Хорн (улс төрч)|Мартин Хорн]]<ref>[https://www.staatsanzeiger.de/wahl/oberbuergermeisterwahl-freiburg-im-breisgau-2018/ Oberbürgermeisterwahl Freiburg im Breisgau 2018], Staatsanzeiger.</ref> | leader_term = 2018&ndash;26 | Bürgermeistertitel= Oberbürgermeister | party = Independent }} '''Фрайбург''' буюу '''Брайсгау дахь Фрайбург''' ({{lang-de|Freiburg im Breisgau}}) нь [[Герман]]ы [[Баден-Вюртемберг]] мужийн хот юм. Германы зүүн өмнөд захад, Драйсем голын эрэгт орших тус хот нь Германы хамгийн дулаахан, нарлаг хот юм. Эртний их сургуулиуд, дундад зууны үеийн сүм дуган олонтой. == Газар зүй == [[Файл:Turmfinale, Feier zum Abschluss der zwölfjährigen Renovierung des Münsterturms mit farbiger Beleuchtung 29.jpg|thumb|left|Фрайбургийн сүм]] === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Фрайбург (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1874–одоо) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 19.5 | Feb record high C = 21.9 | Mar record high C = 26.2 | Apr record high C = 29.8 | May record high C = 33.7 | Jun record high C = 36.5 | Jul record high C = 38.3 | Aug record high C = 40.2 | Sep record high C = 33.9 | Oct record high C = 30.8 | Nov record high C = 23.2 | Dec record high C = 21.7 | year record high C = 40.2 | Jan avg record high C = 14.5 | Feb avg record high C = 15.9 | Mar avg record high C = 20.6 | Apr avg record high C = 25.6 | May avg record high C = 29.2 | Jun avg record high C = 32.6 | Jul avg record high C = 34.3 | Aug avg record high C = 33.7 | Sep avg record high C = 28.4 | Oct avg record high C = 24.2 | Nov avg record high C = 18.4 | Dec avg record high C = 14.8 | year avg record high C = 35.5 | Jan high C = 5.6 | Feb high C = 8.1 | Mar high C = 12.3 | Apr high C = 16.7 | May high C = 20.7 | Jun high C = 24.8 | Jul high C = 26.4 | Aug high C = 26.1 | Sep high C = 21.6 | Oct high C = 16.5 | Nov high C = 9.8 | Dec high C = 6.5 | year high C = 16.2 | Jan mean C = 2.9 | Feb mean C = 4.6 | Mar mean C = 7.6 | Apr mean C = 11.2 | May mean C = 15.3 | Jun mean C = 19.2 | Jul mean C = 20.8 | Aug mean C = 20.5 | Sep mean C = 16.4 | Oct mean C = 12.3 | Nov mean C = 6.8 | Dec mean C = 3.9 | year mean C = 11.8 | Jan low C = 0.2 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.9 | Apr low C = 5.7 | May low C = 10.0 | Jun low C = 13.7 | Jul low C = 15.2 | Aug low C = 14.9 | Sep low C = 11.2 | Oct low C = 8.1 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.3 | year low C = 7.4 | Jan avg record low C = -8.7 | Feb avg record low C = -7.4 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.0 | May avg record low C = 3.6 | Jun avg record low C = 7.6 | Jul avg record low C = 10.0 | Aug avg record low C = 9.4 | Sep avg record low C = 5.3 | Oct avg record low C = 0.6 | Nov avg record low C = -3.7 | Dec avg record low C = -7.4 | year avg record low C = -11.1 | Jan record low C = -18.0 | Feb record low C = -21.6 | Mar record low C = -11.9 | Apr record low C = -5.2 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 3.2 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 4.5 | Sep record low C = 0.6 | Oct record low C = -5.9 | Nov record low C = -10.4 | Dec record low C = -19.9 | year record low C = -21.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 48.6 | Feb precipitation mm = 49.1 | Mar precipitation mm = 54.3 | Apr precipitation mm = 65.9 | May precipitation mm = 103.4 | Jun precipitation mm = 87.5 | Jul precipitation mm = 92.2 | Aug precipitation mm = 83.3 | Sep precipitation mm = 76.3 | Oct precipitation mm = 79.9 | Nov precipitation mm = 70.4 | Dec precipitation mm = 66.9 | year precipitation mm = 877.9 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 15.3 | Feb precipitation days = 14.1 | Mar precipitation days = 14.3 | Apr precipitation days = 13.7 | May precipitation days = 15.6 | Jun precipitation days = 14.0 | Jul precipitation days = 14.3 | Aug precipitation days = 14.3 | Sep precipitation days = 12.2 | Oct precipitation days = 14.8 | Nov precipitation days = 15.0 | Dec precipitation days = 17.1 | year precipitation days = 174.5 | Jan snow depth cm = 4.0 | Feb snow depth cm = 3.5 | Mar snow depth cm = 1.2 | Apr snow depth cm = 0.3 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 0.7 | Dec snow depth cm = 3.1 | year snow depth cm = 7.8 | humidity colour = green | Jan humidity = 80.5 | Feb humidity = 75.3 | Mar humidity = 68.9 | Apr humidity = 65.2 | May humidity = 67.6 | Jun humidity = 66.8 | Jul humidity = 65.6 | Aug humidity = 67.9 | Sep humidity = 73.7 | Oct humidity = 79.8 | Nov humidity = 82.1 | Dec humidity = 81.5 | year humidity = 72.9 | Jan sun = 64.7 | Feb sun = 91.8 | Mar sun = 146.8 | Apr sun = 181.0 | May sun = 206.8 | Jun sun = 232.7 | Jul sun = 250.5 | Aug sun = 234.4 | Sep sun = 177.1 | Oct sun = 115.4 | Nov sun = 66.6 | Dec sun = 56.3 | year sun = 1823.9 | Jan uv = 1 | Feb uv = 2 | Mar uv = 3 | Apr uv = 5 | May uv = 6 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 7 | Sep uv = 6 | Oct uv = 5 | Nov uv = 3 | Dec uv = 1 | year uv = 5 | source 1 = DWD Open Data<ref name=wetterzentrale> {{cite web |url = https://www.wetterzentrale.de/extremes_mon.php?station=1443&maand=8&country=1&order=1&extreem=X_TX |title = Extremwertanalyse der DWD-Stationen, Tagesmaxima, Dekadenrekorde, usw. |publisher = DWD |language = de |access-date = 2026-05-23}}</ref><ref name=sklima>{{cite web |url = http://sklima.de/datenbank_auswertung.php?tab=2 |title = Monatsauswertung |website = sklima.de |publisher = SKlima |language = de |access-date = 2026-05-23}}</ref> | source 2 = ''Weatheronline.de'',<ref name="weatheronline.de">{{cite web |url=http://www.weatheronline.de/weather/maps/city?LANG=de&WMO=10803&PAG=0&CONT=dldl&UP=0&R=160&LEVEL=162&REGION=0001&LAND=DL&MOD=tab&ART=TMX&NOREGION=0 |title=Freiburg/Breisgau historic weather averages |access-date= 2026-05-23 |publisher=weatheronline.de |language=de}}</ref> ''Meteociel.fr'',<ref name="Meteociel.fr">{{cite web |url=http://www.meteociel.fr/climatologie/villes.php?code=10803 |title=Freiburg/Breisgau historic extremes |access-date= 2026-05-23 |publisher=Meteociel.fr |language=fr}}</ref> ''weather-atlas'',<ref name="weather-atlas.com">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/germany/freiburg-climate |title=Freiburg/Breisgau uv index |access-date= 2026-05-23 |publisher=weather-atlas |language=en}}</ref> ба ''wetterdienst''<ref name="wetterdienst.de">{{cite web |title=Freiburg/Breisgau sunshine hours |publisher=wetterdienst.de |language=de |url=https://www.wetterdienst.de/Deutschlandwetter/Freiburg_im_Breisgau/Klima/}}</ref> | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Freiburg im Breisgau|Фрайбург}} {{Wiktionary}} * [https://www.freiburg.de/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Фрайбург| ]] [[Ангилал:Германы урьдын мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Баден-Вюртембергийн коммун]] [[Ангилал:Баден-Вюртембергийн суурин]] [[Ангилал:Баден-Вюртембергийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]] 4dt57cf2tn4advhinfsnmw863lzn1tz 856984 856933 2026-05-24T08:49:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856984 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы Баден-Вюртембергийн хот}} {{Инфобокс Германы газар | German_name = {{small|{{nativename|gsw|Friburg im Brisgau}}}} | type = Хот | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 2/2/1 | caption_align = center | image1 = Freiburg im Breisgau Münster.jpg | caption1 = [[Фрайбургын сүм]] | image2 = Bächle (6221487826).jpg | caption2 = Гудамжны горхи | image3 = Schwabentor am Abend.jpg | caption3 = [[Швабийн хаалга]] | image4 = Historisches Kaufhaus.jpg | caption4 = [[Түүхэн худалдаачдын танхим (Фрайбург)|Түүхэн худалдаачдын танхим]] | image5 = Schlossbergblick Freiburg i. B. 14.jpg | caption5 = Агаарын үзэмж }} | image_coa = DEU Freiburg im Breisgau COA.svg | image_flag = Flagge Freiburg im Breisgau.svg | coordinates = {{coord|47|59|42|N|07|51|00|E|display=inline,title}} | image_plan = | plantext = | state = Баден-Вюртемберг | region = Фрайбург | district = | elevation = 278 | area = 153.07 | postal_code = 79098–79117 | area_code = 0761, 07664, 07665 |pop_metro = 656,753 [[Дээд Райн]] |pop_urban=354,500| licence = FR | Gemeindeschlüssel = 08 3 11 000 | divisions = 41 дүүрэг | website = [https://www.freiburg.de/ www.freiburg.de] | mayor = [[Мартин Хорн (улс төрч)|Мартин Хорн]]<ref>[https://www.staatsanzeiger.de/wahl/oberbuergermeisterwahl-freiburg-im-breisgau-2018/ Oberbürgermeisterwahl Freiburg im Breisgau 2018], Staatsanzeiger.</ref> | leader_term = 2018&ndash;26 | Bürgermeistertitel= Oberbürgermeister | party = Independent }} '''Фрайбург''' буюу '''Брайсгау дахь Фрайбург''' ({{lang-de|Freiburg im Breisgau}}) нь [[Герман]]ы [[Баден-Вюртемберг]] мужийн хот юм. Германы зүүн өмнөд захад, Драйсем голын эрэгт орших тус хот нь Германы хамгийн дулаахан, нарлаг хот юм. Эртний их сургуулиуд, дундад зууны үеийн сүм дуган олонтой. == Газар зүй == [[Файл:Turmfinale, Feier zum Abschluss der zwölfjährigen Renovierung des Münsterturms mit farbiger Beleuchtung 29.jpg|thumb|left|Фрайбургийн сүм]] === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Фрайбург (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1874–одоо) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 19.5 | Feb record high C = 21.9 | Mar record high C = 26.2 | Apr record high C = 29.8 | May record high C = 33.7 | Jun record high C = 36.5 | Jul record high C = 38.3 | Aug record high C = 40.2 | Sep record high C = 33.9 | Oct record high C = 30.8 | Nov record high C = 23.2 | Dec record high C = 21.7 | year record high C = 40.2 | Jan avg record high C = 14.5 | Feb avg record high C = 15.9 | Mar avg record high C = 20.6 | Apr avg record high C = 25.6 | May avg record high C = 29.2 | Jun avg record high C = 32.6 | Jul avg record high C = 34.3 | Aug avg record high C = 33.7 | Sep avg record high C = 28.4 | Oct avg record high C = 24.2 | Nov avg record high C = 18.4 | Dec avg record high C = 14.8 | year avg record high C = 35.5 | Jan high C = 5.6 | Feb high C = 8.1 | Mar high C = 12.3 | Apr high C = 16.7 | May high C = 20.7 | Jun high C = 24.8 | Jul high C = 26.4 | Aug high C = 26.1 | Sep high C = 21.6 | Oct high C = 16.5 | Nov high C = 9.8 | Dec high C = 6.5 | year high C = 16.2 | Jan mean C = 2.9 | Feb mean C = 4.6 | Mar mean C = 7.6 | Apr mean C = 11.2 | May mean C = 15.3 | Jun mean C = 19.2 | Jul mean C = 20.8 | Aug mean C = 20.5 | Sep mean C = 16.4 | Oct mean C = 12.3 | Nov mean C = 6.8 | Dec mean C = 3.9 | year mean C = 11.8 | Jan low C = 0.2 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.9 | Apr low C = 5.7 | May low C = 10.0 | Jun low C = 13.7 | Jul low C = 15.2 | Aug low C = 14.9 | Sep low C = 11.2 | Oct low C = 8.1 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.3 | year low C = 7.4 | Jan avg record low C = -8.7 | Feb avg record low C = -7.4 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.0 | May avg record low C = 3.6 | Jun avg record low C = 7.6 | Jul avg record low C = 10.0 | Aug avg record low C = 9.4 | Sep avg record low C = 5.3 | Oct avg record low C = 0.6 | Nov avg record low C = -3.7 | Dec avg record low C = -7.4 | year avg record low C = -11.1 | Jan record low C = -18.0 | Feb record low C = -21.6 | Mar record low C = -11.9 | Apr record low C = -5.2 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 3.2 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 4.5 | Sep record low C = 0.6 | Oct record low C = -5.9 | Nov record low C = -10.4 | Dec record low C = -19.9 | year record low C = -21.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 48.6 | Feb precipitation mm = 49.1 | Mar precipitation mm = 54.3 | Apr precipitation mm = 65.9 | May precipitation mm = 103.4 | Jun precipitation mm = 87.5 | Jul precipitation mm = 92.2 | Aug precipitation mm = 83.3 | Sep precipitation mm = 76.3 | Oct precipitation mm = 79.9 | Nov precipitation mm = 70.4 | Dec precipitation mm = 66.9 | year precipitation mm = 877.9 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 15.3 | Feb precipitation days = 14.1 | Mar precipitation days = 14.3 | Apr precipitation days = 13.7 | May precipitation days = 15.6 | Jun precipitation days = 14.0 | Jul precipitation days = 14.3 | Aug precipitation days = 14.3 | Sep precipitation days = 12.2 | Oct precipitation days = 14.8 | Nov precipitation days = 15.0 | Dec precipitation days = 17.1 | year precipitation days = 174.5 | Jan snow depth cm = 4.0 | Feb snow depth cm = 3.5 | Mar snow depth cm = 1.2 | Apr snow depth cm = 0.3 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 0.7 | Dec snow depth cm = 3.1 | year snow depth cm = 7.8 | humidity colour = green | Jan humidity = 80.5 | Feb humidity = 75.3 | Mar humidity = 68.9 | Apr humidity = 65.2 | May humidity = 67.6 | Jun humidity = 66.8 | Jul humidity = 65.6 | Aug humidity = 67.9 | Sep humidity = 73.7 | Oct humidity = 79.8 | Nov humidity = 82.1 | Dec humidity = 81.5 | year humidity = 72.9 | Jan sun = 64.7 | Feb sun = 91.8 | Mar sun = 146.8 | Apr sun = 181.0 | May sun = 206.8 | Jun sun = 232.7 | Jul sun = 250.5 | Aug sun = 234.4 | Sep sun = 177.1 | Oct sun = 115.4 | Nov sun = 66.6 | Dec sun = 56.3 | year sun = 1823.9 | Jan uv = 1 | Feb uv = 2 | Mar uv = 3 | Apr uv = 5 | May uv = 6 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 7 | Sep uv = 6 | Oct uv = 5 | Nov uv = 3 | Dec uv = 1 | year uv = 5 | source 1 = DWD Open Data<ref name=wetterzentrale> {{cite web |url = https://www.wetterzentrale.de/extremes_mon.php?station=1443&maand=8&country=1&order=1&extreem=X_TX |title = Extremwertanalyse der DWD-Stationen, Tagesmaxima, Dekadenrekorde, usw. |publisher = DWD |language = de |access-date = 2026-05-23}}</ref><ref name=sklima>{{cite web |url = http://sklima.de/datenbank_auswertung.php?tab=2 |title = Monatsauswertung |website = sklima.de |publisher = SKlima |language = de |access-date = 2026-05-23}}</ref> | source 2 = ''Weatheronline.de'',<ref name="weatheronline.de">{{cite web |url=http://www.weatheronline.de/weather/maps/city?LANG=de&WMO=10803&PAG=0&CONT=dldl&UP=0&R=160&LEVEL=162&REGION=0001&LAND=DL&MOD=tab&ART=TMX&NOREGION=0 |title=Freiburg/Breisgau historic weather averages |access-date= 2026-05-23 |publisher=weatheronline.de |language=de}}</ref> ''Meteociel.fr'',<ref name="Meteociel.fr">{{cite web |url=http://www.meteociel.fr/climatologie/villes.php?code=10803 |title=Freiburg/Breisgau historic extremes |access-date= 2026-05-23 |publisher=Meteociel.fr |language=fr}}</ref> ''weather-atlas'',<ref name="weather-atlas.com">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/germany/freiburg-climate |title=Freiburg/Breisgau uv index |access-date=2026-05-23 |publisher=weather-atlas |language=en |archive-date=2022-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617090557/https://www.weather-atlas.com/en/germany/freiburg-climate |url-status=dead }}</ref> ба ''wetterdienst''<ref name="wetterdienst.de">{{cite web |title=Freiburg/Breisgau sunshine hours |publisher=wetterdienst.de |language=de |url=https://www.wetterdienst.de/Deutschlandwetter/Freiburg_im_Breisgau/Klima/}}</ref> | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Freiburg im Breisgau|Фрайбург}} {{Wiktionary}} * [https://www.freiburg.de/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Фрайбург| ]] [[Ангилал:Германы урьдын мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Баден-Вюртембергийн коммун]] [[Ангилал:Баден-Вюртембергийн суурин]] [[Ангилал:Баден-Вюртембергийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]] fso21z4dz1zphe7mlc3tbn79337ghej 4 сарын 10 0 16274 856935 780372 2026-05-23T20:29:03Z Dostojewskij 30144 Стивен Сийгал ➯ [[Стивен Сигал]] 856935 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 100 дахь ([[өндөр жил]] бол 101 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 265 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 428 - Константинополь хотын хамба ламаар Несториус тодорчээ. * 837 - Хожмоо Хейли эрдэмтэний нээсэн Хейлигийн сүүлт од дэлхийд хамгийн ойрхон буюу 5.1 сая км-ийн ойрхон өнгөрөв. * 897 - Баруун Франкыг III Луй, II Карломан нар хамтран захирахаар болжээ. * 1407 - Буддын шашны тавдугаар гялва хутагт Данзан Шагва Мин гүрний нийслэл Нанжин хотод айлчлав. Уг айлчлалын үеэр түүнд "Их Цагийн хүрдний хунтайж" цол олгожээ. * 1500 - Миланы их ван Людовико Сфорза Швейцарийн цэргүүдийг Новара хотод болсон тулааны үеэр олзлов. * 1606 - Хойд Америкийн колонийн газар нутгийг тэлэх, нэгтгэн захирах зорилгоор Английн хаан I Жеймс зарлиг гарган Лондонгийн Виржиниагийн компанийг байгуулахаар болжээ. * 1710 - Их Британид Аннагийн тунхаг хэрэгжиж эхэлсэн нь дэлхийн түүхэнд анх удаа зохиогчийн эрхийг хамгаалсан эрх зүйн баримт бичиг болсон байна. * 1741 - Пруссийн эзэнт гүрэн Силесиа хотод хяналтаа тогтоожээ. * 1809 - Наполеоны дайн: Австрийн эзэнт гүрэн Баварийг эзлэн түрэмгийлэх цэргийн ажиллагааг эхлүүлэв. * 1815 - Индонезийн Сумбава аймагт орших Тамбора галт уул оргилж эхэлжээ. Тус галт уул гурван сарын турш оргилж, халуун хайлмагаа цацсан бөгөөд байгалийн гамшгийн улмаас 71,000 хүн амиа алджээ. Олон сар үргэлжилсэн байгалийн гамшиг дэлхийн цаг уурт ч ихээр нөлөөлсөн байна. * 1816 - АНУ-ын Холбооны Засгийн газар АНУ-ын хоёрдугаар банкыг байгуулах шийдвэр гаргажээ. * 1821 - Османы засаг захиргаа Константинополийн хамба V Григорийг дүүжлэн хороов. Григорийн цогцосыг Босфорусын хоолойд урсгасан гэдэг. * 1826 - Грекын Миссолонжи тосгоныг 10,500 хүн орхин гарав. Учир нь Туркийн цэргүүд жилийн турш бүслэж улмаар оршин суугчид нь дүрвэсэн юм. Харамсалтай дүрвэгсдээс цөөхөн нь л эсэн мэнд үлджээ. * 1858 - Уестминстерийн ордоны нүүрэн хэсэгт байрлах "Биг Бен" хонхийг шинэчилсний дараа 14.5 тонн жинтэй болжээ. Өмнө нь Уайтчапелийн хонхны компанийн үйлдвэрлэсэн хонх 13.76 тонноор хэмжигдэж байсан гэдэг. * 1864 - Хабсбургийн угсааны их ван Максимилиан Мексикийг эзлэн түрэмгийлж, өөрийгөө Мексикийн хаан хэмээн зарлажээ. * 1865 - Америкийн иргэний дайн: Холбоотны армид бууж өгсөнөөс хойш нэг хоногийн дараа Эх газрын армийн генерал Роберт И.Лий цэргүүддээ хандаж сүүлийн удаа үг хэлэв. * 1866 - Зэрлэг амьтдыг хамгаалах АНУ-ын нийгэмлэгийг Нью-Йорк хотноо Хенри Берг байгуулжээ. * 1868 - Британи-Энэтхэгийн нэгдсэн цэргийн хүч Абиссиниа хотод Этиопын цэргүүдийг буулган авч, эзэн хаан II Теводрос бууж өгчээ. Тулаанд Этиопын 700 цэрэг амиа алдсан бол Энэтхэг/Британийн талаас хоёрхон цэрэг амиа алдсан байна. * 1887 - Ромын пап XIII Лео улаан өндөгний баярын ням гарагт АНУ-ыд Католик их сургууль байгуулах зарлиг гаргажээ. * [[1912]] - Уайт Стар Лайн компанийн зохион бүтээсэн тухайн цаг үеийнхээ аварга хөлөг онгоц гэгдэх Титаник хөлөг онгоц, Саутхемптоны боомтоос хөдөлжээ. Энэ нь алдарт хөлөг онгоцны анхны бөгөөд эцсийн аялал байсан юм. * 1916 - АНУ-ын Нью-Йорк хотноо Америкийн мэргэжлийн гольфчдийн холбоо байгуулагдав. * 1919 - Мексикийн хувьсгалын хөдөлгөөний удирдагчдын нэг Эмилиано Запатаг Морелос хотод засгийн газрын цэргүүд отож байгаад буудан хороожээ. * 1925 - Алдарт зохиолч Ф.Скотт Фицжеральдын "Аугаа Гецби" зохиол анх удаагаа хэвлэгдэв. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Дайнд сөргөлдөгч буюу эсрэг талуудын нэгдсэн хүч Хорват улсад байгуулагджээ. * 1944 - Нацистын Германыг эсэргүүцсэн хэргээр хорих лагерьт хоригдож байсан Рудольф Врба, Альфред Ветцлер нар шоронгоос оргов. * 1957 - Гурван сарын турш хаалгаа бариад байсан Суецын суваг эргэн нээгджээ. * 1970 - Хөгжмийн урлагийн алдарт "Бийтлз" хамтлагийн гоцлол дуучин Пол МакКартни хамтлагаасаа гарч, хувийн замналаа үргэлжлүүлэх болсоноо зарлав. * 1971 - АНУ-ын Засгийн газар Хятадтай дипломат харилцаагаа сэргээх зорилгоор АНУ-д ширээний теннисний тэмцээнийг долоо хоногийн туршид зохион байгуулжээ. * 1972 - Хятадын Шандонг мужид барилга угсралтын ажил гүйцэтгэж байсан ажилжид хулсаар хучсан авс бүхий хоёр оршуулгийг илрүүлжээ. Эрдэм шинжилгээний ажилчид судалгаа хийсний дүнд "Дайтах урлаг" номыг зохиогч Сун Цзы, Сун Бин нарын оршуулга болохыг тогтоосон юм. ** Вьетнамын дайн: Умард Вьетнамд Америкийн нисэх хүчний Б-52 бөмбөгдөгч онгоц 1967 оноос хойш анх удаа бөмбөгдөв. * 1988 - Пакистаны Равальпинди, Исламабад хотод байрлах "Ожри лагер"-т бөмбөг дэлбэрч 1,000 хүн амиа алджээ. * 2009 - Фижи арлын ерөнхийлөгч Рату Хосефа Иллойо үндсэн хуулиас үүдэн улс эх оронд нь засаглалын хямрал нүүрлэснийг зарлав. * 2010 - ОХУ-ын Смоленкс хотын ойролцоо Польшийн агаарын тээврийн "Ту-154М" онгоц осолдож, 96 хүн амиа алдсаны дотор Польшийн Ерөнхийлөгч Лех Кашинский болон түүний эхнэр, Засгийн газрын өндөр албан тушаалтнууд багтсан байна. * 2016 - Энэтхэгийн Паравур мужид орших нэгэн сүмд гал гарсны улмаас 100 гаруй хүн амиа алдаж, 1,000 хүн шархаджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 401 - Ромын эзэн хаан II Теодосий (450 онд нас барсан) * 1512 - Шотландын хаан V Жеймс (1542 онд нас барсан) * 1583 - Голландын философич Хюго Гроций (1645 онд нас барсан) * 1847 - Америкийн нэрт сэтгүүлч, Пулитцер компанийг үндэслэгч [[Жозеф Пулитцер]] ([[1911]] онд нас барсан) * 1873 - Финландын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Кёци Каллио (1940 онд нас барсан) * 1886 - Олимпын аварга Америкийн марафонч Жонни Хейс (1965 онд нас барсан) * [[1906]] - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн халхалттай гүйгч Стифен Андерсон (1988 онд нас барсан) * [[1910]] - Америкийн эдийн засагч "Сар тутмын шинжилгээ" сэтгүүлийн үндэслэгч Пол Свийзи (2004 онд нас барсан) * [[1912]] - Словенийн анхны Ерөнхийлөгч Борис Кидрич (1953 онд нас барсан) * 1917 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Роберт Бөрнс Вүүдуорд (1979 онд нас барсан) * 1923 - Олимпын хошой хүрэл медальт Америкийн олон төрөлтийн тамирчин Флойд Симмонс (2008 онд нас барсан) * 1927 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Маршалл Уоррен Ниренберг (2010 онд нас барсан) * 1932 - "Алтан бөмбөрцөг" наадмын гурван удаагийн шагналт, "Арабын Лоуренс", "Живаго эмч" киноны од Египетийн нэрт жүжигчин Омар Шарифф (2015 онд нас барсан) * 1945 - Олимпын алт, мөнгөн медальт Австралийн усанд сэлэгч Кевин Берри (2006 онд нас барсан) * 1952 - Америкийн тулаант киноны од [[Стивен Сигал]] * 1959 - Америкийн дуучин, ая зохиогч Бейбифейс * 1963 - Швейцарийн холбооны 162 дахь ерөнхийлөгч Дорис Лойтхард * 1970 - Олимпын хошой хүрэл медальт, тив, дэлхийн аварга Румынь улсын боксчин Леонард Дорофтей * 1972 - Нийгмийн харилцааны "Скайп" компанийг үндэслэгч Эстонийн компьютерийн эрдэмтэн Прийт Касесалу * 1973 - Бразилийн нэрт хөлбөмбөгч [[Роберто Карлос]] * 1976 - Олимп, дэлхийн мөнгө, хүрэл медальт Канадын цаначин Сара Реннер * 1980 - "Лайфхаус" хамтлагийн басс гитарчин, дуучин Брайс Содерберг * 1981 - "Далд ноёрхолын эрин үе" киноны од Майкл Питт * 1986 - Аргентины хөлбөмбөгч Фернандо Гаго ** Олимпын аварга, Дэлхийн хүрэл медальт Бельгийн гүйгч Оливиа Борле ** Бельгийн хөлбөмбөгч Винсен Компани * 1988 - "Зургаа дахь мэдрэхүй", "Хиймэл оюун ухаан" киноны од Хейли Жоел Осмент * 1998 - Дэлхийн аваргын хүрэл, Европын аваргын мөнгөн медальт Оросын уран гулгагч Анна Погорилая == Нас барсан алдартнууд == * 1216 - Шведийн хаан X Эрик (1180 онд төрсөн) * 1533 - Данийн хаан I Фредерик (1471 онд төрсөн) * 1585 - Ромын пап XIII Григорий (1502 онд төрсөн) * 1950 - Туркийн хоёр дахь Ерөнхий сайд Февци Чакмак (1876 онд төрсөн) * 1954 - Францын нэрт найруулагч Аугуст Лумье (1862 онд төрсөн) * 1995 - Энэтхэгийн дөрөв дэх Ерөнхий сайд Мораржи Десай (1896 онд төрсөн) * 2013 - Нобелийн шагналт Английн физикч Роберт Эдвардс (1925 онд төрсөн) ** Олимпын аварга, Европын мөнгөн медальт Зүүн Германы уртын харайгч Анжела Фойгт (1951 онд төрсөн) * 2015 - Габоны Ерөнхийлөгч Рөүз Францин Рогомб (1942 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * Олон улсын ах дүүсийн өдөр * {{AZE}} Улс орныг үндэслэн байгуулагчдын өдөр ---- {{Commonscat|10 April|4 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0410]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|10]] oem12tn6qlt809dktflsd32dapj6mt4 5 сарын 14 0 16325 856936 780390 2026-05-23T20:33:56Z Dostojewskij 30144 Кейт Блэншетт ➯ [[Кейт Бланшетт]] 856936 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 14''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 134 дахь ([[өндөр жил]] бол 135 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 231 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == *1264 - Левес орчимд Английн хаан III Хенри барьцаалагдав. Ингэснээр Английг Симон де Монфор захирах болжээ. *1607 - Виржиниа мужийн Жеймстаун хот Английн колони болов. *1610 - Францын хаан IV Анри халдлагад өртөн амиа алджээ. Ингэснээр Францын хаан ширээнд XIII Луй суусан юм. *1643 - 33 жилийн өмнө Францын хаан ширээнд суусан XIII Луй хаан ширээнд суусан өдрөө нас нөгчив. Түүний хүү дөрвөн настай XIV Луй Францыг захирах болсон билээ. *1747 - Финистрье хошууны эхний тулаанд Адмирал Жорж Энсоноор удирдуулсан Британийн флот Францын тэнгисийн цэргийн хүчийг буулган авав. *1787 - АНУ-ын Филадельфи мужид Үндсэн хуулийн зөвлөл хуралдаж, шинэ Үндсэн хуулийг боловсруулж эхэлжээ. Зөвлөлийн гишүүд Ерөнхийлөгчийн суудалд Жорж Вашингтоныг суулгахаар шийдвэрлэсэн байна. *1800 - АНУ-ын Засгийн газар нийслэл хотоо Филадельфигээс Вашингтон хот руу шилжүүлэх үйл явц эхлэв. *1863 - Америкийн иргэний дайн: Жексоны тулаан эхэлжээ. *1870 - Регби спортын анхны тоглолт болов. Анхны тоглолт Шинэ Зеландын Нелсоны коллежид болсон юм. *[[1913]] - АНУ-ын Нью-Йорк хотын захираг Уиллиам Сульцер Рокефеллерийн сан байгуулах тогтоолд гарын үсэг зуржээ. Ингэснээр Жон Д.Рокефеллер 100 сая ам.доллароо хандивлах үйл явц эхэлсэн байна. *1925 - Алдарт зохиолч Виржиниа Вүүльфийн "Далловей хатагтай" зохиолоо хэвлэлтээс гаргажээ. *1931 - Шведийн Адален хотод эрх ашгаа хамгаалахаар тэмцсэн ажилчдын жагсаалыг тараах зорилгоор Шведийн цагдаагийн газар ажиллагаа зохион байгуулав. Энэ үеэр зэвсэггүй таван иргэн амиа алджээ. *1935 - Филиппин улсын Үндсэн хуулийг ард иргэд нь хүлээн зөвшөөрөв. *1939 - Дэлхийн анагаах ухааны түүхэнд хамгийн залуу ээж бүртгэгдэв Лина Медина таван насандаа хүүхэд төрүүлжээ. *1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы нисэх хүчин Роттердам хотыг бөмбөгдөв. *1948 - Израйль улс тусгаар тогтносноо зарлав. Ингэснээр түр Засгийн газар байгуулагдсан байна. Гэвч хөрш Арабын улсуудтай Израйль улс дайн зарлаад байсан билээ. *1955 - Хүйтэн дайн: Коммунист дэглэмтэй найман улс нэгдэн батлан хамгаалах, эрх ашгаа хамгаалах зорилготой Варшавын гэрээнд гарын үсэг зурав. *1961 - Иргэний эрхийн хөдөлгөөн: Алабама мужийн Аннистон хотод эрх чөлөөний төлөө тэмцэгчид эмх замбараагүй байдал үүсгэв. *1973 - АНУ задгай сансар дахь анхны сансрын станцыг "Скайлеб" нэрээр байгуулжээ. *1988 - АНУ-ын Кентаки мужийн Карролтон хотын сүмийн сургуулийн автобус буруу замд орсноор осолдож 27 сурагч амиа алдав. *2004 - Өмнөд Солонгосын Үндсэн хуулийн цэц хуралдаж Ерөнхийлөгч Ро Мүү Хёныг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлхийг дэмжив. *2012 - Балба улсад нисэж явсан Агни CHT онгоц осолдож 15 хүн амиа алджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == *1657 - Энэтхэгийн эзэн хаан Самбхажи (1689 онд нас барсан) *1710 - Шведийн хаан Адольф Фредерик (1771 онд нас барсан) *1879 - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн гурвын харайгч Фред Энгллехардт (1942 онд нас барсан) *[[1907]] - Пакистаны хоёр дахь Ерөнхийлөгч Аюуб Хан (1974 онд нас барсан) *[[1909]] - Олимпын аварга, мөнгөн медальт Английн гүйгч Годфрай Ремплинг (2009 онд нас барсан) *1922 - Хорватын анхны Ерөнхийлөгч Франио Тучман (1999 онд нас барсан) *1942 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, Европын аварга Зөвлөлтийн өндрийн харайгч Валерий Брумель (2003 онд нас барсан) *1943 - Исландын тав дахь Ерөнхийлөгч Олафур Рагнар Гримссон *1944 - "Оддын дайн" цувралын зохиогч, "Лукас Фильм"-ийг үндэслэгч Жорж Лукас *1952 - Алдарт "Ирээдүй рүү буцсан" нь киноны найруулагч Роберт Земекис *1959 - Лихтенштений ес дэх Ерөнхий сайд Маркус Бухель *1969 - Академий наадмын хоёр, "Алтан бөмбөрцөг" наадмын гурав, БАФТА наадмын гурван удаагийн шагналт жүжигчин [[Кейт Бланшетт]] *1978 - Уругвайн хөлбөмбөгч Густаво Варела *1984 - Нийгмийн сүлжээний алдарт Фейсбүүк копманийг үндэслэгч Марк Закерберг *1993 - Хүүхдийн "iCarly" цувралын од, жүжигчин Миранда Косгроу == Нас барсан алдартнууд == *649 - Ромын пап I Теодоре *964 - Ромын пап XII Йон (927 онд төрсөн) *1470 - Шведийн хаан VIII Чарльз (1409 онд төрсөн) *1610 - Францын хаан IV Анри (1553 онд төрсөн) *1643 - Францын хаан XIII Луй (1601 онд төрсөн) *[[1912]] - Данийн хаан VIII Фредерик (1843 онд төрсөн) *1919 - Хүнсний алдарт "Хайнц" компанийг үндэслэгч Хенри Ж.Хайнц (1844 онд төрсөн) *1923 - Францын Ерөнхий сайд Шарль де Фройсине (1828 онд төрсөн) *1943 - Нобелийн Энхтайвны шагналт Хенри Ла Фонтейн (1854 онд төрсөн) *1969 - Олимпын хошой алтан медальт Австралий усанд сэлэгч Фредерик Лейн (1880 онд төрсөн) *1983 - Мексикийн 46 дахь Ерөнхийлөгч Мигел Алеман Валдес ([[1900]] онд төрсөн) *1988 - Нидерландын Ерөнхий сайд Виллем Дрийс (1886 онд төрсөн) *1995 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Кристиан Б.Анфинсен (1916 онд төрсөн) *1998 - Америкийн нэрт дуучин, жүжигчин Френк Синатра ([[1915]] онд төрсөн) *2000 - Японы Ерөнхий сайд Обүчи Кейзо (1937 онд төрсөн) *2015 - Америкийн жазз урсгалын сод төлөөлөл Б.Б.Кинг (1925 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{ISR}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{PRY}} Төрийн далбааны өдөр * {{LBR}} Үндэсний эв нэгдлийн өдөр ---- {{Commonscat|14 May|5 сарын 14}} [[Ангилал:Өдөр|0514]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|14]] qezgy21xgw79stpivo1n8yvtzxwx9qc 5 сарын 25 0 16351 856965 820016 2026-05-24T05:21:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 856965 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 25''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 145 дахь ([[өндөр жил]] бол 146 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 220 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 567 - Ромын хаан Сервиус Туллиус Этрускансуудыг буулган авсан баяраа тэмдэглэв. * МЭӨ 240 - Хейлигийн сүүлт одны тухай түүхэн сурвалжид анх удаагаа тэмдэглэжээ. * 1521 - Ариун Ромын эзэнт гүрний хаан V Чарльз [[Мартин Лютер|Мартин Лютерийг]] тэрс үзэлтэн гэж зарлав. * 1644 - [[Мин улс|Мин улсын]] жанжин Ву Санги Манжуудтай хүч хавсран [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмний]] гол хаалгыг онгойлгон нийслэл [[Бээжин]] хот руу нэвтэрчээ. * 1738 - [[Пеннсилвани]], [[Мэрилэнд]] тунхаг гаргаснаас Коножокуларын дайн эцэслэв. Улмаар Пеннсилвани, Мэрилэндийн хилийн зурвасыг эцсийн байдлаар батлан, сөрөгсдийг шоронд хорьжээ. * 1787 - [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийн]] зөвлөл [[Филадельфи]] мужид хуралдаж долоон мужийг Нэгдсэн улсын бүрэлдэхүүнд элсэхийг дэмжив. * 1809 - Испанийн колони Чукусака хотод эх орончид нэгдэн Испанийн түрэмгийллийн эсрэг тэмцлээ эхлүүлжээ. * 1819 - [[Аргентин|Аргентины]] Үндсэн хууль батлагдаж, тусгаар тогтносноо дэлхий дахинд зарлав. * 1833 - [[Чили]] улс Үндсэн хуулиа соёрхон баталж, тусгаар тогтносноо нийтэд тунхаглажээ. * 1837 - Доод Канад буюу одоогийн [[Квебек]] мужид [[Их Британи|Их Британийн]] засаг захиргааны эсрэг бослого дэгдэв. * 1869 - [[Венийн дуурийн театр|Венийн дуурийн театрын]] барилга нээгдэв. * 1895 - Үргэлжилсэн үгийн мастер, яруу найрагч [[Оскар Уайльд|Оскар Уайлдыг]] бусад эрчүүдийг хүчирхийлэхийг завдсан хэргээр 2 жил шоронд хорих ял оноожээ. ** Бүгд найрамдах Формоса улс байгуулагдан Тан Жинсон Ерөнхийлөгч болов. * [[1914]] - Их Британийн нийтийн танхимын ээлжит хуралдаанаар Ирланд улсыг аажмаар тусгаар тогтнох боломжийг хангасан "Эх орны дүрэм"-ийг батлажээ. * [[1915]] - Гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|Хиагтын гэрээнд]] “Их дундад Иргэн улсын Их Жунтан, Их Орос улсын эзэн хаан, Гадаад Монголын Богд Жавзундамба хутагт нар нийлэн хэлэлцэж, бүрэн эрх барих тусгай элчин нарыг тус тус томилон гаргахаар болжээ. * 1926 - Украины төрийн тэргүүн [[Симон Петлюра|Симон Петлюрагий]]<nowiki/>н амь насанд халдсан Шолом Шварцбардыг нутаг заан хөөв. * 1938 - Испанийн иргэний дайн: Аликанте хотыг бөмбөгдсөний улмаас 313 хүн амь насаа алдав. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы Панзерын хоёрдугаар дивиз Болонь-сур-Мерт хяналтаа тогтоов. Франц, Британийн хамтарсан цэргийн хүч [[Нацист Герман|Нацистын Германд]] бууж өгчээ. * 1946 - Трансиорданы парламент хуралдаж I Абдуллаг эмир болгожээ. * 1953 - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Засаг захиргаа түүхэндээ эхний бөгөөд эцсийн удаа цөмийн их бууг туршив. ** АНУ-д дэлхийд хамгийн анх удаа олон нийтийн телевиз байгуулагдав. * 1955 - АНУ-ын [[Канзас]] мужид F5 зэрэглэлийн шуурга дэгдсэний улмаас 80 хүн амиа алдан, 273 хүн бэртэж, гэмтжээ. * 1961 - [[Аполло хөтөлбөр]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] [[АНУ-ын Конгресс|Конгрессийн]] хуралдаанд "Саран дээр хүн буулгах" тухай санаагаа дэвшүүлэв. * 1963 - [[Этиоп]] улсын нийслэл [[Аддис Абеба]] хотод Африкийн нэгдсэн холбоо (өнөө үед. [[Африкийн Холбоо]]) байгуулагджээ. * 1966 - "Эксплорер 32" хөлөг амжилттай хөөрөв. * 1968 - АНУ-ын [[Сент-Луис]] мужийн бэлгэ тэмдэг болох "Gateway" байгууламж нээлтээ хийжээ. * 1977 - Америк төдийгүй дэлхийн соёлын томоохон бүтээл болох "[[Оддын дайн]]" цуврал кино театруудад нээлтээ хийв. ** БНХАУ-ын Засаг захиргаа "[[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгал]]"-ын улмаас хориглогдоод байсан [[Уильям Шекспир|Уильям Шекспирийн]] бүх зохиолыг хоригоос гаргажээ. * 1978 - АНУ-ын цуврал гэмт хэрэгтэн "Унабомбер" Нортвестерн их сургуульд бөмбөг дэлбэлж цөөнгүй тооны хүн гэмтэж, бэртэв. * 1979 - АНУ-ын [[Чикаго]] хотоос [[Лос-Анжелес]] хотын чиглэлийн иргэний агаарын тээврийн 191 дүгээр нислэг хөөрсөн даруйдаа осолдож хөлгийн багийн 271 хүн бүгд амиа алджээ. * 1981 - [[Саудын Араб|Саудын Арабын]] Рияд хотнооо Булангийн орнуудын хамтын ажиллагааны зөвлөл байгуулагдав. Бахрейн, Кувейт, Оман, Катар, Саудын Араб, Арабын нэгдсэн эмират улсууд нийлж уг зөвлөлийг байгуулжээ. * 1982 - Фолклендын дайн: Аргентинийн нисэх хүчний Force A-4 бөмбөгдөгч онгож Британийн "Ковентри" байлдааны хөлгийг устган сөнөөв. * 1985 - [[Бангладеш|Бангладешт]] халуун орны хуй салхи дэгдсэний улмаас 10 мянга гаруй хүн амиа алджээ. * 1997 - Африкийн [[Сьерра Леон]] улсад төрийн эргэлт болж Ерөнхийлөгч Ахмад Тежан Каббаг суудлаас нь түлхэн унагав. Түүний оронд төрийн эрхийг хошууч Жонни Пол Корома атгахаар болжээ. * 2000 - [[Израил]] улс [[Ливан|Ливаны]] өмнөд хэсгийг 22 жил эзэлсний дараа чөлөөлөхөөр болжээ. Энэ өдрийг Ливанчууд чөлөөлөгдсөн өдөр гэж тэмдэглэдэг уламжлалтай. * 2001 - Дэлхийн дээвэр [[Гималай|Гималайн ноён оргилд]] Эрик Вайханмаер гарсан. Ингэснээр тус оргилд гарсан анхны хараагүй хүн болсон юм. * 2009 - [[Умард Солонгос]] улс хоёр дахь удаагаа газар доор 20 килотонны хүчин чадалтай цөмийн туршилт хийв. Үүнийг олон улсын зүгээс ноцтой шүүмжилсэн юм. * 2011 - Америкад 25 жил үргэлжилж, дэлхий даяар шуугиан тарьсан "Опра Уинфри шоу" албан ёсоор эцсийн дугаараа цацав. * 2012 - Дэлхийд хамгийн анх удаа арилжааны зориулалтаар "[[SpaceX]]" сансрын хөлөг хөөрч, Олон улсын сансрын станцтай холбогдов. * 2013 - Энэтхэгийн Чаттисгарт хотод Энэтхэгийн үндэсний конгрессын ордны гадна Маоист хэт даврагчид бөмбөг дэлбэлж 28 хүн амиа алдан, 32 хүн бэртэж гэмтжээ. ** Пакистаны [[Гужарат]] хотод хийн хоолой дэлбэрч 18 хүн амиа алдав. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1320 - Их Монгол Улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] (1370 онд нас барсан) * 1334 - Японы эзэн хаан Сүко (1398 онд нас барсан) * 1713 - Их Британийн Ерөнхий сайд Жон Стюарт (1792 онд нас барсан) * 1791 - [[Вьетнам|Вьетнамын]] эзэн хаан Минх Манг (1841 онд нас барсан) * 1865 - [[Нобелийн шагналтнуудын нэрс|Нобелийн шагналт]] Америкийн шашны зүтгэлтэн Жон Мотт (1955 онд нас барсан) ** Нобелийн шагналт Голландын физикч Питер Зийман (1943 нас барсан) * 1883 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт Шведийн дүүгүүрч Карл Линд (1965 онд нас барсан) * 1889 - Сикорский нисэх онгоцы загварыг зохион бүтээгч [[Игорь Сикорский]] (1972 онд нас барсан) * [[1907]] - [[Мьянмар|Бирмын]] анхны Ерөнхий сайд У Ну (1995 онд нас барсан) * 1916 - Олимпын мөнгө, Европын аваргын гурван мөнгөн медальт Италийн зээрэнцэг шидэгч Жузеппе Тоси (1981 онд нас барсан) * 1920 - Олимпын хошой аварга, хошой мөнгөн медальт Ямайкын гүйгч Артур Уинт (1992 онд нас барсан) * 1921 - Нобелийн шагналт Швейцарийн физикч Жек Штайнбергер * 1931 - ЗХУ-ын хошой баатар, сансрын нисэгч [[Георгий Гречко]] (2017 онд нас барсан) * 1933 - Тринидад Тобаго улсын тав дахь Ерөнхий сайд Басдео Пандей ** Фараогийн арлууд улсын долоо дахь Ерөнхий сайд Йогван Сундстайн * 1939 - "[[Алтан бөмбөрцөг|Алтан Бөмбөрцө]]<nowiki/>г", Британийн тайз, дэлгэцийн шилдэг жүжигчин Йан Маккеллен * 1941 - Молдав улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч [[Владимир Воронин]] * 1951 - "[[Ирээдүй рүү буцсан нь]]" киногоороо алдаршсан Америкийн кино зохиолч Боб Гейл * 1965 - Гамби улсын Ерөнхийлөгч Йахя Жамме * 1971 - Олимпын аварга, Дэлхийн хошой хүрэл медальт, Европын хошой аварга Италийн марафонч Стефано Балдини * 1972 - [[Оскарын шагнал|Академийн наадам]], "[[Алтан бөмбөрцөг]]" наадмын шагналт жүжигчин Октавиа Спенсер * 1976 - Олимпын аварга, дэлхий болон европын мөнгөн медальт Шведийн өндрийн харайгч Стефан Холм * 1979 - Америкийн хөлбөмбөгч Карлос Боканегра * 1980 - Испанийн хөлбөмбөгч Давид Наварро * 1982 - Олимпын хошой, дэлхийн дөрвөн удаагийн аварга Кенийн дундын зайн гүйгч Эзекил Кембой * 1985 - Францын хөлбөмбөгч [[Демба Ба]] * 1987 - Олимпын гурав, дэлхийн хоёр удаагийн аварга Польшийн цанаар үсрэгч Камил Стох * 1994 - Олимпын гурав, дэлхийн хошой аварга Америкийн гимнастикч Али Рейсман == Нас барсан алдартнууд == * 992 - Польшийн хааан [[I Миешко]] (935 онд төрсөн) * 1085 - Ромын пап VII Грегорий (1020 онд төрсөн) * 1261 - Ромын пап IV Александр (1185 онд төрсөн) * 1786 - Португалийн эзэн хаан II Петер (1717 онд төрсөн) * 1919 - Олимпын аварга, хошой хүрэл медальт Америкийн харваач Элиза Поллок (1840 онд төрсөн) * 1957 - 1904 оны олимпод гурван өөр спортын төрлөөр хоёр алт, нэг хүрэл медаль хүртсэн Америкийн тамирчин Лео Гүүдвин (1883 онд төрсөн) * 1986 - АНУ-ын 22 дахь Төрийн нарийн бичгийн дарга Честер Баулес ([[1901]] онд төрсөн) * 2008 - Хөлдөөсөн шарсан төмсний алдарт "Симплот" брендийг үндэслэгч Ж.Р.Симплот ([[1909]] онд төрсөн) * 2014 - Польшийн анхны Ерөнхийлөгч [[Войцех Ярузельский|Войцех Ярузельски]] (1923 онд төрсөн) ** [[Тувалу]] улсын анхны Ерөнхий сайд Тоарипи Лаути (1928 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{LBN}} Чөлөөлөгдсөн өдөр * {{USA}} Үндэсний товшуур бүжгийн өдөр ---- {{Commonscat|25 May|5 сарын 25}} [[Ангилал:Өдөр|0525]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|25]] qjgjduxkxmscrgis74md3pv6pwlv3l5 Аригбуха хаан 0 18471 856927 840325 2026-05-23T12:52:53Z ZxZx987 96383 856927 wikitext text/x-wiki {{short description|Чингис хааны үр удам}} {{Инфобокс хаан | name = {{ubl|Аригбуха | {{MongolUnicode|ᠠᠷᠢᠭᠪᠦᠬᠡ}} }} | title = [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан]]{{efn|[[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|Эзэнт гүрний хуваагдлаас]] үүдэлтэй нэрлэсэн}} | image = Ariq Böke.jpg | caption = 1596 оны гар бичмэлд Ариг Бөхийн дүрслэл | succession = Монголын эзэнт гүрний Их хаан | reign = {{nowrap|1260 оны 6 сарын 8<ref>{{Cite book|author=[[屠寄]]|editor=|title=《蒙兀兒史記‧卷第七十四‧列傳第五十六‧阿里不哥》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=|date=|pages=|ISBN=|accessdate=|url=|language=zh|quote=及聞忽必烈汗已立，四月乙丑（是月戊戌朔二十八日乙丑），亦告天即位於和林西額垤兒水上（《秘史》額垤兒谷子，即此水源所出。《親征錄》作惡送兒河，《清內府圖》額德爾河，洪譯《界圖》鄂爾渾河，即色楞格河南源。《本紀》作按坦河，音近；清殿本《元史》改作阿勒坦河，音義似差）。}}</ref> – 1264 оны 8 сарын 21}} | coronation = | predecessor = [[Мөнх хаан]] | successor = [[Хубилай хаан]] | full name = [[Төрсөн нэр]]: {{lang|mn-cyrl|Аригбөх}} ({{lang|mn-latn|italic=no|Arigböh}})| | issue = [[Юбугур]], [[Мэлигтөмөр]], Тамачи, [[Найрбуха]], Халухан Ахай, Нэгүдэр ахай, Номгон Ахай | spouse = {{ubl|[[Илчигмиш хатан]] | Хутухт хатан | Хүтлү хатан | Ирау-гуй хатан |Ашитай хатан}} | royal house = [[Боржигин]] | father = [[Тулуй]] | mother = [[Сорхагтани Бэхи]] | birth_date = {{Circa|1219}} | birth_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] | death_date = {{death year and age|1266|1219}} | death_place = | place of burial = | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] }} '''Аригбуха'''<ref>Түүний нэрийг '''Гильом де Рубрук санваартаны Дорно этгээдэд зорчсон минь''' гэх '''аян тэмдэглэл'''ийн 44-р бүлэгт '''Arabuccha''' (Арабукха), Ц.Сүрэнхорлоо гуйан орчуулсан '''Судрын чуулганы''' 2 ботийн Толуй хааны хүүрнэл, Мөнх хааны хүүрнэл, Хубилай хааны тухай бүлгүүдэд '''Аригбуха, Юань улсын сударт''' '''阿里不哥(a li bu ge)''' гэж бичсэн байна.</ref> ({{mongolUnicode|ᠠᠷᠢᠭᠪᠦᠬᠡ}}, 1219-1266) бол [[Их Монгол Улс]]ын 5 дахь их хаан юм. Аригбуха нь [[Чингис хаан]]ы отгон хүү [[Тулуй]]н хүү юм. Түүний эх нь [[Хэрэйд]]ийн [[Тоорил хан|Ван ханы]] дүү [[Жаха Хамбу]]гийн охин [[Сорхагтани Бэки]] байжээ. Аригбөх 1260-1264 оны үед [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] хааны сууринд суужээ. Тэрээр өөрийн ах [[Хубилай хаан|Хубилайтай]] хийсэн тэмцэлд хүчин мөхөсдөж, арга буюу Хубилайд хааны хаш тамга, сүлд зэргийг өгч бууж өгсөн юм. 1266 онд Аригбуха Хубилай хааны харгалзаанд байж байгаад нас баржээ. == Бага нас == Тухайн үед түүний ах [[Мөнх хаан|Мөнх]] ба [[Хубилай]] өмнөд болон баруун Азид байлдаж байх үед уугуул эзэмшил нутагт амьдарч байжээ. == Хаан ширээний төлөөх тэмцэл == Мөнх хааныг 1259 онд нас барсны дараа хаан ширээний төлөөх тэмцэл эхэлжээ. Ах нарынхаа эзгүйд Аригбуха хаан суудалд сонгогдож , түүнийг тэр үеийн сайдууд болон Мөнх хааны гэр бүл, зарим алтан ургийн ноёдууд дэмжиж байв. Аригбухийг хаан өргөмжлөхөд Хархорумд Их хуралдай 20 хоног хуралдуулж, олонх хан хөвгүүд, угсааны ноёд, нөлөө бүхий сайд, жанжин нарыг оролцуулжээ. Аригбухаг монголын хаан ширээнд суух бэлтгэл хийж буй тухай мэдээг Хубилай сонсмогц яаравчлан Кайпин /хожмын Шанду/ хотод билгийн 1260 оны 3-р сарын 24-нд буюу аргын 1260 оны 5-р сарын 6-нд нэгэн Их хуралдай зарлан хуралдуулж, өөрийгөө Монголын зүй ёсны Их хаан хэмээн өргөмжилсөн байна. Тэр үед Хубилай 44 настай байжээ. Дараа нь Аригбөх билгийн улирлын 4-р сарын сүүлчээр аргын тооллын 1260 оны 5-р сарын 12-ноос 6-р сар хүртэл Орхон голын эхэнд бас ноёдын Их хуралдайг хуралдуулж, өөрийгөө монголын албан ёсны Их хаан гэж зарлав. Ингэж 1260 онд Их Монгол улсад хоёр хуралдай хурж, хоёр хаан сууж, хоёр нийслэл гарсан билээ. Ийнхүү Хубилай ганцхан өдөр Их хуралдай-г зарлан хурсан бол, Аригбөх хууль ёсны дагуу Хархорумд 20 гаруй хоног хуралдсан ажээ. Аригбөх, Хубилай ах дүү хоёрын хаан ширээний төлөө тэмцэл чухамхүү ингэж эхлээд удсангүй цус урсгасан зэвсэгт мөргөлдөөн болон хувирчээ. Мөнх хааны хатан тэргүүтэй олонхи монгол ноёд Их хуралдайг уламжлалт газар хуралдуулсан Аригбөхийн талыг идэвхитэй дэмжсэн байна. Хубилайн хувьд бол монгол улсын хаан ширээ залгах ёсыг зөрчиж алт, мөнгө, эд бараанд татагдсан өөрийн талын хэсэг монгол ноёдыг Кайпин-Шандуд аваачин ёс бус хуралдай зарлан хуралдуулж, өөрийгөө хаан ширээнд өргөмжилсөн юм. Хубилай монголын хаан ширээг булаан авахаар дүү Аригбөхийн эсрэг тэмцэхдээ, Кайпин хотыг монгол гүрний нийслэл хэмээн зарлаад Хархорумтай өрсөлдүүлэн тавьжээ. Нөгөө талаар Аригбөхтэй дайтах нь гарцаагүй хэрэг гэдгийг мэдэж, нууцаар цэргийн хүч сэлбэн байжээ. Аригбөх төр улсынхаа уламжлалт ёс журмыг үл хайхран хувийн эрх ашиг хичээсэн ахынхаа эсрэг арга буюу зэвсэгт тэмцэл хийхэд хүрсэн ажээ. Хубилайд Тулуйн угсааны Хадан мэтийн ноёд цэргийн хүчээр идэвхитэй тусалсанаас гадна хятадын цэргийн ихээхэн хүч Аригбөхийн эсрэг дайнд шууд гар бие оролцожээ.1260 оны намар Аригбөх, Аландар нар тэргүүтэй цэргийн хүч хоёр хуваагдан, Кайпин хот тийш айсуйг Хубилай сонсмогц тэдний эсрэг хоёр замын их цэргийг угтан гаргажээ. Хоёр замын цэргийг Хубилай, Хадан нар удирджээ. Эхлээд Хадан, Аландар нарын цэрэг монголын их говийн өмнө захад ширүүн тулалдан, Аландарын тал ялагдлаж өөрөө алагджээ. Аригбөх, Хубилай нарын удирдсан цэргийн гол хүч мөн л монголын говийн өмнөд этгээдэд тулалдаж Аригбөх ялагдаж ухарсан байна. Хубилай Аригбөхийн цэргийг Орхон, Туулын савд хүртэл мөрдөн цохиж, Хархорумыг эрхэндээ оруулан авч Есүнгэ ноёноор удирдуулсан хэсэг цэргийг тэнд сахиулан суулгаад цэргийнхээ гол хүчийг авч Кайпин хотруу буцжээ. Хубилай ийнхүү яаравчлан буцсан явдал дүү Аригбөхөд дахин дайн хийх боломж хүч байхгүй гэж бодсоноос гадна Өмнөд Сүн улсыг бүр мөсөн байлдан дагуулах аян дайнтай холбоотой байжээ. Түүнээс гадна ер нь Хубилай угаас Хархорумд гүрний нийслэлийг урьдын адил төвлөрүүлж болохгүй гэж үзээд, шинэ барьсан Кайпин хотыг түр нийслэл болгож улмаар Бээжингээр нийслэллэх алсын зорилго тавьжээ. Хубилайн цэргийн гол хүч Хархорумаас явсан тэр сиймхийг Аригбөх ашиглаж, 1261 оны зун, намрын улиралд өөрийн хүчийг сэлбэн зузаатгах ажлыг сэм хийж цэргээ сургуулилж, агт морио амрааж, дахин байлдах бэлтгэлтэй болжээ. Ингээд Есүнгэ ноёны цэргийг довтлон бут цохиод Хархорумыг буцаан авчээ. Аригбөх 1261 оны өвлийн эхэн сарын орчмоор бүх цэргийнхээ хүчийг авч дахин Кайпин руу чиглэн хөдөлж Хубилайг хоёрдахь удаагаа довтолжээ. Аригбөхийн довтлон айсуйг Хубилай сонсмогц Өмнөд Сүн улсыг байлдах хэргээ арга буюу түр зогсоож цэргийнхээ гол хүчийг авч, Аригбөхтэй байлдахаар умард зүг яаравчлан хөдөлжээ. 1261 оны өвөл монголын говь нутгын заагт ах дүү хоёрын цэрэг дахин хүч сөрөн хэдэн өдөр үргэлжилсэн ширүүн тулалдаан хйисний эцэст Аригбөхийн тал ялагдаж ухран буцсан байна. Ингэж Аригбөхийн тал хоёр дахь удаагаа шийдвэрлэх тулалдаанд ялагдаж, үлэмжийн хохирол хүлээжээ. Үүнээс хойш бас Аригбөх аар саар довтолгоо удаа дараа хийсэн боловч тэр бүхэн амжилт олсонгүй. == Бууж өгсөн нь == Хятад ба [[Цагаадайн улс]]ын зүгээс [[Хархорум]]д нэвтрэн орох худалдааны замыг [[Хубилай|'''Хубилай''']] хааснаас болж Аригбөхийн талын цэрэг ард, хоол ундаар гачигдах зэрэг элдвийн бэрхшээлд тулгарчээ. Иймээс цэргийнхээ хүчийг дахин нөхөн сэлбэхэд үнэхээр хүнд болжээ. Мөн [[Цагаадайн улс|'''Цагаадайн улсын''']] '''[[Алгуй|Алгуй хан]]''' урваж Хубилайн талд оржээ. Тэрээр тэнгэр уулын хавийн монголчуудад нэр хүнд олсон байжээ. Энэ учраас Аригбөх монголын баруун талаас хүч дэмжлэг олохоор Хархорумыг түр орхин Алтайн уулсыг давж, Илийн хөндийд хүрчээ. Гэвч удаа дараагын дайн байлдааны хор хөнөөлөөр зүдрэх, ядрахын туйлд хүрсэн Аригбөхийн цэрэг зам зуураа аргагүйн эрхэнд дээрэм тонуул ч хийхэд хүрсэн зэргээс тэр нутгийн ард олны дэмжлэгийг гүйцэд олсонгүй. Аригбөх Алтайг давж Алгуйтай хэдэн удаа байлдаж зугатуулсан байна. Тэр зуур Аригбөх Илийн хөндий дэх нутгийн хүн ардыг бас зовоож, ялангуяа тэнгэр ууланд үлдсэн Алгуйн харъяат монгол цэрэг, даргыг хүйс тэмтрэн хядаж, олны дургүйцлийг хүргэсэн ба мөн түүний цэрэг дотор ч санал сэтгэл алдагдах гарч нилээд хэсэг нь Хубилайд дагаар орсон байна. Аригбөх цаашид тэмцлээ үргэжлүүлэх бололцоогүй болж 1264 онд Хубилайд бууж өгчээ. Чухам ингэж ах дүү хоёрын хоорондын зэвсэгт мөргөлдөөн дууссан боловч монголын хаан ширээний төлөөх тэмцэл зогсоогүй, уул тэмцлийг Хайду ноён толгойлон үргэлжлүүлжээ. Аригбөхийг Шанду хотод очиж бууж өгсний дараа Хубилай түүнийг дуудан уулзаж, Ах дүү хоёрын хэн нь хаан суух ёстой юм бэ ? гэж ихэмсэгээр асуухад, Аригбөх "Миний ёсоор бол би суух ёстой, одоо чи суужээ" гэж хариулсан байдаг. Хубилай дүүгийн амийг хэлтрүүлж,бүтэн жил нүдэнд нь үзэгдэхгүйгээр шийтгэсэн ба түүнтэй талцан хамт явсан ноёдыг алтан ураг-ийн дотор хагарал тэмцэл гаргасан хэрэгт холбогдуулан, хатуу ширүүн цээрлүүлэн шийтгэж олонхийг нь цаазаар авчээ. Аригбөх 1266 онд хүнд өвчнөөр нас баржээ. Аригбөх, Хубилай нарын хооронд өрнөсөн дайн дажин бол хаан ширээний төлөөх тэмцэл байсан боловч бодит байдлаараа Аригбөхийн тэмцэл нь улс гүрний төвийг монголд хэвээр байлгаж, монгол нутгийг урьдын адил гүрний төв нутаг хэвээр байлган үлдээхэд чиглэгдсэн байжээ. == Гэр бүл == Өвөг эцэг: [[Чингис хаан]] Эмэг эх: [[Бөртэ үжин]] Эцэг: [[Тулуй|Тулуй ноён]] Эх: [[Сорхагтани Бэхи|Сорхогтани бэхи]] ==== Ах дүүс ==== # [[Мөнх хаан]] # [[Хубилай хаан]] # [[Хүлэгү хан]] # [[Есүбух гүнж|Есүбуха]] гүнж # [[Думуган]] гүнж ==== Хатад, хөвгүүд ==== ===== Хатад ===== # '''Илжигмиш хатан''' (Ойрад аймгаас сурвалжтай<ref>Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. Хоёрдугаар боть. 228 дахь тал орос хэлнээс орчуулж, зүүлт, тайлбар хадсан Ц.Сүрэнхорлоо. </ref>) # '''Хутухт хатан''' (Найман аймгийн Хүчүгүр омгийнх<ref>Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. Хоёрдугаар боть. 228 дахь тал орос хэлнээс орчуулж, зүүлт, тайлбар хадсан Ц.Сүрэнхорлоо.</ref>, Халухан, Нэгүдэр нарыг төрүүлсэн.) # '''Хүтлү хатан''' (Хонгират аймгийн хүн<ref>Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. Хоёрдугаар боть. 228-229 дахь тал орос хэлнээс орчуулж, зүүлт, тайлбар хадсан Ц.Сүрэнхорлоо.</ref>, хүүхэдгүй) # '''Ирау-гуй''' (Барулас аймгаас гаралтай татвар эм, Найру бухаг төрүүлсэн.) # '''Ашитай''' (Хонгират аймгийнх, Тамачийг төрүүлсэн.<ref>Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. Хоёрдугаар боть. 229 дэх тал. орос хэлнээс орчуулж, зүүлт, тайлбар хадсан Ц.Сүрэнхорлоо.</ref>) ===== Хүүхэд ===== # '''[[Ёмухур|Юбугур]]''' (Явган) # '''[[Мэлигтөмөр]]''' (Минлигтөмөр) # '''Хутуг''' # '''[[Тамачи]]''' # '''[[Найрубуха]]''' (Нялхбух) # '''Халухан ахай''' ([[Баяд|Баяуд]] аймгийн Татахтай хүргэнд өгсөн.) # '''Нэгүдэр ('''Мөнхтөмөртэй сүй тавьсан''')''' # '''Камтай''' # '''Номгон''' ([[Ойрад|Ойрадын]] Чапар хүргэнд өгсөн) == Эшлэл == * Морис Россаби <<Монголчуудын их гүрний алтан зуун>> {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө= [[Мөнх хаан]] |дараа= [[Хубилай хаан]] |он= 1260-1264 |албан_тушаал= [[Монгол хаад#Их Монгол улс|Их Монгол Улсын Далай Их Хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Каймиш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Аригбуха хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1219 онд төрсөн]] [[Ангилал:1266 онд өнгөрсөн]] i8fem5xrow7psylli5tlhq9ah9y720b Төмөрийн улс 0 19373 856979 856865 2026-05-24T08:39:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856979 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl Баяд 0 19534 856957 833218 2026-05-24T04:45:25Z ~2026-29269-46 104596 /* Улс төрийн зүтгэлтэн */ 856957 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төрийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, хөдөлмөрийн баатар [[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун), * Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * гавьяат тамирчин Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], Алдарт туульч Парчин, Нянгар, одоо цагт дуучин Л.Банзрагч, Д.Бурмаа, Л.Болдбаатар, Б.Энхмэнд, Р.Дэлгэрмаа, П.Жимсээ нар баяд хүмүүс билээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] ethx1zbgyby6hwunewy438igt2pwdef 856959 856957 2026-05-24T04:47:23Z ~2026-29269-46 104596 /* Улс төрийн зүтгэлтэн */ 856959 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, хөдөлмөрийн баатар [[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун), * Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * гавьяат тамирчин Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], Алдарт туульч Парчин, Нянгар, одоо цагт дуучин Л.Банзрагч, Д.Бурмаа, Л.Болдбаатар, Б.Энхмэнд, Р.Дэлгэрмаа, П.Жимсээ нар баяд хүмүүс билээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] nynnqnpiov1rrvzrmzsgie0wz2d5hnu 856963 856959 2026-05-24T05:01:38Z ~2026-29269-46 104596 /* Спортын салбар */ 856963 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) * === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], Алдарт туульч Парчин, Нянгар, одоо цагт дуучин Л.Банзрагч, Д.Бурмаа, Л.Болдбаатар, Б.Энхмэнд, Р.Дэлгэрмаа, П.Жимсээ нар баяд хүмүүс билээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] dyhixylt9um7qlghxba3hha9mpqnru2 856964 856963 2026-05-24T05:15:38Z ~2026-29269-46 104596 /* Алдартан */ 856964 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэстэн |group = Баяд <br>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} |image = |pop = 63,775 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 63,775 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Ойрад аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Баяд''' {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠥᠠ}} - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. ==Нэрийн гарал == Монгол хэлний "баян" ("чинээлэг", "арвин юмтай", "өнөр" гэх мэт ойролцоо утгатай) гэх тэмдэг нэрийн олон тооны үндсэн хувирал нь "баяд" гэдэг. == Овог == Баяд нь эрт цагт түүхийн тавцанд гарч ирсэн, язгуурын монгол аймгийн нэг юм. [[Хүннү]]гийн хаан [[Модун шаньюй]] [[Ордос]]ын тохойд байх Баян уулаар нутаглах Баян овгийг дагуулав гэсэн мэдээ бий. VI-VIII зууны үед баядууд [[Хөлөн нуур|Хөлөн]], [[Буйр нуур]] хавиар нутаглаж байсан аж. XIII зууны үед Чингис хааны мэдэлд явж ирсэн байна. Түүний нэг нь [[Үнгүр]] буурч юм. Түүний харьяат баядууд гол төлөв Хэнтийн уулнаас урагш нутаглан явжээ. XIV-XVII зууны эхэн үе хүртэл баядууд нь улс төрийн нөхцөл байдлаас болж хоёр хэсэгт салсан нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын холбоонд]] зарим баяд Чоросын ноёдын захиргаанд багтсан бол, зарим хэсэг нь Батмөнх даян хааны 5-р хүү Алчболдын захирсан өвөр таван халхын дотор баяд отог багтаж байсан. ==== Өвөр халхын Баяд отог ==== XVI зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан]] (1474-1517) хүүхдүүддээ алба таслан хувааж өгөх үед тавдугаар хүү [[Алчболд]]од [[Жарууд]], [[Баарин]], [[Хонгирад]], [[Баяд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]] оногдсон байна. Алчи Болдод оногдсон энэ таван отог нь монголын өмнөд талаар нутаглах учир өврийн таван отог хэмээн нэрлэгдэх болжээ. [[Алчболд]] ноёны хүү Хургачи хасар ноён таван хүүтэй. Ахмад хүү Уваш үйзэн ноён нь жаруудыг, Шубухай дархан ноён бааринг, Суйбин Буйма догшин ноён хонгирадыг, Сонин дайчин баядыг, Хунбаатар ноён үжээдийг тус бүр хуваан захирчээ. XVII зууны эхээр манжийн түрэмгийлэгчид Өвөр монголыг эзлэн авах үед баяд ч нэгэн адил тэдний эрхшээлд орж, бие даасан отог байхаа болиод, манж найман хошуутай холилдон сууж, Өвөр монголын зүүн урдуур Бээжингээс хойхнуур суурьшиж, ихэнх нь манж хятадад ууссан. ==== Ойрадын Баяд аймаг ==== [[Алтайн нуруу|Алтайн уул]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхэн урсгалаар ойрадууд нутаглан ахуйд тэдний дотор баядууд аж төрж байв. Тэд тооны хувьд цөөн бөгөөд анхандаа гол төлөв Цорос аймгийн харьяанд оршиж, Эрчис мөрний сав дагуу нутагладаг байв. Хожим нь дөрвөд хүчирхэгжих үеэс түүний нэгэн бага аймаг хэмээгдэх болжээ. XVIII зууны эхэн хагаст баядын аав ноён гэж цэцэн цэлмэг хүн Зүүнгарын улсын төрийн зүтгэлтэн нарт үнэлэгдэж, Чимэг харваач гэж баатар дайчин эр байжээ. 1753 онд Даваачийн хэрцгий явдалд дургүйцсэн дөрвөдийн бага ноён Цэрэн, Цэрэн уваши, Цэрэнмөнх нар өөрсдийн харьяат иргэдээ авч Эрчис мөрөн хавь нутгаас хөдлөн, Алтайг Үенч, Бодончийн хавцлаар давж, халхын нутагт орж иржээ. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгараас]] ирсэн тэдгээр [[дөрвөд]], баядуудыг 1754 онд [[Сайн заяатын чуулган|Сайн заяатын]] хоёр чуулганд хуваахад, баядууд зүүнгарын чуулганд багтжээ. Тэр үед Зүүнгарын чуулганд багтсан баядуудыг арван нэгэн хошуу болгон зохион байгуулж, зам хуваан нэр өгчээ: #Дундад хошууны анхны ноёноор манж нар Цэрэнмөнхийг тавиад засаг [[Бэйл|төрийн бэйлийн]] хэргэм шагнасан байна. Хожим нь эрх (вангийн) засгийн хошуу гэх болсон. #Дундад зүүн хошууны ноёноор Сэвдэнг тавьж төрийн бэйл өргөмжлөн, засаг болгожээ. Энэ нь хожим Дайчин вангийн хошуу гэгдэх болов. #Дундад өмнөд хошууны засгаар анх Ганг өргөмжилж, [[Гүн|Улсад туслагч гүнгийн]] хэргэм олгосон нь хожмын Саруул гүний хошуу гэх болсон. #Дундад хойд хошууны ноёноор эн тэргүүнд Батмөнхийг тохоож, засаг улсад туслагч гүн өргөмжилжээ. Хожим нь Түшээ гүний хошуу гэжээ. #Дундад дээд хошууны засгаар анх Машбатыг тавьж, улсад туслагч гүнгийн хэргэм олгосон байна. Хожим нь Жонон бэйлийн хошуу гэж нэрлэв. #Дундад доорд хошууны ноёноор анх Дашдондогийг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг [[Тайж|тайжийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Эрдэнэ гүний хошуу гэх болов. #Дундад өмнөд зүүн хошууны анхны ноёноор Мөнхтөмөрийг өргөж, засаг хошууны бэйсийн хэргэм олгов. Хожим нь Эетэй гүний хошуу гэсэн. #Дундад өмнөд баруун хошууны ноёноор анх Банжуурыг тавьж, засаг [[Бэйс|хошууны бэйсийн]] хэргэм шагнажээ. Хожим нь Үйзэн (Пандиа) бэйлийн хошуу гэх болсон аж. #Дундад хойд зүүн хошууны ноёноор анх Гүншарыг тавиад засаг тэргүүн зэрэг тайж болгов. Энэ хошууг хожим нь Мэргэн гүний хошуу гэжээ. Эдгээр 9 хошуу бүгд нэжгээд сумтай байжээ. #Дундад хойд баруун хошууны ноёноор анх Барыг өргөмжилж, засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хэргэм шагнажээ. Энэ хошуу нь анх 56 өрхтэй байгуулагдсан бөгөөд сум хуваагаагүй ажээ. Хожим нь Хурц (Даяа) гүний хошуу гэх болжээ. #Дундад баруун хошууны анхны ноёноор Гэндэнг өргөж, хошуун засаг бэйсийн хэргэм олгожээ. Хоёр сумтай, эл хошууг хожим нь Ерөөлт (Баатар) бэйлийн хошуу гэх болсон. Баядын 11 хошуу багтсан [[Сайн Заяатын зүүнгарын чуулган|Сайн Заяатын зүүнгарын чуулганы]] даргаар Төгс хүлэг Далай хан Цэрэнг, дэд чуулганы даргаар дундад зүүн хошууны ноён Сэвдэнг тавьж захируулсан ажээ. 1921 онд хувьсгал ялсны дараа засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтад шилжих үед урьдын Дөрвөд далай хан аймаг, Зоригт хан аймаг хоёрыг нийлүүлээд 1925 онд [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийг]] байгуулж, Улаангомд төвлөрүүлсэн байна. Тэр үед Далай ханд захирагдсан баядын арван хошууг Зоригт ханы аймагт захирагдсан баядын Ерөөлт бэйсийн нэг хошуутай нэгтгэн Баянмандал уулын хошуу хэмээн нэрлээд Чандмань уулын аймагт захируулжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийн суурин дээр [[Увс аймаг|Увс аймгийг]] байгуулж урьдын хошуудаар сум зохиосон байна. Тэгэхэд баядын Мэргэн гүн, Түшээ гүн, Эрдэнэ гүн, Хурц гүнгийн хошуугаар Зүүнговь сум, Эрх ван, Жонон бэйлийн хошуугаар Малчин сум, Үйзэн (Пандиа) бэйл, Эетэй (Жажин) гүний хошуугаар Тэс сум, Саруул гүн, Ерөөлт (Баатар) бэйс, Дайчин вангийн хошуугаар Хяргас сумыг тус тус байгуулжээ. == Ястан == Баяд овогтон [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Буриад]], [[Монгол улс]], [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын ихэнх аймагт оршин суудаг байна. Мөн Түрэг хэлтэн улсуудын дунд Баяд овог байсан тухай мэдээ үлджээ. Баяд хэмээх нэрээр тодорхой нэрлэгдэж байгаа Баядууд бол дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүний баядууд юм. Тэд Дөрвөд аймгийн захиргаанд байсан бөгөөд 1754 онд [[Зүүнгар]]ын хаан [[Даваач]]тай эвдрэлцсэний улмаас дөрвөдүүдийн хамт [[Алтайн нуруу]]г давж, [[Манж Чин улс]]ад дагаар оржээ. Манж нар тэднийг 1758 онд [[Увс нуур]]ын газарт нутаглуулжээ. Эдгээр баядууд Монгол улсын [[Увс]] аймагт оршин суудаг. Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Хар хирүгэ нь Ойрадын Баяд ястны хүн байжээ. Мөн [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]], [[Өлзийт]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] зэрэг хаадын хатад нь Баядын гүнж нар байсан бөгөөд тэд хэзээнээсээ [[Боржигин|Боржигин овогтонтой]] худ ургийн холбоотой байсаар ирсэн байна. Монгол төрийн их үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсан төрийн том түшээ ноёд баядууд дунд олон байсны нэг Юань гүрний их түшмэл Дархан тайш [[Яньтөмөр]] юм. [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үеийн Монголын цуут жанжин [[Хөхтөмөр]]ийг хятад сурвалжуудад Ван Бао Бао гэгддэг хятад хүн гэдэг ч 1990 онд олдож шуугиан тарьсан Юань улсын түшмэл Баяд овгийн Сайнчи Даху- Бунхны бичээс Хөхтөмөр жанжин түүний ахмад хүү болохыг маш дэлгэрэнгүй, хөдөлбөргүй баталснаас хойш Хятадын Эрдэмтэд Хөхтөмөр жанжин бол эцгийн талаас Монголын Баяд овгийн хүн гэдгийг хүлээн зөвшөөрчээ. Зүрчидийн Алтан улс, Монголын Хятан улсын түүхийг засварлан түүхийн үнэт бодит мэдээллийг хожмын бидэнд үлдээсэн, хар залуугаасаа Ёслолын яамны сайдаас өгсүүлээд төрийн том албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байсан их яруу найрагч Дайбух ноён болбоос Баяд овгийн хүмүүн юм. Ташрамд дуулгахад Чингис хааны их өвөг Бодончир Мунхаг болбоос баяд овгийн нэгэн хүмүүн Малик Баядаас гаралтай гэж хүмүүс үздэг нь үнэний ортой юм. == Алдартан == === Улс төр, төр нийгмийн зүтгэлтэн === * БНМАУ-ын сүүлчийн удирдагч, ерөнхий сайд, АИХ-ын дарга, Улс төрийн товчооны дарга асан доктор, профессор [[Жамбын Батмөнх]] (Хяргас), * Монгол улсын ерөнхий сайд, Сангийн сайд, ХХАА-н сайд, АН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Норовын Алтанхуяг]] (Малчин), * Улсын Их Хурлын дарга, Хууль зүйн яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Цэндийн Нямдорж]] (Малчин), * Монголын анхны эмэгтэй төрийн сайд Н.Лхамсүрэн (Тэс), * МУ-ын шадар сайд, ерөнхий прокурор, Хууль зүйн яамны сайд, АН-ын дарга асан [[Дамбийн Дорлигжав]] (Зүүнговь), * Эрчим хүчний яамны сайд, УИХ-ын гишүүн асан [[Мишигийн Сономпил]] (Тэс), * Сангийн сайд асан, Түлш, эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Чойжилсүрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн асан, шинэ үндсэн хууль боловсруулагчдын нэг С.Төмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, Гаалийн ерөнхий газрын дарга асан Цэвээнжав (Малчин), * УИХ-ын гишүүн асан М.Чимидцэрэн (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга, Гаалийн ерөнхий газар, Татварын ерөнхий газрын дарга асан Б.Баттөмөр (Тэс), * УИХ-ын гишүүн Далайн Батбаяр (Зүүнговь), * УИХ-ын гишүүн асан [[Даваагийн Батбаяр|Даваагийн Кёкшүзан Батбаяр]] (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Увс аймгийн дарга асан Шаалуу (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн, Байгаль орчны сайд асан Н.Цэрэнбат (Хяргас), * Татварын ерөнхий газар, Төрийн өмчийн хорооны дарга асан, УИХ-ын гишүүн, байнгын хорооны дарга Б.Заяабал (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан (Хяргас), * УИХ-ын гишүүн асан Д.Одхүү (Тэс), * УИХ-ын гишүүн, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл * Сонгуулийн ерөнхий хорооны анхны дарга асан Лхагвасүрэн (Тэс) === Спортын салбар === * МУ-ын дархан аварга, дэд эрдэмтэн, чөлөөт бөхийн олимпийн мөнгө, дэлхийн аваргын алт, 2 мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, доктор, профессор [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] (Хяргас), * Улсын арслан [[Жамбалын Хайдав|Ж.Хайдав]] (Зүүнговь), * Улсын арслан, жүдо бөхийн ОУХМ [[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] (Баруунтуруун), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын хүрэл медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Х.Цагаанбаатар]] (Баруунтуруун, Тэс), * Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн аваргын 2 хүрэл медальт хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Д.[[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Сумьяа]] (Баруунтуруун, Хяргас), * Чөлөөт бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, гавьяат тамирчин, улсын начин [[Төмөрийн Артаг|Т.Артаг]] (Тэс), * Жүдо бөхийн Олимпийн хүрэл медальт, дэлхийн аваргын хүрэл медальт гавьяат тамирчин [[Сайнжаргалын Ням-Очир|Ням-Очир]] (Тэс), * Жүдо бөхийн олимп, дэлхийн аваргын шагналт байрт. Азийн наадамын аварга, гавьяат тамирчин Д.Нямхүү (Тэс), * самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга, гавьяат тамирчин Жамсран (Тэс), * Улсын заан [[Өлзийн Тулгаа|Ө.Тулгаа]] (Малчин), * Улсын заан [[Очирын Одгэрэл|О.Одгэрэл]] (Хяргас), * Улсын заан [[Дамирангийн Бумбаяр|Д.Бумбаяр]] (Тэс), * Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] (Тэс), * улсын гарьд Б.Гантогтох (Хяргас), * улсын харцага Батбаатар (Тэс), * улсын харцага Чулуунбаатар (Тэс), * улсын харцага Т.Баасанхүү (Тэс), * улсын харцага Одгэрэл (Малчин, Сэлэнгэ), * улсын начин Батсуурь (Хяргас), * улсын начин Баянмөнх (Хяргас), * улсын начин Ө.Сумьяа (Малчин), * улсын начин өндөр Ч.Баянмөнх (Хяргас, Сэлэнгэ), * улсын начин Эрдэнэбилэг (Баруунтуруун, Хяргас) * улсын начин Оргилболд (Тэс), * улсын начин Цэрэндорж (Тэс), * улсын начин Лхамаа (Тэс), * улсын начин Төрмөнх (Зүүнговь), * улсын начин Алтансүх (Зүүнговь), * улсын начин Н.Хүрэлсүх (Тэс) * улсын начин О.Түмэн (Тэс) * улсын начин Ж.Ням-Эрдэнэ (Тэс) * Цанын спортын ОУХМ, МУ-ын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарсан амжилтын эзэн, өвлийн олимпод оролцогч Энхээ (Малчин), * Үндэсний сурын улсын мэргэн, төрийн наадмын түрүү Д.Норжмаа (Тэс) * === Урлаг соёлын алдартан === Баядууд нь хэзээнээсээ урлаг соёлын хувьд ариван баялаг уламжлалтай ард түмэн бөгөөд тэдний дундаас: *Зохиолч, сэтгүүлч, доктор, профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Дамбын Цэмбэл]], *Алдарт туульч Парчин (Хяргас), *МУГЖ дуучин Л.Болдбаатар (Тэс) *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Д.Цэцэрлэг (Тэс) *дуучин Л.Банзрагч (Тэс) *дуучин Д.Бурмаа (Тэс), *Дуучин Б.Энхмэнд (Малчин) *Дуучин Р.Дэлгэрмаа (Зүүнговь) *Дуучин Эрдэнэтунгалаг (Тэс) *дуучин П.Жимсээ *Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Драмын театрын дарга асан Цэрэнсамбуу (Зүүнговь) *МУ-ын гавьяат багш (Хөгжим бүжгийн коллежи), Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы ээж Бадам (Тэс) === Бусад салбар === * Антарктид тивд хөл тавьсан анхны Монгол хүн, Шинжлэх ухааны доктор Дүгэржав (Тэс), * Хөдөлмөрийн баатар, МУ-ын аварга малчин Раваг (Тэс) == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Баяд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] qtbqytty4ugxl81n96iyw7dd241btsy Форест Уитакер 0 19582 856983 856868 2026-05-24T08:49:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856983 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-05-24 08:49:33 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] sps5i9pqtbexmngxbw1muyj3c108cn7 Олимпын бэйсболын тэмцээн 0 19737 856974 743516 2026-05-24T07:45:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856974 wikitext text/x-wiki {{Олимпийн төрөл-Толгой |спорт = Бэйсбол |зураг=Baseball pictogram.svg |nogen=no |он дараалал=''[[1912оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|1912]]''{{•}} <span style="color:#aaa">1920</span>{{•}} <span style="color:#aaa">1924</span>{{•}} <span style="color:#aaa">1928</span>{{•}} <span style="color:#aaa">1932</span>{{•}} ''[[1936 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|1936]]''{{•}} <span style="color:#aaa">1948</span>{{•}} ''[[1952 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|1952]]''{{•}} ''[[1956 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|1956]]''{{•}} <span style="color:#aaa">1960</span>{{•}} ''[[1964 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|1964]]''{{•}} <span style="color:#aaa">1968</span>{{•}} <span style="color:#aaa">1972</span>{{•}} <span style="color:#aaa">1976</span>{{•}} <span style="color:#aaa">1980</span>{{•}} ''[[1984 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|1984]]''{{•}} ''[[1988 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|1988]]''{{•}} [[1992 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|1992]]{{•}} [[1996 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|1996]]{{•}} [[2000 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|2000]]{{•}} [[2004 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|2004]]{{•}} [[2008 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|2008]]<br/>''Үзүүлэх тоглолтын хувиар орсон жилийг налуу үсгээр бичив'' |Бусад холбоос=[[Бэйсбол]] }} '''[[Бэйсбол]]''' [[зуны олимп]]од албан бусаар [[Сент-Луйсын олимп|1904 оны зуны олимпын наадмаас]] эхлэн оролцож, [[Барселоны олимп|1992 оны зуны олимпоос]] албан ёсны хөтөлбөрт багтах болжээ. Урт удаан хугацаанд үзүүлэх спортын хувиар багтаж байсан. Олимпын бэйсболын тэмцээнийг удирдах дээд байгууллага нь [[Олон Улсын Бэйсболын Холбоо]] (ОУБХ) юм. Гэвч 2005 оны 7 сарын 7-нд хуралдсан ОУОХ-ны чуулганаар бэйсбол, [[Олимпын софтболын тэмцээн|софтболын]] спортыг [[Англи]]йн [[Лондон]] хотод зохиогдох [[Лондоны олимп (2012 он)|2012 оны зуны олимпын]] хөтөлбөрт багтаахгүй байх шийдвэр гаргасан бөгөөд энэ нь [[Берлиний олимп|1936 оны зуны олимпоос]] эхлэн [[Олимпын пологийн тэмцээн|пологийн спорт]] олимпын хөтөлбөрөөс хасагдсанаас хойшхи тохиолдол болжээ<ref name=BaseballDropped>{{cite web|quote=Rogge has basically conspired against the sports to get them removed|url=http://nbcsports.msnbc.com/id/8504326/site/21683474/print/1/displaymode/1098/|title=They'rrre out! Olympics drop baseball, softball|work=[[NBC Sports]]|date=9 July 2005|accessdate=15 August 2008|author=Associated Press|archive-date=3 Тавдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503120350/http://nbcsports.msnbc.com/id/8504326/site/21683474/print/1/displaymode/1098|url-status=dead}}</ref>. Ийнхүү хамгийн сүүлд [[Бээжин]] хотноо болсон [[2008 оны олимпын бэйсболын тэмцээн|2008 оны олимпод]] Өмнөд Солонгосчууд алтан медаль хүртэж, бэйсболын спортын хамгийн сүүлчийн олимпын аваргаа болжээ. Уг хоёр спорт хасагдсанаар олимпод оролцогчид 16 баг, 300 гаруй тамирчнаар цөөрөх юм. Уг хоёр спортын орыг [[гольф]], [[рагби]] авах юм. Бэйсбол, софтболыг олимпоос хасах шийдвэр 2006 оны 2 сарын 9-нд баталгаажсан<ref name=Strike3>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/02/09/sportsline/main1300205.shtml|title=Strike 3 for Olympic Baseball|work=[[CBS News]]|date=9 February 2006|accessdate=15 August 2008|first=Lloyd|last=de Vries}}</ref>. ==Түүх== Тэмдэглэгдэж үлдсэн зүйл бараг үгүй ч бэйсболын спорт анх [[Сент-Луйсын олимп|1904 оны Сент-Луйсын олимпод]] багтжээ. 8 жилийн дараа Стокхольм хотод АНУ-ын баг зохион байгуулагч Шведийн багтай тоглож, 13-3-аар хожсон. [[Берлиний олимп|1936 онд Берлинд]] АНУ-ын 2 баг Райхспортфелд цэнгэлдэх хүрээлэнд 90,000 үзэгчийн өмнө хоорондоо тогложээ. [[Хельсинкийн олимп|1952 онд Хельсинкид]] Финландын хоёр баг, уг спортын бага зэрэг өөр хувилбар болох [[Фин бэйсбол]]ын дүрмээр тоглосон. 1956 онд Мельбурнд Австраличууд АНУ-ын эсрэг, 1964 онд Япончууд АНУ-тай тогложээ. 20 жил завсарласны дараа Лос-Анжелесын олимпод үзүүлэх тоглолт гэгдэн дахин олимпын тайзнаа гарч ирэхэд Япончууд шигшээ тоглолтод АНУ-ыг хожиж байжээ. 1988 онд харин АНУ-ын баг Японоос хариугаа авч чадсан аж. [[Барселоны олимп|1992 оны зуны олимпоос]] 8 баг оролцож, албан ёсоор аваргаа шалгаруулах болжээ. Анхандаа зөвхөн сонирхогчид оролцох боломжтой байсан. Эхний шатанд тойргоор тоглож, шалгарсан 4 баг нь медалийн төлөө өрсөлддөг зарчим огт өөрчлөгдөөгүй бөгөөд [[Сиднейн олимп|2000]] оноос мэргэжлийн тамирчид оролцох эрхтэй болсон юм. ==Медальтнууд== {| {{Медальтнуудын жагсаалт|type=Олимп|width=150}} |- |[[1992 оны олимпын бэйсболын тэмцээн|1992 Барселона]] |{{CUB}} |{{TPE}} |{{JPN}} |- |[[1996 оны олимпын бэйсболын тэмцээн|1996 Атланта]] |{{CUB}} |{{JPN}} |{{USA}} |- |[[2000 оны олимпын бэйсболын тэмцээн|2000 Сидней]] |{{USA}} |{{CUB}} |{{KOR}} |- |[[2004 оны олимпын бэйсболын тэмцээн|2004 Афин]] |{{CUB}} |{{AUS}} |{{JPN}} |- |[[2008 оны олимпын бэйсболын тэмцээн|2008 Бээжин]] |{{KOR}} |{{CUB}} |{{USA}} |} ==Медалийн хүснэгт== {| {{Медалийн жагсаалт}} |- | 1 | align=left | {{Bb|CUB}} || 3 || 2 || 0 || 5 |- | 2 | align=left | {{Bb|USA}} || 1 || 0 || 2 || 3 |- | 3 | align=left | {{Bb|KOR}} || 1 || 0 || 1 || 2 |- | 4 | align=left | {{Bb|JPN}} || 0 || 1 || 2 || 3 |- | rowspan=2 | 5 | align=left | {{Bb|AUS}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | align=left | {{Bb|TPE}} || 0 || 1 || 0 || 1 |} ==Оролцсон улсууд== Дараах 16 улс бэйсболын төрлөөр олимпод багаа оролцуулж байв. Хүснэгт дэх тоонууд нь тухайн багийн тэр тэмцээнд эзэлсэн байрыг илэрхийлнэ. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Улс !! [[1992 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|1992]] !! [[1996 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|1996]] !! [[2000 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|2000]] !! [[2004 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|2004]] !! [[2008 оны олимпийн бэйсболын тэмцээн|2008]] !! Оролцсон тоо |- |align=left| {{Bb|AUS}} || &nbsp; || 7 || 6 ||bgcolor=silver| 2 || &nbsp; || 3 |- |align=left| {{Bb|CAN}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || 4 || 6 || 2 |- |align=left| {{Bb|CHN}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || 8 || 1 |- |align=left| {{Bb|TPE}} ||bgcolor=silver| 2 || &nbsp; || &nbsp; || 5 || 5 || 3 |- |align=left| {{Bb|CUB}} ||bgcolor=gold| 1 ||bgcolor=gold| 1 ||bgcolor=silver| 2 ||bgcolor=gold| 1 ||bgcolor=silver| 2 || 5 |- |align=left| {{Bb|DOM}} || 6 || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || 1 |- |align=left| {{Bb|GRE}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || 7 || &nbsp; || 1 |- |align=left| {{Bb|ITA}} || 7 || 6 || 7 || 8 || &nbsp; || 4 |- |align=left| {{Bb|JPN}} ||bgcolor=cc9966| 3 ||bgcolor=silver| 2 || 4 ||bgcolor=cc9966| 3 || 4 || 5 |- |align=left| {{Bb|KOR}} || &nbsp; || 8 ||bgcolor=cc9966| 3 || &nbsp; ||bgcolor=gold| 1 || 3 |- |align=left| {{Bb|NED}} || &nbsp; || 5 || 5 || 6 || 7 || 4 |- |align=left| {{Bb|NCA}} || &nbsp; || 4 || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || 1 |- |align=left| {{Bb|PUR}} || 5 || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || 1 |- |align=left| {{Bb|RSA}} || &nbsp; || &nbsp; || 8 || &nbsp; || &nbsp; || 1 |- |align=left| {{Bb|ESP}} || 8 || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || 1 |- |align=left| {{Bb|USA}} || 4 ||bgcolor=cc9966| 3 ||bgcolor=gold| 1 || &nbsp; ||bgcolor=cc9966| 3 || 4 |- bgcolor=lightgray |- ! Нийт улс || 8 || 8 || 8 || 8 || 8 || |} ==Эшлэл== {{Reflist|2}} * [http://www.aafla.org/5va/reports_frmst.htm Олимпын албан ёсны тайлангууд] * [http://www.olympic.org/uk/athletes/results/search_r_uk.asp ОУОХ-ны тэмцээний үр дүнгийн мэдээллийн сан] ==Гадны холбоосууд== * [https://web.archive.org/web/20070907041451/http://www.olympic.org/uk/sports/programme/index_uk.asp?SportCode=BB ОУОХ - Бэйсбол] * [http://www.baseball.ch Олон Улсын Бэйсболын Холбоо] {{Олимпын спортууд}} [[Ангилал:Олимпын бэйсболын тэмцээн| ]] gwxozx9qglhelu5mak5du7ldfkesun9 Нурхач 0 21391 856946 840809 2026-05-24T02:57:42Z ~2026-29622-62 104635 /* Хатан */ 856946 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хожуу Алтан улсын үндэслэгч}} {{Инфобокс хаан | name = Нурхач<br/>{{langn|zh|努爾哈赤}} | title = Алтан улсын хаан | image = 清 佚名 《清太祖天命皇帝朝服像》.jpg | image_size = 200px | caption = 17-р зууны хөрөг, одоогоор [[Ордны Музей]]д байрладаг | succession = [[Хожуу Алтан улс]]ын [[хан]] | reign = 1616 оны 2 сарын 17 – 1626 оны 9 сарын 30 | coronation = | cor-type = | predecessor = | successor = [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] | birth_date = {{Birth date|1559|5|14|df=yes}} | birth_place = [[Хэту Ала]], [[Мин улсын эрхшээл дэх Манж|Манж]], [[Мин улс]] | death_date = {{Death date and age|1626|9|30|1559|5|14|df=yes}} | death_place = Айжипу, [[Хожуу Алтан улс]] | burial_place = [[Фүлин бунхан|Фү бунхан]] | spouse = {{plainlist| *{{marriage|Юань хатан|1577|1592|end=н}} *{{marriage|Жи хатан|1585|1620|end=н}} *{{Marriage|[[Шяоцигао хатан (Чин улс)|Шяоцигао их хатан]]|1588|1603|end=н}} *{{Marriage|[[Абахай хатан|Шяолевү хатан]]|1601}} }} | spouse-type = Хатад | issue = {{plainlist| * [[Цүень|Цүень, 3-р зэрэглэлийн Гуанлюэ бэйл]] * [[Дайшань]], [[Ли чин ван]] * [[Мангултай|Мангултай бэйл]] * [[Абатай]], чин ван * [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] * [[Aжигэ чин ван]] * [[Лаймбу]] * [[Доргон]], [[Руй чин ван]] * [[Додо]], [[Юй чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Нурхач (愛新覺羅·努爾哈齊) * [[Манж хэл|Манж]]: Нургачи ({{ManchuSibeUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ|style=height:4.0em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Тяньмин (天命) | era dates = 1616 оны 5 сарын 14 – 1627 оны 2 сарын 15<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абка-и фулинга ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡶᡠᠯᡳᠩᡤᠠ|style=height:4em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэрийн сүлдэт ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠦᠯᠳᠡᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:4em;word-wrap:not normal}}) | regnal name = Фүю Легуо Инмин хаан (覆育列國英明皇帝) | posthumous name = {{plainlist| * Чэнтянь Гуанюнь Шэндэ Шэньгун Жаожи Лижи Рэньшяо Рүэйвү Дуаньи Чиньань Хунвэнь Дине {{du|Гао}} {{du|хаан}} (承天廣運聖德神功肇紀立極仁孝睿武端毅欽安弘文定業{{du|高皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡥᡝᠰᡝ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡶᡳ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠮᡠᡴᡩᡝᠮᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡶᡠᡴᠵᡳᠨ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᡝᡵᡤᡠᠸᡝᠴᡠᡴᡝ ᡤᡠᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡤᠣᠰᡳᠨ ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᡳᠯᡝᡨᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡝᡵᡩᡝᠮᡠᠩᡤᡝ {{du|ᡩᡝᡵᡤᡳ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Тайзү (太祖) * [[Манж хэл|Манж]]: Тайзү ({{ManchuSibeUnicode|ᡨᠠᡳᡯᡠ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Хожуу Алтан улс]] | father = [[Такси]] | mother = }} '''Нурхач''' (1559–1626; 67 насалсан) нь [[Хожуу Алтан улс|Хожуу Алтан улсыг]] 1616 онд байгуулсан '''[[хаан]]''', [[зүрчид]] хүн байв. Нурхач нь Алтан улсыг мөхснөөс 380 гаруй жилийн дараа зүрчидийг дахин нэгтгэж, нэгдсэн улс байгуулж, Мин улсын ноёрхолоос өөрийн улс үндэстэнийг ангижруулж, Ляодунгийн хойгийг эзлэн авчээ. Тэрбээр [[Манж үсэг бичиг|манж бичиг үсэг]], [[Найман хошуу|Найман хошууны хууль дүрэм]], төр улсын хууль дүрэм зэргийг бүтээсэн нь [[Манжууд|Манж]] [[Дайчин гүрэн|Дайчин гүрнийг]] мандан бадрахын суурийг тавьж өгсөн юм. ==Нэр == Төрсөн нэр нь Нургачи ({{MongolUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ}}; ''Nurgaci''). Айсингиоро овогтон. Монголчууд Нурхач баатар, Хүндлэлт хаан гэж нэрлэж байсан. 1605-1606 оны үед [[Баяд|Баяуд]] отгийн ноён [[Энгэдэр]] таван отог [[Өвөр Халх]]ын элчийг толгойлон, Нурхачийн ордонд дараалан очиж адуу, тэмээ бэлэглэн түүнийг '''Хүндлэн хаан''' хэмээх болов.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/1010 Нурхач хаан]</ref> 1616 онд Алтан улсыг байгуулахдаа хятадын оны цолыг хэрэглэх уламжлалаар манжаар '''Абка-и фулинга''' ([[манж хэл|манж]]: {{MongolUnicode|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᡶ᠋ᡠᠯᡳ᠍ᡢᡤᠠ}}, ''abkai fulingga'') хятадаар '''''Тяньминь''''' ([[хятад хэл|хятад]]: 天命, ''Tiānmìng''), монголоор '''Тэнгэрийн сүлдэт''' хэмээх цолыг хэрэглэж байв. Түүнийг таалал төгссөний дараа сүмийн цол нь хятадаар '''Тайзү''' (хятад: 太祖, ''Tàizǔ'') гэх болов. == Бага нас == Түүний дээд өвөг нь '''[[Мэнтэмү]]''' гэж байсан. Нурхач 1559 онд Суксуху голын эрэгт Жяньжоу [[зүрчид|зүрчидийн]] толгойлогч Гиоро овогт '''Таксигийн''' ахмад хүү болон төржээ. Эх нь хитара овогт Агугийн охин байв. Нурхач доороо '''[[Шурхач]], [[Мурхач]], [[Ярхач]], [[Баяра]]''' зэрэг дүүтэй. 1582 онд эцэг нь Гурэд байхдаа сөргөлдөгч аймгийн Ли Чөнлян, [[Никан Вайлан]] ноёнд алагдсны дараагаас Нурхач өөрөө цэрэг цуглуулж, хүчээ бэхжүүлж, 1584-1587 онд [[Ли Чөнлян]], [[Никан Вайлан]] нарыг довтлон ялж өш хонзонгоо авсан. == Улс төрийн намтар == [[Зураг:Mukden_palace_Dazheng_Hall.jpg|thumb|180px|left|Мүгдэн ордон]] 1593 онд ехэ, хада, ула, хойфа, хорчин, жүсэри, шибэ, гувалца, нэен овог аймгууд холбоолон Гүрэ (одоогийн Шиньбинь) гэсэн газар тулалдаад Нурхач баатрыг дийлээгүй. Нурхач 1599-1618 оны хооронд хада, хойфа, хөлөн, ула зэрэг овгуудыг өөрийн харьяанд оруулжээ. 1616 онд [[Хэту Ала]] хотод Нурхач биеэ хаанд өргөмжилж, зүрчидийн газарт '''Айшин гүрүн''' буюу монголоор Алтан улс (хятадаар:金國) хэмээх улс байгуулсныг манж хятадын хожмын түүхчид [[манж хэл]]ээр '''Амага Айшин гүрүн''' ({{MongolUnicode|ᠠᠮᠠᡤᠠ<br>ᠠᡳ᠌ᠰᡳᠨ<br>ᡤᡠᡵᡠᠨ}}, хятад хэлээр '''Hòu jīn guó''' 後金國) гэж нэрлэх болсон нь 1115-1234 онд оршиж байсан [[Алтан улс]]аас ялгахын тулд '''Хожуу Алтан улс''' гэж бичих болсон. Нурхач баатар манжийн [[найман хошуу]] цэрэг зохион байгуулж 1618 онд [[Мин улс]]тай байлдах долоон өшийг ил зарласан. 1621 онд Ляоян, Шэньян хотуудыг эзэлж, 1625 онд [[Шэньян]] хотыг '''Мүгдэн''' хэмээн нэрлэж, шинэ нийслэл хотоо болгожээ. Нурхач нь улс байгуулахад гавъяа байгуулсан хүмүүсээс [[Аньфиянгу]], [[Эйду]], [[Хурхан]], [[Фиондон]], [[Хохори]] нарын таван ноёдыг онцгойлж таван сайд болгож байв. [[Зураг:Aphai fulingga han chiha. Currency of the farther East. No.849.jpg|thumb|180px|right|'''Абка-и фулинга хан чиха''' зооснууд]] 1599 онд [[Эрдэнэ багш]], [[Дахай]] заргач нараар монгол үсэгт суурилан [[Манж үсэг бичиг|манж үсэг]] зохиолгосон. 1606 онд монголчууд түүнийг Хүндлэлт хаан хэмээжээ. Нурхач монголчуудыг цэрэг дайнаар сүрдүүлж, эд мөнгөөр урвуулан татаж байсан ба [[хорчин]]ыг өөртөө дагуулжээ. Хоёр янз хандаж байв. Түрүү нь '''"Хятад, солонгос хэл өөр боловч амьдрах маяг нь ижил байдаг. Манж, монгол хоёр бас ийм. Бидний хэл өөр боловч, бидний хувцас, амьдрах маяг ижил билээ"''' гэсэн бол хожим '''"Танай монгол мал өсгөж, мах иднэ. Миний ард ургац харж амьдарна. Бид нэг газрынх биш, бид нэг хэлтэн биш"''' хэмээжээ. == Үхэл, өв == [[Зураг:Ningyuan_battle.jpg|thumb|180px|right|Нинъюаний байлдаан]] 1626 онд 67 насандаа Нурхач баатар Нинъюань цайзыг бүслэн байлдаж байхдаа Мингийн их буунд шархдан нас барчээ. Түүний хаан орыг 8-р агь [[Дээд эрдэмт]] залгаж, 1634 онд Өвөр Монголыг эзлэн, 1636 онд Мүгдэн хотод болсон чуулганаар улсын цолыг '''Чин''', үндэстэний нэрийг '''Манж''' хэмээн сольжээ. Нурхач баатар үр хойчдоо найман хошуу цэргийн зохион байгуулалтыг үлдээсэн. Сүүлийн жилүүддээ хоёр шар хошууг Нурхач өөрөө, хоёр хөх хошууг Шурхач дүү нь, хөвөөт цагаан хошууг ахмад хүү Чүен, шулуун цагаан хошууг хүү Хун тайж, улаан хошууг хоёрдугаар хүү Дайшан эзэн мэдэж байв. Гэнэт нас барсан болохоор гэрээс бичсэн баримт байхгүй. Дайшан, Амин (Шурхач дүүгийн хүү), Мангултай, Хун тайж дөрвийг дөрвөн ахмад бэйл гэж байсан ба тэд Нурхач баатрыг үхэхэд Абахай хатныг буруутган амийг нь хорлуулжээ. Абахай хатны хүү Ажигэ, Доргон, Додо нар нас бага ч бас боломж байсан гэдэг. Дайшан ахмад нь боловч Хун тайж дүүг дэмжиж хаан болгосон. ==Нурхач хаанаас Лигдэн хаанд илгээсэн захидал== НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин) захирагч гэж бичжээ. (Урьд) 40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим 40 түмнээс 6 түмэн нь л оргож зугтсан гэж сонссон билээ. Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү? Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу) хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж) Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө) нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү! (Орчуулга сонирхогчийн төвшинийх) Энэ захидлыг 1620 оны тэргүүн сард Нурхачи Шоусэ Убаш нэрт элчээрээ Лигдэн хаанд хүргүүлсэн. Лигдэн элчийг хорьж, хариу өгөөгүй. 6 сарын дараа Өвөр Халхууд "Лигдэн элчийг чинь алсан" гэдэг худал хов үгийг Нурхачид хүргэв. Нурхачи Чахарын элч Хонгор байху-г цаазалсан.Шоусэ Убаш оргож зугтсан. ==Гэр бүл== ===Өвөг дээдэс=== * Дээд өвөг — [[Мэнтэмү|Мөнхтөмөр]] (1370–1433) * Элэнц — [[Фуман]] (1500-аад он) * Өвөг — [[Гиоцанга]] (1583 онд нас барсан) === Эцэг эх === * Эцэг — [[Такши]] (1583 онд нас барсан) * Эх — хитара овогт хатан (1569 онд нас барсан) === Дүү === * [[Мурхач]] (1561–1620) * [[Шурхач]] (1564-1611) * [[Ярхач]] (1565–1589) * [[Баяра]] (1582–1624) === Хатан === Хатан, татварын тоо – 16. # [[Тунгия]] овогт Юань хатан Хахана Жацин: Таванбаяны охин (1560-1592) # [[Фуча]] овогт Жи хатан Гүндай.(?-1620) # [[Ехэнара]] овогт хатан Монго Жэржэр (1575–1603), Янгину ноёны охин, хожим Шяоцигао их хатан хэмээсэн. # [[Уланара]] овогт хатан Абахай (1590–1626), Мантай ноёны охин # Хорчин Боржигон овогт Шоуканг (1599-1666) # Хада нара овогт Амин Жэржэр # Айсин-Жиро овогт татвар # Ехэнара овогт Нанакун татвар. # Хорчин Боржигон овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Жугия овогт татвар # Ниохуру овогт татвар # Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Айсин жиро овогт 2р эзэгтэй # Сирин-Жиро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Овог тодоохойгүй Дайинжа татвар ===Хүүхэд === ; Хүү # [[Цүень]] (1580–1618), анхны хунтайж, Гуанлюэ бэйл # [[Дайшань]] (1583–1648), Ли чин ван # [[Абай (Чин гүрэн)]] (1585–1648), улс тохинуулах жанжин # [[Тангудай]] (1585–1640), улс тохинуулах жанжин # [[Мангултай]] (1587–1633), бэйл # [[Табай]] (1589–1639), улсад туслах жанжин # [[Абатай чин ван]] (1589–1646), # [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] (1592–1643), Нурхачийг залгасан Тэнгэрийн сэцэн хаан # [[Бабутай]] (1592–1655), улс тохинуулах жанжин # [[Дэгэлэй]] (1592–1635), бэйл # [[Бабухай]] (1597–1643) # [[Aжигэ]] (1605–1651) # [[Лаймбу]] (1612–1646), улсад туслагч гүн # [[Доргон]] (1612–1650), Руй чин ван, 1643-1650 онд [[Эеэр засагч]] хааны өмнөөс төр барьсан # [[Додо]] (1614–1649), Юй чин ван # [[Фиянгу]] (1620–?) ; Охин # Донго гэг (1578–1652), 1588 онд [[Хохори|Хохоритэй]] гэрлэсэн, улсын гүнж # Нүнжэ (1587–1646), Дархантай гэрлэсэн, хошой гүнж # Мангужи (1590–1635), 1601 онд хаданара Воргудайтай гэрлэсэн # [[Мукушэн]] (穆庫什) (1595–?); 1608 онд уланара [[Бужантай]]тай гэрлэсэн. Дараа нь 1619 онд Ниохуру [[Эйду|Эйдугийн]] хатан болсон. # ? (1597–1613); 1608 онд [[Эйду|Эйдугийн]] хөвгүүн ниохуру Дакитай гэрлэсэн # ? (1600–1646), 1613 онд ехэнара [[Суна|Сунатай]] гэрлэсэн ([[Суксаха]]гийн эцэг) # ? (1604–1685), 1619 онд нара Эжаитай гэрлэсэн # ? (1612–1646), 1625 онд боржигин Горбуштай гэрлэсэн, хошой гүнж == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Хожуу Алтан улс]]ын [[хаан]] |он=1616—1626 он |өмнө= — |дараа=[[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Нурхач}} [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:1559 онд төрсөн]] [[Ангилал:1626 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] qg9q3vc2h1xbqcrfp0rvg0e1p4jfwxl 856947 856946 2026-05-24T03:21:54Z ~2026-29622-62 104635 /* Хүүхэд */ 856947 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хожуу Алтан улсын үндэслэгч}} {{Инфобокс хаан | name = Нурхач<br/>{{langn|zh|努爾哈赤}} | title = Алтан улсын хаан | image = 清 佚名 《清太祖天命皇帝朝服像》.jpg | image_size = 200px | caption = 17-р зууны хөрөг, одоогоор [[Ордны Музей]]д байрладаг | succession = [[Хожуу Алтан улс]]ын [[хан]] | reign = 1616 оны 2 сарын 17 – 1626 оны 9 сарын 30 | coronation = | cor-type = | predecessor = | successor = [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] | birth_date = {{Birth date|1559|5|14|df=yes}} | birth_place = [[Хэту Ала]], [[Мин улсын эрхшээл дэх Манж|Манж]], [[Мин улс]] | death_date = {{Death date and age|1626|9|30|1559|5|14|df=yes}} | death_place = Айжипу, [[Хожуу Алтан улс]] | burial_place = [[Фүлин бунхан|Фү бунхан]] | spouse = {{plainlist| *{{marriage|Юань хатан|1577|1592|end=н}} *{{marriage|Жи хатан|1585|1620|end=н}} *{{Marriage|[[Шяоцигао хатан (Чин улс)|Шяоцигао их хатан]]|1588|1603|end=н}} *{{Marriage|[[Абахай хатан|Шяолевү хатан]]|1601}} }} | spouse-type = Хатад | issue = {{plainlist| * [[Цүень|Цүень, 3-р зэрэглэлийн Гуанлюэ бэйл]] * [[Дайшань]], [[Ли чин ван]] * [[Мангултай|Мангултай бэйл]] * [[Абатай]], чин ван * [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] * [[Aжигэ чин ван]] * [[Лаймбу]] * [[Доргон]], [[Руй чин ван]] * [[Додо]], [[Юй чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Нурхач (愛新覺羅·努爾哈齊) * [[Манж хэл|Манж]]: Нургачи ({{ManchuSibeUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ|style=height:4.0em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Тяньмин (天命) | era dates = 1616 оны 5 сарын 14 – 1627 оны 2 сарын 15<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абка-и фулинга ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡶᡠᠯᡳᠩᡤᠠ|style=height:4em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэрийн сүлдэт ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠦᠯᠳᠡᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:4em;word-wrap:not normal}}) | regnal name = Фүю Легуо Инмин хаан (覆育列國英明皇帝) | posthumous name = {{plainlist| * Чэнтянь Гуанюнь Шэндэ Шэньгун Жаожи Лижи Рэньшяо Рүэйвү Дуаньи Чиньань Хунвэнь Дине {{du|Гао}} {{du|хаан}} (承天廣運聖德神功肇紀立極仁孝睿武端毅欽安弘文定業{{du|高皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡥᡝᠰᡝ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡶᡳ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠮᡠᡴᡩᡝᠮᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡶᡠᡴᠵᡳᠨ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᡝᡵᡤᡠᠸᡝᠴᡠᡴᡝ ᡤᡠᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡤᠣᠰᡳᠨ ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᡳᠯᡝᡨᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡝᡵᡩᡝᠮᡠᠩᡤᡝ {{du|ᡩᡝᡵᡤᡳ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Тайзү (太祖) * [[Манж хэл|Манж]]: Тайзү ({{ManchuSibeUnicode|ᡨᠠᡳᡯᡠ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Хожуу Алтан улс]] | father = [[Такси]] | mother = }} '''Нурхач''' (1559–1626; 67 насалсан) нь [[Хожуу Алтан улс|Хожуу Алтан улсыг]] 1616 онд байгуулсан '''[[хаан]]''', [[зүрчид]] хүн байв. Нурхач нь Алтан улсыг мөхснөөс 380 гаруй жилийн дараа зүрчидийг дахин нэгтгэж, нэгдсэн улс байгуулж, Мин улсын ноёрхолоос өөрийн улс үндэстэнийг ангижруулж, Ляодунгийн хойгийг эзлэн авчээ. Тэрбээр [[Манж үсэг бичиг|манж бичиг үсэг]], [[Найман хошуу|Найман хошууны хууль дүрэм]], төр улсын хууль дүрэм зэргийг бүтээсэн нь [[Манжууд|Манж]] [[Дайчин гүрэн|Дайчин гүрнийг]] мандан бадрахын суурийг тавьж өгсөн юм. ==Нэр == Төрсөн нэр нь Нургачи ({{MongolUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ}}; ''Nurgaci''). Айсингиоро овогтон. Монголчууд Нурхач баатар, Хүндлэлт хаан гэж нэрлэж байсан. 1605-1606 оны үед [[Баяд|Баяуд]] отгийн ноён [[Энгэдэр]] таван отог [[Өвөр Халх]]ын элчийг толгойлон, Нурхачийн ордонд дараалан очиж адуу, тэмээ бэлэглэн түүнийг '''Хүндлэн хаан''' хэмээх болов.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/1010 Нурхач хаан]</ref> 1616 онд Алтан улсыг байгуулахдаа хятадын оны цолыг хэрэглэх уламжлалаар манжаар '''Абка-и фулинга''' ([[манж хэл|манж]]: {{MongolUnicode|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᡶ᠋ᡠᠯᡳ᠍ᡢᡤᠠ}}, ''abkai fulingga'') хятадаар '''''Тяньминь''''' ([[хятад хэл|хятад]]: 天命, ''Tiānmìng''), монголоор '''Тэнгэрийн сүлдэт''' хэмээх цолыг хэрэглэж байв. Түүнийг таалал төгссөний дараа сүмийн цол нь хятадаар '''Тайзү''' (хятад: 太祖, ''Tàizǔ'') гэх болов. == Бага нас == Түүний дээд өвөг нь '''[[Мэнтэмү]]''' гэж байсан. Нурхач 1559 онд Суксуху голын эрэгт Жяньжоу [[зүрчид|зүрчидийн]] толгойлогч Гиоро овогт '''Таксигийн''' ахмад хүү болон төржээ. Эх нь хитара овогт Агугийн охин байв. Нурхач доороо '''[[Шурхач]], [[Мурхач]], [[Ярхач]], [[Баяра]]''' зэрэг дүүтэй. 1582 онд эцэг нь Гурэд байхдаа сөргөлдөгч аймгийн Ли Чөнлян, [[Никан Вайлан]] ноёнд алагдсны дараагаас Нурхач өөрөө цэрэг цуглуулж, хүчээ бэхжүүлж, 1584-1587 онд [[Ли Чөнлян]], [[Никан Вайлан]] нарыг довтлон ялж өш хонзонгоо авсан. == Улс төрийн намтар == [[Зураг:Mukden_palace_Dazheng_Hall.jpg|thumb|180px|left|Мүгдэн ордон]] 1593 онд ехэ, хада, ула, хойфа, хорчин, жүсэри, шибэ, гувалца, нэен овог аймгууд холбоолон Гүрэ (одоогийн Шиньбинь) гэсэн газар тулалдаад Нурхач баатрыг дийлээгүй. Нурхач 1599-1618 оны хооронд хада, хойфа, хөлөн, ула зэрэг овгуудыг өөрийн харьяанд оруулжээ. 1616 онд [[Хэту Ала]] хотод Нурхач биеэ хаанд өргөмжилж, зүрчидийн газарт '''Айшин гүрүн''' буюу монголоор Алтан улс (хятадаар:金國) хэмээх улс байгуулсныг манж хятадын хожмын түүхчид [[манж хэл]]ээр '''Амага Айшин гүрүн''' ({{MongolUnicode|ᠠᠮᠠᡤᠠ<br>ᠠᡳ᠌ᠰᡳᠨ<br>ᡤᡠᡵᡠᠨ}}, хятад хэлээр '''Hòu jīn guó''' 後金國) гэж нэрлэх болсон нь 1115-1234 онд оршиж байсан [[Алтан улс]]аас ялгахын тулд '''Хожуу Алтан улс''' гэж бичих болсон. Нурхач баатар манжийн [[найман хошуу]] цэрэг зохион байгуулж 1618 онд [[Мин улс]]тай байлдах долоон өшийг ил зарласан. 1621 онд Ляоян, Шэньян хотуудыг эзэлж, 1625 онд [[Шэньян]] хотыг '''Мүгдэн''' хэмээн нэрлэж, шинэ нийслэл хотоо болгожээ. Нурхач нь улс байгуулахад гавъяа байгуулсан хүмүүсээс [[Аньфиянгу]], [[Эйду]], [[Хурхан]], [[Фиондон]], [[Хохори]] нарын таван ноёдыг онцгойлж таван сайд болгож байв. [[Зураг:Aphai fulingga han chiha. Currency of the farther East. No.849.jpg|thumb|180px|right|'''Абка-и фулинга хан чиха''' зооснууд]] 1599 онд [[Эрдэнэ багш]], [[Дахай]] заргач нараар монгол үсэгт суурилан [[Манж үсэг бичиг|манж үсэг]] зохиолгосон. 1606 онд монголчууд түүнийг Хүндлэлт хаан хэмээжээ. Нурхач монголчуудыг цэрэг дайнаар сүрдүүлж, эд мөнгөөр урвуулан татаж байсан ба [[хорчин]]ыг өөртөө дагуулжээ. Хоёр янз хандаж байв. Түрүү нь '''"Хятад, солонгос хэл өөр боловч амьдрах маяг нь ижил байдаг. Манж, монгол хоёр бас ийм. Бидний хэл өөр боловч, бидний хувцас, амьдрах маяг ижил билээ"''' гэсэн бол хожим '''"Танай монгол мал өсгөж, мах иднэ. Миний ард ургац харж амьдарна. Бид нэг газрынх биш, бид нэг хэлтэн биш"''' хэмээжээ. == Үхэл, өв == [[Зураг:Ningyuan_battle.jpg|thumb|180px|right|Нинъюаний байлдаан]] 1626 онд 67 насандаа Нурхач баатар Нинъюань цайзыг бүслэн байлдаж байхдаа Мингийн их буунд шархдан нас барчээ. Түүний хаан орыг 8-р агь [[Дээд эрдэмт]] залгаж, 1634 онд Өвөр Монголыг эзлэн, 1636 онд Мүгдэн хотод болсон чуулганаар улсын цолыг '''Чин''', үндэстэний нэрийг '''Манж''' хэмээн сольжээ. Нурхач баатар үр хойчдоо найман хошуу цэргийн зохион байгуулалтыг үлдээсэн. Сүүлийн жилүүддээ хоёр шар хошууг Нурхач өөрөө, хоёр хөх хошууг Шурхач дүү нь, хөвөөт цагаан хошууг ахмад хүү Чүен, шулуун цагаан хошууг хүү Хун тайж, улаан хошууг хоёрдугаар хүү Дайшан эзэн мэдэж байв. Гэнэт нас барсан болохоор гэрээс бичсэн баримт байхгүй. Дайшан, Амин (Шурхач дүүгийн хүү), Мангултай, Хун тайж дөрвийг дөрвөн ахмад бэйл гэж байсан ба тэд Нурхач баатрыг үхэхэд Абахай хатныг буруутган амийг нь хорлуулжээ. Абахай хатны хүү Ажигэ, Доргон, Додо нар нас бага ч бас боломж байсан гэдэг. Дайшан ахмад нь боловч Хун тайж дүүг дэмжиж хаан болгосон. ==Нурхач хаанаас Лигдэн хаанд илгээсэн захидал== НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин) захирагч гэж бичжээ. (Урьд) 40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим 40 түмнээс 6 түмэн нь л оргож зугтсан гэж сонссон билээ. Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү? Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу) хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж) Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө) нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү! (Орчуулга сонирхогчийн төвшинийх) Энэ захидлыг 1620 оны тэргүүн сард Нурхачи Шоусэ Убаш нэрт элчээрээ Лигдэн хаанд хүргүүлсэн. Лигдэн элчийг хорьж, хариу өгөөгүй. 6 сарын дараа Өвөр Халхууд "Лигдэн элчийг чинь алсан" гэдэг худал хов үгийг Нурхачид хүргэв. Нурхачи Чахарын элч Хонгор байху-г цаазалсан.Шоусэ Убаш оргож зугтсан. ==Гэр бүл== ===Өвөг дээдэс=== * Дээд өвөг — [[Мэнтэмү|Мөнхтөмөр]] (1370–1433) * Элэнц — [[Фуман]] (1500-аад он) * Өвөг — [[Гиоцанга]] (1583 онд нас барсан) === Эцэг эх === * Эцэг — [[Такши]] (1583 онд нас барсан) * Эх — хитара овогт хатан (1569 онд нас барсан) === Дүү === * [[Мурхач]] (1561–1620) * [[Шурхач]] (1564-1611) * [[Ярхач]] (1565–1589) * [[Баяра]] (1582–1624) === Хатан === Хатан, татварын тоо – 16. # [[Тунгия]] овогт Юань хатан Хахана Жацин: Таванбаяны охин (1560-1592) # [[Фуча]] овогт Жи хатан Гүндай.(?-1620) # [[Ехэнара]] овогт хатан Монго Жэржэр (1575–1603), Янгину ноёны охин, хожим Шяоцигао их хатан хэмээсэн. # [[Уланара]] овогт хатан Абахай (1590–1626), Мантай ноёны охин # Хорчин Боржигон овогт Шоуканг (1599-1666) # Хада нара овогт Амин Жэржэр # Айсин-Жиро овогт татвар # Ехэнара овогт Нанакун татвар. # Хорчин Боржигон овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Жугия овогт татвар # Ниохуру овогт татвар # Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Айсин жиро овогт 2р эзэгтэй # Сирин-Жиро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Овог тодоохойгүй Дайинжа татвар ===Хүүхэд === ; Хүү # [[Цүень]] (1580–1618), анхны хунтайж, Гуанлюэ бэйл. Юань хатны хүү # [[Дайшань]] (1583–1648), Ли чин ван. Юань хатны хүү # [[Абай (Чин гүрэн)]] (1585–1648), улс тохинуулах жанжин # [[Тангудай]] (1585–1640), улс тохинуулах жанжин # [[Мангултай]] (1587–1633), бэйл ван. Жи хатны хүү. # [[Табай]] (1589–1639), улсад туслах жанжин # [[Абатай чин ван]] (1589–1646), # [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] (1592–1643), Нурхачийг залгасан Тэнгэрийн сэцэн хаан. Монго жэржэр хатны хүү. # [[Бабутай]] (1592–1655), улс тохинуулах жанжин # [[Дэгэлэй]] (1592–1635), бэйл ван. Жи хатны хүү. # [[Бабухай]] (1597–1643) # [[Aжигэ]] (1605–1651) Ин хунтайж. # [[Лаймбу]] (1612–1646), улсад туслагч гүн # [[Доргон]] (1612–1650), Руй чин ван, 1643-1650 онд [[Эеэр засагч]] хааны өмнөөс төр барьсан # [[Додо]] (1614–1649), Юй чин ван # [[Фиянгу]] (1620–?) ; Охин # Донго гэг (1578–1652), 1588 онд [[Хохори|Хохоритэй]] гэрлэсэн, улсын гүнж. Юань хатны охин. # Нүнжэ (1587–1646), Дархантай гэрлэсэн, хошой гүнж # Мангужи (1590–1635), 1601 онд хаданара Воргудайтай гэрлэсэн. Жи хатны охин. # [[Мукушэн]] (穆庫什) (1595–?); 1608 онд уланара [[Бужантай]]тай гэрлэсэн. Дараа нь 1619 онд Ниохуру [[Эйду|Эйдугийн]] хатан болсон. # ? (1597–1613); 1608 онд [[Эйду|Эйдугийн]] хөвгүүн ниохуру Дакитай гэрлэсэн # ? (1600–1646), 1613 онд ехэнара [[Суна|Сунатай]] гэрлэсэн ([[Суксаха]]гийн эцэг) # ? (1604–1685), 1619 онд нара Эжаитай гэрлэсэн # ? (1612–1646), 1625 онд боржигин Горбуштай гэрлэсэн, хошой гүнж == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Хожуу Алтан улс]]ын [[хаан]] |он=1616—1626 он |өмнө= — |дараа=[[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Нурхач}} [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:1559 онд төрсөн]] [[Ангилал:1626 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] d7je6n1dn4ti2l53kt6z5ycwyt9gd8w 856949 856947 2026-05-24T03:37:25Z ~2026-29622-62 104635 /* Хүүхэд */ 856949 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хожуу Алтан улсын үндэслэгч}} {{Инфобокс хаан | name = Нурхач<br/>{{langn|zh|努爾哈赤}} | title = Алтан улсын хаан | image = 清 佚名 《清太祖天命皇帝朝服像》.jpg | image_size = 200px | caption = 17-р зууны хөрөг, одоогоор [[Ордны Музей]]д байрладаг | succession = [[Хожуу Алтан улс]]ын [[хан]] | reign = 1616 оны 2 сарын 17 – 1626 оны 9 сарын 30 | coronation = | cor-type = | predecessor = | successor = [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] | birth_date = {{Birth date|1559|5|14|df=yes}} | birth_place = [[Хэту Ала]], [[Мин улсын эрхшээл дэх Манж|Манж]], [[Мин улс]] | death_date = {{Death date and age|1626|9|30|1559|5|14|df=yes}} | death_place = Айжипу, [[Хожуу Алтан улс]] | burial_place = [[Фүлин бунхан|Фү бунхан]] | spouse = {{plainlist| *{{marriage|Юань хатан|1577|1592|end=н}} *{{marriage|Жи хатан|1585|1620|end=н}} *{{Marriage|[[Шяоцигао хатан (Чин улс)|Шяоцигао их хатан]]|1588|1603|end=н}} *{{Marriage|[[Абахай хатан|Шяолевү хатан]]|1601}} }} | spouse-type = Хатад | issue = {{plainlist| * [[Цүень|Цүень, 3-р зэрэглэлийн Гуанлюэ бэйл]] * [[Дайшань]], [[Ли чин ван]] * [[Мангултай|Мангултай бэйл]] * [[Абатай]], чин ван * [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] * [[Aжигэ чин ван]] * [[Лаймбу]] * [[Доргон]], [[Руй чин ван]] * [[Додо]], [[Юй чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Нурхач (愛新覺羅·努爾哈齊) * [[Манж хэл|Манж]]: Нургачи ({{ManchuSibeUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ|style=height:4.0em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Тяньмин (天命) | era dates = 1616 оны 5 сарын 14 – 1627 оны 2 сарын 15<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абка-и фулинга ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡶᡠᠯᡳᠩᡤᠠ|style=height:4em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэрийн сүлдэт ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠦᠯᠳᠡᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:4em;word-wrap:not normal}}) | regnal name = Фүю Легуо Инмин хаан (覆育列國英明皇帝) | posthumous name = {{plainlist| * Чэнтянь Гуанюнь Шэндэ Шэньгун Жаожи Лижи Рэньшяо Рүэйвү Дуаньи Чиньань Хунвэнь Дине {{du|Гао}} {{du|хаан}} (承天廣運聖德神功肇紀立極仁孝睿武端毅欽安弘文定業{{du|高皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡥᡝᠰᡝ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡶᡳ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠮᡠᡴᡩᡝᠮᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡶᡠᡴᠵᡳᠨ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᡝᡵᡤᡠᠸᡝᠴᡠᡴᡝ ᡤᡠᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡤᠣᠰᡳᠨ ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᡳᠯᡝᡨᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡝᡵᡩᡝᠮᡠᠩᡤᡝ {{du|ᡩᡝᡵᡤᡳ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Тайзү (太祖) * [[Манж хэл|Манж]]: Тайзү ({{ManchuSibeUnicode|ᡨᠠᡳᡯᡠ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Хожуу Алтан улс]] | father = [[Такси]] | mother = }} '''Нурхач''' (1559–1626; 67 насалсан) нь [[Хожуу Алтан улс|Хожуу Алтан улсыг]] 1616 онд байгуулсан '''[[хаан]]''', [[зүрчид]] хүн байв. Нурхач нь Алтан улсыг мөхснөөс 380 гаруй жилийн дараа зүрчидийг дахин нэгтгэж, нэгдсэн улс байгуулж, Мин улсын ноёрхолоос өөрийн улс үндэстэнийг ангижруулж, Ляодунгийн хойгийг эзлэн авчээ. Тэрбээр [[Манж үсэг бичиг|манж бичиг үсэг]], [[Найман хошуу|Найман хошууны хууль дүрэм]], төр улсын хууль дүрэм зэргийг бүтээсэн нь [[Манжууд|Манж]] [[Дайчин гүрэн|Дайчин гүрнийг]] мандан бадрахын суурийг тавьж өгсөн юм. ==Нэр == Төрсөн нэр нь Нургачи ({{MongolUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ}}; ''Nurgaci''). Айсингиоро овогтон. Монголчууд Нурхач баатар, Хүндлэлт хаан гэж нэрлэж байсан. 1605-1606 оны үед [[Баяд|Баяуд]] отгийн ноён [[Энгэдэр]] таван отог [[Өвөр Халх]]ын элчийг толгойлон, Нурхачийн ордонд дараалан очиж адуу, тэмээ бэлэглэн түүнийг '''Хүндлэн хаан''' хэмээх болов.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/1010 Нурхач хаан]</ref> 1616 онд Алтан улсыг байгуулахдаа хятадын оны цолыг хэрэглэх уламжлалаар манжаар '''Абка-и фулинга''' ([[манж хэл|манж]]: {{MongolUnicode|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᡶ᠋ᡠᠯᡳ᠍ᡢᡤᠠ}}, ''abkai fulingga'') хятадаар '''''Тяньминь''''' ([[хятад хэл|хятад]]: 天命, ''Tiānmìng''), монголоор '''Тэнгэрийн сүлдэт''' хэмээх цолыг хэрэглэж байв. Түүнийг таалал төгссөний дараа сүмийн цол нь хятадаар '''Тайзү''' (хятад: 太祖, ''Tàizǔ'') гэх болов. == Бага нас == Түүний дээд өвөг нь '''[[Мэнтэмү]]''' гэж байсан. Нурхач 1559 онд Суксуху голын эрэгт Жяньжоу [[зүрчид|зүрчидийн]] толгойлогч Гиоро овогт '''Таксигийн''' ахмад хүү болон төржээ. Эх нь хитара овогт Агугийн охин байв. Нурхач доороо '''[[Шурхач]], [[Мурхач]], [[Ярхач]], [[Баяра]]''' зэрэг дүүтэй. 1582 онд эцэг нь Гурэд байхдаа сөргөлдөгч аймгийн Ли Чөнлян, [[Никан Вайлан]] ноёнд алагдсны дараагаас Нурхач өөрөө цэрэг цуглуулж, хүчээ бэхжүүлж, 1584-1587 онд [[Ли Чөнлян]], [[Никан Вайлан]] нарыг довтлон ялж өш хонзонгоо авсан. == Улс төрийн намтар == [[Зураг:Mukden_palace_Dazheng_Hall.jpg|thumb|180px|left|Мүгдэн ордон]] 1593 онд ехэ, хада, ула, хойфа, хорчин, жүсэри, шибэ, гувалца, нэен овог аймгууд холбоолон Гүрэ (одоогийн Шиньбинь) гэсэн газар тулалдаад Нурхач баатрыг дийлээгүй. Нурхач 1599-1618 оны хооронд хада, хойфа, хөлөн, ула зэрэг овгуудыг өөрийн харьяанд оруулжээ. 1616 онд [[Хэту Ала]] хотод Нурхач биеэ хаанд өргөмжилж, зүрчидийн газарт '''Айшин гүрүн''' буюу монголоор Алтан улс (хятадаар:金國) хэмээх улс байгуулсныг манж хятадын хожмын түүхчид [[манж хэл]]ээр '''Амага Айшин гүрүн''' ({{MongolUnicode|ᠠᠮᠠᡤᠠ<br>ᠠᡳ᠌ᠰᡳᠨ<br>ᡤᡠᡵᡠᠨ}}, хятад хэлээр '''Hòu jīn guó''' 後金國) гэж нэрлэх болсон нь 1115-1234 онд оршиж байсан [[Алтан улс]]аас ялгахын тулд '''Хожуу Алтан улс''' гэж бичих болсон. Нурхач баатар манжийн [[найман хошуу]] цэрэг зохион байгуулж 1618 онд [[Мин улс]]тай байлдах долоон өшийг ил зарласан. 1621 онд Ляоян, Шэньян хотуудыг эзэлж, 1625 онд [[Шэньян]] хотыг '''Мүгдэн''' хэмээн нэрлэж, шинэ нийслэл хотоо болгожээ. Нурхач нь улс байгуулахад гавъяа байгуулсан хүмүүсээс [[Аньфиянгу]], [[Эйду]], [[Хурхан]], [[Фиондон]], [[Хохори]] нарын таван ноёдыг онцгойлж таван сайд болгож байв. [[Зураг:Aphai fulingga han chiha. Currency of the farther East. No.849.jpg|thumb|180px|right|'''Абка-и фулинга хан чиха''' зооснууд]] 1599 онд [[Эрдэнэ багш]], [[Дахай]] заргач нараар монгол үсэгт суурилан [[Манж үсэг бичиг|манж үсэг]] зохиолгосон. 1606 онд монголчууд түүнийг Хүндлэлт хаан хэмээжээ. Нурхач монголчуудыг цэрэг дайнаар сүрдүүлж, эд мөнгөөр урвуулан татаж байсан ба [[хорчин]]ыг өөртөө дагуулжээ. Хоёр янз хандаж байв. Түрүү нь '''"Хятад, солонгос хэл өөр боловч амьдрах маяг нь ижил байдаг. Манж, монгол хоёр бас ийм. Бидний хэл өөр боловч, бидний хувцас, амьдрах маяг ижил билээ"''' гэсэн бол хожим '''"Танай монгол мал өсгөж, мах иднэ. Миний ард ургац харж амьдарна. Бид нэг газрынх биш, бид нэг хэлтэн биш"''' хэмээжээ. == Үхэл, өв == [[Зураг:Ningyuan_battle.jpg|thumb|180px|right|Нинъюаний байлдаан]] 1626 онд 67 насандаа Нурхач баатар Нинъюань цайзыг бүслэн байлдаж байхдаа Мингийн их буунд шархдан нас барчээ. Түүний хаан орыг 8-р агь [[Дээд эрдэмт]] залгаж, 1634 онд Өвөр Монголыг эзлэн, 1636 онд Мүгдэн хотод болсон чуулганаар улсын цолыг '''Чин''', үндэстэний нэрийг '''Манж''' хэмээн сольжээ. Нурхач баатар үр хойчдоо найман хошуу цэргийн зохион байгуулалтыг үлдээсэн. Сүүлийн жилүүддээ хоёр шар хошууг Нурхач өөрөө, хоёр хөх хошууг Шурхач дүү нь, хөвөөт цагаан хошууг ахмад хүү Чүен, шулуун цагаан хошууг хүү Хун тайж, улаан хошууг хоёрдугаар хүү Дайшан эзэн мэдэж байв. Гэнэт нас барсан болохоор гэрээс бичсэн баримт байхгүй. Дайшан, Амин (Шурхач дүүгийн хүү), Мангултай, Хун тайж дөрвийг дөрвөн ахмад бэйл гэж байсан ба тэд Нурхач баатрыг үхэхэд Абахай хатныг буруутган амийг нь хорлуулжээ. Абахай хатны хүү Ажигэ, Доргон, Додо нар нас бага ч бас боломж байсан гэдэг. Дайшан ахмад нь боловч Хун тайж дүүг дэмжиж хаан болгосон. ==Нурхач хаанаас Лигдэн хаанд илгээсэн захидал== НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин) захирагч гэж бичжээ. (Урьд) 40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим 40 түмнээс 6 түмэн нь л оргож зугтсан гэж сонссон билээ. Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү? Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу) хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж) Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө) нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү! (Орчуулга сонирхогчийн төвшинийх) Энэ захидлыг 1620 оны тэргүүн сард Нурхачи Шоусэ Убаш нэрт элчээрээ Лигдэн хаанд хүргүүлсэн. Лигдэн элчийг хорьж, хариу өгөөгүй. 6 сарын дараа Өвөр Халхууд "Лигдэн элчийг чинь алсан" гэдэг худал хов үгийг Нурхачид хүргэв. Нурхачи Чахарын элч Хонгор байху-г цаазалсан.Шоусэ Убаш оргож зугтсан. ==Гэр бүл== ===Өвөг дээдэс=== * Дээд өвөг — [[Мэнтэмү|Мөнхтөмөр]] (1370–1433) * Элэнц — [[Фуман]] (1500-аад он) * Өвөг — [[Гиоцанга]] (1583 онд нас барсан) === Эцэг эх === * Эцэг — [[Такши]] (1583 онд нас барсан) * Эх — хитара овогт хатан (1569 онд нас барсан) === Дүү === * [[Мурхач]] (1561–1620) * [[Шурхач]] (1564-1611) * [[Ярхач]] (1565–1589) * [[Баяра]] (1582–1624) === Хатан === Хатан, татварын тоо – 16. # [[Тунгия]] овогт Юань хатан Хахана Жацин: Таванбаяны охин (1560-1592) # [[Фуча]] овогт Жи хатан Гүндай.(?-1620) # [[Ехэнара]] овогт хатан Монго Жэржэр (1575–1603), Янгину ноёны охин, хожим Шяоцигао их хатан хэмээсэн. # [[Уланара]] овогт хатан Абахай (1590–1626), Мантай ноёны охин # Хорчин Боржигон овогт Шоуканг (1599-1666) # Хада нара овогт Амин Жэржэр # Айсин-Жиро овогт татвар # Ехэнара овогт Нанакун татвар. # Хорчин Боржигон овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Жугия овогт татвар # Ниохуру овогт татвар # Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Айсин жиро овогт 2р эзэгтэй # Сирин-Жиро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Овог тодоохойгүй Дайинжа татвар ===Хүүхэд === ; Хүү # [[Цүень]] (1580–1618), анхны хунтайж, Гуанлюэ бэйл. Юань хатны хүү # [[Дайшань]] (1583–1648), Ли чин ван. Юань хатны хүү # [[Абай (Чин гүрэн)]] (1585–1648), улс тохинуулах жанжин. Гүн Цинмин. Жугия овогт татварын хүү. # [[Тангудай]] (1585–1640), улс тохинуулах жанжин # [[Мангултай]] (1587–1633), бэйл ван. Жи хатны хүү. # [[Табай]] (1589–1639), улсад туслах жанжин. Жугия овогт татварын хүү. # [[Абатай чин ван]] (1589–1646), Айсин-Жиро овогт нэр тодорхойгүй татварын хүү. # [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] (1592–1643), Нурхачийг залгасан Тэнгэрийн сэцэн хаан. Монго жэржэр хатны хүү. # [[Бабутай]] (1592–1655), улс тохинуулах жанжин. Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Дэгэлэй]] (1592–1635), бэйл ван. Жи хатны хүү. # [[Бабухай]] (1597–1643) улс тохинуулах жанжин. Гиямухут-Гиоро овогт нэр тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Aжигэ]] (1605–1651) Ин чин ван. Абахай хатны хүү. # [[Лаймбу]] (1612–1646), улсад туслагч гүн. Сирин-Жиро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Доргон]] (1612–1650), Руй чин ван, 1643-1650 онд [[Эеэр засагч]] хааны өмнөөс төр барьсан. Абахай хатны хүү. # [[Додо]] (1614–1649), Юй чин ван Абахай хатны хүү. # [[Фиянгу]] (1620–1640) Овог нь тодорхойгүй Дайинжан татварын хүү. ; Охин # Донго гэг (1578–1652), 1588 онд [[Хохори|Хохоритэй]] гэрлэсэн, улсын гүнж. Юань хатны охин. # Нүнжэ (1587–1646), Гороло овгийн Дархантай гэрлэсэн, хошой гүнж. Айсин-Жиро овогт нэр нь тодорхойгүй татварын охин. # Мангужи (1590–1635), 1601 онд хаданара Воргудайтай гэрлэсэн. Жи хатны охин. # [[Мукушэн]] (穆庫什) (1595–?); 1608 онд уланара [[Бужантай]]тай гэрлэсэн. Дараа нь 1619 онд Ниохуру [[Эйду|Эйдугийн]] хатан болсон. Гиямухут-Гиоро овогт нэр тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1597–1613); 1608 онд [[Эйду|Эйдугийн]] хөвгүүн ниохуру Дакитай гэрлэсэн.Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1600–1646), 1613 онд ехэнара [[Суна|Сунатай]] гэрлэсэн ([[Суксаха]]гийн эцэг) Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1604–1685), 1619 онд нара Эжаитай гэрлэсэн. Айсин-Жиро овогт 2р зэргийн татвар эмийн охин. # ? (1612–1646), 1625 онд боржигин Горбуштай гэрлэсэн, хошой гүнж. Нанакун татварын охин. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Хожуу Алтан улс]]ын [[хаан]] |он=1616—1626 он |өмнө= — |дараа=[[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Нурхач}} [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:1559 онд төрсөн]] [[Ангилал:1626 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] lzq5fcfwro20k9np169h8umnvv17psd Гэрэл зураг 0 22326 856953 856817 2026-05-24T04:10:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856953 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-05-24 04:10:34 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 6elvr7b0i7yd37s7qxem6ns081nt5jp Атеизм 0 24173 856942 856812 2026-05-24T02:11:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856942 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-05-24 02:11:10 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] tqsx33yjsb386q5nreg9hth5es0ohm0 Тэнгэр тэтгэгч 0 30633 856930 856518 2026-05-23T16:52:00Z ~2026-29622-62 104635 /* Хүүхэд */ 856930 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Вэй овогт Шяоичунь (1727-1775) хожим их хатан цол нөхөн олгосон. *Жемин бага хатан (?-1735) *Келиет Овогт Ю бага хатан(1714-1792) * Гаогия овогт Хуйшиан Бага хатан (1711-1745) * Гингия овогт Шужиа Их татвар(1713- 1755 ) * Су овогт Чунхуй Их татвар (1713-1760) * Лу овогт Чингон татвар (1724-1774) * Дайгия овогт Шин татвар (1737-1764) *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) *Жиро овогт Хун татвар(1758-1798) *Баарин овогт Ийнг татвар(1731-1800) *Чен овогт Ван татвар (1717-1807) *Ехэ нара овогт Шу татвар *[[Боржигон]] овогт Юү татвар *Чен овогт Фанг татвар (1750-1801) *Хуан овогт И татвар (?-1735) *Ойрадын Байэргэси овогт Шэн татвар (?-1765) *Ойрадын Хуошюотэ овогт Шүн татвар (?-1761) *Ниохуру овогт Ченг татвар (?-1784) *Лин овогт Гонг татвар(1733-1805) *Ниохуру овогт Шун татвар (1748-1790) *Сирин-Жиро овогт Е татвар(1733-1808) * === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жемин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа татварын хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа татварын хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа татварын хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) Шу татварын хүү * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа татварын хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жемин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин татварын охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] e20qb0z22mqf811xg1s805n9xw75k2g 856931 856930 2026-05-23T16:53:04Z ~2026-29622-62 104635 /* Хатан */ 856931 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Вэй овогт Шяоичунь (1727-1775) хожим их хатан цол нөхөн олгосон. *Жемин бага хатан (?-1735) *Келиет Овогт Ю бага хатан(1714-1792) * Гаогия овогт Хуйшиан Бага хатан (1711-1745) * Гингия овогт Шужиа Их татвар(1713- 1755 ) * Су овогт Чуньхуй Их татвар (1713-1760) * Лу овогт Чингон татвар (1724-1774) * Дайгия овогт Шин татвар (1737-1764) *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) *Жиро овогт Хун татвар(1758-1798) *Баарин овогт Ийнг татвар(1731-1800) *Чен овогт Ван татвар (1717-1807) *Ехэ нара овогт Шу татвар *[[Боржигон]] овогт Юү татвар *Чен овогт Фанг татвар (1750-1801) *Хуан овогт И татвар (?-1735) *Ойрадын Байэргэси овогт Шэн татвар (?-1765) *Ойрадын Хуошюотэ овогт Шүн татвар (?-1761) *Ниохуру овогт Ченг татвар (?-1784) *Лин овогт Гонг татвар(1733-1805) *Ниохуру овогт Шун татвар (1748-1790) *Сирин-Жиро овогт Е татвар(1733-1808) * === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жемин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа татварын хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа татварын хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа татварын хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) Шу татварын хүү * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа татварын хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жемин Татвар * 3-р гэг Хэжин улсын гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа улсын гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин татварын охин * 7-р гэг Хөжин улсын гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа улсын гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай * 10-р гэг Хөшя улсын гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] fzyr9urne00pn5ng5sbim2g2d3y7ggt 856945 856931 2026-05-24T02:44:14Z ~2026-29622-62 104635 /* Хүүхэд */ 856945 wikitext text/x-wiki {{Short description|1735-1796 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тэнгэр тэтгэгч<br/>{{langn|zh|乾隆帝}} | image = 乾隆皇帝朝服像轴.png | caption = [[Жузеппе Кастильоне]]гийн зурсан хөрөг, 1736 | succession2 = Бао чин ван | reign2 = 1733–1735 | reign-type2 = Огноо | succession1 = [[Тайшан Хуан|Чин улсын огцорсон эзэн хаан]] | reign1 = 1796 оны 2 сарын 9 – 1799 оны 2 сарын 7 | reign-type1 = Огноо | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1735 оны 10 сарын 18 – 1796 оны 2 сарын 9 | predecessor = [[Найралт төв]] | successor = [[Сайшаалт ерөөлт]] | birth_date = {{Birth date|1711|9|25}} | birth_place = [[Юнхө хийд|Юн ханхүүгийн харш]], Бээжин | death_date = {{Death date and age|1799|2|7|1711|9|25}} | death_place = [[Хориотой хот]], Бээжин | burial_place = Юй бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouses = {{plainlist| * {{marriage|[[Шяошяньчунь их хатан]]|1727|1748|end=н}} * {{marriage|[[Нара их хатан]]|1734|1766|end=н}} * {{marriage|[[Шяоичунь их хатан]]|1745|1775|end=н}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Ёнхуан]], [[Дин чин ван|Динъань чин ван]] * [[Ёнлиан|Ёнлиан, Дунхуй чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1731 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Ёнзан]], [[Шүнь жүн ван]] * [[Ёнчэн (ханхүү)|Ёнчэн]], [[Лю чин ван|Людүань чин ван]] * [[Ёнчи, Рун чин ван|Ёнчи]], [[Рун чин ван|Рунчун чин ван]] * [[Ёнрун]], [[Шэнь чин ван|Жижуан чин ван]] * [[Хөжиа улсын гүнж]] * [[Ёншуань]], [[И чин ван (1797 онд үүссэн)|Ишэнь чин ван]] * [[Ёншин (ханхүү)|Ёншин]], [[Чэн чин ван|Чэнжэ чин ван]] * [[Хөжин гүнж (1756 онд төрсөн)|Хөжин улсын гүнж]] * [[Хөкө гүнж|Хөкө улсын гүнж]] * [[Сайшаалт ерөөлт]] * [[Ёнлинь]], [[Чин чин ван|Чинши чин ван]] * [[Хөшяо гүнж|Хөшяо улсын гүнж]] }} | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Хунли ({{lang|zh|愛新覺羅·弘曆}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Хун ли ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡠᠩ ᠯᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Чяньлун (乾隆) | era dates = 1736 оны 2 сарын 12 – 1796 оны 2 сарын 8<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абкай вэхиехэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br />[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэр тэтгэгч ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠲᠡᠳᠬᠦᠭᠴᠢ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | posthumous name = {{plainlist| * Фатянь Лунюнь Жичэн Шяньжюэ Тиюань Лижи Фүвэнь Фэньвү Чиньмин Шяоци Шэньшэн Чүнь хаан ({{lang|zh|法天隆運至誠先覺體元立極敷文奮武欽明孝慈神聖{{du|純皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᠠᠯᡥᡡᡩᠠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ᠈ <br>ᠨᡝᠨᡩᡝᠨ ᠰᠠᡵᠠᠰᡠ᠈ <br>ᡳᡴᡝᠩᡤᡝ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡧᡠ ᠰᡝᠯᡤᡳᠶᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠨ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠵᡳᠯᠠᠩᡤᠠ ᡧᡝᠩᡤᡝ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ {{du|ᠶᠣᠩᡴᡳᠶᠠᠩᡤᠠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Гаозун ({{lang|zh|高宗}}) * [[Манж хэл|Манж]]: Гаозун ({{ManchuSibeUnicode|ᡬᠠᠣᡯᡠᠩ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Найралт төв]] | mother = [[Шяошөншянь их хатан]] | religion = [[Буддын шашин]] | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|''Чэньхань'' ({{lang|zh-Hans-CN|[[wikt:宸翰|宸翰]]}}, ''Chénhàn'') тамга нь уран бичлэг болон гар бичмэлд ашиглагддаг.}} | signature = Chenhan Seal of the Qianlong Emperor.svg | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 乾隆帝 | s = 乾隆帝 | p = Qiánlóng Dì | w = {{tonesup|Chʻien2-lung2 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|q|ian|2|l|ong|2|-|d|i|4}} | j = Kin4-lung4 Dai3 | y = Kìhnlùhng Dai | ci = {{IPAc-yue|k|in|4|.|l|ung|4|-|d|ai|3}} }} }} '''Тэнгэр тэтгэгч''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᠸᡝᡥᡳᠶᡝᡥᡝ}}, галиг: Абкай Вэхиехэ; [[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ <br/>ᠲᠡᠳᠭᠦᠭᠰᠡᠨ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乾隆, [[пиньинь]]: ''Qiánlóng'', [[Орос хэл|орос]]. ''Айсиньгьоро Хунли'' ; 1711–1799; 88 насласан) — 1735 оны 10-р сарын 8-наас –1796 оны 2-р сарын 1-ний хооронд төр барьсан [[Чин улс]]ын зургаадугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == [[Зураг:清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg||left|thumb|150px|Хааны залуу үе]] 1711 онд [[Бор хот]]од хожмын [[Найралт төв]] хааны татвар хатан болох Хөвөөт шар хошууны Ниохуру овогт манж угсааны Ши-гээс төрсөн. Бичиг ном, цэрэг зэвсгийн эрдэмд сайн суралцаж өвөг хаан болон эцэгтээ сайнаар үнэлэгдэж, 1722 онд эцэг нь хаан болоход 11 настай агийг Бао чин ван гэж цоллосон. == Эзэн хаан == [[Зураг:MilitaryCostumeEmperorKienLong1736-1796.jpg|thumb|150px|left|Хааны дуулга]] [[Зураг:Qianlong11.jpg|thumb|150px|left|Номын өргөөнд]] [[Зураг:JosephMarieAmiot.JPG|thumb|150px|Жан Жозеф Мари Амио франц орчуулагч манж хаанд зүтгэсэн]] 1735 онд Найралт төв хаан нас барахад 24 насандаа хаан болов. Хожим олгосон цол нь монголоор ''Тэнгэр тэтгэгч''. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны нэр нь Хунли.<ref> Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.</ref> Оны цолыг манжаар ''Абкай вэхиехэ'', хятадаар ''Чяньлун'' (''Qiánlóng'') гэдэг. === Цэрэг дайн === Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан нь цэрэг дайны амжилттай байсан. Тухайлбал 1735–1736 онд [[мяо]]гийн бослогыг дарж 1755-1759 онд [[ойрад]] [[монгол]]ын [[Зүүнгар улс]]ыг мөхөөж үлэмж газар орныг улсдаа нэгтгэн [[Шинжаан]] (шинэ хязгаар) хэмээн нэрийдсэн ба Баруун Монголчуудыг хоморголон устгажээ. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 450.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Оросын эзэнт гүрэн болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Мөн 1770-1780 аад оны оны үед Бирм, 1791-1793 оны хооронд Балба зэрэг улстай дайтаж өөрийн улсын ашиг сонирхол, нөлөөллийг тэдгээр улсаар тулган хүлээлгэж хараат улсаа болгож байсан. === Соёл урлаг=== Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан [[күнзийн суртал|күнзийн суртлыг]] эрхэмлэж, уран зураг, шүлэг найрагт дуртай нэгэн байсан ба өөрөө шүлэг бичдэг байв. Хаш эдлэл цуглуулж, түүх, гүн ухаан, уран зохиолын түүвэр номыг хэвлүүлж байсан. Багадаа манж, монгол, хятад гурван хэл сурсан ба манж хэлний толь бичиг, дүрмийн ном хэвлүүлж байв. Төвд хэл сурж, [[шарын шашин|шарын шашныг]] таалж монгол, төвөд лам шавилан суусан улсын төв сүм [[Найралт найрамдах сүм]]ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байв. === Төгсгөл === [[Энх амгалан]] хаан өвгөөсөө илүү олон жил хаан суухгүйн тулд 61 жил хаан суусны эцэст амьд ахуйдаа 1796 онд хүү [[Сайшаалт ерөөлт]] хаанд ор шилжүүлж гурван жилийн дараа 1799 онд өөд болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Найралт төв]] хаан — айсингиоро овогт * Эх — Шяошөншянь их хатан — ниохуру овогт [[Зураг:《万国来朝图》之乾隆后妃.jpg|thumb|150px|Эмс хүүхэд]] [[Зураг:The_Qianlong_Emperor_Viewing_Paintings.jpg|thumb|150px|Уран зураг харж буй]] === Хатан === 17 хатан, 20 татвар байсны заримыг дурдвал: * Шяошяньчунь их хатан (1712–1748) — фуча овогт * Нара овогт их хатан (1718–1766) * Вэй овогт Шяоичунь (1727-1775) хожим их хатан цол нөхөн олгосон. *Жемин бага хатан (?-1735) *Келиет Овогт Ю бага хатан(1714-1792) * Гаогия овогт Хуйшиан Бага хатан (1711-1745) * Гингия овогт Шужиа Их татвар(1713- 1755 ) * Су овогт Чуньхуй Их татвар (1713-1760) * Лу овогт Чингон татвар (1724-1774) * Дайгия овогт Шин татвар (1737-1764) *Ханшиан Татвар *Ван овогт Дун татвар(1746-1806) *Жиро овогт Хун татвар(1758-1798) *Баарин овогт Ийнг татвар(1731-1800) *Чен овогт Ван татвар (1717-1807) *Ехэ нара овогт Шу татвар *[[Боржигон]] овогт Юү татвар *Чен овогт Фанг татвар (1750-1801) *Хуан овогт И татвар (?-1735) *Ойрадын Байэргэси овогт Шэн татвар (?-1765) *Ойрадын Хуошюотэ овогт Шүн татвар (?-1761) *Ниохуру овогт Ченг татвар (?-1784) *Лин овогт Гонг татвар(1733-1805) *Ниохуру овогт Шун татвар (1748-1790) *Сирин-Жиро овогт Е татвар(1733-1808) * === Хүүхэд === ; Агь 17 хүү төрсөнөөс насанд хүрсэн нь 11 байв.Дурдвал: * 1-р агь Ёнхуан (1728–1750, 22 насласан) — Жемин хатны хүү, Динъань чин ван гэгдсэн * 2-р агь Ёнлиан (1730-1738 8 насалсан) - Шяошяньчунь их хатны хүү, Дуанхуй чин ван гэгдсэн * 3-р агь Ёнзан (1735–1760, 25 насласан) — Чуньхуй хатны хүү, Шүнь жүн ван * 4-р агь Ёнчэн (1739-1777)-Шужиа татварын хүү-нэгдүгээр зэрэглэлийн Людуан * 5-р агь Ёнчи (1741–1766, 25 насласан) — Ю хатны хүү, Рунчун чин ван (Рунчун чин ван цол хүртсэнийхээ дараа 25 насандаа бусдад хорлогдож амиа алдав) * 6р агь Ёнгрон (1744-1790) Чуньхуй хатны хүү Жижуан Чин ван * 7р агь Ёнконг (1746-1748) Шяошяньчунь их хатны хүү * 8-р агь Ёншуань (1746–1832, 86 насласан) — Шужиа татварын хүү, Ишен чин ван * 9-р агь Ёню (1748-1749)-Шужиа татварын хүү * 10-р агь Ёонгюн (1751-1753) Шу татварын хүү * 11-р агь Ёонгши(1752-1823) Шужиа татварын хүү Чин ван Ченгже * 12-р агь Юнжи (?-?)-ула овогт их хатны хүү * 13-р агь Ёнжин (?-?)-Ула овогт их хатны хүү төрөөд эндсэн. * 14-р агь Ёнлу (1757-1760) Шяоичунь их хатны хүү * 15-р агь Ёнъянь (1760–1820, 60 насласан) — Шяоичунь их хатны хүү, [[Сайшаалт ерөөлт]] хаан * 16-р агь (1763-1765)-Шяоичунь их хатны хүү. * 17-р агь Ёнлин Нэгдүгээр зэргийн Чинши (1766-1820)-Шяоичунь их хатны хүү ; Гүнж Нийт 10 охин төрсөн. • 1р гэг (1728-1730) Шяошяньчунь их хатны охин. 2насандаа өвчний улмаас таалал төгссөн. * 2-р гэг ? (1731-1732) Жемин Татвар * 3-р гэг Хэжин гүрний гүнж Шяошяньчунь их хатны охин (1731-1792)-[[Боржигин|Боржигон]] овогт Халхын Дархан Чин Ван [[Сэвдэнбалжиртай]] гэрлэсэн. * 4-р гэг Хөжиа гүнж Чуньхуй хатны охин (1745-1767) — Фуча овогт Манж түшмэл Фулангантай гэрлэсэн. * 5-р гэг Жингшин (1753-1755) ула овогт их хатны охин * 6р гэг ? (1755-1758) Шин татварын охин * 7-р гэг Хөжин хошой гүнж — [[Боржигин]] овогт Халхын Чин Ван, Эфү Цэрэнгийн хүү Лавандоржтой гэрлэсэн. * 8-р гэг ? (1758-1767) Шин хатны охин * 9-р гэг Хөшуа хошой гүнж (1758-1780)— Манжийн Уяа овогт Жалантайтай гэр бүл болсон. * 10-р гэг Хөшя хошой гүнж — Манжийн Ниохуру овогт Фэнсэн ендэхэтэй гэр бүл болсон. == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1735—1796 он |өмнө=[[Найралт төв]] |дараа=[[Сайшаалт ерөөлт]] }} {{end}} [[Ангилал:1711 онд төрсөн]] [[Ангилал:1799 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] nygtxm4pmn5fd8h3g3vl55yjjdzmyhq Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 856948 856813 2026-05-24T03:22:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856948 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k Казах–Зүүнгарын дайнууд 0 37154 856987 856713 2026-05-24T09:30:52Z HorseBro the hemionus 100126 856987 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|thumb|322x322px|1640-өөд оны Зүүнгарын Хаант Улс.]] Зүүнгарын Хаант Улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав [[Эрдэни Батур]]-аа залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|left|thumb|281x281px|1686 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон бөгөөд тэд аль газрыг няцааж чадсан нь тодорхойгүй байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png|thumb|303x303px|1717 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[I Пётр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1727.png|left|thumb|327x327px|1727 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] 1723 онд Зүүнгарууд Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлаган дор [[Эрчис мөрөн]] бөгөөд орчин үеийн Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Энэ нь Хөл нүцгэн зугтах буюу Их гамшгийн жилүүд гэгддэг ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) Казах хүн амыг албадан нүүлгэн шилжүүлж, тэднийг [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг хотууд руу хөөсөн явдалд шууд нөлөөлсөн.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] рүү, Сыр Дарьяас Эмба гол, Уралын гол болон [[Арал тэнгис]] рүү нүүдэллэн ирсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=76}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. 1726 онд Туркистаны ойролцоох Ордабасид казах жүзүүдийн төлөөлөгчдийн уулзалт болж, казахууд халимагуудтай энхийн гэрээ байгуулсны дараа Абулхайр хааны удирдлага дор цэрэг арми байгуулахаар шийджээ.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Тэд Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Калмаккирилган|Булантын тулаан]] хийж байхдаа [[Улытау (усан нуруу)|Улытау уулс]] руу дайчлагджээ.{{Sfn|Jambyl|2019|p=50}} Казахууд тулалдаанд ялж, үүнийгээ "Калмакууд мөхсөн газар" гэсэн утгатай {{langx|kk|«Қалмақ қырылған»}} гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=100}} Хоёр тал хоёулаа хүчээ их хэмжээгээр алдсан бөгөөд хожим нь 1729 онд казахууд баруун хойд Жетисуг чөлөөлсөн бөгөөд Абулхайр хаан [[Аньракайн тулаан]] Зүүнгарыг дахин ялсан.{{Sfn|Yerofeeva|2007|p=190}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1730 оны зун Казахын цэргүүд мянга орчим [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийг]] малтай нь хамт олзлон авчээ. 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}} }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] qlky6dj0g6w5yay62205fgyeui03gun Есүгэн хатан 0 37455 856928 648357 2026-05-23T16:48:51Z ~2026-29622-62 104635 /* */ 856928 wikitext text/x-wiki [[Татар]] аймгийн '''Их Чирэнгийн''' охин, [[Чингис хаан|Чингис хааны]] 4-р ордны хатан. 1202 онд Чингис хаан Татар аймгийг [[Далан нөмөргө]] хэмээх газар байлдан ялж, Их Чирэнгийн охин Есүгэнийг сул хатан болгон авчээ. Есүгэн маш ухаалаг бүсгүй байжээ. Тэрээр эгч Есүйг аврахын төлөө Чингис хаанд хандан ''“Хаан соёрхвол намайг хүнд бодож асрах биз, миний эгч [[Есүй]] нэрт надаас дээр, хаан хүнд зохих гоо билээ, гагцхүү саяын будлианд /үймээн/ хааш очсоныг мэдэхгүй хэмээвээс, Чингис хаан өгүүлрүүн: эгч чинь үнэхээр чамаас гоо болвоос түүнийг ирүүлье, эгчийгээ ирвээс чи зайж, сууриа өгөх үү хэмээвээс Есүгэн хатан өгүүлрүүн: хаан соёрхож, эгчийг минь авчирч уулзуулбал би эгчдээ даруй зайлъя”'' гэж хэлсэн билээ. Үнэхээр эгчийг нь олж ирсний дараа суудлаасаа зайлж, эгчээ хатан суудалд залсан билээ. Чингис хаан, 1206 онд их улсаа нэгтгэж дуусаад түүнд хуучин [[Найман|Найманы]] [[Таян хан|Таян ханы]] ордны газрыг өгчээ. Энэ нь Алтайн нуруу орчмын газар бололтой. Хожим Өгэдэй хааны үед учир битүүлэг нас барсан бололтой. Есүгэн хатан, [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] Үрүчи,Хархаду, гэх хөвгүүд төрүүлсэн. Хожим 1237-1240 оны хооронд [[Бат хан|Бат ханыг]] дагаж [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Кипчакын аян дайнд]] оролцож байсан. [[Ангилал:Их Монгол Улсын хатан]] [[Ангилал:Чингис хааны хатан]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] 6d5b92k1cln3vf1s5d3nbe5a9eyzw2x Дижикстрагийн алгоритм 0 38026 856956 856819 2026-05-24T04:41:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856956 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-05-24 04:41:39 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] hydwskk05yncvgxsb028b749ok4rcxf Есүй 0 47185 856929 750263 2026-05-23T16:50:03Z ~2026-29622-62 104635 /* */ 856929 wikitext text/x-wiki '''Есүй хатан''' нь [[Татар]]ын ханлигийн нэгэн овгийн удирдагч [[Их Чэрэн]]гийн том охин. Тэрээр 1202 онд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] их цэрэг Татарыг байлдан эзлэх үед өөрийн нөхрийн хамт зугтаж байгаад баригдаж, Чингис хаанд хүргэгдэн хааны бага хатан болжээ. Түүнийг хатан болоход түүний охин дүү [[Есүгэн]] гол нөлөө үзүүлсэн нь [[Монголын нууц товчоо]]д үлджээ. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсаа]] тунхагласны дараа тэрээр [[Туулын Хар Түнийн орд]] буюу [[Ван хан]]ы орд өргөө хавийн нутгийг захирах болсон. Тэр [[Чингис хаан|Чингис]] хааны [[Тангуд|Тангудын аян дайнд]] хамт явсан. Гэвч буцаж ирэхдээ [[Чингис хаан|Чингис]] хааны бие доройтож таалал төгсөхөд хамт байжээ. Есүй хатан нь Чингис хаанд [[Чахур]] хэмээх хүү төрүүлэн өгсөн хэмээн үздэг байна. Хожим түүнийг хэдэн онд нас барсан талаар мэдээлэл байдаггүй. [[Ангилал:Их Монгол Улсын хатан]] [[Ангилал:Чингис хааны хатан]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] bje4mns3l9990052gkoad7ci8xs4qkh Роберт Дюваль 0 47716 856934 728035 2026-05-23T20:23:42Z Dostojewskij 30144 Ангилал:2026 онд өнгөрсөн 856934 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Роберт Дюваль<br>''<small>Robert Duvall</small>'' | bild = Robert Duvall by David Shankbone (cropped 2).jpg | bildbeschreibung = | langname = Роберт Селден Дюваль | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1931 он]]ы [[1 сарын 5]] | geburtsort = [[Сан-Диего]], [[Калифорни]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1959—одоо | beruf = [[жүжигчин]], [[кино найруулагч]], [[продюсер]] | preis = «[[Оскарын шагнал|Оскар]]» (1984)<br> «[[Алтан бөмбөрцөг]]» (1980, 1984, 1990, 1993)<br>[[БАФТА]] (1980) | website = }} '''Роберт Селден Дюваль''' ({{lang-en|Robert Selden Duvall}}, [[1931]] оны [[1 сарын 5|нэгдүгээр сарын 5-нд]] [[Калифорни]] [[муж]]ийн [[Сан-Диего]] [[хот]]од төрсөн) — [[АНУ|Америкийн]] жүжигчин, кино найруулагч, продюсер. «[[Загалмайлсан эцэг (цуврал)|Загалмайлсан эцэг]]» цувралын [[Загалмайлсан эцэг|I]] ([[1972]]), [[Загалмайлсан эцэг II|II]] ([[1974]]) ангийн Том Хэген дүрээр эчнээ танигдан «[[Нигүүлсэл (кино)|Нигүүлсэлийн]]» гол дүрээр ([[1993]]) «[[Оскарын шагнал|Оскар]]», «[[Алтан бөмбөрцөг]]» гардаж байв. Тэрбээр 84 насандаа «[[Шүүгч (2014 оны кино)|Шүүгчийн]]» ([[2014]]) туслах дүрээр «Оскарын» түүхэнд хамгийн ахмад нэр дэвшигчээр тодорсон.<ref>{{cite web|url=http://news.yahoo.com/oscars-robert-duvall-becomes-oldest-supporting-actor-nominee-050005183.html|title=Oscars: Robert Duvall Becomes Oldest Supporting Actor Nominee Ever|date=15 January 2015|work=Yahoo News}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == {{commons|Robert Duvall|Роберт Дюваль}} * {{IMDb name|380}} * {{IBDB name|38829}} * {{iobdb|Robert|Duvall}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг = Роберт Дювалийн шагнал |state = collapsed |гарчиг_хэвжүүлэлт = background:#ccccff |1981-2000 оны Оскарын шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр) |1981—2000 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр — драм) |1961—1980 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр — кино) |1981—2000 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй туслах дүр — мини сериал болон телевизийн кино) |1968—1979 оны БАФТА-гийн шагналтнууд (эрэгтэй туслах дүр) }} {{DEFAULTSORT:Дюваль, Роберт}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1931 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] crwl1hdw6413q9kcumr1wit6pmk7yql 856958 856934 2026-05-24T04:46:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 856958 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Роберт Дюваль<br>''<small>Robert Duvall</small>'' | bild = Robert Duvall by David Shankbone (cropped 2).jpg | bildbeschreibung = | langname = Роберт Селден Дюваль | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1931 он]]ы [[1 сарын 5]] | geburtsort = [[Сан-Диего]], [[Калифорни]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1959—одоо | beruf = [[жүжигчин]], [[кино найруулагч]], [[продюсер]] | preis = «[[Оскарын шагнал|Оскар]]» (1984)<br> «[[Алтан бөмбөрцөг]]» (1980, 1984, 1990, 1993)<br>[[БАФТА]] (1980) | website = }} '''Роберт Селден Дюваль''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Selden Duvall'', [[1931]] оны [[1 сарын 5|нэгдүгээр сарын 5-нд]] [[Калифорни]] [[муж]]ийн [[Сан-Диего]] [[хот]]од төрсөн- 2026 оны 2-р сарын 26-нд АНУ-ын [[Виржини]] мужийн Миддлберг хотод нас барсан) — [[АНУ|Америкийн]] жүжигчин, кино найруулагч, продюсер. «[[Загамайлсан эцэг (кино)|Загалмайлсан эцэг»]] киноны [[Загалмайлсан эцэг|I]] ([[1972]]), [[Загалмайлсан эцэг II|II]] ([[1974]]) ангийн Том Хэген дүрээр эчнээ танигдан «[[Уяан зөөлөн нигүүлсэл (кино)|Уяан зөөлөн нигүүлсэл»]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Tender Mercies'') -л шилдэг эрэгтэй дүрээр ([[1993]]) «[[Оскарын шагнал|Оскар]]», «[[Алтан бөмбөрцөг]]» гардаж байв. Тэрбээр 84 насандаа «[[Шүүгч (2014 оны кино)|Шүүгчийн]]» ([[2014]]) туслах дүрээр «Оскарын» түүхэнд хамгийн ахмад нэр дэвшигчээр тодорсон.<ref>{{cite web|url=http://news.yahoo.com/oscars-robert-duvall-becomes-oldest-supporting-actor-nominee-050005183.html|title=Oscars: Robert Duvall Becomes Oldest Supporting Actor Nominee Ever|date=15 January 2015|work=Yahoo News}}</ref> == Намтар == Р.Дюваль нь Сан-Диего хотод хожим нь адмирал болсон мэргэжлийн цэрэг Уильям Ховард Дювалийн гэр бүлд төрсөн. Роберт Дювальгийн эх Милдред Виржиниа Харт нь Америкийн иргэний дайны үеэр Холбоотны хүчнийг командлаж байсан генерал Роберт Э. Лигийн шууд удам юм. 1953 онд тэрээр [[Иллиной]] мужийн Элса хотын Христийн коллеж болох Принсипиа коллежийг төгссөн. Дюваль 1953 оны 8-р сарын 19-нөөс 1954 оны 8-р сарын 20 хүртэл АНУ-ын армид алба хаасан. Дараа нь 1954 онд тэрээр Нью-Йорк хотын Нейшнхоуд Плэйхаусын жүжиглэх сургуульд элсэн орсон. Сурч байх хугацаандаа Дувалл шуудангийн ажилтнаар ажиллаж байжээ. Тэнд байхдаа тэрээр [[Жин Хэкмен|Жин Хэкман]], [[Дастин Хоффман]] нартай танилцаж, хожим нь тэдэнтэй олон тооны киноны зураг авалтын талбай дээр хамтран ажилласан. 1952 оноос тэрээр Беллпорт дахь Gateway Playhouse-д жүжигчнээр тоглосон. Дюваль Нью-Йоркийн Gate театрт жүжигчний карьераа эхлүүлсэн бөгөөд 1958 онд [[Бернард Шоу|Жорж Бернард Шоугийн]] "Хатагтай Уоррены мэргэжил" жүжигт Фрэнк Гарднерийн дүрд тоглосон. Үүнээс хойш олон арван жүжигт дүр бүтээсэн. Дюваль 1962 онд "To Kill a Mockingbird" кинонд амьдралынхаа ихэнх хугацааг олзонд өнгөрүүлсэн өсвөр насны Артур "Bogeyman" Radley-ийн туслах дүрээр кино урлагт анх удаа тоглосон. Роберт Дюваль Жорж Лукасын "THX 1138" кинонд тоглосон анхны гол дүрээрээ алдартай болсон. Энэхүү анхны амжилтын дараа түүний дараагийн домогт дүр гарч ирсэн: Фрэнсис Форд Копполагийн Оскарын шагналт "[[Загамайлсан эцэг (кино)|Загалмайлсан эцэ]]<nowiki/>г" кинонд хуульч Том Хагений дүр. Энэ дүрээрээ Дюваль 1972 онд Оскарын шагналд Шилдэг туслах дүрийн номинацид нэр дэвшиж байжээ. Кино урлагт амжилт гаргасныхаа дараа Роберт Дювалл театрт тоглохоосоо татгалзаагүй бөгөөд 1977 онд Бродвейн тайзнаа эргэн иржээ. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == {{commons|Robert Duvall|Роберт Дюваль}} * {{IMDb name|380}} * {{IBDB name|38829}} * {{iobdb|Robert|Duvall}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг = Роберт Дювалийн шагнал |state = collapsed |гарчиг_хэвжүүлэлт = background:#ccccff |1981-2000 оны Оскарын шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр) |1981—2000 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр — драм) |1961—1980 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр — кино) |1981—2000 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй туслах дүр — мини сериал болон телевизийн кино) |1968—1979 оны БАФТА-гийн шагналтнууд (эрэгтэй туслах дүр) }} {{DEFAULTSORT:Дюваль, Роберт}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1931 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] f0lmlyor640hxlxgwqzddhvxf1l8ukv 856962 856958 2026-05-24T04:57:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 856962 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Роберт Дюваль<br>''<small>Robert Duvall</small>'' | bild = Robert Duvall by David Shankbone (cropped 2).jpg | bildbeschreibung = | langname = Роберт Селден Дюваль | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1931 он]]ы [[1 сарын 5]] | geburtsort = [[Сан-Диего]], [[Калифорни]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1959—одоо | beruf = [[жүжигчин]], [[кино найруулагч]], [[продюсер]] | preis = «[[Оскарын шагнал|Оскар]]» (1984)<br> «[[Алтан бөмбөрцөг]]» (1980, 1984, 1990, 1993)<br>[[БАФТА]] (1980) | website = }} '''Роберт Селден Дюваль''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Selden Duvall'', [[1931]] оны [[1 сарын 5|нэгдүгээр сарын 5-нд]] [[Калифорни]] [[муж]]ийн [[Сан-Диего]] [[хот]]од төрсөн- 2026 оны 2-р сарын 26-нд АНУ-ын [[Виржини]] мужийн Миддлберг хотод нас барсан) — [[АНУ|Америкийн]] жүжигчин, кино найруулагч, продюсер. «[[Загамайлсан эцэг (кино)|Загалмайлсан эцэг»]] киноны [[Загалмайлсан эцэг|I]] ([[1972]]), [[Загалмайлсан эцэг II|II]] ([[1974]]) ангийн Том Хэген дүрээр эчнээ танигдан «[[Уяан зөөлөн нигүүлсэл (кино)|Уяан зөөлөн нигүүлсэл»]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Tender Mercies'') -л шилдэг эрэгтэй дүрээр ([[1993]]) «[[Оскарын шагнал|Оскар]]», «[[Алтан бөмбөрцөг]]» гардаж байв. Тэрбээр 84 насандаа «[[Шүүгч (2014 оны кино)|Шүүгчийн]]» ([[2014]]) туслах дүрээр «Оскарын» түүхэнд хамгийн ахмад нэр дэвшигчээр тодорсон.<ref>{{cite web|url=http://news.yahoo.com/oscars-robert-duvall-becomes-oldest-supporting-actor-nominee-050005183.html|title=Oscars: Robert Duvall Becomes Oldest Supporting Actor Nominee Ever|date=15 January 2015|work=Yahoo News}}</ref> == Намтар == Р.Дюваль нь Сан-Диего хотод хожим нь адмирал болсон мэргэжлийн цэрэг Уильям Ховард Дювалийн гэр бүлд төрсөн. Роберт Дювальгийн эх Милдред Виржиниа Харт нь Америкийн иргэний дайны үеэр Холбоотны хүчнийг командлаж байсан генерал Роберт Э. Лигийн шууд удам юм. 1953 онд тэрээр [[Иллиной]] мужийн Элса хотын Христийн коллеж болох Принсипиа коллежийг төгссөн. Дюваль 1953 оны 8-р сарын 19-нөөс 1954 оны 8-р сарын 20 хүртэл АНУ-ын армид алба хаасан. Дараа нь 1954 онд тэрээр Нью-Йорк хотын Нейшнхоуд Плэйхаусын жүжиглэх сургуульд элсэн орсон. Сурч байх хугацаандаа Дюваль шуудангийн ажилтнаар ажиллаж байжээ. Сургуульд байхдаа тэрээр [[Жин Хэкмен|Жин Хэкман]], [[Дастин Хоффман]] нартай танилцаж, хожим нь тэдэнтэй олон тооны киноны зураг авалтын талбай дээр хамтран ажилласан. 1952 оноос тэрээр Беллпорт дахь Gateway Playhouse-д жүжигчнээр тоглосон. Дюваль Нью-Йоркийн Gate театрт жүжигчний карьераа эхлүүлсэн бөгөөд 1958 онд [[Бернард Шоу|Жорж Бернард Шоугийн]] "Хатагтай Уоррены мэргэжил" жүжигт Фрэнк Гарднерийн дүрд тоглосон. Үүнээс хойш олон арван жүжигт дүр бүтээсэн. Дюваль 1962 онд "To Kill a Mockingbird" кинонд амьдралынхаа ихэнх хугацааг олзонд өнгөрүүлсэн өсвөр насны Артур "Bogeyman" Radley-ийн туслах дүрээр кино урлагт анх удаа тоглосон. Роберт Дюваль найруулагч [[Жорж Лукас|Жорж Лукасын]] "THX 1138" кинонд тоглосон анхны гол дүрээрээ алдартай болсон. Энэхүү анхны амжилтын дараа түүний дараагийн домогт дүр гарч ирсэн: [[Фрэнсис Форд Коппола|Фрэнсис Форд Копполагийн]] Оскарын шагналт "[[Загамайлсан эцэг (кино)|Загалмайлсан эцэ]]<nowiki/>г" кинонд хуульч Том Хагений дүр. Энэ дүрээрээ Дюваль 1972 онд Оскарын шагналд Шилдэг туслах дүрийн номинацид нэр дэвшиж байжээ. Кино урлагт амжилт гаргасныхаа дараа Роберт Дювалл театрт тоглохоосоо татгалзаагүй бөгөөд 1977 онд Бродвейн тайзнаа эргэн иржээ. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == {{commons|Robert Duvall|Роберт Дюваль}} * {{IMDb name|380}} * {{IBDB name|38829}} * {{iobdb|Robert|Duvall}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг = Роберт Дювалийн шагнал |state = collapsed |гарчиг_хэвжүүлэлт = background:#ccccff |1981-2000 оны Оскарын шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр) |1981—2000 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр — драм) |1961—1980 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр — кино) |1981—2000 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй туслах дүр — мини сериал болон телевизийн кино) |1968—1979 оны БАФТА-гийн шагналтнууд (эрэгтэй туслах дүр) }} {{DEFAULTSORT:Дюваль, Роберт}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1931 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] pjerx0be0m653rnkqfhvrnenhlgkk6t Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөө 0 65193 856937 807093 2026-05-23T23:01:58Z ~2026-30939-96 104849 /* */ 856937 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ялалтын хөшөө - panoramio.jpg|thumb|Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөө]] '''Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөөг''' 1939 онд хамгийн ширүүн тулалдаан болсон Хамар даваанд [[Халхын голын дайн|Халх голын ялалтын]] 45 жилийн ойгоор 1984 онд босгожээ. Уг хөшөөний төслийг уран барималч [[Ц.Амгалан|Д.Амгалан]], А.Н.Бурганов, архитекторч Д.Чойжилжав, Л.В.Мисожников нарын бүрэлдэхүүнтэй уран бүтээлчид зохиожээ. Хөшөөний өндөр нь 50 метр, гол баганын нүүрэн талд зэрэгцэн зогссон [[Монгол]] [[Зөвлөлт]]ийн хоёр цэрэг, нөгөө талд нь [[Монгол үндэстний хувцас|Монгол үндэсний хувцас]]тай Монгол эмэгтэйн дүрсийг урласан байдаг нь Монгол-Зөвлөлтийн найрамдал, цэрэг эрийн эх хүний ариун сэтгэлийг бэлгэддэг. Гол баганын хоёр талд байх [[зэс]] цутгамал тугны дүрс бүхий ханан дээр тус байлдаанд оролцсон морин болон явган цэрэг, танкчид, нисгэгчдийн дүр төрх, тэр үеийн байлдааны зэвсэг техникийг товойлгон дүрсэлж тухайн үеийн тулалдааны уур амьсгал, дүр төрхийг илэрхийлж, энэ эрх чөлөө ямар их үнээр олдсоныг илтгэн харуулдаг. Хөшөөг 54 метр урт, 33 метр өргөн дан аранжин зэсээр урлан хийжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=59|title=ХАЛХ ГОЛЫН ДУРСГАЛУУД|publisher=touristinfocenter.mn|access-date=2017-03-31|archive-date=2017-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509015717/http://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=59|url-status=dead}}</ref> Уг хөшөө нь гэрэлт хөшөөний төрөл бөгөөд Монголд болон Азид байгаа хамгийн өндөр гэрэлт хөшөө юм. ЗХУ-д энэ хөшөөг хийн Монголд зөөвөрлөн авчирсан. Тухайн үед Зайсан толгойн хөшөөний оронд хийхээр төлөвлөж байсан ч Сайд нарын зөвлөлийн хуралд Цэдэнбал Филатова, "Дайн болж, ялсан газар нь уг хөшөө нь байвал зүгээр биш үү" (шууд орчуулга биш болно) гэж хэлснээр Халх Гол сум уруу шилжүүлсэн түүхтэй. Хөшөөг барих үед нисдэг тэрэг, танк зэргийг ашиглан босгож байсан түүхтэй гэлцдэг. == Дэлгэрэнгүй сурвалж == [[Ангилал:Монголын хөшөө]] [[Ангилал:Дорнод аймаг]] 79u4txdk3wbr02ki9arr4wbwd1dg1ao 856954 856937 2026-05-24T04:14:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 856954 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ялалтын хөшөө - panoramio.jpg|thumb|Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөө]] '''Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөөг''' 1939 онд хамгийн ширүүн тулалдаан болсон [[Хамар даваа|Хамар даваанд]] [[Халхын голын дайн|Халх голын ялалтын]] 45 жилийн ойгоор 1984 онд босгожээ. Уг хөшөөний төслийг уран барималч [[Дагдангийн Амгалан|Д.Амгалан]], А.Н.Бурганов, архитекторч Д.Чойжилжав, Л.В.Мисожников нарын бүрэлдэхүүнтэй уран бүтээлчид зохиожээ. Хөшөөний өндөр нь 50 метр, гол баганын нүүрэн талд зэрэгцэн зогссон [[Монгол]] [[Зөвлөлт]]ийн хоёр цэрэг, нөгөө талд нь [[Монгол үндэстний хувцас|Монгол үндэсний хувцас]]тай Монгол эмэгтэйн дүрсийг урласан байдаг нь Монгол-Зөвлөлтийн найрамдал, цэрэг эрийн эх хүний ариун сэтгэлийг бэлгэддэг. Гол баганын хоёр талд байх [[зэс]] цутгамал тугны дүрс бүхий ханан дээр тус байлдаанд оролцсон морин болон явган цэрэг, танкчид, нисгэгчдийн дүр төрх, тэр үеийн байлдааны зэвсэг техникийг товойлгон дүрсэлж тухайн үеийн тулалдааны уур амьсгал, дүр төрхийг илэрхийлж, энэ эрх чөлөө ямар их үнээр олдсоныг илтгэн харуулдаг. Хөшөөг 54 метр урт, 33 метр өргөн дан аранжин зэсээр урлан хийжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=59|title=ХАЛХ ГОЛЫН ДУРСГАЛУУД|publisher=touristinfocenter.mn|access-date=2017-03-31|archive-date=2017-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509015717/http://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=59|url-status=dead}}</ref> Уг хөшөө нь гэрэлт хөшөөний төрөл бөгөөд Монголд болон Азид байгаа хамгийн өндөр гэрэлт хөшөө юм. ЗХУ-д энэ хөшөөг хийн Монголд зөөвөрлөн авчирсан. Тухайн үед Зайсан толгойн хөшөөний оронд хийхээр төлөвлөж байсан ч Сайд нарын зөвлөлийн хуралд Цэдэнбалын эхнэр [[Анастасия Филатова|А.Филатова]], "Дайн болж, ялсан газар нь уг хөшөө нь байвал зүгээр биш үү" (шууд орчуулга биш болно) гэж хэлснээр [[Халхгол сум]] уруу шилжүүлсэн түүхтэй. Хөшөөг барих үед нисдэг тэрэг, танк зэргийг ашиглан босгож байсан түүхтэй гэлцдэг. == Дэлгэрэнгүй сурвалж == [[Ангилал:Монголын хөшөө]] [[Ангилал:Дорнод аймаг]] hzuecibl6tbvt9buwacaq5sdbfqvj1d R (программчлалын хэл) 0 66085 856939 856809 2026-05-24T00:21:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856939 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2<sup>31</sup> and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''<sup>2</sup> + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] adn7mdm5jvj4qmz8zccik95pw4lpy5u Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 856980 856866 2026-05-24T08:42:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856980 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-05-24 08:42:08 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] n5zxxsxmpmpk9lwx84xbhwaywm3x0uo Умард Кипр 0 78738 856981 776387 2026-05-24T08:44:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856981 wikitext text/x-wiki {{Short description|Кипр арал дээрх улс}} {{Инфобокс улс | coordinates = {{coord|35|11|N|33|22|E|type:country}} | conventional_long_name = Умард Киприйн Бүгд Найрамдах Турк Улс | native_name = {{native name|tr|Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti}} | image_flag = Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg | flag_type = [[Умард Киприйн төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg | symbol_type = [[Умард Киприйн төрийн сүлд|Сүлд]] | common_name = Умард Кипр | national_anthem = <br/>{{native name|tr|[[Тусгаар тогтнолын марш|İstiklâl Marşı]]|paren=no}}<br />"Тусгаар тогтнолын марш"{{parabr}}{{center|[[File:Istiklâl Marsi instrumetal.ogg]]}} <!-- Please do not replace this with the vocal version. In order to keep continuity with other Wikipedia pages on modern countries, the instrumental version should be used. --> | image_map = Northern Cyprus (orthographic projection).svg | map_width = 220px | capital = [[Умард Никоси]] (''[[де-факто]]'')<br>[[Никоси]] (''[[де-юре]]'')<ref>{{cite web|url=http://www.cypnet.co.uk/ncyprus/main/polsyst/constitution/|title=Умард Киприйн Бүгд Найрамдах Турк Улсын Үндсэн хууль|website=www.cypnet.co.uk|access-date=15 December 2019|archive-date=25 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110525163715/http://www.cypnet.co.uk/ncyprus/main/polsyst/constitution/|url-status=live}}</ref> | largest_city = capital | official_languages = [[Турк хэл]] | languages_type = [[Ардын хэл]] | languages = [[Киприйн Турк хэл]] | demonym = [[Киприйн Туркууд|{{hlist|Туркийн Кипрчүүд||Киприйн Туркууд}}]] | government_type = Нэгдмэл [[Холимог засаглалын систем|холимог бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Умард Киприйн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Эрсин Татар]] | leader_title2 = [[Умард Киприйн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Үнал Үстел]] | leader_title3 = [[Бүгд Найрамдах Улсын Хурлын дарга нарын жагсаалт (Умард Кипр)|Хурлын дарга]] | leader_name3 = [[Зорлу Төре]]<ref>{{cite web |title=Cumhuriyet Meclisi'nin yeni başkanı Zorlu Töre oldu |url=https://www.kibrisgazetesi.com/kibris/cumhuriyet-meclisinin-yeni-baskani-zorlu-tore-oldu-h125654.html |publisher=Киприйн сонин |access-date=23 March 2022}}</ref> | legislature = [[Бүгд Найрамдах Улсын Хурал (Умард Кипр)|Бүгд Найрамдах Улсын Хурал]] | established_event1 = [[Туркийн Кипр рүү хийсэн довтолгоо]] | established_date1 = 7 сарын 20, 1974 | established_event2 = [[Киприйн өөртөө засах Туркийн засаг захиргаа]] | established_date2 = 10 сарын 1, 1974 | established_event3 = [[Туркийн Холбооны Кипр Улс]] | established_date3 = 10 сарын 13, 1975 | established_event4 = {{nobold|[[Кипр|Бүгд Найрамдах Кипр Улс]]аас}} [[тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]] | established_date4 = 11 сарын 15, 1983<ref name="Declaration"/> | area_km2 = 3,355 | area_rank = {{small|unranked}}<!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]];(should not be any here as it is listed with a dash) --> | area_sq_mi = 1,295 | percent_water = 2.7 | population_estimate = 382,836<ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/tr/dunya/kktcnin-nufusu-382-bin-836-olarak-hesaplandi/2707690|title=KKTC'nin nüfusu 382 bin 836 olarak hesaplandı|lang=tr|publisher=Anadolu Agency|author=Muhammet İkbal Arslan|date=10 October 2022}}</ref> | population_estimate_year = 2021 | population_density_km2 = 114 | population_density_rank = {{small|unranked}} | population_density_sq_mi = 295 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $4.234 тэрбум<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.kei.gov.tr/media/1782/07-2018-kktc-ekonomik-goestergeler-raporu.pdf |title=KKTC Ekonomik Göstergeler Raporu |website=kei.gov.tr |access-date=13 December 2019 |archive-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007100755/http://www.kei.gov.tr/media/1782/07-2018-kktc-ekonomik-goestergeler-raporu.pdf |url-status=dead}}</ref> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $14,942<ref name="auto"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | currency = [[Туркийн лир]] [[Турк лирын тэмдэг|(₺)]] | currency_code = TRY | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | drives_on = зүүн | calling_code = [[+90 392]] | cctld = [[ct.tr|ct.tr/nc.tr]] эсвэл [[.tr]] }} '''Умард Киприйн Бүгд Найрамдах Турк Улс''' (товч. ''УКБНТУ'' эсвэл '''Умард Кипр''', [[Турк хэл|туркээр]] ''Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti – KKTC'') нь [[Газар дундын тэнгис]]ийн Кипр арлын умард хэсэгт оршдог олон улсад [[Турк]]ээс бусад улсуудад тусгаар тогтнол нь хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй орон юм. Албан ёсоор энэ нутаг дэвсгэр нь [[Кипр|Бүгд Найрамдах Кипр Улс]]ад харьяалагдаx ба 1974 оноос хойш Турк улс Киприйн умард хэсэгт Туркийн зэвсэгт хүчнээ оруулснаар тусгаар улс болох эхлэл тавигджээ. Гэвч [[Европын Холбоо]] нь тус арлыг салгаж авч үздэггүй. Тиймээс энэ бүс нутаг нь [[Европын Холбооны онцгой нутаг дэвсгэр|Европын Холбооны онцгой бүс нутагт]] орно.<ref>[http://www.sueddeutsche.de/politik/nord-zypern-eu-beendet-isolation-1.652549 Süddeutsche Zeitung: ''Nordzypern beendet EU-Isolation''], abgerufen am 4. Januar 2013</ref><ref>[http://www.handelsblatt.com/politik/international/nach-der-verhinderten-wiedervereinigung-eu-wird-nordzypern-verstaerkt-helfen/2323428.html Handelsblatt: ''Nach der verhinderten Wiedervereinigung: EU wird Nordzypern verstärkt helfen''], abgerufen am 4. Januar 2013</ref> Умард Киприйн Бүгд Найрамдах Турк Улсын нийслэл нь [[Умард Никоси]]. Тус арлын хоёр хэсэгт хувааж буй шугамыг ( «Ногоон шугам» — англи. ''Green Line''), Кипр дахь НҮБ-ын энхийг сахиулах Зэвсэгт хүчин хамгаалдаг байна. == Түүх == '''''1960 он''''' - Бүгд Найрамдах Кипр улс Их Британиас тусгаар тогтносны дараа байгуулагдсан. Грек, Туркийн нийгэмлэгүүдэд шинэ төрийн удирдлагад оролцох тэгш боломж олгосон. Тэдэнд Засгийн газарт болон иргэний эрх мэдлийн байгууллагуудад суудал хуваарилсан. 1960 оны баталгааны гэрээний дагуу шинээр буй болсон улсын оршин тогтнох баталгааг Их Британи, Грек, Турк гаргаж байсан. '''''1963 онд''''' Кипрт Засгийн газрын хямрал болж Киприйн Грек, Киприйн Түркүүд хоорондын харилцаа туйлын хурцадсан. Киприйн туркууд Засгийн газарт суудлаа алдсан байна. Мөргөлдөөний явцад хөдөө орон нутагт амьдарч байсан туркуудыг тухайн орон нутгаас нь гаргахгүй хөл хорьж байжээ. Энэ байдал 11 жил үргэлжилсэний эцэст арлыг хоёр хуваасан байна. Энэ үед Турк, Грек хоёр хэд хэдэн удаа дайны ирмэг дээр ирж байжээ. '''''1967 онд''''' — ''Грекүүд арлын өмнөд хэсэг дахь түркүүдийн дүүрэг рүү довтолсон байна. Дараа нь киприйн түркүүд 1963 оны сүүлчээс хойш гарсан хуулиудыг хүлээн зөвшөөрөхгүй албан ёсны'' «Түркийн түр хугацааны засаг захиргаа» байгуулсан. '''''1974 оны''''' 7-р сард Грекийн цэргийнхэн арал дээр цэргийн эргэлт гаргаж Ерөнхийлөгч хамба III Макариос-ыг эрх мэдлээс нь буулгаж, арал дээрх хяналтыг Кипрыг Грект нийлүүлэх далд санаатай Никос Сампсонд шилжүүлжээ. 1960 оны гэрээний заалтыг зөрчсөн гэдгээр болон Үндсэн хуулийн эрх мэдлийг сэргээх нэрийдлээр Туркийн цэргүүд Кипр рүү довтлон орсон. Эдгээр үйл явдал эцэсдээ Кипр арлыг түркүүд хяналтандаа авсан Умард, грек кипрчүүдын хяналтандаа оруулсан Өмнөд хэсэгт гэж хоёр хуваагдсан байна. == Газар зүй == {{Гол|Кипр (арал)}} Кипр нь [[Газар дундын тэнгис]]ийн томоохон арлуудын хамгийн зүүн талын арал юм. Нийт 9251 км² газар нутагтай ба үүний 3355 км² газар нутаг нь Умард Кипрт орно. Туркээс 75 км, [[Сири]]эс ойролцоогоор 95 километрийн зайтай. == Түүх == {{Өргөтгөх хэсэг}} == Хүн ам== {{Өргөтгөх хэсэг}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Northern Cyprus|Умард Киприйн Бүгд Найрамдах Турк Улс}} * [https://web.archive.org/web/20120404210705/http://www.kktcb.org/ Умард Киприйн ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20160421155323/http://www.kktcbasbakanlik.org/tr-tr/anasayfa.aspx Засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == <references /> {{Ази}} [[Ангилал:Умард Кипр| ]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Кипр-Туркийн харилцаа]] jn6zz0kzc03hepto7uggxly1fygqruf Ухаалаг агент 0 91900 856960 744280 2026-05-24T04:52:31Z ~2026-30987-59 104856 856960 wikitext text/x-wiki [[Хиймэл оюун|Хиймэл оюуны]] орчинд '''ухаалаг агент''' нь бие даан зорилгоо биелүүлэгч ба үүний тулд орчиноо мэдрэгчүүдийг ашиглах ба бусад хөдөлгөөний механизм бүтэцүүд эсвэл виртуаль үйлдэл үзүүлэгчдийг ашиглан тухайн зорилгийг хэрэгжүүлэгч бүтэц зүйл юм. Ухаалаг агент нь мөн өөрсдийн зорилгодоо хүрэхийн тулд мэдлэгийг [[Машин сургалт|сурах]] ба ашиглаж болно. Энэ нь маш энгийн эсвэл маш нарийн төвөгтэй байж болно. Термостат буюу дулаан хэмжигч рефлексийн хэрэгслийг ухаалаг агентийн жишээ гэж үздэг. [[Файл:IntelligentAgent-SimpleReflex.png|right|thumb|408x408px| Энгийн рефлексийн агент ]] Ухаалаг агентуудыг ихэнхдээ схемийн дагуу компьютерийн програмтай төстэй хийсвэр функциональ систем гэж тодорхойлдог. Ийм учраас ухаалаг агентуудыг заримдаа түүний бодит ертөнцийн тусгал болох компьютерийн систем, биологийн систем эсвэл хүмүүсийн байгууллагаас ялгахын тулд '''хийсвэр ухаалаг агент''' ( '''AIA''' - '''abstract intelligent agents''') гэж нэрлэдэг. Ухаалаг агентуудын зарим тодорхойлолтууд нь өөрсдийн бие даасан байдлыг онцлон тэмдэглэдэг тул '''бие даасан ухаалаг агент''' гэдэг нэр томъёог илүүд үздэг. Хиймэл оюун ухааны ухаалаг агентууд эдийн засгийн агентуудтай нягт холбоотой бөгөөд ухаалаг агент парадигмын хувилбаруудыг танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан, [[ёс зүй]], практик шалтгааны философи, мөн олон салбар хоорондын нийгэм-танин мэдэхүйн загварчлал, компьютерийн нийгмийн симуляциудад судалж үздэг. Ухаалаг агентууд нь програм хангамжийн агентуудтай нягт холбоотой байдаг (хэрэглэгчдийн өмнөөс даалгаврыг гүйцэтгэдэг бие даасан компьютерийн програм). [[Компьютерын шинжлэх ухаан|Компьютерийн шинжлэх ухаанд]] ''ухаалаг агент'' гэдэг нэр томъёог Расселл, Норвигийн тодорхойлолтоор оновчтой агент биш байсан ч гэсэн зарим оюун ухаантай програм хангамжийн агентийг ашиглахад ашиглаж болно. Жишээлбэл, операторын тусламж эсвэл [[Data mining|өгөгдөл олж]] авахад ашигладаг бие даасан програмуудыг (заримдаа ''бот'' гэж нэрлэдэг) "ухаалаг агентууд" гэж нэрлэдэг. == Бусад тодорхойлолтууд == Ухаалаг агентуудыг олон янзаар тодорхойлсон байдаг. Никола Касабовын хэлснээр IA систем нь дараах шинж чанаруудыг агуулсан байх ёстой. * Асуудлыг шийдвэрлэх шинэ журмыг үе шаттайгаар байрлуулна * Онлайн болон бодит цаг хугацаанд нь дасан зохицох * Зан төлөв, алдаа, амжилтын талаар өөрсдийгөө дүн шинжилгээ хийх чадвартай. * Хүрээлэн буй орчинтой харилцах замаар суралцах, сайжруулах ( өөрчлөлт ) * Их хэмжээний [[Өгөгдөл|мэдээлэлээс]] хурдан сур * Санах ойд суурилсан үлгэр жишээ [[Cанах ой|хадгалах]], [[Cанах ой|хадгалах]] чадвартай байх * Богино болон урт хугацааны санах ой, нас, мартах гэх мэтийг илэрхийлэх параметрүүдтэй байх. == Агентуудын бүтэц == Энгийн агент програмийг математикийн хүрээнд [[Функц (математик)|функц]] F ( "функцэн агент" гэж нэрлэдэг) гэж тодорхойлж болох ба бүх боломжит үйлдэл дарааллыг дэлгэн зураглаж агент нь цаашлан хөдөлж элементийг тэжээж дэмжиж цаашлан цаад эцсийн үйлдлүүдэд нөлөөлнө: : <math>f : P^\ast \rightarrow A</math> Функцэн Агент гэх хийсвэр зүйл нь а.бие даасан сонголтуудын тооцоолол, б.логик дүрмүүдийг танах, в.бүрхэг логик (fuzzy logic) зэргийг багтааж болно. <ref name="Salamon2011">{{Cite book|title=Design of Agent-Based Models|location=Repin|publisher=Bruckner Publishing|year=2011|pages=42–59|isbn=978-80-904661-1-1|url=http://www.designofagentbasedmodels.info/}}</ref> Харин програмын агент нь үйлдэлд хүргэх бүх боломжит мэдрэхүйг дэлгэж зурагладаг. Энд мэдрэхүй гэдэг нэр томъёог дурын тухайн агшины агентын мэдрэхүйн орц гэсэн утгаар авч үзэв. Доорх зурган дээр агент гэдэг нь мэдрэгчээр дамжуулан хүрээлэн буй орчныг нь мэдэрч, орчуулагчаар дамжуулан хүрээлэн буй орчныг нь харж чаддаг зүйл юм. == Архитектур == Вейсс (2013) нь дөрвөн төрлийн агентийг тодорхойлжээ : * Логик дээр суурилсан агентууд - ямар үйлдэл хийх шийдвэрийг логик таналт хийх замаар гаргах; * Реактив бодисууд - шийдвэр гаргахдаа тухайн нөхцөл байдлаас үйлдлийн хооронд шууд газрын зураглалын хэлбэрээр хэрэгждэг; * Итгэх-хүсэл эрмэлзэх агентууд - шийдвэр гаргахдаа тухайн төлөөлөгчдийн итгэл үнэмшил, хүсэл, санааг илэрхийлдэг өгөгдлийн бүтцийг өөрчлөхөөс хамаардаг; мөн эцэст нь, * Давхарласан архитектурууд - янз бүрийн хийсвэрлэлийн түвшинд хүрээлэн буй орчны талаар бага эсвэл бага хэмжээгээр тодорхой тайлбарласан янз бүрийн програмын давхаргаар шийдвэр гаргахдаа. Ерөнхийдөө биеийг мэдрэгч ба идэвхжүүлэгч болгон хуваах замаар агентийг бий болгож болох бөгөөд ингэснээр хянагчийн хувьд оролт болгож дэлхийн үйл ажиллагааг тодорхойлдог ойлголтын системийг ажиллуулдаг. Гэсэн хэдий ч доод түвшний даалгаврууд болон төвөгтэй, өндөр түвшний зорилтуудын талаар удаан бодоход шаардлагатай яаралтай хариу үйлдлийг тэнцвэржүүлэхийн тулд хянагчийн давхаргын шатлал ихэвчлэн шаардлагатай байдаг. <ref>{{Cite web|title=1.3 Agents Situated in Environments‣ Chapter 2 Agent Architectures and Hierarchical Control‣ Artificial Intelligence: Foundations of Computational Agents, 2nd Edition|url=https://artint.info/2e/html/ArtInt2e.Ch2.S3.html|accessdate=28 November 2018}}</ref> == Бусад үзэх == {{div col|colwidth=30em}} * [[Ambient intelligence]] * [[AI effect]] * [[Artificial intelligence]] * [[Artificial conversational entity]] * [[Artificial intelligence systems integration]] * [[Autonomous agent]] * [[Cognitive architecture]]s * [[Cognitive radio]] – a practical field for implementation * [[Cybernetics]] * [[DAYDREAMER]] * [[Embodied agent]] * [[Federated search]] – the ability for agents to search heterogeneous data sources using a single vocabulary * [[Friendly artificial intelligence]] * [[Fuzzy agent]]s – IA implemented with adaptive [[fuzzy logic]] * [[GOAL agent programming language]] * [[Hybrid intelligent system]] * [[Intelligent control]] * [[Artificial intelligence|Intelligent system]] * [[JACK Intelligent Agents]] * [[Multi-agent system]] and [[multiple-agent system]] – multiple interactive agents * [[Reinforcement learning]] * [[Semantic Web]] – making data on the Web available for automated processing by agents * [[Social simulation]] * [[Software agent]] * [[Software bot]] {{div col end}} == Тэмдэглэл == {{Reflist}} == Ашигласан материал == * Russell, Stuart J. .; Норвиг, Питер (2003), Хиймэл оюун ухаан: Орчин үеийн хандлага (2-р хэвлэл). ), Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall, ISBN   <bdi> ), Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall, </bdi> , chpt. 2 * Стэн Франклин ба Art Graesser (1996); [https://web.archive.org/web/20150529072536/http://www.inf.ufrgs.br/~alvares/CMP124SMA/IsItAnAgentOrJustAProgram.pdf Энэ нь агент уу, эсвэл зүгээр нэг хөтөлбөр үү?: Автономит агентуудын таксоном] ; Агентлын онол, архитектур, хэл дээрхи олон улсын гуравдахь семинарын материал, Springer-Verlag, 1996 * Н.Касабов, [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/(SICI)1098-111X(199806)13:6%3C453::AID-INT1%3E3.0.CO;2-K/full Танилцуулга: Эрлийз ухаалаг дасан зохицох системүүд] . Ухаалаг системүүдийн олон улсын сэтгүүл, 6-р бүлэг, (1998) 453–454. * Вайсс, Г. (2013). Олон талт систем (2-р засвар. ). Кембридж, MA: MIT Press. == Гадаад холбоосууд == * [http://www.coneural.org/reports/Coneural-03-01.pdf Конус хэлбэрийн] [[Ангилал:Хиймэл оюун]] knpwpajhdlm7uqo5xa1auv4ms4u1vkh Диего Марадона 0 105731 856955 783899 2026-05-24T04:40:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856955 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | image = [[file:Maradona vs england.jpg|200px]] | caption = Марадона 1986 онд | alt= | name = Диего Марадона | fullname = Диего Армандо Марадона | height = 1.65 [[Метр|м]] | birth_date = {{Birth date|1960|10|30|df=y}} | birth_place = [[Ланус]], [[Буэнос-Айрес]] | death_date = {{Death date and age|2020|11|25|1960|10|30|df=y}} | death_place = Тигре, [[Буэнос-Айрес]] | position = | currentclub = | youthyears1= | youthclubs1= | years1 = | clubs1 = | caps1 = | nationalyears1 = | nationalteam1 = | nationalcaps1= | nationalgoals1 = | manageryears1= |managerclubs1= | manageryears3= |managerclubs3= }} '''Диего Армандо Марадона''' ({{lang-es|Diego Armando Maradona}}, ''[[1960]] оны [[10 сарын 30|аравдугаар сарын 30-нд]] [[Буэнос-Айрес]] [[хот]]од төрж, [[2020]] оны [[11 сарын 25|арваннэгдүгээр сарын 25-нд]] [[Буэнос-Айрес]] [[хот]]од өнгөрсөн'') Аргентины довтлогч, хагас хамгаалагч зэргийн байрлалд тоглодог байсан хөлбөмбөгчин. «Архентинос Хуниорс», «Бока Хуниорс», «Барселона», «Наполи», «Севилья» и «Ньюэллс Олд Бойз» зэрэг багуудад тоглож байсан. Тэрээр Аргентины шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд 91 удаа тоглож 34 бөмбөг хийсэн байна. 1986 оны Дэлхийн аврага, 1990 оны Дэлхийн дэд аврага. Дэлхийн аврага шалгаруулах тэмцээнд 4 удаа оролцсон. 1986 оны дэлхийн аврагын шилдэг тоглогч. 1979, 1980 онуудын Өмнөд Америкийн шилдэг тоглогч. «Бока Хуниорс» багт Аргентины нэг удаагийн аврага. «Наполи» багт тоглож Италийн хоёр удаагийн аврага болж байжээ. 2008-2010 онуудад Аргентины хөл бөмбөгийн шигшээ багын дасгалжуулагчаар ажилласан. == Холбоос == * [https://web.archive.org/web/20201125194552/https://www.diegomaradonagroup.com/ Албан ёсны сайт] {{ref-en}} {{1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ — бэлгэдлийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{Италийн хөлбөмбөгийн лигийн мэргэн бууч}} {{DEFAULTSORT:Марадона, Диего}} [[Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Архентинос Хуниорс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бока Хуниорс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Барселона багийн тоглогч]] [[Ангилал:Наполи багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ньюэллс Олд Бойз багийн тоглогч]] [[Ангилал:Севилья багийн тоглогч]] [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Аргентины оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Аргентины оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ багийн дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөлбөмбөгт]] [[Ангилал:Сэргээш Аргентинд]] [[Ангилал:Яллагдсан хүн]] [[Ангилал:Аргентинчууд]] [[Ангилал:1960 онд төрсөн]] [[Ангилал:2020 онд өнгөрсөн]] {{Argentina-footy-bio-stub}} ebizokbkhx069o7p66vklwodf5pqnd3 Хайфа 0 105908 856985 856870 2026-05-24T08:52:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856985 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-05-24 08:52:08 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] re8gzd3yqm0zyk5xn9kug0sbfe4xye3 Израил Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт 0 111879 856970 657953 2026-05-24T07:00:53Z CommonsDelinker 211 Sharett.jpg файлыг коммонсд [[c:User:CptViraj|CptViraj]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:COM:CSD#G2|G2]]: Broken redirect. 856970 wikitext text/x-wiki [[1948 он|1948 онд]] [[Израил|Израил улс]] үүссэнээс хойш ажиллаж байсан '''Израил Улсын Ерөнхий Сайдын''' жагсаалт. == Жагсаалт (1948 оноос - одоо үе) == {| class="wikitable" ! colspan="2" |# !Нэр !Зураг !Ажиллаж эхэлсэн !Ажиллахаа больсон !Нам !Засгийн газар !Сонгогдсон !Парламент |- |- bgcolor="#FFB6B6" ! rowspan="5" style="background-color:red" | | rowspan="5" |1 | rowspan="5" |[[Давид Бен-Гурион]] | rowspan="5" |[[Файл:David_BG.jpg|105x105px]] | rowspan="5" |[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14]] | rowspan="5" |[[1954 он|1954 оны]] [[1 сарын 26]] | rowspan="5" |[[Мапай]] |[[Израилын түр засгийн газар|Түр]] | colspan="2" |— |- bgcolor="#FFB6B6" |[[Израилын 1-р Засгийн газар|1-р]] | colspan="2" rowspan="2" |[[1949 оны Израилын парламентын сонгууль|1949 (1-р)]] |- bgcolor="#FFB6B6" |[[Израилын 2-р Засгийн газар|2-р]] |- bgcolor="#FFB6B6" |[[Израилын 3-р Засгийн газар|3-р]] | colspan="2" rowspan="4" |[[1951 оны Израилын парламентын сонгууль|1951 (2-р)]] |- bgcolor="#FFB6B6" |[[Израилын 4-р Засгийн газар|4-р]] |- |- bgcolor="#FFB6B6" ! rowspan="2" style="background-color:red" | | rowspan="2" |2 | rowspan="2" |[[Моше Шарет]] | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[1954 он|1954 оны]] [[1 сарын 26]] | rowspan="2" |[[1955 он|1955 оны]] [[11 сарын 3]] | rowspan="2" |[[Мапай]] |[[Израилын 5-р Засгийн газар|5-р]] |- bgcolor="#FFB6B6" |[[Израилын 6-р Засгийн газар|6-р]] |- |- bgcolor="#FFB6B6" ! rowspan="4" style="background-color:red" | | rowspan="4" |<small>(1)</small> | rowspan="4" |[[Давид Бен-Гурион]] | rowspan="4" |[[Файл:David_BG.jpg|105x105px]] | rowspan="4" |[[1955 он|1955 оны]] [[11 сарын 3]] | rowspan="4" |[[1963 он|1963 оны]] [[6 сарын 26]] | rowspan="4" |[[Мапай]] |[[Израилын 7-р Засгийн газар|7-р]] | colspan="2" rowspan="2" |[[1955 оны Израилын парламентын сонгууль|1955 (3-р)]] |- bgcolor="#FFB6B6" |[[Израилын 8-р Засгийн газар|8-р]] |- bgcolor="#FFB6B6" |[[Израилын 9-р Засгийн газар|9-р]] | colspan="2" |[[1959 оны Израилын парламентын сонгууль|1959 (4-р)]] |- bgcolor="#FFB6B6" |[[Израилын 10-р Засгийн газар|10-р]] | colspan="2" rowspan="3" |[[1961 оны Израилын парламентын сонгууль|1961 (5-р)]] |- |- bgcolor="#FFB6B6" ! rowspan="3" style="background-color:red" | | rowspan="3" |3 | rowspan="3" |[[Леви Эшкол]] | rowspan="3" |[[Файл:Levi_Eshkol.jpg|92x92px]] | rowspan="2" |[[1963 он|1963 оны]] [[6 сарын 26]] | rowspan="2" |[[1966 он|1966 оны]] [[1 сарын 12]] | rowspan="2" |[[Мапай]] |[[Израилын 11-р Засгийн газар|11-р]] |- bgcolor="#FFB6B6" |[[Израилын 12-р Засгийн газар|12-р]] |- |- bgcolor="#FFB6B6" |[[1966 он|1966 оны]] [[1 сарын 12]] |[[1969 он|1969 оны]] [[2 сарын 26]] |[[Маарах]] | rowspan="2" |[[Израилын 13-р Засгийн газар|13-р]] | colspan="2" rowspan="3" |[[1965 оны Израилын парламентын сонгууль|1965 (6-р)]] |- |- bgcolor="#FFB6B6" ! style="background-color:red" | |<small>и. о.</small> |[[Игал Алон|Игаль Алон]] |[[Файл:Yigal_Allon.jpg|111x111px]] |[[1969 он|1969 оны]] [[2 сарын 26]] |[[1969 он|1969 оны]] [[3 сарын 17]] |[[Маарах]] |- |- bgcolor="#FFB6B6" ! rowspan="3" style="background-color:red" | | rowspan="3" |4 | rowspan="3" |[[Голда Меир]] | rowspan="3" |[[Файл:Golda_Meir_03265u.jpg|92x92px]] | rowspan="3" |[[1969 он|1969 оны]] [[3 сарын 17]] | rowspan="3" |[[1974 он|1974 оны]] [[6 сарын 3]] | rowspan="3" |[[Маарах]] |[[Израилын 14-р Засгийн газар|14-р]] |- bgcolor="#FFB6B6" |[[Израилын 15-р Засгийн газар|15-р]] | colspan="2" |[[1969 оны Израилын парламентын сонгууль|1969 (7-р)]] |- bgcolor="#FFB6B6" |[[Израилын 16-р Засгийн газар|16-р]] | colspan="2" rowspan="2" |[[1973 оны Израилын парламентын сонгууль|1973 (8-р)]] |- |- bgcolor="#FFB6B6" ! style="background-color:red" | |5 |[[Ицхак Рабин]] |[[Файл:Yitzhak_Rabin_(1986)_cropped.jpg|101x101px]] |[[1974 он|1974 оны]] [[6 сарын 3]] |[[1977 он|1977 оны]] [[6 сарын 20]] |[[Маарах]] |[[Израилын 17-р Засгийн газар|17-р]] |- |- bgcolor="#CCEEFF" ! rowspan="2" style="background-color:blue" | | rowspan="2" |6 | rowspan="2" |[[Менахем Бегин]] | rowspan="2" |[[Файл:Menachem_Begin_2.jpg|70x70px]] | rowspan="2" |[[1977 он|1977 оны]] [[6 сарын 20]] | rowspan="2" |[[1983 он|1983 оны]] [[10 сарын 10]] | rowspan="2" |[[Ликуд]] |[[Израилын 18-р Засгийн газар|18-р]] | colspan="2" |[[1977 оны Израилын парламентын сонгууль|1977 (9-р)]] |- |- bgcolor="#CCEEFF" |[[Израилын 19-р Засгийн газар|19-р]] | colspan="2" rowspan="2" |[[1981 оны Израилын парламентын сонгууль|1981 (10-р)]] |- |- bgcolor="#CCEEFF" ! style="background-color:blue" | |7 |[[Ицхак Шамир]] |[[Файл:Yitzhak_Shamir.jpg|131x131px]] |[[1983 он|1983 оны]] [[10 сарын 10]] |[[1984 он|1984 оны]] [[9 сарын 13]] |[[Ликуд]] |[[Израилын 20-р Засгийн газар|20-р]] |- |- bgcolor="#FFB6B6" ! style="background-color:red" | |8 |[[Шимон Перес]] |[[Файл:Shimon_peres_wjc_90126.jpg|93x93px]] |[[1984 он|1984 оны]] [[9 сарын 13]] |[[1986 он|1986 оны]] [[10 сарын 20]] |[[Маарах]] |[[Израилын 21-р Засгийн газар|21-р]] | colspan="2" rowspan="2" |[[1984 оны Израилын парламентын сонгууль|1984 (11-р)]] |- |- bgcolor="#CCEEFF" ! rowspan="3" style="background-color:blue" | | rowspan="3" |<small>(7)</small> | rowspan="3" |[[Ицхак Шамир]] | rowspan="3" |[[Файл:Yitzhak_Shamir.jpg|131x131px]] | rowspan="3" |[[1986 он|1986 оны]] [[10 сарын 20]] | rowspan="3" |[[1992 он|1992 оны]] [[7 сарын 13]] | rowspan="3" |[[Ликуд]] |[[Израилын 22-р Засгийн газар|22-р]] |- bgcolor="#CCEEFF" |[[Израилын 23-р Засгийн газар|23-р]] | colspan="2" rowspan="2" |[[1988 оны Израилын парламентын сонгууль|1988 (12-р)]] |- bgcolor="#CCEEFF" |[[Израилын 24-р Засгийн газар|24-р]] |- bgcolor="#FFB6B6" ! style="background-color:red" | |<small>(5)</small> |[[Ицхак Рабин]] |[[Файл:Yitzhak_Rabin_(1986)_cropped.jpg|101x101px]] |[[1992 он|1992 оны]] [[7 сарын 13]] |[[1995 он|1995 оны]] [[11 сарын 4]] |[[Авода]] | rowspan="2" |[[Израилын 25-р Засгийн газар|25-р]] | colspan="2" rowspan="3" |[[1992 оны Израилын парламентын сонгууль|1992 (13-р)]] |- |- bgcolor="#FFB6B6" | style="background-color:red" | |<small>и. о.</small> | rowspan="2" |[[Шимон Перес]] | rowspan="2" |[[Файл:Shimon_peres_wjc_90126.jpg|93x93px]] |[[1995 он|1995 оны]] [[11 сарын 4]] |[[1995 он|1995 оны]] [[11 сарын 22]] |[[Авода]] |- |- bgcolor="#FFB6B6" ! style="background-color:red" | |<small>(8)</small> |[[1995 он|1995 оны]] [[11 сарын 22]] |[[1996 он|1996 оны]] [[6 сарын 18]] |[[Авода]] |[[Израилын 26-р Засгийн газар|26-р]] |- |- bgcolor="#CCEEFF" ! style="background-color:blue" | |9 |[[Биньямин Нетаньяху]] |[[Файл:Benjamin_Netanyahu.jpg|99x99px]] |[[1996 он|1996 оны]] [[6 сарын 18]] |[[1999 он|1999 оны]] [[7 сарын 6]] |[[Ликуд]] |[[Израилын 27-р Засгийн газар|27-р]] |[[1996 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1996]] | style="background-color=#FFB6B6" |[[1996 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|14-р]] |- |- bgcolor="#FFB6B6" ! style="background-color:red" | |10 |[[Эхуд Барак]] |[[Файл:Ehud_Barak_Face.jpg|90x90px]] |[[1999 он|1999 оны]] [[7 сарын 6]] |[[2001 он|2001 оны]] [[3 сарын 7]] |[[Авода]] |[[Израилын 28-р Засгийн газар|28-р]] |[[1999 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1999]] | rowspan="2" |[[1999 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|15-р]] |- |- bgcolor="#CCEEFF" ! style="background-color:blue" | | rowspan="3" |11 | rowspan="3" |[[Ариел Шарон]] | rowspan="3" |[[Файл:Ariel_Sharon_2001.jpg|90x90px]] | rowspan="2" |[[2001 он|2001 оны]] [[3 сарын 7]] | rowspan="2" |[[2005 он|2005 оны]] [[11 сарын 21]] | rowspan="2" |[[Ликуд]] |[[Израилын 29-р Засгийн газар|29-р]] |[[2001 оны Израилын ерөнхий сайдын сонгууль|2001]] |- bgcolor="#CCEEFF" ! style="background-color:blue" | | rowspan="3" |[[Израилын 30-р Засгийн газар|30-р]] | colspan="2" rowspan="3" |[[2003 оны Израилын парламентын сонгууль|2003 (16-р)]] |- |- bgcolor="#FFFFCC" ! style="background-color:Purple" | |[[2005 он|2005 оны]] [[11 сарын 21]] |[[2006 он|2006 оны]] [[4 сарын 14]] | [[Кадима]] |- |- bgcolor="#FFFFCC" ! style="background-color:Purple" | |<small>и. о.</small> | rowspan="2" |[[Эхуд Ольмерт]] | rowspan="2" |[[Файл:Ehud_Olmert_2006May23.jpg|84x84px]] |[[2006 он|2006 оны]] [[4 сарын 14]] |[[2006 он|2006 оны]] [[5 сарын 4]] |[[Кадима]] |- |- bgcolor="#FFFFCC" ! style="background-color:Purple" | |12 |[[2006 он|2006 оны]] [[5 сарын 4]] |[[2009 он|2009 оны]] [[3 сарын 31]] |[[Кадима]] |[[Израилын 31-р Засгийн газар|31-р]] | colspan="2" |[[2006 оны Израилын парламентын сонгууль|2006]] ([[17-р Кнессет|17-р]]) |- |- bgcolor="#CCEEFF" ! style="background-color:blue" | | rowspan="6" |<small>(9)</small> | rowspan="6" |[[Биньямин Нетаньяху]] | rowspan="6" |[[Файл:Portrait_of_Benjamin_Netanyahu.jpg|94x94px]] | rowspan="6" |[[2009 он|2009 оны]] [[3 сарын 31]] | rowspan="6" |одоо үе | rowspan="6" |[[Ликуд]] |[[Израилын 32-р Засгийн газар|32-р]] | colspan="3" |[[2009 оны Израилын парламентын сонгууль|2009]] ([[18-р Кнессет|18-р]]) |- |- bgcolor="#CCEEFF" ! style="background-color:blue" | |[[Израилын 33-р Засгийн газар|33-р]] | colspan="2" |[[2013 оны Израилын парламентын сонгууль|2013]] ([[19-р Кнессет|19-р]]) |- |- bgcolor="#CCEEFF" ! style="background-color:blue" | | rowspan="3" |[[Израилын 34-р Засгийн газар|34-р]] | colspan="2" |[[2015 оны Израилын парламентын сонгууль|2015]] ([[20-р Кнессет|20-р]]) |- |- bgcolor="#CCEEFF" ! style="background-color:blue" | | colspan="2" |[[2019 оны 4 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019]] ([[21-р Кнессет|21-р]]) |- |- bgcolor="#CCEEFF" ! style="background-color:blue" | | colspan="2" |[[2019 оны 9 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019]] ([[22-р Кнессет|22-р]]) |- |- bgcolor="#CCEEFF" ! style="background-color:blue" | |[[Израилын 35-р Засгийн газар|35-р]] | colspan="2" |[[2020 оны Израилын парламентын сонгууль|2020]] ([[23-р Кнессет|23-р]]) |} [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] rhi9096eagspoo3gey4i6mkraltvvvt Третьяковын уран зургийн галерей 0 117611 856966 837427 2026-05-24T05:30:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 856966 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} [[File:Moscow 05-2012 TretyakovGallery.jpg|thumb|Третьяковын уран зургийн галерей]] '''Третьяковын уран зургийн галерей''' ({{lang-ru|Государственная Третьяковская галерея}}) - Оросын чинээлэг худалдаачин, ивээн тэтгэгч [[Павел Михайлович Третьяков|Павел Третьяков]]ын 1856 онд үүсгэн байгуулсан, Москвагийн уран зургийн музей юм. 1867 онд галерейг олон нийтэд нээж, 1892 онд Москва хотын өмчлөлд шилжүүлсэн. Энэ үед музейн цуглуулгад 1276 уран зураг, 471 зураг, Оросын зураачдын 10 уран баримал, түүнчлэн гадаадын урлагийн мастеруудын 84 уран зураг багтаж байжээ. Орос оронд болсон 1917 оны Коммунист [[Октябрийн хувьсгал|Октябрын хувьсгалын]] дараа уг галерейг улсын мэдэлд шилжүүлж, иргэдийн хувийн цуглуулгыг хураан авч тус музейд үзмэр болгож эхэлжээ. 1985 онд Москва хотын Крымский вал дахь Улсын уран зургийн галерейг Третьяковын галерейтай нэгтгэж, зураачдын төв өргөөний хамт Шинэ Третьяковын галерей хэмээх цогц музейн цогцолборыг байгуулжээ. Лаврушины гудамж дахь барилгад эртний үеэс 1910-аад он хүртэлх уран зургийн цуглуулга, харин Крымский Вал гудамж дахь салбарт [[20-р зуун|20-р зууны]] урлагийн бүтээлүүд байна. 2018 оны байдлаар үзэсгэлэн нь 180,000 гаруй эд зүйлээс бүрдэж, 11-20-р зууны үеийн уран зураг, уран баримал, үнэт металлаар хийсэн эдлэлүүд байдаг. == Түүх == 1850-аад онд [[Павел Третьяков|Павел]] болон түүний ах [[Сергей Третьяков|Сергей]] нар [[Кострома]]д даавууны үйлдвэр байгуулж, үйлдвэрлэл нь тогтвортой сайн орлого авчирчээ. Улмаар ах дүү Третьяковууд буяны ажил хийж, зураг цуглуулахаар шийджээ. Ингээд Павел Оросын зураачдын бүтээлүүд, Сергей Баруун Европын мастеруудын зураг цуглуулсан байна. Энэхүү галерей нь 1856 онд Павел Третьяков Оросын тухайн үеийн зураачид болох Николай Шилдерийн "Уруу таталт" /Искушение/, Василий Худяковын "Финландын хууль бус наймаачидтай болсон мөргөлдөөн" /«Стычка с финляндскими контрабандистами» / гэсэн хоёр бүтээлийг олж авснаар анх байгуулагдсан гэж үздэг. 1867 онд Третьяков Лаврушины гудамж дахь байр музейг олон нийтэд нээсэн. Уг музейг анх "Москва хотын Павел, Сергей Третьяковын галерей" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд Оросын зураачдын 1276 зураг, 471 зураг, 10 уран баримал, түүнчлэн гадаадын мастеруудын 84 уран зурагтай байжээ. 1890-ээд оны төгсгөлд Третьяковын галерей нь хувийн өмчийн, нийтийн шинж чанартай Үндэсний музейн статусыг олж авсан. Энэ нь галерейг зочлох хүн бүрд үнэ төлбөргүй нээлттэй болгосон гэсэн үг юм. Үүний зэрэгцээ Павел Третьяков төрийн арга хэмжээг зохион байгуулахад оролцож эхлэв. Тиймээс ивээн тэтгэгч 1892 онд [[Парис|Парист]] болсон олон улсын үзэсгэлэнд Оросын уран зургийн тэнхим байгуулах асуудлыг шийдэж байжээ. 1892 онд Павел Третьяков галерейг Москва хотын захиргаанд шилжүүлэн хандивлах шийдвэр гаргасан байна. Үүний шалтгаан нь түүний ах Сергей нас барахаасаа өмнө Москва хотод Лаврушины гудамж дахь байшингийн талыг, 125 мянган рублийн хөрөнгө, цуглуулсан урлагийн цуглуулгыг гэрээслэн үлдээсэн ажээ. Шилжүүлгийг хурдасгахын тулд Павел өөрийн цуглуулгуудыг ахых дээрээ нэмж нэгтгээд, хотод хандивласан ажээ. Тэр үед ах дүү Третьяковын цуглуулгад уран зураг, уран баримал, графикийн хоёр мянга гаруй бүтээл багтжээ. Москва хотын Думын шийдвэрээр Павел Третьяковыг галерейн насан туршийн удирдагчаар /куратор/ томилжээ. Түүний үүрэг хариуцлагад байнгын үзэсгэлэнд зориулж бүтээл сонгох, төсвийн хөрөнгөөр ​​шинээр зураг худалдаж авах, музейн байрыг өргөтгөх асуудлыг шийдвэрлэх зэрэг байжээ. Музейн цуглуулгын үндэс нь 1860-1880-аад онд бий болсон. 1872-1873 онд зураач [[Василий Перов]] Третьяковын музейд зориулж зохиолч [[Фёдор Достоевский]], [[Иван Тургенев]], түүхч [[Михаил Погодин]], эрдэмтэн [[Владимир Даль]], яруу найрагч Аполло Майков нарын хөргийг зуржээ. Оросын зохиолч [[Иван Тургенев|Иван Тургеневын]] хөрөг нь зохиолчийг биечлэн таньдаг Третьяковт "амьд биш" гээд таалагдаагүй гэдэг. 1873 онд Третьяковын галерейн цуглуулгад зориулж зураач [[Иван Крамской]] алдарт зохиолч [[Лев Толстой]]н хөргийг зуржээ. 1880-аад оны эцэс гэхэд арван дөрвөн өрөөг эзэлсэн Третьяковын цуглуулга өсөн нэмэгдэж байгаатай холбоотойгоор галерейн барилгыг дахин барьж дуусгажээ. Цуглуулга нэмэгдэхийн хэрээр урлагийн бүтээлийг хадгалах, үзүүлэхэд шаардлагатай шинэ байр танхимууд байшингийн орон сууцны хэсэгт нэмэгдсэн - 1873, 1882, 1885, 1892 онуудад ижил төстэй өргөтгөлүүдийг хийжээ. 1898 онд Павел Третьяковыг нас барсны дараа уг байрыг үзэсгэлэнд зориулан сэргээн засварлав. Өнөө үед тус музей нь идэвхтэй үзэсгэлэнгийн үйл ажиллагаа явуулдаг. Тиймээс 2016 онд Шинэ Третьяковын галерейн байранд [[Валентин Серов|Валентин Серовын]] бүтээлийн үзэсгэлэн гарч, зураачийн 250 гаруй уран зураг, түүний дотор гадаадын музей, хувийн цуглуулгуудаас толилуулжээ. Үзэсгэлэнгийн үеэр 400 мянга гаруй хүн үзэж сонирхсон байна. Музейн хэвлэлийн албаны мэдээлснээр В.Серовын үзэсгэлэн нь сүүлийн 50 жилийн хугацаанд хамгийн олон үзэгчтэй урлагийн арга хэмжээ болж, олон цагаар дараалал үүсгэсэн - музейн удирдлагууд хүмүүсийг халуун хоолоор хооллохын тулд хээрийн гал тогоог хүртэл зохион байгуулжээ. ОХУ-ын Соёлын яамны Музейн газрын дарга Владислав Кононовын хэлснээр, 2019 оны 2 дугаар сарын 27-ны өдөр Третьяковын галерейд байгуулагдсан ашгийн бус сан 2017-2018 онд үйл ажиллагаа, дүрмийн зорилгод дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор 2.6 тэрбум гаруй рубль шилжүүлсэн байна. Кононовын хэлснээр музей болгон өөрийн ийм санг бүрдүүлэх ёстой ажээ. == Музейн удирдлага == * Илья Остроухов (1905—1913) * Игорь Грабарь (1913—1925) * Николай Щёкотов (1925—1926) * Алексей Щусев (1926—1929) * Михаил Кристи (1930—1939) * Поликарп Лебедев (1939—1941) * Александр Замошкин (1941—1951) * Борис Иогансон (1951—1954) * Поликарп Лебедев (1954—1979) * Юрий Королёв (1980—1992) * Валентин Родионов (1993—2009) * Ирина Лебедева (2009—2015) * Зельфира Трегулова (2015 оноос) {{commonscat}} {{coord|55|44|29.000|N|37|37|15.110|E|display=title}} [[Ангилал:Оросын урлагийн музей]] [[Ангилал:Москвагийн музей]] [[Ангилал:Москвагийн захиргааны төв дүүрэг]] [[Ангилал:1893 онд байгуулагдсан]] 6cijrcw920mpz6pzm1kl0f02jxoudnk “Дийлэгч тэнгэр” ХХК 0 123448 856976 822177 2026-05-24T07:50:27Z ~2026-30993-74 104862 /* */ 856976 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = ДИЙЛЭГЧ ТЭНГЭР ХХК | Logo = | Bild = | Unternehmensform = Хязгаарлагдмал Хариуцлагатай Компани | ISIN = | Gründungsdatum = 2009 он | Auflösungsdatum = | Auflösungsgrund = | Sitz = [[Улаанбаатар]], {{MNG}} Сүхбаатар дүүрэг 3 хороо Усны гудамж SANTO TOWER 28-1211 Шуудангийн хаяг. Төв шуудан 889, Утас 88809888 | Leitung = Д.ЖАВХЛАНТ ТУЗ-ийн дарга П.БОЛОРЧИМЭГ гүйцэтгэх захирал Д.БАТАА зөвлөх, МУ-ын гавьяат механикжуулагч Б.ДАВААЖАВ зөвлөх | Mitarbeiterzahl = | Umsatz = | Stand = | Produkte = Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн, [[зөгийн бал]], [[хэвлэмэл]] бүтээгдэхүүн | Homepage = d.tenger88@gmail.com dtprint.g@gmail.com }} '''“ДИЙЛЭГЧ ТЭНГЭР ” ХХК''' нь Монгол Улсын Улаанбаатар хотод төвтэй компани. ==Түүх== “Дийлэгч тэнгэр” ХХК нь анх 2009 онд байгуулагдаж, мал аж ахуй, газар тариалан эрхэлж эхэлсэн бөгөөд зөгийн аж ахуй, гадаад дотоод худалдаа, хэвлэх үйлдвэрийн чиглэлээр үйл ажиллагаагаа өргөтгөсөн. Тус компани үхэр, адуу, хонь, ямааг өсгөн үржүүлж, малын үүлдэр угсааг сайжруулж, хүн амын хүнсний хэрэгцээнд уламжлалт аргаар бэлтгэсэн, эрүүл ахуйн шаардлага хангасан мах, махан бүтээгдэхүүнийг зах зээлд нийлүүлдэг. Мөн 2021 оноос ОХУ-ын Техноэкспорт компанийн албан ёсны борлуулагчаар ажиллаж, үр тариа таримал ургамлын ургамал хамгааллын бодис, бордоо импортолж байна. Тус компани нь Төв аймгийн Жаргалант сумын Өгөөмөр багийн нутагт 2009 онд газар тариалангийн үйлдвэрлэлээр үйл ажиллагаагаа эхлэхдээ 500 га талбайд улаан буудай тариалж 1 га-гаас 18-25 центнер ургац тогтмол хураан авч байсан бол одоо орчин үеийн хөрс боловсруулах технологийг газар тариалангийн үйлдвэрлэлд нэвтрүүлснээр хөрсийг элэгдлээс хамгаалж, үржил шимийг дээшлүүлж, бага талбайгаас өндөр ургац авч, байгальд ээлтэй, өндөр бүтээмжтэй үйлдвэрлэл эрхэлж байна. “Дийлэгч тэнгэр” ХХК нь 2023 онд 400 га талбайд улаан буудайн тариалалт хийж, нэг га-гаас 32 центнер буюу нийтдээ 1200 гаруй тонн ургац хураан авч сум, аймагтаа тэргүүлж, Сүмбэр сумын аварга тариаланч хамт олон, Төв аймгийн 2023 оны аварга тариаланч хамт олноор шалгарч, тус компанийн трактор-комбайнч Д.Энэбиш Төв аймгийн аварга тариаланч болсон. Мөн “Дийлэгч тэнгэр” ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал П.Болорчимэг Монголын Үндэсний Олон нийтийн Радио Телевиз, Монголын радиогийн Алтан түрүү шагналын Шилдэг менежерээр шалгарсан. == Үйл ажиллагаа == Тус компани нь 2018, 2019 онуудад үйл ажиллагаагаа өргөтгөн Сүмбэр суманд гурвалжин будаа, тосны ургамал, улаан буудай тариалж байна. Мөн үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлэх зорилгоор “Өгөөж Сүмбэр” ХХК-тай хамтран ажиллаж, 2020 онд 500 га талбайд тосны ургамал тариалсан. Түүнчлэн Төв аймгийн Сүмбэр сумын үзэсгэлэнт байгаль, цэцэг ногоо дэлгэрсэн төрөл бүрийн балт ургамалаар баялаг газарт жилдээ 2-3 удаа отор нүүдэл хийж, зөгийн бүтээгдэхүүн бал, жилий, цэцгийн тоос, тоосормог үүртэй бал, лав үйлдвэрлэж байна. === Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ === “Дийлэгч Тэнгэр” ХХК нь ОХУ-аас 50 бүл зөгий импортлож зөгий үржүүлж эхэлсэн бөгөөд анхны жилд буюу 2019 онд 3 тонн зөгийн бал хураан авч, үндэсний хэрэглэгчдэдээ эко бүтээгдэхүүнээ нийлүүлж эхэлсэн. Зөгийг зуны саруудад Сүмбэр сумын нутагт байршуулж уулын нугын цэцэгсийн бал, 7,8 дугаар саруудад гурвалжин будааны, рапсын гэсэн 3 төрлийн зөгийн бал хураан авч “ЖАВХЛАНТ” нэрийн “TAN AN SWEET” брендийн зөгийн бал үйлдвэрлэж байна. Жил бүрийн “Намрын ногоон өдрүүд” үзэсгэлэн худалдаанд Төв аймгийн Сүмбэр сумаас удаа дараалан оролцож, “ЖАВХЛАНТ зөгийн бал” шилдэг бүтээгдэхүүнээр шалгарсан. “Дийлэгч Тэнгэр” ХХК нь COVID-19 цар тахлын үед нийгмийн хариуцлагын хүрээнд УОК-д 2 сая 300 мянган төгрөгийн зөгийн бал хандивласан. Тус компанийн хэвлэх үйлдвэр нь Герман улсын HEIDELBERG үйлдвэрийн хэвлэлийн машинаар бүрэн тоноглогдсон бөгөөд төрөл бүрийн офсет болон сурталчилгааны хэвлэл, ном, сэтгүүл, танилцуулга, нэрийн хуудас, урилга, мэндчилгээ, календарь, албан бланк, дугтуй гэх мэт цаасан дээр хэвлэж болохуйц бүх бүтээгдэхүүнийг хэвлэдэг. Түүнчлэн цаасан уут, тор, тэмдэглэлийн дэвтэр, календар болон цаг тооны бичиг, зурагт хуудас, стикер дээр хэвлэдэг шошго зэргийг үйлдвэрлэдэг. Үйл ажиллагаагаа өргөтгөж ХХААХҮЯ наас Ургамал хамгааллын бүтээгдэхүүн импортлох тусгай зөвшөөрлийн дагуу ОХУ-ын ТЕХНОЭКСПОРТ компанийн үйлдвэрлэсэн таримал ургамалын өвчин, шавьж, хог ургамалын эсрэг ургамал хамгааллын эм бүтээгдэхүүнүүдийг, Ургамал хамгаалын хүрээлэнтэй хамран ажиллаж тухай үйлдвэрлэгчийн бүтээгдэхүүнийг туршилтанд хамруулан <ref>{{Cite web |title= |url=}}</ref>Монгол улсад импортолж болох химийн бодисуудын жагсаалтад оруулан Ургамал хамгааллын бүтээгдэххүүн, эрдэст бордоог импортолж зах зээлийн бодит үнээр худалдан борлуулж ОХУ-ын Техноэкспорт компани албан ёсны дистирбьютороор ажиллаж байна. 1. МҮОНР-ын Ургацын далай нэвтрүүлгийн АЛТАН ТҮРҮҮ шилдэг менежер шагнал 2. Төв аймгийн Сүмбэр сумын аварга тариаланч хамт олон 3. Төв аймгийн аварга тариаланч хамт олон 4. Төв аймгийн аварга малчин Д.Пүрэвдорж 5. Төв аймгийн хошой аварга тариаланч, механикжуулагч Д.Энэбиш == Гишүүнчлэл == * [https://www.mongolchamber.mn/ Монголын үндэсний худалдаа аж үйлдвэрийн танхим] * [https://web.archive.org/web/20200321092101/http://bcmongolia.org/mn/ Монголын бизнесийн зөвлөл] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:2009 онд байгуулагдсан]] 540hnr1j2vl6jyizuil84d19qbe4b2v Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр 0 130816 856989 853107 2026-05-24T11:39:12Z ~2026-29020-34 104550 хөгжим 856989 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр''' - Архангай аймгийн анхны Соёл, урлагийн байгууллагуудын нэг. Хамгийн Цэцэрлэг мандал аймгийн Заяын хүрээний "улаан гэр" гэсэн нэршилтэйгээр 1924 оноос үйл ажил явуулж эхлэсэн. Харин 1927 онд соёлыг түгээн дэлгэрүүлэх газар болж албан ёсоор үйл явуулдаг болсон. 1957 онд Соёлын Ордон, 1987 онд хөгжимт драмын театр болон үйл ажилгаагаа өргөжүүлэн тэлсээр иржээ. == Түүх == [[Файл:Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 19 он.jpg|alt=Наянтайн Орги Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 1951-1953 он|thumb|Наянтайн Орги, Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч, 1951-1953 он]] Соёлын яамнаас 1951-1953 онд [[БНМАУ]]-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Наянтайн Оргийг Архангай аймгийн клуб, соёлын ордны найруулагч, уран сайхны удирдагчаар томилон ажиллуулж байв. Ажиллах хугацаандаа найруулагч Н.Орги нь Ц. Дамдинсүрэнгийн "Учиртай гурван толгой" дуулалт жүжиг, "Тожоо жолооч", "Харанхуйн дунд", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас" жүжгүүд, мөн цаг үетэй уялдуулан концертууд тайзнаа найруулан тавьсан байдаг.<ref>{{Cite journal |last=Д |first=Зоригт |date=2006-09-26 |title=Дэ ван япончуудтай хамтран ажиллаж эхэлсэн нь |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2177 |journal=Journal of International Studies |pages=93–107 |doi=10.5564/jis.v3i3.2177 |issn=2663-7871}}</ref> Ардын жүжигчин, тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]] [[Дэндэвийн Чимэд-Осор]] 1953-1956 онд Архангай аймгийн Соёлын ордонд найруулагч, уран сайхны удирдагч байсан. == Орчин үе == “Соёлын сэргэлт-2023” аяныг 5-р сард Архангай аймгийн Цэцэрлэг хот, Эрдэнэбулган суманд зохион байгуулж, нээлтээ хийжээ. Хөгжимт драмын театр 600 үзэгчийн суудалтай бөгөөд нийт 44 хүн ажилладгаас 35 нь уран бүтээлч юм. Хөгжимт драмын театрын даргаар И.Амартүвшин, Ж.Нямсүрэн нар ажиллаж байжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} [[Ангилал:Цэцэрлэг сум (Архангай)]] [[Ангилал:Архангай аймгийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} n7sorvxs72jtcgwa020p97dt3kpw580 Загвар:Metadata Population DE-BW 10 132367 856932 763060 2026-05-23T18:40:06Z Enkhsaihan2005 64429 856932 wikitext text/x-wiki <noinclude>Template with population figures for administrative units of Baden-Württemberg, Germany.</noinclude><includeonly>{{#if: {{{2|}}} | <!-- Die Metadaten-Parameter sind hier unabhängig vom Schlüssel --> {{#switch: {{{2}}} | STAND =2024-12-31 | QUELLE={{cite web|url=https://daten.statistik-bw.de/genesisonline/online?operation=statistic&levelindex=0&levelid=1757432774350&code=12411#abreadcrumb|title=Tabellengruppe 12411: Fortschreibung des Bevölkerungsstandes zum 31. Dezember 2024|publisher=[[Баден-Вюртембергийн Статистикийн алба]]|language=Герман|trans-title=2024 оны 12 сарын 31-ний байдлаарх хүн амын шинэчлэлт}} }} | {{#switch: {{{1}}} | 08 = 11245898 <!--Land Baden-Württemberg--> | 081 = 4167550 <!--Regierungsbezirk Stuttgart--> | 0811 = 2779310 <!--Region Stuttgart--> | 08111 = 612663 <!--Stadtkreis Stuttgart--> | 08111000 = 612663 <!--Stuttgart, Landeshauptstadt--> | 08115 = 395167 <!--Landkreis Böblingen--> | 08115001 = 9302 <!--Aidlingen--> | 08115002 = 4529 <!--Altdorf--> | 08115003 = 51483 <!--Böblingen, Stadt--> | 08115004 = 6230 <!--Bondorf--> | 08115010 = 3274 <!--Deckenpfronn--> | 08115013 = 9277 <!--Ehningen--> | 08115015 = 12934 <!--Gärtringen--> | 08115016 = 9181 <!--Gäufelden--> | 08115021 = 34192 <!--Herrenberg, Stadt--> | 08115022 = 3581 <!--Hildrizhausen--> | 08115024 = 14184 <!--Holzgerlingen, Stadt--> | 08115028 = 49480 <!--Leonberg, Stadt--> | 08115029 = 9513 <!--Magstadt--> | 08115034 = 3719 <!--Mötzingen--> | 08115037 = 5806 <!--Nufringen--> | 08115041 = 18567 <!--Renningen, Stadt--> | 08115042 = 11258 <!--Rutesheim, Stadt--> | 08115044 = 10495 <!--Schönaich--> | 08115045 = 61422 <!--Sindelfingen, Stadt--> | 08115046 = 6332 <!--Steinenbronn--> | 08115048 = 8750 <!--Waldenbuch, Stadt--> | 08115050 = 19353 <!--Weil der Stadt, Stadt--> | 08115051 = 9970 <!--Weil im Schönbuch--> | 08115052 = 7745 <!--Weissach--> | 08115053 = 8012 <!--Jettingen--> | 08115054 = 6578 <!--Grafenau--> | 08116 = 536601 <!--Landkreis Esslingen--> | 08116004 = 6047 <!--Altbach--> | 08116005 = 1713 <!--Altdorf--> | 08116006 = 1942 <!--Altenriet--> | 08116007 = 5525 <!--Baltmannsweiler--> | 08116008 = 3301 <!--Bempflingen--> | 08116011 = 3591 <!--Beuren--> | 08116012 = 3406 <!--Bissingen an der Teck--> | 08116014 = 6707 <!--Deizisau--> | 08116015 = 11092 <!--Denkendorf--> | 08116016 = 6138 <!--Dettingen unter Teck--> | 08116018 = 1992 <!--Erkenbrechtsweiler--> | 08116019 = 96182 <!--Esslingen am Neckar, Stadt--> | 08116020 = 9201 <!--Frickenhausen--> | 08116022 = 4225 <!--Großbettlingen--> | 08116027 = 4773 <!--Hochdorf--> | 08116029 = 2284 <!--Holzmaden--> | 08116033 = 42299 <!--Kirchheim unter Teck, Stadt--> | 08116035 = 9716 <!--Köngen--> | 08116036 = 2277 <!--Kohlberg--> | 08116037 = 2564 <!--Lichtenwald--> | 08116041 = 3841 <!--Neckartailfingen--> | 08116042 = 6223 <!--Neckartenzlingen--> | 08116043 = 1707 <!--Neidlingen--> | 08116046 = 6104 <!--Neuffen, Stadt--> | 08116047 = 12506 <!--Neuhausen auf den Fildern--> | 08116048 = 3684 <!--Notzingen--> | 08116049 = 40773 <!--Nürtingen, Stadt--> | 08116050 = 5644 <!--Oberboihingen--> | 08116053 = 1739 <!--Ohmden--> | 08116054 = 3417 <!--Owen, Stadt--> | 08116056 = 14487 <!--Plochingen, Stadt--> | 08116058 = 8362 <!--Reichenbach an der Fils--> | 08116063 = 1882 <!--Schlaitdorf--> | 08116068 = 4933 <!--Unterensingen--> | 08116070 = 9887 <!--Weilheim an der Teck, Stadt--> | 08116071 = 15988 <!--Wendlingen am Neckar, Stadt--> | 08116072 = 12200 <!--Wernau (Neckar), Stadt--> | 08116073 = 6199 <!--Wolfschlugen--> | 08116076 = 7271 <!--Aichwald--> | 08116077 = 46243 <!--Filderstadt, Stadt--> | 08116078 = 41185 <!--Leinfelden-Echterdingen, Stadt--> | 08116079 = 7974 <!--Lenningen--> | 08116080 = 39778 <!--Ostfildern, Stadt--> | 08116081 = 9599 <!--Aichtal, Stadt--> | 08117 = 258809 <!--Landkreis Göppingen--> | 08117001 = 1961 <!--Adelberg--> | 08117002 = 1287 <!--Aichelberg--> | 08117003 = 4408 <!--Albershausen--> | 08117006 = 3840 <!--Bad Ditzenbach--> | 08117007 = 3788 <!--Bad Überkingen--> | 08117009 = 1905 <!--Birenbach--> | 08117010 = 5684 <!--Böhmenkirch--> | 08117011 = 1709 <!--Börtlingen--> | 08117012 = 5116 <!--Bad Boll--> | 08117014 = 5066 <!--Deggingen--> | 08117015 = 10568 <!--Donzdorf, Stadt--> | 08117016 = 441 <!--Drackenstein--> | 08117017 = 2194 <!--Dürnau--> | 08117018 = 15420 <!--Ebersbach an der Fils, Stadt--> | 08117019 = 22325 <!--Eislingen/Fils, Stadt--> | 08117020 = 2110 <!--Eschenbach--> | 08117023 = 1509 <!--Gammelshausen--> | 08117024 = 27791 <!--Geislingen an der Steige, Stadt--> | 08117025 = 4441 <!--Gingen an der Fils--> | 08117026 = 58937 <!--Göppingen, Stadt--> | 08117028 = 2249 <!--Gruibingen--> | 08117029 = 2925 <!--Hattenhofen--> | 08117030 = 5077 <!--Heiningen--> | 08117031 = 733 <!--Hohenstadt--> | 08117033 = 5544 <!--Kuchen--> | 08117035 = 1072 <!--Mühlhausen im Täle--> | 08117037 = 2364 <!--Ottenbach--> | 08117038 = 5491 <!--Rechberghausen--> | 08117042 = 8042 <!--Salach--> | 08117043 = 1668 <!--Schlat--> | 08117044 = 3940 <!--Schlierbach--> | 08117049 = 10185 <!--Süßen, Stadt--> | 08117051 = 14304 <!--Uhingen, Stadt--> | 08117053 = 3895 <!--Wäschenbeuren--> | 08117055 = 3183 <!--Wangen--> | 08117058 = 2001 <!--Wiesensteig, Stadt--> | 08117060 = 3078 <!--Zell unter Aichelberg--> | 08117061 = 2558 <!--Lauterstein, Stadt--> | 08118 = 535374 <!--Landkreis Ludwigsburg--> | 08118001 = 4364 <!--Affalterbach--> | 08118003 = 13650 <!--Asperg, Stadt--> | 08118006 = 6323 <!--Benningen am Neckar--> | 08118007 = 12267 <!--Besigheim, Stadt--> | 08118010 = 8123 <!--Bönnigheim, Stadt--> | 08118011 = 22666 <!--Ditzingen, Stadt--> | 08118012 = 6800 <!--Eberdingen--> | 08118014 = 5261 <!--Erdmannhausen--> | 08118015 = 3071 <!--Erligheim--> | 08118016 = 2502 <!--Freudental--> | 08118018 = 4620 <!--Gemmrigheim--> | 08118019 = 18392 <!--Gerlingen, Stadt--> | 08118021 = 8005 <!--Großbottwar, Stadt--> | 08118027 = 7901 <!--Hemmingen--> | 08118028 = 2502 <!--Hessigheim--> | 08118040 = 6004 <!--Kirchheim am Neckar--> | 08118046 = 33980 <!--Kornwestheim, Stadt--> | 08118047 = 5778 <!--Löchgau--> | 08118048 = 92858 <!--Ludwigsburg, Stadt--> | 08118049 = 15474 <!--Marbach am Neckar, Stadt--> | 08118050 = 14138 <!--Markgröningen, Stadt--> | 08118051 = 10784 <!--Möglingen--> | 08118053 = 3531 <!--Mundelsheim--> | 08118054 = 6578 <!--Murr--> | 08118059 = 3306 <!--Oberriexingen, Stadt--> | 08118060 = 7537 <!--Oberstenfeld--> | 08118063 = 6087 <!--Pleidelsheim--> | 08118067 = 11318 <!--Schwieberdingen--> | 08118068 = 5448 <!--Sersheim--> | 08118070 = 11908 <!--Steinheim an der Murr, Stadt--> | 08118071 = 12305 <!--Tamm--> | 08118073 = 28798 <!--Vaihingen an der Enz, Stadt--> | 08118074 = 3316 <!--Walheim--> | 08118076 = 18638 <!--Sachsenheim, Stadt--> | 08118077 = 6223 <!--Ingersheim--> | 08118078 = 15520 <!--Freiberg am Neckar, Stadt--> | 08118079 = 43556 <!--Bietigheim-Bissingen, Stadt--> | 08118080 = 19654 <!--Korntal-Münchingen, Stadt--> | 08118081 = 26188 <!--Remseck am Neckar, Stadt--> | 08119 = 440696 <!--Landkreis Rems-Murr-Kreis--> | 08119001 = 7260 <!--Alfdorf--> | 08119003 = 4969 <!--Allmersbach im Tal--> | 08119004 = 4184 <!--Althütte--> | 08119006 = 6833 <!--Auenwald--> | 08119008 = 38818 <!--Backnang, Stadt--> | 08119018 = 3681 <!--Burgstetten--> | 08119020 = 47120 <!--Fellbach, Stadt--> | 08119024 = 2752 <!--Großerlach--> | 08119037 = 2381 <!--Kaisersbach--> | 08119038 = 4144 <!--Kirchberg an der Murr--> | 08119041 = 11607 <!--Korb--> | 08119042 = 12093 <!--Leutenbach--> | 08119044 = 14551 <!--Murrhardt, Stadt--> | 08119053 = 4435 <!--Oppenweiler--> | 08119055 = 9766 <!--Plüderhausen--> | 08119061 = 11555 <!--Rudersberg--> | 08119067 = 41647 <!--Schorndorf, Stadt--> | 08119068 = 10028 <!--Schwaikheim--> | 08119069 = 2152 <!--Spiegelberg--> | 08119075 = 5421 <!--Sulzbach an der Murr--> | 08119076 = 9277 <!--Urbach--> | 08119079 = 57313 <!--Waiblingen, Stadt--> | 08119083 = 7576 <!--Weissach im Tal--> | 08119084 = 11264 <!--Welzheim, Stadt--> | 08119085 = 29876 <!--Winnenden, Stadt--> | 08119086 = 7638 <!--Winterbach--> | 08119087 = 8178 <!--Aspach--> | 08119089 = 6860 <!--Berglen--> | 08119090 = 14337 <!--Remshalden--> | 08119091 = 27074 <!--Weinstadt, Stadt--> | 08119093 = 15906 <!--Kernen im Remstal--> | 0812 = 935578 <!--Region Heilbronn-Franken--> | 08121 = 131986 <!--Stadtkreis Heilbronn--> | 08121000 = 131986 <!--Heilbronn, Stadt--> | 08125 = 353877 <!--Landkreis Heilbronn--> | 08125001 = 4975 <!--Abstatt--> | 08125005 = 19853 <!--Bad Friedrichshall, Stadt--> | 08125006 = 22703 <!--Bad Rappenau, Stadt--> | 08125007 = 7686 <!--Bad Wimpfen, Stadt--> | 08125008 = 6412 <!--Beilstein, Stadt--> | 08125013 = 16774 <!--Brackenheim, Stadt--> | 08125017 = 3118 <!--Cleebronn--> | 08125021 = 3209 <!--Eberstadt--> | 08125024 = 3998 <!--Ellhofen--> | 08125026 = 22666 <!--Eppingen, Stadt--> | 08125027 = 5155 <!--Erlenbach--> | 08125030 = 7432 <!--Flein--> | 08125034 = 5593 <!--Gemmingen--> | 08125038 = 6394 <!--Güglingen, Stadt--> | 08125039 = 7449 <!--Gundelsheim, Stadt--> | 08125046 = 9826 <!--Ilsfeld--> | 08125047 = 2643 <!--Ittlingen--> | 08125048 = 1747 <!--Jagsthausen--> | 08125049 = 5939 <!--Kirchardt--> | 08125056 = 12189 <!--Lauffen am Neckar, Stadt--> | 08125057 = 2758 <!--Lehrensteinsfeld--> | 08125058 = 11637 <!--Leingarten, Stadt--> | 08125059 = 3460 <!--Löwenstein, Stadt--> | 08125061 = 3760 <!--Massenbachhausen--> | 08125063 = 8680 <!--Möckmühl, Stadt--> | 08125065 = 26431 <!--Neckarsulm, Stadt--> | 08125066 = 4059 <!--Neckarwestheim--> | 08125068 = 5643 <!--Neudenau, Stadt--> | 08125069 = 10249 <!--Neuenstadt am Kocher, Stadt--> | 08125074 = 8480 <!--Nordheim--> | 08125078 = 6580 <!--Oedheim--> | 08125079 = 2848 <!--Offenau--> | 08125081 = 2593 <!--Pfaffenhofen--> | 08125084 = 1497 <!--Roigheim--> | 08125086 = 11661 <!--Schwaigern, Stadt--> | 08125087 = 1643 <!--Siegelsbach--> | 08125094 = 5074 <!--Talheim--> | 08125096 = 4367 <!--Untereisesheim--> | 08125098 = 8670 <!--Untergruppenbach--> | 08125102 = 13268 <!--Weinsberg, Stadt--> | 08125103 = 1782 <!--Widdern, Stadt--> | 08125107 = 6692 <!--Wüstenrot--> | 08125108 = 4156 <!--Zaberfeld--> | 08125110 = 13756 <!--Obersulm--> | 08125111 = 4478 <!--Hardthausen am Kocher--> | 08125113 = 3894 <!--Langenbrettach--> | 08126 = 115644 <!--Landkreis Hohenlohekreis--> | 08126011 = 12713 <!--Bretzfeld--> | 08126020 = 2568 <!--Dörzbach--> | 08126028 = 5405 <!--Forchtenberg, Stadt--> | 08126039 = 5501 <!--Ingelfingen, Stadt--> | 08126045 = 4561 <!--Krautheim, Stadt--> | 08126046 = 16348 <!--Künzelsau, Stadt--> | 08126047 = 6665 <!--Kupferzell--> | 08126056 = 3604 <!--Mulfingen--> | 08126058 = 6618 <!--Neuenstein, Stadt--> | 08126060 = 4185 <!--Niedernhall, Stadt--> | 08126066 = 25673 <!--Öhringen, Stadt--> | 08126069 = 9369 <!--Pfedelbach--> | 08126072 = 5557 <!--Schöntal--> | 08126085 = 2986 <!--Waldenburg, Stadt--> | 08126086 = 2060 <!--Weißbach--> | 08126094 = 1831 <!--Zweiflingen--> | 08127 = 200902 <!--Landkreis Schwäbisch Hall--> | 08127008 = 5439 <!--Blaufelden--> | 08127009 = 2472 <!--Braunsbach--> | 08127012 = 3075 <!--Bühlertann--> | 08127013 = 2090 <!--Bühlerzell--> | 08127014 = 35755 <!--Crailsheim, Stadt--> | 08127023 = 2895 <!--Fichtenberg--> | 08127025 = 12005 <!--Gaildorf, Stadt--> | 08127032 = 4451 <!--Gerabronn, Stadt--> | 08127043 = 6990 <!--Ilshofen, Stadt--> | 08127046 = 4221 <!--Kirchberg an der Jagst, Stadt--> | 08127047 = 1749 <!--Langenburg, Stadt--> | 08127052 = 5973 <!--Mainhardt--> | 08127056 = 3325 <!--Michelbach an der Bilz--> | 08127059 = 3720 <!--Michelfeld--> | 08127062 = 3476 <!--Oberrot--> | 08127063 = 5355 <!--Obersontheim--> | 08127071 = 5531 <!--Rot am See--> | 08127073 = 5703 <!--Satteldorf--> | 08127075 = 5777 <!--Schrozberg, Stadt--> | 08127076 = 42598 <!--Schwäbisch Hall, Stadt--> | 08127079 = 2560 <!--Sulzbach-Laufen--> | 08127086 = 3076 <!--Untermünkheim--> | 08127089 = 4747 <!--Vellberg, Stadt--> | 08127091 = 3671 <!--Wallhausen--> | 08127099 = 2365 <!--Wolpertshausen--> | 08127100 = 5309 <!--Rosengarten--> | 08127101 = 4008 <!--Kreßberg--> | 08127102 = 4588 <!--Fichtenau--> | 08127103 = 5026 <!--Frankenhardt--> | 08127104 = 2952 <!--Stimpfach--> | 08128 = 133169 <!--Landkreis Main-Tauber-Kreis--> | 08128006 = 2236 <!--Assamstadt--> | 08128007 = 24023 <!--Bad Mergentheim, Stadt--> | 08128014 = 6709 <!--Boxberg, Stadt--> | 08128020 = 4453 <!--Creglingen, Stadt--> | 08128039 = 3615 <!--Freudenberg, Stadt--> | 08128045 = 4088 <!--Großrinderfeld--> | 08128047 = 3640 <!--Grünsfeld, Stadt--> | 08128058 = 5517 <!--Igersheim--> | 08128061 = 3043 <!--Königheim--> | 08128064 = 5360 <!--Külsheim, Stadt--> | 08128082 = 4906 <!--Niederstetten, Stadt--> | 08128115 = 13445 <!--Tauberbischofsheim, Stadt--> | 08128126 = 7902 <!--Weikersheim, Stadt--> | 08128128 = 3180 <!--Werbach--> | 08128131 = 22874 <!--Wertheim, Stadt--> | 08128137 = 1789 <!--Wittighausen--> | 08128138 = 2209 <!--Ahorn--> | 08128139 = 14180 <!--Lauda-Königshofen, Stadt--> | 0813 = 452662 <!--Region Ostwürttemberg--> | 08135 = 135235 <!--Landkreis Heidenheim--> | 08135010 = 4374 <!--Dischingen--> | 08135015 = 11551 <!--Gerstetten--> | 08135016 = 19967 <!--Giengen an der Brenz, Stadt--> | 08135019 = 50618 <!--Heidenheim an der Brenz, Stadt--> | 08135020 = 13238 <!--Herbrechtingen, Stadt--> | 08135021 = 2341 <!--Hermaringen--> | 08135025 = 7028 <!--Königsbronn--> | 08135026 = 6555 <!--Nattheim--> | 08135027 = 4916 <!--Niederstotzingen, Stadt--> | 08135031 = 5771 <!--Sontheim an der Brenz--> | 08135032 = 8876 <!--Steinheim am Albuch--> | 08136 = 317427 <!--Landkreis Ostalbkreis--> | 08136002 = 7501 <!--Abtsgmünd--> | 08136003 = 1732 <!--Adelmannsfelden--> | 08136007 = 2042 <!--Bartholomä--> | 08136009 = 4539 <!--Böbingen an der Rems--> | 08136010 = 11560 <!--Bopfingen, Stadt--> | 08136015 = 2730 <!--Durlangen--> | 08136018 = 1815 <!--Ellenberg--> | 08136019 = 25001 <!--Ellwangen (Jagst), Stadt--> | 08136020 = 1920 <!--Eschach--> | 08136021 = 6444 <!--Essingen--> | 08136024 = 2545 <!--Göggingen--> | 08136027 = 4581 <!--Gschwend--> | 08136028 = 10145 <!--Heubach, Stadt--> | 08136029 = 1864 <!--Heuchlingen--> | 08136033 = 6060 <!--Hüttlingen--> | 08136034 = 2613 <!--Iggingen--> | 08136035 = 2365 <!--Jagstzell--> | 08136037 = 1750 <!--Kirchheim am Ries--> | 08136038 = 4857 <!--Lauchheim, Stadt--> | 08136040 = 2018 <!--Leinzell--> | 08136042 = 10806 <!--Lorch, Stadt--> | 08136043 = 4317 <!--Mögglingen--> | 08136044 = 6786 <!--Mutlangen--> | 08136045 = 7954 <!--Neresheim, Stadt--> | 08136046 = 3270 <!--Neuler--> | 08136049 = 427 <!--Obergröningen--> | 08136050 = 7746 <!--Oberkochen, Stadt--> | 08136060 = 2575 <!--Rosenberg--> | 08136061 = 1939 <!--Ruppertshofen--> | 08136062 = 2245 <!--Schechingen--> | 08136065 = 64416 <!--Schwäbisch Gmünd, Stadt--> | 08136066 = 3335 <!--Spraitbach--> | 08136068 = 1825 <!--Stödtlen--> | 08136070 = 1008 <!--Täferrot--> | 08136071 = 1809 <!--Tannhausen--> | 08136075 = 4975 <!--Unterschneidheim--> | 08136079 = 7067 <!--Waldstetten--> | 08136082 = 6136 <!--Westhausen--> | 08136084 = 1500 <!--Wört--> | 08136087 = 2234 <!--Riesbürg--> | 08136088 = 67621 <!--Aalen, Stadt--> | 08136089 = 3354 <!--Rainau--> | 082 = 2848413 <!--Regierungsbezirk Karlsruhe--> | 0821 = 1052932 <!--Region Mittlerer Oberrhein--> | 08211 = 56881 <!--Stadtkreis Baden-Baden--> | 08211000 = 56881 <!--Baden-Baden, Stadt--> | 08212 = 309050 <!--Stadtkreis Karlsruhe--> | 08212000 = 309050 <!--Karlsruhe, Stadt--> | 08215 = 456264 <!--Landkreis Karlsruhe--> | 08215007 = 30274 <!--Bretten, Stadt--> | 08215009 = 47784 <!--Bruchsal, Stadt--> | 08215017 = 38578 <!--Ettlingen, Stadt--> | 08215021 = 8083 <!--Forst--> | 08215025 = 4172 <!--Gondelsheim--> | 08215029 = 5581 <!--Hambrücken--> | 08215039 = 5969 <!--Kronau--> | 08215040 = 2407 <!--Kürnbach--> | 08215046 = 14880 <!--Malsch--> | 08215047 = 5040 <!--Marxzell--> | 08215059 = 11690 <!--Oberderdingen--> | 08215064 = 13450 <!--Östringen, Stadt--> | 08215066 = 13748 <!--Philippsburg, Stadt--> | 08215082 = 5131 <!--Sulzfeld--> | 08215084 = 13178 <!--Ubstadt-Weiher--> | 08215089 = 9904 <!--Walzbachtal--> | 08215090 = 10534 <!--Weingarten (Baden)--> | 08215094 = 1844 <!--Zaisenhausen--> | 08215096 = 16049 <!--Karlsbad--> | 08215097 = 14602 <!--Kraichtal, Stadt--> | 08215099 = 12453 <!--Graben-Neudorf--> | 08215100 = 13583 <!--Bad Schönborn--> | 08215101 = 18178 <!--Pfinztal--> | 08215102 = 16798 <!--Eggenstein-Leopoldshafen--> | 08215103 = 10693 <!--Karlsdorf-Neuthard--> | 08215105 = 12484 <!--Linkenheim-Hochstetten--> | 08215106 = 22466 <!--Waghäusel, Stadt--> | 08215107 = 9565 <!--Oberhausen-Rheinhausen--> | 08215108 = 21267 <!--Rheinstetten, Stadt--> | 08215109 = 25259 <!--Stutensee, Stadt--> | 08215110 = 13838 <!--Waldbronn--> | 08215111 = 6782 <!--Dettenheim--> | 08216 = 230737 <!--Landkreis Rastatt--> | 08216002 = 3368 <!--Au am Rhein--> | 08216005 = 6468 <!--Bietigheim--> | 08216006 = 3003 <!--Bischweier--> | 08216007 = 28608 <!--Bühl, Stadt--> | 08216008 = 7764 <!--Bühlertal--> | 08216009 = 11780 <!--Durmersheim--> | 08216012 = 3262 <!--Elchesheim-Illingen--> | 08216013 = 4562 <!--Forbach--> | 08216015 = 29529 <!--Gaggenau, Stadt--> | 08216017 = 14405 <!--Gernsbach, Stadt--> | 08216022 = 4999 <!--Hügelsheim--> | 08216023 = 5219 <!--Iffezheim--> | 08216024 = 8224 <!--Kuppenheim, Stadt--> | 08216028 = 5015 <!--Lichtenau, Stadt--> | 08216029 = 2491 <!--Loffenau--> | 08216033 = 6103 <!--Muggensturm--> | 08216039 = 5110 <!--Ötigheim--> | 08216041 = 6350 <!--Ottersweier--> | 08216043 = 50741 <!--Rastatt, Stadt--> | 08216049 = 11608 <!--Sinzheim--> | 08216052 = 3201 <!--Steinmauern--> | 08216059 = 2400 <!--Weisenbach--> | 08216063 = 6527 <!--Rheinmünster--> | 0822 = 1177615 <!--Region Rhein-Neckar--> | 08221 = 155756 <!--Stadtkreis Heidelberg--> | 08221000 = 155756 <!--Heidelberg, Stadt--> | 08222 = 318035 <!--Stadtkreis Mannheim--> | 08222000 = 318035 <!--Mannheim, Universitätsstadt--> | 08225 = 145263 <!--Landkreis Neckar-Odenwald-Kreis--> | 08225001 = 5207 <!--Adelsheim, Stadt--> | 08225002 = 4825 <!--Aglasterhausen--> | 08225009 = 6063 <!--Billigheim--> | 08225010 = 1323 <!--Binau--> | 08225014 = 18226 <!--Buchen (Odenwald), Stadt--> | 08225024 = 2636 <!--Fahrenbach--> | 08225032 = 6802 <!--Hardheim--> | 08225033 = 5052 <!--Haßmersheim--> | 08225039 = 3067 <!--Höpfingen--> | 08225042 = 2077 <!--Hüffenhardt--> | 08225052 = 4513 <!--Limbach--> | 08225058 = 24459 <!--Mosbach, Stadt--> | 08225060 = 4936 <!--Mudau--> | 08225064 = 2266 <!--Neckargerach--> | 08225067 = 1407 <!--Neckarzimmern--> | 08225068 = 1829 <!--Neunkirchen--> | 08225074 = 5357 <!--Obrigheim--> | 08225075 = 6639 <!--Osterburken, Stadt--> | 08225082 = 2021 <!--Rosenberg--> | 08225091 = 3978 <!--Seckach--> | 08225109 = 11614 <!--Walldürn, Stadt--> | 08225113 = 625 <!--Zwingenberg--> | 08225114 = 2999 <!--Ravenstein, Stadt--> | 08225115 = 3933 <!--Schefflenz--> | 08225116 = 2925 <!--Schwarzach--> | 08225117 = 5814 <!--Elztal--> | 08225118 = 4670 <!--Waldbrunn--> | 08226 = 558561 <!--Landkreis Rhein-Neckar-Kreis--> | 08226003 = 6317 <!--Altlußheim--> | 08226006 = 6278 <!--Bammental--> | 08226009 = 14328 <!--Brühl--> | 08226010 = 9094 <!--Dielheim--> | 08226012 = 12690 <!--Dossenheim--> | 08226013 = 14727 <!--Eberbach, Stadt--> | 08226017 = 2448 <!--Epfenbach--> | 08226018 = 15663 <!--Eppelheim, Stadt--> | 08226020 = 2733 <!--Eschelbronn--> | 08226022 = 2480 <!--Gaiberg--> | 08226027 = 472 <!--Heddesbach--> | 08226028 = 12294 <!--Heddesheim--> | 08226029 = 2614 <!--Heiligkreuzsteinach--> | 08226031 = 11915 <!--Hemsbach, Stadt--> | 08226032 = 21623 <!--Hockenheim, Stadt--> | 08226036 = 9207 <!--Ilvesheim--> | 08226037 = 13117 <!--Ketsch--> | 08226038 = 12914 <!--Ladenburg, Stadt--> | 08226040 = 6573 <!--Laudenbach--> | 08226041 = 26873 <!--Leimen, Stadt--> | 08226046 = 3478 <!--Malsch--> | 08226048 = 4073 <!--Mauer--> | 08226049 = 5298 <!--Meckesheim--> | 08226054 = 8753 <!--Mühlhausen--> | 08226055 = 4195 <!--Neckarbischofsheim, Stadt--> | 08226056 = 13335 <!--Neckargemünd, Stadt--> | 08226058 = 1769 <!--Neidenstein--> | 08226059 = 7162 <!--Neulußheim--> | 08226060 = 11418 <!--Nußloch--> | 08226062 = 12272 <!--Oftersheim--> | 08226063 = 10644 <!--Plankstadt--> | 08226065 = 8675 <!--Rauenberg, Stadt--> | 08226066 = 2154 <!--Reichartshausen--> | 08226068 = 8404 <!--Reilingen--> | 08226076 = 15330 <!--Sandhausen--> | 08226080 = 4369 <!--Schönau, Stadt--> | 08226081 = 2901 <!--Schönbrunn--> | 08226082 = 15209 <!--Schriesheim, Stadt--> | 08226084 = 21767 <!--Schwetzingen, Stadt--> | 08226085 = 37036 <!--Sinsheim, Stadt--> | 08226086 = 1761 <!--Spechbach--> | 08226091 = 5794 <!--Waibstadt, Stadt--> | 08226095 = 16188 <!--Walldorf, Stadt--> | 08226096 = 45852 <!--Weinheim, Stadt--> | 08226097 = 3181 <!--Wiesenbach--> | 08226098 = 27731 <!--Wiesloch, Stadt--> | 08226099 = 3332 <!--Wilhelmsfeld--> | 08226101 = 2343 <!--Zuzenhausen--> | 08226102 = 5299 <!--Angelbachtal--> | 08226103 = 13979 <!--St. Leon-Rot--> | 08226104 = 2353 <!--Lobbach--> | 08226105 = 14612 <!--Edingen-Neckarhausen--> | 08226106 = 3887 <!--Helmstadt-Bargen--> | 08226107 = 9647 <!--Hirschberg an der Bergstraße--> | 0823 = 617866 <!--Region Nordschwarzwald--> | 08231 = 134912 <!--Stadtkreis Pforzheim--> | 08231000 = 134912 <!--Pforzheim, Stadt--> | 08235 = 161251 <!--Landkreis Calw--> | 08235006 = 10798 <!--Altensteig, Stadt--> | 08235007 = 7886 <!--Althengstett--> | 08235008 = 9301 <!--Bad Liebenzell, Stadt--> | 08235018 = 2297 <!--Dobel--> | 08235020 = 4890 <!--Ebhausen--> | 08235022 = 2099 <!--Egenhausen--> | 08235025 = 1240 <!--Enzklösterle--> | 08235029 = 3621 <!--Gechingen--> | 08235032 = 5872 <!--Haiterbach, Stadt--> | 08235033 = 7694 <!--Bad Herrenalb, Stadt--> | 08235035 = 1620 <!--Höfen an der Enz--> | 08235046 = 23864 <!--Nagold, Stadt--> | 08235047 = 5713 <!--Neubulach, Stadt--> | 08235050 = 3133 <!--Neuweiler--> | 08235055 = 3015 <!--Oberreichenbach--> | 08235057 = 2549 <!--Ostelsheim--> | 08235060 = 1990 <!--Rohrdorf--> | 08235065 = 7620 <!--Schömberg--> | 08235066 = 2206 <!--Simmersfeld--> | 08235067 = 2848 <!--Simmozheim--> | 08235073 = 2409 <!--Unterreichenbach--> | 08235079 = 10388 <!--Bad Wildbad, Stadt--> | 08235080 = 9977 <!--Wildberg, Stadt--> | 08235084 = 3220 <!--Bad Teinach-Zavelstein, Stadt--> | 08235085 = 25001 <!--Calw, Stadt--> | 08236 = 199745 <!--Landkreis Enzkreis--> | 08236004 = 10224 <!--Birkenfeld--> | 08236011 = 4648 <!--Eisingen--> | 08236013 = 4470 <!--Engelsbrand--> | 08236019 = 4062 <!--Friolzheim--> | 08236025 = 5530 <!--Heimsheim, Stadt--> | 08236028 = 7791 <!--Illingen--> | 08236030 = 5968 <!--Ispringen--> | 08236031 = 2923 <!--Kieselbronn--> | 08236033 = 8188 <!--Knittlingen, Stadt--> | 08236038 = 6452 <!--Maulbronn, Stadt--> | 08236039 = 2924 <!--Mönsheim--> | 08236040 = 26787 <!--Mühlacker, Stadt--> | 08236043 = 8162 <!--Neuenbürg, Stadt--> | 08236044 = 5095 <!--Neuhausen--> | 08236046 = 12402 <!--Niefern-Öschelbronn--> | 08236050 = 4761 <!--Ötisheim--> | 08236061 = 2802 <!--Sternenfels--> | 08236062 = 5315 <!--Tiefenbronn--> | 08236065 = 6778 <!--Wiernsheim--> | 08236067 = 2831 <!--Wimsheim--> | 08236068 = 3264 <!--Wurmberg--> | 08236070 = 8693 <!--Keltern--> | 08236071 = 11798 <!--Remchingen--> | 08236072 = 11367 <!--Straubenhardt--> | 08236073 = 6543 <!--Neulingen--> | 08236074 = 6283 <!--Kämpfelbach--> | 08236075 = 3483 <!--Ölbronn-Dürrn--> | 08236076 = 10201 <!--Königsbach-Stein--> | 08237 = 121958 <!--Landkreis Freudenstadt--> | 08237002 = 6114 <!--Alpirsbach, Stadt--> | 08237004 = 15465 <!--Baiersbronn--> | 08237019 = 8194 <!--Dornstetten, Stadt--> | 08237024 = 4269 <!--Empfingen--> | 08237027 = 6120 <!--Eutingen im Gäu--> | 08237028 = 24464 <!--Freudenstadt, Stadt--> | 08237030 = 2531 <!--Glatten--> | 08237032 = 641 <!--Grömbach--> | 08237040 = 25651 <!--Horb am Neckar, Stadt--> | 08237045 = 7919 <!--Loßburg--> | 08237054 = 7286 <!--Pfalzgrafenweiler--> | 08237061 = 2598 <!--Schopfloch--> | 08237072 = 214 <!--Wörnersberg--> | 08237073 = 2111 <!--Seewald--> | 08237074 = 6346 <!--Waldachtal--> | 08237075 = 2035 <!--Bad Rippoldsau-Schapbach--> | 083 = 2325856 <!--Regierungsbezirk Freiburg--> | 0831 = 1124663 <!--Region Südlicher Oberrhein--> | 08311 = 237460 <!--Stadtkreis Freiburg im Breisgau--> | 08311000 = 237460 <!--Freiburg im Breisgau, Stadt--> | 08315 = 272558 <!--Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald--> | 08315003 = 1501 <!--Au--> | 08315004 = 2797 <!--Auggen--> | 08315006 = 21755 <!--Bad Krozingen, Stadt--> | 08315007 = 4629 <!--Badenweiler--> | 08315008 = 2485 <!--Ballrechten-Dottingen--> | 08315013 = 5544 <!--Bötzingen--> | 08315014 = 2324 <!--Bollschweil--> | 08315015 = 16487 <!--Breisach am Rhein, Stadt--> | 08315016 = 1850 <!--Breitnau--> | 08315020 = 3144 <!--Buchenbach--> | 08315022 = 4449 <!--Buggingen--> | 08315028 = 2859 <!--Ebringen--> | 08315030 = 3780 <!--Eichstetten am Kaiserstuhl--> | 08315031 = 2138 <!--Eisenbach (Hochschwarzwald)--> | 08315033 = 2464 <!--Eschbach--> | 08315037 = 1956 <!--Feldberg (Schwarzwald)--> | 08315039 = 2035 <!--Friedenweiler--> | 08315041 = 3225 <!--Glottertal--> | 08315043 = 3156 <!--Gottenheim--> | 08315047 = 12168 <!--Gundelfingen--> | 08315048 = 4887 <!--Hartheim am Rhein--> | 08315050 = 6577 <!--Heitersheim, Stadt--> | 08315051 = 1159 <!--Heuweiler--> | 08315052 = 2510 <!--Hinterzarten--> | 08315056 = 1204 <!--Horben--> | 08315059 = 6308 <!--Ihringen--> | 08315064 = 10266 <!--Kirchzarten--> | 08315068 = 5201 <!--Lenzkirch--> | 08315070 = 7692 <!--Löffingen, Stadt--> | 08315072 = 2668 <!--Merdingen--> | 08315073 = 5584 <!--Merzhausen--> | 08315074 = 20097 <!--Müllheim im Markgräflerland, Stadt--> | 08315076 = 12690 <!--Neuenburg am Rhein, Stadt--> | 08315084 = 2773 <!--Oberried--> | 08315089 = 2604 <!--Pfaffenweiler--> | 08315094 = 1993 <!--St. Märgen--> | 08315095 = 2727 <!--St. Peter--> | 08315098 = 6937 <!--Schallstadt--> | 08315102 = 2577 <!--Schluchsee--> | 08315107 = 1271 <!--Sölden--> | 08315108 = 8459 <!--Staufen im Breisgau, Stadt--> | 08315109 = 4413 <!--Stegen--> | 08315111 = 2794 <!--Sulzburg, Stadt--> | 08315113 = 12797 <!--Titisee-Neustadt, Stadt--> | 08315115 = 5755 <!--Umkirch--> | 08315125 = 1470 <!--Wittnau--> | 08315130 = 5043 <!--Münstertal/Schwarzwald--> | 08315131 = 7813 <!--Ehrenkirchen--> | 08315132 = 9309 <!--March--> | 08315133 = 6234 <!--Vogtsburg im Kaiserstuhl, Stadt--> | 08316 = 169787 <!--Landkreis Emmendingen--> | 08316002 = 4538 <!--Bahlingen am Kaiserstuhl--> | 08316003 = 1751 <!--Biederbach--> | 08316009 = 13720 <!--Denzlingen--> | 08316010 = 7515 <!--Elzach, Stadt--> | 08316011 = 29502 <!--Emmendingen, Stadt--> | 08316012 = 10381 <!--Endingen am Kaiserstuhl, Stadt--> | 08316013 = 1409 <!--Forchheim--> | 08316014 = 4599 <!--Gutach im Breisgau--> | 08316017 = 10783 <!--Herbolzheim, Stadt--> | 08316020 = 10748 <!--Kenzingen, Stadt--> | 08316024 = 3467 <!--Malterdingen--> | 08316036 = 2986 <!--Reute--> | 08316037 = 4051 <!--Riegel am Kaiserstuhl--> | 08316038 = 3481 <!--Sasbach am Kaiserstuhl--> | 08316039 = 3568 <!--Sexau--> | 08316042 = 2936 <!--Simonswald--> | 08316043 = 11884 <!--Teningen--> | 08316045 = 3196 <!--Vörstetten--> | 08316049 = 2243 <!--Weisweil--> | 08316051 = 4050 <!--Wyhl am Kaiserstuhl--> | 08316053 = 4333 <!--Rheinhausen--> | 08316054 = 4243 <!--Freiamt--> | 08316055 = 2893 <!--Winden im Elztal--> | 08316056 = 21510 <!--Waldkirch, Stadt--> | 08317 = 444858 <!--Landkreis Ortenaukreis--> | 08317001 = 26733 <!--Achern, Stadt--> | 08317005 = 10374 <!--Appenweier--> | 08317008 = 2583 <!--Bad Peterstal-Griesbach--> | 08317009 = 2539 <!--Berghaupten--> | 08317011 = 3799 <!--Biberach--> | 08317021 = 4123 <!--Durbach--> | 08317026 = 13722 <!--Ettenheim, Stadt--> | 08317029 = 1704 <!--Fischerbach--> | 08317031 = 13858 <!--Friesenheim--> | 08317034 = 11081 <!--Gengenbach, Stadt--> | 08317039 = 2279 <!--Gutach (Schwarzwaldbahn)--> | 08317040 = 7190 <!--Haslach im Kinzigtal, Stadt--> | 08317041 = 5851 <!--Hausach, Stadt--> | 08317046 = 1789 <!--Hofstetten--> | 08317047 = 8186 <!--Hohberg--> | 08317051 = 4154 <!--Hornberg, Stadt--> | 08317056 = 6324 <!--Kappelrodeck--> | 08317057 = 39584 <!--Kehl, Stadt--> | 08317059 = 5559 <!--Kippenheim--> | 08317065 = 50775 <!--Lahr/Schwarzwald, Stadt--> | 08317067 = 1991 <!--Lautenbach--> | 08317068 = 4021 <!--Lauf--> | 08317073 = 5254 <!--Mahlberg, Stadt--> | 08317075 = 4149 <!--Meißenheim--> | 08317078 = 1629 <!--Mühlenbach--> | 08317085 = 1980 <!--Nordrach--> | 08317088 = 2397 <!--Oberharmersbach--> | 08317089 = 19847 <!--Oberkirch, Stadt--> | 08317093 = 2527 <!--Oberwolfach--> | 08317096 = 62993 <!--Offenburg, Stadt--> | 08317097 = 3368 <!--Ohlsbach--> | 08317098 = 4815 <!--Oppenau, Stadt--> | 08317100 = 3553 <!--Ortenberg--> | 08317102 = 3082 <!--Ottenhöfen im Schwarzwald--> | 08317110 = 7582 <!--Renchen, Stadt--> | 08317113 = 2645 <!--Ringsheim--> | 08317114 = 4865 <!--Rust--> | 08317116 = 5357 <!--Sasbach--> | 08317118 = 2538 <!--Sasbachwalden--> | 08317121 = 3170 <!--Schuttertal--> | 08317122 = 7320 <!--Schutterwald--> | 08317126 = 1410 <!--Seebach--> | 08317127 = 4828 <!--Seelbach--> | 08317129 = 3941 <!--Steinach--> | 08317141 = 10124 <!--Willstätt--> | 08317145 = 5571 <!--Wolfach, Stadt--> | 08317146 = 8129 <!--Zell am Harmersbach, Stadt--> | 08317150 = 7054 <!--Schwanau--> | 08317151 = 9919 <!--Neuried--> | 08317152 = 5246 <!--Kappel-Grafenhausen--> | 08317153 = 11346 <!--Rheinau, Stadt--> | 08317971 = 0 <!--Rheinau (gemeindefreies Gebiet)--> | 0832 = 499510 <!--Region Schwarzwald-Baar-Heuberg--> | 08325 = 140237 <!--Landkreis Rottweil--> | 08325001 = 4225 <!--Aichhalden--> | 08325009 = 3428 <!--Bösingen--> | 08325011 = 4204 <!--Dietingen--> | 08325012 = 6219 <!--Dornhan, Stadt--> | 08325014 = 6448 <!--Dunningen--> | 08325015 = 3106 <!--Epfendorf--> | 08325024 = 2484 <!--Hardt--> | 08325036 = 2700 <!--Lauterbach--> | 08325045 = 14853 <!--Oberndorf am Neckar, Stadt--> | 08325049 = 24985 <!--Rottweil, Stadt--> | 08325050 = 1814 <!--Schenkenzell--> | 08325051 = 3517 <!--Schiltach, Stadt--> | 08325053 = 20610 <!--Schramberg, Stadt--> | 08325057 = 12847 <!--Sulz am Neckar, Stadt--> | 08325060 = 3377 <!--Villingendorf--> | 08325061 = 4462 <!--Vöhringen--> | 08325064 = 3317 <!--Wellendingen--> | 08325069 = 6296 <!--Zimmern ob Rottweil--> | 08325070 = 3052 <!--Fluorn-Winzeln--> | 08325071 = 2085 <!--Eschbronn--> | 08325072 = 6208 <!--Deißlingen--> | 08326 = 214065 <!--Landkreis Schwarzwald-Baar-Kreis--> | 08326003 = 13149 <!--Bad Dürrheim, Stadt--> | 08326005 = 10003 <!--Blumberg, Stadt--> | 08326006 = 5784 <!--Bräunlingen, Stadt--> | 08326010 = 3800 <!--Dauchingen--> | 08326012 = 21790 <!--Donaueschingen, Stadt--> | 08326017 = 8420 <!--Furtwangen im Schwarzwald, Stadt--> | 08326020 = 1025 <!--Gütenbach--> | 08326027 = 8060 <!--Hüfingen, Stadt--> | 08326031 = 5960 <!--Königsfeld im Schwarzwald--> | 08326037 = 2766 <!--Mönchweiler--> | 08326041 = 5857 <!--Niedereschach--> | 08326052 = 12301 <!--St. Georgen im Schwarzwald, Stadt--> | 08326054 = 2566 <!--Schönwald im Schwarzwald--> | 08326055 = 3800 <!--Schonach im Schwarzwald--> | 08326060 = 4580 <!--Triberg im Schwarzwald, Stadt--> | 08326061 = 3292 <!--Tuningen--> | 08326065 = 2466 <!--Unterkirnach--> | 08326068 = 3631 <!--Vöhrenbach, Stadt--> | 08326074 = 89756 <!--Villingen-Schwenningen, Stadt--> | 08326075 = 5059 <!--Brigachtal--> | 08327 = 145208 <!--Landkreis Tuttlingen--> | 08327002 = 7858 <!--Aldingen--> | 08327004 = 487 <!--Bärenthal--> | 08327005 = 1317 <!--Balgheim--> | 08327006 = 1438 <!--Böttingen--> | 08327007 = 1446 <!--Bubsheim--> | 08327008 = 777 <!--Buchheim--> | 08327009 = 1877 <!--Deilingen--> | 08327010 = 2979 <!--Denkingen--> | 08327011 = 1735 <!--Dürbheim--> | 08327012 = 1063 <!--Durchhausen--> | 08327013 = 652 <!--Egesheim--> | 08327016 = 3157 <!--Fridingen an der Donau, Stadt--> | 08327017 = 2127 <!--Frittlingen--> | 08327018 = 6225 <!--Geisingen, Stadt--> | 08327019 = 3720 <!--Gosheim--> | 08327020 = 773 <!--Gunningen--> | 08327023 = 837 <!--Hausen ob Verena--> | 08327025 = 6585 <!--Immendingen--> | 08327027 = 683 <!--Irndorf--> | 08327029 = 621 <!--Königsheim--> | 08327030 = 1225 <!--Kolbingen--> | 08327033 = 812 <!--Mahlstetten--> | 08327036 = 3649 <!--Mühlheim an der Donau, Stadt--> | 08327038 = 4206 <!--Neuhausen ob Eck--> | 08327040 = 453 <!--Reichenbach am Heuberg--> | 08327041 = 826 <!--Renquishausen--> | 08327046 = 13714 <!--Spaichingen, Stadt--> | 08327048 = 1334 <!--Talheim--> | 08327049 = 17489 <!--Trossingen, Stadt--> | 08327050 = 37109 <!--Tuttlingen, Stadt--> | 08327051 = 3703 <!--Wehingen--> | 08327054 = 3949 <!--Wurmlingen--> | 08327055 = 2564 <!--Seitingen-Oberflacht--> | 08327056 = 2962 <!--Rietheim-Weilheim--> | 08327057 = 4856 <!--Emmingen-Liptingen--> | 0833 = 701683 <!--Region Hochrhein-Bodensee--> | 08335 = 291841 <!--Landkreis Konstanz--> | 08335001 = 2377 <!--Aach, Stadt--> | 08335002 = 7353 <!--Allensbach--> | 08335015 = 1440 <!--Büsingen am Hochrhein--> | 08335021 = 3821 <!--Eigeltingen--> | 08335022 = 11311 <!--Engen, Stadt--> | 08335025 = 3334 <!--Gaienhofen--> | 08335026 = 3044 <!--Gailingen am Hochrhein--> | 08335028 = 10871 <!--Gottmadingen--> | 08335035 = 9196 <!--Hilzingen--> | 08335043 = 86919 <!--Konstanz, Universitätsstadt--> | 08335055 = 3417 <!--Moos--> | 08335057 = 2720 <!--Mühlingen--> | 08335061 = 3559 <!--Öhningen--> | 08335063 = 31734 <!--Radolfzell am Bodensee, Stadt--> | 08335066 = 5189 <!--Reichenau--> | 08335075 = 47621 <!--Singen (Hohentwiel), Stadt--> | 08335077 = 5133 <!--Steißlingen--> | 08335079 = 17646 <!--Stockach, Stadt--> | 08335080 = 4818 <!--Tengen, Stadt--> | 08335081 = 3354 <!--Volkertshausen--> | 08335096 = 2236 <!--Hohenfels--> | 08335097 = 4054 <!--Mühlhausen-Ehingen--> | 08335098 = 4838 <!--Bodman-Ludwigshafen--> | 08335099 = 3588 <!--Orsingen-Nenzingen--> | 08335100 = 12268 <!--Rielasingen-Worblingen--> | 08336 = 238263 <!--Landkreis Lörrach--> | 08336004 = 487 <!--Aitern--> | 08336006 = 5134 <!--Bad Bellingen--> | 08336008 = 2988 <!--Binzen--> | 08336010 = 92 <!--Böllen--> | 08336014 = 8683 <!--Efringen-Kirchen--> | 08336019 = 2529 <!--Eimeldingen--> | 08336024 = 778 <!--Fischingen--> | 08336025 = 487 <!--Fröhnd--> | 08336034 = 1237 <!--Hasel--> | 08336036 = 2371 <!--Hausen im Wiesental--> | 08336043 = 2555 <!--Inzlingen--> | 08336045 = 8710 <!--Kandern, Stadt--> | 08336050 = 51349 <!--Lörrach, Stadt--> | 08336057 = 4366 <!--Maulburg--> | 08336069 = 34674 <!--Rheinfelden (Baden), Stadt--> | 08336073 = 1989 <!--Rümmingen--> | 08336075 = 855 <!--Schallbach--> | 08336078 = 6200 <!--Schliengen--> | 08336079 = 2504 <!--Schönau im Schwarzwald, Stadt--> | 08336080 = 330 <!--Schönenberg--> | 08336081 = 20332 <!--Schopfheim, Stadt--> | 08336082 = 2531 <!--Schwörstadt--> | 08336084 = 10409 <!--Steinen--> | 08336087 = 4960 <!--Todtnau, Stadt--> | 08336089 = 184 <!--Tunau--> | 08336090 = 596 <!--Utzenfeld--> | 08336091 = 32236 <!--Weil am Rhein, Stadt--> | 08336094 = 304 <!--Wembach--> | 08336096 = 560 <!--Wieden--> | 08336100 = 930 <!--Wittlingen--> | 08336103 = 6204 <!--Zell im Wiesental, Stadt--> | 08336104 = 1443 <!--Malsburg-Marzell--> | 08336105 = 15476 <!--Grenzach-Wyhlen--> | 08336106 = 810 <!--Häg-Ehrsberg--> | 08336107 = 2970 <!--Kleines Wiesental--> | 08337 = 171579 <!--Landkreis Waldshut--> | 08337002 = 7451 <!--Albbruck--> | 08337013 = 1806 <!--Bernau im Schwarzwald--> | 08337022 = 6802 <!--Bonndorf im Schwarzwald, Stadt--> | 08337027 = 1380 <!--Dachsberg (Südschwarzwald)--> | 08337030 = 1131 <!--Dettighofen--> | 08337032 = 2254 <!--Dogern--> | 08337038 = 4174 <!--Görwihl--> | 08337039 = 2271 <!--Grafenhausen--> | 08337045 = 1304 <!--Häusern--> | 08337049 = 2648 <!--Herrischried--> | 08337051 = 2563 <!--Höchenschwand--> | 08337053 = 3633 <!--Hohentengen am Hochrhein--> | 08337059 = 337 <!--Ibach--> | 08337060 = 5290 <!--Jestetten--> | 08337062 = 7445 <!--Klettgau--> | 08337065 = 8137 <!--Lauchringen--> | 08337066 = 9335 <!--Laufenburg (Baden), Stadt--> | 08337070 = 2313 <!--Lottstetten--> | 08337076 = 6900 <!--Murg--> | 08337090 = 3764 <!--Rickenbach--> | 08337096 = 17767 <!--Bad Säckingen, Stadt--> | 08337097 = 3818 <!--St. Blasien, Stadt--> | 08337106 = 5351 <!--Stühlingen, Stadt--> | 08337108 = 1938 <!--Todtmoos--> | 08337116 = 13126 <!--Wehr, Stadt--> | 08337118 = 3167 <!--Weilheim--> | 08337123 = 6726 <!--Wutöschingen--> | 08337124 = 1762 <!--Eggingen--> | 08337125 = 5520 <!--Küssaberg--> | 08337126 = 25019 <!--Waldshut-Tiengen, Stadt--> | 08337127 = 1192 <!--Wutach--> | 08337128 = 5255 <!--Ühlingen-Birkendorf--> | 084 = 1904079 <!--Regierungsbezirk Tübingen--> | 0841 = 720355 <!--Region Neckar-Alb--> | 08415 = 293483 <!--Landkreis Reutlingen--> | 08415014 = 9993 <!--Dettingen an der Erms--> | 08415019 = 11506 <!--Eningen unter Achalm--> | 08415027 = 2200 <!--Gomadingen--> | 08415028 = 1726 <!--Grabenstetten--> | 08415029 = 2632 <!--Grafenberg--> | 08415034 = 2211 <!--Hayingen, Stadt--> | 08415039 = 3135 <!--Hülben--> | 08415048 = 1502 <!--Mehrstetten--> | 08415050 = 23178 <!--Metzingen, Stadt--> | 08415053 = 14772 <!--Münsingen, Stadt--> | 08415058 = 1523 <!--Pfronstetten--> | 08415059 = 19759 <!--Pfullingen, Stadt--> | 08415060 = 9821 <!--Pliezhausen--> | 08415061 = 118852 <!--Reutlingen, Stadt--> | 08415062 = 4206 <!--Riederich--> | 08415073 = 6264 <!--Trochtelfingen, Stadt--> | 08415078 = 12751 <!--Bad Urach, Stadt--> | 08415080 = 5352 <!--Wannweil--> | 08415085 = 2305 <!--Zwiefalten--> | 08415087 = 5457 <!--Walddorfhäslach--> | 08415088 = 4094 <!--Römerstein--> | 08415089 = 5041 <!--Engstingen--> | 08415090 = 3788 <!--Hohenstein--> | 08415091 = 7022 <!--Sonnenbühl--> | 08415092 = 9191 <!--Lichtenstein--> | 08415093 = 5202 <!--St. Johann--> | 08415971 = 0 <!--Gutsbezirk Münsingen (gemeindefreies Gebiet)--> | 08416 = 233546 <!--Landkreis Tübingen--> | 08416006 = 5805 <!--Bodelshausen--> | 08416009 = 5543 <!--Dettenhausen--> | 08416011 = 6153 <!--Dußlingen--> | 08416015 = 9080 <!--Gomaringen--> | 08416018 = 3123 <!--Hirrlingen--> | 08416022 = 5492 <!--Kirchentellinsfurt--> | 08416023 = 9016 <!--Kusterdingen--> | 08416025 = 21751 <!--Mössingen, Stadt--> | 08416026 = 4390 <!--Nehren--> | 08416031 = 5505 <!--Ofterdingen--> | 08416036 = 45677 <!--Rottenburg am Neckar, Stadt--> | 08416041 = 92322 <!--Tübingen, Universitätsstadt--> | 08416048 = 11522 <!--Ammerbuch--> | 08416049 = 3794 <!--Neustetten--> | 08416050 = 4373 <!--Starzach--> | 08417 = 193326 <!--Landkreis Zollernalbkreis--> | 08417002 = 35623 <!--Balingen, Stadt--> | 08417008 = 9506 <!--Bisingen--> | 08417010 = 3812 <!--Bitz--> | 08417013 = 12124 <!--Burladingen, Stadt--> | 08417014 = 459 <!--Dautmergen--> | 08417015 = 1076 <!--Dormettingen--> | 08417016 = 1840 <!--Dotternhausen--> | 08417022 = 5870 <!--Geislingen, Stadt--> | 08417023 = 2198 <!--Grosselfingen--> | 08417025 = 10930 <!--Haigerloch, Stadt--> | 08417029 = 491 <!--Hausen am Tann--> | 08417031 = 19807 <!--Hechingen, Stadt--> | 08417036 = 1419 <!--Jungingen--> | 08417044 = 10677 <!--Meßstetten, Stadt--> | 08417045 = 1910 <!--Nusplingen--> | 08417047 = 1458 <!--Obernheim--> | 08417051 = 5343 <!--Rangendingen--> | 08417052 = 793 <!--Ratshausen--> | 08417054 = 6393 <!--Rosenfeld, Stadt--> | 08417057 = 4814 <!--Schömberg, Stadt--> | 08417063 = 2474 <!--Straßberg--> | 08417071 = 584 <!--Weilen unter den Rinnen--> | 08417075 = 6339 <!--Winterlingen--> | 08417078 = 436 <!--Zimmern unter der Burg--> | 08417079 = 46950 <!--Albstadt, Stadt--> | 0842 = 539651 <!--Region Donau-Iller--> | 08421 = 129882 <!--Stadtkreis Ulm--> | 08421000 = 129882 <!--Ulm, Universitätsstadt--> | 08425 = 202354 <!--Landkreis Alb-Donau-Kreis--> | 08425002 = 4927 <!--Allmendingen--> | 08425004 = 582 <!--Altheim--> | 08425005 = 1757 <!--Altheim (Alb)--> | 08425008 = 4208 <!--Amstetten--> | 08425011 = 1030 <!--Asselfingen--> | 08425013 = 696 <!--Ballendorf--> | 08425014 = 2479 <!--Beimerstetten--> | 08425017 = 2051 <!--Berghülen--> | 08425019 = 2318 <!--Bernstadt--> | 08425020 = 12719 <!--Blaubeuren, Stadt--> | 08425022 = 168 <!--Börslingen--> | 08425024 = 354 <!--Breitingen--> | 08425028 = 6843 <!--Dietenheim, Stadt--> | 08425031 = 9241 <!--Dornstadt--> | 08425033 = 27764 <!--Ehingen (Donau), Stadt--> | 08425035 = 176 <!--Emeringen--> | 08425036 = 816 <!--Emerkingen--> | 08425039 = 14140 <!--Erbach, Stadt--> | 08425050 = 1015 <!--Griesingen--> | 08425052 = 203 <!--Grundsheim--> | 08425055 = 283 <!--Hausen am Bussen--> | 08425062 = 283 <!--Holzkirch--> | 08425064 = 1524 <!--Hüttisheim--> | 08425066 = 3361 <!--Illerrieden--> | 08425071 = 12425 <!--Laichingen, Stadt--> | 08425072 = 15274 <!--Langenau, Stadt--> | 08425073 = 586 <!--Lauterach--> | 08425075 = 5170 <!--Lonsee--> | 08425079 = 2098 <!--Merklingen--> | 08425081 = 5408 <!--Munderkingen, Stadt--> | 08425083 = 827 <!--Neenstetten--> | 08425084 = 2047 <!--Nellingen--> | 08425085 = 379 <!--Nerenstetten--> | 08425088 = 2339 <!--Oberdischingen--> | 08425090 = 1323 <!--Obermarchtal--> | 08425091 = 1598 <!--Oberstadion--> | 08425092 = 542 <!--Öllingen--> | 08425093 = 2268 <!--Öpfingen--> | 08425097 = 1264 <!--Rammingen--> | 08425098 = 293 <!--Rechtenstein--> | 08425104 = 2278 <!--Rottenacker--> | 08425108 = 6616 <!--Schelklingen, Stadt--> | 08425110 = 1425 <!--Schnürpflingen--> | 08425112 = 752 <!--Setzingen--> | 08425123 = 840 <!--Untermarchtal--> | 08425124 = 909 <!--Unterstadion--> | 08425125 = 195 <!--Unterwachingen--> | 08425130 = 1409 <!--Weidenstetten--> | 08425134 = 3074 <!--Westerheim--> | 08425135 = 2111 <!--Westerstetten--> | 08425137 = 5036 <!--Illerkirchberg--> | 08425138 = 3281 <!--Staig--> | 08425139 = 2931 <!--Heroldstatt--> | 08425140 = 2137 <!--Balzheim--> | 08425141 = 16581 <!--Blaustein, Stadt--> | 08426 = 207415 <!--Landkreis Biberach--> | 08426001 = 5116 <!--Achstetten--> | 08426005 = 531 <!--Alleshausen--> | 08426006 = 317 <!--Allmannsweiler--> | 08426008 = 2160 <!--Altheim--> | 08426011 = 1905 <!--Attenweiler--> | 08426013 = 4651 <!--Bad Buchau, Stadt--> | 08426014 = 9044 <!--Bad Schussenried, Stadt--> | 08426019 = 3275 <!--Berkheim--> | 08426020 = 747 <!--Betzenweiler--> | 08426021 = 34576 <!--Biberach an der Riß, Stadt--> | 08426028 = 4291 <!--Burgrieden--> | 08426031 = 2797 <!--Dettingen an der Iller--> | 08426035 = 2681 <!--Dürmentingen--> | 08426036 = 487 <!--Dürnau--> | 08426038 = 4580 <!--Eberhardzell--> | 08426043 = 1790 <!--Erlenmoos--> | 08426044 = 3360 <!--Erolzheim--> | 08426045 = 5381 <!--Ertingen--> | 08426058 = 2383 <!--Hochdorf--> | 08426062 = 3159 <!--Ingoldingen--> | 08426064 = 508 <!--Kanzach--> | 08426065 = 2196 <!--Kirchberg an der Iller--> | 08426066 = 4024 <!--Kirchdorf an der Iller--> | 08426067 = 3649 <!--Langenenslingen--> | 08426070 = 22839 <!--Laupheim, Stadt--> | 08426071 = 4736 <!--Maselheim--> | 08426073 = 4743 <!--Mietingen--> | 08426074 = 4433 <!--Mittelbiberach--> | 08426078 = 231 <!--Moosburg--> | 08426087 = 9358 <!--Ochsenhausen, Stadt--> | 08426090 = 902 <!--Oggelshausen--> | 08426097 = 11176 <!--Riedlingen, Stadt--> | 08426100 = 4500 <!--Rot an der Rot--> | 08426108 = 7098 <!--Schwendi--> | 08426109 = 289 <!--Seekirch--> | 08426113 = 2182 <!--Steinhausen an der Rottum--> | 08426117 = 2533 <!--Tannheim--> | 08426118 = 546 <!--Tiefenbach--> | 08426120 = 4456 <!--Ummendorf--> | 08426121 = 2411 <!--Unlingen--> | 08426124 = 3751 <!--Uttenweiler--> | 08426125 = 1661 <!--Wain--> | 08426128 = 5341 <!--Warthausen--> | 08426134 = 8807 <!--Schemmerhofen--> | 08426135 = 1814 <!--Gutenzell-Hürbel--> | 0843 = 644073 <!--Region Bodensee-Oberschwaben--> | 08435 = 220804 <!--Landkreis Bodenseekreis--> | 08435005 = 4160 <!--Bermatingen--> | 08435010 = 1521 <!--Daisendorf--> | 08435013 = 4834 <!--Eriskirch--> | 08435015 = 3111 <!--Frickingen--> | 08435016 = 62796 <!--Friedrichshafen, Stadt--> | 08435018 = 1402 <!--Hagnau am Bodensee--> | 08435020 = 2836 <!--Heiligenberg--> | 08435024 = 6448 <!--Immenstaad am Bodensee--> | 08435029 = 8727 <!--Kressbronn am Bodensee--> | 08435030 = 7525 <!--Langenargen--> | 08435034 = 14300 <!--Markdorf, Stadt--> | 08435035 = 13735 <!--Meckenbeuren--> | 08435036 = 5956 <!--Meersburg, Stadt--> | 08435042 = 2725 <!--Neukirch--> | 08435045 = 5035 <!--Oberteuringen--> | 08435047 = 4492 <!--Owingen--> | 08435052 = 12243 <!--Salem--> | 08435053 = 2098 <!--Sipplingen--> | 08435054 = 965 <!--Stetten--> | 08435057 = 20520 <!--Tettnang, Stadt--> | 08435059 = 22735 <!--Überlingen, Stadt--> | 08435066 = 8210 <!--Uhldingen-Mühlhofen--> | 08435067 = 4430 <!--Deggenhausertal--> | 08436 = 291102 <!--Landkreis Ravensburg--> | 08436001 = 1709 <!--Achberg--> | 08436003 = 2874 <!--Aichstetten--> | 08436004 = 3028 <!--Aitrach--> | 08436005 = 3999 <!--Altshausen--> | 08436006 = 4223 <!--Amtzell--> | 08436008 = 10417 <!--Aulendorf, Stadt--> | 08436009 = 20838 <!--Bad Waldsee, Stadt--> | 08436010 = 14942 <!--Bad Wurzach, Stadt--> | 08436011 = 7382 <!--Baienfurt--> | 08436012 = 5269 <!--Baindt--> | 08436013 = 4408 <!--Berg--> | 08436014 = 3181 <!--Bergatreute--> | 08436018 = 3235 <!--Bodnegg--> | 08436019 = 717 <!--Boms--> | 08436024 = 1359 <!--Ebenweiler--> | 08436027 = 533 <!--Eichstegen--> | 08436032 = 651 <!--Fleischwangen--> | 08436039 = 3105 <!--Grünkraut--> | 08436040 = 193 <!--Guggenhausen--> | 08436047 = 736 <!--Hoßkirch--> | 08436049 = 15145 <!--Isny im Allgäu, Stadt--> | 08436052 = 9530 <!--Kißlegg--> | 08436053 = 681 <!--Königseggwald--> | 08436055 = 24226 <!--Leutkirch im Allgäu, Stadt--> | 08436064 = 50628 <!--Ravensburg, Stadt--> | 08436067 = 838 <!--Riedhausen--> | 08436069 = 4054 <!--Schlier--> | 08436077 = 279 <!--Unterwaldhausen--> | 08436078 = 4717 <!--Vogt--> | 08436079 = 3267 <!--Waldburg--> | 08436081 = 28412 <!--Wangen im Allgäu, Stadt--> | 08436082 = 24940 <!--Weingarten, Stadt--> | 08436083 = 4813 <!--Wilhelmsdorf--> | 08436085 = 3861 <!--Wolfegg--> | 08436087 = 4087 <!--Wolpertswende--> | 08436093 = 1680 <!--Ebersbach-Musbach--> | 08436094 = 6726 <!--Argenbühl--> | 08436095 = 5436 <!--Horgenzell--> | 08436096 = 4983 <!--Fronreute--> | 08437 = 132167 <!--Landkreis Sigmaringen--> | 08437005 = 657 <!--Beuron--> | 08437008 = 2699 <!--Bingen--> | 08437031 = 6155 <!--Gammertingen, Stadt--> | 08437044 = 4738 <!--Herbertingen--> | 08437047 = 1861 <!--Hettingen, Stadt--> | 08437053 = 4147 <!--Hohentengen--> | 08437056 = 2026 <!--Illmensee--> | 08437059 = 2958 <!--Inzigkofen--> | 08437065 = 5023 <!--Krauchenwies--> | 08437072 = 2233 <!--Leibertingen--> | 08437076 = 10148 <!--Mengen, Stadt--> | 08437078 = 8676 <!--Meßkirch, Stadt--> | 08437082 = 1899 <!--Neufra--> | 08437086 = 7066 <!--Ostrach--> | 08437088 = 13442 <!--Pfullendorf, Stadt--> | 08437100 = 17889 <!--Bad Saulgau, Stadt--> | 08437101 = 2510 <!--Scheer, Stadt--> | 08437102 = 1667 <!--Schwenningen--> | 08437104 = 16884 <!--Sigmaringen, Stadt--> | 08437105 = 3735 <!--Sigmaringendorf--> | 08437107 = 4859 <!--Stetten am kalten Markt--> | 08437114 = 2149 <!--Veringenstadt, Stadt--> | 08437118 = 2754 <!--Wald--> | 08437123 = 2607 <!--Sauldorf--> | 08437124 = 3385 <!--Herdwangen-Schönach--> | 081165004 = 11972 <!--VVG der Stadt Neuffen--> | 081165005 = 70975 <!--VVG der Stadt Nürtingen--> | 081195001 = 82818 <!--VVG der Stadt Backnang--> | 081255001 = 29281 <!--VVG der Stadt Bad Friedrichshall--> | 081255004 = 30902 <!--VVG der Stadt Eppingen--> | 081265003 = 21849 <!--VVG der Stadt Künzelsau--> | 081265005 = 36873 <!--VVG der Stadt Öhringen--> | 081275002 = 49436 <!--VVG der Stadt Crailsheim--> | 081275004 = 6200 <!--VVG der Stadt Gerabronn--> | 081275009 = 54952 <!--VVG der Stadt Schwäbisch Hall--> | 081285001 = 31776 <!--VVG der Stadt Bad Mergentheim--> | 081285002 = 8918 <!--VVG der Stadt Boxberg--> | 081285003 = 5429 <!--VVG der Stadt Grünsfeld--> | 081285004 = 23756 <!--VVG der Stadt Tauberbischofsheim--> | 082255002 = 7129 <!--VVG der Gemeinde Haßmersheim--> | 082255004 = 7149 <!--VVG der Gemeinde Limbach--> | 082255005 = 37037 <!--VVG der Stadt Mosbach--> | 082375005 = 8141 <!--VVG der Gemeinde Pfalzgrafenweiler--> | 083365007 = 28306 <!--VVG der Stadt Schopfheim--> | 084165002 = 33061 <!--VVG der Stadt Mössingen--> | 084165003 = 56967 <!--VVG der Stadt Rottenburg am Neckar--> | 084175004 = 26569 <!--VVG der Stadt Hechingen--> | 081165002 = 13383 <!--GVV Lenningen--> | 081165003 = 18902 <!--GVV Neckartenzlingen--> | 081165006 = 27241 <!--GVV Plochingen--> | 081165007 = 21224 <!--GVV Reichenbach an der Fils--> | 081175008 = 11066 <!--GVV Östlicher Schurwald--> | 081255010 = 13143 <!--GVV Oberes Zabergäu--> | 081255012 = 29883 <!--GVV Schozach-Bottwartal--> | 081255014 = 23233 <!--GVV Raum Weinsberg--> | 081265001 = 16269 <!--GVV Hohenloher Ebene--> | 081265002 = 10733 <!--GVV Krautheim--> | 081265004 = 11650 <!--GVV Mittleres Kochertal--> | 081275001 = 5548 <!--GVV Braunsbach-Untermünkheim--> | 081275003 = 8596 <!--GVV Fichtenau--> | 081275005 = 14102 <!--GVV Ilshofen-Vellberg--> | 081275006 = 20936 <!--GVV Limpurger Land--> | 081275007 = 10520 <!--GVV Oberes Bühlertal--> | 081275008 = 13423 <!--GVV Brettach/Jagst--> | 082255001 = 21483 <!--GVV Hardheim-Walldürn--> | 082255003 = 9579 <!--GVV Kleiner Odenwald--> | 082255006 = 8884 <!--GVV Neckargerach-Waldbrunn--> | 082255007 = 11659 <!--GVV Osterburken--> | 082255008 = 9996 <!--GVV Schefflenztal--> | 082255009 = 9185 <!--GVV Seckachtal--> | 083155007 = 11030 <!--GVV Hexental--> | 083155012 = 34766 <!--GVV Müllheim-Badenweiler--> | 083275001 = 10804 <!--GVV Donau-Heuberg--> | 083275002 = 12472 <!--GVV Heuberg--> | 083355003 = 10310 <!--GVV Höri--> | 083365006 = 5544 <!--GVV Schönau im Schwarzwald--> | 083365008 = 10069 <!--GVV Vorderes Kandertal--> | 084165001 = 19623 <!--GVV Steinlach-Wiesaz--> | 084175006 = 10493 <!--GVV Oberes Schlichemtal--> | 084265001 = 9209 <!--GVV Bad Buchau--> | 084355001 = 21086 <!--GVV Eriskirch-Kressbronn am Bodensee-Langenargen--> | 084355003 = 27925 <!--GVV Markdorf--> | 084355004 = 18054 <!--GVV Meersburg--> | 084355005 = 18190 <!--GVV Salem--> | 084365001 = 11666 <!--GVV Altshausen--> | 084365003 = 13661 <!--GVV Gullen--> | 084365005 = 92627 <!--GVV Mittleres Schussental--> | 084365009 = 9070 <!--GVV Fronreute-Wolpertswende--> | 084375001 = 12064 <!--GVV Gammertingen--> |#default= <strong class="error">Invalid metadata-key <code>{{{1}}}</code></strong>{{ns0|[[Category:Template:Metadata Population/Error]]}} }} }}</includeonly><noinclude> [[Category:Germany subdivision population templates|Baden-Württemberg]] </noinclude> m9majki9d2r3ewg9lrg0scjhnwfc4q7 Лондоны гүүр 0 135045 856971 854177 2026-05-24T07:02:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856971 wikitext text/x-wiki [[Файл:London Bridge from Cannon Street Railway Bridge.jpg|thumb|426x426px|Лондоны гүүр]] '''Лондоны гүүр''' ([[Англи хэл|англи]]. ''London Bridge'') —[[Лондон]] хотын Сити ([[Англи хэл|англи]]. ''City of London'') болон Саутарк дүүргүүдийг ([[Англи хэл|англи]]. ''London Borough of Southwark'') [[Тэмз мөрөн]] дээгүүр холбодог гүүр юм. Лондон хотын түүхэнд тус газар ийм ижил нэртэй хэд хэдэн гүүр байсан юм. Эхлээд модон гүүр, дараа нь XII зуунд [[Ромын эзэнт улс|Ромын эзэнт улсын]] үед 1209 онд барьсан чулуун гүүр 600 гаруй жил байж байгаад XIX зуунд чулуун нуман гүүр болж өөрчлөгдсөн байдаг байна. Өнөөгийн Лондоны гүүрийг 1973 онд төмөр бетон дам нуруу бүхий хэлбэртэй хоёр тулгууртай барьж ашиглалтанд оруулсан байна. Энэ нь өмнөх зуунуудад байсан гүүрнүүдээс голын урсгалын дээд тал руу 30 метрийн зайнд барьсан юм. Энэ гүүр нь баруун талаараа Tауэр гүүр (Лондон), зүүн талаараа Canon Street Railway Bridge-тэй холгүй зэрэгцэн оршдог байна. ==Гадаад холбоос== {{Commons category|London Bridge|Лондоны гүүр}} * [https://web.archive.org/web/20200825134816/http://www.oldlondonbridge.com/ Лондон Гүүрний Музей ба Боловсролын Итгэмжлэл] * [https://www.bbc.co.uk/london/content/image_galleries/old_london_bridge_gallery.shtml Views of Old London Bridge ca. 1440], [[BBC London]] [[Ангилал:Лондоны гүүрнүүд]] [[Ангилал:II Уильям ]] [[Ангилал:Английн I Вильгельм]] sg51hkzx5qwtc5bcdpnrj03xl5mjc7e Урлаг судлал 0 135239 856967 781892 2026-05-24T05:38:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 856967 wikitext text/x-wiki '''Урлаг судлал -'''хүмүүнлэгийн ухааны нэг төрөл бөгөөд урлагийн түүхийн хүрээнд гоо зүйн объект, дүрслэлийн илэрхийлэлийг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Уламжлал ёсоор урлаг судлалын салбар нь [[уран зураг]], зураасан зураг, [[уран баримал]], архитектур, керамик, гоёл чимэглэлийн урлагийг онцолдог юм. Гэсэн хэдий ч өнөө үед урлаг судлал нь дүрслэх урлагийг илүү өргөн хүрээг хамардаг, тэр дундаа урлагийн тухай байнга хөгжиж буй тодорхойлолттой холбоотой янз бүрийн үзэгдэх дүрсийн болон үзэл бодол, төсөөллийг авч үздэг. Урлаг судлал нь дэлхийн өнцөг булан бүрт болон түүхийн туршид янз бүрийн соёл иргэншлүүдийн бүтээсэн объектуудын судалгааг хамардаг бөгөөд энэ нь утга учир, ач холбогдлыг илэрхийлдэг эсвэл үндсэндээ үзэгдэх дүрслэлээр дамжуулдаг байна. Урлаг судлал бол урлагийн бүтээлийн дүр төрхийг бий болгоход нөлөөлдөг соёл, улс төр, шашин шүтлэг, эдийн засаг, урлагийн янз бүрийн чиглэлийн хүчин зүйлсийг задлан шинжилдэг салбар юм. == Тодорхойлолт == Австрийн түүхч, урлагийн онол судлаач Ханс Зедльмайр ([[Герман хэл|герм]]. ''Hans Sedlmayr''; 1896- 1984) урлаг судлалыг '''1.''' ''Урлагийн түүх'' ([[Герман хэл|герман]]. ''Kunstgeschichte''), '''2'''. - ''Урлагийн мэдлэг'' ([[Герман хэл|герман]]. ''Kunstwissenschaft'') гэж хоёр хэсэг шинжлэх ухаан гэж үздэг байна. Х.Зэдльмайр энэ хоёр нь зөвхөн үйл ажиллгааны хувьд бага зэрэг ялгаатай болохоос судалгааны хувьд тэдгээр нь хоорондоо ихээхэн уялдаатай байдаг тул хатуу зааг ялгаа байдаггүй гэж онцлон тэмдэглэж байжээ. == Урлаг судлаачид == Ядуу гуталчны хүү Иоханн Иоахим Винкельманн ([[Герман хэл|герм]]. ''Johann Joachim Winckelmann'', 1717—1768) бол Германы урлаг судлаач, эртний урлаг, археологийн шинжлэх ухааны судалгааг үндэслэгч, урлагийн түүхийн "эцэг" гэх нэр авсан юм. 19-20-р зуунд урлагийн шүүмжлэл өргөн хөгжиж, урлагийн шинжлэх ухаанд хэд хэдэн сургууль, чиг хандлага бий болсон. Урлагийн судлалын чиглэлээр томоохон судалгааг Якоб Христоф Беркхардт ([[Герман хэл|герман]]. ''Jacob Christoph Burckhardt''; 1818—1897, Швейцар), Вильхельм Любке ([[Герман хэл|герман]]. ''Wilhelm Lübke'', 1826—1893, Герман), Алоис Ригл ([[Герман хэл|герман]]. ''Alois Riegl''; 1858—1905, Австри), Хайнрих Вольффлин ([[Герман хэл|герм]]. ''Heinrich Wölfflin''; 1864—1945, Швейцар) , Антон Спрингер ([[Герман хэл|герман]]. ''Anton Springer,'' 1825—1891, Герман), Карл Вёрманн ([[Герман хэл|герм]]. ''Karl Woermann''; 1844—1933, Герман), Эжен Виоллет-ле-Дюк ([[Франц хэл|франц]]. ''Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc'', 1814 —1879, Франц) , Гастон Камиль Масперо ([[Франц хэл|франц]]. ''Gaston Camille Charles Maspero''; 1846—1916, Франц), Абрахам Мориц Варбург ([[Герман хэл|герм]]. ''Abraham Moritz Warburg, [[Англи хэл|англи]]. Aby Moritz Warburg''; 1866—1929, Герман), Ханс Зедльмайр ([[Герман хэл|герм]]. ''Hans Sedlmayr''; 1896— 1984, Австри) зэрэг бусад олон хүмүүс хийсэн юм. Якоб Розенберг ([[Англи хэл|англи]]. Jakob Rosenberg, 1893 - 1980) нь Рембрандтын талаар нийтэлсэн бүтээлээрээ алдартай урлаг судлаач, музейн эрхлэгч, сурган хүмүүжүүлэгч байсан. Тэрээр 1937 онд АНУ-д цагаачлах хүртлээ Германд идэвхтэй ажиллаж, Харвардын их сургуулийн багш байжээ. == АНУ-ын урлаг судлал == АНУ-д урлаг судлалын хамгийн чухал байгууллага бол 1911 онд үүсгэн байуулагдсан "Урлагийн холбооны Коллеж" ([[Англи хэл|англи]]. College Art Association of America. CAA) юм. Уг байгууллага жил бүр бага хурал зохион байгуулж, "Art Bulletin", "Art Journal" сэтгүүлийг хэвлүүлэн гаргадаг байна. Үүнтэй төстэй байгууллагууд дэлхийн бусад оронд Архитектурын түүх, Сэргэн мандалтын үеийн урлагийн түүх зэрэг мэргэшсэн чиглэлээр байдаг. Жишээлбэл, Их Британид "Урлаг судлаачдын холбоо" ([[Англи хэл|англи]]. Association of Art Historians) нь анхны байгууллага бөгөөд "Урлагийн түүх" хэмээх ([[Англи хэл|англи]]. ''Art History)'' нэртэй сэтгүүл гаргадаг юм. 08niq5irefo6lgjje56a66ot4t7yc9g Орсэй музей 0 137299 856991 850919 2026-05-24T11:55:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 856991 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} [[Файл:Musée d'Orsay, North-West view, Paris 7e 140402.jpg|thumb|Орсэй музей|505x505px]] '''Орсэй музей''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Musée d'Orsay'') [[Парис]] хотод, [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] зүүн эрэгт байрладаг дүрслэх урлагийн музей бөгөөд 1850-1910 оны үеийн Европын уран зураг, баримлын дэлхийн хамгийн том цуглуулгуудын нэг юм. Парисын гурав дахь, дэлхийн арав дахь хамгийн алдартай музей. [[Файл:Paris Musée d'Orsay Grande nef centrale 02a Allée des sculptures.jpg|thumb|333x333px|Төв танхим]] Музейн цуглуулга нь [[Импрессионизм|импрессионистууд]] болон пост-импрессионистуудын бүтээлүүд дээр тулгуурладаг. Цуглуулга нь ''Art Nouveau'' буюу ''Модерн'' загварын гоёл чимэглэлийн урлагийн бүтээлүүд, гэрэл зураг, архитектурын объектуудаар баялаг юм. Орсэй музей нь Европ дахь хамгийн том урлагийн музейн нэг юм. 2019 онд тус музейг 3.6 сая гаруй хүн үзэж сонирхсон байна. 2022 онд дэлхийн хамгийн их зочилсон урлагийн зургаа дахь музей, Францын [[Лувpын музей|Луврын музей]] дараа орох хоёр дахь хамгийн олон үзэгчтэй урлагийн музей болжээ. Тус музейн үзэсгэлэн таван түвшинд байрлаж, урлагийн бүх төрлийг (уран зураг, уран баримал, архитектур, тавилга, кино театр, гэрэл зураг, хөгжим, дуурийн дизайн) он цагийн дарааллаар толилуулдаг байна. Ийнхүү Орсэй музей нь Луврын цуглуулга болон [[Жорж Помпиду төв|Жорж Помпиду төвийн]] орчин үеийн урлагийн музейн хоорондох зайг нөхдөг байна. Үндсэн давхар нь төвийн гудамжинд баримлууд байрладаг, хуучин төмөр замын замыг өртөөг бүрдүүлдэг доод давхар юм. Парис дахь Дуурийн барилгын загвар нь онцгой анхаарал татаж байдаг. Музейд түр үзэсгэлэнгийн хэд хэдэн танхим байдаг. Музейн үзмэрүүдийг 2-3 жил тутамд сольдог байна. Орсэй музей нь мөн тоглолт, концертын тайз болдог юм. Мөн кино урлагийн үүсэлд зориулж жил бүр наадам зохион байгуулдаг. Жуулчид бага хурал, дугуй ширээний уулзалт, ялангуяа түр үзэсгэлэнтэй холбоотой уулзалтуудад тогтмол оролцох боломжтой юм. Одоогийн байдлаар Орсэй музейд дараах мастеруудын бүтээлүүдийг дэлгэн үзүүлж байна. Үүнд: * Жан Беро * Пьер Боннард * Эдуард-Денис Балдус * [[Винсент ван Гог]] - сүүлийн үеийн бүтээлүүд * [[Поль Гоген]] * [[Эдгар Дега]] * [[Камиль Коро]] * Густав Курбет * Люсьен Леви-Дурмет * [[Эдуард Мане]] * Жан-Франсуа Миллет * [[Клод Моне]] * Эдвард Мунк * [[Камиль Писсарро]] * [[Франсуа Помпон]] * [[Пьер Огюст Ренуар|Пьер-Огюст Ренуар]] * Жорж Сейра * Поль Синиак * Альфред Сислей * Анри де Тулуз-Лотрек * Теодор Шассерио * Жан Доминик Ингр {{commonscat}} [[Ангилал:Орсэй музей| ]] [[Ангилал:Металл барилга байгууламж]] [[Ангилал:Францын урьдын өртөө]] [[Ангилал:Парисын урлагийн музей]] [[Ангилал:Францын түүхэн дурсгалт газар]] [[Ангилал:Парисын музей]] 7wk7dpc8pdniclc1amr97qya9uwul5y Tung Tung Tung Sahur 0 146332 856950 856024 2026-05-24T04:01:56Z ~2026-31104-98 104855 856950 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дүр|name=Tung Tung Tung Sahur|image=Full image of Tung Tung Tung Sahur.png|creator=@noxaasht|lbl1=Medium|data1=[[Хиймэл оюун ухааны урлаг]]|religion=[[Суннит Ислам]]<br>[[Теист Сатанизм]]}} [[Файл:Dzungar Triple.jpg|thumb|'''Tung Tung Tung Sahur''' [[Монгол]] тухайлбал [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] явган цэргийн өмсгөл өмсөж, буу барьсан нь.]] ''''''Tung Tung Tung Sahur'''''' ({{lang-mn|Тунг Тунг Тунг Сахур}}, {{IPA|en|ˈtuːŋ ˌsaˈhur}} {{respell|TOONG|_|sa|HOOR}}), заримдаа товчлон '''Tung Tung Sahur''' эсвэл '''Triple T''' гэж нэрлэдэг, нь цахим орчинд түгсэн [[Internet meme|интернэт мийм]] юм. Энэ нь 2025 онд [[TikTok]] хэрэглэгч @noxaasht-аар [[Italian brainrot]] чиг хандлагын нэг хэсэг болгон танилцуулагдсан боловч уг гарал нь [[Indonesia|Индонез]] байв.<ref>{{Cite news |last=Hunt |first=Elle |date=2025-06-25 |title=From Chimpanzini Bananini to Ballerina Cappuccina: how gen alpha went wild for Italian brain rot animals |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2025/jun/25/from-chimpanzini-bananini-to-ballerina-cappuccina-how-gen-alpha-went-wild-for-italian-brain-rot-animals |access-date=2026-05-01 |issn=0261-3077}}</ref> Үүнээс хойш тус дүр олон дуу болон видео тоглоомд, тухайлбал [[Steal a Brainrot]] болон [[Fortnite]]-д орсон байна.<ref>{{Cite web |last=Press-Reynolds |first=Kieran |date=2025-09-10 |title=A Cursed Investigation of Italian Brainrot Music |url=https://pitchfork.com/thepitch/a-cursed-investigation-of-italian-brainrot-music/ |access-date=2026-05-01 |website=Pitchfork |language=en-US}}</ref> Ниггер == Тайлбар == Tung Tung Tung Sahur нь модон [[Baseball bat|бейсболын цохиур]] барьсан, [[AI art|хиймэл оюунаар үүсгэсэн]] [[Anthropomorphism|хүнчилсэн]] модон дүр юм. Дүрийн нэр дэх “Tung Tung Tung” нь [[Islam|Ислам]] дахь [[Suhur|сахур]] үйлдлийн өмнө цохидог бөмбөрийн дууг дуурайсан авиа юм.<ref>{{Cite web |last=Vaishnavi |first=Arya |date=2025-04-23 |title=Tung Tung Tung Sahur: What is the new TikTok meme and why is it trending? |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/tung-tung-tung-sahur-what-is-the-new-tiktok-meme-and-why-is-it-trending-101745345341732.html |access-date=2026-05-01 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> === Зохиогчийн эрх === Хиймэл оюунаар үүсгэсэн зураг тул Tung Tung Tung Sahur нь олон улсын хууль тогтоомжийн дагуу [[Artificial intelligence and copyright|зохиогчийн эрхийн хамгаалалтад хамрагдах боломжгүй]] гэж үзэгддэг. Гэсэн хэдий ч Парист төвтэй Mementum Lab компани уг дүрийн төрхөнд зохиогчийн эрх эзэмшинэ хэмээн мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web |last=Ditto |first=Ben |date=2026-04-17 |title=Brainrot Copyright: Could Tung Tung Tung Sahur Become the Next Mickey Mouse? |url=https://www.vice.com/en/article/brainrot-copyright-could-tung-tung-tung-sahur-become-the-next-mickey-mouse/ |access-date=2026-05-01 |website=VICE |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mementum Lab - Create & Monetize Trends |url=https://www.mementumlab.com/ |access-date=2026-05-01 |website=Mementum Lab |language=fr}}</ref> == Үүсэл == “Tung Tung Tung Sahur” гэх хэллэг нь [[Ramadan|Рамадан]] сарын үеэр [[Muslims|лалын шашинтнуудын]] хэрэглэдэг үүрийн өмнөх хоол болох [[Suhur|сахур]]-тай холбоотой уламжлалт зан үйлээс үүссэн албан бус хэллэг юм. Ялангуяа [[Southeast Asia|Зүүн Өмнөд Азийн]] зарим бүс нутагт хүмүүсийг сахурт сэрээхийн тулд бөмбөр цохих, уухайлах болон бусад чимээ гаргах уламжлал байсаар ирсэн. “Tung Tung Tung” гэх хэллэг нь ийм сэрээхэд ашиглагддаг цохилтот хөгжмийн дууг дуурайсан [[Onomatopoeia|дуураймал авиа]] юм.{{Citation needed|date=May 2026}} == Дүрслэгдсэн бүтээлүүд == === Steal a Brainrot === Tung Tung Tung Sahur нь өмнө нь [[Roblox]] платформ дээр түгээгддэг [[Steal a Brainrot]] тоглоомд багтаж байсан. Энэ нь 2025 оны 9-р сард зохиогчийн эрхийн маргааны улмаас хасагдсан.<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Patricia |date=2025-09-18 |title=Roblox's brainrot game is caught in a legal snafu that's got fans freaking out |url=https://www.polygon.com/roblox-steal-a-brainrot-tung-tung-tung-sahur/ |access-date=2026-05-01 |website=Polygon.com |language=en}}</ref> Гэвч Тунг Тунг Тунг Сахур 2025 оны 11-р сард тоглоомд дахин нэмэгдсэн бөгөөд дараа нь 2026 оны 4-р сард дахин хасагдсан. === Fortnite === 2026 онд Tung Tung Tung Sahur болон түүнтэй төстэй дүр болох [[Ballerina Cappuccina]] нь [[Fortnite]] тоглоомд [[Fortnite skins|гоо сайхны худалдан авалт]] хэлбэрээр орно гэх цуурхал тарсан. Энэ нь дүрүүдийг 2026 оны 4-р сарын 1-нд гаргана гэсэн [[Internet leak|задруулсан мэдээлэлээр]] баталгаажсан мэт болсон.<ref>{{Cite news |last=Suresh |first=Advaita |date=2026-04-01 |title=Fortnite leak reveals 'Tung Tung Tung Sahur' skin — release date, price and bundle details |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/fortnite-leak-reveals-tung-tung-tung-sahur-skin-release-date-price-and-bundle-details/articleshow/129958019.cms?from=mdr |access-date=2026-05-01 |issn=0013-0389}}</ref> 2026 оны 3-р сарын 18-нд Fortnite трейлер нийтэлж, дээрх мэдээллийг баталгаажуулан хоёр дүрийг хоёуланг нь үзүүлсэн. Тэднийг тоглоомд оруулсан явдалд ихэвчлэн сөрөг хандлага гарч, тоглогчид тэднийг тоглоомын хамгийн муу дүрийн хувцаснуудын нэг гэж үнэлсэн. Зарим тоглогч эдгээр хувцсыг хэрэглэж буй хүмүүсийг тоглоом дотор зориуд онилно гэж мэдэгдсэн байна. Мөн Epic Games саяхан Fortnite дээр ажиллаж байсан олон уран бүтээлчийг хамарсан томоохон цомхотгол хийсний дараа хиймэл оюунаар бүтээсэн дүр оруулсан нь зохисгүй гэж олон хүн үзжээ.<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Patricia |date=2026-04-02 |title=Fortnite's brainrot characters have started a fan revolt |url=https://www.polygon.com/fortnite-brainrot-tung-sahur-ballerina-cappuccina-skins-layoffs/ |access-date=2026-05-01 |website=Polygon.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-18 |title=AI Brainrot Memes Ballerina Cappuccina And Tung Tung Tung Sahur Coming To Fortnite |url=https://dailydot.com/ballerina-cappuccina-tung-tung-tung-sahur-fortnite/ |access-date=2026-05-01 |website=dailydot.com |language=en}}</ref> Tung Tung Tung Sahur болон Ballerina Cappuchina дүрүүд нь дараа нь 2026 оны 4-р сарын 4-нд худалдан авах боломжтой болсон.<ref>{{Cite web |title=April 5th 2026 Item Shop {{!}} fnbr.co — Fortnite Cosmetics |url=https://fnbr.co/shop/april-5-2026 |access-date=2026-05-01 |website=fnbr.co}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-04-04 |title=How to get Tung Tung Tung Sahur and Ballerina Cappuccina skins in Fortnite |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/esports/fortnite/how-to-get-tung-tung-tung-sahur-and-ballerina-cappuccina-skins-in-fortnite/articleshow/130015238.cms |access-date=2026-05-01 |issn=0971-8257}}</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} sabkv0dcb7eqzpl3up6pipvbuf2ae1m Mai Vu Minh 0 146375 856938 856808 2026-05-24T00:13:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856938 wikitext text/x-wiki '''Май Ву Минь''' нь Вьетнамын парламентын ([[Үндэсний ассамблей]]) өмнөх гишүүн, тэрбумтан хөрөнгө оруулагч, буяны үйлстэн юм. Минь мөн [[Босни-Герцеговин]], [[Серби]], болон Дубайн засгийн газруудтай хөрөнгө оруулалтын санаачлагууд дээр хамтран ажилласан.<ref name=":0" /> Тэрээр АНУ, Герман, Вьетнамд төвтэй үндэстэн дамнасан конгломерат болох SATAS Group болон Sapa Thale Group-ийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга юм.<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Forbes |date=2024-09-13 |title=Billionaire Mai Vu Minh: Leading Global Collaboration for Sustainable Development - Forbes Morocco |url=https://forbesmorocco.com/2024/09/13/mai-vu-minh-leading-global-collaboration-for-sustainable-development/ |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Billionaire Mai Vũ Minh a symbol of innovation and creativity |url=https://en.qdnd.vn/ovs/ovs-homeland/billionaire-mai-vu-minh-a-symbol-of-innovation-and-creativity-566962 |access-date=2026-05-14 |website=en.qdnd.vn |language=vi-vn |archive-date=2024-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617001137/https://en.qdnd.vn/ovs/ovs-homeland/billionaire-mai-vu-minh-a-symbol-of-innovation-and-creativity-566962 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=en.baochinhphu.vn |date=2018-12-14 |title=VN to lure more investment from UAE |url=https://en.baochinhphu.vn/vn-to-lure-more-investment-from-uae-11133967.htm |access-date=2026-05-14 |website=en.baochinhphu.vn |language=vi}}</ref> == Ажил мэргэжил == Тэрээр санхүү, технологи, үл хөдлөх хөрөнгийн салбаруудад төрөлжсөн дэлхийн санхүүгийн конгломерат болох SATAS Group болон Sapa Thale Group-ийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга юм.<ref name="newsweek.ro">{{Cite web |date=2021-01-27 |title=Europa recâștigă încrederea investitorilor datorită planului de stimulare economică fără precedent {{!}} Newsweek Romania |url=https://newsweek.ro/economie/europa-recastiga-increderea-investitorilor-datorita-planului-de-stimulare-economica-fara-precedent |access-date=2026-05-14 |website=newsweek.ro |language=en}}</ref> Тэрээр хувийн санхүүгийн байгууллагууд болон засгийн газруудад 15 тэрбум ам.доллараас дээш хөрөнгө оруулсан байна.<ref name="financialexpress.com">{{Cite web |date=2024-07-05 |title=Economic growth and environmental sustainability in Asia: Insights from billionaire Mai Vũ Minh |url=https://www.financialexpress.com/life/lifestyle-economic-growth-and-environmental-sustainability-in-asia-insights-from-billionaire-mai-vu-minh-3545322/ |access-date=2026-05-14 |website=Financialexpress |language=en}}</ref> 2016 онд тэрээр [[Вьетнамын Үндэсний ассамблей]]-н гишүүнээр сонгогдож, эдийн засгийн хороонд ажилласан байна.<ref>{{Cite web |last=daibieunhandan.vn |title=Thị trường |url=https://daibieunhandan.vn/kinh-te-phat-trien/ |access-date=2026-05-14 |website=Báo Đại biểu Nhân dân |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Phó nhân dân Mai Vũ Minh |url=https://daibieunhandan.vn/lap-phap/vphong-tham-giago34 |website=Daibieunhandan.vn}}</ref> 2018 онд тэрээр [[Dubai Investment Fund|Dubai Investment Development]] Agency (DUBAI FDI) болон [[World Association of Investment Promotion Agencies]] (WAIPA)-тай хоёр талт хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан.<ref>{{Cite web |date=2022-05-06 |title=Implementing investment cooperation between SAPA Thale and Dubai's leading enterprises - SAPA THALE Group |url=https://sapathale.com/news/implementing-investment-cooperation-between-sapa-thale-and-dubais-leading-enterprises.sptl |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}</ref><ref name="financialexpress.com" /> Энэ гэрээ нь Вьетнам болон Ойрхи Дорнодын хоорондох тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтын төслүүдэд төвлөрсөн байв.<ref>{{Cite web |title=Billionaire Mai Vũ Minh steps up investment in Asia and Europe |url=https://vietnamnews.vn/media-outreach/524101/billionaire-mai-vu-minh-steps-up-investment-in-asia-and-europe.html |access-date=2026-05-14 |website=vietnamnews.vn |language=en}}</ref> Минь мөн [[Босни-Герцеговин]], [[Серби]], болон Дубайн засгийн газруудтай янз бүрийн хөрөнгө оруулалтын санаачлагууд дээр хамтран ажилласан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Times |first=Vietnam |date=2019-12-31 |title=Vietnamese-origin billionaire becomes Senior Advisor of Bosnian President |url=https://vietnamtimes.org.vn/vietnamese-origin-billionaire-becomes-senior-advisor-of-bosnian-president-17445.html |access-date=2026-05-14 |website=Vietnam Times |language=en |archive-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410200442/https://vietnamtimes.org.vn/vietnamese-origin-billionaire-becomes-senior-advisor-of-bosnian-president-17445.html |url-status=dead }}</ref> 2019 онд тэрээр Босни ба Герцеговинагийн Ерөнхийлөгч Милорад Додик, Сербийн Шадар сайд бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Ивица Дачич, мөн Бүгд Найрамдах Сербскагийн Ерөнхийлөгч Желька Цвиянович нартай "SAPA THALE group болон Босни – Герцеговины засгийн газар, тэргүүлэх бизнесүүдийн хоорондын хоёр талт хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагаа" хөтөлбөрийн хүрээнд уулзсан.<ref>{{Cite web |last=Vietnam+ (VietnamPlus) |date=2019-08-22 |title=Bosnia-Herzegovina President meets billionaire Mai Vũ Minh |url=https://en.vietnamplus.vn/post-158276.vnp |access-date=2026-05-14 |website=Vietnam+ (VietnamPlus) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 June 2019 |title=The President of the Republic of Srpska spoke with the president of the Sapa Thale Group (Sapa Thale Group) |url=https://www.predsjednikrs.rs/en/the-president-of-the-republic-of-srpska-spoke-with-the-president-of-the-sapa-thale-group-sapa-thale-group/ |website=President of the Republic of Srpska}}</ref> Минь Японы Ерөнхий сайд Шинзо Абэ, Канадын Ерөнхий сайд Жастин Трюдо, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп, БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин зэрэг 30 гаруй дэлхийн дээд хэмжээний удирдагчтай уулзсан байна.<ref>{{Cite web |title= Businessman Mai Vũ Minh: Vietnam's economy has many prospects |url= https://en.baoquocte.vn/businessman-mai-vu-minh-vietnams-economy-has-many-prospects-274123.html |access-date=2024-08-08 |website= en.baoquocte.vn|language=en}}</ref> Май Ву Минь нь буяны үйл ажиллагаанд тогтмол оролцож, ивээн тэтгэж, орон нутгийн иргэдийн хөгжлийг дэмжих, амьдралын чанарыг сайжруулах төслүүдийг дэмждэг.<ref>{{Cite web |title=Entrepreneurial spirit soars amid COVID-19 pandemic |url=https://www.chinadailyhk.com/hk/article/148254#Entrepreneurial-spirit-soars-amid-COVID-19-pandemic-2020-11-03 |access-date=2026-05-14 |website=chinadailyhk |language=en}}</ref><ref name="newsweek.ro"/> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Вьетнамын бизнес эрхлэгчид]] [[Ангилал:Амьд хүмүүс]] 9ldfokzbhasb07zu857qtanc4bb53dj Калмаккирилган 0 146413 856988 856715 2026-05-24T09:31:37Z HorseBro the hemionus 100126 856988 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Калмаккирилган | place = [[Улытау уулс]], Казахстан | date = 1727 | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | result = Казахын ялалт | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | territory = Казахууд [[Улытау уулс|Улытау нурууг]] чөлөөлөв | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]] | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Шоно-Даваа]] | casualties1 = Хүнд{{sfn|Jambyl|2019|p=50}} | casualties2 = Хүнд{{sfn|Jambyl|2019|p=50}} | casualties3 = Тулаанд хоёр тал хүнд хохирол амссан.{{sfn|Jambyl|2019|p=50}} }} '''Калмаккирланган''' бол 1727 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] удирдсан [[Казахын ханлиг]] ба [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хоорондох цэргийн тулаан юм. 1723 онд [[Цэвээнравдан хаан]]{{sfn|Akhmdove|1988|p=265}} болон түүний командлагчдын{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} удирдсан Зүүнгарын хүч Дунд болон Их Жүзийг довтлон,{{sfn|Fuat|2018|p=19}} казахуудын эсрэг шинэ дайн эхлүүлэв. Довтолгооны үеэр Зүүнгарууд [[Долоон ус]], Өмнөд Казахстан, [[Сырдарья]], [[Ферганы хөндий|Фергана хөндий]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], Шу гол, Талас гол, Арыс, Боролдай голууд зэрэг газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Adle|2003|p=99}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=162}} Мөн энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдаж, албадан нүүлгэн шилжүүлснээс болж олноор нүүдэллэхийг өдөөсөн бөгөөд энэ нь [[Их гамшгийн жилүүд]] гэгддэг.{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=129-130}} Хожим нь, 1726 он гэхэд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хантай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа гурван жүзийн хан нэгдэж, Ордабасын дээр уулзалт зохион байгуулж, Абулхайр хааны удирдлаган дор Абилмамбет, Самаке, Жолбарс, Барак болон бусад казах баатарууд түүний хүчийг нэгтгэсэн хүчийг байгуулжээ.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} 1727 онд Улытаугийн бэлд казахууд Зүүнгарын арми руу довтолсон бөгөөд хоёр тал их хэмжээний хохирол амссан бөгөөд казахууд [[Шоно-Даваа|Шоно-Даваагийн]] удирдсан Зүүнгарыг ялж, "'''Калмаккирилган'''" буюу "'''Калмакуудын мөхсөн газар'''" гэж нэрлэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=100}}{{sfn|Jambyl|2019|p=50}} Тулааны дараа казахууд Долоон ус зэрэг бүс нутгийг чөлөөлөөгүй байсан тул удалгүй Халимагуудтай дахин энхийн гэрээ байгуулжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=11-12}} Тэд Зүүнгарын эсрэг шинэ нэгдсэн цэргийн багийг командлахаар Абулхайрыг дахин сонгосон бөгөөд Зүүнгарын армийн эсрэг эцсийн тулаанд оролцохоор болсон.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Akhmedov |first=B. A |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках |publisher=FAN |year=1988 |location=Tashkent}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{Cite book |last=Kushkumbaev |first=A. K |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries. |publisher=Dyke Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty}} * {{Cite book |last=Kadyrbaev |first=A, Sh |title=Kazakh-Dzungar Relations |publisher=Kazakh University Press |year=2023}} * {{Cite book |last=Fuat [“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”] (in Turkish). Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU. p. 19. ISBN 978-605-2149-53-9. |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |publisher=NOBEL BİLİMSEL ESERLER SERTİFİKA |year=2018 |isbn=978-605-2149-53-9 |location=Ankara |language=tr |trans-title=[“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”]}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] 5ex4oppdf73ss9fnael21ey74ly7yuf Лоренс Оливье 0 146455 856961 2026-05-24T04:54:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Laurence Olivier - 1961 - Boston.jpg|thumb]] '''Ло́ренс Керр Оливье́''', '''барон Оливье́''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Laurence Kerr Olivier, Baron Olivier''; 1907 оны 5-р сарын 22-нд Их Британий Доркинг хотод төрсөн — 1989 оны 7-р сарын 1-нд Баруун Сассекс-д нас барсан) — английн жүжигчин театр, киноны най..." 856961 wikitext text/x-wiki [[Файл:Laurence Olivier - 1961 - Boston.jpg|thumb]] '''Ло́ренс Керр Оливье́''', '''барон Оливье́''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Laurence Kerr Olivier, Baron Olivier''; 1907 оны 5-р сарын 22-нд Их Британий Доркинг хотод төрсөн — 1989 оны 7-р сарын 1-нд Баруун Сассекс-д нас барсан) — английн жүжигчин театр, киноны найруулагч. Тэрээр 20-р зууны дунд үеийн хамгийн эрэлттэй Британийн театрын тайз дээр ноёрхож байсан [[Ральф Ричардсон]], [[Жон Гилгуд]] нарын нэг юм. 6hwjplhaf6dt6eimrp3urcgd0izfgyl Алаг адуу 0 146456 856969 2026-05-24T06:27:47Z ~2026-31003-16 104857 Хуудас үүсгэв: "goy ym unshmaar bnshuu" 856969 wikitext text/x-wiki goy ym unshmaar bnshuu 13k5sjpx31fyzk0ysjgd2fzakk257ae Гэгээ (Харанга хамтлагийн дуу) 0 146457 856972 2026-05-24T07:37:36Z ~2026-31010-91 104861 Хуудас үүсгэв: "Гэгээ дууны шүлэг Үг: Х. Лхагвасүрэн Ая: Х. Булган Шөнөжин бодол үймэрч сүүмийгээд Сөнөсөн гариг шиг энэ шоронгийн хана илчгүй Санаанд өчүүхэн оч гялсхийн улалзахад Салхи сэвэрхэн үлээж бөхөөх юм Сэтгэлд түймэр асч, үер буулаа ч Сараалжин цонх бодлыг..." 856972 wikitext text/x-wiki Гэгээ дууны шүлэг Үг: Х. Лхагвасүрэн Ая: Х. Булган Шөнөжин бодол үймэрч сүүмийгээд Сөнөсөн гариг шиг энэ шоронгийн хана илчгүй Санаанд өчүүхэн оч гялсхийн улалзахад Салхи сэвэрхэн үлээж бөхөөх юм Сэтгэлд түймэр асч, үер буулаа ч Сараалжин цонх бодлыг мөхөөх юм Сав ертөнц хорвоо дээр Ариун үнэн гэж байна уу, үгүй юу Хүйтэн цэвдэг энэ шоронгоос Үхсэн ч амьд ч хагацмаар байна би Гэгээ рүү тэмүүлсэн миний чин хүсэл Гянданд намайг үхлээ ч хөврөн үргэлжилнэ Авралын тэнгэр минь аймшгийн энэ гянданг Аянгаар цахилан ниргэж, галаар түймэрдээч Сэтгэлд цас шуурч, аадар асгаравч Нарсанд байгаа би ганцаардах юм Сав ертөнц хорвоо дээр Ариун үнэн гэж байна уу, үгүй юу Нарны гэрэлт энэ л хорвоодоо Хүмүүс шиг амьдармаар байна би Сэтгэлд түймэр асч, үер буулаа ч Сараалжин цонх бодлыг мөхөөх юм Сав ертөнц хорвоо дээр Ариун үнэн гэж байна уу, үгүй юу Хүйтэн цэвдэг энэ шоронгоос Үхсэн ч амьд ч хагацмаар байна би g5sn80q3x7u8so1bu0uvy32smeycpd1 856977 856972 2026-05-24T08:12:10Z ~2026-31010-91 104861 856977 wikitext text/x-wiki Гэгээ (Харанга хамтлаг) Үг: Х. Лхагвасүрэн Ая: Х. Булган Шөнөжин бодол үймэрч сүүмийгээд Сөнөсөн гариг шиг энэ шоронгийн хана илчгүй Санаанд өчүүхэн оч гялсхийн улалзахад Салхи сэвэрхэн үлээж бөхөөх юм Сэтгэлд түймэр асч, үер буулаа ч Сараалжин цонх бодлыг мөхөөх юм Сав ертөнц хорвоо дээр Ариун үнэн гэж байна уу, үгүй юу Хүйтэн цэвдэг энэ шоронгоос Үхсэн ч амьд ч хагацмаар байна би Гэгээ рүү тэмүүлсэн миний чин хүсэл Гянданд намайг үхлээ ч хөврөн үргэлжилнэ Авралын тэнгэр минь аймшгийн энэ гянданг Аянгаар цахилан ниргэж, галаар түймэрдээч Сэтгэлд цас шуурч, аадар асгаравч Нарсанд байгаа би ганцаардах юм Сав ертөнц хорвоо дээр Ариун үнэн гэж байна уу, үгүй юу Нарны гэрэлт энэ л хорвоодоо Хүмүүс шиг амьдармаар байна би Сэтгэлд түймэр асч, үер буулаа ч Сараалжин цонх бодлыг мөхөөх юм Сав ертөнц хорвоо дээр Ариун үнэн гэж байна уу, үгүй юу Хүйтэн цэвдэг энэ шоронгоос Үхсэн ч амьд ч хагацмаар байна би k5bmpxvohb60sp632ydnutx6rgjo8oz