Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4674 857026 856557 2026-05-25T04:29:07Z ~2026-31176-86 104888 /* Уран бүтээлээс */ 857026 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Ренчиний Чойном | зураг = | хэмжээ = 250px | зургийн тайлбар = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = Чойном | төрсөн огноо = 1936 оны 2 сарын 10 | төрсөн газар = Хэнтий аймаг, Дархан сум | нас барсан огноо = 1979 оны 4 сарын 24 /43 настай байсан/ | нас барсан газар = | мэргэжил = Яруу найрагч, сийлбэрч, зураач, ая зохиогч | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = | төрөл = Яруу найрагч | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Монгол улсын төрийн шагнал | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Ренчиний Чойном''' (1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Дархан сум|Дархан сумын]] нутагт төрсөн 1979 оны 4-р сарын 24-нд Улаанбаатарт нас барсан) - Монголын алдартай [[яруу найрагч]] байсан бөгөөд түүнд [[1990]] онд [[Монгол Улс]]ын [[төрийн шагнал]]ыг нэхэн олгосон юм. "Гал морин цаг", "Залуу нас", "Сүмтэй бударын чулуу", "Тал", "Улаан дэвтэр", "Хүн", "Эрх чөлөө" зэрэг яруу найргийн бүтээл туурвиж байсан. == Намтар == Р.Чойном Монгол Улсын Хэнтий аймгийн Дархан сумын нутаг Бор ухаа гэдэг газар 1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр эцэг Ренчиний 31-ний, эх Рэгзэний 26-ны жил дээр төржээ. Эцэг нь 1943 онд Чойномыг 7 настай байхад [[сүрьеэ]] өвчнөөр нас барсан байна. Эцэг эхээсээ тэрбээр Чойномусурияа нэрийг өргөмжлөн авсан хэдийч хожим 1951 онд товчлон Чойном гэж хэлж бичих болсноор олны дунд Чойном нэрээрээ үлдэж алдаршсан болно. Р.Чойном 1946 онд Дархан сумын бага сургуульд орж суралцаад 4-р ангийг 1950 онд онц дүнтэй төгссөн боловч дунд сургуулийн 6-р ангид суралцаж байгаад өвчний улмаас цаашид суралцаж чадаагүй байна. Түүний олж авсан боловсрол мэдлэгийн түвшин энэ ажгуу. Гэвч тэрээр өөрийн хичээл зүтгэл, авьяас билгийнхээ хүч чадлаар бие дааж зохих хэмжээний боловсрол мэдлэг эзэмшиж, орос, казак, монголоор бичсэн ямар ч ном зохиолыг уншиж судалж, казак монгол бичгээр шүлэг туурвилаа бичдэг, зураг зурж, баримал сийлбэр бүтээдэг, хөгжмийг нотоор тоглож, түүнийг сурах зөвлөмж бичиж, зарим шүлэг зохиолд ая зохиож явсан нэгэн бээр билээ. 1953 онд [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] МАХН-ын хороо, “Ардын Депутат”-уудын хурлын гүйцэтгэх хорооны [[“Урагшаа” сонин|“Урагшаа” сонины]] газарт үсэг өрөгч, бичгийн машины бичээчээр орж хөдөлмөрийн мөр хөөж эхэлжээ. 1956 онд нийслэл [[Улаанбаатар]] хотноо нүүж ирээд Хотын Урчуудын Эвлэлийн Хороонд дагалдан барималчнаар ажилласан, 1957 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны зургийн тасагт зураачаар ажилласан, 1958 онд Ясны сүрьеэгийн больницод 2 жил орчим хэвтэж эмчлүүлсэн, 1960 онд Хотын Соёлын ордонд зураачаар ажилласан мөн ондоо Монголын эрдэм дэлгэрүүлэх нийгэмлэгт, “Шинжлэх ухаан амьдрал” сэтгүүлийн хэвлэх газар зураачаар ажилласан. Р.Чойном 1969 оны 8-р сарын 6-нд Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам (НАХЯ)-нд дайчлагдан баривчлагдаж мөрдөгдсөн. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засаг төрийг бусниулан доройтуулах буюу сулруулах зорилгоор төрийн эсрэг чиглэсэн шүлгүүдийг зориуд бичиж харлуулсан гэдэг нэрийдлээр баривчлагдан шийтгэгдэж, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Хажуу-Улаан]] дахь засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн колонид 4-н жил хорих ял эдэлжээ. 1973 онд суллагдаад 1976 он хүртэл [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Батноров сум|Батноров суманд]] нутаг заагдсан. 1976 онд Улаанбаатар хот руу орох зөвшөөрөл авч, 1979 он хүртэл найз нөхдийн гэр орноор хэсүүчлэн амьдарч байжээ. 1979 оны 4-р сарын 24-нд 43 настай байхдаа Дэмбэрэл гэж зураачийн гэрт байхад нь бие нь муудаж эмнэлэгт хүргэгдээд тэр шөнөдөө сүрьеэ өвчнөөр нас баржээ. == А.Далхжавын дурсамж == Ренчиний бутач хөвүүн ямбатнуудтай үзэлцэхээр гэрээ орхихдоо дөнгөж 23-тай байлаа. 1959 оны намрын халуун өдрүүд. Сургуулийн оюутан сурагчид цугларч Улаанбаатар хот хөл хөдөлгөөнд дарагдаж энд тэндгүй хүүхэд багачуудын хөгжилтэй дуун цангинаж байсан цаг. Би Архангай аймгаас ХААДС-д суралцахаар нийслэлд ирээд Шар ажаа хэмээн энхрийлдэг Доржпалам эгчийндээ түр амьдарч байв. Шар ажаагийнх ам бүл олуулаа ч бид хоёр (би авгайтайгаа хамт ирсэн)-ыг тээршаахгүй, байгаагаа хуваан идэж, багталцахаараа бор хоногийг өнгөрүүлж байлаа. Шар ажаагийн хоёр том хүү нь эхнэр хүүхэдтэй боловч орон байргүй, бас л нэг дороо амьдарч бужигналдана. Тэднийх "100 айл"-ын нийтийн орон сууцны ганц өрөөнд багтаж ядан байх. "100 айл"-ын орон сууцыг хятад ажилчид барьж дуусгаад ашиглалтад ороход энэ байрыг хуваарилан өгсөн аж. 1950-аад оны сүүлчээр хятад ажилчид ёстой л гамин цэрэг шиг орж ирж манай орны хөдөө аж ахуйн нэгдэл, сангийн аж ахуй, хаана л бол хаана шоргоолж мэт үймсэн. Удалгүй 1960 он гэхэд тар нь танигдаж түнжин хагараад буцацгаасан түүхтэй. Тэдний нэг хэсэг барилгачид одоогоор бол хороолол маягийн "100 айл"-ын сууцыг тэнд барьсан хэрэг. Шар ажаагийнх "100 айл"-ын орон сууцны хамгийн урд нүүрний зэрэгцээ хоёр цагаан байшингийн зүүн талынхад байдаг. Тэр байр ганц орцтой. Орцоор оронгуут үргэлжилсэн урд хонгил (коридор) угтаж баруун тийш эргэсэн хонгилын нэг дэх хаалганд Шар ажаагийнх, зүүн тийш эргэсэн хонгилын гурав дахь хаалганд Шар бандийнх сууна. Шар банди ээжтэйгээ хоёул амьдарна. Би хөдөөнийх учир хүн танихгүй, элдэв хүмүүстэй нийлээд гадуур явдаггүй, нас бие ч 25 хүрчихсэн, ухаан санаа тогтсон эр хүн байжээ. Орох гарахад байнга тааралддаг Шар бандийг би биш тэр байрныхан бүгд андахгүй Шар банди л гэдэг. Зарим нь "Дэлдэн" гэж дуудна. Удалгүй Шар бандитай танилцаж сүрхий дотносож үерхлээ. Бид хамтдаа хот руу явна. Автобусгүй учраас "100 айл"-аас хотын төв рүү ямагт явган явдагсан. Сэлбийн гол ширүүн урсгалтай, эргээ шахсан их устай, ёроолын чулуунууд нь өнгө алаглан гэрэлтэж харагддаг, тунгалаг гэж янзтай. Бид орой бүр цугларч Сэлбийн голын зүлэг хайрган дээр сууцгаан ажил амьдралын зам мөр, хайр сэтгэл, уй гашуу, баяр хөөр, дуу шүлэг гээд юу эсийг хамаг ярьж залуу насны цог хиймориор хөгжилдөнө. Шар банди их хөгжилтэй, аливаа юмыг ярихдаа ногоон нүдээ гурвалжлуулан инээж байгаад "ёстой үзүүлнэ ээ" л гэх. Тэгээд шүлгээ уншина даа. Түүний шүлэг найраг нь хайр сэтгэл, тэмцлээр бялхан цалгиж байдагсан. Нэг өдөр намайг дуудаж байна. Гэрт нь орвол чи ингээд сууж бай. Би зурна гээд "Акварель" усан будаг, бийрээ бариад зурж эхлэв. Барагцаалбал 10 гаруй минут болсон санагдана. Үнэхээр адилхан зурж билээ. Энэ зургийг 1975 он хүртэл нандигнан хадгалсан боловч өөрийн гэх орох оронгүй, хот тойроод олон удаа нүүж явахдаа "40 мянгат"-ын байрын нэг айлынд хоёр шуудай номтойгоо орхисон санагдана. Би ном цуглуулах өвчтэй байв. Гэвч амьдралын бэрхшээлд хавчигдан номоо авч явах арга ухаанаа олохгүй, айл айлын хашаа байшинд авдар саваар нь орхисоор хоосорсон. Ядуугийн зовлон, тарчигхан улсын иргэн ийм байдаг хойно доо яая гэхэв. Тэр зургийг алга болгосондоо их харамсаж халаглах юмаа. Зургийн зүүн доод өнцөгт Р.Чойном гэж мутрын үсгээ зурсан нь надад дахиад олдохгүй дурсгал, түүх өгүүлсэн таталбар байсныг хожуу сэхээрлээ. Р.Чойном үерхэхэд их эелдэг, ааш зан нийтлэг, алиа хошин ярих дуртай, дэлдэн чихтэй, ёстой л "Шар банди" байсансан. Монхордуу агаад унжуу хамрын дорх эрээн бараан алагласан живэр сахал нь түүний махлаг бус гонзгойвтор царайг улам ч чимнэ. Бидний үерхэл богинохон хугацаанд гал дөл шиг маналзаад өнгөрсөн. Удалгүй хичээл эхэлж ихэнх оюутнууд нөгөө муу хадаастай модон хайрцгаа чирээд нэгдэл, сангийн аж ахуйд тариа ногоо хураах, хадлан дарш бэлтгэхээр явцгааж, би Max комбинатын мал нядалгааны ажилд гарснаас гадна Зайсан толгойн зүүн талд дан бүрээстэй, шалгүй бор гэр барьж оюутан амьдралын хүнд бэрх хэдий ч хөгжилтэй сайхан дөрвөн жилийг даван туулах гараагаа эхэлсэн юм. Р.Чойном бид хоёр мартагдашгүй тэр намрын нар шарсан аагим халуун өдрүүд, уйтан бороо зүсэрч манан будан хөвөрсөн сэрүүн өдрүүд, "100 айл"-ын шавар намгийн дунд нэгэн зуур шүлгээ бичиж, уншиж, зургаа зурж, сайхан үерхээд аадрын цахилгаан мэт газар тэнгэрийн савслагаар атиралдан зурайсаар алсын алсад одсон. Тэртээх он жилүүдэд бороо зүсрэн хэд хоногоор орж шавар шавхай шагай татаж, муу үг бардаг байсан бол өдгөө уй салхитай ширүүн аадар дүрсхийгээд өнгөрдөг гажиг цаг уур илт мэдрэгддэг болжээ. Р.Чойномын ээж нь намхан нуруутай, тачирхан шаргал үсээ хоёр салаалж гөрөөд унжуулна. Тэр нь унжаад байх ч үгүй хоёр мөрөн дээрээ сарвайж харагддагсан. Өрөөндөө тавилга гээд байх юмгүй, хоол унд бялхаад байдаггүй, жирийн нэг айл. Харин ном дэвтэр энд тэндгүй, ундуй сундуй, уншиж бичиж байгаад дэлгээтэй орхисон ном дэвтэр нь ор дэр, авдар шүүгээн дээр байх. Шүлэг найраглалаа дэвтэрт бичихээсээ илүү хэсэг бусаг цаасан дээр ар өвөргүй цоохорлоод хэд нугалбарлан аль нэг халаасандаа хийчихнэ. Энэ талаас нь харвал "салан банди" гэлтэй. Гэвч тиймгүй шүү. Няхуур нямбайг эрхэмлэнэ. Ээж нь сүрхий цэвэрч, гэр орондоо цэвэр сайхан сууж байхдаа Шар бандийгаа л гэж амь тавина. Мань нөхөр гэртээ ирэхтэй үгүйтэй хонож өнжих удаатайг хэлэх үү. Дандаа л хүү үзэгдэв үү, төдийд өдийд гарсан юмсан, алга аа л гэнэ. "Эхийн сэтгэл үрд, үрийн сэтгэл ууланд" гэгчээр Шар банди ч ямбатнуудтай үзэлцэнэ ээ гээд бачимдаж явахдаа дөнгөж 23 настай байж дээ. Харгис хатуу цагийн мөрдлөг хавчлагад өртөж, үнэн үг, шулуун шударга ухаан бодлоороо өөнтөглүүлэн байцаагдаж "сууж" байсан үе. Бас хайр дурлалдаа шатаж явсан нас. Ээж нь болохоор миний хүү цай хоолоо идэж уу гээд айдас хүйдэс, дарамт дарангуйлалд хальширч харшсан ёлтгор нүдээ анивчиж суудагсан. Р.Чойном нь "Буриад" найраглалын зарим хэсгийг, аль 1950 оны сүүлчээр биччихсэн уншиж байсан юм шүү дээ. : Аяа хөөрхий Сэмжүүхэй : Алтан Ононы Сэмжүүхэй : Аашны чинь хөөрхөнд би чинь : Арга ч үгүй дассан юмсан : Хайр хайрынхаа илчинд : Хайлах шахам шатаж байлаа : Самрын боргоцой шиг жаахан басган : Сайхан байж билээ гээд уншихад нь "Самрын боргоцой ч арай дэндэж байна аа, сарлагийн торой гэвэл үнэнд ойртох байлгүй" гээд инээлдэнэ. : Чингэлэгтэй тэрэгний арал сандайлж : Чийрэг бөгөөд зузаан уруулаар : Чимээ ихээр үнсэлдэж байсан : Натгар жаахан Сэмжүүхэй минь : Намайг мартаад хэнийг таалах нь энэ вэ гээд улам хөгжөөж байснаа больчихоод одоогийнхоор бол улс төржиж эхэлнэ. : Ураг сайхан Монголынхоо алдар, түүх хоёрыг : Улаан бүслүүрт малгайтай цагдаа нарын дундаас : Удам хойчийн үрсдээ монгол сэтгэлээр хүргэх гэж : Уушгийн гурван судсаа тасартал би дуулна аа гээд нүд нь цог шиг гялалзаж, rap нь агаарт цацлан онгод хийморь нь дүрэлздэг ийм л Шар банди миний сэтгэл зүрхэнд үлдсэн. Анд нөхөр минь хүйтэн жадны үзүүрийг сөрөн зогсож, шүлэг найргаа тэрлэж, үг үзгээ хурцалж гэрэлт ирээдүй рүү тэмүүлсээр хөх тэнгэрийн уудамд халин шунгасныг санахуйяа бэрх. "100 айл" зуун жилийн дараа цэцэглэн хөгжсөн хятад хороолол буюу вант улс болж Шар банди буюу Р.Чойномын сураг алдарч амьдран сууж, зохиол бүтээл туурвиж байсан цагаан байшингаас нүдэнд өртөх хагархай тоосго ч үгүй болсон байхаас эмээн зүрхшээж энэ дурсамжийг бичиж сууна. Гэвч цаг үеэс түрүүлэн цацал цацлаар өргөсөн сүүн бүтээлээрээ, шударга үнэний дуу хоолойгоороо хойч үеэ сэрээсэн алдар нэр нь Онон, Хэрлэн лугаа омог их Монгол орондоо мөнхөрсөн бөлгөө. Сэтгэл амирлъяюу. Р.Чойням нь Монголын утга зохиолын томоохон тэсрэлт хийсэн, оюуны цар хүрээ нь давсан яруу найрагч билээ. Р.Чойномын дурсалд зориулж "Оюухай" хэмээх яруу найргийн наадам Хэнтий аймагт 2013 оноос хойш жил бүр амжилттай зохион байгуулж ирсэн байна. == Гэр бүл == Лхагважав гэж эмэгтэйтэй анх сууж Эрдэмном гэж охинтой болсон. Нина гэж эмэгтэйтэй дэр нийлүүлж Хулан гэдэг охинтой болжээ. Сүүлд Туул гэдэг хүнтэй суугаад Ч.Мөнхтэмүүлэн гэж охинтой болсон байна. Зохиолчийн зээ хүүг О.Энх-Амгалан гэдэг байна. == Уран бүтээлээс == * зүүд * Хүн /1964/ *Гэрээслэл * Ээждээ айлгаж хэлсэн үгс * Зарим заримдгуудад зориулсан шүлэг * Бяцхан сургаал-1 * Залуу нас /найраглал, 1961/ * Архи * Дэгжин бүсгүйн цүнхэнд * Бяцхан сургаал-2 * Бяцхан сургаал-3 * Уншигч танаа * Манцуйтай жаал * Захидал * Анхан өлгийнөөсөө гарахад * Бяцхан сургаал-4 * Аавын хүү нэгэнт доройтсон бол * Хүн танаа * Ямар ч хүн хэрвээ * Шулмас хийгээд бурхан гэдгийг чинь * Yхэл * Алдаа * Толь * Бүсгүй таньд * Маргааш * Жаргал зовлон *Миний шүтээн *Диваажин *Миний Монгол *Азийн тухай бардамнал *Кавказ *Монгол бүсгүй *Эрх чөлөө == Эх сурвалж == *2006, Утга зохиол урлаг сонин *[https://web.archive.org/web/20210126022322/http://www.sonin.mn/?p=3444 sonin.mn] ==Гадны холбоос== [https://web.archive.org/web/20111102185143/http://www.elibrary.mn/index.php?module=book&bid=47 Сүмтэй бударын чулуу] - elibrary.mn {{DEFAULTSORT:Чойном, Ренчиний}} [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1979 онд өнгөрсөн]] 991gwhmpjpzc02pdayn5r2pkzcxdfps 857027 857026 2026-05-25T04:31:17Z ~2026-31176-86 104888 /* Уран бүтээлээс */ 857027 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Ренчиний Чойном | зураг = | хэмжээ = 250px | зургийн тайлбар = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = Чойном | төрсөн огноо = 1936 оны 2 сарын 10 | төрсөн газар = Хэнтий аймаг, Дархан сум | нас барсан огноо = 1979 оны 4 сарын 24 /43 настай байсан/ | нас барсан газар = | мэргэжил = Яруу найрагч, сийлбэрч, зураач, ая зохиогч | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = | төрөл = Яруу найрагч | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Монгол улсын төрийн шагнал | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Ренчиний Чойном''' (1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Дархан сум|Дархан сумын]] нутагт төрсөн 1979 оны 4-р сарын 24-нд Улаанбаатарт нас барсан) - Монголын алдартай [[яруу найрагч]] байсан бөгөөд түүнд [[1990]] онд [[Монгол Улс]]ын [[төрийн шагнал]]ыг нэхэн олгосон юм. "Гал морин цаг", "Залуу нас", "Сүмтэй бударын чулуу", "Тал", "Улаан дэвтэр", "Хүн", "Эрх чөлөө" зэрэг яруу найргийн бүтээл туурвиж байсан. == Намтар == Р.Чойном Монгол Улсын Хэнтий аймгийн Дархан сумын нутаг Бор ухаа гэдэг газар 1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр эцэг Ренчиний 31-ний, эх Рэгзэний 26-ны жил дээр төржээ. Эцэг нь 1943 онд Чойномыг 7 настай байхад [[сүрьеэ]] өвчнөөр нас барсан байна. Эцэг эхээсээ тэрбээр Чойномусурияа нэрийг өргөмжлөн авсан хэдийч хожим 1951 онд товчлон Чойном гэж хэлж бичих болсноор олны дунд Чойном нэрээрээ үлдэж алдаршсан болно. Р.Чойном 1946 онд Дархан сумын бага сургуульд орж суралцаад 4-р ангийг 1950 онд онц дүнтэй төгссөн боловч дунд сургуулийн 6-р ангид суралцаж байгаад өвчний улмаас цаашид суралцаж чадаагүй байна. Түүний олж авсан боловсрол мэдлэгийн түвшин энэ ажгуу. Гэвч тэрээр өөрийн хичээл зүтгэл, авьяас билгийнхээ хүч чадлаар бие дааж зохих хэмжээний боловсрол мэдлэг эзэмшиж, орос, казак, монголоор бичсэн ямар ч ном зохиолыг уншиж судалж, казак монгол бичгээр шүлэг туурвилаа бичдэг, зураг зурж, баримал сийлбэр бүтээдэг, хөгжмийг нотоор тоглож, түүнийг сурах зөвлөмж бичиж, зарим шүлэг зохиолд ая зохиож явсан нэгэн бээр билээ. 1953 онд [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] МАХН-ын хороо, “Ардын Депутат”-уудын хурлын гүйцэтгэх хорооны [[“Урагшаа” сонин|“Урагшаа” сонины]] газарт үсэг өрөгч, бичгийн машины бичээчээр орж хөдөлмөрийн мөр хөөж эхэлжээ. 1956 онд нийслэл [[Улаанбаатар]] хотноо нүүж ирээд Хотын Урчуудын Эвлэлийн Хороонд дагалдан барималчнаар ажилласан, 1957 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны зургийн тасагт зураачаар ажилласан, 1958 онд Ясны сүрьеэгийн больницод 2 жил орчим хэвтэж эмчлүүлсэн, 1960 онд Хотын Соёлын ордонд зураачаар ажилласан мөн ондоо Монголын эрдэм дэлгэрүүлэх нийгэмлэгт, “Шинжлэх ухаан амьдрал” сэтгүүлийн хэвлэх газар зураачаар ажилласан. Р.Чойном 1969 оны 8-р сарын 6-нд Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам (НАХЯ)-нд дайчлагдан баривчлагдаж мөрдөгдсөн. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засаг төрийг бусниулан доройтуулах буюу сулруулах зорилгоор төрийн эсрэг чиглэсэн шүлгүүдийг зориуд бичиж харлуулсан гэдэг нэрийдлээр баривчлагдан шийтгэгдэж, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Хажуу-Улаан]] дахь засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн колонид 4-н жил хорих ял эдэлжээ. 1973 онд суллагдаад 1976 он хүртэл [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Батноров сум|Батноров суманд]] нутаг заагдсан. 1976 онд Улаанбаатар хот руу орох зөвшөөрөл авч, 1979 он хүртэл найз нөхдийн гэр орноор хэсүүчлэн амьдарч байжээ. 1979 оны 4-р сарын 24-нд 43 настай байхдаа Дэмбэрэл гэж зураачийн гэрт байхад нь бие нь муудаж эмнэлэгт хүргэгдээд тэр шөнөдөө сүрьеэ өвчнөөр нас баржээ. == А.Далхжавын дурсамж == Ренчиний бутач хөвүүн ямбатнуудтай үзэлцэхээр гэрээ орхихдоо дөнгөж 23-тай байлаа. 1959 оны намрын халуун өдрүүд. Сургуулийн оюутан сурагчид цугларч Улаанбаатар хот хөл хөдөлгөөнд дарагдаж энд тэндгүй хүүхэд багачуудын хөгжилтэй дуун цангинаж байсан цаг. Би Архангай аймгаас ХААДС-д суралцахаар нийслэлд ирээд Шар ажаа хэмээн энхрийлдэг Доржпалам эгчийндээ түр амьдарч байв. Шар ажаагийнх ам бүл олуулаа ч бид хоёр (би авгайтайгаа хамт ирсэн)-ыг тээршаахгүй, байгаагаа хуваан идэж, багталцахаараа бор хоногийг өнгөрүүлж байлаа. Шар ажаагийн хоёр том хүү нь эхнэр хүүхэдтэй боловч орон байргүй, бас л нэг дороо амьдарч бужигналдана. Тэднийх "100 айл"-ын нийтийн орон сууцны ганц өрөөнд багтаж ядан байх. "100 айл"-ын орон сууцыг хятад ажилчид барьж дуусгаад ашиглалтад ороход энэ байрыг хуваарилан өгсөн аж. 1950-аад оны сүүлчээр хятад ажилчид ёстой л гамин цэрэг шиг орж ирж манай орны хөдөө аж ахуйн нэгдэл, сангийн аж ахуй, хаана л бол хаана шоргоолж мэт үймсэн. Удалгүй 1960 он гэхэд тар нь танигдаж түнжин хагараад буцацгаасан түүхтэй. Тэдний нэг хэсэг барилгачид одоогоор бол хороолол маягийн "100 айл"-ын сууцыг тэнд барьсан хэрэг. Шар ажаагийнх "100 айл"-ын орон сууцны хамгийн урд нүүрний зэрэгцээ хоёр цагаан байшингийн зүүн талынхад байдаг. Тэр байр ганц орцтой. Орцоор оронгуут үргэлжилсэн урд хонгил (коридор) угтаж баруун тийш эргэсэн хонгилын нэг дэх хаалганд Шар ажаагийнх, зүүн тийш эргэсэн хонгилын гурав дахь хаалганд Шар бандийнх сууна. Шар банди ээжтэйгээ хоёул амьдарна. Би хөдөөнийх учир хүн танихгүй, элдэв хүмүүстэй нийлээд гадуур явдаггүй, нас бие ч 25 хүрчихсэн, ухаан санаа тогтсон эр хүн байжээ. Орох гарахад байнга тааралддаг Шар бандийг би биш тэр байрныхан бүгд андахгүй Шар банди л гэдэг. Зарим нь "Дэлдэн" гэж дуудна. Удалгүй Шар бандитай танилцаж сүрхий дотносож үерхлээ. Бид хамтдаа хот руу явна. Автобусгүй учраас "100 айл"-аас хотын төв рүү ямагт явган явдагсан. Сэлбийн гол ширүүн урсгалтай, эргээ шахсан их устай, ёроолын чулуунууд нь өнгө алаглан гэрэлтэж харагддаг, тунгалаг гэж янзтай. Бид орой бүр цугларч Сэлбийн голын зүлэг хайрган дээр сууцгаан ажил амьдралын зам мөр, хайр сэтгэл, уй гашуу, баяр хөөр, дуу шүлэг гээд юу эсийг хамаг ярьж залуу насны цог хиймориор хөгжилдөнө. Шар банди их хөгжилтэй, аливаа юмыг ярихдаа ногоон нүдээ гурвалжлуулан инээж байгаад "ёстой үзүүлнэ ээ" л гэх. Тэгээд шүлгээ уншина даа. Түүний шүлэг найраг нь хайр сэтгэл, тэмцлээр бялхан цалгиж байдагсан. Нэг өдөр намайг дуудаж байна. Гэрт нь орвол чи ингээд сууж бай. Би зурна гээд "Акварель" усан будаг, бийрээ бариад зурж эхлэв. Барагцаалбал 10 гаруй минут болсон санагдана. Үнэхээр адилхан зурж билээ. Энэ зургийг 1975 он хүртэл нандигнан хадгалсан боловч өөрийн гэх орох оронгүй, хот тойроод олон удаа нүүж явахдаа "40 мянгат"-ын байрын нэг айлынд хоёр шуудай номтойгоо орхисон санагдана. Би ном цуглуулах өвчтэй байв. Гэвч амьдралын бэрхшээлд хавчигдан номоо авч явах арга ухаанаа олохгүй, айл айлын хашаа байшинд авдар саваар нь орхисоор хоосорсон. Ядуугийн зовлон, тарчигхан улсын иргэн ийм байдаг хойно доо яая гэхэв. Тэр зургийг алга болгосондоо их харамсаж халаглах юмаа. Зургийн зүүн доод өнцөгт Р.Чойном гэж мутрын үсгээ зурсан нь надад дахиад олдохгүй дурсгал, түүх өгүүлсэн таталбар байсныг хожуу сэхээрлээ. Р.Чойном үерхэхэд их эелдэг, ааш зан нийтлэг, алиа хошин ярих дуртай, дэлдэн чихтэй, ёстой л "Шар банди" байсансан. Монхордуу агаад унжуу хамрын дорх эрээн бараан алагласан живэр сахал нь түүний махлаг бус гонзгойвтор царайг улам ч чимнэ. Бидний үерхэл богинохон хугацаанд гал дөл шиг маналзаад өнгөрсөн. Удалгүй хичээл эхэлж ихэнх оюутнууд нөгөө муу хадаастай модон хайрцгаа чирээд нэгдэл, сангийн аж ахуйд тариа ногоо хураах, хадлан дарш бэлтгэхээр явцгааж, би Max комбинатын мал нядалгааны ажилд гарснаас гадна Зайсан толгойн зүүн талд дан бүрээстэй, шалгүй бор гэр барьж оюутан амьдралын хүнд бэрх хэдий ч хөгжилтэй сайхан дөрвөн жилийг даван туулах гараагаа эхэлсэн юм. Р.Чойном бид хоёр мартагдашгүй тэр намрын нар шарсан аагим халуун өдрүүд, уйтан бороо зүсэрч манан будан хөвөрсөн сэрүүн өдрүүд, "100 айл"-ын шавар намгийн дунд нэгэн зуур шүлгээ бичиж, уншиж, зургаа зурж, сайхан үерхээд аадрын цахилгаан мэт газар тэнгэрийн савслагаар атиралдан зурайсаар алсын алсад одсон. Тэртээх он жилүүдэд бороо зүсрэн хэд хоногоор орж шавар шавхай шагай татаж, муу үг бардаг байсан бол өдгөө уй салхитай ширүүн аадар дүрсхийгээд өнгөрдөг гажиг цаг уур илт мэдрэгддэг болжээ. Р.Чойномын ээж нь намхан нуруутай, тачирхан шаргал үсээ хоёр салаалж гөрөөд унжуулна. Тэр нь унжаад байх ч үгүй хоёр мөрөн дээрээ сарвайж харагддагсан. Өрөөндөө тавилга гээд байх юмгүй, хоол унд бялхаад байдаггүй, жирийн нэг айл. Харин ном дэвтэр энд тэндгүй, ундуй сундуй, уншиж бичиж байгаад дэлгээтэй орхисон ном дэвтэр нь ор дэр, авдар шүүгээн дээр байх. Шүлэг найраглалаа дэвтэрт бичихээсээ илүү хэсэг бусаг цаасан дээр ар өвөргүй цоохорлоод хэд нугалбарлан аль нэг халаасандаа хийчихнэ. Энэ талаас нь харвал "салан банди" гэлтэй. Гэвч тиймгүй шүү. Няхуур нямбайг эрхэмлэнэ. Ээж нь сүрхий цэвэрч, гэр орондоо цэвэр сайхан сууж байхдаа Шар бандийгаа л гэж амь тавина. Мань нөхөр гэртээ ирэхтэй үгүйтэй хонож өнжих удаатайг хэлэх үү. Дандаа л хүү үзэгдэв үү, төдийд өдийд гарсан юмсан, алга аа л гэнэ. "Эхийн сэтгэл үрд, үрийн сэтгэл ууланд" гэгчээр Шар банди ч ямбатнуудтай үзэлцэнэ ээ гээд бачимдаж явахдаа дөнгөж 23 настай байж дээ. Харгис хатуу цагийн мөрдлөг хавчлагад өртөж, үнэн үг, шулуун шударга ухаан бодлоороо өөнтөглүүлэн байцаагдаж "сууж" байсан үе. Бас хайр дурлалдаа шатаж явсан нас. Ээж нь болохоор миний хүү цай хоолоо идэж уу гээд айдас хүйдэс, дарамт дарангуйлалд хальширч харшсан ёлтгор нүдээ анивчиж суудагсан. Р.Чойном нь "Буриад" найраглалын зарим хэсгийг, аль 1950 оны сүүлчээр биччихсэн уншиж байсан юм шүү дээ. : Аяа хөөрхий Сэмжүүхэй : Алтан Ононы Сэмжүүхэй : Аашны чинь хөөрхөнд би чинь : Арга ч үгүй дассан юмсан : Хайр хайрынхаа илчинд : Хайлах шахам шатаж байлаа : Самрын боргоцой шиг жаахан басган : Сайхан байж билээ гээд уншихад нь "Самрын боргоцой ч арай дэндэж байна аа, сарлагийн торой гэвэл үнэнд ойртох байлгүй" гээд инээлдэнэ. : Чингэлэгтэй тэрэгний арал сандайлж : Чийрэг бөгөөд зузаан уруулаар : Чимээ ихээр үнсэлдэж байсан : Натгар жаахан Сэмжүүхэй минь : Намайг мартаад хэнийг таалах нь энэ вэ гээд улам хөгжөөж байснаа больчихоод одоогийнхоор бол улс төржиж эхэлнэ. : Ураг сайхан Монголынхоо алдар, түүх хоёрыг : Улаан бүслүүрт малгайтай цагдаа нарын дундаас : Удам хойчийн үрсдээ монгол сэтгэлээр хүргэх гэж : Уушгийн гурван судсаа тасартал би дуулна аа гээд нүд нь цог шиг гялалзаж, rap нь агаарт цацлан онгод хийморь нь дүрэлздэг ийм л Шар банди миний сэтгэл зүрхэнд үлдсэн. Анд нөхөр минь хүйтэн жадны үзүүрийг сөрөн зогсож, шүлэг найргаа тэрлэж, үг үзгээ хурцалж гэрэлт ирээдүй рүү тэмүүлсээр хөх тэнгэрийн уудамд халин шунгасныг санахуйяа бэрх. "100 айл" зуун жилийн дараа цэцэглэн хөгжсөн хятад хороолол буюу вант улс болж Шар банди буюу Р.Чойномын сураг алдарч амьдран сууж, зохиол бүтээл туурвиж байсан цагаан байшингаас нүдэнд өртөх хагархай тоосго ч үгүй болсон байхаас эмээн зүрхшээж энэ дурсамжийг бичиж сууна. Гэвч цаг үеэс түрүүлэн цацал цацлаар өргөсөн сүүн бүтээлээрээ, шударга үнэний дуу хоолойгоороо хойч үеэ сэрээсэн алдар нэр нь Онон, Хэрлэн лугаа омог их Монгол орондоо мөнхөрсөн бөлгөө. Сэтгэл амирлъяюу. Р.Чойням нь Монголын утга зохиолын томоохон тэсрэлт хийсэн, оюуны цар хүрээ нь давсан яруу найрагч билээ. Р.Чойномын дурсалд зориулж "Оюухай" хэмээх яруу найргийн наадам Хэнтий аймагт 2013 оноос хойш жил бүр амжилттай зохион байгуулж ирсэн байна. == Гэр бүл == Лхагважав гэж эмэгтэйтэй анх сууж Эрдэмном гэж охинтой болсон. Нина гэж эмэгтэйтэй дэр нийлүүлж Хулан гэдэг охинтой болжээ. Сүүлд Туул гэдэг хүнтэй суугаад Ч.Мөнхтэмүүлэн гэж охинтой болсон байна. Зохиолчийн зээ хүүг О.Энх-Амгалан гэдэг байна. == Уран бүтээлээс == * Зүүд * Хүн /1964/ *Гэрээслэл * Ээждээ айлгаж хэлсэн үгс * Зарим заримдгуудад зориулсан шүлэг * Бяцхан сургаал-1 * Залуу нас /найраглал, 1961/ * Архи * Дэгжин бүсгүйн цүнхэнд * Бяцхан сургаал-2 * Бяцхан сургаал-3 * Уншигч танаа * Манцуйтай жаал * Захидал * Анхан өлгийнөөсөө гарахад * Бяцхан сургаал-4 * Аавын хүү нэгэнт доройтсон бол * Хүн танаа * Ямар ч хүн хэрвээ * Шулмас хийгээд бурхан гэдгийг чинь * Yхэл * Алдаа * Толь * Бүсгүй таньд * Маргааш * Жаргал зовлон *Миний шүтээн *Диваажин *Миний Монгол *Азийн тухай бардамнал *Кавказ *Монгол бүсгүй *Эрх чөлөө == Эх сурвалж == *2006, Утга зохиол урлаг сонин *[https://web.archive.org/web/20210126022322/http://www.sonin.mn/?p=3444 sonin.mn] ==Гадны холбоос== [https://web.archive.org/web/20111102185143/http://www.elibrary.mn/index.php?module=book&bid=47 Сүмтэй бударын чулуу] - elibrary.mn {{DEFAULTSORT:Чойном, Ренчиний}} [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1979 онд өнгөрсөн]] aocc3xf3hyowmis2fgmsu7sjmkfyohi 0 4681 857025 856952 2026-05-25T04:08:54Z ~2026-31115-14 104887 /* */ 857025 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ангараг]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол УлсТөв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 91.8 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 110 999 || 3.8 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 68719 || 1.9 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 57 775 || 1.6 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7rqttcrnmvs3rdnn4sd4n7cf94kntgb 857035 857025 2026-05-25T10:33:43Z Megzer 20491 857035 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол УлсТөв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 91.8 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 110 999 || 3.8 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 68719 || 1.9 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 57 775 || 1.6 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 16d654ll5pgkzrpuj25xbik5h04nlhe 857041 857035 2026-05-25T11:11:33Z Enkhsaihan2005 64429 Protected "[[Монгол]]": Маш олон хүн ордог: Вандализм хийгдэх магадлал өндөр ([Засварлах=Бүртгэгдээгүй хэрэглэгчдийг түгжих] (тодорхойгүй хугацаагаар) [Зөөх=Бүртгэгдээгүй хэрэглэгчдийг түгжих] (тодорхойгүй хугацаагаар)) 857035 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол УлсТөв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 91.8 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 110 999 || 3.8 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 68719 || 1.9 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 57 775 || 1.6 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 16d654ll5pgkzrpuj25xbik5h04nlhe 0 9042 856992 856990 2026-05-24T12:10:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 856992 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} [[Зураг:Louvre_Museum_Wikimedia_Commons.jpg|thumb|Лувр|394x394px]] : ''Тус музейн байрлах ордоны талаар [[Луврын ордон]]-с'' '''Лувр''' ({{lang-fr|Musée du Louvre}}) - Дэлхийн хамгий том бөгөөд хамгийн алдартай урлагийн музейнүүдийн нэг юм. [[Франц]]ын нийслэл [[Парис]] хотын төвд [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] баруун эрэгт Риволи гудамжинд байрладаг энэхүү түүхэн бахархалт музей оршдог юм. Луврын музей нь [[дэлхийн хамгийн олон зочинт музей|хамгийн олон]] жуулчид зочилсон [[музей]] бөгөөд 2018 онд нийт 10 сая гаруй хүмүүс зочилж дээд амжилт тогтоож байжээ. Тус музей нь анх 13-р зууны сүүлчээр II Филипп хааны үед баригдсан [[Луврын ордон|Луврын ордонд]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Palais du Louvre'') байрладаг. Музей доор дундад зууны үеийн Луврын цайзын үлдэгдэл одоо ч хадаглагдсан хэвээр байдаг. == Мүзэйн түүх == Луврын музей байгуулж хааны цуглуулгын шилдэг бүтээлүүдийг дэлгэн үзүүлэх санаа "[[Францын хувьсгал]]"-аас өмнө гарч байжээ. 1792 онд музейг нээх шийдвэр гарч, түүний анхны эрхлэгчээр '''Үбэр Робэр''' ([[Франц хэл|франц.]] Hubert Robert 1733-1808) томилогдсон бөгөөд тэр даруй ирээдүйн үзэсгэлэнг нээх ажил эхэлсэн байна. [[1793 он|1793 оны]] [[8 сарын 10|8-р сарын 10]]-нд "[[Францын хувьсгал]]"-ын дараа музейг анх удаа олон нийтэд 537 [[уран зураг]] дэлгэн нээжээ. Анхны эзэнт гүрний үед "''Наполеоны музей''" гэж нэрлэгддэг байсан ажээ. Лувр байгуулагдсаны эхэн үед '''I''' '''Франциск''' (Италийн уран зураг) болон '''[[XIV Луи]]''' (хамгийн том худалдан авалт нь банкир Эверард Жабахын 200 зураг) хаад нарын цуглуулгаас сангаа бүрдүүлсэн түүхтэй. Музей байгуулагдсанаас хойш хааны цуглуулга яг 2500 уран зурагнаас бүрдсэн байв. Францын уран баримлын музей ([[Франц хэл|франц.]] ''musée des Monuments français'') болон хувьсгалын үеэр олон тооны эд хөрөнгийг хурааж авсны дараа асар олон тооны уран барималууд цугларсан ажээ. == Үзмэрүүд == Өдгөө [[балар эртний үе|балар эртнээс]] 19-р зууныг хүртэлх үеийн 35,000 гаруй үзмэр, 380,000 эд зүйлс хадгалагддаг. Үүнд гол төлөв [[Баримал|уран баримал]], [[уран зураг]] болон бусад [[дүрслэх урлаг]]ийн бүтээл, [[эртний судлал]]ын олдворууд байна. Өдөрт 15 мянга, жилдээ 8 сая 500 мянган үзэгчтэй байдгаас 66% нь гадаадын [[жуулчлал|жуулчид]] байдаг ажээ. Үзмэрүүдийг дараах хэсгүүдэд хуваасан байна. Үүнд: * Эртний Дорнод * Эртний Египет * Эртний Грек, Этруриа, Ром * Исламын урлаг * Уран барималууд * Урлагийн эд зүйлс * Дүрслэх урлаг * График урлаг * Луврын түүх == Мөн үзэх == * [[Мона Лиза]] [[Файл:Visitors viewing Mona Lisa at the Louvre 2009-08-06 .jpg|thumb|333x333px]] 1911 оны 8-р сарын 22-нд Луврын музейд хадгалагдаж байсан [[Леонардо да Винчи]]<nowiki/>гийн алдарт "'''[[Мона Лиза]]'''"-г хулгайлсан хэрэг гарсан байна. 1914 оны эхээр Мона Лизаг зургийг хулгайлсан Италийн Винченцо Перужиа анхны Мона Лизаг худалдахыг зарлав. Худалдааны тухай цуглуулагч цагдаад мэдэгдж удалгүй баривчлахад Леонардо хожим нь түүний санаа эх оронч байсан тул Мона Лизаг эх орон Италид нь буцааж өгөхийг хүсч байгаагаа мэдэгдэж байжээ. Дахин зургаан сарын турш "Жоконда"-г Италийн музейд дэлгэн үзүүлсний дараа тусгай өндөр хамгаалалтын дор Лувр руу буцаасан байна. Мөн тус музейд "Милос арлын Афродита" буюу "Милосын Венера" /Милос арлын Сугар/ ([[Франц хэл|франц]]. ''La Vénus de Milo'', [[Грек хэл|грек]]. Αφροδίτη της Μήλου) хэмээх МЭӨ 130-100 оны хооронд бүтээсэн 2 метр өндөртэй алдартай эртний уран баримал хадаглагдаж байдаг байна. Эртний грекууд Афродита бурхан гэдэг бол ромчууд Венера гэж нэрэлдэг. == Захиралууд == * Барон Доминик Виван-Денон (1804—1816), * гүн Луи де Форбен (1816—1841), * Альфонс де Кайё (1841—1848), * Эмилиан де Ньёверкерке (1850—1852), * Фредерик Вилло (1870—1874), * Жорж Салль (1945—1957), * Андре Парро (1958-1962, 1968-1972), * Жан-Люк Мартинес (2013-2021), * [[Лоранс де Кар]] (2021 оны 9 дүгээр сараас), (франц. Laurence des Cars). == Цахим холбоос == {{Commons|Louvre|Лувр}} [[Ангилал:Лувр| ]] [[Ангилал:Францын археологийн цуглуулга]] [[Ангилал:Парисын урлагийн музей]] [[Ангилал:Египет судлалын музей]] l9blfd99qujwwpdo39r8n8yjrrwj11p 856994 856992 2026-05-24T12:26:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 856994 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} [[Зураг:Louvre_Museum_Wikimedia_Commons.jpg|thumb|Лувр|394x394px]] : ''Тус музейн байрлах ордоны талаар [[Луврын ордон]]-с'' '''Лувр''' ({{lang-fr|Musée du Louvre}}) - Дэлхийн хамгий том бөгөөд хамгийн алдартай урлагийн музейнүүдийн нэг юм. [[Франц]]ын нийслэл [[Парис]] хотын төвд [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] баруун эрэгт Риволи гудамжинд байрладаг энэхүү түүхэн бахархалт музей оршдог юм. Луврын музей нь [[дэлхийн хамгийн олон зочинт музей|хамгийн олон]] жуулчид зочилсон [[музей]] бөгөөд 2018 онд нийт 10 сая гаруй хүмүүс зочилж дээд амжилт тогтоож байжээ. Тус музей нь анх 13-р зууны сүүлчээр II Филипп хааны үед баригдсан [[Луврын ордон|Луврын ордонд]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Palais du Louvre'') байрладаг. Музей доор дундад зууны үеийн Луврын цайзын үлдэгдэл одоо ч хадаглагдсан хэвээр байдаг. == Мүзэйн түүх == Луврын музей байгуулж хааны цуглуулгын шилдэг бүтээлүүдийг дэлгэн үзүүлэх санаа "[[Францын хувьсгал]]"-аас өмнө гарч байжээ. 1792 онд музейг нээх шийдвэр гарч, түүний анхны эрхлэгчээр '''Үбэр Робэр''' ([[Франц хэл|франц.]] Hubert Robert 1733-1808) томилогдсон бөгөөд тэр даруй ирээдүйн үзэсгэлэнг нээх ажил эхэлсэн байна. [[1793 он|1793 оны]] [[8 сарын 10|8-р сарын 10]]-нд "[[Францын хувьсгал]]"-ын дараа музейг анх удаа олон нийтэд 537 [[уран зураг]] дэлгэн нээжээ. Анхны эзэнт гүрний үед "''Наполеоны музей''" гэж нэрлэгддэг байсан ажээ. Лувр байгуулагдсаны эхэн үед '''I''' '''Франциск''' (Италийн уран зураг) болон '''[[XIV Луи]]''' (хамгийн том худалдан авалт нь банкир Эверард Жабахын 200 зураг) хаад нарын цуглуулгаас сангаа бүрдүүлсэн түүхтэй. Музей байгуулагдсанаас хойш хааны цуглуулга яг 2500 уран зурагнаас бүрдсэн байв. Францын уран баримлын музей ([[Франц хэл|франц.]] ''musée des Monuments français'') болон хувьсгалын үеэр олон тооны эд хөрөнгийг хурааж авсны дараа асар олон тооны уран барималууд цугларсан ажээ. == Үзмэрүүд == Өдгөө [[балар эртний үе|балар эртнээс]] 19-р зууныг хүртэлх үеийн 35,000 гаруй үзмэр, 380,000 эд зүйлс хадгалагддаг. Үүнд гол төлөв [[Баримал|уран баримал]], [[уран зураг]] болон бусад [[дүрслэх урлаг]]ийн бүтээл, [[эртний судлал]]ын олдворууд байна. Өдөрт 15 мянга, жилдээ 8 сая 500 мянган үзэгчтэй байдгаас 66% нь гадаадын [[жуулчлал|жуулчид]] байдаг ажээ. Үзмэрүүдийг дараах хэсгүүдэд хуваасан байна. Үүнд: * Эртний Дорнод * Эртний Египет * Эртний Грек, Этруриа, Ром * Исламын урлаг * Уран барималууд * Урлагийн эд зүйлс * Дүрслэх урлаг * График урлаг * Луврын түүх == Мөн үзэх == * [[Мона Лиза]] [[Файл:Visitors viewing Mona Lisa at the Louvre 2009-08-06 .jpg|thumb|333x333px]] 1911 оны 8-р сарын 22-нд Луврын музейд хадгалагдаж байсан [[Леонардо да Винчи]]<nowiki/>гийн алдарт "'''[[Мона Лиза]]'''"-г хулгайлсан хэрэг гарсан байна. 1914 оны эхээр Мона Лизаг зургийг хулгайлсан Италийн Винченцо Перужиа анхны Мона Лизаг худалдахыг зарлав. Худалдааны тухай цуглуулагч цагдаад мэдэгдж удалгүй баривчлахад Леонардо хожим нь түүний санаа эх оронч байсан тул Мона Лизаг эх орон Италид нь буцааж өгөхийг хүсч байгаагаа мэдэгдэж байжээ. Дахин зургаан сарын турш "Жоконда"-г Италийн музейд дэлгэн үзүүлсний дараа тусгай өндөр хамгаалалтын дор Лувр руу буцаасан байна. Мөн тус музейд "Милос арлын Афродита" буюу "Милосын Венера" /Милос арлын Сугар/ ([[Франц хэл|франц]]. ''La Vénus de Milo'', [[Грек хэл|грек]]. Αφροδίτη της Μήλου) хэмээх МЭӨ 130-100 оны хооронд бүтээсэн 2 метр өндөртэй алдартай эртний уран баримал хадаглагдаж байдаг байна. Эртний грекууд Афродита бурхан гэдэг бол ромчууд Венера гэж нэрэлдэг. == Захиралууд == * Барон Доминик Виван-Денон (1804—1816), * гүн Луи де Форбен (1816—1841), * Альфонс де Кайё (1841—1848), * Эмилиан де Ньёверкерке (1850—1852), * Фредерик Вилло (1870—1874), * Жорж Салль (1945—1957), * Андре Парро (1958-1962, 1968-1972), * Жан-Люк Мартинес (2013-2021), * '''[[Лоранс де Кар]]''' (2021 оны 9 дүгээр сараас), (франц. Laurence des Cars). == Цахим холбоос == {{Commons|Louvre|Лувр}} [[Ангилал:Лувр| ]] [[Ангилал:Францын археологийн цуглуулга]] [[Ангилал:Парисын урлагийн музей]] [[Ангилал:Египет судлалын музей]] jydxkmzhv0fvudq0npfjg6hjvna6p0e 0 10679 856997 848132 2026-05-24T13:15:04Z ~2026-30937-40 104867 Тоо толгой 856997 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ирвэс | status = EN | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Jackson, R., Mallon, D., McCarthy, T., Chundaway, R.A. & Habib, B.|year=2008|id=22732|title=Panthera uncia|downloaded=9 October 2008}}</ref> | image = Uncia uncia.jpg | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | subfamilia = ''Pantherinae'' | genus = '''''Uncia''''' | genus_authority = Жон Эдвард Грэй, 1854 | species = Ирвэс | binomial = ''Uncia uncia'' | range_map=snow leopard range.png | range_map_caption=Тархалтын зураг | binomial_authority = Шребер, 1775 | synonyms = * ''Panthera uncia'' (Шребер, 1775).<ref name=iucn/> * ''P. u. baikalensis-romanii'' (Медведев, 2000) * ''P. u. irbis'' (Ээрэнберг, 1830) * ''P. u. schneideri'' (Зуковский, 1950) * ''P. u. uncioides'' (Хорсфийлд, 1855) }} [[File:Snow leopard in Ladakh.webm|thumb|right|Ладак дахь цоохор ирвэсийн видео]] '''Ирвэс''' (''Uncia uncia'' буюу ''Panthera uncia'') [[Төв Ази]]йн Цоохор ирвэсийн дэлхийн тархалт нь Хөхнуур-Төвөдийн өндөрлөгөөс Төв Азийн уулс хүртэл, хойд хэсэг нь Хималайгаас Сибирийн өмнөд уулс хүртэл үргэлжилнэ. Энэ нь Алтай Саяан, Тянь-Шань, Кунлун, Памир, Хиндү Куш, Каракорам, Гималайн нуруу ба Говийн бүсэд орших уулархаг газрууд тохиолддог бөгөөд эдгээр нь Афганистан, Бутан, Хятад, Энэтхэг, Казахстан, Киргиз, Монгол, Балба, Пакистан, Орос, Тажикстан, Узбекистан гэх 12 орны хил дамнасан уулсын системд цоохор ирвэсийн популяци алаг цоог тархана <ref>{{Cite news |last=Jackson |first=Rodney |date= |title=SNOW LEOPARD STATUS, DISTRIBUTION AND PROTECTED AREAS COVERAGE |pages=79-103 |work=The Snow Leopard Conservancy (SLC) |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/26291078/slss_contributed_papers_2002-libre.pdf?1391741748=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBLUE_SHEEP_AND_SNOW_LEOPARDS_IN_BHUTAN_A.pdf&Expires=1708935119&Signature=BUUHOaxvxFaUJS~rdvGxIuKVI~mUNHuCfNCk0Asyy~t1UqUekaWb5rkH-zLZ1g6oakaEvhxg2H7TLKqeEco6uxKUFm0x~nhnVPjYPm962L7t~z2wI65hlJKJqJHeQnwfIU14EUTKSU8Mez4x4~5fz7ga2gcVEEkEC6OiHZizGQa8b8pqxepErNvGVJwQYA1bgx3Esu9hYyzflVUl8gmxnCKyTQ~LDKMKiiGwRGrMWb~zspRoxR-nsel6PXGewq0UkPPaZX5oacZNYfpd0NBgBiRLZ~z4l8DQYw7iVzWfJB~GWxJKZFrnp0x3FRape1K3izIn1~MCp17G5HYxUeb83w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=79 |access-date=2024-02-26 |archive-date=2024-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226072740/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/26291078/slss_contributed_papers_2002-libre.pdf?1391741748=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBLUE_SHEEP_AND_SNOW_LEOPARDS_IN_BHUTAN_A.pdf&Expires=1708935119&Signature=BUUHOaxvxFaUJS~rdvGxIuKVI~mUNHuCfNCk0Asyy~t1UqUekaWb5rkH-zLZ1g6oakaEvhxg2H7TLKqeEco6uxKUFm0x~nhnVPjYPm962L7t~z2wI65hlJKJqJHeQnwfIU14EUTKSU8Mez4x4~5fz7ga2gcVEEkEC6OiHZizGQa8b8pqxepErNvGVJwQYA1bgx3Esu9hYyzflVUl8gmxnCKyTQ~LDKMKiiGwRGrMWb~zspRoxR-nsel6PXGewq0UkPPaZX5oacZNYfpd0NBgBiRLZ~z4l8DQYw7iVzWfJB~GWxJKZFrnp0x3FRape1K3izIn1~MCp17G5HYxUeb83w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=79 |url-status=dead }}</ref>. Судалгаанаас үзэхэд хоолойнд байдаг архирахад шаардлагатай морфологийн нэгэн шинж байдаггүй учир архирч чаддаггүй.<ref name="Walker">{{cite book | last = Nowak | first = Ronald M. | title = Walker's Mammals of the World | publisher = [[Johns Hopkins University Press]] | date = 1999 | id = ISBN 0-8018-5789-9}}</ref><ref>{{cite web |last=Weissengruber |first=GE |coauthors=G Forstenpointner, G Peters, A Kübber-Heiss, and WT Fitch |title=Hyoid apparatus and pharynx in the lion (Panthera leo), jaguar (Panthera onca), tiger (Panthera tigris), cheetah (Acinonyx jubatus) and domestic cat (Felis silvestris f. catus) |work=Journal of Anatomy |publisher=Anatomical Society of Great Britain and Ireland |pages=195–209 |volume=201 |issue=201 |year=2002 |month=September |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |doi=10.1046/j.1469-7580.2002.00088.x |accessdate=2007-05-20 |archive-date=2013-08-01 |archive-url=https://archive.today/20130801120121/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |url-status=dead }}</ref> == Тодорхойлолт == Ирвэс мийн овгийн бусад том биетэй зүйлүүдээс биеэр бага боловч төстэй. Биеийн жин 36-42 кг, урт 74–130 см-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Биеийн урттай тэнцэхүйц хэмжээний урт сүүлтэй <ref>{{Cite journal |last=Johansson |first=Örjan |last2=Agvaantseren |first2=Bayarjargal |last3=Jackson |first3=Rodney |last4=Kachel |first4=Shannon |last5=Kubanychbekov |first5=Zairbek |last6=McCarthy |first6=Tom |last7=MIshra |first7=Charudutt |last8=Ostrowski |first8=Stephane |last9=Kulenbekov |first9=Rahim |last10=Rajabi |first10=Ali Madad |last11=Subba |first11=Samundra |date=2023 |title=Body measurements of free-ranging snow leopards across their range |url=https://publicera.kb.se/slr/article/view/8044 |journal=Snow Leopard Reports |language=en |volume=1 |doi=10.56510/slr.v1.8044 |issn=2004-5255}}</ref>. Ирвэс ихэр зулзага төрүүлэх нь маш цөөн. Хааяа ихэр зулзага төрүүлэх боловч 2-оос дээшилдэггүй.<ref name=Trust>{{cite web | work = Snow Leopard Trust | year = 2008 | url = http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf | title = Snow Leopard Fact Sheet | accessdate = 2008-10-23 | archive-date = 2008-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080920203513/http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf | url-status = dead }}</ref> Ирвэс зузаан үстэй, суурь өнгө нь утаан саарлаас, гандуу шаравтар өнгөтэй, хэвлий нь цагаавтар. Бараан саарал, хар цагариган толботой, толгой дээрээ жижиг толботой бол хөл, сүүл нь том толботой.<ref name=Trust/> Ирвэс уулын хүйтэн орчинд дасан зохицсон, бие бахим, үс зузаан, чих жижиг дугуй байдаг тул дулаан бага алддаг. Тавхай өргөн байдаг нь цасан дээр явахад жингээ жигд хуваарилахад хэрэгтэй бөгөөд тавхайндаа үстэй байдаг нь эгц, тогтворгүй гадаргуу дээр явахад тусалдгаас гадна дулаан алдагдлыг багасгадаг. Ирвэсийн сүүл урт, уян хатан байдаг нь тэнцвэрээ олоход нь дэм болдог. Сүүл нь зузаан үсээр бүрхэгдсэн байдаг нь дулаан алдагдлыг багасгадгаас гадна, унтахдаа нүүрээ хучдаг хөнжлийн үүрэг гүйцэтгэнэ.<ref name=Trust/><ref name=NatGeog>{{cite web | work = National Geographic | year = 2008 | url = http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/snow-leopard.html | title = Snow Leopard profile | accessdate = 2008-10-23}}</ref> == Нэршил == Цоохор ирвэсийн зулзагыг [[гүем]], эрийг нь гэнд, эмийг гинс гэнэ == Тоо толгой == Сүүлд гарсан судалгаагаар ирвэсийн тоо толгой 953 болжээ == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Uncia uncia}} * [http://ngm.nationalgeographic.com/2008/06/snow-leopards/winter-photography Snow leopard photo gallery at National Geographic] * ARKive - [https://web.archive.org/web/20061216155453/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Uncia_uncia/ images and movies of the Snow leopard ''(Uncia uncia)''] * [https://web.archive.org/web/20060424165429/http://www.pbs.org/wnet/nature/snowleopard/index.html PBS Nature: ''Silent Roar: Searching for the Snow Leopard''] * [http://www.snowleopardnetwork.org Snow Leopard Network] * [http://www.snowleopard.org/ Snow Leopard Trust] * [http://www.snowleopardconservancy.org/ Snow Leopard Conservancy] ([https://web.archive.org/web/20100304102555/http://www.snowleopardconservancy.org/pics/rangemap.jpg detailed range map]) * [https://web.archive.org/web/20080516020705/http://www.wildnet.org/snowleopard.htm Wildlife Conservation Network (WCN)] [[Ангилал:Мийнхэн]] iwy76532apuyqu9wpbvbn0ytttm5jv8 856998 856997 2026-05-24T13:21:40Z ~2026-30937-40 104867 Тоо толгой 856998 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ирвэс | status = EN | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Jackson, R., Mallon, D., McCarthy, T., Chundaway, R.A. & Habib, B.|year=2008|id=22732|title=Panthera uncia|downloaded=9 October 2008}}</ref> | image = Uncia uncia.jpg | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | subfamilia = ''Pantherinae'' | genus = '''''Uncia''''' | genus_authority = Жон Эдвард Грэй, 1854 | species = Ирвэс | binomial = ''Uncia uncia'' | range_map=snow leopard range.png | range_map_caption=Тархалтын зураг | binomial_authority = Шребер, 1775 | synonyms = * ''Panthera uncia'' (Шребер, 1775).<ref name=iucn/> * ''P. u. baikalensis-romanii'' (Медведев, 2000) * ''P. u. irbis'' (Ээрэнберг, 1830) * ''P. u. schneideri'' (Зуковский, 1950) * ''P. u. uncioides'' (Хорсфийлд, 1855) }} [[File:Snow leopard in Ladakh.webm|thumb|right|Ладак дахь цоохор ирвэсийн видео]] '''Ирвэс''' (''Uncia uncia'' буюу ''Panthera uncia'') [[Төв Ази]]йн Цоохор ирвэсийн дэлхийн тархалт нь Хөхнуур-Төвөдийн өндөрлөгөөс Төв Азийн уулс хүртэл, хойд хэсэг нь Хималайгаас Сибирийн өмнөд уулс хүртэл үргэлжилнэ. Энэ нь Алтай Саяан, Тянь-Шань, Кунлун, Памир, Хиндү Куш, Каракорам, Гималайн нуруу ба Говийн бүсэд орших уулархаг газрууд тохиолддог бөгөөд эдгээр нь Афганистан, Бутан, Хятад, Энэтхэг, Казахстан, Киргиз, Монгол, Балба, Пакистан, Орос, Тажикстан, Узбекистан гэх 12 орны хил дамнасан уулсын системд цоохор ирвэсийн популяци алаг цоог тархана <ref>{{Cite news |last=Jackson |first=Rodney |date= |title=SNOW LEOPARD STATUS, DISTRIBUTION AND PROTECTED AREAS COVERAGE |pages=79-103 |work=The Snow Leopard Conservancy (SLC) |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/26291078/slss_contributed_papers_2002-libre.pdf?1391741748=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBLUE_SHEEP_AND_SNOW_LEOPARDS_IN_BHUTAN_A.pdf&Expires=1708935119&Signature=BUUHOaxvxFaUJS~rdvGxIuKVI~mUNHuCfNCk0Asyy~t1UqUekaWb5rkH-zLZ1g6oakaEvhxg2H7TLKqeEco6uxKUFm0x~nhnVPjYPm962L7t~z2wI65hlJKJqJHeQnwfIU14EUTKSU8Mez4x4~5fz7ga2gcVEEkEC6OiHZizGQa8b8pqxepErNvGVJwQYA1bgx3Esu9hYyzflVUl8gmxnCKyTQ~LDKMKiiGwRGrMWb~zspRoxR-nsel6PXGewq0UkPPaZX5oacZNYfpd0NBgBiRLZ~z4l8DQYw7iVzWfJB~GWxJKZFrnp0x3FRape1K3izIn1~MCp17G5HYxUeb83w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=79 |access-date=2024-02-26 |archive-date=2024-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226072740/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/26291078/slss_contributed_papers_2002-libre.pdf?1391741748=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBLUE_SHEEP_AND_SNOW_LEOPARDS_IN_BHUTAN_A.pdf&Expires=1708935119&Signature=BUUHOaxvxFaUJS~rdvGxIuKVI~mUNHuCfNCk0Asyy~t1UqUekaWb5rkH-zLZ1g6oakaEvhxg2H7TLKqeEco6uxKUFm0x~nhnVPjYPm962L7t~z2wI65hlJKJqJHeQnwfIU14EUTKSU8Mez4x4~5fz7ga2gcVEEkEC6OiHZizGQa8b8pqxepErNvGVJwQYA1bgx3Esu9hYyzflVUl8gmxnCKyTQ~LDKMKiiGwRGrMWb~zspRoxR-nsel6PXGewq0UkPPaZX5oacZNYfpd0NBgBiRLZ~z4l8DQYw7iVzWfJB~GWxJKZFrnp0x3FRape1K3izIn1~MCp17G5HYxUeb83w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=79 |url-status=dead }}</ref>. Судалгаанаас үзэхэд хоолойнд байдаг архирахад шаардлагатай морфологийн нэгэн шинж байдаггүй учир архирч чаддаггүй.<ref name="Walker">{{cite book | last = Nowak | first = Ronald M. | title = Walker's Mammals of the World | publisher = [[Johns Hopkins University Press]] | date = 1999 | id = ISBN 0-8018-5789-9}}</ref><ref>{{cite web |last=Weissengruber |first=GE |coauthors=G Forstenpointner, G Peters, A Kübber-Heiss, and WT Fitch |title=Hyoid apparatus and pharynx in the lion (Panthera leo), jaguar (Panthera onca), tiger (Panthera tigris), cheetah (Acinonyx jubatus) and domestic cat (Felis silvestris f. catus) |work=Journal of Anatomy |publisher=Anatomical Society of Great Britain and Ireland |pages=195–209 |volume=201 |issue=201 |year=2002 |month=September |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |doi=10.1046/j.1469-7580.2002.00088.x |accessdate=2007-05-20 |archive-date=2013-08-01 |archive-url=https://archive.today/20130801120121/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |url-status=dead }}</ref> == Тодорхойлолт == Ирвэс мийн овгийн бусад том биетэй зүйлүүдээс биеэр бага боловч төстэй. Биеийн жин 36-42 кг, урт 74–130 см-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Биеийн урттай тэнцэхүйц хэмжээний урт сүүлтэй <ref>{{Cite journal |last=Johansson |first=Örjan |last2=Agvaantseren |first2=Bayarjargal |last3=Jackson |first3=Rodney |last4=Kachel |first4=Shannon |last5=Kubanychbekov |first5=Zairbek |last6=McCarthy |first6=Tom |last7=MIshra |first7=Charudutt |last8=Ostrowski |first8=Stephane |last9=Kulenbekov |first9=Rahim |last10=Rajabi |first10=Ali Madad |last11=Subba |first11=Samundra |date=2023 |title=Body measurements of free-ranging snow leopards across their range |url=https://publicera.kb.se/slr/article/view/8044 |journal=Snow Leopard Reports |language=en |volume=1 |doi=10.56510/slr.v1.8044 |issn=2004-5255}}</ref>. Ирвэс ихэр зулзага төрүүлэх нь маш цөөн. Хааяа ихэр зулзага төрүүлэх боловч 2-оос дээшилдэггүй.<ref name=Trust>{{cite web | work = Snow Leopard Trust | year = 2008 | url = http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf | title = Snow Leopard Fact Sheet | accessdate = 2008-10-23 | archive-date = 2008-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080920203513/http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf | url-status = dead }}</ref> Ирвэс зузаан үстэй, суурь өнгө нь утаан саарлаас, гандуу шаравтар өнгөтэй, хэвлий нь цагаавтар. Бараан саарал, хар цагариган толботой, толгой дээрээ жижиг толботой бол хөл, сүүл нь том толботой.<ref name=Trust/> Ирвэс уулын хүйтэн орчинд дасан зохицсон, бие бахим, үс зузаан, чих жижиг дугуй байдаг тул дулаан бага алддаг. Тавхай өргөн байдаг нь цасан дээр явахад жингээ жигд хуваарилахад хэрэгтэй бөгөөд тавхайндаа үстэй байдаг нь эгц, тогтворгүй гадаргуу дээр явахад тусалдгаас гадна дулаан алдагдлыг багасгадаг. Ирвэсийн сүүл урт, уян хатан байдаг нь тэнцвэрээ олоход нь дэм болдог. Сүүл нь зузаан үсээр бүрхэгдсэн байдаг нь дулаан алдагдлыг багасгадгаас гадна, унтахдаа нүүрээ хучдаг хөнжлийн үүрэг гүйцэтгэнэ.<ref name=Trust/><ref name=NatGeog>{{cite web | work = National Geographic | year = 2008 | url = http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/snow-leopard.html | title = Snow Leopard profile | accessdate = 2008-10-23}}</ref> == Нэршил == Цоохор ирвэсийн зулзагыг [[гүем]], эрийг нь гэнд, эмийг гинс гэнэ == Тоо толгой == Монгол оронд бие гүйцсэн цоохор ирвэсийн тоо толгой 806-1,127 буюу дунджаар 953 гэсэн үр дүн гарсан байна. Цоохор ирвэс Монгол Алтай, Говь-Алтай, Хангай, Соёны нуруудыг дамнан ойролцоогоор 327 мянган км квадрат газар нутагт тархан амьдарч байгаа аж. Ингэснээр Монгол орон дэлхийд цоохор ирвэсийн тоо толгойгоороо Хятад улсын дараа буюу хоёр дахь том популяц бүхий улс болж буй талаар Экологийн Цагдаагийн Албанаас мэдээллээ. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Uncia uncia}} * [http://ngm.nationalgeographic.com/2008/06/snow-leopards/winter-photography Snow leopard photo gallery at National Geographic] * ARKive - [https://web.archive.org/web/20061216155453/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Uncia_uncia/ images and movies of the Snow leopard ''(Uncia uncia)''] * [https://web.archive.org/web/20060424165429/http://www.pbs.org/wnet/nature/snowleopard/index.html PBS Nature: ''Silent Roar: Searching for the Snow Leopard''] * [http://www.snowleopardnetwork.org Snow Leopard Network] * [http://www.snowleopard.org/ Snow Leopard Trust] * [http://www.snowleopardconservancy.org/ Snow Leopard Conservancy] ([https://web.archive.org/web/20100304102555/http://www.snowleopardconservancy.org/pics/rangemap.jpg detailed range map]) * [https://web.archive.org/web/20080516020705/http://www.wildnet.org/snowleopard.htm Wildlife Conservation Network (WCN)] [[Ангилал:Мийнхэн]] 0u4u8gtssll1ozlnpn8bevhbmk7mjnt 856999 856998 2026-05-24T13:45:09Z ~2026-30937-40 104867 в 856999 wikitext text/x-wiki == "Цаст уулын эзэн" Цоохор ирвэс == {{Taxobox | name = Ирвэс | status = EN | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Jackson, R., Mallon, D., McCarthy, T., Chundaway, R.A. & Habib, B.|year=2008|id=22732|title=Panthera uncia|downloaded=9 October 2008}}</ref> | image = Uncia uncia.jpg | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | subfamilia = ''Pantherinae'' | genus = '''''Uncia''''' | genus_authority = Жон Эдвард Грэй, 1854 | species = Ирвэс | binomial = ''Uncia uncia'' | range_map=snow leopard range.png | range_map_caption=Тархалтын зураг | binomial_authority = Шребер, 1775 | synonyms = * ''Panthera uncia'' (Шребер, 1775).<ref name=iucn/> * ''P. u. baikalensis-romanii'' (Медведев, 2000) * ''P. u. irbis'' (Ээрэнберг, 1830) * ''P. u. schneideri'' (Зуковский, 1950) * ''P. u. uncioides'' (Хорсфийлд, 1855) }} [[File:Snow leopard in Ladakh.webm|thumb|right|Ладак дахь цоохор ирвэсийн видео]] '''Ирвэс''' (''Uncia uncia'' буюу ''Panthera uncia'') [[Төв Ази]]йн Цоохор ирвэсийн дэлхийн тархалт нь Хөхнуур-Төвөдийн өндөрлөгөөс Төв Азийн уулс хүртэл, хойд хэсэг нь Хималайгаас Сибирийн өмнөд уулс хүртэл үргэлжилнэ. Энэ нь Алтай Саяан, Тянь-Шань, Кунлун, Памир, Хиндү Куш, Каракорам, Гималайн нуруу ба Говийн бүсэд орших уулархаг газрууд тохиолддог бөгөөд эдгээр нь Афганистан, Бутан, Хятад, Энэтхэг, Казахстан, Киргиз, Монгол, Балба, Пакистан, Орос, Тажикстан, Узбекистан гэх 12 орны хил дамнасан уулсын системд цоохор ирвэсийн популяци алаг цоог тархана <ref>{{Cite news |last=Jackson |first=Rodney |date= |title=SNOW LEOPARD STATUS, DISTRIBUTION AND PROTECTED AREAS COVERAGE |pages=79-103 |work=The Snow Leopard Conservancy (SLC) |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/26291078/slss_contributed_papers_2002-libre.pdf?1391741748=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBLUE_SHEEP_AND_SNOW_LEOPARDS_IN_BHUTAN_A.pdf&Expires=1708935119&Signature=BUUHOaxvxFaUJS~rdvGxIuKVI~mUNHuCfNCk0Asyy~t1UqUekaWb5rkH-zLZ1g6oakaEvhxg2H7TLKqeEco6uxKUFm0x~nhnVPjYPm962L7t~z2wI65hlJKJqJHeQnwfIU14EUTKSU8Mez4x4~5fz7ga2gcVEEkEC6OiHZizGQa8b8pqxepErNvGVJwQYA1bgx3Esu9hYyzflVUl8gmxnCKyTQ~LDKMKiiGwRGrMWb~zspRoxR-nsel6PXGewq0UkPPaZX5oacZNYfpd0NBgBiRLZ~z4l8DQYw7iVzWfJB~GWxJKZFrnp0x3FRape1K3izIn1~MCp17G5HYxUeb83w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=79 |access-date=2024-02-26 |archive-date=2024-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226072740/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/26291078/slss_contributed_papers_2002-libre.pdf?1391741748=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBLUE_SHEEP_AND_SNOW_LEOPARDS_IN_BHUTAN_A.pdf&Expires=1708935119&Signature=BUUHOaxvxFaUJS~rdvGxIuKVI~mUNHuCfNCk0Asyy~t1UqUekaWb5rkH-zLZ1g6oakaEvhxg2H7TLKqeEco6uxKUFm0x~nhnVPjYPm962L7t~z2wI65hlJKJqJHeQnwfIU14EUTKSU8Mez4x4~5fz7ga2gcVEEkEC6OiHZizGQa8b8pqxepErNvGVJwQYA1bgx3Esu9hYyzflVUl8gmxnCKyTQ~LDKMKiiGwRGrMWb~zspRoxR-nsel6PXGewq0UkPPaZX5oacZNYfpd0NBgBiRLZ~z4l8DQYw7iVzWfJB~GWxJKZFrnp0x3FRape1K3izIn1~MCp17G5HYxUeb83w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=79 |url-status=dead }}</ref>. Судалгаанаас үзэхэд хоолойнд байдаг архирахад шаардлагатай морфологийн нэгэн шинж байдаггүй учир архирч чаддаггүй.<ref name="Walker">{{cite book | last = Nowak | first = Ronald M. | title = Walker's Mammals of the World | publisher = [[Johns Hopkins University Press]] | date = 1999 | id = ISBN 0-8018-5789-9}}</ref><ref>{{cite web |last=Weissengruber |first=GE |coauthors=G Forstenpointner, G Peters, A Kübber-Heiss, and WT Fitch |title=Hyoid apparatus and pharynx in the lion (Panthera leo), jaguar (Panthera onca), tiger (Panthera tigris), cheetah (Acinonyx jubatus) and domestic cat (Felis silvestris f. catus) |work=Journal of Anatomy |publisher=Anatomical Society of Great Britain and Ireland |pages=195–209 |volume=201 |issue=201 |year=2002 |month=September |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |doi=10.1046/j.1469-7580.2002.00088.x |accessdate=2007-05-20 |archive-date=2013-08-01 |archive-url=https://archive.today/20130801120121/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |url-status=dead }}</ref> == Тодорхойлолт == Ирвэс мийн овгийн бусад том биетэй зүйлүүдээс биеэр бага боловч төстэй. Биеийн жин 36-42 кг, урт 74–130 см-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Биеийн урттай тэнцэхүйц хэмжээний урт сүүлтэй <ref>{{Cite journal |last=Johansson |first=Örjan |last2=Agvaantseren |first2=Bayarjargal |last3=Jackson |first3=Rodney |last4=Kachel |first4=Shannon |last5=Kubanychbekov |first5=Zairbek |last6=McCarthy |first6=Tom |last7=MIshra |first7=Charudutt |last8=Ostrowski |first8=Stephane |last9=Kulenbekov |first9=Rahim |last10=Rajabi |first10=Ali Madad |last11=Subba |first11=Samundra |date=2023 |title=Body measurements of free-ranging snow leopards across their range |url=https://publicera.kb.se/slr/article/view/8044 |journal=Snow Leopard Reports |language=en |volume=1 |doi=10.56510/slr.v1.8044 |issn=2004-5255}}</ref>. Ирвэс ихэр зулзага төрүүлэх нь маш цөөн. Хааяа ихэр зулзага төрүүлэх боловч 2-оос дээшилдэггүй.<ref name=Trust>{{cite web | work = Snow Leopard Trust | year = 2008 | url = http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf | title = Snow Leopard Fact Sheet | accessdate = 2008-10-23 | archive-date = 2008-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080920203513/http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf | url-status = dead }}</ref> Ирвэс зузаан үстэй, суурь өнгө нь утаан саарлаас, гандуу шаравтар өнгөтэй, хэвлий нь цагаавтар. Бараан саарал, хар цагариган толботой, толгой дээрээ жижиг толботой бол хөл, сүүл нь том толботой.<ref name=Trust/> Ирвэс уулын хүйтэн орчинд дасан зохицсон, бие бахим, үс зузаан, чих жижиг дугуй байдаг тул дулаан бага алддаг. Тавхай өргөн байдаг нь цасан дээр явахад жингээ жигд хуваарилахад хэрэгтэй бөгөөд тавхайндаа үстэй байдаг нь эгц, тогтворгүй гадаргуу дээр явахад тусалдгаас гадна дулаан алдагдлыг багасгадаг. Ирвэсийн сүүл урт, уян хатан байдаг нь тэнцвэрээ олоход нь дэм болдог. Сүүл нь зузаан үсээр бүрхэгдсэн байдаг нь дулаан алдагдлыг багасгадгаас гадна, унтахдаа нүүрээ хучдаг хөнжлийн үүрэг гүйцэтгэнэ.<ref name=Trust/><ref name=NatGeog>{{cite web | work = National Geographic | year = 2008 | url = http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/snow-leopard.html | title = Snow Leopard profile | accessdate = 2008-10-23}}</ref> == Нэршил == Цоохор ирвэсийн зулзагыг [[гүем]], эрийг нь гэнд, эмийг гинс гэнэ. Хоч(Цаст уулын эзэн) == Тоо толгой == Монгол оронд бие гүйцсэн цоохор ирвэсийн тоо толгой 806-1,127 буюу дунджаар 953 гэсэн үр дүн гарсан байна. Цоохор ирвэс Монгол Алтай, Говь-Алтай, Хангай, Соёны нуруудыг дамнан ойролцоогоор 327 мянган км квадрат газар нутагт тархан амьдарч байгаа аж. Ингэснээр Монгол орон дэлхийд цоохор ирвэсийн тоо толгойгоороо Хятад улсын дараа буюу хоёр дахь том популяц бүхий улс болж буй талаар Экологийн Цагдаагийн Албанаас мэдээллээ. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Uncia uncia}} * [http://ngm.nationalgeographic.com/2008/06/snow-leopards/winter-photography Snow leopard photo gallery at National Geographic] * ARKive - [https://web.archive.org/web/20061216155453/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Uncia_uncia/ images and movies of the Snow leopard ''(Uncia uncia)''] * [https://web.archive.org/web/20060424165429/http://www.pbs.org/wnet/nature/snowleopard/index.html PBS Nature: ''Silent Roar: Searching for the Snow Leopard''] * [http://www.snowleopardnetwork.org Snow Leopard Network] * [http://www.snowleopard.org/ Snow Leopard Trust] * [http://www.snowleopardconservancy.org/ Snow Leopard Conservancy] ([https://web.archive.org/web/20100304102555/http://www.snowleopardconservancy.org/pics/rangemap.jpg detailed range map]) * [https://web.archive.org/web/20080516020705/http://www.wildnet.org/snowleopard.htm Wildlife Conservation Network (WCN)] [[Ангилал:Мийнхэн]] 5fuf1vpnpp6vled4ad2bkqdwaqjmga9 857000 856999 2026-05-24T13:46:50Z ~2026-30937-40 104867 кк 857000 wikitext text/x-wiki = "Цаст уулын эзэн" Цоохор ирвэс = {{Taxobox | name = Ирвэс | status = EN | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Jackson, R., Mallon, D., McCarthy, T., Chundaway, R.A. & Habib, B.|year=2008|id=22732|title=Panthera uncia|downloaded=9 October 2008}}</ref> | image = Uncia uncia.jpg | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | subfamilia = ''Pantherinae'' | genus = '''''Uncia''''' | genus_authority = Жон Эдвард Грэй, 1854 | species = Ирвэс | binomial = ''Uncia uncia'' | range_map=snow leopard range.png | range_map_caption=Тархалтын зураг | binomial_authority = Шребер, 1775 | synonyms = * ''Panthera uncia'' (Шребер, 1775).<ref name=iucn/> * ''P. u. baikalensis-romanii'' (Медведев, 2000) * ''P. u. irbis'' (Ээрэнберг, 1830) * ''P. u. schneideri'' (Зуковский, 1950) * ''P. u. uncioides'' (Хорсфийлд, 1855) }} [[File:Snow leopard in Ladakh.webm|thumb|right|Ладак дахь цоохор ирвэсийн видео]] '''Ирвэс''' (''Uncia uncia'' буюу ''Panthera uncia'') [[Төв Ази]]йн Цоохор ирвэсийн дэлхийн тархалт нь Хөхнуур-Төвөдийн өндөрлөгөөс Төв Азийн уулс хүртэл, хойд хэсэг нь Хималайгаас Сибирийн өмнөд уулс хүртэл үргэлжилнэ. Энэ нь Алтай Саяан, Тянь-Шань, Кунлун, Памир, Хиндү Куш, Каракорам, Гималайн нуруу ба Говийн бүсэд орших уулархаг газрууд тохиолддог бөгөөд эдгээр нь Афганистан, Бутан, Хятад, Энэтхэг, Казахстан, Киргиз, Монгол, Балба, Пакистан, Орос, Тажикстан, Узбекистан гэх 12 орны хил дамнасан уулсын системд цоохор ирвэсийн популяци алаг цоог тархана <ref>{{Cite news |last=Jackson |first=Rodney |date= |title=SNOW LEOPARD STATUS, DISTRIBUTION AND PROTECTED AREAS COVERAGE |pages=79-103 |work=The Snow Leopard Conservancy (SLC) |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/26291078/slss_contributed_papers_2002-libre.pdf?1391741748=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBLUE_SHEEP_AND_SNOW_LEOPARDS_IN_BHUTAN_A.pdf&Expires=1708935119&Signature=BUUHOaxvxFaUJS~rdvGxIuKVI~mUNHuCfNCk0Asyy~t1UqUekaWb5rkH-zLZ1g6oakaEvhxg2H7TLKqeEco6uxKUFm0x~nhnVPjYPm962L7t~z2wI65hlJKJqJHeQnwfIU14EUTKSU8Mez4x4~5fz7ga2gcVEEkEC6OiHZizGQa8b8pqxepErNvGVJwQYA1bgx3Esu9hYyzflVUl8gmxnCKyTQ~LDKMKiiGwRGrMWb~zspRoxR-nsel6PXGewq0UkPPaZX5oacZNYfpd0NBgBiRLZ~z4l8DQYw7iVzWfJB~GWxJKZFrnp0x3FRape1K3izIn1~MCp17G5HYxUeb83w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=79 |access-date=2024-02-26 |archive-date=2024-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226072740/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/26291078/slss_contributed_papers_2002-libre.pdf?1391741748=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBLUE_SHEEP_AND_SNOW_LEOPARDS_IN_BHUTAN_A.pdf&Expires=1708935119&Signature=BUUHOaxvxFaUJS~rdvGxIuKVI~mUNHuCfNCk0Asyy~t1UqUekaWb5rkH-zLZ1g6oakaEvhxg2H7TLKqeEco6uxKUFm0x~nhnVPjYPm962L7t~z2wI65hlJKJqJHeQnwfIU14EUTKSU8Mez4x4~5fz7ga2gcVEEkEC6OiHZizGQa8b8pqxepErNvGVJwQYA1bgx3Esu9hYyzflVUl8gmxnCKyTQ~LDKMKiiGwRGrMWb~zspRoxR-nsel6PXGewq0UkPPaZX5oacZNYfpd0NBgBiRLZ~z4l8DQYw7iVzWfJB~GWxJKZFrnp0x3FRape1K3izIn1~MCp17G5HYxUeb83w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=79 |url-status=dead }}</ref>. Судалгаанаас үзэхэд хоолойнд байдаг архирахад шаардлагатай морфологийн нэгэн шинж байдаггүй учир архирч чаддаггүй.<ref name="Walker">{{cite book | last = Nowak | first = Ronald M. | title = Walker's Mammals of the World | publisher = [[Johns Hopkins University Press]] | date = 1999 | id = ISBN 0-8018-5789-9}}</ref><ref>{{cite web |last=Weissengruber |first=GE |coauthors=G Forstenpointner, G Peters, A Kübber-Heiss, and WT Fitch |title=Hyoid apparatus and pharynx in the lion (Panthera leo), jaguar (Panthera onca), tiger (Panthera tigris), cheetah (Acinonyx jubatus) and domestic cat (Felis silvestris f. catus) |work=Journal of Anatomy |publisher=Anatomical Society of Great Britain and Ireland |pages=195–209 |volume=201 |issue=201 |year=2002 |month=September |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |doi=10.1046/j.1469-7580.2002.00088.x |accessdate=2007-05-20 |archive-date=2013-08-01 |archive-url=https://archive.today/20130801120121/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |url-status=dead }}</ref> == Тодорхойлолт == Ирвэс мийн овгийн бусад том биетэй зүйлүүдээс биеэр бага боловч төстэй. Биеийн жин 36-42 кг, урт 74–130 см-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Биеийн урттай тэнцэхүйц хэмжээний урт сүүлтэй <ref>{{Cite journal |last=Johansson |first=Örjan |last2=Agvaantseren |first2=Bayarjargal |last3=Jackson |first3=Rodney |last4=Kachel |first4=Shannon |last5=Kubanychbekov |first5=Zairbek |last6=McCarthy |first6=Tom |last7=MIshra |first7=Charudutt |last8=Ostrowski |first8=Stephane |last9=Kulenbekov |first9=Rahim |last10=Rajabi |first10=Ali Madad |last11=Subba |first11=Samundra |date=2023 |title=Body measurements of free-ranging snow leopards across their range |url=https://publicera.kb.se/slr/article/view/8044 |journal=Snow Leopard Reports |language=en |volume=1 |doi=10.56510/slr.v1.8044 |issn=2004-5255}}</ref>. Ирвэс ихэр зулзага төрүүлэх нь маш цөөн. Хааяа ихэр зулзага төрүүлэх боловч 2-оос дээшилдэггүй.<ref name=Trust>{{cite web | work = Snow Leopard Trust | year = 2008 | url = http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf | title = Snow Leopard Fact Sheet | accessdate = 2008-10-23 | archive-date = 2008-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080920203513/http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf | url-status = dead }}</ref> Ирвэс зузаан үстэй, суурь өнгө нь утаан саарлаас, гандуу шаравтар өнгөтэй, хэвлий нь цагаавтар. Бараан саарал, хар цагариган толботой, толгой дээрээ жижиг толботой бол хөл, сүүл нь том толботой.<ref name=Trust/> Ирвэс уулын хүйтэн орчинд дасан зохицсон, бие бахим, үс зузаан, чих жижиг дугуй байдаг тул дулаан бага алддаг. Тавхай өргөн байдаг нь цасан дээр явахад жингээ жигд хуваарилахад хэрэгтэй бөгөөд тавхайндаа үстэй байдаг нь эгц, тогтворгүй гадаргуу дээр явахад тусалдгаас гадна дулаан алдагдлыг багасгадаг. Ирвэсийн сүүл урт, уян хатан байдаг нь тэнцвэрээ олоход нь дэм болдог. Сүүл нь зузаан үсээр бүрхэгдсэн байдаг нь дулаан алдагдлыг багасгадгаас гадна, унтахдаа нүүрээ хучдаг хөнжлийн үүрэг гүйцэтгэнэ.<ref name=Trust/><ref name=NatGeog>{{cite web | work = National Geographic | year = 2008 | url = http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/snow-leopard.html | title = Snow Leopard profile | accessdate = 2008-10-23}}</ref> == Нэршил == Цоохор ирвэсийн зулзагыг [[гүем]], эрийг нь гэнд, эмийг гинс гэнэ. Хоч(Цаст уулын эзэн) == Тоо толгой == Монгол оронд бие гүйцсэн цоохор ирвэсийн тоо толгой 806-1,127 буюу дунджаар 953 гэсэн үр дүн гарсан байна. Цоохор ирвэс Монгол Алтай, Говь-Алтай, Хангай, Соёны нуруудыг дамнан ойролцоогоор 327 мянган км квадрат газар нутагт тархан амьдарч байгаа аж. Ингэснээр Монгол орон дэлхийд цоохор ирвэсийн тоо толгойгоороо Хятад улсын дараа буюу хоёр дахь том популяц бүхий улс болж буй талаар Экологийн Цагдаагийн Албанаас мэдээллээ. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Uncia uncia}} * [http://ngm.nationalgeographic.com/2008/06/snow-leopards/winter-photography Snow leopard photo gallery at National Geographic] * ARKive - [https://web.archive.org/web/20061216155453/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Uncia_uncia/ images and movies of the Snow leopard ''(Uncia uncia)''] * [https://web.archive.org/web/20060424165429/http://www.pbs.org/wnet/nature/snowleopard/index.html PBS Nature: ''Silent Roar: Searching for the Snow Leopard''] * [http://www.snowleopardnetwork.org Snow Leopard Network] * [http://www.snowleopard.org/ Snow Leopard Trust] * [http://www.snowleopardconservancy.org/ Snow Leopard Conservancy] ([https://web.archive.org/web/20100304102555/http://www.snowleopardconservancy.org/pics/rangemap.jpg detailed range map]) * [https://web.archive.org/web/20080516020705/http://www.wildnet.org/snowleopard.htm Wildlife Conservation Network (WCN)] [[Ангилал:Мийнхэн]] h6heex5h86r5zqvlub183i1wl8luhwb 0 14614 857006 840698 2026-05-24T18:29:01Z Enkhsaihan2005 64429 857006 wikitext text/x-wiki {{Short description|Умард Кавказ дахь Оросын Кабардино-Балкарийн нийслэл}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name = Нальчик |ru_name = |loc_name1 = НалщӀэч |loc_lang1 = Кабард |loc_name2 = Нальчик |loc_lang2 = Балкар |image_skyline={{multiple image | perrow = 2/2/3/2 | border = infobox | total_width = 270 | caption_align = center | image1 = Бочка на закате.jpg | image2 = Кинотеатр Победа ( ул.Кабардинская).jpg | image3 = | image4 = Фонтан на площади согласия. Улица Ленина.jpg | image5 = Памятник нальчанам, погибшим в Великой Отечественной войне. Боковой барельеф. Нальчик, Кабардино-Балкария.jpg | image6 = Нальчик - panoramio (6).jpg | image7 = Нальчик - panoramio (2).jpg | image8 = В.И.Ленин. Нальчик - panoramio.jpg | image9 = Central mosque. Nalchik.jpg | image10 = ГУК КБГУ новый.jpg | color = #FFFFFF }} |coordinates = {{coord|43|29|N|43|37|E|display=inline,title}} |map_label_position = bottom |image_flag = Flag of Nalchik (Kabardino-Balkaria).png |image_coa = Coat of Arms of Nalchik since 2011.gif |holiday=9 сарын&nbsp;1 |holiday_ref=<ref>{{cite web |url=http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=16 |title=Паспорт городского округа Нальчик |website=na.adm-kbr.ru |access-date=17 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110822224743/http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=16 |archive-date=22 August 2011 |url-status=dead}}</ref> |federal_subject=[[Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс]] |adm_city_jur=Нальчикийн [[холбооны субъектийн чанартай хот|бүгд найрамдах улсын чанартай хот]] |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref43" /> |adm_ctr_of=Нальчикийн бүгд найрамдах улсын чанартай хот |adm_ctr_of_ref=<ref name="Ref43" /> |capital_of=Кабардино-Балкар |capital_of_ref= |inhabloc_cat=Хот |urban_okrug_jur=Нальчик хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref438" /> |mun_admctr_of=Нальчик хотын тойрог |mun_admctr_of_ref=<ref name="Ref438" /> |leader_title=Тэргүүн |leader_title_ref=<ref name="Leader">{{cite web|url=http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=2|script-title=ru:Местная администрация городского округа Нальчик|language=ru|access-date=October 30, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822224440/http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=2|archive-date=August 22, 2011|df=mdy-all}}</ref> |leader_name=[[Таймураз Ахохов]] |leader_name_ref=<ref name="Leader" /> |representative_body=ХотынЗөвлөл |representative_body_ref=<ref>{{cite web|url=http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=269&Itemid=17|work=Nalchik City Council|publisher=Nalchik City Council |title= Совет местного самоуправления городского округа Нальчик пятого созыва |date=June 28, 1995 |quote=The supreme and exclusive legislative (representative) body of the state power in Nalchik is the Nalchik City Council. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206060031/http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=269&Itemid=17 |archive-date=2013-12-06 }}</ref> |area_km2=67 |area_km2_ref=<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/region/town.rar|script-title=ru:"Регионы России. Основные социально-экономические показатели городов". 2012 г.|access-date=2013-11-12|language=ru}}</ref> |pop_2010census=240203 |pop_2010census_rank=78-д |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density=2234.3 |pop_latest= |pop_latest_date= |pop_latest_ref= |established_date=1724 |established_title= |established_date_ref= |current_cat_date=1921 |postal_codes=360000, 360005, 360032, 360901, 360903, 360904 |postal_codes_ref=<ref>{{cite web | url=http://postindex.delovoigorod.ru/nalchik/center/ | title=Почтовые индексы России }}</ref> |dialing_codes=8662 |dialing_codes_ref=<ref>{{Cite web|url=https://www.rt.ru/help-info/mg/index.php?SELECTED_CHAR=%EF%BF%BD%7B%7Bdead+link%7Cdate=February+2018+%7Cbot=InternetArchiveBot+%7Cfix-attempted=yes+%7D%7D|title=Уважаемый клиент, наш сайт недоступенпри использовании VPN сервисов|website=www.rt.ru}}</ref> |website=http://admnalchik.ru/ }} '''Нальчик''' ({{lang-ru|На́льчик}}; [[Кабард хэл|Кабард]]: ''Налшык''; [[Карачай-Балкар хэл|Балкар]]: ''Нальчик'') нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Кавказ]]ын бүст орших, [[Кабардино-Балкар|Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улсын]] нийслэл хот юм. [[Кавказын нуруу]]ны бэлд, далайн түвшнээс дээш 550 метрийн өндөрт оршино. 131 км² газар нутагтай. Хүн ам нь [[2002]] оны тооллогоор 274974 байв. == Түүх == Одоогийн Нальчик хотын байгаа газарт уугуул оршин суугчид болох [[Балкар ястан|Балкар]], [[Кабард ястан|Кабардууд]] 1743 оноос оршин сууж байсан баримт бий. Гэхдээ [[Оросын Хаант Улс]] хилээ өргөтгөж байсан 19-р зууны эхээр цайз байгуулснаас хотын түүх эхлэлтэй. Тус хотын сүлдний дээд талд байгуулагдсан он [[1818]]-ыг оруулсан байдаг. 1838 он гэхэд цэргийн бяцхан суурин болсон байв. Гэхдээ [[Октябрийн хувьсгал]]ыг хүртэл уг суурин чухалд тооцогдож байсангүй. Дөнгөж 1921 онд л хотын статустай болгож, Кабардины автономит мужийн төв болгосон ажээ. Нальчик хот эрэгт нь орших [[Нальчик гол]]ын нэрээр нэрлэгджээ. Нальчик хэмээх үг нь [[Кабард хэл|Кабард]], [[Карачай-Балкар хэл|Карачай-Балкар]] хэлээр "бяцхан тах" гэсэн утгатай<ref>{{Cite web |url=http://www.rostour.net/russia/kabardino_balkarskaya/nalchik/ |title=The Kabardino Balkar Republic, Russian Tourism Ministry |access-date=2009-11-23 |archive-date=2007-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217210529/http://www.rostour.net/russia/kabardino_balkarskaya/nalchik/ |url-status=dead }}</ref>. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед буюу 1942 оны 10 сарын 28-наас 1943 оны 1 сарын 3 хүртэл Нальчик нь [[Нацист Герман]] болон [[Румын]]д эзлэгдэж байв<ref>[http://www.worldwar2.ro/operatii/index.php?article=11 The 3rd Army in the Caucasus - 1942]</ref>. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Nalchik (1991-2020) |metric first = yes |single line = yes | Jan mean C =-1.8 | Feb mean C =-1.1 | Mar mean C =4.1 | Apr mean C =10.3 | May mean C =15.9 | Jun mean C =20.3 | Jul mean C =23 | Aug mean C =22.5 | Sep mean C =17.5 | Oct mean C =11.1 | Nov mean C =4.1 | Dec mean C =-0.3 | year mean C = | Jan precipitation mm =21 | Feb precipitation mm =22 | Mar precipitation mm =39 | Apr precipitation mm =58 | May precipitation mm =94 | Jun precipitation mm =107 | Jul precipitation mm =69 | Aug precipitation mm =58 | Sep precipitation mm =63 | Oct precipitation mm =45 | Nov precipitation mm =34 | Dec precipitation mm =27 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1 mm | precipitation colour = green |precip days colour= | Jan precipitation days =6 | Feb precipitation days =6 | Mar precipitation days =8 | Apr precipitation days =8 | May precipitation days =11 | Jun precipitation days =10 | Jul precipitation days =8 | Aug precipitation days =7 | Sep precipitation days =7 | Oct precipitation days =7 | Nov precipitation days =7 | Dec precipitation days =6 | year precipitation days = | Jan sun =78 | Feb sun =90 | Mar sun =107 | Apr sun =151 | May sun =192 | Jun sun =226 | Jul sun =244 | Aug sun =213 | Sep sun =176 | Oct sun =132 | Nov sun =86 | Dec sun =73 | year sun = |source = Гидрометцентр России<ref>{{Cite web |url=https://meteoinfo.ru/climatcities |title=Calimatic norms |access-date=2026-05-24 |website=meteoinfo |publisher=Оросын Ус Цаг Уурын Төв |language=Орос |script-title=ru:Климатические нормы}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nalchik|Нальчик}} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Кабардино-Балкарийн суурин]] [[Ангилал:Нальчик| ]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1724 онд байгуулагдсан]] g0le5cnpvbhhzj4m726573xnvf0mbie 857007 857006 2026-05-24T18:29:13Z Enkhsaihan2005 64429 857007 wikitext text/x-wiki {{Short description|Умард Кавказ дахь Оросын Кабардино-Балкарийн нийслэл}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name = Нальчик |ru_name = |loc_name1 = НалщӀэч |loc_lang1 = Кабард |loc_name2 = Нальчик |loc_lang2 = Балкар |image_skyline={{multiple image | perrow = 2/2/3/2 | border = infobox | total_width = 270 | caption_align = center | image1 = Бочка на закате.jpg | image2 = Кинотеатр Победа ( ул.Кабардинская).jpg | image3 = | image4 = Фонтан на площади согласия. Улица Ленина.jpg | image5 = Памятник нальчанам, погибшим в Великой Отечественной войне. Боковой барельеф. Нальчик, Кабардино-Балкария.jpg | image6 = Нальчик - panoramio (6).jpg | image7 = Нальчик - panoramio (2).jpg | image8 = В.И.Ленин. Нальчик - panoramio.jpg | image9 = Central mosque. Nalchik.jpg | image10 = ГУК КБГУ новый.jpg | color = #FFFFFF }} |coordinates = {{coord|43|29|N|43|37|E|display=inline,title}} |map_label_position = bottom |image_flag = Flag of Nalchik (Kabardino-Balkaria).png |image_coa = Coat of Arms of Nalchik since 2011.gif |holiday=9 сарын&nbsp;1 |holiday_ref=<ref>{{cite web |url=http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=16 |title=Паспорт городского округа Нальчик |website=na.adm-kbr.ru |access-date=17 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110822224743/http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=16 |archive-date=22 August 2011 |url-status=dead}}</ref> |federal_subject=[[Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс]] |adm_city_jur=Нальчикийн [[холбооны субъектийн чанартай хот|бүгд найрамдах улсын чанартай хот]] |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref43" /> |adm_ctr_of=Нальчикийн бүгд найрамдах улсын чанартай хот |adm_ctr_of_ref=<ref name="Ref43" /> |capital_of=Кабардино-Балкар |capital_of_ref= |inhabloc_cat=Хот |urban_okrug_jur=Нальчик хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref438" /> |mun_admctr_of=Нальчик хотын тойрог |mun_admctr_of_ref=<ref name="Ref438" /> |leader_title=Тэргүүн |leader_title_ref=<ref name="Leader">{{cite web|url=http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=2|script-title=ru:Местная администрация городского округа Нальчик|language=ru|access-date=October 30, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822224440/http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=2|archive-date=August 22, 2011|df=mdy-all}}</ref> |leader_name=[[Таймураз Ахохов]] |leader_name_ref=<ref name="Leader" /> |representative_body=ХотынЗөвлөл |representative_body_ref=<ref>{{cite web|url=http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=269&Itemid=17|work=Nalchik City Council|publisher=Nalchik City Council |title= Совет местного самоуправления городского округа Нальчик пятого созыва |date=June 28, 1995 |quote=The supreme and exclusive legislative (representative) body of the state power in Nalchik is the Nalchik City Council. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206060031/http://na.adm-kbr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=269&Itemid=17 |archive-date=2013-12-06 }}</ref> |area_km2=67 |area_km2_ref=<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/region/town.rar|script-title=ru:"Регионы России. Основные социально-экономические показатели городов". 2012 г.|access-date=2013-11-12|language=ru}}</ref> |pop_2010census=240203 |pop_2010census_rank=78-д |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density=2234.3 |pop_latest= |pop_latest_date= |pop_latest_ref= |established_date=1724 |established_title= |established_date_ref= |current_cat_date=1921 |postal_codes=360000, 360005, 360032, 360901, 360903, 360904 |postal_codes_ref=<ref>{{cite web | url=http://postindex.delovoigorod.ru/nalchik/center/ | title=Почтовые индексы России }}</ref> |dialing_codes=8662 |dialing_codes_ref=<ref>{{Cite web|url=https://www.rt.ru/help-info/mg/index.php?SELECTED_CHAR=%EF%BF%BD%7B%7Bdead+link%7Cdate=February+2018+%7Cbot=InternetArchiveBot+%7Cfix-attempted=yes+%7D%7D|title=Уважаемый клиент, наш сайт недоступенпри использовании VPN сервисов|website=www.rt.ru}}</ref> |website=http://admnalchik.ru/ }} '''Нальчик''' ({{lang-ru|На́льчик}}; [[Кабард хэл|Кабард]]: ''Налшык''; [[Карачай-Балкар хэл|Балкар]]: ''Нальчик'') нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Кавказ]]ын бүст орших, [[Кабардино-Балкар|Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улсын]] нийслэл хот юм. [[Кавказын нуруу]]ны бэлд, далайн түвшнээс дээш 550 метрийн өндөрт оршино. 131 км² газар нутагтай. Хүн ам нь [[2002]] оны тооллогоор 274974 байв. == Түүх == Одоогийн Нальчик хотын байгаа газарт уугуул оршин суугчид болох [[Балкар ястан|Балкар]], [[Кабард ястан|Кабардууд]] 1743 оноос оршин сууж байсан баримт бий. Гэхдээ [[Оросын Хаант Улс]] хилээ өргөтгөж байсан 19-р зууны эхээр цайз байгуулснаас хотын түүх эхлэлтэй. Тус хотын сүлдний дээд талд байгуулагдсан он [[1818]]-ыг оруулсан байдаг. 1838 он гэхэд цэргийн бяцхан суурин болсон байв. Гэхдээ [[Октябрийн хувьсгал]]ыг хүртэл уг суурин чухалд тооцогдож байсангүй. Дөнгөж 1921 онд л хотын статустай болгож, Кабардины автономит мужийн төв болгосон ажээ. Нальчик хот эрэгт нь орших [[Нальчик гол]]ын нэрээр нэрлэгджээ. Нальчик хэмээх үг нь [[Кабард хэл|Кабард]], [[Карачай-Балкар хэл|Карачай-Балкар]] хэлээр "бяцхан тах" гэсэн утгатай<ref>{{Cite web |url=http://www.rostour.net/russia/kabardino_balkarskaya/nalchik/ |title=The Kabardino Balkar Republic, Russian Tourism Ministry |access-date=2009-11-23 |archive-date=2007-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217210529/http://www.rostour.net/russia/kabardino_balkarskaya/nalchik/ |url-status=dead }}</ref>. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед буюу 1942 оны 10 сарын 28-наас 1943 оны 1 сарын 3 хүртэл Нальчик нь [[Нацист Герман]] болон [[Румын]]д эзлэгдэж байв<ref>[http://www.worldwar2.ro/operatii/index.php?article=11 The 3rd Army in the Caucasus - 1942]</ref>. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Нальчик (1991-2020) |metric first = yes |single line = yes | Jan mean C =-1.8 | Feb mean C =-1.1 | Mar mean C =4.1 | Apr mean C =10.3 | May mean C =15.9 | Jun mean C =20.3 | Jul mean C =23 | Aug mean C =22.5 | Sep mean C =17.5 | Oct mean C =11.1 | Nov mean C =4.1 | Dec mean C =-0.3 | year mean C = | Jan precipitation mm =21 | Feb precipitation mm =22 | Mar precipitation mm =39 | Apr precipitation mm =58 | May precipitation mm =94 | Jun precipitation mm =107 | Jul precipitation mm =69 | Aug precipitation mm =58 | Sep precipitation mm =63 | Oct precipitation mm =45 | Nov precipitation mm =34 | Dec precipitation mm =27 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1 мм | precipitation colour = green |precip days colour= | Jan precipitation days =6 | Feb precipitation days =6 | Mar precipitation days =8 | Apr precipitation days =8 | May precipitation days =11 | Jun precipitation days =10 | Jul precipitation days =8 | Aug precipitation days =7 | Sep precipitation days =7 | Oct precipitation days =7 | Nov precipitation days =7 | Dec precipitation days =6 | year precipitation days = | Jan sun =78 | Feb sun =90 | Mar sun =107 | Apr sun =151 | May sun =192 | Jun sun =226 | Jul sun =244 | Aug sun =213 | Sep sun =176 | Oct sun =132 | Nov sun =86 | Dec sun =73 | year sun = |source = Гидрометцентр России<ref>{{Cite web |url=https://meteoinfo.ru/climatcities |title=Calimatic norms |access-date=2026-05-24 |website=meteoinfo |publisher=Оросын Ус Цаг Уурын Төв |language=Орос |script-title=ru:Климатические нормы}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nalchik|Нальчик}} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Кабардино-Балкарийн суурин]] [[Ангилал:Нальчик| ]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1724 онд байгуулагдсан]] ifz4ob7b5fojghwup01b8u1qyt7a7dk 0 14748 857048 777595 2026-05-25T11:17:48Z Enkhsaihan2005 64429 857048 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Омск мужийн хот}} {{Distinguish|Томск}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Омск | ru_name = | image_skyline = Omsk Collage 2016.png | coordinates = {{Coord|54|59|N|73|22|E|type:city(1,200,000)_region:RU-OMS|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Omsk.svg | image_coa = Coat of arms of Omsk.svg | holiday = 8 сарын эхний бямба гараг | holiday_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.admomsk.ru/web/guest/city/birthday|title=День города Омска. Официальный портал Администрации города Омска|website=www.admomsk.ru}}</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[омск муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Law" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Омск [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Law" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Омск муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Law" /> | adm_ctr_of2 = Омск мужийн ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Law" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Law" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Омск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Law-2">Law #548-OZ</ref> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Омск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Law-2" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="www.admomsk.ru">{{cite web|url=http://www.admomsk.ru/web/en/municipality/mayor-of-omsk|title=Mayor of Omsk: Curriculum Vitae|website=www.admomsk.ru}}</ref> | leader_name = {{ill|Сергей Шелест|ru|Шелест, Сергей Николаевич}} | leader_name_ref = <ref name="www.admomsk.ru"/> | representative_body = [[Омск хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | representative_body_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.admomsk.ru/web/guest/government/election|title=Избирательное право. Официальный портал Администрации города Омска|website=www.admomsk.ru}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 572.9 | area_km2_ref = <ref name="omsk.infomsk.ru">{{cite web|url=http://omsk.infomsk.ru/geografiya_omska|title=География Омска: географическое расположение города, районы, улицы в Омске|website=omsk.infomsk.ru}}</ref> | pop_2010census = 1154116 | pop_2010census_rank = 7-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 8 сарын&nbsp;2, 1716 | established_title = | established_date_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/city/100841/omsk-russia|archive-url=https://web.archive.org/web/20170325202540/https://www.emporis.com/city/100841/omsk-russia|url-status=dead|archive-date=March 25, 2017|title=Omsk - Buildings - EMPORIS|first=Emporis|last=GmbH|website=www.emporis.com}}</ref> | current_cat_date = 1782 | current_cat_date_ref = <ref name="omsk.infomsk.ru"/> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 644xxx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 3812 | dialing_codes_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/worldclock/dialingcodes.html?p1=369&p2=374&number=|title=International Dialing Codes - how to call from Azerbaijan – Baku to Russia – Omsk – Omsk|website=www.timeanddate.com}}</ref> | website = http://www.admomsk.ru }} '''Омск''' нь баруун өмнөд [[Сибирь]]т орших ({{lang-kk|Омбы}}), [[Оросын Холбооны Улс]]ын хот бөгөөд [[Омск муж]]ийн төв юм. [[Уралын нуруу]]ны зүүн талд орших, тус улсын 2 дахь том хот болно. [[Москва]] хотоос 2700 км зайтай. [[File:Omsk, Sovetskiy Rayon.jpg|thumb|Omsk]] [[Оросын Хаант Улс]]ын үед Омскт Баруун Сибирийн захирагчийн өргөө байрладаг байв. [[Оросын иргэний дайн]]ы үед буюу 1918–1920 онд анти-Большевик [[Адмирал Колчак|Орос улсын]] нийслэл байрлаж, хаант улсын алтны нөөц хадгалагдаж байжээ. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Омск (1991–2020, туйлын үе 1875–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 4.2 |Feb record high C = 8.0 |Mar record high C = 14.1 |Apr record high C = 31.3 |May record high C = 35.6 |Jun record high C = 40.1 |Jul record high C = 40.4 |Aug record high C = 38.0 |Sep record high C = 32.9 |Oct record high C = 27.4 |Nov record high C = 16.1 |Dec record high C = 4.5 |year record high C = 40.4 |Jan high C = −12.7 |Feb high C = −9.9 |Mar high C = -2.0 |Apr high C = 10.1 |May high C = 19.5 |Jun high C = 23.8 |Jul high C = 24.9 |Aug high C = 22.8 |Sep high C = 16.1 |Oct high C = 8.3 |Nov high C = -3.4 |Dec high C = −10.0 |year high C = 7.3 |Jan mean C = -16.9 |Feb mean C = -14.6 |Mar mean C = -6.6 |Apr mean C = 4.7 |May mean C = 13.0 |Jun mean C = 18.0 |Jul mean C = 19.4 |Aug mean C = 17.0 |Sep mean C = 10.6 |Oct mean C = 3.8 |Nov mean C = -6.9 |Dec mean C = -13.9 |year mean C = 2.3 |Jan low C = −21.0 |Feb low C = −19.0 |Mar low C = −11.2 |Apr low C = -0.2 |May low C = 6.6 |Jun low C = 12.1 |Jul low C = 14.0 |Aug low C = 11.7 |Sep low C = 5.7 |Oct low C = -0.1 |Nov low C = −10.0 |Dec low C = −17.8 |year low C = -2.4 |Jan record low C = −45.1 |Feb record low C = −45.5 |Mar record low C = −41.1 |Apr record low C = −26.4 |May record low C = −12.9 |Jun record low C = -3.1 |Jul record low C = 2.1 |Aug record low C = −1.7 |Sep record low C = −7.6 |Oct record low C = −28.1 |Nov record low C = −41.2 |Dec record low C = −44.7 |year record low C = −45.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 21 |Feb precipitation mm = 18 |Mar precipitation mm = 19 |Apr precipitation mm = 26 |May precipitation mm = 31 |Jun precipitation mm = 55 |Jul precipitation mm = 65 |Aug precipitation mm = 56 |Sep precipitation mm = 30 |Oct precipitation mm = 33 |Nov precipitation mm = 35 |Dec precipitation mm = 29 |year precipitation mm = 418 |Jan snow depth cm = 33 |Feb snow depth cm = 41 |Mar snow depth cm = 39 |Apr snow depth cm = 5 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 8 |Dec snow depth cm = 22 |year snow depth cm = |Jan humidity = 80 |Feb humidity = 78 |Mar humidity = 75 |Apr humidity = 63 |May humidity = 52 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 68 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 70 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 81 |Dec humidity = 82 |year humidity = 71 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 0.4 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 10 |May rain days = 17 |Jun rain days = 17 |Jul rain days = 18 |Aug rain days = 19 |Sep rain days = 18 |Oct rain days = 13 |Nov rain days = 5 |Dec rain days = 1 |year rain days = 122 |Jan snow days = 28 |Feb snow days = 25 |Mar snow days = 18 |Apr snow days = 9 |May snow days = 2 |Jun snow days = 0.2 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 11 |Nov snow days = 22 |Dec snow days = 28 |year snow days = 144 |Jan sun = 83.9 |Feb sun = 129.6 |Mar sun = 200.6 |Apr sun = 237.5 |May sun = 306.9 |Jun sun = 317.1 |Jul sun = 297.0 |Aug sun = 257.1 |Sep sun = 177.7 |Oct sun = 121.1 |Nov sun = 71.8 |Dec sun = 54.8 |year sun = 2255.1 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28698.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Omsk | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru | access-date = 2026-05-25}}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Omsk_28698.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Omsk | publisher = [[Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | format = CSV | access-date = 2026-05-25}}</ref>}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Omsk|Омск}} * [https://web.archive.org/web/20190124155508/http://xn--j1adfn.xn--p1ai/web/en Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Омск| ]] [[Ангилал:Омск мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:1716 онд байгуулагдсан]] 43wolm7oxx6sov93ckq91dvl76qzfbm 0 16332 857014 856875 2026-05-25T00:48:38Z Dostojewskij 30144 Новак Жокович ➯ [[Новак Жокович]] 857014 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 22''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 142 дахь ([[өндөр жил]] бол 143 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 223 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 760 - Хейлигийн сүүлт одыг эртний судар бичигт 14 дэх удаагаа тэмдэглэв. * 1200 - Нормандийн тулааныг дуусгах ач холбогдолтой Ла Гулегийн тунхаг бичигт Английн хаан Жон, Францын хаан II Филип нар гарын үсэг зуржээ. * 1254 - Сербийн хаан I Стефан Урош Бүгд найрамдах Венец улстай энхийн гэрээ байгуулав. * 1455 - Сарнайн дайн: Гэгээн Албанын эхний тулаан эхлэв. Уг тулаанд Йоркийн гүн Ричард ялалт байгуулан Английн хаан VI Хенриг баривчлан цагдан хорьжээ. * 1629 - Ариун Ромын эзэнт гүрний хаан II Фердинанд, Данийн хаан IV Кристиан нар Любекийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар 30 жилийн дайн эцэслэв. * 1762 - Италийн Ром хотод алдарт Тревигийн усан оргилуур баригдаж, ашиглалтад оров. * 1807 - АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч асан Аарон Баррыг дээд шүүхээс улс орноосоо урван тэрсэлсэн хэмээн яллажээ. * 1826 - Биологийн шинжлэх ухаанд асар их өөрчлөлт оруулах ерөөлтэй Бийгл хөлөг анхны аялалдаа гарчээ. * 1840 - Британийн засаг захиргаа Шинэ Өмнө Уэльсийн колонийн эрхийг цуцлав. * 1848 - Мартиникийн арал боолчлолыг халжээ. * 1849 - Ирээдүйн Ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн]] угсардаг завь зохион бүтээж зохиогчийн эрх авжээ. Энэ нь АНУ-ын Ерөнхийлөгчдийн түүхэнд зохиогчийн эрх авсан цор ганц тохиолдол юм. * 1863 - АНУ-ын Иргэний дайн: Холбоотны хүч Хадсон боомтын бүслэлтээ эхэлжээ. 48 хоног үргэлжилсэн уг бүслэлт АНУ-ын цэргийн түүхэнд хамгийн урт бүслэлт болж бүртгэгдсэн түүхтэй. * 1872 - Бүтээн байгуулалтын эрин үе: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Улисс Грант]] иргэний болон улс төрийн эрхийг шинэчлэн боловсруулсан хуулийн төслөө олон нийтэд танилцуулжээ. * [[1900]] - Америкийн алдарт "''[[Associated Press]]''" агентлаг Нью-Йорк хотноо байгуулагдав. Анхандаа ашгийн төлөө бус олон нийтийн хэвлэл байсан юм. * [[1906]] - Алдарт ах дүү Урайт "Нисдэг-Машин"-аараа зохиогчийн эрх авчээ. Энэ нь тэдний 821 393 дахь зохиогчийн эрх байсан юм. * 1926 - Хятадын коммунистууд [[Гоминдан]] намын даргаар [[Чан Кайши|Чан Кайшиг]] сонгов. * 1927 - БНХАУ-ын Шининг хотод дэлхийн хамгийн хүчтэй газар хөдлөлт болов. Газар хөдлөлтийн хүч 8.3 магнитуд байсан бөгөөд 200 гаруй мянган хүн амиа алдсан юм. * 1939 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Герман, Итали улс эдийн засаг, улс төрийн хамтын ажиллагааны Стийлийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * 1941 - Британи-Иракийн хооронд дайн дэгдэж Фаллужа хотод Британийн цэргүүд нэвтрэв. * 1942 - Мексик улс дайнд татагдан орж, Холбоотон гүрнүүдтэй эвсэхээр болжээ. * 1943 - ЗХУ-ын удирдагч [[Иосиф Сталин]] [[Коминтерн|Коминтернг]] татан буулгав. * 1957 - Өмнөд Африкад [[Арьсны өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзэл|арьс өнгөний үзэл]] гаарч их сургуулиудад цагаан болон хар арьстныг ялгаж нэг ангид оруулах болжээ. * 1960 - Чилийн Вальдивиа хот орчим 9.5 магнитудын хүчтэй газар хөдлөлт болов. Энэ нь орчин цагийн түүхэнд дэлхий дахинд тохиосон хамгийн хүчтэй газар хөдлөлт байсан юм. * 1963 - Грекийн зүүний үзэл баримтлалтай улстөрч Григорис Ламбракисд халдав. Хадлагаас хойш тав хоногийн дараа амь насаа алджээ. * 1967 - Египет улс Израилийн усан онгоцнуудыг нэвтрүүлэхгүй байх зорилгоор [[Тираны булан|Тираны буланг]] хаав. ** Бельгийн нийслэл [[Брюссель]] хотод орших "Инновацион" их дэлгүүрт гэнэт гал гарч улмаар 323 он амь насаа алдан 150 хүн шархаджээ. * 1972 - Цейлон шинэ Үндсэн хууль баталж улсынхаа нэрийг [[Шри Ланка|Шри Ланк]] болгон өөрчилжээ. Түүнчлэн Их Британийн харьяанд байсан улсуудын Хамтын нөхөрлөлийн нийгэмлэгт гишүүнээр элссэн байна. ** [[Ричард Никсон]] гэргийн хамт ЗХУ-д 5-р сарын 22-ноос 30-ны хооронд айлчилж АНУ-ын ЗХУ-д айлчилсан хоёр дахь Ерөнхийлөгч болсон ([[Франклин Рузвельт]] 1945 онд айлчилсан) юм. * 1987 - [[Регби|Регбийн]] спортын анхны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Шинэ Зеланд улсад болов. * 1990 - Умард болон Өмнөд Йемен нэгдэн Бүгд найрамдах Йемен улсыг байгуулжээ. * 1992 - [[Босни ба Херцеговин]], [[Хорват]], [[Словени]] улсууд нэгэн зэрэг [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д гишүүнээр элсэв. * 1994 - Төрийн эргэлт хийж, Засгийн эрхийг булаан авсан [[Хаити]] улсын Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристидыг эсэргүүцэн дэлхий дахин худалдааны хориг тавив. * 1996 - Бирмийн ардчиллын төлөө тэмцэг [[Аун Сан Су Чи|Аун Сан Су Чигийн]] хөдөлгөөнийг дэмжигч 71 хүнийг шоронд хорьжээ. * 1998 - АНУ-ын Холбооны шүүх АНУ-ын Нууц албыг [[Моника Левински|Моника Левинскийн]] шуугиантай холбогдуулан АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон|Билл Клинтоныг]] шалган тангарагтны шүүхийн өмнө мэдүүлэг өгөхийг хүсчээ. * 2000 - Шри Ланкын Жаффна хотод Тамилын 150 босогч амиа алдав. * 2004 - Умард Солонгосын [[Пёньян|Пёняны]] метронд томоохон гал түймэр гарсан. * 2010 - Европын хөлбөмбөгийн хамгийн нэр хүндтэй тэмцээн болох Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Италийн [[Интер ХББ|Интер Милан клуб]], Германы алдарт [[Бавари Мюнхен]] клубтэй учраа таарав. Шигшээ тоглолтод Интер Милан клуб 2-0 онооны харьцаагаар хожин аваргын цом авсан. Интер Милан клуб нэг жилд Сери А, Италийн цом, Аваргуудын лигт түрүүлсэн цорын ганц Италийн баг болсон билээ. * 2011 - АНУ-ын [[Миссури]] мужийн Жоплин хотод EF5 зэрэглэлийн хүчтэй шуурга болов. Шуурганы улмаас 158 хүн амиа алдан, 2.8 тэрбум ам.долларын эдийн засгийн хохирол учруулжээ. * 2014 - [[Тайланд]] улсад зургаан сар гаруй үргэлжилсэн ээдрээт нөхцөл байдлын дараа Генерал Прают Чан Оча цэргийн эргэлт хийж Тайландын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэхээр болов. ** БНХАУ-ын [[Шинжаан|Шинжаан Уйгарын]] өөртөө засах улсын нийслэл [[Өрөмч]] хотод бөмбөг дэлбэрч 43 хүн амиа алдан, 91 хүн бэртэж, гэмтэв. * 2015 - Ирланд улсын парламент ижил хүйстний гэрлэлтийг хуулиар зөвшөөрөхийг дэмжив. Дэлхийн улсуудаас Ирланд ийм практик нэвтрүүлсэн анхны улс болсон билээ. * 2017 - Английн [[Манчестер]] хотод болж байсан Ариана Гранде дуучны тоглолтын үеэр бөмбөг дэлбэрт 22 хүн амиа алдав. ** АНУ-ын Ерөнхийлгөч [[Доналд Трамп]] Израил улсад айлчлах үеэр Гэгээн Сепульчерийн сүмд зочилж, энэ сүмд зочилсон анхны Америк Ерөнхийлөгч болсон юм. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1770 - Их Британийн Элизабет гүнж (1840 онд нас барсан) * 1783 - Цахилгаан соронз, цахилгаан хөдөлгүүрийг зохион бүтээгч Английн физикч Уиллиам Старжон (1850 онд нас барсан) * 1813 - Германы суут хөгжмийн зохиолч [[Рихард Вагнер]] (1883 онд нас барсан) * 1833 - Испанийн Ерөнхий сайд Мануэль Руйз Зориия (1895 онд нас барсан) * 1859 - Шерлок Холмсыг бий болгосон Английн алдарт зохиолч сэр [[Артур Конан Дойл]] (1930 онд нас барсан). * 1874 - Өмнөд Африкийн тав дахь Ерөнхий сайд Даниел Франсуа Малан (1959) * 1879 - Украины цэргийн болон улс төрийн зүтгэлтэн [[Симон Петлюра]] (1926 ондалуулсан). * [[1905]] - Цахилгаан микроскопыг хамтран зохион бүтээлцсэн Германы физикч Бодо фон Боррис (1956 онд нас барсан) * [[1912]] - Нобелийн шагналт Америкийн химич Херберт Чарльз Браун (2004 онд нас барсан) * 1914 - Зөвлөлтийн галт зэвсэг зохион бүтээгч [[Николай Макаров]] (1988 онд нас барсан). * 1919 - Бельгийн 55 дахь Ерөнхий сайд Пол Ванден Бойенантс (2001 онд нас барсан) * 1924 - Армени гаралтай Америкийн нэрт жүжигчин, дуучин [[Шарль Азнавур]] (2018 онд нас барсан) * 1927 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Жорж Эндрью Ола (2017 онд нас барсан) * 1930 - Ижил хүйстэн гэдгээ олон нийтэд зарласан анхны улстөрч Харви Милк (1978 онд нас барсан) * 1942 - "Унабомбер" нэрээрээ алдаршсан зартай гэмт хэрэгтэн Тед Кашински * 1943 - Нобелийн энх тайвны шагналт Умард Ирландын тэмцэгч Бетти Уиллиамс * 1954 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Шүжи Накамура * 1959 - Английн дуучин Мориссей * 1970 - Английн загвар өмсөгч [[Наоми Кэмпбелл]] * 1974 - Олимп, тив, дэлхийн аварга Унгарын гимнастикч Хенриетта Оноди * 1982 - Олимпын хошой, Дэлхийн найман удаагийн аварга Америкийн гүйлтийн тэшигч Аполо Оно * 1984 - Нийгмийн сүлжээний алдарт "Фейсбүүк" компанийг хамтран хөгжүүлэгч Дастин Масковитц * 1986 - Английн хөлбөмбөгч Метт Жарвис ** Олимпын хоёр, Дэлхийн нэг, Европын дөрвөн удаагийн алтан медальт Оросын уран гулгагч Тетяна Волосожар * 1987 - Их дуулгийн дөрвөн том нээлттэй тэмцээнд 16 удаа түрүүлсэн, газрын теннисний домог Сербийн теннисч [[Новак Жокович]] ** Чилийн хөлбөмбөгч Артура Видал == Нас барсан алдартнууд == * 1068 - Японы эзэн хаан Го Рэйзэй (1025 онд төрсөн) * 1667 - Ромын пап VII Александер (1599 онд төрсөн) * 1802 - АНУ-ын анхны Тэргүүн хатагтай [[Марта Вашингтон]] (1731 онд төрсөн) * 1885 - Францын нэрт зохиолч [[Виктор Гюго]] (1802 онд төрсөн) * 1933 - Монгол Улсын 10 дахь Ерөнхий сайд [[Цэнгэлтийн Жигжиджав]] (1894 онд төрсөн) * 1982 - Туркийн тав дахь Ерөнхийлөгч Чевдет Сунай (1899 онд төрсөн) * 1983 - Нобелийн шагналт Бельгийн биологич Альберт Клод (1899 онд төрсөн) * 1990 - Америкийн нэрт боксчин Роки Грацианно (1922 онд төрсөн) * 1997 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Альфред Херши ([[1908]] онд төрсөн) == Тэмдэглэлт баярууд == * {{MTQ}} Боолчлолыг халсан өдөр * {{HTI}} Үндэсний тусгаар тогтнолын өдөр * {{LKA}} Бүгд найрамдах улсын өдөр * {{YEM}} Нэгдэлийн өдөр * Биологийн олон талт байдлыг хамгаалах олон улсын өдөр ---- {{Commonscat|22 May|5 сарын 22}} [[Ангилал:Өдөр|0522]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|22]] jfhs86tmzznibyullvrfzvbxuxtdg4x 0 16352 857031 785029 2026-05-25T09:36:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 857031 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 146 дахь ([[өндөр жил]] бол 147 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 219 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭ 17 - Суут жанжин Германикус Германы Черушки, Чатти ванлигуудыг булаан эзэлснээ [[Ром]] хотод ёслол төгөлдөр тэмдэглэв. * 451 - Арменийн босогчид Сасанидын эзэнт гүрэнтэй тулалдав. Сасанидын эзэнт гүрэн ялалт байгуулсан шашны эрх чөлөөг нь хэвээр үлдээжээ. * 946 - Английн хаан I Эдмундыг Гэгээн Августины өдрөөр амь насыг нь хороов. * 1293 - Японы Камакүра хотод 7.1 магнитудын хүчтэй [[Газар хөдлөлт|газар хөдөлж]] 23 мянган хүн амиа алджээ. * 1538 - Женевийн захиргаа Жон Калвин болон түүний дагагсдыг нутгаасаа хөөв. Калвин дагагсадтайгаа [[Страсбург|Страсбургт]] гурван жил бүгжээ. * 1637 - Английн эзлэн түрэмгийлэгч Жон Месоноор удирдуулсан цэргүүд одоогийн [[Коннектикут]] мужийн нэгэн тосгонд халдан нутгийн уугуул 500 иргэнийг хороов. * 1770 - Хаант Оросын дэмжлэгтэй Грекийн босогчид [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эсрэг бослого дэгдээв. Тулаанд Грекчүүд хүнд ялагдал хүлээсэн билээ. * 1805 - Францын эзэн хаан [[Наполеон Бонапарт]] [[Милан|Миланы]] сүмд өөрийгөө Бүх Италийн хаан хэмээн зарлав. * 1821 - Османы эзэнт гүрний эсрэг Грекийн босогчид Пелопоннесийн сенат гэгчийг байгуулжээ. * 1822 - Норвегийн Гру сүмд гал гарсны улмаас 116 хүн амиа алджээ. Энэ нь Норвегийн түүхэнд тохиосон хамгийн хөнөөлт түймэр байсан юм. * 1830 - [[АНУ-ын Конгресс]] Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоны]] боловсруулсан уугуул иргэдэд газар оноох хуулийг баталжээ. * 1864 - Одоогийн [[Монтана]] муж АНУ-д нэгдэв. * 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Эх газрын армийн генерал Эдмунд Кирби Смитээр удирдуулсан цэргүүд Техасын Галвестон хотод бууж өгчээ. * 1868 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Эндрю Жонсонд итгэл үзүүлэх эсэхээр санал хурааж ердөө нэг хүний саналын илүүгээр авч үлдэв. * 1879 - Хаант Орос, Их Британийн хооронд Гандамакын гэрээ байгуулагдаж, Афганийн улс байгуулагдах эхээ тавьсан юм. * 1887 - [[Канадын Номхон далайн төмөр зам]] үндсэн шугам зорчигдод нээгдсэн байна. * 1896 - Хаант Оросын сүүлийн эзэн хаан [[II Николай]] хаан ширээнд суув. ** Америкийн санхүүч Чарльз Дау "Дау Жонесын аж үйлдвэрийн дундаж"-ийг хэвлүүлжээ. * 1897 - Ирландын зохиолч Брем Стокерын "Дракула" зохиол худалдаанд гарав. * [[1900]] - Мянган өдрийн дайн: Колумбын консерватив нам, Либерал намынхаа эсрэг сонгуулийн дүнг эсэргүүцэн зэвсэгт мөргөлдөөн дэгдээв. * [[1908]] - Ойрх Дорнодод анх удаагаа газрын тосны илэрц тогтоогдов. Персийн баруун өмнөд хэсэгт орших Масед Солэйман хотод цооног илэрч төд удалгүй Англи-Персийн хөрөнгө оруулалттай газрын тосны компани байгуулагдсан билээ. * 1918 - Бүгд найрамдах ардчилсан [[Гүрж]] улс байгуулагдав. * 1923 - "Ла Манш" 24 цагийн автомашины уралдаан анх удаагаа зохиогджээ. * 1928 - ФИФА-гийн хурлаар Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 4 жилд 1 удаа явуулж байх шийдвэр гарчээ. * 1938 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд анх удаагаа Америк биш иргэдийн асуудал эрхэлсэн байнгын хороо байгуулагдаж, хуралдаанаа зарлажээ. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Динамо ажиллагаа: Францын умард хэсгийн Данкөрк хотод Холбоотны цэргийн хүч томоохон дайралт хийжээ. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Ливийн төлөөх Газалагийн тулаан эхэлжээ. * 1948 - [[АНУ-ын Конгресс]] Холбооны иргэний агаарын тээвэр байгуулах тухай хууль батлав. * 1966 - Британийн Гайана Их Британиас салан тусгаарлаж, [[Гайана]] улс байгуулагджээ. * 1968 - [[Исланд]] улс замын хөдөлгөөний дүрмээ зүүн гараас, баруун гарт шилжүүлэв. * 1969 - Аполло сансрын хөтөлбөр: Аполло 10 хөлөг саран дээр хүн газардуулж болох эсэхийг ажиглаж задгай сансарт найм хоног ажилласны эцэст эх дэлхийдээ газарджээ. * 1970 - ЗХУ-ын [[Ту-144]] хөлөг анх удаа арилжааны нислэг үйлдэв. * 1972 - АНУ, ЗХУ-ын хооронд [[Баллистик пуужин|Баллистик пуужинг]] устгах гэрээ байгуулав. * 1980 - "Союз-36" хөлөг хөөрч Унгарын анхны сансрын нисгэгч [[Берталан Фаркаш]] сансарт ниссэн байна. * 1981 - Италийн Засгийн газрын гишүүд фримэсоны нийгэмлэгт элссэн гэх шуугиантай холбогдуулан Ерөнхий сайд Арнальдо Форлани Засгийн газраа тараасан юм. * 1983 - [[Япон тэнгис|Япон тэнгист]] 7.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас [[Цунами|цүнами]] үүсэж Хоншү мужид 100 хүн амиа алдав. * 1986 - [[Европын Зөвлөл]] хуралдаж Европын холбооны далбааг батлав. * 1991 - [[Гүрж]] ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнээс гарснаас хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль явуулж анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Звиад Гамсахурдиа]] сонгогджээ. ** Тайландын Пу Той үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд Лауда агаарын тээврийн 004 нислэг осолдож 223 хүн амиа алджээ. * 1993 - Алжирын сэтгүүлч Тахар Жаүтын амь насанд исламистууд халдав. Тэрээр 6-р сарын эхээр эмнэлэгт амиа алджээ. * 1998 - Австралийн Засгийн газар Үндэсний уучлалын өдөр болгон зарлажээ. * 2004 - Америкийн армийн чөлөөндөө гарсан офицер Терри Николсыг хүн амины 161 хэрэгт буруутай гэж үзэн ял оноожээ. * 2008 - [[Хятад|БНХАУ]]-ын дорно, өрнө хэсэгт их хэмжээний [[үер]] бууж 148 хүн амиа алдан, 1.3 сая хүн ямар нэг хэмжээгээр хохиров. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1556 - Османы султан (1595—1603) III Мехмед (1603 онд нас барсан). * 1887 - Бирмийн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Ба У (1963 онд нас барсан) * 1895 - Америкийн нэрт зурагчин Дороте Ланж (1965 онд нас барсан) * [[1907]] - Академийн шагналт, Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит Эрх чөлөөний одонт нэрт жүжигчин Жон Уейн (1979 онд нас барсан) * [[1908]] - Вьетнамын анхны Ерөнхий сайд Нгуен Нгок То (1976 онд нас барсан) * [[1909]] - Мексикийн 48 дахь Ерөнхийлөгч Адольфо Лопез Матеос (1969 онд нас барсан) * [[1912]] - Унгарын 46 дахь Ерөнхий сайд [[Янош Кадар]] (1989 онд нас барсан) * [[1913]] - Английн нэрт жүжигчин Петер Кашинг (1994 онд нас барсан) ** Олимпын аварга, дэлхийн хошой аварга Германы хүндийн өргөгч Йосеф Мангер (1991 онд нас барсан) * 1958 - Олимпын хүрэл, дэлхийн мөнгөн медальт Финландын халхалттай гүйгч Арто Бригарр * 1960 - Олимпын аварга Австралын хүндийн өргөгч Дийн Лакин ** Олимпын мөнгө, Европын аварга Литвын зээрэнцэг шидэгч Ромас Убартас * 1966 - "[[Харри Поттер]]", "Хааны айлдвар" зэрэг киногоороо алдаршсан Английн жүжигчин Элена Бонхэм Картер * 1968 - Данийн угсаа залгамжлах хунтайж Фредерик * 1974 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, дэлхийн есөн алт, найман мөнгөн медальт, европын 12 алт, 10 алтан медальт Шведийн усанд сэлэгч Ларс Фроландер * 1977 - Италийн хөлбөмбөгч Лука Тони * 1979 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт, дэлхийн аварга, дэлхийн танхимын долоон удаагийн аварга ОХУ-ын гүйгч Наталья Назарова * 1988 - Дэлхийн аварга Австралийн зээрэнцэг шидэгч Дэни Стивенс == Нас барсан алдартнууд == * 946 - Английн хаан I Эдмунд (921 онд төрсөн) * 1969 - Нисэх онгоцны Локхэд компанийг үндэслэгч Аллан Хейнэс Локхэд (1889 онд төрсөн) * 2002 - Олимпын алт, мөнгө, хүрэл медальт Этиопын гүйгч Мамо Вольд (1932 онд төрсөн) * 2008 - Академийн наадмын шагналт нэрт найруулагч [[Сидни Поллак]] (1934 онд төрсөн) * 2017 - Америкийн улс төр судлаач [[Збигнев Бжезински]] (1928 онд төрсөн). == Тэмдэглэлт өдөр == * {{DNK}} Угсаа залгамжлах хунтайжийн өдөр * {{GEO}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{GUY}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{POL}} Ээжүүдийн өдөр * {{AUS}} Үндэсний уучлалын өдөр ---- {{Commonscat|26 May|5 сарын 26}} [[Ангилал:Өдөр|0526]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|26]] c39ippcqbkeluq4oc4i14jp2tmlf9z6 857034 857031 2026-05-25T10:05:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 857034 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 146 дахь ([[өндөр жил]] бол 147 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 219 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭ 17 - Суут жанжин Германикус Германы Черушки, Чатти ванлигуудыг булаан эзэлснээ [[Ром]] хотод ёслол төгөлдөр тэмдэглэв. * 451 - Арменийн босогчид Сасанидын эзэнт гүрэнтэй тулалдав. Сасанидын эзэнт гүрэн ялалт байгуулсан шашны эрх чөлөөг нь хэвээр үлдээжээ. * 946 - Английн хаан I Эдмундыг Гэгээн Августины өдрөөр амь насыг нь хороов. * 1293 - Японы Камакүра хотод 7.1 магнитудын хүчтэй [[Газар хөдлөлт|газар хөдөлж]] 23 мянган хүн амиа алджээ. * 1538 - Женевийн захиргаа Жон Калвин болон түүний дагагсдыг нутгаасаа хөөв. Калвин дагагсадтайгаа [[Страсбург|Страсбургт]] гурван жил бүгжээ. * 1637 - Английн эзлэн түрэмгийлэгч Жон Месоноор удирдуулсан цэргүүд одоогийн [[Коннектикут]] мужийн нэгэн тосгонд халдан нутгийн уугуул 500 иргэнийг хороов. * 1770 - Хаант Оросын дэмжлэгтэй Грекийн босогчид [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эсрэг бослого дэгдээв. Тулаанд Грекчүүд хүнд ялагдал хүлээсэн билээ. * 1805 - Францын эзэн хаан [[Наполеон Бонапарт]] [[Милан|Миланы]] сүмд өөрийгөө Бүх Италийн хаан хэмээн зарлав. * 1821 - Османы эзэнт гүрний эсрэг Грекийн босогчид Пелопоннесийн сенат гэгчийг байгуулжээ. * 1822 - Норвегийн Гру сүмд гал гарсны улмаас 116 хүн амиа алджээ. Энэ нь Норвегийн түүхэнд тохиосон хамгийн хөнөөлт түймэр байсан юм. * 1830 - [[АНУ-ын Конгресс]] Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоны]] боловсруулсан уугуул иргэдэд газар оноох хуулийг баталжээ. * 1864 - Одоогийн [[Монтана]] муж АНУ-д нэгдэв. * 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Эх газрын армийн генерал Эдмунд Кирби Смитээр удирдуулсан цэргүүд Техасын Галвестон хотод бууж өгчээ. * 1868 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жонсон (Ерөнхийлөгч)|Эндрю Жонсонд]] итгэл үзүүлэх эсэхээр санал хурааж ердөө нэг хүний саналын илүүгээр авч үлдэв. * 1879 - Хаант Орос, Их Британийн хооронд Гандамакын гэрээ байгуулагдаж, Афганийн улс байгуулагдах эхээ тавьсан юм. * 1887 - [[Канадын Номхон далайн төмөр зам]] үндсэн шугам зорчигдод нээгдсэн байна. * 1896 - Хаант Оросын сүүлийн эзэн хаан [[II Николай]] хаан ширээнд суув. ** Америкийн санхүүч Чарльз Дау "Дау Жонесын аж үйлдвэрийн дундаж"-ийг хэвлүүлжээ. * 1897 - Ирландын зохиолч Брем Стокерын "Дракула" зохиол худалдаанд гарав. * [[1900]] - Мянган өдрийн дайн: Колумбын консерватив нам, Либерал намынхаа эсрэг сонгуулийн дүнг эсэргүүцэн зэвсэгт мөргөлдөөн дэгдээв. * [[1908]] - Ойрх Дорнодод анх удаагаа газрын тосны илэрц тогтоогдов. Персийн баруун өмнөд хэсэгт орших Масед Солэйман хотод цооног илэрч төд удалгүй Англи-Персийн хөрөнгө оруулалттай газрын тосны компани байгуулагдсан билээ. * 1918 - Бүгд найрамдах ардчилсан [[Гүрж]] улс байгуулагдав. * 1923 - "Ла Манш" 24 цагийн автомашины уралдаан анх удаагаа зохиогджээ. * 1928 - ФИФА-гийн хурлаар Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 4 жилд 1 удаа явуулж байх шийдвэр гарчээ. * 1938 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд анх удаагаа Америк биш иргэдийн асуудал эрхэлсэн байнгын хороо байгуулагдаж, хуралдаанаа зарлажээ. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Динамо ажиллагаа: Францын умард хэсгийн Данкөрк хотод Холбоотны цэргийн хүч томоохон дайралт хийжээ. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Ливийн төлөөх Газалагийн тулаан эхэлжээ. * 1948 - [[АНУ-ын Конгресс]] Холбооны иргэний агаарын тээвэр байгуулах тухай хууль батлав. * 1966 - Британийн Гайана Их Британиас салан тусгаарлаж, [[Гайана]] улс байгуулагджээ. * 1968 - [[Исланд]] улс замын хөдөлгөөний дүрмээ зүүн гараас, баруун гарт шилжүүлэв. * 1969 - Аполло сансрын хөтөлбөр: Аполло 10 хөлөг саран дээр хүн газардуулж болох эсэхийг ажиглаж задгай сансарт найм хоног ажилласны эцэст эх дэлхийдээ газарджээ. * 1970 - ЗХУ-ын [[Ту-144]] хөлөг анх удаа арилжааны нислэг үйлдэв. * 1972 - АНУ, ЗХУ-ын хооронд [[Баллистик пуужин|Баллистик пуужинг]] устгах гэрээ байгуулав. * 1980 - "Союз-36" хөлөг хөөрч Унгарын анхны сансрын нисгэгч [[Берталан Фаркаш]] сансарт ниссэн байна. * 1981 - Италийн Засгийн газрын гишүүд фримэсоны нийгэмлэгт элссэн гэх шуугиантай холбогдуулан Ерөнхий сайд Арнальдо Форлани Засгийн газраа тараасан юм. * 1983 - [[Япон тэнгис|Япон тэнгист]] 7.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас [[Цунами|цүнами]] үүсэж Хоншү мужид 100 хүн амиа алдав. * 1986 - [[Европын Зөвлөл]] хуралдаж Европын холбооны далбааг батлав. * 1991 - [[Гүрж]] ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнээс гарснаас хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль явуулж анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Звиад Гамсахурдиа]] сонгогджээ. ** Тайландын Пу Той үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд Лауда агаарын тээврийн 004 нислэг осолдож 223 хүн амиа алджээ. * 1993 - Алжирын сэтгүүлч Тахар Жаүтын амь насанд исламистууд халдав. Тэрээр 6-р сарын эхээр эмнэлэгт амиа алджээ. * 1998 - Австралийн Засгийн газар Үндэсний уучлалын өдөр болгон зарлажээ. * 2004 - Америкийн армийн чөлөөндөө гарсан офицер Терри Николсыг хүн амины 161 хэрэгт буруутай гэж үзэн ял оноожээ. * 2008 - [[Хятад|БНХАУ]]-ын дорно, өрнө хэсэгт их хэмжээний [[үер]] бууж 148 хүн амиа алдан, 1.3 сая хүн ямар нэг хэмжээгээр хохиров. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1556 - Османы султан (1595—1603) III Мехмед (1603 онд нас барсан). * 1887 - Бирмийн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Ба У (1963 онд нас барсан) * 1895 - Америкийн нэрт зурагчин Дороте Ланж (1965 онд нас барсан) * [[1907]] - Академийн шагналт, Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит Эрх чөлөөний одонт нэрт жүжигчин Жон Уейн (1979 онд нас барсан) * [[1908]] - Вьетнамын анхны Ерөнхий сайд Нгуен Нгок То (1976 онд нас барсан) * [[1909]] - Мексикийн 48 дахь Ерөнхийлөгч Адольфо Лопез Матеос (1969 онд нас барсан) * [[1912]] - Унгарын 46 дахь Ерөнхий сайд [[Янош Кадар]] (1989 онд нас барсан) * [[1913]] - Английн нэрт жүжигчин Петер Кашинг (1994 онд нас барсан) ** Олимпын аварга, дэлхийн хошой аварга Германы хүндийн өргөгч Йосеф Мангер (1991 онд нас барсан) * 1958 - Олимпын хүрэл, дэлхийн мөнгөн медальт Финландын халхалттай гүйгч Арто Бригарр * 1960 - Олимпын аварга Австралын хүндийн өргөгч Дийн Лакин ** Олимпын мөнгө, Европын аварга Литвын зээрэнцэг шидэгч Ромас Убартас * 1966 - "[[Харри Поттер]]", "Хааны айлдвар" зэрэг киногоороо алдаршсан Английн жүжигчин Элена Бонхэм Картер * 1968 - Данийн угсаа залгамжлах хунтайж Фредерик * 1974 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, дэлхийн есөн алт, найман мөнгөн медальт, европын 12 алт, 10 алтан медальт Шведийн усанд сэлэгч Ларс Фроландер * 1977 - Италийн хөлбөмбөгч Лука Тони * 1979 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт, дэлхийн аварга, дэлхийн танхимын долоон удаагийн аварга ОХУ-ын гүйгч Наталья Назарова * 1988 - Дэлхийн аварга Австралийн зээрэнцэг шидэгч Дэни Стивенс == Нас барсан алдартнууд == * 946 - Английн хаан I Эдмунд (921 онд төрсөн) * 1969 - Нисэх онгоцны Локхэд компанийг үндэслэгч Аллан Хейнэс Локхэд (1889 онд төрсөн) * 2002 - Олимпын алт, мөнгө, хүрэл медальт Этиопын гүйгч Мамо Вольд (1932 онд төрсөн) * 2008 - Академийн наадмын шагналт нэрт найруулагч [[Сидни Поллак]] (1934 онд төрсөн) * 2017 - Америкийн улс төр судлаач [[Збигнев Бжезински]] (1928 онд төрсөн). == Тэмдэглэлт өдөр == * {{DNK}} Угсаа залгамжлах хунтайжийн өдөр * {{GEO}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{GUY}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{POL}} Ээжүүдийн өдөр * {{AUS}} Үндэсний уучлалын өдөр ---- {{Commonscat|26 May|5 сарын 26}} [[Ангилал:Өдөр|0526]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|26]] c7ush0zi259rbcqmb4ynnq2gawtkt7s 0 21391 857049 856949 2026-05-25T11:20:21Z Megzer 20491 857049 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хожуу Алтан улсын үндэслэгч}} {{Инфобокс хаан | name = Нурхач<br/>{{langn|zh|努爾哈赤}} | title = Алтан улсын хаан | image = 清 佚名 《清太祖天命皇帝朝服像》.jpg | image_size = 200px | caption = 17-р зууны хөрөг, одоогоор [[Ордны Музей]]д байрладаг | succession = [[Хожуу Алтан улс]]ын [[хан]] | reign = 1616 оны 2 сарын 17 – 1626 оны 9 сарын 30 | coronation = | cor-type = | predecessor = | successor = [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] | birth_date = {{Birth date|1559|5|14|df=yes}} | birth_place = [[Хэту Ала]], [[Мин улсын эрхшээл дэх Манж|Манж]], [[Мин улс]] | death_date = {{Death date and age|1626|9|30|1559|5|14|df=yes}} | death_place = Айжипу, [[Хожуу Алтан улс]] | burial_place = [[Фүлин бунхан|Фү бунхан]] | spouse = {{plainlist| *{{marriage|Юань хатан|1577|1592|end=н}} *{{marriage|Жи хатан|1585|1620|end=н}} *{{Marriage|[[Шяоцигао хатан (Чин улс)|Шяоцигао их хатан]]|1588|1603|end=н}} *{{Marriage|[[Абахай хатан|Шяолевү хатан]]|1601}} }} | spouse-type = Хатад | issue = {{plainlist| * [[Цүень|Цүень, 3-р зэрэглэлийн Гуанлюэ бэйл]] * [[Дайшань]], [[Ли чин ван]] * [[Мангултай|Мангултай бэйл]] * [[Абатай]], чин ван * [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] * [[Aжигэ чин ван]] * [[Лаймбу]] * [[Доргон]], [[Руй чин ван]] * [[Додо]], [[Юй чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Нурхач (愛新覺羅·努爾哈齊) * [[Манж хэл|Манж]]: Нургачи ({{ManchuSibeUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ|style=height:4.0em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Тяньмин (天命) | era dates = 1616 оны 5 сарын 14 – 1627 оны 2 сарын 15<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абка-и фулинга ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡶᡠᠯᡳᠩᡤᠠ|style=height:4em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэрийн сүлдэт ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠦᠯᠳᠡᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:4em;word-wrap:not normal}}) | regnal name = Фүю Легуо Инмин хаан (覆育列國英明皇帝) | posthumous name = {{plainlist| * Чэнтянь Гуанюнь Шэндэ Шэньгун Жаожи Лижи Рэньшяо Рүэйвү Дуаньи Чиньань Хунвэнь Дине {{du|Гао}} {{du|хаан}} (承天廣運聖德神功肇紀立極仁孝睿武端毅欽安弘文定業{{du|高皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡥᡝᠰᡝ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡶᡳ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠮᡠᡴᡩᡝᠮᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡶᡠᡴᠵᡳᠨ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᡝᡵᡤᡠᠸᡝᠴᡠᡴᡝ ᡤᡠᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡤᠣᠰᡳᠨ ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᡳᠯᡝᡨᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡝᡵᡩᡝᠮᡠᠩᡤᡝ {{du|ᡩᡝᡵᡤᡳ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Тайзү (太祖) * [[Манж хэл|Манж]]: Тайзү ({{ManchuSibeUnicode|ᡨᠠᡳᡯᡠ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Хожуу Алтан улс]] | father = [[Такси]] | mother = }} '''Нурхач''' (1559–1626; 67 насалсан) нь [[Хожуу Алтан улс|Хожуу Алтан улсыг]] 1616 онд байгуулсан '''[[хаан]]''', [[зүрчид]] хүн байв. Нурхач нь Алтан улсыг мөхснөөс 380 гаруй жилийн дараа зүрчидийг дахин нэгтгэж, нэгдсэн улс байгуулж, Мин улсын ноёрхолоос өөрийн улс үндэстэнийг ангижруулж, Ляодунгийн хойгийг эзлэн авчээ. Тэрбээр [[Манж үсэг бичиг|манж бичиг үсэг]], [[Найман хошуу|Найман хошууны хууль дүрэм]], төр улсын хууль дүрэм зэргийг бүтээсэн нь [[Манжууд|Манж]] [[Дайчин гүрэн|Дайчин гүрнийг]] мандан бадрахын суурийг тавьж өгсөн юм. ==Нэр == Төрсөн нэр нь Нургачи ({{MongolUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ}}; ''Nurgaci''). Айсингиоро овогтон. Монголчууд Нурхач баатар, Хүндлэлт хаан гэж нэрлэж байсан. 1605-1606 оны үед [[Баяд|Баяуд]] отгийн ноён [[Энгэдэр]] таван отог [[Өвөр Халх]]ын элчийг толгойлон, Нурхачийн ордонд дараалан очиж адуу, тэмээ бэлэглэн түүнийг '''Хүндлэн хаан''' хэмээх болов.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/1010 Нурхач хаан]</ref> 1616 онд Алтан улсыг байгуулахдаа хятадын оны цолыг хэрэглэх уламжлалаар манжаар '''Абка-и фулинга''' ([[манж хэл|манж]]: {{MongolUnicode|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᡶ᠋ᡠᠯᡳ᠍ᡢᡤᠠ}}, ''abkai fulingga'') хятадаар '''''Тяньминь''''' ([[хятад хэл|хятад]]: 天命, ''Tiānmìng''), монголоор '''Тэнгэрийн сүлдэт''' хэмээх цолыг хэрэглэж байв. Түүнийг таалал төгссөний дараа сүмийн цол нь хятадаар '''Тайзү''' (хятад: 太祖, ''Tàizǔ'') гэх болов. == Бага нас == Түүний дээд өвөг нь '''[[Мэнтэмү]]''' гэж байсан. Нурхач 1559 онд Суксуху голын эрэгт Жяньжоу [[зүрчид|зүрчидийн]] толгойлогч Гиоро овогт '''Таксигийн''' ахмад хүү болон төржээ. Эх нь хитара овогт Агугийн охин байв. Нурхач доороо '''[[Шурхач]], [[Мурхач]], [[Ярхач]], [[Баяра]]''' зэрэг дүүтэй. 1582 онд эцэг нь Гурэд байхдаа сөргөлдөгч аймгийн Ли Чөнлян, [[Никан Вайлан]] ноёнд алагдсны дараагаас Нурхач өөрөө цэрэг цуглуулж, хүчээ бэхжүүлж, 1584-1587 онд [[Ли Чөнлян]], [[Никан Вайлан]] нарыг довтлон ялж өш хонзонгоо авсан. == Улс төрийн намтар == [[Зураг:Mukden_palace_Dazheng_Hall.jpg|thumb|180px|left|Мүгдэн ордон]] 1593 онд ехэ, хада, ула, хойфа, хорчин, жүсэри, шибэ, гувалца, нэен овог аймгууд холбоолон Гүрэ (одоогийн Шиньбинь) гэсэн газар тулалдаад Нурхач баатрыг дийлээгүй. Нурхач 1599-1618 оны хооронд хада, хойфа, хөлөн, ула зэрэг овгуудыг өөрийн харьяанд оруулжээ. 1616 онд [[Хэту Ала]] хотод Нурхач биеэ хаанд өргөмжилж, зүрчидийн газарт '''Айшин гүрүн''' буюу монголоор Алтан улс (хятадаар:金國) хэмээх улс байгуулсныг манж хятадын хожмын түүхчид [[манж хэл]]ээр '''Амага Айшин гүрүн''' ({{MongolUnicode|ᠠᠮᠠᡤᠠ<br>ᠠᡳ᠌ᠰᡳᠨ<br>ᡤᡠᡵᡠᠨ}}, хятад хэлээр '''Hòu jīn guó''' 後金國) гэж нэрлэх болсон нь 1115-1234 онд оршиж байсан [[Алтан улс]]аас ялгахын тулд '''Хожуу Алтан улс''' гэж бичих болсон. Нурхач баатар манжийн [[найман хошуу]] цэрэг зохион байгуулж 1618 онд [[Мин улс]]тай байлдах долоон өшийг ил зарласан. 1621 онд Ляоян, Шэньян хотуудыг эзэлж, 1625 онд [[Шэньян]] хотыг '''Мүгдэн''' хэмээн нэрлэж, шинэ нийслэл хотоо болгожээ. Нурхач нь улс байгуулахад гавъяа байгуулсан хүмүүсээс [[Аньфиянгу]], [[Эйду]], [[Хурхан]], [[Фиондон]], [[Хохори]] нарын таван ноёдыг онцгойлж таван сайд болгож байв. [[Зураг:Aphai fulingga han chiha. Currency of the farther East. No.849.jpg|thumb|180px|right|'''Абка-и фулинга хан чиха''' зооснууд]] 1599 онд [[Эрдэнэ багш]], [[Дахай]] заргач нараар монгол үсэгт суурилан [[Манж үсэг бичиг|манж үсэг]] зохиолгосон. 1606 онд монголчууд түүнийг Хүндлэлт хаан хэмээжээ. Нурхач монголчуудыг цэрэг дайнаар сүрдүүлж, эд мөнгөөр урвуулан татаж байсан ба [[хорчин]]ыг өөртөө дагуулжээ. Хоёр янз хандаж байв. Түрүү нь '''"Хятад, солонгос хэл өөр боловч амьдрах маяг нь ижил байдаг. Манж, монгол хоёр бас ийм. Бидний хэл өөр боловч, бидний хувцас, амьдрах маяг ижил билээ"''' гэсэн бол хожим '''"Танай монгол мал өсгөж, мах иднэ. Миний ард ургац харж амьдарна. Бид нэг газрынх биш, бид нэг хэлтэн биш"''' хэмээжээ. == Үхэл, өв == [[Зураг:Ningyuan_battle.jpg|thumb|180px|right|Нинъюаний байлдаан]] 1626 онд 67 насандаа Нурхач баатар Нинъюань цайзыг бүслэн байлдаж байхдаа Мингийн их буунд шархдан нас барчээ. Түүний хаан орыг 8-р агь [[Дээд эрдэмт]] залгаж, 1634 онд Өвөр Монголыг эзлэн, 1636 онд Мүгдэн хотод болсон чуулганаар улсын цолыг '''Чин''', үндэстэний нэрийг '''Манж''' хэмээн сольжээ. Нурхач баатар үр хойчдоо найман хошуу цэргийн зохион байгуулалтыг үлдээсэн. Сүүлийн жилүүддээ хоёр шар хошууг Нурхач өөрөө, хоёр хөх хошууг Шурхач дүү нь, хөвөөт цагаан хошууг ахмад хүү Чүен, шулуун цагаан хошууг хүү Хун тайж, улаан хошууг хоёрдугаар хүү Дайшан эзэн мэдэж байв. Гэнэт нас барсан болохоор гэрээс бичсэн баримт байхгүй. Дайшан, Амин (Шурхач дүүгийн хүү), Мангултай, Хун тайж дөрвийг дөрвөн ахмад бэйл гэж байсан ба тэд Нурхач баатрыг үхэхэд Абахай хатныг буруутган амийг нь хорлуулжээ. Абахай хатны хүү Ажигэ, Доргон, Додо нар нас бага ч бас боломж байсан гэдэг. Дайшан ахмад нь боловч Хун тайж дүүг дэмжиж хаан болгосон. ==Нурхач хаанаас Лигдэн хаанд илгээсэн захидал== НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин) захирагч гэж бичжээ. (Урьд) 40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим 40 түмнээс 6 түмэн нь л оргож зугтсан гэж сонссон билээ. Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү? Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу) хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж) Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө) нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү! (Орчуулга сонирхогчийн төвшинийх) Энэ захидлыг 1620 оны тэргүүн сард Нурхачи Шоусэ Убаш нэрт элчээрээ Лигдэн хаанд хүргүүлсэн. Лигдэн элчийг хорьж, хариу өгөөгүй. 6 сарын дараа Өвөр Халхууд "Лигдэн элчийг чинь алсан" гэдэг худал хов үгийг Нурхачид хүргэв. Нурхачи Чахарын элч Хонгор байху-г цаазалсан.Шоусэ Убаш оргож зугтсан. ==Гэр бүл== ===Өвөг дээдэс=== * Дээд өвөг — [[Мэнтэмү|Мөнхтөмөр]] (1370–1433) * Элэнц — [[Фуман]] (1500-аад он) * Өвөг — [[Гиоцанга]] (1583 онд нас барсан) === Эцэг эх === * Эцэг — [[Такши]] (1583 онд нас барсан) * Эх — хитара овогт хатан (1569 онд нас барсан) === Дүү === * [[Мурхач]] (1561–1620) * [[Шурхач]] (1564-1611) * [[Ярхач]] (1565–1589) * [[Баяра]] (1582–1624) === Хатад === Хатан, татварын тоо – 16. # [[Тунгия]] овгийн анхны хатан Хахана Жацин: Таванбаяны охин (1560-1592). Гүрний гүнж Нэньжэ, Цүень бэйл, Дайшан чин ван нарыг төрүүлсэн. # [[Фуча]] овгийн Жи хатан Гүндай (?-1620). Мангултай бэйл, Дэгэлэй бэйл, хошой гүнж Мангужи нарыг төрүүлсэн. # [[Ехэнара]] овгийн хатан Монго Жэржэр (1575–1603), Янгину ноёны охин, хожим Шяоцигао их хатан хэмээн нэхэн өргөмжилсөн. 8-р агь Хунтайжийг төрүүлсэн. # [[Уланара]] овгийн хатан Абахай (1590–1626), Мантай ноёны охин. Ажигэ чин ван, Доргон чин ван, Додо чин ван гурвыг төрүүлсэн. # Хорчин Боржигон овогт Шоукан бага хатан (1599-1666) # Хаданара овгийн Амин Жэржэр (阿敏哲哲) # Иргэн-Гиоро овогт татвар. Хошой гүнж Яньжэ, Абатай чин ван хоёрыг төрүүлсэн. # Ехэнара овгийн Нанакун татвар. 8-р гүнжийг төрүүлсэн. # Хорчин Боржигон овгийн (?-1644) нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Жоогия овгийн татвар. Абай гүнг төрүүлсэн. # Ниохуру (鈕祜祿氏) овгийн татвар. Тангудай, Табай гүн нарыг төрүүлсэн. # Гиямухут-Гиоро овгийн нэр нь тодорхойгүй татвар эм. Бабутай гүн, Бабухай гүн, Мүкүшэн гүнж, 5 болон 6-р гүнжийг төрүүлсэн. # Иргэн-Гиоро (伊爾根覺羅氏) овгийн 2р эзэгтэй. 7-р гүнжийг төрүүлсэн. # Сирин-Гиоро (西林覺羅氏) овгийн нэр нь тодорхойгүй татвар эм. Лаймбу гүнг төрүүлсэн. # Овог угсаа тодорхойгүй Дайинжа татвар эм. Нурхачийн отгон хүү Фиянгуг төрүүлсэн. ===Хүүхэд === ; Хүү # [[Цүень]] (1580–1618), анхны хунтайж, Гуанлюэ бэйл. Юань хатны хүү # [[Дайшань]] (1583–1648), Ли чин ван. Юань хатны хүү # [[Абай (Чин гүрэн)]] (1585–1648), улс тохинуулах жанжин. Гүн Цинмин. Жугия овогт татварын хүү. # [[Тангудай]] (1585–1640), улс тохинуулах жанжин # [[Мангултай]] (1587–1633), бэйл ван. Жи хатны хүү. # [[Табай]] (1589–1639), улсад туслах жанжин. Жугия овогт татварын хүү. # [[Абатай чин ван]] (1589–1646), Айсин-Жиро овогт нэр тодорхойгүй татварын хүү. # [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] (1592–1643), Нурхачийг залгасан Тэнгэрийн сэцэн хаан. Монго жэржэр хатны хүү. # [[Бабутай]] (1592–1655), улс тохинуулах жанжин. Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Дэгэлэй]] (1592–1635), бэйл ван. Жи хатны хүү. # [[Бабухай]] (1597–1643) улс тохинуулах жанжин. Гиямухут-Гиоро овогт нэр тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Aжигэ]] (1605–1651) Ин чин ван. Абахай хатны хүү. # [[Лаймбу]] (1612–1646), улсад туслагч гүн. Сирин-Жиро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Доргон]] (1612–1650), Руй чин ван, 1643-1650 онд [[Эеэр засагч]] хааны өмнөөс төр барьсан. Абахай хатны хүү. # [[Додо]] (1614–1649), Юй чин ван Абахай хатны хүү. # [[Фиянгу]] (1620–1640) Овог нь тодорхойгүй Дайинжан татварын хүү. ; Охин # Дуаньжуан гүрний гүнж Нэньжэ (1578–1652), 1588 онд [[Хохори|Хохоритэй]] гэрлэсэн, улсын гүнж. Юань хатны охин. # Яньжэ (1587–1646), Гороло овгийн Дархантай гэрлэсэн, хошой гүнж. Иргэн-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татварын охин. # Мангужи (1590–1635), 1601 онд хаданара Воргудайтай гэрлэсэн. Жи хатны охин. # [[Мукушэн]] (穆庫什) (1595–?); 1608 онд уланара [[Бужантай]]тай гэрлэсэн. Дараа нь 1619 онд Ниохуру [[Эйду|Эйдугийн]] хатан болсон. Гиямухут-Гиоро овогт нэр тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1597–1613); 1608 онд [[Эйду|Эйдугийн]] хөвгүүн ниохуру Дакитай гэрлэсэн. Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1600–1646), 1613 онд ехэнара [[Суна|Сунатай]] гэрлэсэн. ([[Суксаха]]гийн эцэг) Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1604–1685), 1619 онд нара Эжайтай гэрлэсэн. Иргэн-Гиоро овгийн 2р зэргийн татвар эмийн охин. # ? (1612–1646), 1625 онд боржигин Горбуштай гэрлэсэн, хошой гүнж. Нанакун татварын охин. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Хожуу Алтан улс]]ын [[хаан]] |он=1616—1626 он |өмнө= — |дараа=[[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Нурхач}} [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:1559 онд төрсөн]] [[Ангилал:1626 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] 9pdsswj7irts66x66eq3d9e61fqnr6b 857050 857049 2026-05-25T11:24:58Z Megzer 20491 857050 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хожуу Алтан улсын үндэслэгч}} {{Инфобокс хаан | name = Нурхач<br/>{{langn|zh|努爾哈赤}} | title = Алтан улсын хаан | image = 清 佚名 《清太祖天命皇帝朝服像》.jpg | image_size = 200px | caption = 17-р зууны хөрөг, одоогоор [[Ордны Музей]]д байрладаг | succession = [[Хожуу Алтан улс]]ын [[хан]] | reign = 1616 оны 2 сарын 17 – 1626 оны 9 сарын 30 | coronation = | cor-type = | predecessor = | successor = [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] | birth_date = {{Birth date|1559|5|14|df=yes}} | birth_place = [[Хэту Ала]], [[Мин улсын эрхшээл дэх Манж|Манж]], [[Мин улс]] | death_date = {{Death date and age|1626|9|30|1559|5|14|df=yes}} | death_place = Айжипу, [[Хожуу Алтан улс]] | burial_place = [[Фүлин бунхан|Фү бунхан]] | spouse = {{plainlist| *{{marriage|Юань хатан|1577|1592|end=н}} *{{marriage|Жи хатан|1585|1620|end=н}} *{{Marriage|[[Шяоцигао хатан (Чин улс)|Шяоцигао их хатан]]|1588|1603|end=н}} *{{Marriage|[[Абахай хатан|Шяолевү хатан]]|1601}} }} | spouse-type = Хатад | issue = {{plainlist| * [[Цүень|Цүень, 3-р зэрэглэлийн Гуанлюэ бэйл]] * [[Дайшань]], [[Ли чин ван]] * [[Мангултай|Мангултай бэйл]] * [[Абатай]], чин ван * [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] * [[Aжигэ чин ван]] * [[Лаймбу]] * [[Доргон]], [[Руй чин ван]] * [[Додо]], [[Юй чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Нурхач (愛新覺羅·努爾哈齊) * [[Манж хэл|Манж]]: Нургачи ({{ManchuSibeUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ|style=height:4.0em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Тяньмин (天命) | era dates = 1616 оны 5 сарын 14 – 1627 оны 2 сарын 15<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абка-и фулинга ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡶᡠᠯᡳᠩᡤᠠ|style=height:4em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэрийн сүлдэт ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠦᠯᠳᠡᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:4em;word-wrap:not normal}}) | regnal name = Фүю Легуо Инмин хаан (覆育列國英明皇帝) | posthumous name = {{plainlist| * Чэнтянь Гуанюнь Шэндэ Шэньгун Жаожи Лижи Рэньшяо Рүэйвү Дуаньи Чиньань Хунвэнь Дине {{du|Гао}} {{du|хаан}} (承天廣運聖德神功肇紀立極仁孝睿武端毅欽安弘文定業{{du|高皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡥᡝᠰᡝ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡶᡳ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠮᡠᡴᡩᡝᠮᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡶᡠᡴᠵᡳᠨ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᡝᡵᡤᡠᠸᡝᠴᡠᡴᡝ ᡤᡠᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡤᠣᠰᡳᠨ ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᡳᠯᡝᡨᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡝᡵᡩᡝᠮᡠᠩᡤᡝ {{du|ᡩᡝᡵᡤᡳ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Тайзү (太祖) * [[Манж хэл|Манж]]: Тайзү ({{ManchuSibeUnicode|ᡨᠠᡳᡯᡠ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Хожуу Алтан улс]] | father = [[Такси]] | mother = }} '''Нурхач''' (1559–1626; 67 насалсан) нь [[Хожуу Алтан улс|Хожуу Алтан улсыг]] 1616 онд байгуулсан '''[[хаан]]''', [[зүрчид]] хүн байв. Нурхач нь Алтан улсыг мөхснөөс 380 гаруй жилийн дараа зүрчидийг дахин нэгтгэж, нэгдсэн улс байгуулж, Мин улсын ноёрхолоос өөрийн улс үндэстэнийг ангижруулж, Ляодунгийн хойгийг эзлэн авчээ. Тэрбээр [[Манж үсэг бичиг|манж бичиг үсэг]], [[Найман хошуу|Найман хошууны хууль дүрэм]], төр улсын хууль дүрэм зэргийг бүтээсэн нь [[Манжууд|Манж]] [[Дайчин гүрэн|Дайчин гүрнийг]] мандан бадрахын суурийг тавьж өгсөн юм. ==Нэр == Төрсөн нэр нь Нургачи ({{MongolUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ}}; ''Nurgaci''). Айсингиоро овогтон. Монголчууд Нурхач баатар, Хүндлэлт хаан гэж нэрлэж байсан. 1605-1606 оны үед [[Баяд|Баяуд]] отгийн ноён [[Энгэдэр]] таван отог [[Өвөр Халх]]ын элчийг толгойлон, Нурхачийн ордонд дараалан очиж адуу, тэмээ бэлэглэн түүнийг '''Хүндлэн хаан''' хэмээх болов.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/1010 Нурхач хаан]</ref> 1616 онд Алтан улсыг байгуулахдаа хятадын оны цолыг хэрэглэх уламжлалаар манжаар '''Абка-и фулинга''' ([[манж хэл|манж]]: {{MongolUnicode|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᡶ᠋ᡠᠯᡳ᠍ᡢᡤᠠ}}, ''abkai fulingga'') хятадаар '''''Тяньминь''''' ([[хятад хэл|хятад]]: 天命, ''Tiānmìng''), монголоор '''Тэнгэрийн сүлдэт''' хэмээх цолыг хэрэглэж байв. Түүнийг таалал төгссөний дараа сүмийн цол нь хятадаар '''Тайзү''' (хятад: 太祖, ''Tàizǔ'') гэх болов. == Бага нас == Түүний дээд өвөг нь '''[[Мэнтэмү]]''' гэж байсан. Нурхач 1559 онд Суксуху голын эрэгт Жяньжоу [[зүрчид|зүрчидийн]] толгойлогч Гиоро овогт '''Таксигийн''' ахмад хүү болон төржээ. Эх нь хитара овогт Агугийн охин байв. Нурхач доороо '''[[Шурхач]], [[Мурхач]], [[Ярхач]], [[Баяра]]''' зэрэг дүүтэй. 1582 онд эцэг нь Гурэд байхдаа сөргөлдөгч аймгийн Ли Чөнлян, [[Никан Вайлан]] ноёнд алагдсны дараагаас Нурхач өөрөө цэрэг цуглуулж, хүчээ бэхжүүлж, 1584-1587 онд [[Ли Чөнлян]], [[Никан Вайлан]] нарыг довтлон ялж өш хонзонгоо авсан. == Улс төрийн намтар == [[Зураг:Mukden_palace_Dazheng_Hall.jpg|thumb|180px|left|Мүгдэн ордон]] 1593 онд ехэ, хада, ула, хойфа, хорчин, жүсэри, шибэ, гувалца, нэен овог аймгууд холбоолон Гүрэ (одоогийн Шиньбинь) гэсэн газар тулалдаад Нурхач баатрыг дийлээгүй. Нурхач 1599-1618 оны хооронд хада, хойфа, хөлөн, ула зэрэг овгуудыг өөрийн харьяанд оруулжээ. 1616 онд [[Хэту Ала]] хотод Нурхач биеэ хаанд өргөмжилж, зүрчидийн газарт '''Айшин гүрүн''' буюу монголоор Алтан улс (хятадаар:金國) хэмээх улс байгуулсныг манж хятадын хожмын түүхчид [[манж хэл]]ээр '''Амага Айшин гүрүн''' ({{MongolUnicode|ᠠᠮᠠᡤᠠ<br>ᠠᡳ᠌ᠰᡳᠨ<br>ᡤᡠᡵᡠᠨ}}, хятад хэлээр '''Hòu jīn guó''' 後金國) гэж нэрлэх болсон нь 1115-1234 онд оршиж байсан [[Алтан улс]]аас ялгахын тулд '''Хожуу Алтан улс''' гэж бичих болсон. Нурхач баатар манжийн [[найман хошуу]] цэрэг зохион байгуулж 1618 онд [[Мин улс]]тай байлдах долоон өшийг ил зарласан. 1621 онд Ляоян, Шэньян хотуудыг эзэлж, 1625 онд [[Шэньян]] хотыг '''Мүгдэн''' хэмээн нэрлэж, шинэ нийслэл хотоо болгожээ. Нурхач нь улс байгуулахад гавъяа байгуулсан хүмүүсээс [[Аньфиянгу]], [[Эйду]], [[Хурхан]], [[Фиондон]], [[Хохори]] нарын таван ноёдыг онцгойлж таван сайд болгож байв. [[Зураг:Aphai fulingga han chiha. Currency of the farther East. No.849.jpg|thumb|180px|right|'''Абка-и фулинга хан чиха''' зооснууд]] 1599 онд [[Эрдэнэ багш]], [[Дахай]] заргач нараар монгол үсэгт суурилан [[Манж үсэг бичиг|манж үсэг]] зохиолгосон. 1606 онд монголчууд түүнийг Хүндлэлт хаан хэмээжээ. Нурхач монголчуудыг цэрэг дайнаар сүрдүүлж, эд мөнгөөр урвуулан татаж байсан ба [[хорчин]]ыг өөртөө дагуулжээ. Хоёр янз хандаж байв. Түрүү нь '''"Хятад, солонгос хэл өөр боловч амьдрах маяг нь ижил байдаг. Манж, монгол хоёр бас ийм. Бидний хэл өөр боловч, бидний хувцас, амьдрах маяг ижил билээ"''' гэсэн бол хожим '''"Танай монгол мал өсгөж, мах иднэ. Миний ард ургац харж амьдарна. Бид нэг газрынх биш, бид нэг хэлтэн биш"''' хэмээжээ. == Үхэл, өв == [[Зураг:Ningyuan_battle.jpg|thumb|180px|right|Нинъюаний байлдаан]] 1626 онд 67 насандаа Нурхач баатар Нинъюань цайзыг бүслэн байлдаж байхдаа Мингийн их буунд шархдан нас барчээ. Түүний хаан орыг 8-р агь [[Дээд эрдэмт]] залгаж, 1634 онд Өвөр Монголыг эзлэн, 1636 онд Мүгдэн хотод болсон чуулганаар улсын цолыг '''Чин''', үндэстэний нэрийг '''Манж''' хэмээн сольжээ. Нурхач баатар үр хойчдоо найман хошуу цэргийн зохион байгуулалтыг үлдээсэн. Сүүлийн жилүүддээ хоёр шар хошууг Нурхач өөрөө, хоёр хөх хошууг Шурхач дүү нь, хөвөөт цагаан хошууг ахмад хүү Чүен, шулуун цагаан хошууг хүү Хун тайж, улаан хошууг хоёрдугаар хүү Дайшан эзэн мэдэж байв. Гэнэт нас барсан болохоор гэрээс бичсэн баримт байхгүй. Дайшан, Амин (Шурхач дүүгийн хүү), Мангултай, Хун тайж дөрвийг дөрвөн ахмад бэйл гэж байсан ба тэд Нурхач баатрыг үхэхэд Абахай хатныг буруутган амийг нь хорлуулжээ. Абахай хатны хүү Ажигэ, Доргон, Додо нар нас бага ч бас боломж байсан гэдэг. Дайшан ахмад нь боловч Хун тайж дүүг дэмжиж хаан болгосон. ==Нурхач хаанаас Лигдэн хаанд илгээсэн захидал== НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин) захирагч гэж бичжээ. (Урьд) 40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим 40 түмнээс 6 түмэн нь л оргож зугтсан гэж сонссон билээ. Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү? Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу) хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж) Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө) нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү! (Орчуулга сонирхогчийн төвшинийх) Энэ захидлыг 1620 оны тэргүүн сард Нурхачи Шоусэ Убаш нэрт элчээрээ Лигдэн хаанд хүргүүлсэн. Лигдэн элчийг хорьж, хариу өгөөгүй. 6 сарын дараа Өвөр Халхууд "Лигдэн элчийг чинь алсан" гэдэг худал хов үгийг Нурхачид хүргэв. Нурхачи Чахарын элч Хонгор байху-г цаазалсан.Шоусэ Убаш оргож зугтсан. ==Гэр бүл== ===Өвөг дээдэс=== * Дээд өвөг — [[Мэнтэмү|Мөнхтөмөр]] (1370–1433) * Элэнц — [[Фуман]] (1500-аад он) * Өвөг — [[Гиоцанга]] (1583 онд нас барсан) === Эцэг эх === * Эцэг — [[Такши]] (1583 онд нас барсан) * Эх — хитара овогт хатан (1569 онд нас барсан) === Дүү === * [[Мурхач]] (1561–1620) * [[Шурхач]] (1564-1611) * [[Ярхач]] (1565–1589) * [[Баяра]] (1582–1624) === Хатад === Хатан, татварын тоо – 16. # [[Тунгия]] овгийн анхны хатан Хахана Жацин: Таванбаяны охин (1560-1592). Гүрний гүнж Нэньжэ, Цүень бэйл, Дайшан чин ван нарыг төрүүлсэн. # [[Фуча]] овгийн Жи хатан Гүндай (?-1620). Мангултай бэйл, Дэгэлэй бэйл, хошой гүнж Мангужи нарыг төрүүлсэн. # [[Ехэнара]] овгийн хатан Монго Жэржэр (1575–1603), Янгину ноёны охин, хожим Шяоцигао их хатан хэмээн нэхэн өргөмжилсөн. 8-р агь Хунтайжийг төрүүлсэн. # [[Уланара]] овгийн хатан Абахай (1590–1626), Мантай ноёны охин. Ажигэ чин ван, Доргон чин ван, Додо чин ван гурвыг төрүүлсэн. # Хорчин Боржигон овогт Шоукан бага хатан (1599-1666) # Хаданара овгийн Амин Жэржэр (阿敏哲哲) # Иргэн-Гиоро овогт татвар. Хошой гүнж Яньжэ, Абатай чин ван хоёрыг төрүүлсэн. # Ехэнара овгийн Нанакун татвар. 8-р гүнжийг төрүүлсэн. # Хорчин Боржигон овгийн (?-1644) нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Жоогия овгийн татвар. Абай гүнг төрүүлсэн. # Ниохуру (鈕祜祿氏) овгийн татвар. Тангудай, Табай гүн нарыг төрүүлсэн. # Гиямухут-Гиоро овгийн нэр нь тодорхойгүй татвар эм. Бабутай гүн, Бабухай гүн, Мүкүшэн гүнж, 5 болон 6-р гүнжийг төрүүлсэн. # Иргэн-Гиоро (伊爾根覺羅氏) овгийн 2р эзэгтэй. 7-р гүнжийг төрүүлсэн. # Сирин-Гиоро (西林覺羅氏) овгийн нэр нь тодорхойгүй татвар эм. Лаймбу гүнг төрүүлсэн. # Овог угсаа тодорхойгүй Дайинжа татвар эм. Нурхачийн отгон хүү Фиянгуг төрүүлсэн. ===Хүүхэд === ; Хүү # [[Цүень]] (1580–1618), анхны хунтайж, Гуанлюэ бэйл. Хахана Жацин хатны хүү # [[Дайшань]] (1583–1648), Ли чин ван. Хахана Жацин хатны хүү # [[Абай (Чин гүрэн)]] (1585–1648), улс тохинуулах жанжин. Цинмин гүн цолтой. Жугия овогт татварын хүү. # [[Тангудай]] (1585–1640), улс тохинуулах жанжин. # [[Мангултай]] (1587–1633), бэйл ван. Жи хатны хүү. # [[Табай]] (1589–1639), улсад туслах жанжин. Жугия овогт татварын хүү. # [[Абатай чин ван]] (1589–1646), Иргэн-Гиоро овогт нэр тодорхойгүй татварын хүү. # [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] (1592–1643), Нурхачийг залгасан Тэнгэрийн сэцэн хаан. Монго жэржэр хатны хүү. # [[Бабутай]] (1592–1655), улс тохинуулах жанжин. Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Дэгэлэй]] (1592–1635), бэйл ван. Жи хатны хүү. # [[Бабухай]] (1597–1643) улс тохинуулах жанжин. Гиямухут-Гиоро овогт нэр тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Aжигэ]] (1605–1651) Ин чин ван. Абахай хатны хүү. # [[Лаймбу]] (1612–1646), улсад туслагч гүн. Сирин-Жиро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Доргон]] (1612–1650), Руй чин ван, 1643-1650 онд [[Эеэр засагч]] хааны өмнөөс төр барьсан. Абахай хатны хүү. # [[Додо]] (1614–1649), Юй чин ван Абахай хатны хүү. # [[Фиянгу]] (1620–1640) Овог нь тодорхойгүй Дайинжа татварын хүү. ; Охин # Дуаньжуан гүрний гүнж Нэньжэ (1578–1652), 1588 онд [[Хохори|Хохоритэй]] гэрлэсэн, улсын гүнж. Хахана Жацин хатны охин. # Яньжэ (1587–1646), Гороло овгийн Дархантай гэрлэсэн, хошой гүнж. Иргэн-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татварын охин. # Мангужи (1590–1635), 1601 онд хаданара Воргудайтай гэрлэсэн. Жи хатны охин. # [[Мукушэн]] (穆庫什) (1595–?); 1608 онд уланара [[Бужантай]]тай гэрлэсэн. Дараа нь 1619 онд Ниохуру [[Эйду|Эйдугийн]] хатан болсон. Гиямухут-Гиоро овогт нэр тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1597–1613); 1608 онд [[Эйду|Эйдугийн]] хөвгүүн ниохуру Дакитай гэрлэсэн. Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1600–1646), 1613 онд ехэнара [[Суна|Сунатай]] гэрлэсэн. ([[Суксаха]]гийн эцэг) Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1604–1685), 1619 онд нара Эжайтай гэрлэсэн. Иргэн-Гиоро овгийн 2р зэргийн татвар эмийн охин. # Сонготу (松古图, 1612–1646), 1625 онд боржигин Горбуштай гэрлэсэн, хошой гүнж. Нанакун татварын охин. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Хожуу Алтан улс]]ын [[хаан]] |он=1616—1626 он |өмнө= — |дараа=[[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Нурхач}} [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:1559 онд төрсөн]] [[Ангилал:1626 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] ikuuj493iixf52lwlakzwkrl5dbxvjd 857052 857050 2026-05-25T11:39:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 857052 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хожуу Алтан улсын үндэслэгч}} {{Инфобокс хаан | name = Нурхач<br/>{{langn|zh|努爾哈赤}} | title = Алтан улсын хаан | image = 清 佚名 《清太祖天命皇帝朝服像》.jpg | image_size = 200px | caption = 17-р зууны хөрөг, одоогоор [[Ордны Музей]]д байрладаг | succession = [[Хожуу Алтан улс]]ын [[хан]] | reign = 1616 оны 2 сарын 17 – 1626 оны 9 сарын 30 | coronation = | cor-type = | predecessor = | successor = [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] | birth_date = {{Birth date|1559|5|14|df=yes}} | birth_place = [[Хэту Ала]], [[Мин улсын эрхшээл дэх Манж|Манж]], [[Мин улс]] | death_date = {{Death date and age|1626|9|30|1559|5|14|df=yes}} | death_place = Айжипу, [[Хожуу Алтан улс]] | burial_place = [[Фүлин бунхан|Фү бунхан]] | spouse = {{plainlist| *{{marriage|Юань хатан|1577|1592|end=н}} *{{marriage|Жи хатан|1585|1620|end=н}} *{{Marriage|[[Шяоцигао хатан (Чин улс)|Шяоцигао их хатан]]|1588|1603|end=н}} *{{Marriage|[[Абахай хатан|Шяолевү хатан]]|1601}} }} | spouse-type = Хатад | issue = {{plainlist| * [[Цүень|Цүень, 3-р зэрэглэлийн Гуанлюэ бэйл]] * [[Дайшань]], [[Ли чин ван]] * [[Мангултай|Мангултай бэйл]] * [[Абатай]], чин ван * [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] * [[Aжигэ чин ван]] * [[Лаймбу]] * [[Доргон]], [[Руй чин ван]] * [[Додо]], [[Юй чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = {{plainlist| * Айсингиоро Нурхач (愛新覺羅·努爾哈齊) * [[Манж хэл|Манж]]: Нургачи ({{ManchuSibeUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ|style=height:4.0em;word-wrap:not normal}}) }} | era name = Тяньмин (天命) | era dates = 1616 оны 5 сарын 14 – 1627 оны 2 сарын 15<br>[[Манж хэл|Манж]]: Абка-и фулинга ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡶᡠᠯᡳᠩᡤᠠ|style=height:4em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: Тэнгэрийн сүлдэт ({{MongolUnicode|ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠦᠯᠳᠡᠲᠦ<!-- http://trans.mglip.com/ -->|style=height:4em;word-wrap:not normal}}) | regnal name = Фүю Легуо Инмин хаан (覆育列國英明皇帝) | posthumous name = {{plainlist| * Чэнтянь Гуанюнь Шэндэ Шэньгун Жаожи Лижи Рэньшяо Рүэйвү Дуаньи Чиньань Хунвэнь Дине {{du|Гао}} {{du|хаан}} (承天廣運聖德神功肇紀立極仁孝睿武端毅欽安弘文定業{{du|高皇帝}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠᡳ ᡥᡝᠰᡝ ᠪᡝ ᠠᠯᡳᡶᡳ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠮᡠᡴᡩᡝᠮᠪᡠᡥᡝ᠈ <br>ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ ᡨᡝᠨ ᠪᡝ ᡶᡠᡴᠵᡳᠨ ᡳᠯᡳᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡶᡝᡵᡤᡠᠸᡝᠴᡠᡴᡝ ᡤᡠᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡤᠣᠰᡳᠨ ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>ᡥᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ᠈ <br>ᡧᡠ ᠪᡝ ᡳᠯᡝᡨᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡩᠣᡵᠣ ᠪᡝ ᡨᠣᡴᡨᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡝᡵᡩᡝᠮᡠᠩᡤᡝ {{du|ᡩᡝᡵᡤᡳ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Тайзү (太祖) * [[Манж хэл|Манж]]: Тайзү ({{ManchuSibeUnicode|ᡨᠠᡳᡯᡠ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Хожуу Алтан улс]] | father = [[Такси]] | mother = }} '''Нурхач''' (1559–1626; 67 насалсан) нь [[Хожуу Алтан улс|Хожуу Алтан улсыг]] 1616 онд байгуулсан '''[[хаан]]''', [[зүрчид]] хүн байв. Нурхач нь Алтан улсыг мөхснөөс 380 гаруй жилийн дараа зүрчидийг дахин нэгтгэж, нэгдсэн улс байгуулж, [[Мин улс|Мин улсын]] ноёрхолоос өөрийн улс үндэстэнийг ангижруулж, Ляодунгийн хойгийг эзлэн авчээ. Тэрбээр [[Манж үсэг бичиг|манж бичиг үсэг]], [[Найман хошуу|Найман хошууны хууль дүрэм]], төр улсын хууль дүрэм зэргийг бүтээсэн нь [[Манжууд|Манж]] [[Дайчин гүрэн|Дайчин гүрнийг]] мандан бадрахын суурийг тавьж өгсөн юм. ==Нэр == Төрсөн нэр нь Нургачи ({{MongolUnicode|ᠨᡠᡵᡤᠠᠴᡳ}}; ''Nurgaci''). Айсингиоро овогтон. Монголчууд Нурхач баатар, Хүндлэлт хаан гэж нэрлэж байсан. 1605-1606 оны үед [[Баяд|Баяуд]] отгийн ноён [[Энгэдэр]] таван отог [[Өвөр Халх]]ын элчийг толгойлон, Нурхачийн ордонд дараалан очиж адуу, тэмээ бэлэглэн түүнийг '''Хүндлэн хаан''' хэмээх болов.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/1010 Нурхач хаан]</ref> 1616 онд Алтан улсыг байгуулахдаа хятадын оны цолыг хэрэглэх уламжлалаар манжаар '''Абка-и фулинга''' ([[манж хэл|манж]]: {{MongolUnicode|ᠠᠪᡴᠠᡳ<br>ᡶ᠋ᡠᠯᡳ᠍ᡢᡤᠠ}}, ''abkai fulingga'') хятадаар '''''Тяньминь''''' ([[хятад хэл|хятад]]: 天命, ''Tiānmìng''), монголоор '''Тэнгэрийн сүлдэт''' хэмээх цолыг хэрэглэж байв. Түүнийг таалал төгссөний дараа сүмийн цол нь хятадаар '''Тайзү''' (хятад: 太祖, ''Tàizǔ'') гэх болов. == Бага нас == Түүний дээд өвөг нь '''[[Мэнтэмү]]''' гэж байсан. Нурхач 1559 онд Суксуху голын эрэгт Жяньжоу [[зүрчид|зүрчидийн]] толгойлогч Гиоро овогт '''Таксигийн''' ахмад хүү болон төржээ. Эх нь хитара овогт Агугийн охин байв. Нурхач доороо '''[[Шурхач]], [[Мурхач]], [[Ярхач]], [[Баяра]]''' зэрэг дүүтэй. 1582 онд эцэг нь Гурэд байхдаа сөргөлдөгч аймгийн Ли Чөнлян, [[Никан Вайлан]] ноёнд алагдсны дараагаас Нурхач өөрөө цэрэг цуглуулж, хүчээ бэхжүүлж, 1584-1587 онд [[Ли Чөнлян]], [[Никан Вайлан]] нарыг довтлон ялж өш хонзонгоо авсан. == Улс төрийн намтар == [[Зураг:Mukden_palace_Dazheng_Hall.jpg|thumb|180px|left|Мүгдэн ордон]] 1593 онд ехэ, хада, ула, хойфа, хорчин, жүсэри, шибэ, гувалца, нэен овог аймгууд холбоолон Гүрэ (одоогийн Шиньбинь) гэсэн газар тулалдаад Нурхач баатрыг дийлээгүй. Нурхач 1599-1618 оны хооронд хада, хойфа, хөлөн, ула зэрэг овгуудыг өөрийн харьяанд оруулжээ. 1616 онд [[Хэту Ала]] хотод Нурхач биеэ хаанд өргөмжилж, зүрчидийн газарт '''Айшин гүрүн''' буюу монголоор Алтан улс (хятадаар:金國) хэмээх улс байгуулсныг манж хятадын хожмын түүхчид [[манж хэл]]ээр '''Амага Айшин гүрүн''' ({{MongolUnicode|ᠠᠮᠠᡤᠠ<br>ᠠᡳ᠌ᠰᡳᠨ<br>ᡤᡠᡵᡠᠨ}}, хятад хэлээр '''Hòu jīn guó''' 後金國) гэж нэрлэх болсон нь 1115-1234 онд оршиж байсан [[Алтан улс]]аас ялгахын тулд '''Хожуу Алтан улс''' гэж бичих болсон. Нурхач баатар манжийн [[найман хошуу]] цэрэг зохион байгуулж 1618 онд [[Мин улс]]тай байлдах долоон өшийг ил зарласан. 1621 онд Ляоян, Шэньян хотуудыг эзэлж, 1625 онд [[Шэньян]] хотыг '''Мүгдэн''' хэмээн нэрлэж, шинэ нийслэл хотоо болгожээ. Нурхач нь улс байгуулахад гавъяа байгуулсан хүмүүсээс [[Аньфиянгу]], [[Эйду]], [[Хурхан]], [[Фиондон]], [[Хохори]] нарын таван ноёдыг онцгойлж таван сайд болгож байв. [[Зураг:Aphai fulingga han chiha. Currency of the farther East. No.849.jpg|thumb|180px|right|'''Абка-и фулинга хан чиха''' зооснууд]] 1599 онд [[Эрдэнэ багш]], [[Дахай]] заргач нараар монгол үсэгт суурилан [[Манж үсэг бичиг|манж үсэг]] зохиолгосон. 1606 онд монголчууд түүнийг Хүндлэлт хаан хэмээжээ. Нурхач монголчуудыг цэрэг дайнаар сүрдүүлж, эд мөнгөөр урвуулан татаж байсан ба [[хорчин]]ыг өөртөө дагуулжээ. Хоёр янз хандаж байв. Түрүү нь '''"Хятад, солонгос хэл өөр боловч амьдрах маяг нь ижил байдаг. Манж, монгол хоёр бас ийм. Бидний хэл өөр боловч, бидний хувцас, амьдрах маяг ижил билээ"''' гэсэн бол хожим '''"Танай монгол мал өсгөж, мах иднэ. Миний ард ургац харж амьдарна. Бид нэг газрынх биш, бид нэг хэлтэн биш"''' хэмээжээ. == Үхэл, өв == [[Зураг:Ningyuan_battle.jpg|thumb|180px|right|Нинъюаний байлдаан]] 1626 онд 67 насандаа Нурхач баатар Нинъюань цайзыг бүслэн байлдаж байхдаа Мингийн цэргийн их буунд шархдан нас барчээ. Түүний хаан орыг 8-р агь [[Дээд эрдэмт]] залгаж, 1634 онд Өвөр Монголыг эзлэн, 1636 онд Мүгдэн хотод болсон чуулганаар улсын цолыг '''Чин''', үндэстэний нэрийг '''Манж''' хэмээн сольжээ. Нурхач баатар үр хойчдоо найман хошуу цэргийн зохион байгуулалтыг үлдээсэн. Сүүлийн жилүүддээ хоёр шар хошууг Нурхач өөрөө, хоёр хөх хошууг Шурхач дүү нь, хөвөөт цагаан хошууг ахмад хүү Чүен, шулуун цагаан хошууг хүү Хун тайж, улаан хошууг хоёрдугаар хүү Дайшан эзэн мэдэж байв. Гэнэт нас барсан болохоор гэрээс бичсэн баримт байхгүй. Дайшан, Амин (Шурхач дүүгийн хүү), Мангултай, Хун тайж дөрвийг дөрвөн ахмад бэйл гэж байсан ба тэд Нурхач баатрыг үхэхэд Абахай хатныг буруутган амийг нь хорлуулжээ. Абахай хатны хүү Ажигэ, Доргон, Додо нар нас бага ч бас боломж байсан гэдэг. Дайшан ахмад нь боловч Хун тайж дүүг дэмжиж хаан болгосон. ==Нурхач хаанаас Лигдэн хаанд илгээсэн захидал== НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин) захирагч гэж бичжээ. (Урьд) 40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим 40 түмнээс 6 түмэн нь л оргож зугтсан гэж сонссон билээ. Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү? Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу) хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж) Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө) нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү! (Орчуулга сонирхогчийн төвшинийх) Энэ захидлыг 1620 оны тэргүүн сард Нурхачи Шоусэ Убаш нэрт элчээрээ Лигдэн хаанд хүргүүлсэн. Лигдэн элчийг хорьж, хариу өгөөгүй. 6 сарын дараа Өвөр Халхууд "Лигдэн элчийг чинь алсан" гэдэг худал хов үгийг Нурхачид хүргэв. Нурхачи Чахарын элч Хонгор байху-г цаазалсан.Шоусэ Убаш оргож зугтсан. ==Гэр бүл== ===Өвөг дээдэс=== * Дээд өвөг — [[Мэнтэмү|Мөнхтөмөр]] (1370–1433) * Элэнц — [[Фуман]] (1500-аад он) * Өвөг — [[Гиоцанга]] (1583 онд нас барсан) === Эцэг эх === * Эцэг — [[Такши]] (1583 онд нас барсан) * Эх — хитара овогт хатан (1569 онд нас барсан) === Дүү === * [[Мурхач]] (1561–1620) * [[Шурхач]] (1564-1611) * [[Ярхач]] (1565–1589) * [[Баяра]] (1582–1624) === Хатад === Хатан, татварын тоо – 16. # [[Тунгия]] овгийн анхны хатан Хахана Жацин: Таванбаяны охин (1560-1592). Гүрний гүнж Нэньжэ, Цүень бэйл, Дайшан чин ван нарыг төрүүлсэн. # [[Фуча]] овгийн Жи хатан Гүндай (?-1620). Мангултай бэйл, Дэгэлэй бэйл, хошой гүнж Мангужи нарыг төрүүлсэн. # [[Ехэнара]] овгийн хатан Монго Жэржэр (1575–1603), Янгину ноёны охин, хожим Шяоцигао их хатан хэмээн нэхэн өргөмжилсөн. 8-р агь Хунтайжийг төрүүлсэн. # [[Уланара]] овгийн хатан Абахай (1590–1626), Мантай ноёны охин. Ажигэ чин ван, Доргон чин ван, Додо чин ван гурвыг төрүүлсэн. # Хорчин Боржигон овогт Шоукан бага хатан (1599-1666) # Хаданара овгийн Амин Жэржэр (阿敏哲哲) # Иргэн-Гиоро овогт татвар. Хошой гүнж Яньжэ, Абатай чин ван хоёрыг төрүүлсэн. # Ехэнара овгийн Нанакун татвар. 8-р гүнжийг төрүүлсэн. # Хорчин Боржигон овгийн (?-1644) нэр нь тодорхойгүй татвар эм. # Жоогия овгийн татвар. Абай гүнг төрүүлсэн. # Ниохуру (鈕祜祿氏) овгийн татвар. Тангудай, Табай гүн нарыг төрүүлсэн. # Гиямухут-Гиоро овгийн нэр нь тодорхойгүй татвар эм. Бабутай гүн, Бабухай гүн, Мүкүшэн гүнж, 5 болон 6-р гүнжийг төрүүлсэн. # Иргэн-Гиоро (伊爾根覺羅氏) овгийн 2р эзэгтэй. 7-р гүнжийг төрүүлсэн. # Сирин-Гиоро (西林覺羅氏) овгийн нэр нь тодорхойгүй татвар эм. Лаймбу гүнг төрүүлсэн. # Овог угсаа тодорхойгүй Дайинжа татвар эм. Нурхачийн отгон хүү Фиянгуг төрүүлсэн. ===Хүүхэд === ; Хүү нар # [[Цүень]] (1580–1618), анхны хунтайж, Гуанлюэ бэйл. Хахана Жацин хатны хүү # [[Дайшань]] (1583–1648), Ли чин ван. Хахана Жацин хатны хүү # [[Абай (Чин гүрэн)]] (1585–1648), улс тохинуулах жанжин. Цинмин гүн цолтой. Жугия овогт татварын хүү. # [[Тангудай]] (1585–1640), улс тохинуулах жанжин. # [[Мангултай]] (1587–1633), бэйл ван. Жи хатны хүү. # [[Табай]] (1589–1639), улсад туслах жанжин. Жугия овогт татварын хүү. # [[Абатай чин ван]] (1589–1646), Иргэн-Гиоро овогт нэр тодорхойгүй татварын хүү. # [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] (1592–1643), Нурхачийг залгасан Тэнгэрийн сэцэн хаан. Монго жэржэр хатны хүү. # [[Бабутай]] (1592–1655), улс тохинуулах жанжин. Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Дэгэлэй]] (1592–1635), бэйл ван. Жи хатны хүү. # [[Бабухай]] (1597–1643) улс тохинуулах жанжин. Гиямухут-Гиоро овогт нэр тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Aжигэ]] (1605–1651) Ин чин ван. Абахай хатны хүү. # [[Лаймбу]] (1612–1646), улсад туслагч гүн. Сирин-Жиро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # [[Доргон]] (1612–1650), Руй чин ван, 1643-1650 онд [[Эеэр засагч]] хааны өмнөөс төр барьсан. Абахай хатны хүү. # [[Додо]] (1614–1649), Юй чин ван Абахай хатны хүү. # [[Фиянгу]] (1620–1640) Овог нь тодорхойгүй Дайинжа татварын хүү. ; Охид # Дуаньжуан гүрний гүнж Нэньжэ (1578–1652), 1588 онд [[Хохори|Хохоритэй]] гэрлэсэн, улсын гүнж. Хахана Жацин хатны охин. # Яньжэ (1587–1646), Гороло овгийн Дархантай гэрлэсэн, хошой гүнж. Иргэн-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татварын охин. # Мангужи (1590–1635), 1601 онд хаданара Воргудайтай гэрлэсэн. Жи хатны охин. # [[Мукушэн]] (穆庫什) (1595–?); 1608 онд уланара [[Бужантай]]тай гэрлэсэн. Дараа нь 1619 онд Ниохуру [[Эйду|Эйдугийн]] хатан болсон. Гиямухут-Гиоро овогт нэр тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1597–1613); 1608 онд [[Эйду|Эйдугийн]] хөвгүүн ниохуру Дакитай гэрлэсэн. Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1600–1646), 1613 онд ехэнара [[Суна|Сунатай]] гэрлэсэн. ([[Суксаха]]гийн эцэг) Гиямухут-Гиоро овогт нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн. # ? (1604–1685), 1619 онд нара Эжайтай гэрлэсэн. Иргэн-Гиоро овгийн 2р зэргийн татвар эмийн охин. # Сонготу (松古图, 1612–1646), 1625 онд боржигин Горбуштай гэрлэсэн, хошой гүнж. Нанакун татварын охин. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Хожуу Алтан улс]]ын [[хаан]] |он=1616—1626 он |өмнө= — |дараа=[[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Нурхач}} [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:1559 онд төрсөн]] [[Ангилал:1626 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] i6kr3e221q2wzng38tit4lwfp1led22 0 34451 857017 763068 2026-05-25T01:12:05Z Avirmed Batsaikhan 53733 857017 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |box_width = |name = Николай Поппе |image = |image_size = |alt = |caption = Николай Поппе |birth_date = 1897 он |birth_place = Манж Чин улс |death_date = 1991 он |death_place = АНУ |residence = |citizenship = |nationality = орос |ethnicity = |fields = |workplaces = |alma_mater = |doctoral_advisor = |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = Монголч эрдэмтэн, Этнографич |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |awards = |religion = атейст |signature = |signature_alt = |footnotes = }} '''Николай Поппе''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Николай Николаевич [[Поппе]]'' гэж дууддаг байсан, [[Англи хэл|англи.]] ''Nicholas Poppe'', 1897 оны 8-р сарын 8-нд [[Манж Чин Улс]]ын Шаньдун мужийн [[Яантай]] хотод төрсөн -1991 оны 7-р сарын 8-нд АНУ-ын [[Сиэтл|Сиэттл]] хотод нас барсан)- Зөвлөлт, Америкийн хэл шинжээч бөгөөд 20 дугаар зууны хамгийн том монгол хэл судлаач, монголч эрдэмтэн байжээ. Түүнийг Нацист Германтай хамтран зүтгэгч байсан гэж үздэг. Түүнийг эрдэм шинжилгээний бүтээлүүдэд Н.Н. Поппе гэж ихэвчлэн дурдсан байдаг. Түүний анхны нэр нь "Nikolaus Poppe" гэж герман хэлбэрээр мөн нэрлэдэг байсан. Николас Поппе нь [[Монгол хэл]]ний тэргүүлэх судлаач нарын нэг байсан юм. == Намтар == Н.Поппе [[Манж Чин улс|Манж Чин улсад]] 1897 оны 8-р сарын 8-нд Яньтай (Чифу) хотод төрсөн. Түүний эцэг Николай Поппе Оросын дипломат албанд буюу Хятад дахь Оросын Консулын газар ажиллаж байхад төрсөн. Н.Н.Поппе 1921 онд Петроградын Их сургуулийн Нийгмийн шинжлэх ухааны факультетийн Монгол салбарыг төгсөж, [[Андрей Руднев]], [[Владислав Котвич]], [[Александр Самойлович|Алесандр Самойлович]], [[Сергей Малов]], [[Алексей Бурдуков]] нарын удирдлага дор ялангуяа гол багш [[Борис Яковлевич Владимирцов|'''Борис Владимирцовоос''']] их зүйл сурч авсан гэдэг. Николай Поппе 1920 онд 23 настай оюутан байхдаа Дорно дахины амьд хэлний хүрээлэнд багшилж эхэлсэн. Тэрээр [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг|Оросын Газар зүйн нийгэмлэгт]] лаборантаар ажиллаж байгаад Л.Я.Штернбергийн удирдлаган дор сургалтад хамрагдсан. Гурван жилийн дараа, 1923 онд тэрээр Ленинградын их сургуульд багшилж эхэлсэн бөгөөд хоёр их сургуульд багшилж, Азийн музейд /дараа нь ЗХУ-ын ШУА-ийн Дорно дахин судлалын хүрээлэн болгон өөрчилсөн/ ажиллаж байжээ. Энэ хүрээлэн нь Их сургуультай хамт 1941 он хүртэл Николай Поппегийн үндсэн ажлын байр байсан. 1928 онд Николай Поппе профессор цол хүртсэн. 1931 онд эрдэмтэн Борис Владимирцовыг нас барсны дараа ЗХУ-ын ШУА -ийн Дорно дахин судлалын хүрээлэнгийн Монгол судлалын тэнхимийн эрхлэгчээр томилогдсон байна. 1933 онд 36 настайдаа ЗХУ-ын ШУА-ийн хамгийн залуу сурвалжлагч гишүүнээр сонгогджээ. 1926-1932 онд Николай Поппе 7 жил дараалан Монголын экспедицид гурван удаа (1926, 1927, 1929), Буриад аялгуу тархсан нутаг руу дөрвөн удаа (1928, 1930-1932) очжээ. Зарим экспедицийг Н.Поппе-гаас гадна [[Владимир Казакевич]], [[Гарма Санжеев]], [[Трофим Бертагаев]] нар мөн удирдаж байжээ. Экспедицүүд олон хэл, аялгуу, ардын аман зохиолын талаар өргөн хүрээтэй материал цуглуулсан байна. 1937 онд Поппе нь Чувашын хөрөнгөтний үндсэрхэг үзэлтнүүдтэй холбоотой эсэхийг Зөвлөлтийн Дотоод хэргийн Ардын комиссарын газраас шалгасан байна. Тэрээр 1939-1940 оны [[Зөвлөлт-Финляндын дайн|Зөвлөлт-Финландын дайнд]] оролцсон бөгөөд 1941 он хүртэл ЗХУ-ын [[Улаан-Үд]] хотод амьдарсан. 1942 онд Н.Поппе Карачаевск (тэр үеийн Микоян-Шахар) дахь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрт байсан бөгөөд сайн дураараа Германы эзлэн түрэмгийлэгчидтэй хамтран ажиллахаар явсан бөгөөд 1943 онд гэр бүлийнхээ хамт Герман руу нүүж, Гуравдугаар Рейхийн мэдээллийн байгууллагуудад ажиллаж байжээ. Дайны дараа тэрээр Зөвлөлтийн эрх баригчдаас нуугдаж хэдэн жил амьдарсан. Н.Поппе 1949 онд тэрээр АНУ руу цагаачилсан. 1950-иад онд Н.Поппе Сенатор Жозеф Маккартигийн профессор [[Оуэн Латтимор|Оуэн Латтиморын]] эсрэг Зөвлөлтийн агент гэж буруутгах ажилд туслаж байжээ. Н.Поппе 1952 оны сонсголын үеэр Латтиморын Монголын талаарх ажил "маш өнгөцхөн" байсан гэж мэдэгдэж, Сенатын мөрдөн байцаагчдад Латтимор 1930-аад онд Москвад хийсэн аяллынхаа үеэр "Коммунист намын чухал боссуудтай" хуйвалдсан гэж мэдүүлжээ. Гэсэн хэдий ч сонсголын хорооныхон Н.Поппегийн [[СС]]-ийн төлөө ажиллаж байсан бөгөөд Поппег 1949 оноос өмнө АНУ руу цагаачлахад саад болохыг оролдсон гэсэн Поппегийн итгэл үнэмшлийн талаар мэдээлэл өгөөгүй байсан юм. АНУ-ын Төрийн Департаментад оросын асуудлаарх мэргэжилтэн хуучин нацист дипломатч Густав Хилгертэй богино хугацаанд хамт ажилласны дараа Вашингтоны их сургуулийн Алс Дорнодын орос хэлний тэнхимийн профессор болж 1968 онд тэтгэвэрт гарах хүртлээ тэндээ багшилжээ. 1968 онд Бонны их сургуулийн хүндэт доктор цол хүртжээ. Тэрээр 1968 онд Финландын Шинжлэх Ухааны Академийн гадаад гишүүнээр сонгогдож, 1977 онд дахин сонгогджээ. Николай Поппе 1991 оны 8-р сарын 8-нд АНУ-д 94 насандаа таалал төгсөн байна. "Тэрээр коммунист биш, антикоммунист ч биш, фашист ч биш, антифашист ч биш зөвхөн монгол хэл судлах боломжийг л хайж бүхнээ зориулдаг эрдэмтэн байсан" гэж түрэг, монгол судлаач Дэнис Синор сүүлд дүгнэн хэлсэн байдаг. == Эрдмийн ажил == Николай Поппе [[Монгол хэл|монгол хэлээр]] чөлөөтэй ярьдаг, монгол аман зохиолыг сайн мэддэг байжээ. Түүний судалгааны ажил нь Алтай хэлний гэр бүл, ялангуяа халх-монгол, буриад хэл, эдгээр болон холбогдох хэлний ардын аман зохиолыг судлахад чиглэгддэг байсан. Тэрээр халх-монгол, буриад, якут аялгууны гарын авлага, бичгийн болон бичгийн дүрмийг бичсэн хүн. Н.Поппегийн экспедицээс өмнө А.Д.Рудневын хийсэн буриад аялгууны нэг "Хори-буриад" байжээ. Н.П.Поппе бусад аялгууны нарийвчилсан гурван тайлбарыг бэлтгэж чадсан: Алар, Агийн, Баргузины. Энэ бүхний үндсэн дээр тэрээр буриад хэлний дүрмийг ерөнхийд нь нэгтгэн хэвлүүлсэн байна. == Хэвлэгдсэн бүтээлүүд == === Номууд === *1926 **Jakut Grammar for students. *1927 **The Chuvash and their neighbors. **Materials for the investigation of the Tungus language: the dialect of the Barguzin Tungus. **The Finno-Ugric peoples: a sketch. *1930 **The Alar dialect. Part I, Phonetics and morphology *1931 **The Alar dialect. Part II, Texts **Practical manual of colloquial Mongolian (Khalkha dialect) **Materials on the Solon Language *1932 **Manual of Mongolian **Specimens of Khalkha-Mongolian folklore: North Khalkha dialect **Notes on the dialect of the Aga Buriat *1933 **Buriat-Mongolian linguistics **Linguistic problems of East Siberia *1934 **The language and collective farm poetry of the Buriat-Mongols of the Selenga region *1935 **Annals of the Barguzin Buriats: texts and investigation **Annals of the Khori-Buriate. First issue: The chronicles of Tugultur Toboev and Vandan Yumsunov *1936 **Annals of the Selenga Buriats. First issue: Chronicle of Ubashi Dambi Jaltsan Lombo /«История монголо-бурят, составленная главным тайшей Селенгинских монголо-бурят Дамби Джалцан Ломбо Цэрэновым»/. **Tserenov of 1868 **Khalkha-Mongolian structure **Buriat-Mongolian folkloristic and dialectological collection *1937 **Khalkha-Mongolian heroic epics **Grammar of written Mongolian **Grammar of the Buriat-Mongolian language *1940 **Annals of the Khori-Buriats. First issue: Chronicles of Tugultur Toboev and Vandan Yumsunov **Manual of Mongolian *1941 **History of the Mongolian Script. Vol.1: The square script *1951 **Khalkha-Mongolian grammar: with bibliography, texts, and glossary. *1954 **Grammar of written Mongolian. *1955 **Introduction to Mongolian comparative studies. **Mongolian folklore: sayings, songs, fairytales and heroic sagas. *1957 **The Mongolian monuments in the 'Phagspa script *1960 **Comparative grammar of the Altaic languages. Part I: Comparative phonology. **Buriat Grammar *1964 **Bashkir manual *1965 **Introduction to Altaic linguistics *1967 **The twelve deeds of the Buddha: a Mongolian version of the ''Lalitavistara'' === Монгол хэлээр бичсэн бөгөөд англи хадмалтай бүтээлүүд === *1970 **Mongolian language handbook *1971 **The Diamond Sutra: three Mongolian versions of the ''Vajracchedikaaprajnaapaaramitaa'': texts, translations, notes, and glossaries **Khalkha-Mongolian heroic epic *1972 **The language and collective farm poetry of the Buriat-Mongols of the Selenga region *1975 **Mongolian epics I **Mongolian epics II **Mongolian epics III **Mongolian epics IV *1976 **Mongolian epics V *1977 **Mongolian epics VI *1978 **Tsongol folklore (the language and Collective Farm poetry of the Buriat-Mongols of the Selenga Region) *1980 **Mongolian epics IX *1985 **Mongolian epics XI ==Мөн үзэх== * [[List of Eastern Bloc defectors]] == Эх сурвалжууд == *Poppe, N.N., Walther Heissig, and Klaus Sagaster. 1989: ''Gedanke Und Wirkung : Festschrift zum 90. Geburtstag von Nikolaus Poppe.'' ''Asiatische Forschungen'' Bd. 108. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. ISSN 0571-320X. *Cirtautas, Arista Maria. "Nicholas Poppe: A bibliography of publications from 1924-1977." ''Parerga'' 4. Seattle: Institute for Comparative and Foreign Area Studies, University of Washington, 1977. * Алпатов В. М. ''Лингвистическое наследие Н. Поппе'' // ВЯ. 1992, №3. С.119-125. * Алпатов В. М. ''Николай-Николас Поппе'' // Бюллетень Общества монголоведов РАН. 1993. * Алпатов В. М. ''Советское востоковедение в оценках Н. Поппе ''// Mongolica, III. Санкт-Петербург. Фарн. 1994. С.38-46. * Алпатов В. М. '''''Николай-Николас Поппе.''''' М. Восточная литература. 1996. 144 с. * Алпатов В. М. ''Переписка Н.Н. Поппе с советскими востоковедами''// Известия РАН, серия литературы и языка. 2000, №5. С.52-57. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20090213222147/http://altaica.ru/personalia/e_poppe.htm several dozens of Poppe works available on-line] *[http://depts.washington.edu/centasia/symposium.htm Nicholas Poppe Symposium at the University of Washington] Includes biographical material and photos. {{DEFAULTSORT:Поппе, Николай}} [[Ангилал:Дорно дахин судлаач]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] [[Ангилал:Хэл зүйч]] [[Ангилал:Оросын эрдэмтэн]] [[Ангилал:АНУ-ын эрдэмтэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1897 онд төрсөн]] [[Ангилал:1991 онд өнгөрсөн]] rcaqzgxf8ohh8z8lo3sgulgkvvd081w 0 37752 857018 775780 2026-05-25T01:24:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 857018 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Дамбийжанцан | хүндэтгэсэн_угтвар = Жа Лам | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = Dambiijaa.jpg | зураг_хэмжээ = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Жа лам Дамбийжаа | тайлбар = Жа лам Ховдыг чөлөөлсний дараа | жинхэнэ_нэр = Дамбийжанцан | төрсөн_огноо = 1862 он | төрсөн_газар = Оросын Хаант Улс, Астархан | нас_барсан_огноо = 1922 он | нас_барсан_газар = БНХАУ, Маажинсан Уул буюу Мичидийн нуруу | үхлийн_шалтгаан = Буудуулсан | олдсон_газар = | оршуулагдсан_газар = | хөшөө_дурсгал = | амьдарч_байсан_газар = Оросын Хаант Улс, Манж чин улс, Богд Хаант Монгол Улс, Төвөд, Хятад | яс_үндэс = Халимаг | үндэстэн = Монгол | аль_хотын_суугуул = Астархан | бусад_нэр = Жа Лам, Дамбийжаа, Дамбийжалцан | юугаараа_алдаршсан = Баруун монголд дөрвөн ойрадын улсыг байгуулах болон казахын дээрэмчдийг бут цохисон ба ховдыг чөлөөлөх үйлст оруулсан гавъяагаараа, мөн хувь хүний онцгой чадвараар | телевиз = | боловсрол = | төгссөн_сургууль = | ажил_мэргэжил = | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = хүний зүрхийг амьдаар нь сугалах, арьсыг нь амьдаар нь өвчих зэрэг тамалгаагаар | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = | түүний_нөлөөлсөн = | төлөөлөгч = авантюрист | идэвхитэй_жилүүд = | төрөлх_хот = Астархан | цалин = | хөрөнгө = | өндөр = | жин = | хэргэм = Үнэн хүчин төгөлдөр номун хан ноён хутагт | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = | залгамжлагч = | нам = | хөдөлгөөн = | өрсөлдөгч = | зөвлөл = | шүтлэг = Бурханы шашин | шашны_бүлэг = Шарын шашин | ял_зэм = | ялын_гүйцэтгэл = | ялын_нөхцөл = | эхнэр_(нөхөр) = | хамтрагч = | хүүхэд = | эцэг_эх = | хамаатан = | callsign = | шагнал = | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = | тэмдэглэл = }} [[Файл:Dambija2.jpg|thumb|right|200px|Жа лам. А.Бурдуковын авсан гэрэл зураг]] [[Файл:Нанзад_баатар.jpg|thumb|right|200px|Жа ламыг буудаж устгасан Нанзад баатар]] [[Файл:Жа_ламын_цайз.jpg|thumb|right|200px|Маажинсан ууланд байгуулж байсан Жа ламын цайз]] [[Файл:Head_of_Ja_lam-1.jpg|thumb|right|200px|Оросын Эрмитажад хадгалагдаж байгаа Жа ламын толгой]] ХХ зууны эхэн үеийн Монголын түүхийн хуудсанд өөрийн ул мөрөө тодхон үлдээсэн харь улсын гаралтай нилээд хүмүүс байдгаас [[Оросын Хаант Улс]]ын харьяат '''Жа лам''' хэмээн олнаа алдаршсан монгол үндэстэн [[халимаг]] '''Дамбийжанцан''' юм. Жа лам нь манжийн дарлалыг эсэргүүцэгч, Баруун монголд дөрвөн ойрадын улсыг байгуулахын төлөө дэврүүн үзэлт (авантюрист), [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]]ы нэг гол удирдагч, 1910-д онуудад монголын баруун хязгаарт зэвсэгт дээрм хийж байсан [[Казахын дээрэмчид]]ыг бут цохин устгасан гарамгай баатар, цэргийн чадварлаг удирдагч, хүмүүсийг сэтгэхүйн хувьд зэмдэн дагуулагч, хүнийг тамлан тарчлааж үйлдлээрээ таашаал авагч гээд хувь хүнийхээ хувьд таагдашгүй олон тал бүхий хүн бөгөөд Монголын түүхэнд ялангуяа Манжийн дарлалын сүүл үе, [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын түүхийн үе, Ардын хувьсгалын жилүүдийн түүхэнд шигтгээ болсон онцгой хувь хүн юм. ==Намтар== Дамбийжанцан 1862 онд Улиастайгаас Хаалган орох замд байх Түшээт хан Аймгийн Бадрах гүний хошуу\одоогийн Дорноговь Аймгийн Мандах сумын нутаг\ Ашиг Хоргийн чулуунд Төмөр гэдэг хүний хүү Даваа болон төржээ. Энэ тухайгаа А.В Бурдуковт ярьсан нь түүний "Хуучин ба шинэ Монгол"-д бий. Хүүхэд ахуй насандаа Долоон нуурын дацанд, идэр насандаа Төвөдийн Гоман дацанд тус тус шавилж бурханы шашны мэдлэгийг эзэмшиж, улмаар хөрш айлынхаа ламыг егүүтгэсэн хэргээр Төвөдийн Лхасаас хөөгдсөн гэж судлаачдын бүтээлд тэмдэглэжээ. ==Монголд ирсэн нь== 1889 онд тэрбээр хаанахын, хэн болох нь тодорхойгүй байсан учир албаны түшмэд түүнийг баривчилж Улиастайн манж жанжины газарт аваачин байцаахад, хятадуудын гарт орхгүйн тулд ”Би [[Орос]]ын харьяат боловч монгол хүн, [[Монгол]]ын газарт явахад бичиг буй, үгүй нь юуны хамаа. Би бол [[Амарсанаа]]гийн ач, Монголын хувь заяаг зөв замд оруулах тавилантай төрсөн хүн” гэх зэргээр мөчөөрхөж байгаад суллагдсаныг [[Улиастай]] дахь орос худалдаачин Элеский буюу [[А.В.Бурдуков]] зэрэг хүмүүс батлан бичжээ. Өөрийг нь мөрдөж байцаасан монгол түшмэдэд Дамбийжанцан хандаж “Манай Монгол одоо тусгаар улс болох цаг үес тохиолдсон. Гэтэл та нар Монгол юугаан хэргийг хайхрахгүй манжийн тэжээвэр болж байх нь хөөрхий” гэж өгүүлсэн ажээ. Энэ нь Манжийн эрхшээлийг үл тэсвэрлэн занаж хорсохын туйлд хүрсэн монголчуудын бодол оюунд тодоос тод ул мөр үлдээсэн ба Монголын баруун хязгаарын зарим нутгийн ард олон Дамбийжанцанг авралын од хэмээн бурханчлан шүтэж эхлэхэд хүргэжээ. Ингэж монголчуудын дунд өөрийн байр сууриа олж эхэлсэн Дамбийжанцан бээр [[Нарбанчин]], [[Зая бандид]], [[Ламын гэгээн]] буюу Эрдэнэ бандид хутагт зэрэг Монголын бурхан шашины ихэс дээдэстэй биечлэн уулзаж, мөн [[Халх]]ын төв рүү орж [[Их Хүрээ]]нд хэдэн сараар саатжээ. Дараа нь Монголын дорно захын Лхаваанрэгзэн бэйсийн хошуунд очиж хэдэн жил сууж “шинэ лам” нэртэй болж яггүй барилддаг шөрмөстэй бөхийн нэг гэгдэж яваад өөрийгөө Даваа шабрун гэж нэрлэн хавчиг үүрэгтэй бадарчин болж, Цастын орныг зорин хөдөлж сааталгүй явсаар Засагт хан аймгийн Юм бэйсийн хошууны [https://web.archive.org/web/20220817221530/http://www.mongoliantemples.org/index.php/mn/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3/213?view=oldtemplemn Амарбуянт] хийдэд сар хиртэй суугаад цааш одсоноос хойш хэдэн жил сураггүй болсон байна. Түүний монголд байсан эхэн үеийг [[Юрий Рерих|Юрий Рерихийн]] мэдээлснээр бол Дамбийжанцан Улиастайн манж жанжины газарт байцаагдаж байхад нь тэнд байсан оросууд [[манж]] [[хятад]]уудтай ярилцаж суллуулсан гэнэ. Үүний дараа тэрбээр Улиастайгаас шууд Ховдод очоод тэнд хэдэн сар болж дахин Улиастайгаар дамжиж Их Хүрээ орж, хэдэн жилийн дараа Орос цэрэгт баривчлагдан Хиагтад хүргэгдээд сураггүй болсныхоо хойно 1900 онд [[Төвөд]]ийн Кам муж руу явж байсан [[Пётр Козлов]]ын шинжилгээний ангид хөлсний ажилчин болж явахдаа өөрийгөө Шарав лам хэмээн нэрлэж байжээ. Уул шинжилгээний анги Төвөдийн нутгийн захад хүрэхэд тэндэхийн эрх баригчид хориглон саатуулж цааш явуулахгүй болохоор П.Козлов Дамбийжанцанг илгээж төвөдүүдтэй хэлэлцээ хийх зөвшөөрөл олж ирэхийг даалгасан боловч тэрбээр [[Дорнод Туркестан]]аар хэсч нэлээд хугацаа өнгөрсний хойно [[Ховд]]ыг чиглэн Монгол руу яваад бас л сураг алдарч байгаад 1910 оны орчим дахин Харшаарт ирэхдээ лам дээлийн дотуур европ цэргийн дүрэмт хувцас өмсөж үс сахлаа хусаж зүсээ нэлээд хувилгасан байсныг орос худалдаачин Кряжин үзсэн ажээ. ==Богд хаант Монгол улс байгуулах үйлст оролцсон нь== 1911-1912 оны заагаар Дамбийжанцан нэгэн ламын хамт хос тэмээтэй [[Харшаар]]аас Ховдыг чиглэн хөдөлж, [[Захчин]], [[Өөлд]]ийн нутгийн захад ирж [[Торгууд]]ыг дамжин тэр хавийн газар орноор хэдэн сар сууж элдэв аргаар нутгийн олныг өөртөө бишрүүлж чадсан байна. Энэ зуур [[Нийслэл хүрээ]]нээс цэрэг ирж Ховдыг манж хятадын цэргээс чөлөөлөх,амбанг үлдэн явуулах гэж буйг явуулын хүмүүсээс удаа дараа лавлан мэдэж, тэр хавиас хэсэг эрчүүдийг цуглуулан Ховдын ойролцоо очиж цэрэг нэмэн элсүүлж, хүнс, агт уналга базааж байгаад [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]], [[Хатанбаатар Магсаржав]], [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] нарыг очмогц тэдний цэрэгтэй нийлж, харилцан зөвлөж Ховдыг чөлөөлөхөд багагүй гавьяа байгуулсан нь түүнийг хүндлэн бишрэхэд томоохон түлхэц болжээ. Ховдыг хэрхэн чөлөөлсөн талаар Дамдинсүрэн, Магсаржав, Наваанцэрэн, Дамдинбазар нараас Олнаа өргөгдсөний хоёрдугаар он долоон сарын арван таван буюу 1912 он 8-р сарын 17-нд Монгол улсын хаан [[Богд хаан|Богд Жавзандамба хутагт]]ад өргөн толилуулсан айлтгалдаа, Ховд хотын манж сайд, түшмэд эв эеийг эрхэмлэн тайван замаар Ховд хотыг орхин гарахыг удаа дараа шаардсан боловч үл ойшоосныг дурьдаад ”... боолчууд бүгдээр зөвлөлдөж шууд дайлаар орохыг тогтож Номун хан Жалханз хутагт Дамдинбазараар тэрсүүд дайсны санааг номхотгож олон амьтныг амар жаргуулахын хутагийг гуйж дээд гурван эрдэнэд даатган залбирч олон лам нар лугаа ном уншиж, сайд Зоригт бэйс Наваанцэрэнгийн хамт авч суусан ба Дамдинсүрэн, Магсаржав нар оролдсон тушаал сахилгыг хүндэтгэж олон аймаг хошуудаас хуралдсан бүх түшмэл цэргүүдийг яаравчлан жагсааж Их Монголын Эрдэнэ бишрэлт засаг лам Дамбийжанцангийн хамтаар энэ оны долоон сарын шинийн наймны үхэр цагт цэргийн хорооны газраас мордож мөн цагт Ховдын хотыг хүрээлэн тойрч Зоригт баатар тайж Тогтохын цэрэг Гэндэн, Найданжав, Насантогтох, Баргын Пунцаг, Сэргэлэн, Доржпалам, Гэлэнгүнж нарын хамт боол Дамдинсүрэн ганцаар огт аймшиггүй тугийг бариулан тэргүүлэн орж буудалцсан ба Магсаржав, Дамбийжанцан, Мянбуу нар олон цэргүүдийг сайнаар дарангуйлан захиран тушааж хашин хөөж тасалдуулахгүй залгалдуулан довтолгож явуулсаар бэхэлсэн худалдааны хотыг эвдэж орж байлдуулан хядуулж сөнөөн дийллээ...” хэмээжээ. Дээр өгүүлсэн айлтгалын дараа мөн 1912 сарын 8-р сарын 17-нд Дамдинсүрэн, Магсаржав нараас Ховдыг байлдан эзлэхэд онц гавъяа байгуулсан хутагт, лам, сайд нарыг хөхиүлэн шагнах тухай Богд хаанд өргөсөн айлтгалдаа “Шавь боол Дамдинсүрэн, Магсаржав нар сөгдөж хичээнгүйлэн айлтгах нь шинэ төр байгуулахад эрхлэн татгалзаж даруй дагахгүйд хүрсэн хойд хязгаарын олон хошуудыг соён элсүүлж дагаар оруулсны дээр мөнхүү тэдний тулгур дагаж орсон улсаас зэвсэг бүрэн, морь сайн, идэр чийрэг цэрэг тус тус үлэмжхэн томилон гаргаж тэрсэлсэн дайн халдаар ирэхэд хавсран туслуулсан ба басхүү хязгаарын самуун байдлыг урьдаас төсөвлөн нарийвчлан мэдэж шууд гурван мянган цэрэг томилж урьдан санаа төрүүлэн дайсны зүг мордож хол ойрын цэргийг шаардан хөөлгөж дайсныг сөнөөхөд түргэн тус болоход хүргүүлсэн ихээхэн хутагт, лам, сайдууд ба дагалдаар одож зүтгэсэн бичиг, цэргийн түшмэдийг нэр дараалан сайшаан хөхиүлж тулгур байгуулсан төрийн хэргийг чухал болгох бөгөөд хойшид дууриан хөгжих гүн бодлогыг илэрхийлүүлэх явдлыг зүй нь хичээнгүйлэн нугалбар бичиж айлтгаад Богд эзэн гэгээнээр айлдахыг гуйхын учир шавь боолчууд хянаваас ... Их Монголын Эрдэнэ бишрэлт засаг лам Дамбийжанцан болбоос удаа удаагийн байлдах хэрэг тутамд түрүүлэн явсан ба бас ч Алтайн Урианхайн хошууд, захчины зэрэг долоон хошууг элдвээр сэнхрүүлэн сургаж нэгмөснөөр шинэ төрд багтаан дагуулж тэрхүү дагаж орсон хошууны зарим этгээдээс зэвсэг бүрэн морьтой цэрэг тавь илүүг дайчлан томилуулж хүчин туслуулж нэгэнтэйгүүр баруун хойд хязгаарын аймшигтай мэдээг сар дараалан гурван удаа нааш мэдээлэн мэдүүлгэхээр тушааж хүлээлгэсэн ач ийм бөгөөд энэхүү Дамбийжанцанг эрхбиш хэтэрхий сайшаан хөхиүлэхийг үзүүлбээс зохимой...” гэжээ. Ховдыг чөлөөлөхөд гарамгай үүрэг гүйцэтгэсэн олон хүнийг Богд эзэн хааны зарлигаар хөхүүлэн шагнасны дотор мөнөөх Дамбийжанцанд “Эрдэнэ бишрэлт хүчин төгөлдөр ноён хутагтын хэргэм” хүртээж Баруун хязгаарын олон монгол аймгийг дагуулан тохинуулах сайдаар томилсны дараа тэрбээр Ховдын сайд [[зоригт бэйл Наваанцэрэн]]гийн хамт 300 цэргийг захиран өрнө хязгаарыг сэргийлэн суух болсон байна. Хэдхэн сарын дотор өндөр нэр хүндийг олсон Дамбийжанцан 1912 оны эцэс 1913 оны эхээр Ховдын баруун урд захын [[Цагаан Түнгэ]] хэмээх газар сэм нэвтрэн ирсэн хятад цэргийг сүр үзүүлэн буцааж олон хүний амь хохироогоогүй нь нийтэд сайшаагдан дээдсийн таалалд нийцсэн учир Монгол улсын эзэн хаан Богд Жaбзaндамба хутагт бээр соёрхон таалж, зарлиг буулгажээ. Уг зарлигт “Шашин төрийг хослон баригч наран гэрэлт түмэн наст Богд хааны зарлиг, Дамбийжанцан болбоос миний биеийг их сууринаа сууж, шашин төрийг хослон барьж монгол язгууртныг нэгэн хамт болгон амгалан жаргаланд жолоодох цагийг тохиолдуулан умар зүгийн адгийн хязгаараас үнэн санаагаар баруун хойд монгол аймагт ирж тэдний сэтгэлийг тохинуулан дагуулж чармайн зүтгэсэнд би ихэд сайшааж Эрдэнэ бишрэлт Дамбийжанцан чамд хишиг хүртээж Үнэн хүчин төгөлдөр номун хан ноён хутагт, улбар шар жолоо нэмэн шагнаж, сайд талбиад басхүү Эрдэнэ бишрэлт үнэн хүчин төгөлдөр номун хан ноён хутагтын тамга олгуулав. Чи миний дотно хишгийг хүртсэнийг тулд шашин төрийн үйл хэрэгт номын ёсчлон чин үнэнээр зүтгэж олон монгол аймгийг сайхнаар тохинуулан гадаадын дайсныг номхотгогтун битгий осолдтугай хэмээн сургаж хойч өдөр гавъяаг илэрхийлэх эрдэнэ дарсан шар торгоны өргөмжлөл шагнан олгуулбай. Олнаа өргөгдсөний гуравдугаар он.” хэмээжээ. Мөн сайд ноён хутагт Дамбийжанцанд Халхын баруун хоёр аймаг, Дөрвөдийн зүүн, баруун хоёр аймгаас шавь ардыг олноор өргөж, улмаар Монгол улсын Засгийн газраас түүнд шавь хошуу байгуулах эрх олгож, уг шавь хошууг сайд ноён хутагт Дамбийжанцангийн хүсэлт ёсоор Бат ерөөлт [[Далай хан Галсаннамжил]]ын хүү гүнгийн зэрэг тэргүүн зэрэг тайж [[Түмэнбадам-Аюурзана]]ар захируулж, Түмэнбадам-Аюурзанад улсад туслагч гүнгийн хэргэм, шавь хошууг захиргах тамга үйлтгүүлэн олгуулжээ. ==Казахын дээрэмчдийг бут цохисон ба орост цөлөгдсөн нь== Энэ үед монголын баруун хязгаарт шинжаанаас [[Казахын дээрэмчид]] халдан удаа дараа дээрэм, аллага хийж байсныг Жа лам цэрэглэн хөдөлж бут цохисон байна. Тэгэхдээ 2 удаа томоохон тулаан хийсэн нь тэмдэглэгдсэн байна. Ингэхдээ Монголд дагаар орсон бөгөөд Богд хаант газар гуйж өгсөн өргөдөлдөө үнэнч байсан казах ноёдыг өршөөн өөрийн хамгаалалтанд авсан ба амлалтаа зөрчин зэвсэглэн дээрэм хийсэн казахуудыг алж устган амьдаар нь зүрхийг сугалах зэргээр айлган сүрдүүлэх ажлыг цуг хийж байжээ. үүний үр дүнд казахын дээрэмчдийн дээрэм зогсож, баруун хязгаар амгалан тайван болжээ. Дамбийжанцан одоогийн [[Увс]] аймгийн [[Өмнөговь сум]]ын нутагт тэр хавийн хэд хэдэн хүрээг нүүлгэн аваачиж Шажинбадрахын хүрээ буюу “Их Монгол улсын хан орд” гэгчийг байгуулж өөрийн шавь нарыг долоон отог болгож үлэмж баяжиж хөлжсөн байна. Гэвч тэрбээр улам бүр сувдаглан шуналхийлж зүй бусаар аашлах болж улмаар өөрийн нэр хүндийг түргэн зуур унагасны зэрэгцээ Ховдын [[консул А.Вальтер]] Дамбийжанцан нар хурцаар маргалдах болсон. 1914 оны 2-р сарын 20 буюу Олнаа өргөгдсөний гуравдугаар илүү арван хоёр сарын хорин зургаанд Ховд дахь орос консул сайдын газраас Монгол улсаас санаа урваж тэрслэн оргож Оросын хязгаар [[Хөшөө мод]] хэмээх газар орсон казахуудыг хүчлэн хураалгах хэрэгт томилон гаргасан гэх [[ахмад Булатов]]ын захирсан гурван түшмэлтэй тавиад орос цэрэг ирж, мөн маргааш өдөр нь буюу 2-р сарын 21-нд хоёр түшмэл зуугаад цэрэгтэй нэмэн ирээд сайд ноён хутагт лугаа уулзах хэрэг буй хэмээн хэлж гурван түшмэл цэргүүдийн талыг нь авч Хатан баатар бэйстэны хамтаар сайд хутагтын суусан газарт хүрч гэнэт цэргээр бүслэж, Дамбийжанцанг Цагаан хааны зарлигаар барин авч явсан гэж архивын баримтанд тэмдэглэсэн байна. Чухам Дамбийжанцангийн баригдах гол шалтгаан бол Хөшөө мод гэдэгт очсон казах нар тус хотын эрх баригчдад түүний талаар гомдол зарга мэдүүлсэн болно. Дамбийжанцанг Бийскээр дамжуулан Томскт хүргэж ял унаган Эрхүүгийн ойролцоох Александровскийн төв шоронд хорьж байгаад Якутад цөлж 1916 онд Астрахань мужид нутаг заан суулгаад хоёр жил болж байтал Октябрийн хувьсгал гарчээ. ==Монголд дахин ирсэн нь== [[Октябрийн хувьсгал]]ын дараа улс төрийн хоригдлуудыг сулламагц тэрбээр 1918 оны зун Засагт хан аймгийн Ахай бэйс Цэдэндоржийн хошууны нутгаар дахин Монгол улсын хилийг давж, Жалханз хутагтын хүрээнд ирж “Намайг Орос улсын Засгийн Газар элдвээр дарлан зовоовч тэсвэрлэн агсаар атал дотроо самуун гарч шинэ хувьсгалд орж бас дайн байлдаанд туслалцан байлаа” гэж ярьжээ. Харин түүний үгэнд итгэх хүн бараг үгүйд тэрбээр тэндээсээ шууд явж Засагт хан аймгийн Сэцэн бэйс Жалчиндалайнамжилнаваандоржийн хошуунд очиж Жалханз хутагтын нэрийг барьж тусламж хүссэнд тус хошууны эрх мэдэлтнүүд Монголын Гадаад, Дотоод Яаманд мэдүүлэн түүнийг хэрхэх тухай лавласанд Богд хаан танилцаад “Хэрэг түвэг өдүүлэхгүй сууваас түүнийг хөөн явуулах хэрэггүй”, ”Хүндэтгэн үзэх явдалгүй” гэжээ. Нэгэнт түүнийг хөөн явуулахгүй нь тодорхой болмогц хошуу ноён урд Казахын дээрэмдсэн малын буцаан авчирсан ач тусыг нь бодолцож өөрийн албатаас 10-иад өрх өгч Монголын баруун өмнө хилийн ойролцоо Маажинсан ууланд суухыг нь зөвшөөрсөн байна. Гэвч Дамбийжаа Маажинсан уулын Цонжит толгойн булаг буюу Гонфожан хэмээх газраа суурин байгуулж замын хүмүүсийн ачаа хөсгийг дээрэмдэх, монгол нутгийн ард олныг айлган шоглох замаар түргэхэн зуур бэхжсэн байна. Тэр үед нь Монголын Засгийн газраас аймаг, их шавь, Ховд, Улиастай, Хиагтын эрх баригчдад тушааж “Дамбийжанцанг хуучин удаагаар хүндэтгэн хэрэглэж үл болохоос гадна ийн тушаасан хойно” зөрчиж үл болохыг мэдэгджээ. Энэ тухай Дамбийжанцан сонсож өөрийнх нь үйл хэрэг буруудахад хүрч болзошгүйг түргэн ухаарч хэсэг зуур жирийн байдлаар гэмгүй суух болсон байна. [[Ардын хувьсгал]]ын дараа Ардын Түр Засгийн Газар 1921 оны 4 дүгээр сарын 6- нд Дамбийжанцанд хүргүүлэх тусгай бичгийг үйлдэж түшмэл [[Ц.Хасбаатар|Хасбаатар]] нараар илгээсэн байна. Уг бичигт, Дамбийжанцанг баруун хязгаарын монголчуудыг хамгаалан тохинуулах их түшмэлийн тушаалд тохоон тавьсныг мэдэгдэж, Баруун хязгаарын цэргийг захирах жанжны яам байгуулж хамаарсан нутгийн харьяат нарын залуу идэр эрчүүдээс сонгон суулгаад дотоодын аливаа хэргийг цэргийн хуулиар таслах боловч басхүү ард олны амийг дэмий дуусгахгүй өөрийн амь мэт хайрлан өршөөвөөс зохих ба зодож занчих зэрэг хүнд эрүүгээр ард олныг зовоохгүй байхыг онцлон анхааруулсан байдаг. Мөн түүнчлэн Ардын Түр Засгийн Газраас Дамбийжанцанд түмэн ардын зовлон зүдгүүрийг аль болохоор хамгаалан амар жаргалангийн үйлсэд зүй зохисоор жолоодон, Дөрвөд, Засагт хан, Танну, Урианхайн аймгуудаас болох зохих аргаар цэрэг элсээж дайчлан баруун хязгаар дахь олон монголчуудыг боолчлон дарлаж бүхий цагаан намын орос ба тэдний цэрэг түшмэл жич, халдаар ирсэн оршин суугаа гамин иргэдийг шүүрдэн сөнөөж цэвэрлэн газар орон юугаан амар тайван болгохын төлөө чармайн хичээхийг тушаасан байдаг. Ардын Түр Засгийн Газраас хүргүүлсэн уг бичгийг Дамбийжанцан хүлээн аваад хариу өгсөн эсэх нь тодорхойгүй боловч тэрбээр Ардын хувьсгалыг талархан угтаагүй нь мэдээж биз ээ. Харин зарим нэгэн дам мэдээгээр бол тухайлбал Улиастайн [[сайд Ламжав]]аас Намын Төв хороонд бичсэн захидлаас үзвэл Дамбийжанцан Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч “найрлын гэрээ” гэгчийг байгуулах аястай байжээ. ==Жа ламыг устгасан нь== Жа ламын балмад харгис, овжин зальхай, шунаг сувдагт монголчууд нийтээрээ дургүй байсны сацуу тэрбээр өөрийнхөө байр суурийг бэхжүүлэх бололцоо олдвол баруун монголд бяцхан боловч хаант улс байгуулж өөрөө эзэн суух гэсэн олон жилийн санаархлаа огт орхиогүй ба ялангуяа баруун өмнө хязгаарын хэд хэдэн хошууны ардаас өөртөө шавь болгож [[Ганьсу муж]]ид дагаар орсон зэрэг нь Ардын засгийн бодлогод илэрхий сөргөлцөх болсныг харуулдаг. Түүний энэхүү байдалд эгдүүцсэн Ардын засгийн газрын шийдвэрээр Дотоодыг Хамгаалах Газрын дарга [[Дашийн Балдандорж]]оор удирдуулсан тусгай хүмүүс болох цэргийн дарга [[Нэрингийн Дугаржав]], [[Дамирангийн Нанзад]], бага даргын сургуулийн цэрэг [[Даш]] хэмээн алдаршсан Дашзэгвэ, цэрэг [[Дамдингийн Содномдаржаа]], [[Манинбуугийн Лувсандамба]], дуугүй хэмээх цэрэг [[Даваа]] нарыг илгээж тусгай үйл ажиллагаа явуулан Дамбийжанцанг устгасан. Тэд нар Жа ламын хүрээнд ирсэн боловч түүний хамгаалалт маш нарийн чанд, өөрөө маш их сонор сэрэмжтэй байсан тул урьдчилан түүнийг сайд болгоно гэж хууран өөрсдийн байрласан гэрт ирүүлсний дараа сэрэмж алдуулан гэнэдүүлж буудаж алсан. Энэ ажиллагаанд Нанзад баатар биечлэн оролцож, түүнийг буудан алсан байна. Монголын Баруун хязгаарт суурьшин газар нутаг таслан авч, ард иргэдийг үймүүлж хувилгаан хэмээн өргөмжлөгдсөн халимаг Дамбийжанцанг Монгол Улсын Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилох гэж байгаа тухай цуурхал тарааж, туслагчийн хүчээр “Жа ламтан”-ы өөрийнх нь сонорт хүргэжээ. Дараа нь гүн С.Ламжав, Дилав хутагт В.Жамсранжав нараар “Таныг Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилох санал Засгийн газарт буй бололтой” гэсэн утгатай захидал бичүүлэн хүргүүлж, удалгүй Засгийн газраас томилогдсон халхавчаар Н.Дугаржав, Д.Нанзад, Х.Сандуйжав, цэрэг Д.Даваа, Д.Содномдаржаа, Даш, М.Лувсандамба нарыг бараа бологчоор дагуулан Маажинсан уулнаа очиж, Дамбийжанцанд хэд хэдэн удаа бараалхаж, бэлэг сэлт өгөх зэргээр сэжгийг арилган, итгэлийг олсны эцэст үүргээ амжилттай биелүүлжээ. Засгийн газар, Бүх цэргийн зөвлөлөөс 1922 онд Дамбийжанцанг устгахаар гаргасан шийдвэрийн дагуу “нууцаар хядан сөнөөхөөр битүүлэг хэрэглэл бэлтгэх аргыг зүйлчлэн хэлэлцээд”, оролцох хүн хүчин, хүлээх үүрэг, явах зам, цаг хугацаа зэргийг нарийвчлан төлөвлөсөн байна. Энэхүү цэрэг-тагнуулын арга хэмжээний төлөвлөгөөнд Улиастайн сайд гүн Лхамжав, Дилав хутагт Жамсранжав, Засгийн газрын ба Бүх цэргийн зөвлөлийн төлөөний сайд бэйс Н.Дугаржав, хороон дарга Нанзад, Засгийн газрын төлөөний түшмэл бөгөөд ерөнхий дарга Д.Балдандорж нар тус тусын гүйцэтгэх үүргийг тодорхойлж, төлөвлөгөөнд гарын үсэг зурж баталгаажуулжээ. ==Жа ламыг устгасны дараах үйл явдал== Жа ламыг устгасаны дараа Жа ламын бараа бологчид ямар ч эсэргүүцэл үзүүлж чадсангүй. Учир нь муу санаатай Жа лам бүх муу зэвсгийг хурааж аваад тусгай газар хадгалдаг, хэрэг болоход тарааж өгдөг байж. Буу зэвсэггүй хүмүүс эсрэг хөдөлж чадсангүй. Бууж өгөх нь бууж өгөөд, зугтаах нь зугтаагаад, Жа ламын цэрэг сарниж ямар ч хор хохирол учруулалгүй устаж үгүй болсон байна. Ингээд ойрхон байсан Балдандоржийн суман бэхлэлтийг амархан эзлээд, Жа ламын дагуулуудаас нэн их гэм буруутай [[хятад Түмэнбаяр]], [[Дарьгангын тоодгор гавьж Чойжин-Нямбуу]], [[лам Наваан]], [[Мөнхнасан]], [[Содномдаржаа]]г баривчлан бусдыг нь тавьж явуулжээ. Жа ламын бүх эд бараа, буу зэвсгийг хураан аваад, 2000 гаруй хонь малыг энд боолчлогдож байсан хүмүүс болон нутгийн ядууст тараан өгсөн байна. ==Хуурамч Жа лам нар ба тэдгээрийг устгасан тухай== 1914 оны цагаан сарын үеэр Хаант Орос Улсын цэргийн дарга цэргийн хамтаар ирж Баруун хязгаар сайд ноён хутагт Дамбийжанцанг Орос улс руу барин авч явсаны дараахан удалгүй гэнэт өөрийгөө сайд ноён хутагт Дамбийжанцан гэж нэрийдсэн нэгэн лам Сайн ноён хан аймгийн Цогтой түшээ гүн Дашдоржийн хошуунд гэнэт тодрон гарч иржээ. Тэр лам хэрцгийн зан авир гаргаж, ард иргэдийг айлгаж ичээн, хүмүүсийг зодон занчиж байв. Сайн ноён хан аймгийн Ухаант сайн Чин сүжигт номун хан Эрдэнэ хамба ноён хутагтын шавь нарыг захирах шанзудба Рашнаваанбалдангаас Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яаманд мэдүүлсэн бичигтээ тэрхүү Сайд ноён хутагт Дамбийжанцангийн харгислал, мөн түүнийг жинхэнэ эсэхийг магадлахыг хүсчээ. Үүний хариуд ч Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч яамнаас Хатан баатар Магсаржавт ”...тушаах учир, эдүгээ Сайн ноён хан амйгийн Цогтой түшээ гүн Дашдоржийн тамгын хэрэг шийтгэгчдээс тус хошуунд нэгэн бадарч лам ирж байсаар эдүгээ сайд ноён хутагт Дамбийжанцан мөн болох учрыг гаргаж өргөсөн үүнд манай яамд зөвлөлдөн түний бие мөн бусыг урьдаар лавтлан таниулж гүйцэтгэн шийтгэвээс зохихын тулд үүнийг бэйл Магсаржавт элч бичиг довтолгон тушаагаад хүрсээр зөвхөн улаа хэрэглэн мордож довтолгон явж гүн Дашдоржийн тамгын газар хүрч тэрхүү лам лугаа уулзаж сайд ноён хутагт Дамбийжанцан мөн болбоос түргэлэн мэдүүлэн ирүүлж, заан тушаах хүртэл хамт хүлээвээс зохимой. Хэрэв бус болхул харьяат тохиолдсон хошуу лугаа хамт нийлж барин харгалзуулан хүргэн ирүүлэх явдлыг хянан шийтгэсүгэй хэмээн уг хэргийн бичгийг тусгай бичүүлж хүргүүлэн тушаасугай үүнийг басхүү Цогтой түшээ гүн Дашдоржийн тамгын туслагч түшмэдэд гэдрэг тушаагаад нэгэн адил хянан шийтгүүлэхээс гадна үүнийг Бүгд Ерөнхийлэн Захирах Яам, Сайн ноён хан аймгийн хамаарсан чуулганы дарга нарт тус бүр явуулан тушаагаад байцаан үзүүлсүгэй үүний тул өргөн илгээв, тушаан илгээв..”<ref> МУҮТА, Х-А3,Д-1,ХН-591 4-р бичиг </ref>хэмээн үүрэг болгожээ. Хатан баатар Магсаржав Цогт гүн Дашдоржийн хошуунд хүрч очин, өнөөх ламыг биш болохыг мэдээд, тэрхүү ламыг баривчлан Шүүх яамнаа хүргэн явуулжээ. Тэрхүү ламын Шүүхийн яаманд өгсөн мэдүүлэгтээ “... миний нэр Дамбийжанцан, энэ жил хорин таван нас, би Сайн ноён хан аймгийн Далай чойнхор ван Цэдэнсономын хошууны ар хамжлагын өндөр хэмээх Нацаг агсаны хоёрдугаар хөвгүүн, ах гэлэн Пунцаг, эгч хүүхэн Пагам, зээ хүүхэн Цэенрэнцэнгийн хамт Хөнжилийн Хар чулуу хэмээх газар нутаглан суумой харъяат хошуунаас Баруун хязгаарын газраа дайчлан мордуулсан түшмэл цэргүүд, сайд ноён хутагт Дамбийжанцангийн зан ааль, байдал төлөв ба Оросод баригдсан зэргийг хэлэлцэхийг сонсож мэдсэн билээ. Энэ жил цагаан сард нутгаас гарч мөргөл ба өглөг гуйхаар явах замд гэнэтхэн ашиг олохыг санаж, сайд хутагт Дамбийжанцангийн нэрийг зааж, хуурмаглан мэхлэх санаа төрж өмссөн гутлыг хөсөр орхиж, тэрлэг өмсөж, толгой нүцгэнээр явж, нэгэн аймаг Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны нутгаар сэлгүүцэн хэсүүчлэн явахад, олон хүн нар хүйтэн жихүүн цас бүхүй цагт даарахгүй явахад эргэлзэн гайхаж хэрхэн учрыг асуусанд, би Их Монголын сайд ноён хутагт Дамбийжанцан мөн, Баруун хязгаарт байлалдаж алсан хятад, казах, дөрвөн түм гаруй болжээ. Ноднин жил Оросын түшмэл цэрэгт баригдаж дөнгөн Ангар хотын газраа хүргэгдэн очиж мөсний цоорхойд уяуулсан ба төмөр байшинд хөөрөгдүүлж нэгэнт хярвас болгон хаяхад дахин амьдарч нааш явсаар энд ирэв хэмээх зэргээр хуурмаглан хэлсэнд тэдний хошууны түшмэл ард нар үнэхээр үгширтэл үнэмшиж сүжиглэн бишрэхэд урьд сонссоноор сайд ноён хутагт Дамбийжанцангийн байдал төлвөөр авирлаж хэсүүчлэн явахад сайд хутагтын язгуурын шанзудба равжамба Жамсран хэмээгч чухам харъяат хутагт мөн бусыг магадлаж мэдэхээр малгай, эмээл, дээл, бууны зэргийг авч таниулахаар айсуй хэмээхийг урьд дам сонсож байтал тэрхүү шанзудба равжамба гэнэт ирж уулзахад, чи миний малгай, буу, эмээл зэргийг авирав уу хэмээн илтэд мэдсэнээр тулгур хэлсэнд тэр надад итгэмжлэн мэхлэгдэж чингэв хэмээн биширч, очир жинстэй малгай нэг, бие мөнгө нэг зуун хорин лан, хурган дотортой торгон дээл нэг, мөнгөн чимэгтэй бүрэн эмээл нэг, гуулин чимэгтэй сур ногт нэг, эвэр хайрцагтай тонгорог хоёр хэсэг, орос буу нэг, хадаг гуравтай өгснийг хүлээн авсны хойно миний биеийг дагалдуулан гүн Дашдоржийн тамгын газраа очиж, энэ лам манай багш ноён хутагт мөн хэмээн хэлэхэд тус хошуунаас гэр хоёрыг тусгай бэлтгэж суулгасан дараагаар сайд Дайчин чин вантны хошууны Дамдинбишрэлт хэмээх нэгэн лам хүүхэн нэгийг дагалдуулан авч тэмээ гурвыг ачсан, морьд хэрэглэлтэй явсан лугаа учирсанд тэрхүү дамдинбишрэлт надад нэгэн улаан туг өгснийг хүлээн авсан билээ. Түүн лүгээ нам нийлж төвөглөсөн зүйл үгүй гагцхүү миний нэгэн бууг бие үгүйд хэлсэнгүй гэрээс авч явжээ. Сурвалжилваас цааш явсан чимээ буй. Энэ зуны цаг Баруун хязгаарыг тохинуулахаар одсон сайюд чин ван ламаас Чин сүжигт номун ханы шавь Донров нарыг зарж миний бие зарлуулсанд, би чамд зарлагдах хүн бус хэмээх зэргээр хэлж эс очсон ба Чин сүжигт номун хан ламд мөнгө хорин лан, хадаг хоёртой ялдарын хүнээр амар эрж хүргүүлсэнд хариу хадаг өгөхөөр урьд ламын зарлагаар ирсэн тус шавийн Донров дахин ирж хэлсэн нь харьяат хутагтаас амар эрсэн хадаг өгч манай хутагтаас сайд хутагтын Дамбийжанцангийн ааш зан адил боловч царай байдал өөр хэмээх учир урвуулалгүй болгон олонд танигдуулбаас итгэмжлэх бишрэхэд сайн буй за хэмээн хэлсэн хэмээхэд, би уурсаж, намайг сайд хутагт Дамбийжанцан бус хэмээх үү, танай номун ханы тамга хэний тамга, тэр миний тамга, маргааш номун ханынд очиж барьмой. Эсвээс намайг бариул, алин боловч чадлыг үзэлцэе хэмээн догшин аашилж зарагдан исэн Донровыг занчиж буцаасан ба гүн Балбавууг цэрэг захируулахаар харьяат Цэргийн яам, жанжины газраас зарлага элч тогтох нар зарлан ирэхэд би явуулахгүй харьяат аймгаас энэ зэрэг нэгэн хүнийг дур мэдэж дагалдуулан явмой хэмээн хөндөлдөн аашилж уг зарагдсан Тогтохын жинсийг мултлан хурааж түүнийг нударгалан занчсан. Бас Дайчин ван Гүргэмжавын хошууны гэлэн Донровыг пансан цамцтай явав хэмээн түүний дүү Насанбат нарын хамтад занчиж сайд ноён хутагтын авар байдлыг тийнхүү дууриан дүрслэж мөргөл тавьж хадаг морины зэрэг аар саар юм авч гүн Дашдоржийн хошууны тайж Баранз, банди Эринчингийн зэрэг хүмүүсийг дагалдуулан авч хэсүүчлэн өргөн хүндлүүлж явтал сая санамсаргүйд тушаалаар гаргасан Хатан баатар Магсаржав нарт сэжиглэгдэн баригдаж шүүгдэхэд нэгэн удаа үнэн учрыг хэлсэнгүй, сайд ноён хутагт мөн болох төлвөөр өчиж хүргэгдэн ирэв. Өчүүхэн хүн ашиг олохыг нэгэн цагт мунхагдан санаж тийнхүү сайд ноён хутагтын нэрийг зааж олон хүнийг түйвээлэн гэнэдүүлж дарлан зовоон явсан ба угаас сурч судалсан эрэдм чадал үгүй, олон хүн мэргэлүүлэх хэмээхэд дэмий л худлаар зоос гүйлгэх ба өнгө бүрийн багачууд чулуу нуун түүн авч бэлтгэн аманд үнс үмхэх янз үзүүлж чулуу гаргаж гэнэтхэн сүжиглүүлж дураар улаа хэрэглэж хуурмаглан явсан нь чин үнэн билээ...” гэж хэлсэн байна. Шүүх таслах яам уг хэргийг хянан хэлэлцээд “..:хэргийн эзэн банди Дамбийжанцанг халдсан олон зүйл хэргийн дотроос хүнд нэгэн зүйлийг дагаж цаазны бичгийн түшмэл хэмээн хуурмаглан явж дарлан зовоосон хууль ёсоор түүний ял хийсэн газарт нэгэн сарын дөнгө дөнгөлж ойрх хязгаарт илгээж цэрэг болгох ял унагаж илгээхийг хэлтрүүлж далан өдөр дөнгө дөнгөлж, өдөр дүүрсний хойно зуун ташуур занчсугай. Харъяат захирах засаг Далай чойнхор ван Цэдэнсоном түүнийг дураар хэрэн одуулж олныг дарлан зовоосны тул байцаахыг алдсан хууль ёсоор тавин туйван занчих албаны ялд есөн сарын засгийн пүнлүү хассугай. Газар орны засаг Цогтой түшээ гүн Дашдорж Дамбийжанцанг харьяат хошуунд дураар эзэрхүүлж агуулан олныг дарлан зовооход хүрүүлсэн нь мөн байцаахыг алдсаны тул хууль ёсоор шийтгэвээс зохивч түүний бие тэр тухайд Нийслэл хүрээн дэх харьяат аймгийн жасааны албан хааж явсны тул ял хэлэлцэхийг хэлтрүүлж гагцхүү түүний засаг тамгын хэргийг эрхлэн шийтгэсэн түшмэлийг байцаахыг алдсан тавин туйван занчих албаны ялуудад есөн сарын пүнлүү хасваас зохивч пүнлүүгүй түшмэл болох тул хууль ёсоор зохихыг үзэж гурван сар цөөтгөж, зургаан сарын пүнлүү хасах ялд нэгэн есний мал торгож тус тус цээрлүүлэн шийтгэсүгэй...” гэж Богд эзэн хаанд айлтгаж Зарлиг гуйсанд, Богд хаан бээо “Зарлигийг гуйсан ёсоор болгогтун” хэмээснийг дагаж шийтгэжээ. ==Жа ламын толгой== Жа ламын толгойг огтолж аваад Улиастайн зах дээр олны хөлийн газар өндөр шонд өлгөсөн байсныг хүмүүс үзээд, цагаан толгой гэдэг байж. Түүнийг хожим нь формалинтай том лонхонд хийгээд Өргөөд аваачсан бөгөөд тэнд хэсэг хугацаанд гар дамжин явдаг байснаа нэг мэдэхэд алга болжээ. Жа ламын толгойг тухайн үед монголд байсан монгол судлалын оюутан [[Владимир Казакевич]] авсан байсан ба 1925 онд монгол дах [[Зөвлөлт]]ийн дипломат удирдлагуудын тусламжтайгаар элчингийн тусгай ачаанд гааль болон хилийн хяналтгүй онцгой эрх бүхий ачаа болгон тухайн үеийн [[Ленинград]] одоогийн [[Санкт-Петербург|Санк Петербург хот]] дахь [[Кунсткамер]]т байрлах [[Угсаатны зүй болон Хүн судлалын музей]] рүү авч явжээ. Одоо энэ толгой нь тус музейн фондод № 3394 («Череп монгола») гэсэн дугаартай хадгалагдаж байдаг байна. ==Сонирхолтой баримтууд== * Жа ламыг Хаант орос улсын дараа нь Зөвлөлт оросын тагнуул байсан гэж зарим судлаач нар үздэг бөгөөд тэдгээр судлаачид оросууд баруун монголыг монголоос салан тусгаарлаж өөрийн нөлөөнд оруулахын тулд Жа ламыг ашиглаж байгаад дараа нь шаардлагагүй болсон тул устгахыг санал болгосон гэж үздэг байна. * Архивын баримтаар сайд ноён хутагт Дамбийжанцан нь Монголын төрд зүтгэхдээ Жалханз хутагт Дамдинбазар, Манлай баатар Дамдинсүрэн, Хатан баатар Магсаржав нарын зэрэг төр хийгээд бурханы шашны зүтгэлтнүүдтэй ихээр дотносож багш шавь, анд нөхдийн барилдлагыг тогтоосон байдаг. * Жа лам нь зураач Цагаан Жамбалаар хэд хэдэн зураг зуруулсны дараа "Чи сайхан зурдаг хүн байна. Одоо дахиад зурахгүй" гэж хэлээд хоёр нүдийг нь ухуулсан байдаг. ==Мөн үзэх== * [[Ховдыг чөлөөлөх байлдаан]] * [[Жа ламыг устгасан нь]] ==Урлагийн бүтээлүүд== *"[[Ичээнд нь]]" Уран сайхны кино. * Л.Түдэв. Уулын үер. Роман. ==Эх сурвалж== * Ломакина Инесса. Голова Джа-ламы. Серия «Восток на западе», ЭкоАрт, Улан-удэ — СПб., 1993. ISBN 5-85970-007-5 * Бурдуков А. В. В старой и новой Монголии. — М., 1969 * Рерих Ю. Н. Джа-лама, воинственный священник // По тропам Срединной Азии / Пер. с англ. А. Н. Зелинского. — Хабаровск, 1982. * Bawden, Charles R. THE MODERN HISTORY OF MONGOLIA, The Praeger Asia-Africa Series, Frederick A. Praeger Publishers, New York, NY (1968). * Bormanshinov, Arash. A Notorious West Mongol Adventurer of the Twentieth Century, p. 148, Opuscula Altaica: Essays Presented In Honor of Henry Schwarz; Edward H. Kaplan and *Donald W. Whisenhunt, Editors, Center for East Asian Studies, Western Washington University, Bellingham, WA (1994). * Owen Lattimore. The Desert Road to Turkestan, Little, Brown and Company, Inc., New York, NY (1929). * Ossendowski, Ferdinand A. Beasts, Men and Gods, E.P. Dutton & Company, Inc., New York, NY (1922). * Znamenski, Andrei. Red Shambhala: Magic, Prophecy, and Geopolitics in the Heart of Asia, Quest Books, Wheaton, IL (2011). ISBN 978-0-8356-0891-6 == Цахим холбоос == *https://web.archive.org/web/20131026060550/http://alshamongol.com/video/har_lam.html {{DEFAULTSORT:Дамбийжанцан, Жа лам}} [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Халимагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1862 онд төрсөн]] [[Ангилал:1922 онд өнгөрсөн]] jsklahsa2x00gh6nitc67v8q405v0u8 1 46235 857036 801366 2026-05-25T10:45:17Z Megzer 20491 /* Хамгаалах тухай */ шинэ хэсэг 857036 wikitext text/x-wiki Уучлаарай, энэ олон хэлний толийг монгол талаас хариуцан удирдан хөтөлж байгаа хүнтэй холбоо баримаар байна. Ядаж үүнийг ч болов бусад улсаас муугүй хиймээр байна. == Газар нутгийн хэмжээ == Энд оруулсан Монгол улсын газар нутгийн хэмжээ яг үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байна, үнэндээ янз янзаар дурдсан байна. Жишээлбэл, оросууд 1566,5 тыс. кв. км гэсэн байхад http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/mg.html#Geo энд 1,564,226 sq km гэсэн байна, мөн зарим монгол сайтуудад 1,6 гэсэн байна? Яг аль нь илүү бодитой байж болох вэ? --[[User:Zorigt|Zorigt]] 04:54, 8 February 2006 (UTC): CIA-гийн баримтад түшиглэсэн нь дээр байх гэж бодож байна. Энэ толийг Монголын талаас удирдан хөтөлж буй хүн байхгүй. Уг нь зохион байгуулалттай болбол илүү үр бүтээлтэй байх гэж бодох юм. Би удирдах эрх авах талаар судалж үзсэн л дээ. Америкт байдаг Википедиагийн сантай холбоо барих хэрэгтэй юм шиг байна лээ. За тэгээд, бүгдэд амжилт хүсээд, энэ толь маань ирээдүйд бидний байнгын хэрэглээ болох болтугай гэж ерөөе. Х.Зоригт neeree eniig hen bichej bgaa yum boloo uur ih medeelel oruulval ih zugeer bna. more pix etc Ulaanbatar hotiin hun amiin toog 800 000 gedeg bol huuchnii too bain? shinechleh heregtei! aasda yugeed ch bgan == 17т ордог.== Энэ олон аймаг, сумаа багасгах болоогүй л юм байх. 333 орчим сум байдаг. Одоо тэр болгоныгоо цахилгаантай холбоно гэж хачин юм яриад байгаа. Dolugen 06:17, 2 Арванхоёрдугаар сар 2006 (UTC) == Уриа == Энэ уриа хаанаас гараад ирэв ээ? --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 09:44, 10 Аравдугаар сар 2007 (UTC) Миний бодохоор албан ёсны уриа гэх зүйл Монгол Улсад байхгүй. Үндсэн Хууль, төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай хуульд ч бас тиймэрхүү зүйл байхгүй болохоор "Байхгүй" гэж оруулсан нь зөв мэт санагдана. --[[User:Zorigt|Zorigt]] 11:55, 10 Аравдугаар сар 2007 (UTC) :Бусад Викинүүдээр энэ уриа халдварласан бололтой. Би сая Казах Викигээр орж үзсэн чинь бас байж байх юм. Нэг Энхбаярч хүн л энэ уриаг энд тэндгүй тавиад байх шиг байна даа. Та нар бас энд тэндхийн Викигээр шагайж үзвэл шалгаарай. --[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 13:57, 15 Долоодугаар сар 2008 (UTC) Би Орос, Францын Вики-д Монголын уриа "Даяар Монгол" гэсэн байхыг нь олж устгалаа. Казах Вики-д болохоор "Эвтэй байхдаа хүчтэй" гэсэн байсан.--[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 14:08, 15 Долоодугаар сар 2008 (UTC) == Time zones == These maps are depicting 3 time zones in Mongolia: [http://www.ci.seattle.wa.us/html/visitor/images/time_zones.jpg], [http://www.welt-atlas.de/datenbank/karten/en/karte-0-9027-en.gif], [http://cp107.k12.sd.us/Time-zone-world-map.jpg], [http://www.mapcenter.com/addon_pics/gab_wor_04p_01.jpg], [http://t0.gstatic.com/images?q=tbn:v4dUYN6-bPBYqM::www.barrel.ru:8080/services/international/map-time.gif&t=1&h=160&w=314&usg=__8A6DrIuwEc4JhCSl0etQrYLFBoo=], [http://www.netspeed.com.au/minnah/TimeZonesGS.GIF], [http://www.free-printable-maps.com/time-zone-maps/timezone2.gif], [http://www.pluralist.freeuk.com/time/timezones.jpg], [http://t2.gstatic.com/images?q=tbn:GnoKUh3jTNlAEM::www.icsm.gov.au/mapping/images/time_zones.jpg&t=1&h=178&w=283&usg=__xdUqvcecbN4vJKpw3rqZ_C3YnzE=], [http://krasnogorsk-sp.narod.ru/sp/pic/time_zones.gif], [http://users.cwnet.com/dalede/timezon2.gif], [http://www.wall-maps.com/World/time_zone-closeup.jpg], [http://www.newton.k12.ma.us/angier/DimSum/dimsumimages/China%20Maps/zones.gif]. These maps are depicting only 2 time zones: [http://image.absoluteastronomy.com/images/encyclopediaimages/t/ti/timezones2008.png], [http://www.d.umn.edu/cla/faculty/troufs/tr/images/map_world_timezones.png], [http://www.onlineunitconversion.com/imgs/w_time_zone.jpg], [http://www.christianwitnesses.com/sitebuildercontent/sitebuilderpictures/webassets/TimeZonesMapWIKI.jpeg]. A lot of maps shows only 1 time zone in Mongolia. These sites are declaring 2 time zones: [http://www.worldtimeserver.com/current_time_in_MN1.aspx], [http://www.timeanddate.com/worldclock/custom.html?continent=asia], [http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml], [http://24timezones.com/current_world_time.php]. That one declares 3 time zones [http://www.worldtimezones.com/search?query=Baruun-Urt&submit.x=82&submit.y=26&submit=go]. What is in reality? [[Хэрэглэгч:Bogomolov.PL|Bogomolov.PL]] 09:41, 18 Тавдугаар сар 2010 (UTC) Actually we have 2 time zones in Mongolia. Western Mongolia (3 prefectures) is for +7, rest of Mongolia is for +8. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 10:11, 18 Тавдугаар сар 2010 (UTC) :It was my opinion too as I was in Khovd and Uvs aimags, but we need an official reference, isn't it? Can you provide this reference? When Eastern time zone was abandoned? [[Хэрэглэгч:Bogomolov.PL|Bogomolov.PL]] 11:00, 18 Тавдугаар сар 2010 (UTC) == Featured article marker== Hello to everyone. I noticed that there is not marker for featured article on this Wikipedia. Can you please create it since the article Mongol uls was featured one one year ago on the Macedonian Wikipedia. Thanks, --[[Хэрэглэгч:MacedonianBoy|MacedonianBoy]] 10:14, 10 Зургаадугаар сар 2010 (UTC) == Не убирайте важную видеоссылку == В фильме, пусть и любительском, не любители - а монгольские люди, природа, профессора Монголии и России, школы сомонов, губернатор Ховдского аймака, пезера им. Окладникова! Это же уникальная информация! С уважением,--[[Хэрэглэгч:Heljqfy|Heljqfy]] 16:08, 16 Зургаадугаар сар 2011 (UTC) :It doesn't seem such an useful and essential link to be here. Also it's in Russian. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 01:23, 27 Зургаадугаар сар 2011 (UTC) * Больщинство монголов прекрасно владеют русским языком и обучаются в российских вузах. Не трогайте актуальные ссылки-видео, а также единственную ссылку на АИ о природе голоцена Монголии (на английском, кстати, языке)! Ваша деятельность - деструктивна!--[[Хэрэглэгч:Heljqfy|Heljqfy]] 04:35, 13 Наймдугаар сар 2011 (UTC) ::Don't put that link here. It's enough to be in the article about [[Ховд]]. Mongolia is not only Khovd. Also most of Mongolians don't know Russian. As an administrator of Mongolian language Wikipedia, I don't encourage Russian language contents here.--[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 05:04, 13 Наймдугаар сар 2011 (UTC) ::: OK, sorry--[[Хэрэглэгч:Heljqfy|Heljqfy]] 12:57, 13 Наймдугаар сар 2011 (UTC) == Төрийн далбааны Хөх өнгөт баганын стандарт байна уу? == Хүмүүсээ, улаан-хөх-улаан өнгөт төрийн далбааны маань дунд талын хөх өнгө нь яг ямар хөх өнгө юм бэ? Миний ойлгосноор, Үндсэн хуульд заасан нь тэнгэрийн өнгөт хөх гэсэн байгаа юм. Тэнгэрийн өнгөт гэхээр интернэтээр дүүрэн байгаа янз бүрээр хийгдсэн Монгол улсын далбаануудын яг аль хөх өнгөтэй нь зөв юм бэ? Төрийн веб сайтуудад яг төрийн далбааны зурагын стандарт болоод өнгийг заасан ямар ч мэдээлэл алга. Тиймээс дур дураар янз бүрийн өнгөтэй үйлдэж байна. Одоогийн энэ Монгол улсын далбаа гэдэг сэдэвт байгаа төрийн далбаа бол Англи хэлний Википедиагаас хуулаад тавьсан файл юм. Энэ файлын хөх өнгө бол миний нүдэнд усан ногоон хөх өнгөтэй харагдаж байгаа бөгөөд үхмэл шинжтэй, цог золбоотой болоод тэнгэрийн хөх өнгө яавч биш санагдаж байна. Та бүхэнд ямар санал байна вэ?--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] 11:03, 27 Есдүгээр сар 2011 (UTC) : Засагдчихжээ. Баяртай байна. --[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] 02:35, 8 Арванхоёрдугаар сар 2011 (UTC) ==Бүсчлэл== Монгол бол Төв Азийн орон. Ардчилсан хувьсгал гарсны дараа шинэ удирдагчид Монголыг Зүүн Азийн бүст хамруулах болж 1993 оны Зүүн Азийн наадам г.м Зүүн Азийн бүсийн арга хэмжээнд оролцож эхэлсэн. Ингээд МУ Төв, Зүүн, Зүүн Хойд Ази гэсэн 3 давхардсан бүсчлэлтэй орон болж хувирснаас одоо Төв Азид ч Зүүн Азид ч тодорхой байр суурьгүй болсон. Англи хэл дээрхи "Төв Азийн түүх" хуудсанд Хүннү зэрэг эрт, дундад зууны монгол улсуудын тухай дурьдсан ч монголын тухай ерөнхийдөө тун хангалтгүй бичсэн байна. Харин англи хэл дээрхи "Зүүн Азийн түүх" хуудасны эхлэл хэсэгт Зүүн Азийн түүх бол Хятадын олон улсууд ээлжлэн төр барьсан түүх юм гэж бичсэн байна ө/х Япон, Со, Монгол, манж-тунгусуудын Зүүн Азийн түүхэнд эзлэх байр суурь нь Хятадаас доогуур гэж. Одоо тэр хуудсанд Монгол уулаасаа Зүүн Азийн орон, Хүннү, Сяньби, ИМУ, бутралын үеийн Монгол улс, Зүүнгар бүгдээрээ Зүүн Азийн улсууд байсан гэж өөрчилж бичих нь утгагүй учир нь энэ нь өнгөрсөн хэдэн мянган жилийн түүхтэйгээ зөрчилдөнө. "Зүүн Азийн түүх" хуудасны "Invasions from Central Asia" буюу Төв Азийнхний байлдан дагуулал хэсэгт ИМУ Төв Азиас довтолж Зүүн Азийн Хятад г.м улсуудыг эзэлсэн гэж бичсэн байх юм. Тэгтэл одоо МУ Зүүн Азийнх гээд байдаг, Зүүн Азийн Монгол яаж Төв Азиас довтолсон байх вэ? Монголын ЗГ-н буруугаас болж ийм будлиан гарч байна. 1990-ээд оны эхэнд ЗГ хуучин Дархан, Эрдэнэт, Зуунмод г.м хотын статустай аймгийн төвүүдийг бүгдийг нь сум болгож Монголыг ганцхан УБ гэсэн ганцхан хоттой болгосон, ганц тогтоол гаргаад. Тэгээд одоо буцаад нөгөөдүүлээ хот болгоно гэсэн гэж яриад байх юм, уулаасаа хот байсан шүү дээ. Богдын үеийн Сан бэйсийн хүрээ/Чойбалсан г.м хүрээнүүд чинь бүгд хот байсан. Одоогийн нилээд аймгийн төвүүд Богдын үед байсан хүрээ буюу хот!!! - [[Монгол дахь уран барилгын дурсгалууд]], [[Монголын хотууд]]. [http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_central_Asia], [http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_East_Asia], Зүүн Азийн түүх хуудасны 2014 оны хувилбар: [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_East_Asia&diff=623938678&oldid=623938663] == Gazar nutgiin hemjee. hun am bolon UB-iin hun amiin tuhai == Mongol ulsiin gazar nutgiin hemjee. hun amiin tooo, UB hotiin hunii too zergiig Mongol ulsiin Undesnii Statisticiin horoonoos sar, uliral, jileer ni gargadag Statisticiin bullutenees avah ni zuitei. Ene too barimtiig olon ulsad alban esnii gej huleen zovshoordog youm. == Монгол улс бүсчлэл == Монгол улсыг төв ази мөн юм ихэнх сайтад зүүн ази гэж буруу нэрлэсэн юм харин казахстанд монголчуудын байр суурийг өгж төв ази гээд казахстан төв азийн улс гэх юм Монгол улсыг Нэгдсэн үндэстний байгуулга төв гэсэн байхад түүний салбар хэсэг юнэскогийн хүмүүс дорно мэтээр буруу заасан байдаг Энэ нь монголыг төв азийх биш гэх юм Ингэснээр монголчууд байр сууриа алдах юм Тэгвэл Википедиа монгол засварлагчидаа явж англи хуудсыг засаж төв ази болгож казахстаныг дорно ази болгох хэрэгтэй баярллаа [[Хэрэглэгч:Bazraa032|Bazraa032]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bazraa032|talk]]) 04:00, 6 Дөрөвдүгээр сар 2018 (UTC) [[Хэрэглэгч:Bazraa032|Bazraa032]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bazraa032|talk]]) 04:00, 6 Дөрөвдүгээр сар 2018 (UTC) == МОНГОЛ УЛС нь газар нутгийн хэмжээгээрээ 17рт ордог. == Танай википедиа нь алдаатай мэдээлэл оруулсан байна [[Хэрэглэгч:Hoku Mgl|Hoku Mgl]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Hoku Mgl|talk]]) 12:52, 12 Долоодугаар сар 2020 (UTC) == Аж үйлдвэр-эдийн засаг дээр == Монголд 1990 оноос хар төмөрлөгийн үйлдвэрүүд, химийн, машин үйлдвэрийн салбар зэрэг технологийн дэвшил гарч баыйгаа тухай яагаад оруулахгүй байгаа хүмүүс бэ? == Улсын нэр == Үндсэн хуулинд зааснаар улсын нэрийг бүтнээр нь Монгол Улс гэдэг. Үүнийг баримтлан энэ хуудасны нэрийг ч мөн Монгол бус Монгол Улс гэж засварлах хэрэгтэй гэж бодож байна. [[Хэрэглэгч:Saruul 04|Saruul 04]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Saruul 04|яриа]]) 10:00, 17 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) == Хамгаалах тухай == Монгол Википедиагийн админ: [[Хэрэглэгч:Zorigt|Zorigt]], [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] нараа Монгол гэсэн энэ өгүүллийг зөвхөн бүртгэлтэй хэрэглэгчид засварлах тохиргоог хийж өгөхгүй бол, хэн дуртай нь засах гээд түйвээгээд байна. [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 10:45, 25 Тавдугаар сар 2026 (UTC) h0p34xk36ijd8xn5wby4al2jdmb4pmc 857042 857036 2026-05-25T11:12:15Z Enkhsaihan2005 64429 /* Хамгаалах тухай */ Хариулах 857042 wikitext text/x-wiki Уучлаарай, энэ олон хэлний толийг монгол талаас хариуцан удирдан хөтөлж байгаа хүнтэй холбоо баримаар байна. Ядаж үүнийг ч болов бусад улсаас муугүй хиймээр байна. == Газар нутгийн хэмжээ == Энд оруулсан Монгол улсын газар нутгийн хэмжээ яг үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байна, үнэндээ янз янзаар дурдсан байна. Жишээлбэл, оросууд 1566,5 тыс. кв. км гэсэн байхад http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/mg.html#Geo энд 1,564,226 sq km гэсэн байна, мөн зарим монгол сайтуудад 1,6 гэсэн байна? Яг аль нь илүү бодитой байж болох вэ? --[[User:Zorigt|Zorigt]] 04:54, 8 February 2006 (UTC): CIA-гийн баримтад түшиглэсэн нь дээр байх гэж бодож байна. Энэ толийг Монголын талаас удирдан хөтөлж буй хүн байхгүй. Уг нь зохион байгуулалттай болбол илүү үр бүтээлтэй байх гэж бодох юм. Би удирдах эрх авах талаар судалж үзсэн л дээ. Америкт байдаг Википедиагийн сантай холбоо барих хэрэгтэй юм шиг байна лээ. За тэгээд, бүгдэд амжилт хүсээд, энэ толь маань ирээдүйд бидний байнгын хэрэглээ болох болтугай гэж ерөөе. Х.Зоригт neeree eniig hen bichej bgaa yum boloo uur ih medeelel oruulval ih zugeer bna. more pix etc Ulaanbatar hotiin hun amiin toog 800 000 gedeg bol huuchnii too bain? shinechleh heregtei! aasda yugeed ch bgan == 17т ордог.== Энэ олон аймаг, сумаа багасгах болоогүй л юм байх. 333 орчим сум байдаг. Одоо тэр болгоныгоо цахилгаантай холбоно гэж хачин юм яриад байгаа. Dolugen 06:17, 2 Арванхоёрдугаар сар 2006 (UTC) == Уриа == Энэ уриа хаанаас гараад ирэв ээ? --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 09:44, 10 Аравдугаар сар 2007 (UTC) Миний бодохоор албан ёсны уриа гэх зүйл Монгол Улсад байхгүй. Үндсэн Хууль, төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай хуульд ч бас тиймэрхүү зүйл байхгүй болохоор "Байхгүй" гэж оруулсан нь зөв мэт санагдана. --[[User:Zorigt|Zorigt]] 11:55, 10 Аравдугаар сар 2007 (UTC) :Бусад Викинүүдээр энэ уриа халдварласан бололтой. Би сая Казах Викигээр орж үзсэн чинь бас байж байх юм. Нэг Энхбаярч хүн л энэ уриаг энд тэндгүй тавиад байх шиг байна даа. Та нар бас энд тэндхийн Викигээр шагайж үзвэл шалгаарай. --[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 13:57, 15 Долоодугаар сар 2008 (UTC) Би Орос, Францын Вики-д Монголын уриа "Даяар Монгол" гэсэн байхыг нь олж устгалаа. Казах Вики-д болохоор "Эвтэй байхдаа хүчтэй" гэсэн байсан.--[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 14:08, 15 Долоодугаар сар 2008 (UTC) == Time zones == These maps are depicting 3 time zones in Mongolia: [http://www.ci.seattle.wa.us/html/visitor/images/time_zones.jpg], [http://www.welt-atlas.de/datenbank/karten/en/karte-0-9027-en.gif], [http://cp107.k12.sd.us/Time-zone-world-map.jpg], [http://www.mapcenter.com/addon_pics/gab_wor_04p_01.jpg], [http://t0.gstatic.com/images?q=tbn:v4dUYN6-bPBYqM::www.barrel.ru:8080/services/international/map-time.gif&t=1&h=160&w=314&usg=__8A6DrIuwEc4JhCSl0etQrYLFBoo=], [http://www.netspeed.com.au/minnah/TimeZonesGS.GIF], [http://www.free-printable-maps.com/time-zone-maps/timezone2.gif], [http://www.pluralist.freeuk.com/time/timezones.jpg], [http://t2.gstatic.com/images?q=tbn:GnoKUh3jTNlAEM::www.icsm.gov.au/mapping/images/time_zones.jpg&t=1&h=178&w=283&usg=__xdUqvcecbN4vJKpw3rqZ_C3YnzE=], [http://krasnogorsk-sp.narod.ru/sp/pic/time_zones.gif], [http://users.cwnet.com/dalede/timezon2.gif], [http://www.wall-maps.com/World/time_zone-closeup.jpg], [http://www.newton.k12.ma.us/angier/DimSum/dimsumimages/China%20Maps/zones.gif]. These maps are depicting only 2 time zones: [http://image.absoluteastronomy.com/images/encyclopediaimages/t/ti/timezones2008.png], [http://www.d.umn.edu/cla/faculty/troufs/tr/images/map_world_timezones.png], [http://www.onlineunitconversion.com/imgs/w_time_zone.jpg], [http://www.christianwitnesses.com/sitebuildercontent/sitebuilderpictures/webassets/TimeZonesMapWIKI.jpeg]. A lot of maps shows only 1 time zone in Mongolia. These sites are declaring 2 time zones: [http://www.worldtimeserver.com/current_time_in_MN1.aspx], [http://www.timeanddate.com/worldclock/custom.html?continent=asia], [http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml], [http://24timezones.com/current_world_time.php]. That one declares 3 time zones [http://www.worldtimezones.com/search?query=Baruun-Urt&submit.x=82&submit.y=26&submit=go]. What is in reality? [[Хэрэглэгч:Bogomolov.PL|Bogomolov.PL]] 09:41, 18 Тавдугаар сар 2010 (UTC) Actually we have 2 time zones in Mongolia. Western Mongolia (3 prefectures) is for +7, rest of Mongolia is for +8. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 10:11, 18 Тавдугаар сар 2010 (UTC) :It was my opinion too as I was in Khovd and Uvs aimags, but we need an official reference, isn't it? Can you provide this reference? When Eastern time zone was abandoned? [[Хэрэглэгч:Bogomolov.PL|Bogomolov.PL]] 11:00, 18 Тавдугаар сар 2010 (UTC) == Featured article marker== Hello to everyone. I noticed that there is not marker for featured article on this Wikipedia. Can you please create it since the article Mongol uls was featured one one year ago on the Macedonian Wikipedia. Thanks, --[[Хэрэглэгч:MacedonianBoy|MacedonianBoy]] 10:14, 10 Зургаадугаар сар 2010 (UTC) == Не убирайте важную видеоссылку == В фильме, пусть и любительском, не любители - а монгольские люди, природа, профессора Монголии и России, школы сомонов, губернатор Ховдского аймака, пезера им. Окладникова! Это же уникальная информация! С уважением,--[[Хэрэглэгч:Heljqfy|Heljqfy]] 16:08, 16 Зургаадугаар сар 2011 (UTC) :It doesn't seem such an useful and essential link to be here. Also it's in Russian. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 01:23, 27 Зургаадугаар сар 2011 (UTC) * Больщинство монголов прекрасно владеют русским языком и обучаются в российских вузах. Не трогайте актуальные ссылки-видео, а также единственную ссылку на АИ о природе голоцена Монголии (на английском, кстати, языке)! Ваша деятельность - деструктивна!--[[Хэрэглэгч:Heljqfy|Heljqfy]] 04:35, 13 Наймдугаар сар 2011 (UTC) ::Don't put that link here. It's enough to be in the article about [[Ховд]]. Mongolia is not only Khovd. Also most of Mongolians don't know Russian. As an administrator of Mongolian language Wikipedia, I don't encourage Russian language contents here.--[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 05:04, 13 Наймдугаар сар 2011 (UTC) ::: OK, sorry--[[Хэрэглэгч:Heljqfy|Heljqfy]] 12:57, 13 Наймдугаар сар 2011 (UTC) == Төрийн далбааны Хөх өнгөт баганын стандарт байна уу? == Хүмүүсээ, улаан-хөх-улаан өнгөт төрийн далбааны маань дунд талын хөх өнгө нь яг ямар хөх өнгө юм бэ? Миний ойлгосноор, Үндсэн хуульд заасан нь тэнгэрийн өнгөт хөх гэсэн байгаа юм. Тэнгэрийн өнгөт гэхээр интернэтээр дүүрэн байгаа янз бүрээр хийгдсэн Монгол улсын далбаануудын яг аль хөх өнгөтэй нь зөв юм бэ? Төрийн веб сайтуудад яг төрийн далбааны зурагын стандарт болоод өнгийг заасан ямар ч мэдээлэл алга. Тиймээс дур дураар янз бүрийн өнгөтэй үйлдэж байна. Одоогийн энэ Монгол улсын далбаа гэдэг сэдэвт байгаа төрийн далбаа бол Англи хэлний Википедиагаас хуулаад тавьсан файл юм. Энэ файлын хөх өнгө бол миний нүдэнд усан ногоон хөх өнгөтэй харагдаж байгаа бөгөөд үхмэл шинжтэй, цог золбоотой болоод тэнгэрийн хөх өнгө яавч биш санагдаж байна. Та бүхэнд ямар санал байна вэ?--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] 11:03, 27 Есдүгээр сар 2011 (UTC) : Засагдчихжээ. Баяртай байна. --[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] 02:35, 8 Арванхоёрдугаар сар 2011 (UTC) ==Бүсчлэл== Монгол бол Төв Азийн орон. Ардчилсан хувьсгал гарсны дараа шинэ удирдагчид Монголыг Зүүн Азийн бүст хамруулах болж 1993 оны Зүүн Азийн наадам г.м Зүүн Азийн бүсийн арга хэмжээнд оролцож эхэлсэн. Ингээд МУ Төв, Зүүн, Зүүн Хойд Ази гэсэн 3 давхардсан бүсчлэлтэй орон болж хувирснаас одоо Төв Азид ч Зүүн Азид ч тодорхой байр суурьгүй болсон. Англи хэл дээрхи "Төв Азийн түүх" хуудсанд Хүннү зэрэг эрт, дундад зууны монгол улсуудын тухай дурьдсан ч монголын тухай ерөнхийдөө тун хангалтгүй бичсэн байна. Харин англи хэл дээрхи "Зүүн Азийн түүх" хуудасны эхлэл хэсэгт Зүүн Азийн түүх бол Хятадын олон улсууд ээлжлэн төр барьсан түүх юм гэж бичсэн байна ө/х Япон, Со, Монгол, манж-тунгусуудын Зүүн Азийн түүхэнд эзлэх байр суурь нь Хятадаас доогуур гэж. Одоо тэр хуудсанд Монгол уулаасаа Зүүн Азийн орон, Хүннү, Сяньби, ИМУ, бутралын үеийн Монгол улс, Зүүнгар бүгдээрээ Зүүн Азийн улсууд байсан гэж өөрчилж бичих нь утгагүй учир нь энэ нь өнгөрсөн хэдэн мянган жилийн түүхтэйгээ зөрчилдөнө. "Зүүн Азийн түүх" хуудасны "Invasions from Central Asia" буюу Төв Азийнхний байлдан дагуулал хэсэгт ИМУ Төв Азиас довтолж Зүүн Азийн Хятад г.м улсуудыг эзэлсэн гэж бичсэн байх юм. Тэгтэл одоо МУ Зүүн Азийнх гээд байдаг, Зүүн Азийн Монгол яаж Төв Азиас довтолсон байх вэ? Монголын ЗГ-н буруугаас болж ийм будлиан гарч байна. 1990-ээд оны эхэнд ЗГ хуучин Дархан, Эрдэнэт, Зуунмод г.м хотын статустай аймгийн төвүүдийг бүгдийг нь сум болгож Монголыг ганцхан УБ гэсэн ганцхан хоттой болгосон, ганц тогтоол гаргаад. Тэгээд одоо буцаад нөгөөдүүлээ хот болгоно гэсэн гэж яриад байх юм, уулаасаа хот байсан шүү дээ. Богдын үеийн Сан бэйсийн хүрээ/Чойбалсан г.м хүрээнүүд чинь бүгд хот байсан. Одоогийн нилээд аймгийн төвүүд Богдын үед байсан хүрээ буюу хот!!! - [[Монгол дахь уран барилгын дурсгалууд]], [[Монголын хотууд]]. [http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_central_Asia], [http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_East_Asia], Зүүн Азийн түүх хуудасны 2014 оны хувилбар: [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_East_Asia&diff=623938678&oldid=623938663] == Gazar nutgiin hemjee. hun am bolon UB-iin hun amiin tuhai == Mongol ulsiin gazar nutgiin hemjee. hun amiin tooo, UB hotiin hunii too zergiig Mongol ulsiin Undesnii Statisticiin horoonoos sar, uliral, jileer ni gargadag Statisticiin bullutenees avah ni zuitei. Ene too barimtiig olon ulsad alban esnii gej huleen zovshoordog youm. == Монгол улс бүсчлэл == Монгол улсыг төв ази мөн юм ихэнх сайтад зүүн ази гэж буруу нэрлэсэн юм харин казахстанд монголчуудын байр суурийг өгж төв ази гээд казахстан төв азийн улс гэх юм Монгол улсыг Нэгдсэн үндэстний байгуулга төв гэсэн байхад түүний салбар хэсэг юнэскогийн хүмүүс дорно мэтээр буруу заасан байдаг Энэ нь монголыг төв азийх биш гэх юм Ингэснээр монголчууд байр сууриа алдах юм Тэгвэл Википедиа монгол засварлагчидаа явж англи хуудсыг засаж төв ази болгож казахстаныг дорно ази болгох хэрэгтэй баярллаа [[Хэрэглэгч:Bazraa032|Bazraa032]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bazraa032|talk]]) 04:00, 6 Дөрөвдүгээр сар 2018 (UTC) [[Хэрэглэгч:Bazraa032|Bazraa032]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bazraa032|talk]]) 04:00, 6 Дөрөвдүгээр сар 2018 (UTC) == МОНГОЛ УЛС нь газар нутгийн хэмжээгээрээ 17рт ордог. == Танай википедиа нь алдаатай мэдээлэл оруулсан байна [[Хэрэглэгч:Hoku Mgl|Hoku Mgl]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Hoku Mgl|talk]]) 12:52, 12 Долоодугаар сар 2020 (UTC) == Аж үйлдвэр-эдийн засаг дээр == Монголд 1990 оноос хар төмөрлөгийн үйлдвэрүүд, химийн, машин үйлдвэрийн салбар зэрэг технологийн дэвшил гарч баыйгаа тухай яагаад оруулахгүй байгаа хүмүүс бэ? == Улсын нэр == Үндсэн хуулинд зааснаар улсын нэрийг бүтнээр нь Монгол Улс гэдэг. Үүнийг баримтлан энэ хуудасны нэрийг ч мөн Монгол бус Монгол Улс гэж засварлах хэрэгтэй гэж бодож байна. [[Хэрэглэгч:Saruul 04|Saruul 04]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Saruul 04|яриа]]) 10:00, 17 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) == Хамгаалах тухай == Монгол Википедиагийн админ: [[Хэрэглэгч:Zorigt|Zorigt]], [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] нараа Монгол гэсэн энэ өгүүллийг зөвхөн бүртгэлтэй хэрэглэгчид засварлах тохиргоог хийж өгөхгүй бол, хэн дуртай нь засах гээд түйвээгээд байна. [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 10:45, 25 Тавдугаар сар 2026 (UTC) :Бүртгэлтэй хэрэглэгчид засварлах тохиргоотой хамгаалалт хийлээ. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 11:12, 25 Тавдугаар сар 2026 (UTC) hlon6qauhtbrwiqsvo72oe2qyo5jcwm 0 46305 857011 795422 2026-05-24T20:53:20Z Zafer 24674 Photo changed 857011 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Эван Фурнье | Англиар = Evan Fournier | Хоч = | Зураг = Evan Fournier 94 Olympiacos BC Euroleague 20260106 (5) (cropped).jpg | Хэмжээ = 230px | Тайлбар = | Байрлал = [[Шидэгч-хамгаалагч]] | Өндөр = 198 [[Сантиметр|см]] | Жин = 91 [[Килограмм|кг]] | Баг = Орландо Мэжик | Дугаар = 10 | Иргэншил = {{FRA}} | Мэндэлсэн огноо = {{Birth date and age|1992|10|29|mf=y}} | Мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Сен-Морис]] | Драфт = 20 | Драфтын жил = 2012 | Сонгогдсон баг = [[Денвер Наггетс]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * {{Далбаа Франц|20px}} [[Нантер (сагсан бөмбөгийн баг)|Нантер]] (2009–2010) * {{Далбаа Франц|20px}} [[Пуатье (сагсан бөмбөгийн баг)|Пуатье]] (2011–2012) * {{Далбаа АНУ|20px}} [[Денвер Наггетс]] (2012–2014) * {{Далбаа АНУ|20px}} [[Орландо Мэжик]] (2014—одоо) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * [[Францын сагсан бөмбөгийн лиг|Pro А]] лигийн цахиур хагалагч (2011) * [[ранцын сагсан бөмбөгийн лиг|Pro А]] лигийн ахисан тоглогч (2011) | Медалиуд =<nowiki></nowiki> {{тэмцээн|[[Сагсан бөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ]]}} {{медаль|Хүрэл|[[2014 оны сагсан бөмбөгийн ДАШТ|Испани 2014]]}} }} '''Эван Фурнье''' ({{lang-en|Evan Fournier}}; [[1992]] оны [[10 сарын 29|аравдугаар сарын 29-нд]] [[Сен-Морис]] [[хот]]од төрсөн) — [[Франц]]ын мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|НБА-гийн]] «[[Орландо Мэжик]]» багт [[шидэгч-хамгаалагч]]аар тоглодог. == Замнал == Фурнье [[2012]] оны [[НБА-гийн драфт]]аар №20-оор «[[Денвер Наггетс|Денвер Наггетст]]» хуваарилагдсан юм. 2012 оны зуны лигийн 5 тоглолтонд 14.8 оноо, 2.4 самбар, 1.4 дамжуулалт, 1.2 таслалыг 31.2 минутанд дунджилсан<ref>[http://www.nba.com/summer-league/2012/players/sl_evan_fournier/ 2012 Summer League Statistics]</ref> түүнтэй [[7 сарын 11|долоодугаар сарын 11-нд]] олон жилээр гэрээлжээ.<ref>[http://www.nba.com/nuggets/news/denver-nuggets-sign-first-round-draft-pick-evan-fournier Denver Nuggets sign first-round draft pick Evan Fournier]</ref> [[2013-2014 оны НБА-гийн улирал|2013-2014]] онд 8.4 оноо, 2.7 самбар, 1.5 дамжуулалтыг 76 тоглолтонд дунджилахдаа 4 удаа гараанд нэрлэгдсэн байна. [[2014]] оны [[6 сарын 26|зургаадугаар сарын 26-нд]] солилцоогоор «[[Орландо Мэжик]]» багт элссэн.<ref>[http://www.nba.com/magic/magic-trade-afflalo-acquire-fournier-and-marble Magic Trade Afflalo; Acquire Fournier and Marble]</ref><ref>[http://www.insidehoops.com/blog/?p=16082 Magic trade Arron Afflalo to Nuggets]</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [https://web.archive.org/web/20120601000346/http://www.evanfournier.biz/ Албан ёсны цахим хуудас] {{ref-en}} * [http://www.lnb.fr/fr/Pro-A/200006/Joueurs/A42303/Evan-Fournier Эван Фурнье - lnb.fr] {{ref-fr}} * [https://web.archive.org/web/20201026221146/http://www.draftexpress.com/profile/Evan-Fournier-5719/ Эван Фурнье - draftexpress.com] {{ref-en}} {{Орландо Мэжик багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны НБА-гийн драфт}} {{2014 оны ДАШТ-д Францын сагсан бөмбөгийн шигшээ}} [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Францын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Францын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч]] [[Ангилал:Денвер Наггетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Орландо Мэжик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францчууд]] 1isnwqhrblmpg3ljsg47imvjyhyjbkj 0 52743 857015 807596 2026-05-25T00:52:55Z Esambuu 42335 857015 wikitext text/x-wiki {| class="infobox toccolours float-right toptextcells" style="text-align:center; width:200px;" cellspacing="5" ! colspan="2" | Монгол тулгатны зуун эрхэм |- | colspan="2" |<div style="padding:20px 0"> </div> |- | colspan="2" style="text-align:center;font-size:7pt" |<br />Албан ёсны лого |- | style="font-size:9pt" | Санаачлагч || style="font-size:9pt" | П. Анужин |- | style="font-size:9pt" | Хөтлөгчид || style="font-size:9pt" | [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б. Лхагвасүрэн]], [[Намсрайн Сувд|Н. Сувд]] <br> П. Анужин (өмнөх), Н. Жанцанноров, [[Халтмаагийн Баттулга|Х. Баттулга]], [[Найдангийн Түвшинбаяр|Н. Түвшинбаяр]] |- | style="font-size:9pt" | Дугаарууд || style="font-size:9pt" | 54 (одоо үргэлжилж байгаа) |- | colspan="2" style="background:Crimson;text-align:center;font-size:9pt" | Гарч буй байдал |- | style="font-size:9pt" | Суваг || style="font-size:9pt" | Бүх телевиз |- | style="font-size:9pt" | Онлайн || style="font-size:9pt" | [https://www.youtube.com/channel/UCaOX92fHiqXh8aivnL6xkEQ YouTube] |- | style="font-size:9pt" | Youtube Channel || style="font-size:9pt" | |} '''Монгол тулгатны зуун эрхэм''' — [[Монгол Улс]]ын «Херо энтертэйнмент» студийн бүтээн гаргадаг [[телевизийн нэвтрүүлэг]] юм. Анх 2012 оноос бид бүгдэд хүртээл болон гарч эхэлсэн. == Нэвтрүүлгийн зочид == # [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], [[Монгол улсын ардын жүжигчин]] # Ц. Болор-Эрдэнэ # [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] - Монгол улсын [[гавьяат тамирчин]], Дархан аварга # [[Хорлоогийн Баянмөнх]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], Олимпын мөнгөн медальт,[[XX зууны манлай]] бөх, Дархан аварга # [[Жигжидийн Мөнхбат]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], Монгол улсын [[гавьяат тамирчин]], Олимпын мөнгөн медальт, Дархан аварга # [[Балжиннямын Жамъяндагва]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], Монгол Улсын [[Ардын Жүжигчин]] балетмейстер # [[Гарамын Долгорсүрэн]] - Монгол Улсын [[Ардын Багш]], БНМАУ-ын [[Гавьяат Жүжигчин]], Монгол ардын бүжгийн нэрт мастер,сурган хүмүүжүүлэгч # [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] - [[Монгол Улсын Баатар]], [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн асан, улс төрч # [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] - [[Монгол улсын баатар]], дипломатч # [[Лхагвын Чинбат]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], бизнесмэн # [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], БНМАУ-ын төрийн шагналт, Ардын Уран Зохиолч, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] зохиолч # [[Цогт-Очирын Лоохууз]] - Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, улс төрч # [[Цахиагийн Элбэгдорж]] - Монгол Улсын 4 дэх Ерөнхийлөгч # [[Нацагийн Жанцанноров]] # [[Намбарын Энхбаяр]] - Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгч # [[Халтмаагийн Баттулга]] - Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхийлөгч # [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн]] # [[Стивен Сигал]] # [[Бямбасүрэнгийн Шарав]] # [[Шагдарын Бира]] # [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]] # [[Бөхийн Бааст]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Уран Зохиолч, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, зохиолч # [[Самандарын Цогтбаяр]] # [[Дашийн Бямбасүрэн]] # [[Бяраагийн Чимид]] # [[Дагвын Лувсаншарав]] # [[Сэрээнэнгийн Галсан]] # [[Хорлоогийн Уртнасан]] # [[Баабар|Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] # [[Данзаннямын Даваахүү]] # [[Гонгорын Хайдав]] # [[Пунсалмаагийн Очирбат]] - Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч # [[Думаагийн Содном]] # [[Дүгэрийн Амбасэлмаа]] # [[Бэгзийн Балжинням]] # [[Содовсүрэнгийн Нарангэрэл]] # [[Найдангийн Түвшинбаяр]] - Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, олимпын алт, мөнгөн медальт, жүдоч # [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, мэргэжлийн сүмогийн 68 дахь Ёкозүна # [[Шаравын Чоймаа]] # [[Жамбалжамцын Оджаргал]] # [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] # [[Догмидын Сосорбарам]] # [[Боржигон Гэрэлт]] # [[Б. Баасанжав]] # [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] # [[Чи Булаг]] # [[Сайнбаярын Тэнгэр]] # [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] # [[Пунцагийн Бадарч]] # [[Мөнхбатын Даваажаргал]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, мэргэжлийн сүмогийн 69 дэх Ёкозүна # [[Чойжингийн Хурц]] # [[Намдагийн Дашням]] # [[Сономын Лувсангомбо]] - [[Хурандаа Генерал]], НАХЯ-ны сайд, МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны орлогч гишүүн асан. # Цагаан Зам # [[Паавангийн Дамдин]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, БНМАУ-ын СнЗ-ийн гишүүн, Аж Үйлдвэрийн сайд # [[Доржсүрэнгийн Сумъяа]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Монгол улсын [[гавьяат тамирчин]], Олимпийн мөнгөн медальт, жүдочин [[Ангилал:Монголын телевизийн нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:Телевизийн соёлын нэвтрүүлэг]] 5hvbdu8wxexwvcke4tj739yi3utotpj 857016 857015 2026-05-25T00:55:17Z Esambuu 42335 857016 wikitext text/x-wiki {| class="infobox toccolours float-right toptextcells" style="text-align:center; width:200px;" cellspacing="5" ! colspan="2" | Монгол тулгатны зуун эрхэм |- | colspan="2" |<div style="padding:20px 0"> </div> |- | colspan="2" style="text-align:center;font-size:7pt" |<br />Албан ёсны лого |- | style="font-size:9pt" | Санаачлагч || style="font-size:9pt" | П. Анужин |- | style="font-size:9pt" | Хөтлөгчид || style="font-size:9pt" | [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б. Лхагвасүрэн]], [[Намсрайн Сувд|Н. Сувд]] <br> П. Анужин (өмнөх), Н. Жанцанноров, [[Халтмаагийн Баттулга|Х. Баттулга]], [[Найдангийн Түвшинбаяр|Н. Түвшинбаяр]] |- | style="font-size:9pt" | Дугаарууд || style="font-size:9pt" | 54 (одоо үргэлжилж байгаа) |- | colspan="2" style="background:Crimson;text-align:center;font-size:9pt" | Гарч буй байдал |- | style="font-size:9pt" | Суваг || style="font-size:9pt" | Бүх телевиз |- | style="font-size:9pt" | Онлайн || style="font-size:9pt" | [https://www.youtube.com/channel/UCaOX92fHiqXh8aivnL6xkEQ YouTube] |- | style="font-size:9pt" | Youtube Channel || style="font-size:9pt" | |} '''Монгол тулгатны зуун эрхэм''' — [[Монгол Улс]]ын «Херо энтертэйнмент» студийн бүтээн гаргадаг [[телевизийн нэвтрүүлэг]] юм. Анх 2012 оноос бид бүгдэд хүртээл болон гарч эхэлсэн. == Нэвтрүүлгийн зочид == # [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], [[Монгол улсын ардын жүжигчин]] # Ц. Болор-Эрдэнэ # [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] - Монгол улсын [[гавьяат тамирчин]], Дархан аварга # [[Хорлоогийн Баянмөнх]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], Олимпын мөнгөн медальт,[[XX зууны манлай]] бөх, Дархан аварга # [[Жигжидийн Мөнхбат]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], Монгол улсын [[гавьяат тамирчин]], Олимпын мөнгөн медальт, Дархан аварга # [[Балжиннямын Жамъяндагва]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], Монгол Улсын [[Ардын Жүжигчин]] балетмейстер # [[Гарамын Долгорсүрэн]] - Монгол Улсын [[Ардын Багш]], БНМАУ-ын [[Гавьяат Жүжигчин]], Монгол ардын бүжгийн нэрт мастер,сурган хүмүүжүүлэгч # [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] - [[Монгол Улсын Баатар]], [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн асан, улс төрч # [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] - [[Монгол улсын баатар]], дипломатч # [[Лхагвын Чинбат]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], бизнесмэн # [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], БНМАУ-ын төрийн шагналт, Ардын Уран Зохиолч, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] зохиолч # [[Цогт-Очирын Лоохууз]] - Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, улс төрч # [[Цахиагийн Элбэгдорж]] - Монгол Улсын 4 дэх Ерөнхийлөгч # [[Нацагийн Жанцанноров]] # [[Намбарын Энхбаяр]] - Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгч # [[Халтмаагийн Баттулга]] - Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхийлөгч # [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн]] # [[Стивен Сигал]] # [[Бямбасүрэнгийн Шарав]] # [[Шагдарын Бира]] # [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]] # [[Бөхийн Бааст]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Уран Зохиолч, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, зохиолч # [[Самандарын Цогтбаяр]] # [[Дашийн Бямбасүрэн]] # [[Бяраагийн Чимид]] # [[Дагвын Лувсаншарав]] # [[Сэрээнэнгийн Галсан]] # [[Хорлоогийн Уртнасан]] # [[Баабар|Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] # [[Данзаннямын Даваахүү]] # [[Гонгорын Хайдав]] # [[Пунсалмаагийн Очирбат]] - Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч # [[Думаагийн Содном]] # [[Дүгэрийн Амбасэлмаа]] # [[Бэгзийн Балжинням]] # [[Содовсүрэнгийн Нарангэрэл]] # [[Найдангийн Түвшинбаяр]] - Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, олимпын алт, мөнгөн медальт, жүдоч # [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, мэргэжлийн сүмогийн 68 дахь Ёкозүна # [[Шаравын Чоймаа]] # [[Жамбалжамцын Оджаргал]] # [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] # [[Догмидын Сосорбарам]] # [[Боржигон Гэрэлт]] # [[Б. Баасанжав]] # [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] - Монгол Улсын Ерөнхийлөгч # [[Чи Булаг]] # [[Сайнбаярын Тэнгэр]] # [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] # [[Пунцагийн Бадарч]] - Ардын Уран Зохиолч # [[Мөнхбатын Даваажаргал]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, мэргэжлийн сүмогийн 69 дэх Ёкозүна # [[Чойжингийн Хурц]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, геологич # [[Намдагийн Дашням]] # [[Сономын Лувсангомбо]] - [[Хурандаа Генерал]], НАХЯ-ны сайд, МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны орлогч гишүүн асан. # Цагаан Зам # [[Паавангийн Дамдин]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, БНМАУ-ын СнЗ-ийн гишүүн, Аж Үйлдвэрийн сайд # [[Доржсүрэнгийн Сумъяа]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Монгол улсын [[гавьяат тамирчин]], Олимпийн мөнгөн медальт, жүдочин [[Ангилал:Монголын телевизийн нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:Телевизийн соёлын нэвтрүүлэг]] s03xj7fdgnmjefqkoi2j056502dd0ka 0 53777 857028 855239 2026-05-25T07:08:39Z ~2026-21131-87 103757 857028 wikitext text/x-wiki {{хянах}} [[Файл:Содномравдан.png|thumb|Засагт Хан Д.Содномравдан]] '''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд '''[[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан''' ор сууж байв. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм. Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг хан Цэрэндондовын Доржпаламын хамтаар (мөн өвөг эцэг хан Манибазарын Цэрэндондов) Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж, 1911 онд Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулах бүх зохион байгуулалтыг гардан хэрэгжүүлсэн их гавьяатан билээ. Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 24 дүгээр онд буюу 1898 онд (Гуансюй 24-р он) Засагт хангийн хэргэмийг Манжийн хааны зарлигаар Доржпаламын Содномравдан залгамжилжээ. Манжийн хаан 1908 онд Гуансюй хаан нас барж, Цыси хатан нас барсаны дараа нь 1909 онд 2 настай Пу И буюу Сюаньтун хааны үед Чин улсын сүүлчийн шинэчлэлийн бодлогын үр дүнд бий болсон 资政院 Зөвлөх Парламент маягийн байгууллага байгуулагдсан байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. '''Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна.''' '''Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан.''' Харин том хүүгээ Арын хийдэд тойн лам болгожээ. Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.<ref name="Baasankhuu">{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}</ref> Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий. Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ. '''<u>Хаад, Ноёдын хэрэглэх Фүс</u>''' Фүс нь Манж Чингийн үеэс улбаатай Богд Хаант Улсын үе хүртэл Ноёдын хэргэмийг илэрхийлэх Хүрмэн дээр хаддаг байсан элдэв зүйлийн амьтны дүрсийг оёж хатгасан дөрвөлжин торгон тэмдэг юм. Чин Ван хүн хоёр эсрэг харсан, хоёр зөрүү харсан нийт дөрвөн Луут фүс хаддаг байсан бол Жүн Ван хүн дөрвөн зөрүү харсан Луут фүс хэрэглэдэг. Бэйл хүн 2 эсрэг харсан луу, Бэйс хүн хоёр зөрүү харсан Луу хаддаг байжээ. Богд хааны хувьд тэнгэр язгуурт угсаа гаралгүй ч улсын эзэн, шашны тэргүүний хувиар Хааны фүст алтан сёомбо, хорол хүрдийг авч хэрэглэхээр болсон гэдэг. ЭРТНЭЭС АЛТАН УРГИЙН ЦАГААН ЯСТ ХААДЫН ХУВЬД ЗӨВ ЭРГЭЛТТЭЙ ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ НЬ УЛСЫН ЭЗНИЙГ БЭЛГЭДДЭГ БА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЭРТНЭЭС ЦОР ГАНЦ ЗАСАГТ ХАН ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ ЭРХТЭЙ БАЙЖЭЭ. БУСАД ХАНГУУД БОГДЫН АДИЛ СОЁМБО ХЭРЭГЛЭЖ БАЙВ. Дээрх фото зурагт буй Засагт Хан Д.Содномравдангийн ёслолын хувцаснаас зөв эргэлттэй Хас Фүс хэрэглэсэн байгааг харж болно. Түүхийн фото зурагнуудаас Хас Фүс хэрэглэсэн Халхын хангууд байхгүйг анхаарах буй за. УЧИР НЬ АШХАЙ ДАРХАН ХУНТАЙЖИЙН УУГАН ХҮҮ ГЭДЭГ УТГААРАА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЗАСАГТ ХАН ТЭРГҮҮЛЭХ ЗЭРЭГТЭЙ ХАН БАЙСАН БА ЭРТНЭЭС УЛСЫН ЭЗЭН ГЭЖ ТООЦОЖ ИРСЭН АГУУЛГААР ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖЭЭ. Түүнчлэн Монголын Хан хэргэмтэй язгууртнууд ёслолын дээлэн дээрээ Ууж маягийн зүйл хэрэглэдэг байсан. Кинон дээрх Цогт хунтайж шиг, мөн Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтын хатантайгаа авхуулсан фото зурагт тийм ууж өмссөн байдаг, сүүлд төрт ёсны энэхүү түүхэн уламжлалыг дагаж Анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуай Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохдоо, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн эхийг батламжлахдаа уг дээлэн дээрээ Төрийн тэргүүний ууж өмсгөлийг өмссөн. =='''Угсаа гарал'''== Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь их хатны бага хүү бөгөөд ах дүү дундаа хамгийн отгон нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 7 отгийг хувааж авсан. Үүнээс түүний дээд өвөг [[Ноёнтой хатанбаатар]] [[Бэсүд]], [[Элжигин]] отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны хэрэг явдлаас хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] тамга Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын удмын Гэлэг-Ямпилд шилжсэн. Энэ нь 1924 он хүртэл үргэлжилсэн. Шууд удмыханаас үлдээгүй, үеэл үйзэн засгийн түшээ гүнгийн удмаас бий. Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг "зургаан хошуу" гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас "Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн Сэцэн жонон нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ" гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] Бадам дайчин Хатанбаатар ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон. Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг "их ноёд" гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отгоо захирах ноёдыг "бага ноёд" гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон. Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон. 1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт|Хойтын]] 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ. 1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. =='''Тусгаар улсын эзэн'''== [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан. Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Хөх нуур Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан. '''Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Манжийн хааны зарлигаар Засагт Хан П.Содномравданг халхыг төлөөлөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон.''' Засагт Хан П.Содномравдан Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр 资政院-д орсноор Манжийн төв засгийн бодлогод оролцох, нөлөөлөх боломжтой болсон. '''Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулсан.''' Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Хамгийн сонирхолтой нь Түшээт хан Засагт ханаа өргөсөн явдал байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.<ref name="Baasankhuu" /> Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий. Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм. 1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй. Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ. Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Олноо өргөгдсөн Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг. Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа богино хугацаанд ойлголцож, нийлэн нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа голлон нөлөөлсөн юм. Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн зангидан удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа. Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Халхын Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг өргөсөн бизээ. Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад Агваан Хайдав зэрэг тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан. '''Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм.''' Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан "Петрбургийн гэрээ"-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг. Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Халхын Наянт чин ван нараас буухиа мэдээ авмагц "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан. Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв. Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн Засгийн хошууны ноён жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай цэл залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь байх магадлалтай харагддаг. Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг. <u>'''Нөгөө талаасаа Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг урдаас хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдсүүдийг цаг хугацааны хайчаар шахамдуулан яаравчлуулан шийдвэр гаргуулаагүй бол Хэн нь Хаан суух талаар маргалдан тэмцэлдсээр түүхийн гашуун тавилангаа давтах байсан бөгөөд түүнээс сэргийлсэн Монгол Төрийн их бодлогтон дээдэс билээ.'''</u> Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв. Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн -40 градусын тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км зам мориор туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг. Хөөн явуулаад Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. '''1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж Жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм.''' Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв. Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм. Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон. Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Улиастайн Манж Жанжин гагцхүү Манжийн Эзэн хаанд шууд захирагддаг байв. Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий. Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна. Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг. Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв. Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг. 1911 онд [[Жавзандамба хутагт]] болон Халхын дөрвөн Ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], Оросын Эзэн хаан [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' '''«Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''' гэж зөвлөсөн гэдэг. = '''Засагт Хануудын улсаа тусгаар тогтнуулах бодлого''' = <u>'''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан'''</u> нь Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин вантай]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого үе шаттай явуулж ирсэн бөгөөд тэрхүү бодлогын үрээр Халх, Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд ихээхэн нэр нөлөөтэй болсон байв. Өвөрмонголын В.Гүнсэнноров Чин вангийн байгуулсан “Төвийг эрхэмлэгч” монгол сургуульд Засагт хан хошууныхаа монгол хүүхэд залуусыг явуулж сургаж байсан бөгөөд тэдний номын сан, хичээлийн хэрэгсэл, байр сууц, хоолны зардлыг Харчин вангийхан дааж байсан мэдээ хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна. Энэ үеэс Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин ван]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого хэрэгжүүлж, монгол ноёдын холбоог бүлхэмдэн үүсгэн эхэлсэн байдаг. Харчин баруун хошууны Засаг Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван Монгол, Төвөдийн жургааны ерөнхийлсөн сайдын тушаалд ажиллахдаа Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр ажиллаж байсан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдантай нягт холбоотой байж Ар Монголд 1911 онд үндэсний хувьсгал ялалтыг талархаж, Өвөр Монголын хошуудын ноёд язгууртанд ухуулах ажлыг эхлүүлж, нэр нөлөө, санхүүжилтээр дэмжиж байсан эх сурвалжууд олноор байдаг.       Тухайлбал, '''1911 оны Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсгэхэд Засагт хан Д.Содномравдантай үгсэн тохиролцсоноороо''' Манж Чингийн төрийн Бээжин дэх Монгол, Төвөдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд угтаа тухайн үед манжийн төрд бүх монгол үндэстнийг тэргүүлж байсан <u>'''Харчины баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван''' өөрийн итгэмжит албат '''Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл''' '''Баянтөмөрийн Хайсан гүнг, түүний том хүүгийн хамт өөрийнхөө төлөөний хүн болгон Халх Монгол руу явуулсан.'''</u> Мөн '''Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн өөрөө''' болон <u>'''Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Б.Удай Засагт чин ванг, түүний хоёр дүү Сахалт лам Б.Бөхбаян, Хорчин хойд хошууны засаг ноён гүн Б.Раашминжүүр нарыг өөрийн төлөөний хүн болгон Халх руу явуулсан''' байдаг.</u> Сүүлд Харчины баруун хошууны цэргийн жанжин гүн Бавуужавыг халх руу явуулж цэргийн хэрэг эрхлэхэд туслалцуулсан. Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч сайд, Удай Засагт чин ван Богд хаант улсын Цэргийн яамны дэд сайд, Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны түшмэл Баянтөмөрийн Хайсан Чин зүтгэлт Улсад туслагч гүн цол хүртэж, Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яамны эрхэлсэн түшмэл болж, Б.Раашминжүүр гүн Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл болсон. Тэдгээр хүмүүс Монголд 1911 оны хувьсгал гарахад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Удай ван, Рашминжүүрийн хамт хятадын маршал Жан Золингийн орчин үеийн зэвсэглэлтэй 15 мянган их цэргийг удаа дараа бут цохисон байдаг. Харамсалтай нь Засагт хан Д.Содномравданг нэн харамсалтайгаар хорлож алсан явдалд болон халхын ноёдын увайгүй үйлдлээс болж өвөрлөгчдийн хамгийн нөлөө бүхий ноён Харчины В.Гүнсэнноров Чин ван сүүлд 1912 оны сүүлч гэхэд хятадын хувьсгалын удирдагч Сүнь Ят сений талд зогсож байв. Харчины В.Гүнсэнноров чин ван санаачлан өвөрлөгч 49 хошуудын 35 хошууны ноёдыг тэргүүлэн Богд хаант Монгол Улсад дагаар орох үйл хэргийг гардан удирдсан боловч, халхын ноёдын жалга довын эрх мэдэл булаалдсан явцуу эрх ашгаас болж цаашаа эргэсэн байдаг. '''1916 оны Цагаан сараар''' Монголын их урвагч, Хятадын эх оронч Ши Янь Шань буюу Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн '''''<u>Балингийн Цэрэндорж Дундад иргэн улс Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, Харчины сахалт лам Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч этгээд хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар халхад ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ</u>'''.'' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай ван буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. Харин Алтайн хязгаарыг хамаарсан амбан байсан Торгуудын Балт ван Засагт ханы Нэгдсэн Монголыг тусгаар улс болгох бодлогод тээг болсон урвагч байсан нь үнэн бөгөөд түүний урвагч үйлдлээс болж Шинжаанаас салалгүй баруун хязгаар, баруун өмнөд хязгаар бие даасан засаг захиргааны нэгжгүй өнөөгийн нөхцөл байдалд орж, эцсийн дүндээ хуучны Зүүнгарын нутаг болон Хуучин Торгууд болон Эзний голын шинэ торгуудуудын төрлөх монгол нутагт монгол хүний мөргүй болж хятад, казахуудын төрлөх нутагт тооцогдох болжээ одоо. Торгуудын Балт ван Ойрадын улсыг байгуулах гэж байна гээд дөрвөдийн Баянт бэйс гэх мэт хүмүүсийг ашиглан хагалан бутаргах үйлдэл гаргаж, тухайн үедээ гоминданы засагт үнэнчээр зүтгэж, мөн японд тал алдалгүй зүтгэсэн байдаг. Түүхэнд буруу хүний эрх мэдэлд шунасан тэрхэн зуурын амин хувиа хичээсэн байдал түүхэнд ямар их гарз дагуулдаг жишээ энэ юм. <u>'''Засагт ханы Улсаа тусгаар тогтнуулах их үйлсэд Орос, Хятадын талаас монгол урвагч ноёдын оролцоотойгоор их саад хийсэн байдаг.'''</u> Оросууд Урианхайн амбан ноён Гомбодоржоор дамжуулж Тагна Туваг тусгаарлах гэж элдвээр оролдож, сүүлд Засагт ханыг хорлогдохоос яг өмнөхөн халимаг Дамбийжаа ламыг хоёр тэмээтэй ачаатай (олон гулдмай алт) оруулж ирж түйвээлгэх гэж оролдсон. Дамбийжаагийн балаг ардын хувьсгал хүртэл үргэлжилж Улаан оросын хатгаасаар Ардын хувьсгалын Шижээ гэх мэтэстэй нийлэлдэн баруун монголын БНАУ тунхаглах гэж хүртэл дөвчигнөж, Богдын захиас Жалханз хутагтын зөвлөгөөгөөр Д.Сүхбаатар жанжин оросуудыг сөрж, өрсөж Дамбийжааг устгаж дарж авсан байдаг. Хятадууд болохоор Торгуудын Балт ванг ашиглан Ойрдын улс байгуулна хэмээн баяд, дөрвөдийн аймгийн ноёдыг Баянт бэйс гэх мэтсийг талдаа татаж ашиглах гэж удаа дараа оролдож хорлох үйлдэл хийж ирсэн байдаг ба Засагт хан Д.Содномравдан тухай бүрд нь шийдвэртэйгээр тас цохиж байсан байдаг. Тухайлбал, Засагт ханы Алтан харуул овгийн харуул зангиудыг Горлосын Тогтох тайж нартай явуулж гэр бүлийн нь хамт бариулж авчирч, Эзний голын шинэ торгуудын ноёдод бас хатуухан жавтий хүртээж байж тэд савраа татсан байдаг. Тэгж шийдвэртэй арга хэмжээ авсны хүчинд 1911 онд Монгол улсаа тунхаглахад урианхайчууд, илийн ойрдын 26 хошуу, хуучин торгууд хошууд, баяд, дөрвөд аймаг нэгдэн дагаар орох бичгээ өргөн барьсан байдаг. Сүүлд Тувачууд бүүр болохоо байгаад ирэх үед Засагт ханы зарлигаар Засагт ханы Жалханз хутагтын өртөө гэж байгуулж Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан байна. Засагт ханы Жалханз хутагтын отогт хөвсгөл, тувагийн зарим хойд сумыг харьяалдаг байсан. Засагт хан Д.Содномравдан 1910 онд Халхын Нара Банчэн хутагтыг өөрийн шадар Дагвын Бат-Очир түшээ гүнгийн хамт Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн, Монгол, Төвдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд Харчин баруун хошууны Засаг В.Гүнсэнноров чин ван нартай уулзуулахаар өвөрмонголд очуулж ертөнцийн хамаг явдлыг хардаг хутагт ирж гэж бужигнуулж байсан мэдээ байдаг. Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэнгийн халхаас ирсэн зочидтой уулзах гэж Өвөр Монголын баян, ядуу, хөлтэй хөлгүй хамаг амьтан цуглаж өдөржин шөнөжин дугаарлан Нара Банчэн хутагтад хувь төөргөө үзүүлж байв. Нара Банчэн сүсэгтнүүдийн асуултанд заримдаа амаар хариулж, заримдаа дээлээ тайлан нуруугаа үзүүлэхэд нуруун дээр нь Монгол, Түвд үсгээр бичиг тодорч бүдгэрэн байсан нь бүр улс амьтныг бишрүүлж байж. Тэдний өвөрмонгол, Бээжинд очсон шалтгаан нь Манж Чин улсын дотоод нөхцөл байдлыг өөрийн биеэр үзэж танилцах, Бээжин дэх <u>Монгол ноёдын холбооны ноёдыг</u> ятган сэнхрүүлэх, тандах ажил байх учиртай. Манжийн төрөөс тэднийг сэжиглэн баривчилж магадгүй байгааг Бээжинд сууж Манжийн хааны дотоод хамгаалалтын хиагийн Захирагч ноёны алба хашиж байсан Халхын Наянт чин вангийн сэрэмжлүүлэн хэлснээр тэд яаран нутаг буцсан байдаг. Жилийн дараа Өвөр Монголын Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их Чин ван Б.Гончигсүрэн Өвөрлөгч 49 хошууны олон ноёдоо оройлон Богд Хаант Монгол Улсад дагаар орох тухай бүх өвөрлөгч 35 хошуудын өргөх тамгатай бичгээ барин Хүрээнд ирж, Богд хаант Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд буюу Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдсон билээ. Хорчин зүүн гарын Их Чин вангийнхан хэдэн үеэрээ Монголоо тусгаарлахад Засагт хануудтай хамтарсан байдаг. '''Д.Содномравдан ханы өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондов, мөн эцэг Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпалам''' '''нар''' Манж дайчин гүрний үед Өвөрлөгч Хорчин зүүн гарын хошууны Засаг, Төрийн Их Чин ван Б.Сэнгэринчин, түүний хүү С.Буяннэмэх их чин вантай хамтран хятадуудын бослого, 8 гүрний их цэргийн дайралтыг зогсооход хүчин зүтгэсэн бөгөөд тэр үеэс Монголоо тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн байдаг. Манж чингийн цэргийн эрхийг гартаа атгаж байсан Цэргийн их жанжин Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван Оросын хаант улсаас зэр зэвсэг худалдан авахдаа өөрийн биеэр Халхад ирж, Засагт хан М.Цэрэндондовтой Хиагт орчим уулзсан нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн мэдээ байдаг. Тэрхүү уулзалтын дараагаас Манж чингийн төр хоёр ихэсэд олон дарамт учруулсан. Манжийн найман тугийн их цэргийн эрх мэдлийг өвөрмонгол ноён Сэнгэринчингээс салгахын түүс болсон байдаг. [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарж, Англи, Францын армийг ялсан гавьяа байгуулснаараа алдаршсан. Түүнийг Англи, Францынхан “Сэм Коллинсон" гэж нэрээр дурдсан байдаг. '''Өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондовын үед''' Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчилсан бөгөөд түүнийг эсэргүүцэн 1880 онд Засагт хан Манибазарын Цэрэндондовын харьяат албат Онолтын цэргийн бослого Улиастайд гарсан байдаг. (Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого- 1880 онд [[хятад]] дахь “'''Цагаан малгайтны бослого'''”-ыг даруулахаар [[Улиастай|Улиастайд]] цуглуулсан Монгол цэргүүд Онолтын удирдлага доор [[бослого]] гарган тэмцсэн. Засагт хан, Сайн ноён, Хэвэй гүнгийн хошууны цэргүүд босож манжийн цэргийг хаяж, Манжийн амбанд нутаг орондоо буцаах шаардлага тавьсан. (Онолтыг Сайн ноёны харьяат албат гэж андуурах нь бий). Мөн '''эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпаламын сүүлч, мөн Д.Содномравдан ханы ширээнд суусан эхний үед''' Манж Чингийн төрөөс хятадуудын '''Ихэтуаны Улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг''' дарахаар Халхаас 20 мянган цэрэг дайчлан явуулахаар цэрэг татсан ч 2000 цэрэг л татагдан ирсэн бөгөөд, 1900 онд ахин Засагт ханы харьяат албат Энхтайван Зангиар удирдуулсан бослого гарч Улиастайн Манж Жанжны газар, манж амбанг талан таран одсон сонирхол татахуйц баримт байдаг. Занги Энхтайвангаар удирдуулсан Монгол 2000 цэргийн Улиастайн бослого 1900 онд гарч, Манжийн цэргийг хядаж, хятад пүүсүүдийг талж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул Хүрээ, Ховдын Амбан, Урианхайн Амбаны газрыг шинэчлэн нэмж байгуулсан. 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан Ховдын шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ. Эдгээр бослого толгойлсон хүмүүс бол Засагт ханы шууд харьяат албатууд бөгөөд түүний бодлогын үр гэж манжууд харддаг тул Хан ширээг хүүд нь залгуулсан. '''Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 28 дугаар онд буюу 1902 онд Манж Чингийн Засгийн газраас Засагт Хан П.Содномравданд болон Засагт хан аймгийн дэд жанжин Туслагч гүн Лувсандамдин нарт Ихэтуаны улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг дарахад гавьяа байгуулсан хэмээн Манжийн хааны зарлигаар шагнал олгосон байдаг.''' Мөн 1903 (1918 онд дахин) онд анх гарч тэмцсэн Засагт ханы Дайчин вангийн хошууны харьяат албат Ард Аюушийн Цэцэгнуурын дугуйлангийн тэмцэл ч даамжиран, улмаар Улиастайн Манж Амбаны газарт есөн эрүү давах процесс болж орон даяар дуулиантай манжийн засгийн бодлогыг шүүмжилсэн аяныг орон даяар өрнүүлсэн нь сонирхол татдаг. '''1910 оны 3 сарын 26-ны өдөр''' буюу цагаан нохой жил Засагт ханы Дашчоймбол хийдэд “Домын дамжаа” болох үед Их хүрээн дахь Хятадын өргөн чөлөөний хойшоо харсан том хүрэн дэлгүүрийн үүд хавьцаа '''лам нар болон хятадуудын хооронд нэлээд сүрлэг зодоон болсон''' гэдэг. 1910 оны 3 сарын 26-ны тэр өдөр Их Хүрээний Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Дашчоймбол хийдийн хэсэг лам толгойлон монголчуудаа өмөөрч Их хүрээний зах дээр хятадын Да Юй Юан пүүсийн худалдаачидтай эхлэн зодолдоод, хоршоо дэлгүүрийг нь бусниулсан. Хүрээний Манж цэргүүдийн баривчилсан Дашчоймбол дацангийн лам нараа хэдэн зуун лам “Цус, сэвсээ үзэлцэнэ” гээд хашгиран дайраад тэднийг чөлөөлж, Сандо Амбангийн жуузыг чулуугаар шидэж буулган, Хүрээний цагдаагийн дарга Амарыг барьж аваад хөлдүү газар дээш нь савж шидсэн зэрэг маш их дуулиан тарьсан байдаг. Зодооны шалтгаан нь Гандан, Хүрээ хоёрын хооронд байрласан Хятадын том том пүүсүүдийг анх Халхаас зөвшөөрсөн Маймаа хот руу нүүлгэх шаардлага байж. Лам нарын зодооны дараа Их Хүрээнд манжийн засаглал үндсэндээ нөлөөлөх чадалгүй болгожээ. Дээрх зодооны улмаас сүйдсэн Хятадын Да Юй Юан пүүсийн талд Манж Амбан үйлчилж, уг пүүсийн сүйрэлд 2000 шахам лан мөнгийг аймаг, шавиас тулган төлүүлсэн нь ноёд лам нарын дургүйцлийг туйлд нь хүргэсэн байна. '''<u>Д.Содномравдан</u> <u>Засагт ханы шууд харьяаны</u> <u>Их Хүрээний Дашчоймбол дацангийн лам нарын 1910 оны 3 сарын 26-нд үүсгэсэн энэ том зодоон 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эхийг тавьсан юм.</u>''' '''Эндээс харахад Засагт хан М.Цэрэндондов, Ц.Доржпалам, Д.Содномравдан нарын үед арван жилийн давтамжтайгаар Манж Чинг эсэргүүцсэн маш далайцтай бослого, хөдөлгөөнийг өөрийн шууд харьяат итгэлт албатуудаараа толгойлуулан гаргаж, манжийн засгийг сулруулахаар халх, ойрд, дээд монгол хөхнуур, урианхай, өвөр монголын голлох том ноёдтой хамтран үе залгасан далайцтай том бодлого явуулж байсан нь дээрх түүхэн баримтуудаас харагддаг.''' Ерөнхийдөө Халх Монгол, Урианхай, Ховдын хязгаарыг бүхэлд удирдах гол төв нь Хоёр зуун жилийн хугацаанд Улиастайн Манж Жанжны газар байсан бөгөөд Аймгуудийн Чуулган, Жасааг Улиастайд төвлөрүүлэн жилд тогтмол хуралдуулан, Улиастай хотоос Монголыг төвлөрүүлэн аймгуудын жасааг манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Иймд өөрийн нутагт нь байгаа Улиастай хотоос шалтгаалан Засагт хануудын үүрэг роль гарцаа байхгүй өндөр түвшинд, голлох тэргүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэхээс аргагүй байсан. <ref>{{Cite journal |last=Насан |date=2000-09-26 |title=Өвөр Монголын мал аж ахуй ба нутаг бэлчээрийг ашиглах тухай |url=https://doi.org/10.5564/jis.v1i1.2302 |journal=Journal of International Studies |pages=90–100 |doi=10.5564/jis.v1i1.2302 |issn=2663-7871}}</ref> Манжийн сүүл үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого]]” Монголд харгис, сөрөг нөлөөтэй, дарьтай торх булсан байсан тул бүх монголын ноёд сөрөх бодлого явуулахаас өөр гарцгүй болгосон. Тухайлбал, Өвөрлөгч 49 хошуу буюу харчин, хорчины монголчуудыг хятад тариачид "монгол хүнийг нь алж, газрыг нь авья" хэмээн уулгалан дайрч 45 хоногийн маш богино хугацаанд 150.000 мянган монголчуудыг хүйс тэмтэрсэн байдаг. 1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ Монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд тусгаарлах хөдөлгөөн улам эрчимжжээ. Тайпиний бослогын үед Манж Чин гүрний хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ. 1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монгол нутагт орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-Бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн Султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг Манж Чингийн харьяаны Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг (Засагт ханд илтэд түшиглэж) дэгдээлээ. Энэ бүх бослого тэмцлийн дүнд уулгалтаас халх, зүүнгар, тагна-урианхай, өвөр, хөх нуурын монголчуудыг Засагт хан халхлаж (Засагт ханы Дайчин вангийн Алтанхаруул овгийн Харуул Зангиуд), Засагт ханы нэр нөлөө, улс төр-дипломатын бодлого, цэргээр хамгаалж байсан байдаг бөгөөд түүний үрээр нийт монгол ноёдын итгэл, хүндлэлийг сүүлийн Засагт ханууд хүлээсэн байна. Газар зүйн байрлалаараа Засагт хан аймаг баруун бүс нутагт өрнөж буй геополитикийн тэдгээр том асуудлуудад хүссэн ч, эс хүссэн ч татагдан орохоос аргагүй нөхцөл байдалд байлаа. Тухайлбал, XIII Далай лам Түвдэнжамц хорин есөн сүүдрийн модон луу жил буюу нийтийн тооллоор 1904 оны 6 дугаар сарын 15-ны шөнө цөөхөн тооны хүмүүс дагуулан Лхасаас оргон гарч Хөх нуурын Хүрлэг бэйсийн хошуу нутгаар дамжин, Монголын нутагт орж иржээ. Жамбал донирын өгүүлснээр “Дээд Монголын Хүрлэг бэйс Далай ламыг нутагтаа угтан аваад өөрийн биеэр бараа болон Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ, Их Хүрээ хүртэл дагалдан ирсэн” гэжээ. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц 1904 оны 6 сард нутгаасаа зугтаж гарсан шалтгаан бол Англи цэрэг Төвөдөд орж ирсэн явдал гэдэг. Манж чингийн зөвшөөрөлгүй Английн түрэмгийлэгчдээс дайжин Монголд ирж 2 гаран жил суухдаа анхлан буриад Агваан хамба болон Засагт хангийн зуучлалаар ирж, Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ цааш Сайн ноёныд бууж, улмаар Их Хүрээнд Гандантэгчилэн хийдэд өвөл хавар зуныг өнгөрөөж, дараа нь хөх могой жилийн намрын дунд сард 1905 оны 9-р сарын 15-д Түшээт хангийн Дайчин вангийн хүрээний Диваажингийн хийдэд заларч, өвөлжиж хаваржиж зунжин намаржсан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцын гол зорилго нь буриадын Агваан Дорж, Засагт хан Д.Содномравдангийн зуучлалаар Оросын хаант улстай холбоо тогтоох байсан гэдэг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц Засагт хангийн хатан Цэсрэнгийн зуучлалаар Оросын Хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн шугамаар монгол нутагт томоохон экспедиц хийж байсан алдар аялагч Пётр К.Козловтой Их хүрээнд Засагт хангийн өргөөнд уулзсан тухай баримт Оросын хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн архивын мэдээнд байдаг. Эндээс эхлэн Шамбалын орны талаарх оросын алдарт судлаачдын жим эхэлсэн. Энэхүү уулзалтын дараагаас 13 дугаар Далай лам Бээжинд буцсан. Тухайн үед 13-р Далай лам Төвөд рүү хараахан буцаагүй, Бээжингийн Шар сүмд сууж байсан бөгөөд 1908 онд Бээжинд Хатан Цы Ши болон Манжийн хаантай уулзаж, хаанд сөгдөн мөргөхөөс татгалзаж, нэлээн зэмлэл хүртэж, зарим бараа бологсод нь хатуу цээрлүүлсэн цаазлуулсан, улмаар төвдөдөө буцсан. Энд Ханд вангийн ууган хүү хамрагдсан байж магадгүй. Гэвч Монгол Улсын үед гүнгийн зэрэг хүртсэн Ф.А. Ларсонгийн дуртгал номд бичсэнээр Ханддорж вангийн энэ хүү 1906 онд 13-р Далай ламыг дагаж нутгаасаа гарч яваад Бээжинд очоод ханиад хүрч, 1908 онд өвчнөөр нас барсан гэжээ. Ханддоржийн ууган хүү Шаньси муж, Бээжингийн Шар сүм зэрэг газар 13-р Далай ламыг дагалдан бараа болж хоёр жил орчим явжээ. Гэхдээ Ханддоржийн тэр хүү балчир насны биш нас биед хүрсэн идэр залуу гүн хэргэмтэй байсан нь Ларсон гүнгийн бичсэн баримтад байна. Далай лам төвдөд буцаж очоод засгийн газраа өөрчлөн тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн тул 13-р Далай ламыг татан буулгахаар Манжаас 1908 онд Төвдөд цэрэг оруулснаас 13-р Далай лам Энэтхэг дүрвэн гарсан. Хятадын 1913 онд Цинхайн хувьсгалын дараа Энэтхэгээс буцаж Төвдөд ирээд Монголын нэг адил Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарлан, Богд хаант улстай тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрсөн Анхны гэрээг Засаг ханы Д.Бат-Очир түшээ гүн, түүний хүү лхаарамбын оролцоотойгоор байгуулсан байдаг. Энэхүү түүхэн баримт, үнэ цэнэтэй мэдээ сэлтийг монголын түүхэнд дурдахгүй алгасдаг учир юун бол. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн Монгол Амбанаар Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Ишийг томилсон явдал нь Засагт хан Д.Содномравдан бие даан чөлөөтэй хөдлөх бололцоотой болж, өөрийнхөө хүссэнээр Улиастайг, Монгол аймгуудын жасаа, чуулганыг хөдөлгөж байжээ. 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Энэ утгаараа Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь нийт монгол үндэстний ноёдын итгэл хүндлэлийг хүлээсэн, албан бусаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн де факто хаан байсан гэж харагддаг. Энэ нь Хятад, Орос, Япон, Солонгос, Англи, Францын архивын түүхэн эх сурвалжуудаар нотлогддог. Түүхэн цаг хугацааны хувьд ч Орос-Монголын Гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн өмнө, Ховдын хязгаарыг бүхэлд нэгтгэх эсэх, Монгол Улсад нэгдэхээр Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Алтайн Урианхай, Барга, Өвөрлөгч 49 хошуудын ноёдоос өргөсөн шийдэгдээгүй чухал асуудал, Таван замын цэрэг хөдөлгөх эсэх асуудлын яг өмнөхөн 1912 оны хавар 5 сард Засагт хан Д.Содномравдан гэнэт нэн сэжигтэйгээр таалал болсон. Мөн түүний нас эцэслэсний дараа Засагт хан аймгийн баруун урд, урд хэсэг, Ховдын хязгаар, Алтайн хязгаар, Урианхайн хязгаар, язгуурын монгол нутаг дэвсгэрийн зарим нэлээд том хэсэг улсын хилийн гортигийн гадна үлдэх болсон нь анхаарал татдаг. = Гэрээ хэлэлцээр - Ээдрээт цаг үе - Их гүрнүүдийн нөлөө = '''''Засагт хан Д.Содномравдан хан ширээнд сууж буй ахуйдаа тухайн бүс нутгийн олон улсын геополитикийн (Орос, Англи, Төвд, өвөрмонгол, хөхнуур, тува, алтай, казак, уйгар, туркстан, хятадын) ээдрээт нөхцөл байдалд их бага хэмжээгээр татагдан оролцож, нөлөөлж байсан байдаг ба түүний амьд ахуйд болон түүнээс хойших хугацаанд өрнөсөн, байгуулагдсан гэрээ, хэлэлцээрүүдийг нэгтгэн авч үзэх нь тухайн цаг үеийн түүхийн бодит байдлыг тодотгоход чухал ач холбогдолтой.''''' '''1.''' <u>'''Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11-р сард Өргөө хотноо гарын үсэг зурсан'''</u>. Хэлэлцээрт хоёр тал өөрсдийн байр суурийг хамгаалж нэг сар гаруй маргалдсаны эцэст уг Гэрээг байгуулжээ. Энэхүү гэрээгээр Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Бээжинд сууж байсан Оросын дипломат төлөөлөгчийн газраас 11-р сарын 9-нд "Journal de Pèkin“-д нийтлүүлсэн Орос-Монголын хэлэлцээрийн бичвэрийг "Онцгой тохиолдолд Орос улс Ар Монголыг зэвсгийн хүчээр ч гэсэн хамгаалах болно гэж Оросын элч төлөөлөгч түүнд бас батлан хэлсэн" ажээ. Бээжин дэх Германы элч төлөөлөгч 1912 оны 11-р сарын 11-нд Германы Гадаад хэргийн яамандаа илгээсэн байна. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ нь Их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн хүсэл эрмэлзлийг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байсаны нэг тод жишээ болсон юм. Энэ үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн]] дарлалаас салсан [[Монгол үндэстэн|Монгол]] ба [[Хятадууд|Хятад]] нь тус тусдаа өөрийн тусгаар тогтнолыг зарлаад байсан үе юм. Хаант Оросын Засгийн газар энэ шинээр тусгаар тогтнолоо зарласан улсуудыг алийг ч хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан үед энэхүү гэрээний хэлцэл явагджээ. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээний дараа 1914 онд Орос-Монголын хоорондын нууцаар байгуулсан дөрвөн зүйлийн гэрээг (мөнгө зээлүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах) Хаант Оросын консул Миллер, Дотоод яамны тэргүүн сайд Дашзэвэг, Сангийн яамны тэргүүн сайд Чин ван Чагдаржав, Гадаад яамны дэд сайд гүн Цэрэндорж нар хэлэлцэн тогтоосон. 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ нь Монгол-Оросын энэхүү 1912 оны Гэрээ үндэс болсон байна. '''2.''' <u>'''Япон Орос улс 1907 онд гэрээ байгуулсан'''</u>. Оросын хувьд 1905 онд Японтой хийсэн дайнаар Солонгос, Манжуурын нөлөөллийн бүсээ алдсан, түүнийг тэнцвэржүүлэх бүс нь Гадаад Монгол, тэр дундаа Баруун Монголын асар уудам нутаг дэвсгэр байлаа. 1907-1945 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. ''Орос-Японы дайн ([[Япон хэл|Япон]]: 日露戦争, にちろせんそう, [[Орос хэл|орос]]. Русско-японская война) -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсэж 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин зүүн гарын нутаг Шинжааныг эзэлж 10 жил хяналтаа тогтоосон, 1881 онд Тувад эзэн эрхээ тулгасан тэрхүү эгзэгтэй үед гол хаалт болж байсан субъект бол Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байлаа. Тэр утгаараа ч Өргөө дэх төв Засгийн газрын байдалд анхаарал хандуулах боломж олдоогүй биз. '' '''3.''' <u>'''Япон Орос улс 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенц байгуулсан'''</u>. Энэ конвенцын дагуу Монголыг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут)хоёр хувааж, түүний Дорнод хэсгийг Японы, Баруун хэсгийг Оросын нөлөөний хүрээ гэжээ. Үүнээс хойш Outer Mongolia - Гадаад Монгол, Inner Mongolia - Өвөр Монгол гэдэг статус бүрэлдсэн юм. Энэхүү нууц конвенц нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр "Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн". Энэ конвенцийн дараа Орос улс, Монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайд нар, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов. Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Коростовец ”Гадаад монгол” гэсэн томьёоллоос “Гадаад” гэсэн үгийг хасаж, өргөн утгаар ойлгож болох “Монгол” гэсэн үгийг орос эхэд, “Монгол улс” гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, “автономия” гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд “өөртөө тогтнож”, “өөртөө эзэрхэх” ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэрэг буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа. Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Оросын хаант улс 1907, 1910 онд [[Гадаад Монгол]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Япон улсаар зөвшөөрүүлэн байр сууриа бэхжүүлж, улмаар Урианхайн хязгаарыг авахаар тэмүүлж байв. Гэвч Япон, АНУ, Герман зэрэг орнууд мөн монголын газар нутаг, худалдааны боломжийг судлан, хятадын худалдаачдаар зуучлуулан бараагаа борлуулж, оросуудыг шахаж, алт нүүрсний уурхай байгуулах боллоо. Энэ нь хүчний тэнцэржилтийг түр торгоосон байж болзошгүй. [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] мөн [[Солонгос]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Оросоор зөвшөөрүүлээд, [[Манжуур|Манжуураар]] дамжуулан Ази тивд нөлөөгөө ихэсгэж байсан тул Орос улс монголтой хиллэсэн хилийнхээ дагуу цэргийн ангиудаа байрлуулсан байлаа. Хүчирхэг гүрнүүдийн Алс Дорнод, Хятад дахь дайн, Орос, Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөн манжийн зах хязгаар монголд нөлөөлж, зах зээлийн харилцаа нэвтэрч, гадаад орны үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн шинэ сонин хачин зүйлс монголчуудыг гайхшруулан хоцрогдлыг нь ойлгуулж байв. Орос-Монголын хэлэлцээрийн талаар Оросын хаан улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтай ярилцсан тухайгаа Германы хэргийг түр хамаарагч 1912 оны 12-р сарын 25-нд мэдээлжээ. Тэр ярилцлагаар хэргийг түр хамаарагч Оросын уг хэлэлцээрийг байгуулах болсон жинхэнэ учир шалтгааны талаар бага сага юм мэдэж авчээ. Тийнхүү Сазонов: „Монголын амар амгалан малчин ардын оронд идэвхтэй, тайван бус хятадууд хилийн хөрш нь болохыг Орос улс ямар ч нөхцөлд тэвчиж чадахгүй.“ хэмээн мэдэгдсэн ажээ. Сазонов уг хэлэлцээрийг үндсэндээ 1881 оны Петербургийн худалдааны гэрээг шинэчилсэн хэрэг гэж үзэж байгаагаа хэлжээ. „… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.“[26] гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов тэр хүртэл хэвлэгдээгүй байсан нэмэлт протоколын тухай ярьсан байна. Ингээд Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: "Тэр ‚ноёд‘-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“[27] гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. Орос улс ч бас их гүрэн байсан, гэхдээ монголчуудтай шууд хөрш, түүхэн ойр, өмнөд хөрш Хятадаас урьдаас л болгоомжилдог байснаас ашиг сонирхол нь бусад их гүрнийхээс өөр тогтоцтой байжээ. Хэрвээ Орос улсын мөнхийн ашиг сонирхлын нэг нь Сибирийн уудам орон зайн аюулгүй байдал байсан юм бол түүнийг хангах нэг арга зам нь монгол үндэстний төр улсын тусгаар тогтнолыг тогтоож, хадгалах явдал байсан. Тийм сонирхол Оросоос өөр ямар ч улсад байх боломжгүй байсан. Өнөөдөр ч гэсэн байдал огт өөрчлөгдөөгүй бололтой. '''4. <u>Германы Эзэнт улс Оросын хаант улсын Петрбургийн гэрээ 1881 онд байгуулагдсан.</u>''' ''Тус гэрээгээр хятад дахь нөлөөгөө хувааж тохирсон. "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.'' Орос улс Гурвалсан холбоо (Dreibund) болон Гурвалсан Антантыг (Triple Entente) зөнд нь орхиж болохгүй гэсэн шаардлагыг тэр тавьж байсан.[14] '''<u>Германы Гадаад хэргийн яамны "Монголын асуудал"-ын талаарх 1910 оны мэдээлэл</u>''' "Монголын асуудал“ Германы эзэнт гүрний Гадаад хэргийн яамны анхаарлын төвд 1910 оноос илүүтэй их орох болсон байна. Үүний шалтгаан нь Орос, Япон хоёр улс 1907 оны 7-р сарын 30-нд гэрээ байгуулж ойртсон явдал юм. Гэрээ нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр „Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн.“[5] гэж Гадаад хэргийн яам таамаглаж байв. Хятадын зах зээлд Германы эдийн засгийн чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжийг Орос, Япон улсууд хязгаарлаж болох байсан тул уг хоёр гүрний ойртсон явдал Гадаад хэргийн яамны Зүүн Азийн бодлогод ихээхэн учир холбогдолтой байсан. Баримт бичгүүд дээр зах хөвөөгөөр нь гараар бичсэн тэмдэглэлүүдээс үзэхэд '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм (Wilhelm II.)''' тайлан мэдээнүүдийн нэг хэсгийг байнга уншдаг байжээ. Тэрээр 1910 онд "Монголын асуудал“-тай байн байн тулгарч байсныг бид энэ маягаар олж мэднэ. Тухайлбал Орос, Япон улсууд удахгүй Манжуурын статус квог гэрээгээр тохиролцох гэж байгааг „Daily Telegraph“ Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''Эзэн хаан II Вильхелм''' 1910-оны 7-р сарын дундуур хамгийн ойрын зөвлөхүдийнхээ хүрээнд Орос, Японы гэрээний талаар дахин ярилцсан байна. Эзэн хаан Орос, Японы нутаг дэвсгэрийн санаархалд "ирээдүйн төлөө тээг тавих“ санаатай байгаа гэж түүний ойрын хүрээллээс дуулджээ. Герман улс АНУ-тай ижил санаа бодолтой байгааг тэр онцолж байв. "'''Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж''' '''Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн буй. Хэд хоногийн дараа Рейхийн канцлер эзэн хаан II Вильхелмд ханджээ.''' Тэр түүнд Санкт Петербург, Япон хоорондын гэрээний бүрэлдэхүүн хэсэг нь зөвхөн Манжуур болохыг мэдэгдсэн байна. Алс Дорнод дахь Оросын оролцоо улс төрийн хувьд л зөв зүйтэй байна уу гэхээсэнэ маягаараа бол Орос улс „Японы хилийн хөрш болж, улмаар ирээдүйд ноцтой толхилцоонд хүргэж мэднэ.“[7] хэмээжээ. Англи Оросыг Германы эсрэг санаа зорилготойгоор нэгтгэсэн шиг Герман улс Оросыг хүчээ Алс Дорнодод байлгаж байхыг сонирхож байв. Нарийндаа ярьвал энэ нь дэлхийн 1-р дайнд хүрэх замыг зассан тоглолт байсан билээ. '''5.''' '''<u>"Зийбертийн баримт бичиг"-т 1912 оны 5-р сарын 1-ний өдрийн</u>''' Бээжин дэх Оросын элч төлөөлөгч гадаад хэргийн сайддаа бичихдээ, Орос улс '''"Умард Манжуур, Монгол, Баруун''' '''Монгол-Хятад"'''-ад цэргийн ажиллагаа явуулдаг юмаа гэхэд гадаад улс гүрнүүдийн зүгээс ямар нэг эсэргүүцэл үзүүлэхээргүй байна гэжээ. АНУ-ын дипломат төлөөлөгч "Түүнд буй зааварт Монгол, Манжуур дахь манай үйл ажиллагааг таслан зогсооход хүргэж болзошгүй зүйл огт байхгүй" хэмээн мэдэгджээ. Их Британийн төлөөлөгч батлан хэлэхдээ: "Та нар одоо Баруун Хятад, Ар Монголд ямар ч эргэлзээгүй огтхон ч санаа зовох юмгүйгээр ажиллагаа явуулж болно ..." гэсэн байна.[23] Орос, Япон хоёр улс Өвөр Монголыг Бээжингийн уртрагаар баруун, зүүн хоёр хэсэгт хуваасан нэмэлтийг 1907 оны 7-р сарын 17-30-ны гэрээний нууц заалтад оруулж нөлөөллийн хүрээгээ шинээр тогтоох гэж байгааг Гадаад хэргийн яам 1912 оны 6-р сарын 19-ний өдрийн „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэджээ. Баруун хэсэг нь Оросын, зүүн хэсэг нь Японы нөлөөллийн хүрээ болох ёстой байв. '''William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891)''' “Outer Mongolian prince Zasagt Khan” Тэр нөхцөлд Орос улс 1-д Манжуур дахь ашиг сонирхол, 2-т 1881 оны Петербургийн гэрээг шинэчлэн засварлах асуудалд анхаарлаа хандуулж байв. Үүнтэй холбогдуулан Оросын хаант улсын Ерөнхий сайд Сазонов "Монголын асуудлын цаашдын чиг хандлагын талаар, тус улс цаашид Хятадын эзэнт гүрний автономит эрхтэй бүрэлдэхүүн хэсэг байна гэсэн утгаар “[19] ярьж байж. "Хятад улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах зарчимд шууд харшлах улс төрийн ашиг сонирхлоо бид нягталж үзэх ёстой.“[20] тул Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээ хойшлуулах шаардлагатай гэж Гадаад хэргийн сайд үзсэн. Энэ болон бусад мэдэгдлүүдээс нь харахад Оросын Гадаад хэргийн яам нээлттэй хаалганы зарчмыг хадгалж, улмаар Хятад улсын бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэн үзэхийн хамтаар "Монголын асуудал“-ыг шийдвэрлэхийг улам бүр сонирхох болсон байна. Берлин дэх Оросын элчин сайдын яамны зөвлөх нэг ярилцлагаараа "Орос улс Хятадын бүрэн эрх, бүрэн бүтэн байдлыг алдагдуулах гээгүй, Монголд Хятадын давуу эрхийг хадгалахын сацуу гагцхүү Бээжинтэй зөвшилцсөний үндсэн дээр эдийн засгийн асуудлуудыг зохицуулах хүсэлтэй“[22] байгааг дахин нотолсон байна. Тус яам Хятадын үндэсний эрх ашгийг хүндэтгэн үзсэндээ ч тэгсэн бус, бусад их гүрэнтэй л Хятадад зөрчилдөхийг хүсэхгүй байсан хэрэг. Тэр ч үүднээс Оросын Гадаад хэргийн яам Түвдийн асуудлаар Түвд болон Хятадын Засгийн газар, тэрчлэн Хятад болон Түвдтэй хэлэлцээ хийж байсан Их Британийн алхам нэг бүрийг маш анхааралтай ажиглаж байлаа. Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч 1912 оны 1-р сарын 24-нд Рейхийн канцлерт мэдээлэхдээ: „Өнөөг хүртэл бүх улс гүрэн Хятад улсын бүрэн эрхт, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэж, нээлттэй хаалгыг бүгдэд хадгалж байх талаар удаа дараа гаргасан мэдэгдэлдээ үнэнч байж, тус улсын дотоод хэрэгт оролцолгүй хол байж ирэв … Гэтэл олны танил эх сурвалжаас авсан мэдээнд дурьдсанаар Орос улс Монгол дахь Хятадын бүрэн эрхийг албан ёсоор хөндөхгүй байх, тэр бүү хэл Монгол орон тусгаар тогтнолоо тунхагласныг авч хэлэлцэлгүй алгасан дараачийн сэдэвт орохыг хүсч байна.“[21] гэжээ. "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“ Оросын Хаант улсын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгэн хурлаар яригдсан дотоод асуудлын талаар 1910 оны 11-р сарын „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэдэж авсан байна. Орос улс Японтой гэрээ байгуулснаар илүү баталгаатай боллоо гэж үзэх болсон ажээ. Японы зүгээс заналхийлэх аюул алга байв. Бас Япон-Хятадын холбоо бий болохоос сэрэмжлэх ч хэрэггүй болжээ. Эрхүү болон Амурын бүс нутгийн цэргийн тойргууд дахь 29.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй хилийн цэргийн корпус нь ганц Хятадын эсрэг гэхэд л хангалттай хүч байв. Сайд нарын Зөвлөл Хятад дахь Оросын гэрээний эрхийг "бүхий л хүчээрээ“ хамгаалах, шаардлагатай бол консулуудаа "албан хүчээр томилж ажиллуулах“-ыг шаардаж байв. Хурлын протоколд: "Биднийг өөрсдийн эрхийг ухамсарлан эрс хатуу шаардлага тавих бүрийд Хятад бууж өгдгийг туршлага харуулсан.“[8] гэсэн байлаа. Оросын Сайд нарын Зөвлөл зардал, олон улсад ээдрээ төвөгтэй байдал үүсэх, хүн амаа дургүйцэх вий гэсэндээ '''"Хятадаас нэг муж тасдаж авах“-аас татгалзсан байна. Орос улсад Монголын талаар ч бас баримтлах бодлого олон талаас нь иж бүрэн бодож боловсруулсан үзэл баримтлал хэрэгтэй болохыг тэдгээр хүчин зүйлс харуулжээ.''' Германы Гадаад хэргийн яам өөр нэг "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“-ээс Токиод сууж байсан Оросын элчин сайдын Японы Гадаад хэргийн сайд Комуратай хийсэн ярилцлагын талаар мэдэж авчээ. Санкт Петербургт сууж байсан Германы элчин сайд 1912 оны 1-р сарын 4-нд Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтой шинээр уулзалт хийсэн тухайгаа мэдээлжээ. Гадаад хэргийн сайд Сазонов Хятадад одоо Манжийн хаант засаг бүрмөсөн ялагдсан гэж үзэж байв. Хятадад тусгаар тогтнох гэсэн хүсэл эрмэлзэл илэрч байгаа талаар хоёул санал бодлоо солилцжээ.Гадаад хэргийн сайд Сазонов '''"Монголын хойд хэсэг“-ийн талаар яриа өрнүүлсэн аж. Тэр Монголыг, ядахдаа хойд хэсгийг нь Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэх монгол ноёдын хүсэлтийн талаар ярьсан байна. Сазоновын хэлснээр Орос улс тэрхүү гуйлт хүсэлтийг хүлээж авахаас ямагт татгалзаж ирсэн аж. Харин сүүлийн үед Монголын шинэ төлөөлөгчид Цагаан хаанд өргөх бичиг хүргэж ирснийг тэр хэлжээ. Оросын Эзэнт гүрэнд нэгдэх байна уу, Оросын ивээл хамгаалалд багтах байна уу, аль нь ч байлаа гэсэн "Хятадын үймээн бужигнаан“-ы улмаас, дээр нь бас Оросд санхүүгийн шинэ дарамт үүсэх учраас Засгийн газар татгалзсан юм гэсэн аж. Сазонов: "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ.“[16]''' хэмээн мэдэгдсэн байна. '''Уг баримт бичгийн энэ хэсэгт Германы''' '''Эзэн хаан II Вильхелм: "Утгагүй юм. Тэд тэднийг авах ёстой, эс бөгөөс япончууд хүрч ирнэ!“[17]''' хэмээн захад нь тэмдэглэсэн байх ажээ. '''<u>6. Герман Хятадын Худалдааны гэрээг Бээжинд 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан.</u>''' Германы Хятадтай 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан Худалдааны гэрээний дагуу Герман улс Монголд 1881 оны Петербургийн гэрээгээр Оросын эдэлж байсантай адил эрх эдлэх эрхтэй. „Хэрэв Хятад улс Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, өмнө жилийн 11-р сарын 3-ны протоколд дурьдсан Оросын онцгой эрхийг зөвшөөрөхөөр шийдвэл“[30] энэ боломж алдагдахаар байна гэсэн аж. Тэгээд төрийн нарийн бичгийн дарга цааш нь хэлэхдээ: „Монгол оронд эдийн засгийн ашиг сонирхлоо цааш нь өргөжүүлэх боломж бүрдүүлэхийн тулд одоо мөрдөгдөж байгаа Герман-Хятадын гэрээний заалтуудыг Монгол орны хувьд үргэлжлүүлэн мөрдөх баталгаа болсон төр эрх зүйн харилцааг Монгол, Хятадын хооронд тогтоомоор байна. Үүний тулд Орос-Монголын гэрээг хүлээн зөвшөөрөхөөс цааргалж ирсэнд нь Хятадын Засгийн газарт зохистой гэсэн хэлбэрээрээ урам өгч, Монголыг Өргөөгийн хэлэлцээр (Орос-Монголын хэлэлцээрийг хэлжээ)-ийн үндсэн дээр олон улсын худалдаанд нээлттэй болгохыг зөвлөх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь Хятад улс тухайлан Монголд цэргийн арга хэмжээ, засаг захиргааны үйл ажиллагаагаа тодорхой хэмжээгээр хязгаарлах, тэрчлэн колоничлолын хурдыг сааруулах замаар Оросын хүслийг бодолцож үзэхэд саад болохгүй.“[31] гэжээ. "Нээлттэй хаалганы зарчим"-ыг баримтлах угтвар нөхцөл нь Хятад улсын төрийн бүрэн эрхт, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах явдал байсан учраас Герман улс тэр үед монголчуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй юм. Герман улс тэр үед Монгол орны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөөгүй ч Ар Монгол дахь Хятадын цэргийн ажиллагааны чадамж, засаг захиргааны үйл ажиллагаа, тэрчлэн Хятадын колоничлолыг хязгаарлахыг дэмжихэд бэлэн байсан мэт. Энэ нь Монгол, Хятадын харилцааны талаарх Орос-Монголын хэлэлцээрийн гол гол заалтад нийцэж байсан. Их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, тоглолттой харьцуулахад энэ нь тийм ч бага юм биш байсан. <u>'''7.Хаант Орос улс, Дундад Иргэн улс 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Бээжингийн тунхаглах бичгийг байгуулсан'''</u>. Тунхаг бичиг нь үндсэн 5 зүйлтэй, хоёр хавсралт бичигтэй, хавсралт тус бүр дөрөв, дөрвөн зүйлтэй. Тунхаг бичгийн гол агуулга нь Орос улс ДИУ-ын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрхийг зөвшөөрсөн. Гадаад Монголын автономит эрхийг ДИУ зөвшөөрөх, ДИУ Гадаад Монголын дотоод хэрэгт оролцохгүй байх, Хаант Орос улс Гадаад Монголд консулыг хамгаалах цэргээс өөр цэрэг суулгахгүй байх, Гадаад Монголын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, Монгол-Оросын 1912 онд байгуулсан гэрээг ДИУ хүлээн зөвшөөрсөн. Монгол улсын Богд хааны Засгийн газар Бээжингийн тунхаг бичгийг эсэргүүцэн Хүрээн дэх Оросын консулын газарт нот бичиг илгээж байсан. Хаант Орос улсад айлчлал хийж байсан Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн өөрийн Засгийн газрын байр суурийг илэрхийлэн “Манай Монгол улс Хятадын холбогдлоос бүр мөсөн салсан учраас Монгол улс зөвшөөрөөгүй байхад тогтоосон ямар ч холбоог огт хүлээхгүй, Монгол, Хятадын харилцааны асуудлыг гагцхүү Монгол улс өөрөө шийдэх ёстой” хэмээн эсэргүүцэж байсан нь оросын тухайн үеийн сонинд бичигдсэн байна. '''<u>8. Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээ 1913 оны 2 дугаар сарын 4-нд байгуулагдав.</u>''' Монголын талаас Гадаад явдлын яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан, эрхэлсэн түшмэл Манлайбаатар ван Дамдинсүрэн, Улсын Түшээ гүн Дагвын Бат-Очир, Түвдийн талаас Далай ламаас томилогдсон Гүжир Цансан Ханчин Луузаннаваан, Донид Агваан ёнзон нар оролцов. Есөн зүйл бүхий уг гэрээгээр хоёр улс бие биенээ тусгаар тогтнож, хаан өргөмжлөгдсөнийг хүлээн зөвшөөч, харилцан туслалцах, худалдаалах ба санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар зөвшилцөлд хүрчээ. <u>'''9. Халх, Ойрд, Өвөрлөгч ноёдын холбоо''' 1908 онд '''байгуулан''' гол зохицуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан хоёр дээдэс болох Засагт хан Доржпаламын Содномравдан, Хорчингийн Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн нар хорлогдсоноос хойш Монгол Улсад нэгдэхээр тэмүүлж, ихээхэн санаачилгатай ажиллаж байсан Ойрд, Хөх нуур, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошуудын голлох нөлөөтэй том ноёд нь үндсэндээ Богдын төрөөс зайгаа авч, замаа бодох болсон нь харагддаг.</u> Харин цэргийн хэрэг эрхэлдэг дунд, бага ноёдоо зүтгүүлсэн байдаг. Энэ нь Таван замын их цэрэг өмнө зүг хөх нуур, өвөрмонгол нутаг хошуунд нь орсон байхад ч нэг их идэвхийлээгүй нь баримтаар харагддаг. Хаант Оростой баруун хэсэгт шууд тулан зогсож байсан асар нэр нөлөөтэй Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны хавар гэнэт таалал болсон тул тэрхүү орон зайд нөхөж ажиллахаар үнэн хэрэгтээ тухайн үедээ Ерөнхий сайдын үүргийг гүйцэтгэж байсан Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны Тэргүүн сайд Гомбын Цэрэнчимэд Да лам Төв Засгийн газрынхаа тэргүүн, сайдын албанаас шилжин Баруун хязгаарын засан тохинуулах сайдаар томилогдон Урианхайн хязгаараас Ховдын хязгаар орох замдаа оросуудад хорлогдон 1914 оны 5 сарын 7-нд сэжиг бүхий байдлаар насан эцэслэсэн эмгэнэлт тавиланг дахин давтсан. Тэрээр 1914 онд Монголын баруун хязгаарыг тохинуулах сайдыг тушаал хvлээж зам явах зуураа «... энэ сарын шинийн долоонд тахиа цагт (1914.05.07)... улс төрийн албыг дуусгаж чадсангүй нь үнэхээрийн хайран хэмээн нулимс цувруулан дахин дахин гэрээслэн хэлж гэнэт амьсгал татаж» нас баржээ хэмээн тэмдэглэсэн байна. Сүүлчийнх үг нь ямар их чухал даалгавартайгаар баруун хязгаарт томилогдоод, даалгавраа амжуулаагүйдээ харамсч байснаас харж болно. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг албанаас хавчин зайлуулсан гэх золбин яриа ор үндэслэлгүй юм. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг Богдын төр хамаг чухал ажилдаа томилж явуулдаг байсан. Тухайлбал, Оростой холбоо тогтоосон, Японтой холбоо тогтоолгохоор Цэрэнчимэд Да лам, Бин ван Гончигсүрэн нарыг Хайлаар явуулж байсан байдаг. Баруун хязгаарт Богдын төр маш их ач холбогдол өгч ирсэн байдаг нь Засагт ханы үйл ажиллагаа болон Хатанбаатар Магсаржав чин ванг цэрэглэн Алтай Урианхайн хязгаарт удаа дараа суулгасан, Засагт ханы Жалханз хутагтыг удаа дараа Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилон ажиллуулж байснаас харж болно. Бүүр болохоо байгаад ирэх үед нь <u>Засагт хан Д.Содномравдангийн шийдвэрээр 1910 онд Жалханз хутагтын өртөө гэгчийг зөвхөн Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь 1923 он хүртэл ажилласан байдаг.</u> <u>'''Засагт хан Д.Содномравдан, Да лам Г.Цэрэнчимэд нарын хорлогдсон гол шалтгаан бол''', Таван замын их цэрэг өвөрмонгол, дээд монголд орох асуудал болон Богдын төрөөс Алтайн хязгаар болон Урианхайн хязгаар буюу Баруун хязгаарыг засан тохинуулахад онцгой анхаараад, түүнийг нь Хаант Оросоос эрс эсэргүүцэн тулгалт хийж байсан шалтгаан юм. Энэ нь 1900 онд Улиастайн Монгол 2000 цэргийн бослого гарч, Манжийн цэргийг хядаж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулснаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалуулж хуваасан явдлаас үүдэлтэй гэж харагддаг. Өөрөөрхэлбэл тэр үеийн засаг захиргааны нэгж болох [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваалгалгүй, хуучнаараа бүхэлд нь буюу 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин Зүүн гарын нутаг Шиньжааныг эзэлж 10 гаруй жил хяналтаа тогтоосон байгаа Алтайн хязгаараа гэрээ байгуулахаас өмнө Монгол Улсдаа нэгтгэж авах бодлого, үйл ажиллагаа байсан.</u> <u>Түүнчлэн Хаант Орос улс 1881 онд алтаар баян Тувад эзэн эрхээ тулгаад, цэргээ оруулах гээд Урианхайн ноёдыг Гомбодорж Амбан ноён, хошуу ноён Буянбадрах нараар дамжуулан хоёр хувааж урвуулаад байгаа явдал болон түүнийг нь 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг дэгдээж, Засагт хан Д.Содномравдангаар дамжуулан Монгол Улсдаа нэгтгэж авах талаар олон удаагийн өргөх бичиг Богдын төрд барьсан, мөн Хатанбаатар Магсаржав чин ван цэрэглэн Тувад орсон зэрэг нөхцөл байдлаас үүдэлтэй юм.</u> <u>'''10. 1913 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Монгол Улсын Цэргийн явдлын яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхийн тул Таван замаар цэргийн ажиллагаа явуулахаар төлөвлөөд хэрэгжүүлж байсан.'''</u> <u>Ийм учраас Засагт хан Д.Содномравдан Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11 дүгээр сард гарын үсэг зурагдахаас өмнө, мөн Таван замын их цэрэг урд зүг орохоос өмнө буюу 1912 оны 5 сарын 8-нд хорлогдсон. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ байгуулагдахаас өмнө Да лам Г.Цэрэнчимэд 1914 оны 5 сарын 7-нд хорлогдсон, мөн хятадуудтай хэл үгээ ололцохын тулд Хиагтын гэрээг ахлах ёстой Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн 1914 оны 4 сарын 20-нд хорлогдсон, мөн Хиагтын гэрээ байгуулагдахаас яг 2 сарын өмнө Эрдэнэ дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж 1915 оны 2 дугаар сард бусдын гарт алагдаж, 1919 оны 11 сарын 19-нд Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээ байгуулахыг хэлэлцэхийн өмнө Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан, мөн уг гэрээг хэлэлцэхийг гацааснаас болж, мөн генерал Сүй Шүжаныг Монголд ирүүлэхээс урьтаж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан нь харагддаг.</u> '''11. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ 1915 оны 5 сарын 25-ны өдөр Хиагт хотноо байгуулагдав.''' Хиагтын гэрээ ([[Франц хэл|Франц]]: ''L'accord tripartite de Kiakhta'', [[Орос хэл|Орос]]: Кя́хтинский догово́р) -1915 оны 5-р сарын 25-нд Хиагт хотод Монгол, Орос болон байгуулагдаад удаагүй байсан Дундад Улсын төлөөлөгчдийн байгуулсан гэрээ.Хиагтын хэлэлцээр 1914.08.26-аас 1915.05.25 хүртэл бүтэн 9 сар сунжран үргэлжилжээ. Гурван улсын гэрээ нь колоничлол ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв. Энэхүү Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн [[Халх]] дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Ховдын хязгаар|шинэ хязгаар, Урианхайн хязгаараар]] зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ. Засагт хан Д.Содномравдангийн олон жилийн эцэг, өвгөөсөө үе дамжин хэрэгжүүлж ирсэн бодлого үйл ажиллагаа, эцэстээ амь насаараа төлсөн зүтгэлийнх нь үрээр '''<u>1915 оны Орос, Монгол, Хятад гурван улсын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол Гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм”</u>''' хэмээн тусгагдсан нь Монгол Улсын хувьд амин чухал заалт байв. Гэвч Хиагтын гэрээнд '''Алтайн хязгаарыг <u>Гадаад Монголын бүрэлдэхүүнд оруулж чадаагүй, оросын мэдэлд орсон</u>'''<u>. Одоо энэ хязгаар нутаг ОХУ, Казакстан, БНХАУ-ын нутагт хамаардаг.</u> '''Монголын талаас''' Засгийн газрын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод яамны тэргүүн сайд, нэйс билигт, улсад туслагч гүн Дотоод яамны тэргүүн сайд [[Да лам Дашжав]] (эхний 13 удаагийн уулзалтад оролцсон), Сангийн яамны тэргүүн сайд түшээт чин ван Г.Чагдаржав, зөвлөх нараар Шүүх яамны дэд сайд засагт чин ван Удай, Цэргийн яамны эрхлэн зөвлөх сайд жүн ван Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Гадаад яамны дэд сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, гүн Жигжиджав, орчуулагч түшмэлээр гүн Цэнд, Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав, эх зохиох түшмэлээр гүн Насандэжид нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна. Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Халхын ноёдоос гадна Монголоос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, буриад угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй. '''Хаант Оросын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг 1913 оны 8 дугаар сараас Нийслэл Хүрээнд Ерөнхий консулаар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай дипломат А.Я.Миллер тэргүүлж, зөвлөх нараар Хиагт дах оросын хилийн комиссар, Жанжин Штабын хурандаа А. Д. Хитров, Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны төлөөлөгч А.П.Болобан, нарийн бичгийн даргаар Бруннерт, барон Рэнне нар, орчууулагчаар Абидуев ажиллаж байв. '''Хятадын талын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ мужийн цэрэг, иргэний захирагчаар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн генерал Би Гуйфан, зөвлөх нараар Мексикт Элчин сайдаар ажилаж байсан туршлагатай дипломат Чэнь Лу, Монгол-Төвдийн хорооны зөвлөх Чэнь И, нарийн бичгийн даргаар Ван Цзиньци, Фан Ци гуань нар, орчуулагчаар Фан Фынь, Фу Хай нар томилогджээ. Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг" гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой. Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай дуртгалаа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд Шанхайд тус тус хэвлүүлжээ. '''12.''' '''1921 оны 11 сарын 5-ны Зөвлөлт Орос Улс - Монгол Улсын Найрамдлын гэрээ байгуулагдсан.''' Тус гэрээнд ардын Засгийн газрыг Монголын хууль ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ бол тусгаар тогтнолыг нь хууль зүйн хувьд бүрэн зөвшөөрөх эхлэл болсон. '''13.''' '''1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд''' '''<u>"Л.Караханы тунхаглал"</u>''' '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс ба Дундад Иргэн Улсын хоорондын асуудлыг зохицуулах ерөнхий зарчмуудын тухай''' '''гэрээ''' ([[Хятад ханз|ханз.]] 中蘇解決懸案大綱協定, [[Орос хэл|Орос]]: Соглашения об общих принципах для урегулирования вопросов между Союзом ССР и Китайской Республикой) хэлэлцээрийг 1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]][[нийслэл]] [[Бээжин]] хотод байгуулсан. [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Орос улс]] болон [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсууд]] байгуулсан байна. Энэ гэрээг бас Л.Караханы тунхаглал гэж нэрэлдэг. Гэрээнд ЗОУ-ыг төлөөлж [[Лев Карахан|Л.М.Карахан]], Дундад Иргэн Улсыг төлөөлж Гу Вэй цюнь (Веллингтон Ку) нар гарын үсэг зурсан байна. '''<u>"Л.Караханы тунхаглал" энэ</u>''' Гэрээний 5-р зүйлд: '''''“ЗСБНХУ нь Гадаад Монголыг Дундад улсын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч, Хятадын бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ'''''” гэж заажээ. Эл заалт '''1919 оны Зөвлөлт засгийн газрын тунхаглал''', [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|1921 оны Монгол, Зөвлөлтийн Найрамдлын гэрээнд]] харшилсан төдийгүй, бодит байдал дээр Хиагтын гэрээнээс ч ухарсан хэрэг болжээ. Үүний хамт [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гаргах асуудал]] ч гэрээнд багтсан байв. Энэ гэрээний дагуу Өргөө хотоос улаан оросын цэрэг гарсан байна. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийн нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм. Жишээлбэл, '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүний холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг Хятадаас бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөх боломж олгосон билээ. '''14.''' '''1926 оны 8 дугаар сарын 16-нд''' '''Монгол ба Тагна Тува хоёрын хооронд Найрамдлын холбоо байгуулах тухай' 12 зүйлтэй Гэрээ Улаанбаатар хотноо байгуулагдсан.''' Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ. Харамсалтай нь '''1921 онд орос улаан цэргүүд анх Урианхайд орж ирээд''', 1922 онд Андрей Бакичийн цагаантнууд орж ирсэн. Улмаар хошуу ноён Монгуш Буянбадрах гэгч Тува БНАУ байгуулсан. '''1926 онд Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ.''' Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Хаант Орост алдаагүй Урианхайн хязгаараа ЗХУ-д алдсан. Зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В.Молотовоор (Сталины үед ЗХУ-ын ГЯЯ-ны сайд байсан) дамжуулан 1957, 1958 онд онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2560 хав.дөр км нутаг булаан авсан. Зөвлөлтийн Монгол дахь элчин сайд В.Молотов монголын Увс аймгийн хойд нутгийг зөвлөлтийн талд өг хэмээн удаа дараа шаардахад хуучнаар Засагт хан аймгийн Бишрэлт гүний хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Содномын Аварзэд эрс эсэргүүцэж '''''“Монголын унаган газар нутгийг хэн нэгэн зөвлөлтийн албан тушаалтан шаардахад өгдөггүй юм"''''' гээд 6 сар гаруй хэлэлцээрийг сунжруулж, эцэстээ албан тушаал амь насаараа төлсөн. = '''<small>Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгаанууд</small>''' = Эдгээр баримтууд нь Монголын баруун бүс нутагт Хаант Орос улс хэрхэн их ач холбогдол өгч анхаарал хандуулж байсан нь монголын баруун хязгаарт Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэг нэрийн дор асар өндөр зардалтай хийсэн олон удаагийн экспедицүүдээс нь харагддаг. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. '''Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн'''. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг. Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан. Хамгийн сонирхолтой нь ''<u>'''Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол'''</u>'' '''Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич''' юм. '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны хавар''' (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг. Тэр аяллын дараа '''1914 онд В.Л.Котвичийн зурснаар Монголын анхны орчин үеийн газрын зураг анх удаа хийж, хэвлүүлсэн байдаг.''' Энэ газрын зургийн хэвлэгдсэний дараа 1915 онд Хиагтын гэрээ хийгдсэн. Монголын энэ газрын зургийг Петербург, Лондон, Берлинд олон тоогоор хэвлэсэн байдаг. Гэхдээ өөр өөр хувилбартай. '''В.Л.Котвичийн''' тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов''' '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх'''''" гэж томъёолсон байдаг. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа '''''«Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''''' гэж зөвлөсөн гэдэг. Энэхүү үе залгасан бодлогын хүрээнд бүх Монголын ихэс ноёд Засагт хан Д.Содномравданг хүрээлж, Богд хаант Монгол Улс байгуулахад бүгд дагаар дэмжсэн нь ийм учиртай. '''''Тийм ч учраас Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд <u>1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.</u> Түүнийг монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг.''''' Д.Содномравдангийн Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах төлөвлөгөө, цар хүрээ, бүх монголчуудыг хамруулан татан оролцуулсан өргөн далайцтай явуулж буй бодлого, үйл ажиллагаа, холбоо сүлбээ, мэдээллийн суваг, цаашид төлөвлөсөн зүйл нь Оросын Хаант улсын эрх ашгийн хувьд аймшигтай нөлөө үзүүлэх санагдсан байж болзошгүй. Олон жилийн турш оросууд хажуудах агентуудаар нь дамжуулан Засагт ханы хийж ирсэн ажил, хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ нэн амжилттайгаар хэрэгжүүлдэг, стратегич бодлоготонг нь мэддэг тул хөнөөхөөр яаран хөдөлсөн нь харагддаг. Хардахад В.Л.Котвич монголоос буцахаасаа өмнө Засагт хан Д.Содномравданг цааш харуулж байж, оростоо буцсан байж болзошгүй. Өвөрмонголоо нэгтгэж авахаар таван замын цэрэг оруулахгүй байлгах, Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахаас сэрэмжилсэн бололтой байдаг. Энэ нь В.Л.Котвичийн монголоос буцаж орост очоод эзэн хаандаа өргөсөн айлтгал бичгээс хойш Хаант Оросын монголын талаарх бодлогод үндсэн өөрчлөлт гарч Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх бодлого баримтлах болсон. Түүнчлэн Монголын Таван замын их цэрэг хөх нуур, өвөрмонголд орсон явдалтай холбогдуулан '''''[[II Николай|II Николай эзэн хаан]] "Монголын империализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан удаа дараа хэлдэг байжээ"''''' гэсэн мэдээ тэмдэглэгдсэн байдаг. Николай эзэн хаан ханхүү байхдаа Сибирээр дамжин Японд айлчлахдаа Буриад монгол, халхын Сэцэн хан аймгаар аялсан байдаг тул монголын түүхийн талаар өргөн мэдлэгтэй байсан. Түүнчлэн Оросын Хаант улсын Гадаад хэргийн яамны сайд Сазановын Германы Элчинтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэлд “… '''“… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.'''“ гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: '''"Тэр''' '''монгол ноёд”-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“''' гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. '''''Германы эзэн хаан II Вейлхелм 1910 оны 7 сард “Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. Харин Оросын хаант улс өөртөө "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.''''' Энэхүү мэдэгдэлийн дараа Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов: '''"Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ”''' гэсэн тухай мэдээ сонинд гарсан байдаг'''.''' Ийнхүү Монголын асуудал их гүрнүүдийн анхаарлын төвд ямагт байсаар ирсэн бөгөөд хүчний тэнцвэрээр аль нэг улсад нэгтгэдэхгүй тусгаар улсаа тунхаглах боломж олдсон байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг. Засагт хан Д.Содномравдангийн дээр дурдсан том гүрнүүдийн эрх ашгийг Нэгдсэн Монголоо тусгаарлахад татан оролцуулсан бүс нутгийн томоохон тоглогч болж явуулсан олон талт ажиллагаа, өргөн цар хүрээтэйгээр хөдөлсөн бодлого, үйл ажиллагааг хэр баргийн хүн хийж чадахааргүй. Тэрээр далайцтай алсын бодлоготон дээдэс байсан нь харагддаг бөгөөд хэрэв улсын хаан болсон бол илүү ихийг бүтээх байсан болов уу. Гэхдээ түүхэнд хэрэв ээ гэж үгүй билээ. = '''<u><small>Монголын тэргүүлэгч хан, их ноёд дээдсийн хорлогдсон нь</small></u>''' = <u>Түүхийн тэр эгзэгтэй цаг хугацаанд монголын тэргүүлэгч зонхилогч ханууд, их ноёд дээдэс 7 жилийн дотор цөм нэн сэжигтэйгээр хор ууж, бусдад алагдаж, амь эрсдсэн нь анхаарал татдаг.</u> <u>Тухайлбал, Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням '''1912 оны 2 сарын 14-нд''', Засагт хан Доржпаламын Содномравдан '''1912 оны 5 сарын 8-нд''', Гадаад яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан '''1913 оны 9 сард''', Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд, Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн '''1914 оны 4 сарын 20-нд''', Цэргийн яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ далай ван В.Гомбосүрэн '''1914 оны 5 сарын 5-нд''', Дотоод яамны тэргүүн сайд Да лам Г.Цэрэнчимэд '''1914 оны 5 сарын 7-нд''', Гадаад яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ дайчин хошой чин ван М.Ханддорж '''1915 оны 2 дугаар сарын 9-нд''', Сангийн яамны тэргүүн сайд Түшээт жүн ван Г.Чагдаржав '''1915 оны 7 сарын 16-нд''', Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн '''1919 оны 4 сарын 20-нд''', мөн Ерөнхий сайд бөгөөд Дотоод явдлын яамны тэргүүн сайд, Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж '''1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд''' хорлогдсон. Эдгээр төрийн гол ноён нуруу болсон хүмүүс 27-50 насандаа нэн сэжигтэйгээр амь нас нь хохирчээ.</u> Ерөнхий сайд Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард нас барсан бөгөөд Чэн И-ийн 64 зүйлт гэрээний төслийг нь хэлэлцэж байна гэж цаг хожиж сунжируулж байснаас бусад урвагч ноёдод адлуулан хавчигдсан мэт байдаг. Харин түүнийг насан эцэслэснээс хойш буюу 1919 оны 11 сарын 19-ны өдөр Дундад иргэн улсын генерал Сүй Шүжан цэрэглэн орж ирж Монголын автономыг устгаж, Түшээт хангийн Дархан хошой чин ван Намжилдэндэвийн Пунцагцэрэн, Гадаад хэргийн сайд, гүн Б.Цэрэндорж нарын монгол урвагч ноёдоор Улсын Дээд хурлаар баталгаажуулсан байдаг. 1919 онд Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндорж тэргүүтэй ноёд, лам нар өөрсдийн эрх ямба, цалин пүнлүүний төлөө улсаа худалдан, тусгаар тогтнолын сүүлчийн боломж "автономит" эрхээсээ сайн дураар татгалзаж, Дундад Иргэн улсын төлөөний сайд Чэн И-гийн тулгасан 64 зүйл бүхий гэрээг батлуулахын тулд жил орчим ихээхэн хүчин чармайлт гаргажээ. Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээн дээр Б.Цэрэндорж нар Чэн И-тэй илтээр хуйвалдах болсон тул Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд шанзав Г.Бадамдорж элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн байдаг. Гадаад хэргийн сайд болсон Б.Цэрэндорж нарын урвагч ноёдын шахалтаас болж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж албанаас 1919 оны хавар хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд гэнэт нас барсан. Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу ийм үйл баримт болсон тухай 1919 оны 10-р сарын 21-нд Чэн Лу-гаас Бээжинд явуулсан цахилгаан утсанд энэ талаар дэлгэрэнгүй тайлбарласан байдаг. Иймэрхүү холион бантан болж байтал удалгүй Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу генерал Сүй Шүжан цэрэглэн Монголд орж ирсэн. Сүй Шүжан Чэн И-гийн санал болгосон 64 зүйлт гэрээг анхнаас нь шүүмжилж байсан Бээжингийн Анфу бүлэглэлийн хүмүүсийн нэг бөгөөд Чэн И-г хөөж явуулаад өөрийн бэлдсэн Найман зүйлт гэрээг Халхын ноёд, лам нарт хүчээр тулгаж, автономитыг устгажээ. '''''Хятадын төлөөний сайд Чэн И-гийн тэмдэглэлд ”<u>Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ.</u>."''''' гэж тэмдэглэсэн байдаг. Б.Цэрэндоржийг нас барсны дараа Хятадын бэлэвсрэлийн бичигт нэрийг “Цэ өвгөн Сиянсан (Ши Янь Шань)” гэсэн буй. 1919 онд [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч [[Чен-И]] ба [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын]]<nowiki/>удирдлагатай хийсэн хэлэлцээний үеийн тэмдэглэлийн хэсэг [[Богд хаант Монгол улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|Монголын үндэсний архивт]] хадгалагдаж байна. Тэрхүү тэмдэглэлд [[Хиагтын гэрээ|Монголын автономит төрийг]] устгасны төлөө [[Монгол|Монголын]] ноёд, том лам, хутагт нарт мөнгөн шагнал олгох асуудлыг хэлэлцсэн байх бөгөөд 138 хүний нэр, цол хэргэм болон олгох мөнгөн шагналын хэмжээг заасан жагсаалтыг үйлдсэн нь хадгалагдан үлджээ.  [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Үүнд: Гадаад яамны сайд]], Хичээнгүй гүн Б.Цэрэндоржид 20 мянган лан мөнгө өгнө гэх зэргээр ноёд дээдсүүдэд нийт 354 мянган лан мөнгө олгохоор заажээ. Дотоод яамны дэд сайд [[Цэрэндоржийн Ширнэндамдин|Эрдэнэ жонон ван Ширнэндамдин]] ба дэд сайд [[Да лам]] [[Да лам Пунцагдорж|Пунцагдорж]] нарт тус бүр 15 мянган лан мөнгө олгохоор заасан байна. 1920 онд Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр автономит эрхийг устгасан. Сонирхолтой нь  [[Ерөнхий сайд]], Эрдэнэ шанзав Да лам [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Гончигжалцангийн Бадамдоржид]] 30 мянган [[лан]] мөнгө өгөхөөр тэмдэглэсэн байгаа боловч энэ тэмдэглэл гарахаас өмнө Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан байсан. Өмнөх Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1918 оны дундуур хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад Нийслэл Хүрээнд ирээд 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан бол дараагийн Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны хавар албанаас хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан. '''''Энэ хоёр Ерөнхий сайдын албанаас чөлөө авч, хорлогдсон шалтгаан нь Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах шахалт дарамтаас зайлсхийж, элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн тул шахагдаж, хорлогдсон байх магадлалтай юм.''''' Монголын их ноёдын үхэл 4 сарын 20-ны өдөр олон давтагдаж байгаа нь сонирхол татдаг. Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд Намнансүрэн, анхны ерөнхий сайдын орлогч сайд Гончигсүрэн нар 4 сарын 20-нд бусдад хорлогдсон байдаг. Монголын тусгаар тогтнолоо эхлүүлсэн ихэс дээдэс ихэвчлэн 4 сарын 20-оос 5 сарын 20-ны хооронд бүгд хорлогдсон нь анхаарал татдаг. Богд хаан ч мөн 2024 оны 5 сарын 20-нд сэжигтэйгээр жанч халсан. Өнгөрсөн зуун Монгол Улсын хувьд ээдрээт он жилүүд байлаа. 1907-1945, 1954-1990, 1991-2000 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. Эдгээр их гүрнүүдийн ашиг сонирхлын нөлөөний бодлогын хүрээнд '''хэн амьдарч, хэн хэзээ үхэхийг, хэн хаан болж, хэзээ зарц болж дуусахыг, хэн нь хэнтэйгээ хэзээ тэмцэлдэн хэмлэлдэхийг тэд л шийдэж ирсэн''' билээ. = '''<u><small>Монголын ноёд, дээдсийн хорлогдсонтой холбоотой эх сурвалжийн мэдээлэл</small></u>''' = '''1.''' [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Б.Жамсранжав]] “Ариун сэтгэл авралын үндэс” номдоо ”'''''Жич: Гадаад хэргийн сайд Ба.Цэрэндоржийг зусардан дагагч олон болсноор Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Намнансүрэн ганцаардаж, бүгдийг засан залах хүчингүй болов'''''” ... гэж бичиж үлджээ. '''2.''' Энэ үед Хүрээнд сууж асан Оросын ерөнхий консул Любагийн Бээжинд суугаа И.Коростовецид мэдэгдсэн цахилгаанд:"...'''''Хүрээний сайд нарын хооронд сүрхий хурц зөрчил байна, засгийн хамаг эрх мэдлийг Да лам тэргүүтэй'' Харчины ''хэдэн түшмэл гартаа авчээ"''''' хэмээн мэдэгдсэн байдаг. ''/1904-1906 онд Оросын Консул, 1911-1913 онд Ерөнхий консулаар [[Владимир Фёдорович Люба]] ажиллаж байгаад Хятад руу 1918 онд зугтан цагаачилж 1928 онд Харбинд нас баржээ. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарлахад [[Бээжин|Бээжинд]] сууж асан Оросын консул [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Коростовец]] (1862-1933) Хүрээнд ирж монголчуудтай гэрээ хийсэн байна./'' '''3.''' Нийслэл Хүрээнд Буриадын лам Агваандоржийн Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Котвичид бичсэн захидалдаа: "...'''''энд Да лам Дотоод хэргийн министр болоод Хайсан гүн зэрэгтэй болж, энэ хоёр их эрхтэй улс төрийн явдлыг тогтоож хаандаа юу айлтгасан түүгээр болж байна. Энэ нь бусад хаад, ноёдын сэтгэлд тун тааламжгүй юу болох нь болзошгүй гэсэн ба Да лам Хайсан хоёрыг ч олноор зөвлөн зохилдон хэлэлцэх хэрэгтэй гэснийг нь үл хэрэглэнэ"''''' хэмээн бичицгээсэн байна. '''4.''' Оросын төлөөлөгч И.Я.Коростовиц Хаант Оросын Гадаад яамны сайд С.Д.Сазановт '''''“...Да лам оростой ойртохыг эсэргүүцдэг манай хамгийн том дайсан бөгөөд биднийг Монголыг боолчлохыг эрмэлзсэн хэмээн буруутгаж байна, түүнийг засгаас зайлуулах хэрэгтэй”''''' гэж 1912 оны эцэст мэдэгдсэн байдаг. '''5.''' Улиастайд сууж байсан Оросын худалдаачин гэх А.В.Бурдуков Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвичид бичсэн захидалдаа: "'''''Манай энд нам гүм байна. Да ламыг Дэжээлингийн ойролцоо чоно, нохойд хаяж өгөв. Одоо тэнд ямар нэгэн хөшөө босгож байна. Барьсных нь дараа зургийг нь авч, таньд ирүүлэхийг хичээнэ."'''''(А.В.Бурдуковоос 1914 оны 7-р сарын 31-ны өдөр Улиастайгаас В.Л.Котвичид бичсэн захидлаас...) '''6.''' Ханддорж вангийн үхлийн тухай ингэж бичсэн байна Тухайлбал: Үндэсний түүхийн архивын сан хөмрөгт: "'''''Гадаад яамнаас тэргүүн сайдын дэргэдэх түшмэл Дашдэлгэрийн мэдүүлэн ирснийг үндэслэж "харьяат засаг, сайд хошой Дайчин Чин ван М.Ханддорж энэ цагаан сарын шинийн зургааны өглөө мориноос шилмэж, ухаан мэдрэлгүй болсныг шавдан засуулсан боловч ер илаарь болж чадсангүй. Мөн өдөр морин цагт нэгэнт наснаас нөгчив'''''" гэсэн байдаг. 1915 оны 2 сарын 8-нд Түшээт хангийн Дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж монголын дайснуудад хорлогдон нас барсан. Түүнийг алагдсны дараа 3 этгээдийн хэлэлцээрт орж байсан төлөөлөгчдийг Орос, Хятадын талын хүссэн хүмүүсээр сольж, гэрээний агуулга өөрчлөгдөн 1915 оны 5 сарын 25-нд байгуулсан Хиагтын гэрээ нь Монголын тусгаар тогтнолд ашиггүйгээр харамсалтайгаар эргэж байсан. '''7.''' Оросын Холбооны Улсын Буриад улсын Нийгмийн шинжлэх ухааны номын санд хадгалагдаж буй "'''Гадаад Монголын автономи ба амгалан байдлын тухай бичиг'''"-т: Манай гадаад Монголд улсыг хөгжүүлэхгүй арга мэх үүсгэн хар хятадыг өөртэйгөө дотночлон амраглуулсан ба нэр ба үнэн тангараг тэргүүтнээ умартан тэд нар улсын хулгайчид хортны нам болж, '''''манай мэргэн алдарт Засагт хаантан Содномравданг хорлон алаад''''' залуу бөгөөд баатар сүрт Түшээт хан (Дашням)-ыг бас тэр мэтээр хорлосон нь үнэхээрийн заналтай. Улсын хэрэгт маш мэргэжиж дотоод, гадаадад алдаршсан нэрт лам Цэрэнчимэд (Дотоод явдлын яамны сайд) басхүү тэр хулгайчдын гарт цаг бусаар үхэв. Бас манай Богд эзэн хааны шадар сайд, далай мэт ухаан төгөлдөр Дайчин ван (Гадаад явдлын яамны сайд Ханддорж) бас ухваргүй банди нар, эрлийз нар архиар согтоож алсныг хэн ч үл мэдэх газаргүй. Энэ мэтээр хор ерөнд ерөндөж алагдсан мэргэн төгөлдөр Түшээт ван (Сангийн сайд Чагдаржав), Бинт ван (Гончигсүрэн) Далай ван (Цэргийн яамны сайд Гомбосүрэн), жич Сахалт лам Бөхбаян ''(өвөрмонголын Хорчин аймгийн ноён Удай Засагт чин вангийн төрсөн дүү, 1911 оны хувьсгалын гол хүн)'', эдгээр цөм хорлогдсон. Манай Богд Чингис хааны язгуур үндэсний үр, маш ариун тунгалаг оюунт Сайн ноён (Намнансүрэн)-г хорлосон нь даанч өнгөргүй. Муу хоронд хамаг бие нь шарлаж өөд болов. '''''Манай халхын аль сайн тэргүүлэгчдийг алж бараад улсын хэргийг шинэтгэн шийтгэх хүнгүй болгон, хайран тул гар төрийг унагаж хамаг ардыг сарниулан, хар хятадын гажуу засгийг хүлээлгэх нь үнэн болов. Хятадаас нууцаар цалин авах банди нар, эрлийз нар манай халхын засгийн нэр сүрийг доромжилж бууруулан хошуу тамгыг хөнгөн болгон тэрхүү өөрсдийн адил язгуургүй эрлийз нарт олгож, нэр нүүрт ван, гүнгийн нэрийг шагнаж байна.'''''" гэж тэмдэглэгдсэн байна. '''8.''' [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан '''хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч Чэн И-'''гээс 1919 оны 10-р сарын 21-нд Бээжинд явуулсан цахилгаан утасны тэмдэглэлд: ”'''''Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ..'''''" гэж тэмдэглэсэн байдаг. '''9.''' 1916 оны Цагаан сараар Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн Б.Цэрэндорж Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, '''''Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ.''''' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. '''10. Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч''' '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны''' '''7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа''' '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазановт бичсэн захидалдаа:''' Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалж, '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх"''''' гэж тодорхойлсон байдаг.11. Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд: “'''''Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]]<nowiki/>гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ...'''''” гэж тэмдэглэсэн байдаг нь одоо ил болжээ. (''энэ мэдээ болон'' ''Засагт Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан нь Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' '''11.''' Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэргээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг. "...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''" гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''12.''' Daily Telegraph сонинд "Монголын тухай" буланд Орос, Японы 1907 оны гэрээ, Нууц Конвенцын талаар Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''13. Зөвлөлт оросын''' '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт 1924 онд '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. '''14. <u>ХЯТАД-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн улсаа тусгаарлах тухай “Чин Ши Гао”''' (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид маш дэлгэрэнгүй тэмдэглэгдсэн байна. '''15. <u>ОРОС-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''Засагт хан Д.Содномравдан''' маань '''“Шашин төрийн төлөө зүтгэхэд хялбарыг эрэхгүй, бэрхээс зайлахгүй, эдүгээгийн төрийн төлөө энэхүү батлан тогтоосон тангараг сахилгыг нүдний цөцгий, зүрхний тольт мэт хичээнгүйлэн хайрлана”''' гэж хэлсэн Тангарагтаа үнэнчээр эх орон ард түмэндээ зүтгэжээ. = <u>'''<small>Засагт Хан аймгийн бүтэц, бүрэлдэхүүн</small>'''</u> = Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Доржпаламын Содномравдангийн үед Хантайшир уулын чуулганы Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан аймаг нь 20 хошуу, 3 отогтой байв. 1912 онд Засагт хан Д.Содномравдан бээр 1724 оноос хойш өвлөгдөн ирсэн аймгийнхаа чуулганы “Заг голын Бидэрьяа нуурын чуулган” нэрийг өөрчилж өгөхийг Богд хаанд айлтгаж, “Хантайшир уулын чуулган” хэмээн өөрчлүүлж байжээ. Д.Содномравдан ханы өргөсөн бичигт Чуулган хийдэг газрыг өөрчилж өгөх тухай бус Чуулганы оноож өгсөн нэрийг өөрчилж өгөхийг хүссэн байна. Засагт хангууд өөрийн аймаг, хошууны төв Засагт ханы хүрээнд төвлөрөн суудаг байв. Засагт ханы хүрээнд Дашпэлжээлин хийд (1741) байгуулагдаж, хүн амын төвлөрөл, өмнө, баруун, зүүн, хойд этгээдийн олон хөлийн зангилаа газар байсан бөгөөд стратегийн ихээхэн ач холбогдол өндөртэй байршил бүхий газар байлаа. '''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Аймагт''' Засаг, хошой чин ван, Засаг төрийн жүн ван – 1, Засаг, төрийн бэйл – 3 (нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй), Засаг, хошууны бэйс – 2 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэгтэй, нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй, Засаг, улсын түшээ гүн – 3 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) , Засаг, улсад туслагч гүн – 6 (хоёр нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) нэг нь үе улиран улсын түшээ гүнгийн зэрэгтэй (нэг нь үе улиран бэйсийн зэрэгтэй), Засаг, тэргүүн зэрэг тайж – 4 байв. Засагт хан аймаг нь Ахай засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагтын шавь, Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу, Ачит засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Ялгуусан хутагтын шавь, Сэцэн засгийн хошуу, Баатар засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу, Засагт хан хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Бигэр номун ханы шавь, Илдэн засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Итгэмжит засгийн хошуу, Бишрэлт засгийн хошуу, Жонон засгийн хошуунаас бүрдэж байв. Ховд, Урианхайн хязгаарыг зарим талаар хамаарч байв. === Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс === * Ахай засгийн хошуу * Мэргэн засгийн хошуу * Далай засгийн хошуу * Жалханз хутагтын шавь * Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу * Ачит засгийн хошуу * Цогтой засгийн хошуу * Ялгуусан хутагтын шавь * Сэцэн засгийн хошуу * Баатар засгийн хошуу * Үйзэн засгийн хошуу * Эрдэнэ засгийн хошуу * Сүжигт засгийн хошуу * Дархан засгийн хошуу * Засагт хан хошуу * Дайчин засгийн хошуу * Бигэр номун ханы шавь * Илдэн засгийн хошуу * Ёст засгийн хошуу * Итгэмжит засгийн хошуу * Бишрэлт засгийн хошуу * Жонон засгийн хошуу * Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум * Урианхайн хязгаар * Ховдын шинэ хязгаар Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы (Хантайшир уулын чуулган) зүүн гарын дундад хошуу буюу Засагт хан аймгийн Үйзэн засгийн хошуу нь 1918 оны хүн амын тооллогоор Өрх – 640. Эрэгтэй – 549 (үүнээс Засаг, төрийн бэйл – 1, Улсын Түшээ гүн –1, хошууны улсад туслагч гүн -1, тайж – 32, хамжлага ард – 64, лам банди – 83, сумны албат эр – 287, сул эр – 93). Эмэгтэй – 515. Нийт – 1064. =='''Гэнэтийн үхэл'''== 1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал: # <u>Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:</u> "Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' # Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг<nowiki/>ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]<nowiki/>[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар "...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ" гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг. # [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба<nowiki/>н ёсоор улсын хаан болох эрх<nowiki/>тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг. '''<u>Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан</u>''' боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн '''<u>Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.</u>''' Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг. 1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан '''<u>1923 оны 10 сарын 24-нд</u>''' Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, '''<u>Хошууны даргаар</u>''' '''<u>Засагт хан</u>''' '''<u>Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан</u>''' байдаг. 1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. Энд дурдагдсан Жаргалант гол нь аймгийн төвөөс холгүй, Хантайшир уулын ар бэлд байх Ар Гүүбариач орчимд бий. Мөн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хүрээний туурь нь ч тэнд байгаа билээ. 1938 онд Өвөр Монголын нутагт Засагт ханы угсаа залгамжлах эрхтэй хан хүү Бат гэгч хүн өөрийн шадар туслах Лодой гэдэг ламтай хамт дүрвэж очсон байсан гэх мэдээллийг Дани улсын жуулчин Хазбанди гэгч тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ Лодой гэх ламын зурсан зураг Данийн үндэсний Музейд тавигдсан байдаг аж. Лодой ламын дуулсан Алтан богд гэгч бэсрэг уртын дууны бичлэг ч бас байна билээ. Угсаа залгамжлах эрхтэй тэр Бат гэгч хүн нь Д.Содномравданы ойр төрлийн хүн гэдэг нь ойлгомжтой. Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн, түүний үр хүүхдүүдийг ''(Манж чингийн үеийн Монгол жургааны монголын ноёд ван, гүнгийн угсаа, зэрэг залгах гэрийн удмын данс болон Богд хаант улсын <u>Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны</u> түшмэлийн хэлтсийн олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансанд бүртгэлтэй ноёд бөгөөд дээд өвгөд нь 1727 онд Орос-Манж чингийн Буурын гэрээг тогтооход оролцож байсан, мөн 1913 онд Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээг байгуулахад'' ''оролцож байсан нь түүхэн данс бүртгэлтэй. 1918 оны хүн амын тооллогод бүх гарал үүсэл нь бүртгэгдсэн.)'' Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээдийн шууд удмын цагаан яст хүмүүс билээ. Баруун аймгуудын бослого толгойлсон гээд бариа тавианы үеэр том хүү хошуу захирагч, Улсад туслагч гүн Бат-Очирын Бэндэрьяа, хоёр дахь хүү тайж, хошууны Мээрэн Бат-Очирын Доржсүрэн, мөн Арын хүрээ, Гандандаржаалин хийдийн хамба лам, Агарамба-Лхарамба дунд хүү Бат-Очирын Дорлиг ''(Лхасын Цанид дацанд 7 жил сууж, Аграмбын дамжаа барьсан. Төвдийн Цанид дацангийн Цанто дансанд бүртгэлтэй. Мөн Бат-Очирын Дорлиг аграмба, лхарамба нь Монголоос анх удаа Жагарын буюу Энэтхэгийн Наландад 7 жил суралцан гүн ухааны оргилд хүрсэн гүүш байсан юм. Түүнийг монголын заяаг даасан ч гэж ярилцах нь байсан гэдэг. Түүний бүтээсэн монголын ирээдүйн бошиго Эрдэнэсийн санд өөр хөлгөн судрын нэрээр хадгалагдаж байна. Нарийвчлан судлах хэрэгтэй. (сонирхолтой нь Засагт хан аймагт Дорлиг нэртэй 5 аграмба байсан нь Цагаатгах комиссын тогтоолд байна)'', мөн хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжир нарыг нь баривчилж, хөрөнгийг хурааж, цаазалсан. ''(Монгол Улсын Дээд шүүхийн 1992.01.16 улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийг цагаатгасан 02, 08, 112, 126 тогтоолоос..).'' Өндөр настай болсон Батын Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн хөвгүүдээ [[Улиастай]]д баригдаж очсоноос хойш араас нь очиж, ухаан самуурсан байдалтай удаан хугацаагаар Улиастайн шоронгийн хавьцаа байхад нутагт нь урьдын албатууд нь авчирсан гэдэг. Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн ноёны хатан нь Даржаагийн Цэенпил (Даржаа тайжийн дунд охин), долоон хүүхэд буюу таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн. Дөрөв дэх охин (нэрийг мэдэхгүй, Дэндэв гэдэг хүнтэй суусан, хэлмэгдээд сураг тасарсан), тав дахь охин ноёхон Бат-Очирын Замбаг, зургаадугаар хүү тайж Бат-Очирын Өлзий-Осор, долоодугаар хүү Бат-Очирын Даваажав (яаруу даваажав) нар байлаа. Хэлмэгдүүлэлтээс болж өнгөрсөн том хүү Бат-Очирын Бэндэрьяагийн охин буюу ач охин Норовжав, мөн дунд охин Бат-Очирын Замбагын нөхөр хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжирын хүү Ц.Санжмятавыг буюу зээ хүүгээ, мөн зээ охиноо өөрөө өргөж авсан. Нутаг хошуундаа "Начин Бандихай", Даншигийн начин Бат-Очирынхон хэмээн авгайлан хүндлэгддэг байсан. Хуучнаар Завхан аймгийн Жаргалан сум буюу одоогийн Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын Тэйл баг-Гүзээн тэйл, Бүрэн багийн нутагт аж төрж байсан. Завханы Цагаанхайрханд бас ураг төрлүүд нь олноор байсан гэдэг ба тэдгээр хамаатан садангуудаас УИХ-ын гишүүд төрсөн байдаг. Зургаадугаар хүү Бат-Очирын Өлзий-Осор гэж нутаг орондоо төдийгүй, улс даяар цуутай мундаг том Зээрэмбэ ламтан байсан. Алтан богд хаадын тайлга (Дашинчилэн), Улаанхайрхан, Батбуянг үе удмаараа уламжлан тахидаг байсан. Засагт хан аймгаас тодорсон, хожмын үеийн (Говь-Алтай, Завхан, Баянхонгор) цуутай гэгдэх бүх гэгээнтнүүдийн багш нь байсан бөгөөд социализмын үед нууцаар бүгдээр сэм ирж мөргөдөг ном нийлдэг байсан билээ. Улиастай хотод 108 суварга босгуулсан гэгээнтнүүдийн ихэнх нь шавь нь байлаа. ''(1979 онд Далай лам Данзанжамц БНМАУ-д анх удаа айлчлан ирэхэд уулзуулсан байдаг, мөн Латимор гуайг ирэхэд уулзуулж Дилав хутагтын мэндийг уламжилсан ч гэх сул яриа бий. Мөн Төв Хороо, Улс төрийн товчооны том дарга нар ч ил далд ирж уулздаг, таалал болохын өмнөхөн 1984 онд МАХН ТХороо төвөөс өгсөн үүргийн дагуу аймгийн намын хороо, хүн эмнэлгээс тусгай үүргийн онгоцоор нарийн мэргэжлийн алдартай 2 эмч, сувилагчтай очуулж гэрт нь эмчлүүлж онцгой анхаарч байсан байдаг. Жаргалан сумынхан одоо хүртэл тэр тухай ярьдаг. Тэрхүү эмчилж байсан 2 эмч хожим монголын алдартай удам дамжсан мундаг эмч нар болсон)''. Бат-Очирын Өлзий-Осор нь насанд хүрээгүй хүүхэд байхдаа тойн лам болж Арын хүрээнд тойн лам (Засагт хан асан) Доржпаламын Цэрэнгомбожав үеэл ахынхаа гэрт амьдарч байгаад тэрээр хэцүү цагаар хавчиг үүрэг үүрч, хоёр мод тулан бадарчин болж явганаар Хүрээ орж баригдаагүй үлдсэн бөгөөд Их Хүрээний Засагт ханы харьяа мэдэлд байсан Дашчоймбол дацанд шавилан суусан. Хожим нутагтаа ирж эхнэр тавнан Гомбожавын Хөнхөртэй гэр бүл болж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсөн. Батнайрамдал нэгдэлдээ анхны тахианы аж ахуйг байгуулан эрхлэн удаа дараагийн таван жилийн гавшгайч, төрийн өндөр дээд одонгуудаар шагнагдаж өндөр нэр хүндтэй ажиллаж амьдарч байлаа. Үр хүүхдүүд нь Өлзий-Осорын Содном, Өлзий-Осорын Базаррагчаа, Өлзий-Осорын Доодиймаа, Өлзий-Осорын Дашням, Өлзий-Осорын Ичинхорлоо, Өлзий-Осорын Даариймаа нар болно. Засагт хаан Өвгөдийн минь заяа тэтгэж, Өлзий-Осор орших болтугай. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Засагт хан аймаг]] *[[:Ангилал:Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймаг]] * [[:Ангилал:Завхан аймаг|Завхан аймаг]] * [[Жаргалан сум]] == Эшлэл == * Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с * Козлов П. | Тибет и Монголии * The romantic story of the Mongolian Independence * LES RUSSES EN MONGOLIE * A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull) * История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с * William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255 * Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.) * Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.) * МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/ * ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон * ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87  (орос.) * ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003. * Bat Ochir baavain lekts 1 <nowiki>http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow</nowiki> 08м:45с * Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55. * 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии. * Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – <nowiki>ISBN 978-99929-0-464-0</nowiki> * Нутаг орноо чөлөөлсөн нь * ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан * Төрийн ордны танилцуулга * Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он * Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ 2008 он * Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар. * История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с <nowiki>ISBN 5-02-018056-4</nowiki> * Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с * Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с <nowiki>ISBN 5-02-029353-9</nowiki> * Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998 * Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957. * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28.{{Reflist}} * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28 * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. "[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан"]] http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх англи, франц, герман хэл дээрх эх сурвалж''' == * Owen Lattimore – ''Inner Asian Frontiers of China'' (1940 * William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891) *Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) *C. R. Bawden – ''The Modern History of Mongolia'' *Paul Pelliot – ''Notes on Mongolia'' *Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) *Otto Franke – ''Geschichte des chinesischen Reiches'' *Erich Haenisch – Mongolian historical texts *Walther Heissig – ''Die Mongolen'' == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх орос хэл дээрх эх сурвалж''' == ====== <small>РГВИА – Цэргийн түүхийн архив</small> ====== ====== '''<small>(Российский государственный военно-исторический архив)</small>''' ====== ====== <small>РГИА – Төрийн түүхийн архив</small> ====== ====== '''<small>(Российский государственный исторический архив)</small>''' ====== ====== <small>РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг</small> ====== ====== '''<small>(Русское географическое общество)</small>''' ====== Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх хятад хэл дээрх эх сурвалж''' == == 参考文献 == # 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 # 《清史稿》列傳三百八 藩部四 # 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 # Ци Юньши-гийн ''«Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм»'' болон ''«Чин улсын түүхийн ноорог»''-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. # ''«Чин улсын түүхийн ноорог»'', намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. # Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, ''Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаа''сэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. # “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” {{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Засагт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] [[Ангилал:Жаргалан сум]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]] 7wb4u3prbm1pqw8rur2elrupromy99d 0 61534 857021 847559 2026-05-25T02:54:08Z Altenmann 4918 857021 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Нуруу |NAME= Яблоны нуруу |KARTE= |KARTENBESCHREIBUNG= |BILD=Khentii mountains.jpg |BILDBESCHREIBUNG=Хэнтийн нурууны байршил |LAGE-POLITISCH= [[Өвөр Байгалын хязгаар]], [[Сибирь]] ([[Оросын Холбооны Улс]]) |EINTEILUNG NACH= |LAGE-GEBIRGE= [[Өмнөд Сибирийн нуруу]] |LAGE-GEBIRGE-BEZ= Салбар |HÖCHSTER GIPFEL= [[Конталакский Голец]] |MAX-HÖHE= 1706 |MAX-HÖHE-BEZUG= |BREITENGRAD= 53/54/41/N |LÄNGENGRAD= 115/42/1/E |REGION-ISO= RU |MAX-LÄNGE= 1000 |POSKARTE= ОХУ Өвөр Байгалын хязгаар |ALTERNATIVKARTE= |TYP= |GESTEIN= |ALTER= |FLÄCHE= |BESONDERHEITEN= }} '''Яблоны нуруу''' ({{МонголЮникод|ᠭᠡᠭᠳᠡᠢ<br> ᠶ᠋ᠢᠨ<br> ᠨᠢᠷᠤᠭᠤ}} , {{lang-bxr|Яабланай шэлэ нюруу}} ({{МонголЮникод|ᠶᠠᠪᠠᠯᠢᠨ ᠤ<br>ᠨᠢᠷᠤᠭᠤ}}, {{lang-ru|Яблоновый хребет}}) бол [[ОХУ]]-ын зүүн хэсэгт, [[Өвөр Байгалын хязгаар|Өвөр Байгалын хязгаарт]] байрладаг, [[Монгол улс|Монгол улсын]] зүүн хойд зүг Хэнтий аймгийн ихэнх хэсэг Төв,Сэлэнгэ-ийн зүүн хэсэг, Дорнодын баруун хойд хэсгээс [[Байгал нуур]] хүртэл үргэлжидэг нуруу юм. Цагаан тугалгын ордоор баян тус уулархаг газрын эргэн тойронд нь цөөхөн хүмүүс амьдарч байдаг. Хэнтийн нурууг даган Монгол болон ОХУ-ын хэд хэдэн томоохон суурин газрууд байрладаг. Уулын баруун өмнөд төгсгөлд [[Монгол Улс]]ын [[нийслэл]] [[Улаанбаатар хот]] оршдог бол, нурууны өмнөд бэлээр [[Чингис хот]], баруун салбар уулсын бүсэд [[Зүүнхараа]],[[Сүхбаатар хот]] болон [[Хиагт]],байрлалдаг. ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дэх Яблоновын нурууны төв хэсэгт тус бүс нутгийн гол зангилаа болох [[Чита|Чита хот]] оршдог бөгөөд нурууны хөндийд [[Петровск-Забайкальский]] хот байрладаг. [[Ангилал:Азийн нуруу]] [[Ангилал:Оросын нуруу]] [[Ангилал:Өвөр Байгалын хязгаарын газар зүй]] ocyvlxrh4aop4b0dbowk5sghnhw6liv 857022 857021 2026-05-25T02:57:02Z Altenmann 4918 -[[Хэнтийн нуруу]] 857022 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Нуруу |NAME= Яблоны нуруу |KARTE= Location Yablonoi Mountains.PNG |KARTENBESCHREIBUNG= |BILD= |BILDBESCHREIBUNG= |LAGE-POLITISCH= [[Өвөр Байгалын хязгаар]], [[Сибирь]] ([[Оросын Холбооны Улс]]) |EINTEILUNG NACH= |LAGE-GEBIRGE= [[Өмнөд Сибирийн нуруу]] |LAGE-GEBIRGE-BEZ= Салбар |HÖCHSTER GIPFEL= [[Конталакский Голец]] |MAX-HÖHE= 1706 |MAX-HÖHE-BEZUG= |BREITENGRAD= 53/54/41/N |LÄNGENGRAD= 115/42/1/E |REGION-ISO= RU |MAX-LÄNGE= 1000 |POSKARTE= ОХУ Өвөр Байгалын хязгаар |ALTERNATIVKARTE= |TYP= |GESTEIN= |ALTER= |FLÄCHE= |BESONDERHEITEN= }} '''Яблоны нуруу''' ({{МонголЮникод|ᠭᠡᠭᠳᠡᠢ<br> ᠶ᠋ᠢᠨ<br> ᠨᠢᠷᠤᠭᠤ}} , {{lang-bxr|Яабланай шэлэ нюруу}} ({{МонголЮникод|ᠶᠠᠪᠠᠯᠢᠨ ᠤ<br>ᠨᠢᠷᠤᠭᠤ}}, {{lang-ru|Яблоновый хребет}}) бол [[ОХУ]]-ын зүүн хэсэгт, [[Өвөр Байгалын хязгаар|Өвөр Байгалын хязгаарт]] байрладаг, [[Монгол улс|Монгол улсын]] зүүн хойд зүг Хэнтий аймгийн ихэнх хэсэг Төв,Сэлэнгэ-ийн зүүн хэсэг, Дорнодын баруун хойд хэсгээс [[Байгал нуур]] хүртэл үргэлжидэг нуруу юм. Цагаан тугалгын ордоор баян тус уулархаг газрын эргэн тойронд нь цөөхөн хүмүүс амьдарч байдаг. Хэнтийн нурууг даган Монгол болон ОХУ-ын хэд хэдэн томоохон суурин газрууд байрладаг. Уулын баруун өмнөд төгсгөлд [[Монгол Улс]]ын [[нийслэл]] [[Улаанбаатар хот]] оршдог бол, нурууны өмнөд бэлээр [[Чингис хот]], баруун салбар уулсын бүсэд [[Зүүнхараа]],[[Сүхбаатар хот]] болон [[Хиагт]],байрлалдаг. ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дэх Яблоновын нурууны төв хэсэгт тус бүс нутгийн гол зангилаа болох [[Чита|Чита хот]] оршдог бөгөөд нурууны хөндийд [[Петровск-Забайкальский]] хот байрладаг. [[Ангилал:Азийн нуруу]] [[Ангилал:Оросын нуруу]] [[Ангилал:Өвөр Байгалын хязгаарын газар зүй]] rt07q7ng5lcoagft30f48ok118ok7qo 0 63113 857023 847798 2026-05-25T03:22:33Z ~2026-31288-25 104886 857023 wikitext text/x-wiki БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1956 оны 12-р сарын 31-ний өдрийн зарлигаар гарамгай амжилт гаргасан хүмүүст “БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар” цол олгох болсон. Зарлигт Хөдөлмөрийн баатар цол шагнуулсан хүмүүст Сүхбаатарын одон дагалдуулан, “Алтан соёмбо” медаль олгож байхаар заажээ. ==БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатрууд== * [[1957 он|1957]] — [[Дамдины Даваажав]] — Налайхын уурхайн бэхлэгч малтагч /анхны Хөдөлмөрийн баатар/ * [[1958 он|1958]] — [[Намжилын Бямбацогт]] — Ерөөгийн САА-н тракторч, комбайнч * [[1958 он|1958]] — [[Цэвээний Лувсансамбуу]] — жолооч * [[1959 он|1959]] — [[Дамбын Шарав]] — арьс ширний үйлдвэрийн ажилчин * [[1959 он|1959]] — [[Зундуйн Очир]] — Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын хоньчин * [[1959 он|1959]] — [[Агваандоржийн Авирмэд]] — Батсүмбэрийн САА-н саальчин * [[1959 он|1959]] — [[Цэрэндашийн Цэрэн-Очир]] — Жараглантын САА-н комбайнч * [[1959 он|1959]] — [[Цэрэнгийн Чойдорж]] — нэгдлийн дарга * [[1959 он|1959]] — [[Сономцэвээний Цогтгэрэл]] — хоньчин * [[1959 он|1959]] — [[Төмөрханы Нуга]] — хоньчин * [[1960 он|1960]] — [[Эрхэмбаярын Туваан]] — механикч * [[1960 он|1960]] — [[Гажидын Лувсанчимэд]] — комбайнч * [[1960 он|1960]] — [[Пунцагийн Осор]] — хоньчин * [[1960 он|1960]] — [[Ламаагийн Ойдовням]] — УБТЗ-ын депогийн машинч * [[1960 он|1960]] — [[Гүнсэнгийн Мандах]] — УБТЗ-ын депогийн инженер * [[1961 он|1961]] — [[Сономын Цагааншүхэрт]] — тракторч-комбайнч * [[1961 он|1961]] — [[Даваагийн Баасандамба]] — тракторч-комбайнч * [[1961 он|1961]] — [[Дуламын Долгор]] — ногоочин * [[1961 он|1961]] — [[Цэвээний Сандагдалай]] — тракторч-комбайнч * [[1961 он|1961]] — [[Сономын Бадамсүрэн]] — ногоочин * [[1961 он|1961]] — [[Рагчаагийн Авирмэд]] — тракторч-комбайнч * [[1961 он|1961]] — [[Доржийн Баттөр]] — тракторч-комбайнч * [[1961 он|1961]] — [[Алтанбаганын Хөх-Уул]] — хоньчин * [[1961 он|1961]] — [[Дугаржавын Цэрэнпунцаг]] — [[тэмээчин]] * [[1961 он|1961]] — [[Жамбын Чулуунбаатар]] — тракторч * [[1961 он|1961]] — [[Бадамсамбуугийн Цогоо]] — барилгачин * [[1961 он|1961]] — [[Цэвээний Даваасамбуу]] — гагнуурчин * [[1961 он|1961]] — [[Тостын Бумбаа]] — тэмээчин * [[1961 он|1961]] — [[Ядамдашийн Намгаа]] — хоньчин * [[1961 он|1961]] — [[Хас-Очирын Хандхүү]] — мастер * [[1961 он|1961]] — [[Ойдовын Цэвэлдорж]] — адуучин * [[1961 он|1961]] — [[Даваасүрэнгийн Жижээ]] — [[тэмээчин]] * [[1961 он|1961]] — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] — Сайд нарын Зөвлөлийн дарга * [[1961 он|1961]] — [[Ламжавын Санжжав]] — хоньчин * [[1961 он|1961]] — [[Галдандаваагийн Шагдарсүрэн]] — адуучин * [[1961 он|1961]] — [[Шагдарын Нанзад]] — хоньчин * [[1961 он|1961]] — [[Банзрагчин Эс]] — тэмээчин * [[1961 он|1961]] — [[Насангийн Хүрээт]] — [[тэмээчин]] * [[1961 он|1961]] — [[Намсрайн Нацагдорж]] — депогийн машинч * [[1961 он|1961]] — [[Раднаагийн Батаа]] — ажилчин * [[1961 он|1961]] — [[Занабазарын Хийрэв]] — жолооч * [[1961 он|1961]] — [[Осорын Гүндсамбуу]] — инженер, механикч * [[1961 он|1961]] — [[Линхуагийн Сундуй]] — өрөмдөгч * [[1961 он|1961]] — [[Хоохойчийн Төвшин]] — уурхайн бэхэлгээчин * [[1961 он|1961]] — [[Жигмидийн Отгонцагаан]] — уурхайн бэхэлгээчин * [[1962 он|1962]] — [[Раашийн Лувсан]] — хоньчин * [[1962 он|1962]] — [[Цагаандайн Буниа]] — гахайчин * [[1962 он|1962]] — [[Натарын Батдорж]] — тракторч * [[1962 он|1962]] — [[Чойнжуурын Лувсан]] — хоньчин * [[1962 он|1962]] — [[Санжийн Бат-Очир]] — хоньчин * [[1962 он|1962]] — [[Сүүлийн Гомбо|Сүүгийн Гомбо]] — агротехникч * [[1962 он|1962]] — [[Бүрэнхүүгийн Жанчив]] — агрономич * [[1962 он|1962]] — [[Цэдэвийн Шатар]] — засварын механикч * [[1962 он|1962]] — [[Жигмидийн Батлай]] — бэхэлгээчин * [[1962 он|1962]] — [[Дэмээбайн Чанкий]] — бэхэлгээчин * [[1962 он|1962]] — [[Нугаманы Замиль|Нугаманы Залиль]] — уурхайн мастер * [[1963 он|1963]] — [[Аюушийн Пүрэвгэл]] — бульдозерчин * [[1963 он|1963]] — [[Цэлхаажавын Самбуу]] — жолооч * [[1963 он|1963]] — [[Цэнгэлийн Цэрэндорж]] — тууварчин * [[1963 он|1963]] — [[Занын Ширнэн]] — тууварчин * [[1963 он|1963]] — [[Бархасын Лхагва]] — тууварчин * [[1963 он|1963]] — [[Чимэд-Очирын Шаравдорж]] — тракторч-комбайнч * [[1963 он|1963]] — [[Намжилын Гоожав]] — хоньчин * [[1963 он|1963]] — [[Мижээхүүгийн Ганболд]] — хоньчин * [[1963 он|1963]] — [[Ланцаагийн Дамдинсүрэн]] — хоньчин * [[1963 он|1963]] — [[Найдангийн Дэмбэрэлдорж]] — өрөмдөгч * [[1963 он|1963]] — [[Уртнасангийн Доржпалам]] — нэгдлийн дарга * [[1963 он|1963]] — [[Гэндэгийн Дашдорж|Гэндэнгийн Дашдорж]] — тракторчин * [[1963 он|1963]] — [[Жанчивын Баасан]] — тракторч, комбайнч * [[1963 он|1963]] — [[Өлзийн Даанжуур]] — механикч * [[1964 он|1964]] — [[Данцангийн Даш|Данзангийн Даш]] — индүү машин баригч * [[1964 он|1964]] — [[Түдэвийн Гэлэгжамц]] — жолооч * [[1965 он|1965]] — [[Валентина Терешкова]] — сансрын нисэгч * [[1965 он|1965]] — [[Жамсрангийн Самбуу]] — АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга * [[1965 он|1965]] — [[Дунжмаагийн Цэнд]] — [[тэмээчин]] * [[1965 он|1965]] — [[Намхайн Ичинхорлоо]] — адуучин * [[1965 он|1965]] — [[Рэнцэнгийн Ёндон]] — жолооч * [[1965 он|1965]] — [[Жуанганы Сэрэкбай]] — хоньчин * [[1966 он|1966]] — [[Гомбын Лодойхүү]] — нэгдлийн дарга * [[1966 он|1966]] — [[Дугарын Дарамжав]] — САА-н дарга * [[1967 он|1967]] — [[Хүүхний Гомбосүрэн]] — [[тэмээчин]] * [[1967 он|1967]] — [[Ангирын Арьхад]] — хоньчин * [[1967 он|1967]] — [[Гиваагийн Содномдагва]] — хэвлэгч * [[1967 он|1967]] — [[Дарийн Арьяа]] — САА-н дарга * [[1968 он|1968]] — [[Бадийн Цэрэндорж|Бандийн Цэрэндорж]] — Намын хорооны нарийн бичгийн дарга * [[1968 он|1968]] — [[Жигмидийн Жагварал]] — тууварчин * [[1968 он|1968]] — [[Дүгэрийн Санж]] — тууварчин * [[1968 он|1968]] — [[Чүлтэмийн Нацагдорж]] — хоньчин * [[1969 он|1969]] — [[Дэндэвийн Пүрэвжав]] — жолооч * [[1969 он|1969]] — [[Дашбалжирын Намсрай]] — бригадын дарга * [[1969 он|1969]] — [[Лантуугийн Сэрчиндорж]] — мастер * [[1969 он|1969]] — [[Цэрэнхандын Шархүү]] — токарьчин * [[1969 он|1969]] — [[Рэнцэнгийн Минжүүр]] — нэгдлийн дарга * [[1969 он|1969]] — [[Жанчивын Маань]] — [[тэмээчин]] * [[1970 он|1970]] — [[Найдангийн Санжаа]] — тракторч-комбайнч * [[1970 он|1970]] — [[Сонын Доржнамжил]] — машинч * [[1971 он|1971]] — [[Сэнгийн Жамъян]] — хоньчин. * [[1971 он|1971]] — [[Дундголын Аюурзана]] — хоньчин. * [[1971 он|1971]] — [[Навааны Дугаржав]] — хоньчин. * [[1971 он|1971]] — [[Шаравын Дагвадорж]] — хоньчин. * [[1971 он|1971]] — [[Дамдингийн Жанар]] — хоньчин. * [[1971 он|1971]] — [[Тоймын Жамц]] — ямаачин. * [[1971 он|1971]] — [[Лутмөнхийн Алтангэрэл]] — үхэрчин. * [[1971 он|1971]] — [[Өлзийн Санхувраг]] — хоньчин. * [[1971 он|1971]] — [[Түдэвийн Тангад]] — жолооч. * [[1971 он|1971]] — [[Хавдалдагийн Салтан|Хавдолдагийн Солтан]] — жолооч. * [[1971 он|1971]] — [[Адьяагийн Цэдэн-Иш]] — нэгдлийн дарга. * [[1971 он|1971]] — [[Борондонгийн Лувсан]] — нэгдлийн дарга. * [[1971 он|1971]] — [[Лувсанпунцагийн Самбуу-Ёндон]] — жолооч. * [[1971 он|1971]] — [[Ванчинжавын Данхар]] — жолооч. * [[1971 он|1971]] — [[Балдангийн Дашзэвгэ]] — тракторч. * [[1971 он|1971]] — [[Рахметын Чоний|Рахметын Чакей]] — бэхэлгээчин. * [[1971 он|1971]] — [[Дэндэвийн Цэндсүрэн]] — цахилгаанчин. * [[1971 он|1971]] — [[Дамдингийн Сосор]] — холбооны кабельчин. * [[1971 он|1971]] — [[Баяртын Дамдин]] — жолооч. * [[1971 он|1971]] — [[Долгорын Пүрэвдаш]] — зохион бүтээгч. * [[1971 он|1971]] — [[Тунгалагийн Цэвэлсодном]] — ажилчин. * [[1971 он|1971]] — [[Цэрэндоржийн Төмөр]] — инженер. * [[1971 он|1971]] — [[Банзарын Төмөрдорж]] — механикч. * [[1971 он|1971]] — [[Гончигжавын Алтанхүү]] — тракторч-комбайнч. * [[1971 он|1971]] — [[Балжхүүгийн Галт-Очир|Балжинхүүгийн Галт-Очир]] — тракторч-комбайнч. * [[1971 он|1971]] — [[Лувсанцэрэнгийн Лхагва]] — тракторч-комбайнч. * [[1971 он|1971]] — [[Содномдоржийн Равжаа]] — гахайчин. * [[1971 он|1971]] — [[Сүрэнжавын Надмид]] — саальчин. * [[1971 он|1971]] — [[Гаадангийн Зина]] — саальчин. * [[1971 он|1971]] — [[Ядамын Должинжав]] — ногоочин. * [[1971 он|1971]] — [[Цэрэнгийн Сандуйжав]] — ногоочин, * [[1971 он|1971]] — [[Аширэгийн Орногвай|Амирэгийн Орногвай]] — хэсгийн дарга. * 1972 - Чүлтэмийн Цэрэндорж * 1973 - Чимэдийн Чулуун * 1973 - Сүхийн Лхагважав * 1973 - Балдангийн Ажваа * 1974 - Цэвэгийн Амгалан * 1974 - Сүхийн Цэвээн * 1974 - Дарамын Даваасамбуу * 1974 - Балжирын Үрчгэр * 1974 - Гомбосүрэнгийн Дэмбэрэл * 1974 - Мягмарын Алтангэрэл * 1974 - Магнайн Эрхэмбаяр * 1974 - Өлзий-Утасын Жадамбаа * 1974 - Чойжилжавын Дугарсүрэн * 1974 — Мижидийн Чойжамц — тракторч-комбайнч /ХАА/ * [[1974 он|1974]] - [[Цэрэндондогийн Адьяа]] - Хархорин САА-н трактор комбайнч * 1974 - Сүрэнгийн Эрдэнээ * 1974 - Шижирийн Түгж * 1974 - Чулууны Загдаа * 1974 - [[Намжилцэрэнгийн Нямдорж]] * 1974 - Жанцангийн Ишгэнхүү * 1974 - Сундуйн Хэрлэн * 1975 - Ёндонгийн Цэдэнжав * 1975 - Гэндэнгийн Цэвэгмид * 1975 - Жигжидийн Дагва * 1975 - Додийн Базар * 1975 - Дорлигийн Дагва * 1975 - Лодойн Самдан * 1976 - Бэгзийн Батчулуун * 1976 - Намхайн Намжиг * 1976 - Намжилжавын Дашням * 1976 - Балданцэрэнгийн Гэндэнпил * 1976 - Таасүрэнгийн Дүйнхэр * 1976 - Пунцагдоржийн Базаррагчаа * 1976 - Галсангийн Данзандаржаа * 1976 - Долгорын Тамжид * 1976 - Санзайн Шарбанди * 1976 - Одсүрэнгийн Мажиг * 1976 - Жамъянгийн Батдэлэг * 1976 - Норжингийн Галсан * 1976 - Тогтоолын Бадарч * 1976 - Нүржавын Цэдэнпил - Дархан-Уул аймаг Силикат тоосго шохойн үйлдвэрийн пресс машины оператор * 1976 - Халтарын Дэлэг * 1976 - Чимэдийн Дүгрээ * 1976 - Ариний Зайтен * 1976 - Бямбын Дорж * 1976 - Пэрэнлэйн Пашка * 1976 - Дашжамцын Базаргүр * 1977 - Уужаахүүгийн Батмөнх * 1977 - Лувсанжамбын Гомбосүрэн * 1978 - Гэндэнгийн Тэгшжав * [[1978 он|1978]] - Цэрэндашийн Намхайнямбуу - Завхан аймгийн Сонгино сумын Энхтайван нэгдлийн хоньчин, УИХ-ын гишүүн 1992-1996 он * 1978 - Дондогийн Цэнд-Аюуш * 1978 - Сангын Аюуш * 1978 - Даржаагийн Бямбаа * 1978 - Цэндийн Чойжил * [[1979 он|1979]] — [[Мүсилимийн Ахан]] — Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын Партизан нэгдлийн хоньчин，АИХ-ын орлогч дарга * 1979 - Самбуугийн Энэбиш - Архангай аймгийн Төвшрүүлэхийн сангийн аж ахуйн тракторч комбайнч * 1979 - Жүрмэдийн Нацагдорж * 1979 - Намжилын Лувсандорж * 1979 - Дагнямын Батсуурь * 1979 - Сандагийн Адьшаажав * 1979 - Балжирын Лхамжав * 1979 - Лувсангийн Бэгз * 1979 - Шөвгөрийн Цэдэндорж * 1979 - Дарамширын Цэрэндондог * 1979 - Төгсийн Лувсанбалдан * 1979 - Наваантаяын Цэвэл * 1979 - Дэгнийн Инов * 1979 - [[Мижигийн Моонон]] * 1979 - Тангадын Сүрэнхүү * 1979 - Бадарчийн Галсандорж * 1979 - Ринчингийн Чадраабал * 1979 - Жавзмаагийн Доржханд * 1980 - Рэнцэнгийн Чимиддорж * 1980 - Балжиннямын Гүнжилам * 1980 - Сархамбайн Чояа * 1980 - Рэнчингийн Гомбо * 1980 - Чойнорын Түчин * 1981 - Билэгтийн Цээхээ * 1981- Гончигдоржийн Очирбат * 1981 - Шегиртекегийн Улболган * 1981 - Цэрэндоржийн Довдон * 1981 - Нацагийн Буянжаргал * 1981 - Зундуйн Шархүү * 1981 - Дамбажамцын Дагвасамбуу * 1981 - Рагчаагийн Пүрвээ * 1981 - Хоролын Цэвэгмэд * 1981 - Сономын Гончигбал * 1981 - Цэдэндоржийн Хорлоо * 1981 - Цэгмэдийн Чимэд * 1981 - Лувсангийн Самбуу * 1981 - Пунцагийн Лонжид * 1981 - Найдангийн Дэнсмаа * 1981 - Ёндонгийн Норовсүрэн * 1981 - Шаравжамцын Цэрэнжаргал * 1981 - [[Жамъяндоржийн Сүрэнхүү]] * 1981 - Чоёнгийн Пүрвээ * 1981 - Содовын Хандсүрэн * 1981 - Лувсанбалдангийн Цэрэнбүжид * 1981 - Далхын Дэнсмаа * 1981 - Дүгэржавын Дармаа * 1981 - Мягмарын Цээсүрэн * 1981 - Жамбын Жамъян * 1981 - Дондогийн Бямбаа * 1981 - [[Леонид Брежнев|Леонид Ильич Брежнев]] * 1982 - Жаргалын Жамъяншарав * [[1983 он|1983]] — [[Жорхоодойн Пүрвээ]] — бригадын дарга * 1983 - Үлэмжийн Аварзэд * 1984 - Гончигийн Дампил * 1984 - Дуламжавын Лида -ДСАА-н трактор комбайнч * 1984 - Чойжамцын Баяраа * 1984 - Хувьтын Цайван * 1984 - Дэрвээний Цэрэн * 1984 - Мөрбалдангийн Володья * 1984 - Дэмбэрэлийн Дамдинсүрэн * [[1985 он|1985]] — [[Дэмбийн Нямсамбуу]] — тууварч малчин * 1985 - Лувсанжамцын Дашням * 1985 - Маахүүгийн Чимгээ * 1985 - Хярваагийн Амармэнд * 1985 - Лувсандагвын Цэнд-Аюуш * 1985 - Шаравын Дуламсүрэн * 1985 - Суурийн Цэрэндорж * 1986 - Тогоогийн Дагва * 1986 - Нугмааны Сарбас * 1986 - Нанзадын Дорж * 1986 - Раднаагийн Цагаандамдин * 1986 -Цэрэндоржийн Дагва * 1986 - Дашдондогийн Гончиг * 1986 - Далдаханы Харай * 1986 - Цэрэнжамцын Банди * 1986 - Дандарын Банзрагч * 1986 - Дэлгэрийн Гончигсумлаа * 1986 - Пунцагийн Оюун * 1986 - Хуушааны Бямбажав * 1986 - Гончигийн Халтархүү * 1986 - Баастын Лхам * 1986 - Гүндийн Чунаг * 1986 - Сурахын Ганхуяг * 1986 - Товуусүрэнгийн Хадхүү * 1986 - Шаравын Галсан * 1986 - [[Очирын Дорлигсүрэн]] Хүнсний үйлдвэрийн дарга нарын анхны хөдөлмөрийн баатар *1986 - [[Баатарын Төмөр]] - [[тэмээчин]] *1986 - Данзангийн Жаргалсайхан *[[1988 он|1988]] - [[Цогбаярын Батдэлгэр]] - Төв аймгийн Эрдэнэсант сум, Саруул амьдрал нэгдлийн хоньчин *1988 - Эдэвийн Батсүх *1988 - Гэндэнгийн Дашдорж *1988 - [[Гэлэгийн Жамсран]] - Баянхонгор аймгийн бууцагаан сум, Ургац нэгдлийн дарга. Мал эмнэлэгийн салбарын анхны Хөдөлмөрийн баатар. *1989 - [[Цэвэгжавын Пүрэвдорж]] *1989 - [[Ваанчигийн Лүндэн-Очир]] = *1989 - Тынымханы Шаривхан *1989 - Дамбын Самдан - ямаачин *1989 - Бадарчийн Чилхаа *1989 - Оршихын Ядамхүү *1989 - Сэргэлэнгийн Чимэддорж *1989 - Бямбын Дашзэвгэ *1989 - Мудлайн Гомбосүрэн *1989 - Дашдоржийн Жанцан *1989 - Навааншаравын Осгон *1989 - Баастын Батаа *1989 - Тогтохын Тэрбиш *1989 - Гомбосүрэнгийн Батмөнх *1989 - Осорын Галт *[[1989 он|1989]] — [[Ядамжавын Дашпунцаг]] - Сум нэгдлийн дарга * [[1989 он|1989]] - [[Гомбын Манхан]] - хоньчин * 1989 - Лутын Гангаа * 1990 - Баделханы Класбай * 1990 - Адишийн Байсолтан * 1990 - Гончигийн Борхүү * 1990 - Монхорын Минжиг * 1990 - Дашцэрэнгийн Гантөмөр * 1990 - Дашпүрэвийн Балжинням * 1990 - Намсрайн Дугуйцагаан * 1990 - Готовын Амаржаргал * 1991 - Гомбодоржийн Лхагважав * 1991 - [[Гомбосүрэнгийн Очирбат]] * 1991 - Надмидын Дулмаа * 1991 - Самбын Балдорж * 1991 - Жамбалын Дагвадорж * 1991 - Цэвэгийн Сүрэн * 1991 - Бадрахын Туяа * 1991 - Далайн Хамар *1991 - Ламжавын Бямбадорж *1991 - Имангашын Сансызбай *1991 - [[Чогсомын Ванхүү]] - [[тэмээчин]] *1991 - Лянхын Полоо *1991 - Няндагийн Дорж *1991 - Даваасамбуугийн Жадамбаа *1991 - Цэрэндагвын Сандуйбазар *1991 - Самбуугийн Наранцэцэг *1991 - Мөнхийн Даш - хоньчин *1991 - Мижидийн Бачираа *1991 - Бажийн Цэвээн *1991 - Бумбаагийн Думаа *1991 - [[Ширбазарын Лхагва]] *1991 - Сангын Чойжилжав *1991 - Содномдаржаагийн Жамаадорж *1991 - Дамдинжавын Гомбожав *1991 - Рэнцэнгийн Хашбаатар *1991 - Сэрдамбын Нямдорж *1991 - Цогтын Намсрай *1991 - Дашцэрэнгийн Жүгдэр *1991 - Танкейн Окобал *1991 - Дугарын Сэдбазар *1991 - Уртбаярын Буянбаатар *1991 - Бадамын Жанцансамбуу *1991 - Дунхарын Түмэн *1991 - Жамбадайн Чойжилсүрэн *1991 - Пүрэвийн Бирабазар *1991 - Бухаадайн Тастхаан *1991 - Цагааны Ганчимэг *1991 - Жанцангийн Эрдэнэчимэг *1991 - Паньджунайн Цагаач *1991 - Ишхүүгийн Доктор *1992 - Норвоогийн Жигж *1992 - Пунцагийн Дамбийбазар == Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатрууд == * 1988 - Цогбаярын Батдэлгэр - малчин * [[1992 он|1992]] — [[Лувсанзундуйн Хоролгарав]] — хоньчин * [[1992 он|1992]] — [[Хорлоогийн Баянмөнх]] — Үндэсний бөх<ref>{{Webarchiv|url=http://uvs-khyargas.mn/?p=662 |wayback=20160417214313 |text=Увс аймгийн Хяргас сумын цахим хуудас: ''Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар Хорлоогийн Баянмөнх'' |archiv-bot=2023-10-06 12:07:01 InternetArchiveBot }}, Нийтэлсэн:2015 оны 06 сарын 29</ref> * 1993 - Тэрбишийн Лувсанцэрэн * 1993 - Борнойн Доржсамбуу * [[1993 он|1993]] — [[Лхасрангийн Пэрэнлэй]] — лабораторийн зөвлөх эмч * [[1994 он|1994]] — [[Жигжидийн Мөнхбат]] — Үндэсний бөх * [[1994 он|1994]] — [[Зэвэгийн Ойдов]] — бөх * [[1995 он|1995]] — [[Намсрайн Төмөртогоо]] — "Боинг" нисэх онгоцны дарга * [[1995 он|1995]] — [[Сэржжавын Дашцэрэн]] — тээврийн жолооч * [[1995 он|1995]] — [[Авирмэдийн Отгондалай]] — мэс заслын эмч * [[1995 он|1995]] — [[Гончигсүрэнгийн Нямхүү]] — мэс заслын эмч * [[1996 он|1996]] — [[Шагдарын Отгонбилэг]] — [[Эрдэнэт үйлдвэр|"Эрдэнэт"]] үйлдвэрийн захирал<ref>{{Webarchiv|url=http://aldartnuud.dms.mn/12270.html |wayback=20180810025922 |text=Дэмжлэг менежмент систем.мн: ''ОТГОНБИЛЭГ Шагдарын'' |archiv-bot=2023-10-06 12:07:01 InternetArchiveBot }}, Нийтэлсэн огноо: 2015 оны 03 сарын 17</ref> * 1996 - Баасангийн Дамчаа - барилгачин * [[1997 он|1997]] — [[Намжилын Норовбанзад]] — Уртын дуучин * [[1997 он|1997]] — [[Базарын Ширэндэв]] — Академич, түүхч * 1997 - Самдангийн Мялхаа * [[1997 он|1997]] — [[Дамдинсүрэнгийн Шараа]] — Төмөр замын машинч * [[1998 он|1998]] — [[Лодонгийн Түдэв]] — Уран зохиолч, нийтлэлч * [[1998 он|1998]] — [[Дэнсмаагийн Бадгай]] — малчин * [[1998 он|1998]] — [[Паламын Тэргүүн]] — тууварч, малчин * [[1998 он|1998]] — [[Цагааны Бумцэнд]] — төмөр замын машинч * [[1998 он|1998]] — [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] — Үндэсний бөх * [[1999 он|1999]] — [[Догсомын Лхагва]] — малчин * [[1999 он|1999]] — [[Дарийн Дамдин]] — Үндэсний бөх * [[1999 он|1999]] — [[Жавзангийн Авирмэд]] * [[2000 он|2000]] — [[Ням-Осорын Цүлтэм]] — зураач * [[2000 он|2000]] — [[Дагвын Лувсаншарав]] -Хөгжмийн зохиолч * [[2001 он|2001]] — [[Домбооны Аюур]] -барилгачин * [[2001 он|2001]] — [[Лувсан-Очирын Пүрэвдорж]] * [[2001 он|2001]] — [[Гомбожавын Гомбосүрэн]] — жүжигчин * [[2002 он|2002]] — [[Намсрайн Очирбат]] — Экскаваторын машинч * [[2003 он|2003]] — [[Адъяагийн Рэнчин]] * [[2004 он|2004]] — [[Дэчингүнсэнгийн Туваанжав]] * [[2004 он|2004]] — [[Раднаабазарын Раш]]- -УБТЗ-ын дарга * [[2005 он|2005]] — [[Намбарын Лхагвадорж]] -Замын барилгачин * [[2006 он|2006]] — [[Гонгорын Хайдав]] -Дуурийн дуучин * [[2006 он|2006]] — [[Базарын Цэдэн-Иш]] -Генерал, хилчин. * 2006 - [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] * 2006 - Түмэнбаярын Дашцэдэн * 2006 - Начины Баасанжав * 2006 - [[Шагдарын Бира]] * 2006 - [[Шагдарын Дашцэрэн]] * 2006 — Чимбэгийн Сугар-Очир — [[тэмээчин]] * 2006 - Дуламын Жигмэдцэрэн * 2006 - Равданы Зинамидэр * 2006 - [[Цэрэндэжидийн Гантөмөр]] * 2006 - [[Буувангийн Түмэндэмбэрэл]] * 2007 - [[Жалелийн Хайрулла]] * 2007 - Дорлигийн Дашжоо * 2007 - [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] * 2007 - Ринчиний Батнасан * 2008 - Балжиннямын Жамъяндагва * [[2008 он|2008]] — [[Найданы Түвшинбаяр|Найдангийн Түвшинбаяр]] — тамирчин /жүдо/ * [[2008 он|2008]] — [[Энхбатын Бадар-Ууган]] — тамирчин /бокс/ * [[2008 он|2008]] — [[Отрядын Гүндэгмаа]] — тамирчин /гар буу/ * [[2008 он|2008]] — [[Дамбадондогийн Баатаржав]] — тамирчин * 2008 - Түдэвпунцагийн Нямжав * 2008 - Дамчаагийн Бямбаа * 2009 - [[Дэндэвийн Пүрэвдорж]] * 2009 - Балдангийн Жав * 2009 - [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] * [[2009 он|2009]] — [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] — тамирчин /бокс/ * [[2009 он|2009]] — [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] — [[сүмо]] бөх<ref>[http://news.gogo.mn/r/55084 Ч.Болортуяа: ''Балдангийн Жав, Долгорсүрэнгийн Дагвадорж нарт Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар цол хүртээлээ'']{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Нийтэлсэн огноо: 2009 оны 06 сарын 12</ref> * 2009 - Паламхүүгийн Галсан-Ёндон * 2009 - Шаравын Мардаан * 2010 - [[Бяраагийн Чимид]] * 2010 - Баттөмөрийн Баатар * 2010 - Намсрайжавын Алтантогос *2011 — [[Гомбожавын Очирбат]] — төр нийгмийн зүтгэлтэн *2011 - [[Майдаржавын Ганзориг]] - сансрын нисэгч, эрдэмтэн *2011 - [[Чимидбазарын Насантогтох]] *2011 - Бөпөөгийн Пунцаг *2012 - Нямцэрэнгийн Мөнхбаяр *2013 - [[Данзаннямын Даваахүү]] *2014 - [[Аюушийн Цэвээн]] *2015 - [[Мөнхбатын Даваажаргал]] * [[2015 он|2015]] — [[Баартуугийн Зангад]] — Дуурийн дуучин * [[2017 он|2017]] — [[Доржсүрэнгийн Сумъяа]] - жүдо бөх * [[2017 он|2017]] — [[Соронзонболдын Батцэцэг]] - чөлөөтийн бөх * 2017 - [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]] - Ардын Уран зохиолч * 2017 - Гомбоцэрэнгийн Сампил * 2017 - Лхагвын Чинбат * [[2017 он|2017]] — [[Паавангийн Дамдин]] - Аж үйлдвэр болон Хөнгөн, Хүнсний үйлдвэрийн сайд асан * [[2017 он|2017]] — [[Чойжингийн Хурц]] - Геологи, Уул уурхайн сайд асан * 2018 - [[Одвогийн Балжинням]] * [[2018 он|2018]] — Батхүүгийн Батбаяр -Ил уурхайн өрмийн машинч * [[2018 он|2018]] — [[Бөхийн Бааст]] - Ардын Уран зохиолч * [[2019 он|2019]] — [[Нацагийн Жанцанноров]] - Хөгжмийн Зохиолч * [[2019 он|2019]] — [[Бямбасүрэнгийн Шарав]] - Хөгжмийн Зохиолч *[[2019 он|2019 —]] Баатарын Рагчаа - Геологи, Газар зохион байгуулалт *2019 - Нямын Ширнэндугар *2019 - Сандагийн Ганболд *2020 - Дашбалжирын Баттөр *2020 - Дагвадоржийн Ганбаатар *2020 - [[Лувсангийн Хүрэлбаатар]] *2020 - Санзайжавын Чулуунбаатар *2020 - Ныгметийн Есей *2020 - Хандын Рэнцэндорж *2021 - Дэмчигийн Бараадууз *2021 - [[Сэвжидийн Сүхбаатар]] *2021 - Жаалдүүгийн Тогтохсүрэн *2021 - Төмөрийн Мөнхбаяр *2021 - [[Цагаачийн Баатарсайхан]] *2021 - Бадарчийн Ёндонжамц *2021 - Норовсамбуугийн Удаанжаргал *2021 - [[Дамдинсүрэнгийн Жаргалсайхан]] *2021 - Рэнцэндоржийн Цэрэндорж *2021 - Энхбаярын Содномпэлжээ *2021 - [[Мөнхбатын Уранцэцэг]] *2021 - [[Чилхаажавын Авдай]] *2021 - [[Намсрайн Сувд]] *2021 - [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва]] *2021 - [[Пагважавын Нямдаваа]] *2021 - Ануарын Нота *2021 - [[Шаравын Гунгаадорж]] *2021 - Лувсансүрэнгийн Дамдинсүрэн *2021 - Цэдэндоогийн Доржсүрэн *2021 - Чойгонжавын Чадраабал *2021 - [[Өндөрийн Дорждэрэм]] - Барилгын салбар *2021 - Даржаагийн Жамц - Газар зохион байгуулалт *2022 - [[Човдронгийн Дашдэмбэрэл]] *2022 - Наваанпэрэнлэйн Жанцан *2022 - [[Тангадын Галсан]] - Ардын Уран зохиолч *2022 - Шаравын Норовсамбуу *2022 - Дахын Готов *2022 - [[Хорлоогийн Цэвлээ]] *2022 - Хоохорын Бадамсүрэн *2022 - Отгоны Дорж *2022 - [[Жамъянжавын Баасанхүү]] *2022 - Доржсүрэнгий Шоовой *2022 - Баттөмөрийн Жамсран *2022 - Дашзэвэгийн Нанжаа *2022 - [[Бямбын Жигжид]] *2022 - Гэндэнжавын Отгонпүрэв *2023 - [[Чинагийн Галсан]] - Зохиолч *2023 - Дугарын Рэнчинханд *2023 - Доржийн Дондов *2023 - Бүдээгийн Раваг *2023 - Дүгэрийн Лхагва *2023 - [[Цэрэнпилийн Балхаажав]] *2023 - [[Гомбожавын Жигжидсүрэн]] *2023 - [[Дагвадоржийн Мэндбаяр]] *2023 - Жадамбын Батцэнгэл *2023 - Нацагийн Дэлгэрмөрөн *2023 - Миеэгомбын Амбага *2023 - Лувсанбалданы Лхасүрэн *2023 - Ядамын Нямдорж *2023 - Гарьгилийн Нэргүй *2023 - Туваанжавын Гантөмөр *2023 - Банзрагчийн Батчулуун *2023 - Галсангийн Цогт- Монгол улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Техникийн ухааны доктор. *2023 - Лавагийн Юра *2024 - Доржийн Дашзэвэг *2024 - [[Ринчений Барсболд]] *2024 - Чойндоны Ганцэцэг *2024 - [[Чимидбазарын Дамдиншарав]] *2024 - [[Доржийн Мөнхөө]] *2024 - [[Шагжсүрэнгийн Даваахүү]] *2024 - [[Данзандаржаагийн Онон]] -тод манлай уяач *2024 - [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] *2024 - Шагдарсүрэнгийн Баярсайхан *2024 - Уламбаярын Сүрэнжав - тамирчин *2024 - [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] *2024 - [[Намсрайн Ням-Осор]] *2025 - Эрдэнэ-Очирын Доржболд - засварчин *2025 - Дэлэгийн Цэндсүрэн - Үр жимс хоршоо *2025 - [[Рословын Бат-Эрдэнэ]] - нисгэгч *2025 - Цагааны Бааст - Мон-Илч ХХК *2025 - Лувсангийн Гунгаа - тээвэрчин *2025 - Бичээрэйн Далай - Компанийн захирал *2025 - Дамирангийн Пунцаг - малчин *2025 - [[Аюурзанын Долгор]] - Дуурийн дуучин *2025 - [[Пунцагийн Бадарч]] - Ардын Уран зохиолч *2025 - Пүрэвдаваагийн Байгалжав - Хөгжмийн зэмсэг урлаач *2025 - Сумъяагийн Түмэнгэрэл - Компанийн захирал *2025 - [[Сэндэнжавын Дулам]] - Ардын багш *2025 - [[Аюурын Дулмаа]] - Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, академич ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|!]] [[Ангилал:Жагсаалт]] rux0vm6dvtawqsfdge3x8cmswilivm6 0 63389 857029 815163 2026-05-25T08:53:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 857029 wikitext text/x-wiki '''Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж''' ([[1948 он]]ы [[7 сарын 20]]-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Мөрөн сум]]<nowiki/>анд төрсөн - [[1998 он]]ы [[10 сарын 1|10 сарын 2]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) [[Монгол Улс]]ын Төрийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын Шадар сайд (1990-1996). == Намтар == Ч.Пүрэвдорж 1948 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Мөрөн сум]]ын нутагт “Хөтөл” гэдэг газар малчин эцэг Жалцавын Чойжилсүрэн, эх Янпилын Пунсал нарын отгон хүү болж төрсөн. 1955-1959 онд Архангай аймгийн Мөрөн сумын бага сургуульд элсэн сурч байгаад 1959 оны 9 дүгээр сараас Өндөр-Улаан сумын 7 жилийн дунд сургуульд шилжин суралцаад 1962 онд төгссөн. Тэр ондоо Тариат сумын 10 жилийн сургуульд дэвшин суралцаад 1965 онд онц сайн төгссөн байна. == Боловсрол == 1965-1970 онд тухайн үеийн [[ЗХУ]]-ын Свердловск хотын (өнөөгийн ОХУ-ын [[Екатеринбург]] хот) С.М.Кировын нэрэмжит Уралын Политехникийн (УПИ) дээд сургуульд суралцаж төгсөөд “Цахилгааны инженер” мэргэжил эзэмшсэн. == Ажилласан байдал == 1970 оны 8 дугаар сараас 1980 он хүртэл Улаанбаатар хотын 3 дугаар Цахилгаан станцад цахилгааны цехийн ээлжийн даргын дагалдан, цахилгааны нарийн хэмжүүрийн техник, цахилгаан техникийн лабораторын реле хамгаалалт цахилгаан автоматикийн инженер, лабораторийн эрхлэгч, цехийн ахлах инженер, үйлдвэр хариуцсан орлогч дарга хүртэл дэвшин ажилласан. 1979 онд МАХН-д элссэн байна. 1980 оны 8 дугаар сараас БНМАУ-ын Түлш, эрчим хүчний үйлдвэрийн яамны Төвийн эрчим хүчний системийн ерөнхий инженерээр ажилласан. 1983 оноос БНМАУ-ын Түлш эрчим хүчний үйлдвэрийн яамны орлогч сайдын албыг хашсан. 1987-1990 онд Эрчим хүч, уул уурхайн үйлдвэр, геологийн яамны орлогч сайдаар ажилласан. 1990 оны 5-р сараас БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга ( Монгол Улсын 14 дэхь Ерөнхий сайд [[Шаравын Гунгаадорж|Шаравын Гунгаадоржийн]] тэргүүлсэн Засгийн газар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт]] ) 1990 оны 9-р сараас Засгийн газрын Шадар сайд ( Монгол Улсын 15 дахь Ерөнхий сайд [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Дашийн Бямбасүрэнгийн]] тэргүүлсэн Засгийн газар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт]]) 1992-1996 онуудад Архангай аймгаас Монгол Улсын УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож ( [[Улсын Их Хурал]]) анхны “Монгол Улсын Шадар сайд”-аар (Монгол Улсын 16 дахь Ерөнхий сайд [[Пунцагийн Жасрай|Пунцагийн Жасрайн]] тэргүүлсэн Засгийн газар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт]]) тус тус ажилласан. Тэрээр энэхүү албан тушаалд Гурван Засгийн газарт улиран ажиллаж байжээ. Монгол Улсын Шадар сайд Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдоржийн тэргүүлж байсан зарим комиссууд: * Засгийн газар хоорондын комиссуудын үйл ажиллагааг зохицуулах комиссын дарга (1994 оны 3-р сарын 16-ны өдрийн 66 тогтоолоор байгуулагдсан) * Худалдаа, э/з, ш/у техникийн талаар хамтран ажиллах Монгол-Оросын Засгийн газар хоорондын комиссын Монголын хэсгийн дарга; * Худалдаа, э/з, ш/у техникийн талаар хамтран ажиллах Монгол-Хятадын Засгийн газар хоорондын комиссын Монголын хэсгийн дарга; * Худалдаа, э/з, ш/у техникийн талаар хамтран ажиллах Монгол-Европын Холбооны Засгийн газар хоорондын комиссын Монголын хэсгийн дарга; * [[Европын Холбоо|Европын холбооны]] ТАСИС хөтөлбөрийн Үндэсний зохицуулагч; * Үнийн зөвшлийн комиссын дарга; * Монгол Улсын Засгийн газраас хэрэгжүүлэх Удирдлагын хөгжлийн хөтөлбөрийн хяналтын хорооны дарга; * “Ядуурлыг бууруулах үндэсний хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэх ажлыг зохицуулан удирдах, хяналт тавих Үндэсний хорооны дарга; * Тулгар төр үүссэний болон Улсын баяр наадмыг тэмдэглэн өнгөрүүлэх Засгийн газрын комиссын дарга; * Тэрээр энэ хугацаанд Улсын Онцгой Комиссын даргаар давхар ажиллаж байжээ. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд Архангай аймгийн тойрогт [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Раднаасүмбэрэлийн Гончигдоржид]] ялагдсан юм. Түүнээс хойш ажилгүй байж байгаад 1998 оны 10-р сарын 2-нд хүнд өвчний улмаар нас барсан. 1990-1996 оны Монгол Улсын улс, төр нийгэм, эдийн засгийн шилжилтийн хүнд хэцүү үеийг даван туулахад онцгой үүрэг гүйцэтгэн ажилласан эгэл даруухан төрийн зүтгэлтэн гэж монголын ард түмэн үнэлдэг. Түүний гавьяа зүтгэлийг үнэлж төрөлх нутаг болох Архангай аймгийн [[Тариат сум]]<nowiki/>ын дунд сургуулийг 2004 онд Монгол Улсын Шадар сайд Ч.Пүрэвдоржийн нэрэмжит болгож мөнхөлсөн юм. === Зориулсан шүлэг === Ар халхын тэнүүнд Арын сайхан хангай гэж бий Тэр сайхан хангайд Тэрхийн цагаан нуур гэж бий Тэвхэлсэн нумнаас тавьсан юм шиг Тэнгэрийн мөнгөн заадас шиг Суман гол зүсэн бий Усан дундуур нь ус харван урсдаг Урьд эртийн цагт Уул нь галаар оргилдог Тунгалаг гурван Тамир Туяа цацлан хатирдаг Тунсаг сайхан энэ л нутагт Тугал хариулж өссөн Туг барилцаж явсан Сайн хүү Шадар сайд аа... Морьтой дээдсийн алтан ургийн хунтайж Монгол Улсын шадар сайд Пүрэвдорж -[[Пунцагийн Бадарч|Пунцагийн Бадарчийн]] "Шадар сайд" шүлэгнээс. == Хувийн амьдрал == Гэргий Ч.Батбаяр, 4 хүүхэдтэй /охин П.Мягмарцогт, охин П.Батцогт, хүү П.Цогтгэрэл, охин П.Нансал/. {{DEFAULTSORT:Пүрэвдорж, Чойжилсүрэнгийн}} [[Ангилал:БНМАУ-ын түлш эрчим хүчний яамны орлогч сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын уул уурхайн яамны орлогч сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] mivoir67irk4je2gdcndo3earr31603 10 67616 857040 856724 2026-05-25T11:10:00Z Enkhsaihan2005 64429 857040 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template = Инфобокс суурин | _alias-map = area_km2_ref:area_footnotes, area_km2:area_total_km2, embedded:module | _exclude = mn_name, ru_name, other_lang, inhabloc_type, inhabloc_type_ref, inhabloc_cat, inhabloc_cat_ref, abolished_date, abolished_date_ref, loc_name1, loc_lang1, loc_lang2, loc_name2, loc_lang3, loc_name3, loc_lang4, loc_name4, other_name, flag_caption, image_coa, coa_caption, anthem_ref, map_label_position, federal_subject, federal_subject_ref, adm_district_jur, adm_district_jur_ref, adm_selsoviet_type, adm_selsoviet_jur, adm_selsoviet_jur_ref, established_title, established_date, established_date_ref, current_cat_date, current_cat_date_ref, representative_body, representative_body_ref, leader_title_ref, leader_name_ref, pop_2021census, pop_2021census_ref, pop_2010census, pop_2010census_ref, pop_latest_date, pop_latest_ref, pop_latest, pop_2021census_rank, pop_2010census_rank, pop_density, adm_city_jur, capital_of, adm_ctr_of, adm_ctr_of1, adm_inhabloc_jur, adm_city_jur_ref, adm_inhabloc_jur_ref, capital_of_ref, adm_ctr_of2, adm_ctr_of1_ref, adm_ctr_of2_ref, adm_ctr_of_ref, mun_district_jur, urban_okrug_jur, urban_settlement_jur, mun_admctr_of, mun_admctr_of1, mun_district_jur_ref, urban_okrug_jur_ref, urban_settlement_jur_ref, rural_settlement_jur, rural_settlement_jur_ref, mun_admctr_of_ref, mun_admctr_of2, mun_admctr_of1_ref, mun_admctr_of2_ref, postal_codes, postal_codes_ref, dialing_codes, dialing_codes_ref, holiday, holiday_ref, twin_towns | _reuse = name, native_name, native_name_lang, other_name, settlement_type, translit_lang1, Other, translit_lang1_type, translit_lang1_info, translit_lang1_type1, translit_lang1_info1, translit_lang1_type2, translit_lang1_info2, translit_lang1_type3, translit_lang1_info3, translit_lang1_type4, translit_lang1_info4, image_flag, flag_alt, image_shield, shield_alt, anthem, pushpin_map, pushpin_label_position, pushpin_map_caption, coordinates, subdivision_type, subdivision_name, subdivision_type1, subdivision_name1, subdivision_type2, subdivision_name2, subdivision_type3, subdivision_name3, established_title, established_date, established_title1, established_date1, governing_body, leader_title, leader_name, population_as_of, population_footnotes, population_total, pop_est_as_of, pop_est_footnotes, population_est, population_rank, population_density_km2, population_demonym, demographics_type1, demographics1_title1, demographics1_info1, demographics1_title2, demographics1_info2, demographics1_title3, demographics1_info3, demographics_type2, demographics2_footnotes, demographics2_title1, demographics2_info1, demographics2_title2, demographics2_info2, demographics2_title3, demographics2_info3, demographics2_title4, demographics2_info4, timezeon1, utc_offset1, postal_code_type, postal_code, area_code_type, area_code, code1_name, code1_info, blank_name_sec1, blank_info_sec1, blank1_name_sec1, blank1_info_sec1, website, mapframe, mapframe-area_km2, image_map1 | template_name = Инфобокс Оросын суурин | name = {{if empty|{{{mn_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | native_name = {{{ru_name|}}} | native_name_lang = ru <!--Russian language--> | other_name = {{#if:<!--A-->{{{other_name|}}}|<!--thenA:--><span class="nickname">{{{other_name}}}</span><!-- ---->{{#if:<!--B-->{{{other_lang|}}} |<!--thenB:--><span style="font-size:0.95em; font-weight:bold; color:#555; position:relative;">&nbsp;({{{other_lang}}})</span><!-- -----endB:-->}}<!-- ---endA:-->}} | settlement_type = {{#if:{{{inhabloc_type|}}} | {{{inhabloc_type}}}{{{inhabloc_type_ref|}}} | {{#if: {{{inhabloc_cat|}}} | [[ОХУ-ын суурьшмал нутаг дэвсгэрийн төрлүүд|{{{inhabloc_cat}}}]]{{{inhabloc_cat_ref|}}} }} }}{{#if: {{{abolished_date|}}} | <br />(татан буугдсан) }} | translit_lang1 = {{#if: {{{loc_name1|}}} | Бусад }} | translit_lang1_type = {{{loc_lang1|}}} | translit_lang1_info = {{{loc_name1|}}} | translit_lang1_type1 = {{{loc_lang2|}}} | translit_lang1_info1 = {{{loc_name2|}}} | translit_lang1_type2 = {{{loc_lang3|}}} | translit_lang1_info2 = {{{loc_name3|}}} | translit_lang1_type3 = {{{loc_lang4|}}} | translit_lang1_info3 = {{{loc_name4|}}} | translit_lang1_type4 = {{{other_lang|}}} | translit_lang1_info4 = {{{other_name|}}} | image_flag = {{if empty|{{{image_flag|}}} | {{wikidata|property|raw|P41}} }} | flag_alt = {{{flag_caption|}}} | image_shield = {{if empty|{{{image_coa|}}} | {{wikidata|property|raw|P94}} }} | shield_alt = {{{coa_caption|}}} | anthem = {{{anthem|}}}{{{anthem_ref|}}} <!-- maps and coordinates --> | mapframe = yes | pushpin_map = {{#if: {{{pushpin_map|}}} | {{{pushpin_map}}} | {{#if: {{{coordinates|}}} OR {{wikidata|property|P625}} | {{#if:{{{federal_subject|}}}|Орос#{{Инфобокс Оросын суурин/PosMapFS|{{{federal_subject|}}}|PosMapParam}}|Орос }} }} }} | pushpin_label_position = {{{map_label_position|}}} | pushpin_map_caption = {{{pushpin_map_caption|Location of {{if empty|{{{mn_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | coordinates = {{#if: {{{coordinates|}}} | {{{coordinates}}} | {{#if: {{wikidata|property|P625}} | {{Coords|format=dms|display=inline,title}} }} }} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Орос]] | subdivision_type1 = [[Оросын холбооны байгууламж|Холбооны субъект]] | subdivision_name1 = {{Инфобокс Оросын суурин/холбооны субъект|{{{federal_subject|}}}}}{{{federal_subject_ref|}}} | subdivision_type2 = [[Оросын район|Засаг захиргааны тойрог]] | subdivision_name2 = {{{adm_district_jur|}}}{{{adm_district_jur_ref|}}} | subdivision_type3 = {{ifempty|{{{adm_selsoviet_type|}}}[[Сельсовет]]}} | subdivision_name3 = {{{adm_selsoviet_jur|}}}{{{adm_selsoviet_jur_ref|}}} | established_title = {{if empty|{{{established_title|}}} | Байгуулагдсан }} | established_date = {{#if: {{{established_date|}}} | {{{established_date}}}{{{established_date_ref|}}} | {{wikidata|property|edit@end|P571}}{{wikidata|reference|P571}} }} | established_title1 = {{if empty|{{{inhabloc_cat|}}}|Одоогийн}} статус | established_date1 = {{{current_cat_date|}}}{{{current_cat_date_ref|}}} | extinct_title = {{#if: {{{abolished_date|}}} | Татан буугдсан}} | extinct_date = {{{abolished_date|}}}{{{abolished_date_ref|}}} | governing_body = {{{representative_body|}}}{{{representative_body_ref|}}} | leader_title = {{#if:{{{leader_title|}}} | {{{leader_title}}}{{{leader_title_ref|}}} | Удирдагч }} | leader_name = {{{leader_name|}}}{{{leader_name_ref|}}} | elevation_footnotes = {{if empty | {{{elevation_footnotes|}}} | {{wikidata|reference|P2044}} }} | elevation_m = {{if empty | {{{elevation_m|}}} | {{wikidata|property|raw|P2044}} }} <!-- population --> | population_as_of = {{#if: {{{pop_2021census|}}} | [[Оросын хүн амын тооллого (2021)|2021 оны&nbsp;тооллого]] | {{#if: {{{pop_2010census|}}} | [[Оросын хүн амын тооллого (2010)|2010 оны&nbsp;тооллого]] }}}} | population_footnotes = {{#if: {{{pop_2021census|}}} | {{#if: {{{pop_2021census_ref|}}} | {{{pop_2021census_ref}}} |<ref name="2021Census">{{ru-pop-ref|2021Census}}</ref> }} | {{#if: {{{pop_2010census|}}} | {{#if: {{{pop_2010census_ref|}}} | {{{pop_2010census_ref}}} |<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> }} }} }} | population_total = {{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}} | pop_est_as_of = {{#if: <!-- wikidata pop as of 01.01.25 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2025-01-01}} | 2025 | <!-- use template parameter --> {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest_date|}}}|qual=P585|rank=best|fwd=ALL|qualsonly=true|noicon=true|list=p-1}} }} | pop_est_footnotes = {{#if: <!-- wikidata pop as of 01.01.25 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2025-01-01}} | {{#if:{{wikidata|reference|P1082|P585=2025-01-01}}|{{wikidata|reference|P1082|P585=2025-01-01}}}} | <!-- use template parameter --> {{{pop_latest_ref|}}} }} | population_est = {{#if: {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}} | {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}} <!-- begin pct change -->{{#switch:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|0|=|#default=({{#ifexpr: {{formatnum:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|R}} < {{formatnum:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}}|R}}|{{#tag:span|+{{#expr: ( ( {{formatnum:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}}|R}} / {{formatnum:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|R}} -1 ) round 3 ) *100 }}%|style="color:green;"}}|{{#tag:span|{{#expr: ( ( {{formatnum:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}}|R}} / {{formatnum:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|R}} -1 ) round 3 ) *100 }}%|style="color:red;"}} }} }})<!-- end pct change --> | <!-- use template parameter --> {{{pop_latest|}}} }} | population_rank = {{#if: {{{pop_2021census_rank|{{{pop_2010census_rank|}}}}}} | [[Оросын хот, суурины жагсаалт (хүн амын тоогоор)|{{{pop_2021census_rank|{{{pop_2010census_rank|}}}}}}]] {{#if: {{{pop_2021census_rank|}}} | in 2021| {{#if: {{{pop_2010census_rank|}}} | (2010 онд)}}}}}} | population_density_km2 = {{If empty | {{{pop_density|}}} | auto }} | population_demonym = {{if empty | {{{population_demonym|}}} | {{wikidata|property|edit@end|P1549}} }} <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = {{#ifexpr: {{#if: {{{adm_city_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{capital_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{adm_ctr_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{adm_ctr_of1|}}} | 1 | 0 }} > 0 | <div style="text-align: center;">[[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь#Засаг захиргааны нэгжүүд|Засаг захиргааны статус]]</div> }} | demographics1_title1 = <span style="font-weight:normal;">Харьяалагдах нэгж</span> | demographics1_info1 = {{if empty|{{{adm_city_jur|}}}|{{{adm_inhabloc_jur|}}}}}{{if empty|{{{adm_city_jur_ref|}}}|{{{adm_inhabloc_jur_ref|}}}}} | demographics1_title2 = <span style="font-weight:normal;">Нийслэл нь</span> | demographics1_info2 = {{{capital_of|}}}{{{capital_of_ref|}}} | demographics1_title3 = <span style="font-weight:normal;">[[Засаг захиргааны төв|Нийслэл]]</span> | demographics1_info3 = {{{adm_ctr_of1|}}}{{#if: {{{adm_ctr_of2|}}}|,}}{{{adm_ctr_of1_ref|}}}<!-- -->{{#if: {{{adm_ctr_of2|}}} |&#32;{{{adm_ctr_of2|}}}{{{adm_ctr_of2_ref|}}} }}<!-- -->{{{adm_ctr_of|}}}{{{adm_ctr_of_ref|}}} | demographics_type2 = {{#ifexpr: {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{urban_settlement_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{mun_admctr_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{mun_admctr_of1|}}} | 1 | 0 }} > 0 | <div style="text-align: center;">[[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь#Хотын_захиргааны_нэгж|Хотын захиргааны статус]]</div> }} | demographics2_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics2_title1 = {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | <span style="font-weight:normal;">[[Оросын район|Хотын район]]</span> }}<!-- -->{{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | <span style="font-weight:normal;">Хотын тойрог</span> }} | demographics2_info1 = {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | {{{mun_district_jur}}}{{{mun_district_jur_ref|}}} | {{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | {{{urban_okrug_jur}}}{{{urban_okrug_jur_ref|}}} }} }} | demographics2_title2 = <span style="font-weight:normal;">Хотын суурин</span> | demographics2_info2 = {{{urban_settlement_jur|}}}{{{urban_settlement_jur_ref|}}} | demographics2_title3 = <span style="font-weight:normal;">Хөдөөгийн суурин</span> | demographics2_info3 = {{{rural_settlement_jur|}}}{{{rural_settlement_jur_ref|}}} | demographics2_title4 = <span style="font-weight:normal;">[[Засаг захиргааны төв|Нийслэл]] of</span> | demographics2_info4 = {{{mun_admctr_of|}}}{{{mun_admctr_of_ref|}}}<!-- -->{{{mun_admctr_of1|}}}{{#if: {{{mun_admctr_of2|}}} |,}}{{{mun_admctr_of1_ref|}}}<!-- -->{{#if: {{{mun_admctr_of2|}}} |&#32;{{{mun_admctr_of2|}}}{{{mun_admctr_of2_ref|}}} }} | timezone1 = {{Russia Time Zone Wikidata|timezone}} | utc_offset1 = {{Russia Time Zone Wikidata|utc_offset}} | postal_code_type = [[Орос дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]{{#if: {{{postal_codes|}}}{{wikidata|properties|P281}} | {{#if: {{{postal_codes_ref|}}} | {{{postal_codes_ref}}} |<ref name="PostalCode">Почта России. Информационно-вычислительный центр ОАСУ РПО. (''Russian Post''). [http://vinfo.russianpost.ru/servlet/department Поиск объектов почтовой связи] (''Шуудангийн объект хайх'') {{in lang|ru}}</ref>}} }} | postal_code = {{If empty | {{{postal_codes|}}} | {{wikidata|properties|edit@end|P281}} }} | area_code_type = [[Орос дахь утасны дугаар|Залгах код(ууд)]] | area_code = {{#if: {{{dialing_codes|}}} |+7&nbsp;{{{dialing_codes}}} }}{{{dialing_codes_ref|}}} | code1_name = [[OKTMO]] ID | code1_info = {{wikidata|property|P764}} <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = Баярын өдөр | blank_info_sec1 = {{{holiday|}}}{{{holiday_ref|}}} | blank1_name_sec1 = [[List of twin towns and sister cities in Russia|Twin towns]] | blank1_info_sec1 = {{{twin_towns|}}} | website = {{#if: {{{website|}}} | {{URL|{{{website}}} }} }} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Загвар:Инфобокс Оросын суурин]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox Russian inhabited locality with conflicting parameters}} | area_km2_ref; area_footnotes | area_km2; area_total_km2 | embedded; module | adm_city_jur; adm_inhabloc_jur | adm_city_jur_ref; adm_inhabloc_jur_ref | pushpin_label_position; map_label_position }}{{main other|<!-- Invoke maintenance category for missing parameters -->{{#if:{{{mn_name|}}}||[[Category:Russian inhabited locality articles requiring maintenance]]}}<!-- -->{{#if:{{{ru_name|}}}||[[Category:Russian inhabited locality articles requiring maintenance]]}}<!-- -->{{#if:{{{federal_subject|}}}||[[Category:Russian inhabited locality articles requiring maintenance]]}}<!--end main other-->}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 0hzjtgh6057vp4ubg8tl5hzxoso54fm 857044 857040 2026-05-25T11:13:15Z Enkhsaihan2005 64429 857044 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template = Инфобокс суурин | _alias-map = area_km2_ref:area_footnotes, area_km2:area_total_km2, embedded:module | _exclude = mn_name, ru_name, other_lang, inhabloc_type, inhabloc_type_ref, inhabloc_cat, inhabloc_cat_ref, abolished_date, abolished_date_ref, loc_name1, loc_lang1, loc_lang2, loc_name2, loc_lang3, loc_name3, loc_lang4, loc_name4, other_name, flag_caption, image_coa, coa_caption, anthem_ref, map_label_position, federal_subject, federal_subject_ref, adm_district_jur, adm_district_jur_ref, adm_selsoviet_type, adm_selsoviet_jur, adm_selsoviet_jur_ref, established_title, established_date, established_date_ref, current_cat_date, current_cat_date_ref, representative_body, representative_body_ref, leader_title_ref, leader_name_ref, pop_2021census, pop_2021census_ref, pop_2010census, pop_2010census_ref, pop_latest_date, pop_latest_ref, pop_latest, pop_2021census_rank, pop_2010census_rank, pop_density, adm_city_jur, capital_of, adm_ctr_of, adm_ctr_of1, adm_inhabloc_jur, adm_city_jur_ref, adm_inhabloc_jur_ref, capital_of_ref, adm_ctr_of2, adm_ctr_of1_ref, adm_ctr_of2_ref, adm_ctr_of_ref, mun_district_jur, urban_okrug_jur, urban_settlement_jur, mun_admctr_of, mun_admctr_of1, mun_district_jur_ref, urban_okrug_jur_ref, urban_settlement_jur_ref, rural_settlement_jur, rural_settlement_jur_ref, mun_admctr_of_ref, mun_admctr_of2, mun_admctr_of1_ref, mun_admctr_of2_ref, postal_codes, postal_codes_ref, dialing_codes, dialing_codes_ref, holiday, holiday_ref, twin_towns | _reuse = name, native_name, native_name_lang, other_name, settlement_type, translit_lang1, Other, translit_lang1_type, translit_lang1_info, translit_lang1_type1, translit_lang1_info1, translit_lang1_type2, translit_lang1_info2, translit_lang1_type3, translit_lang1_info3, translit_lang1_type4, translit_lang1_info4, image_flag, flag_alt, image_shield, shield_alt, anthem, pushpin_map, pushpin_label_position, pushpin_map_caption, coordinates, subdivision_type, subdivision_name, subdivision_type1, subdivision_name1, subdivision_type2, subdivision_name2, subdivision_type3, subdivision_name3, established_title, established_date, established_title1, established_date1, governing_body, leader_title, leader_name, population_as_of, population_footnotes, population_total, pop_est_as_of, pop_est_footnotes, population_est, population_rank, population_density_km2, population_demonym, demographics_type1, demographics1_title1, demographics1_info1, demographics1_title2, demographics1_info2, demographics1_title3, demographics1_info3, demographics_type2, demographics2_footnotes, demographics2_title1, demographics2_info1, demographics2_title2, demographics2_info2, demographics2_title3, demographics2_info3, demographics2_title4, demographics2_info4, timezeon1, utc_offset1, postal_code_type, postal_code, area_code_type, area_code, code1_name, code1_info, blank_name_sec1, blank_info_sec1, blank1_name_sec1, blank1_info_sec1, website, mapframe, mapframe-area_km2, image_map1 | template_name = Инфобокс Оросын суурин | name = {{if empty|{{{mn_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | native_name = {{{ru_name|}}} | native_name_lang = ru <!--Russian language--> | other_name = {{#if:<!--A-->{{{other_name|}}}|<!--thenA:--><span class="nickname">{{{other_name}}}</span><!-- ---->{{#if:<!--B-->{{{other_lang|}}} |<!--thenB:--><span style="font-size:0.95em; font-weight:bold; color:#555; position:relative;">&nbsp;({{{other_lang}}})</span><!-- -----endB:-->}}<!-- ---endA:-->}} | settlement_type = {{#if:{{{inhabloc_type|}}} | {{{inhabloc_type}}}{{{inhabloc_type_ref|}}} | {{#if: {{{inhabloc_cat|}}} | [[ОХУ-ын суурьшмал нутаг дэвсгэрийн төрлүүд|{{{inhabloc_cat}}}]]{{{inhabloc_cat_ref|}}} }} }}{{#if: {{{abolished_date|}}} | <br />(татан буугдсан) }} | translit_lang1 = {{#if: {{{loc_name1|}}} | Бусад }} | translit_lang1_type = {{{loc_lang1|}}} | translit_lang1_info = {{{loc_name1|}}} | translit_lang1_type1 = {{{loc_lang2|}}} | translit_lang1_info1 = {{{loc_name2|}}} | translit_lang1_type2 = {{{loc_lang3|}}} | translit_lang1_info2 = {{{loc_name3|}}} | translit_lang1_type3 = {{{loc_lang4|}}} | translit_lang1_info3 = {{{loc_name4|}}} | translit_lang1_type4 = {{{other_lang|}}} | translit_lang1_info4 = {{{other_name|}}} | image_flag = {{if empty|{{{image_flag|}}} | {{wikidata|property|raw|P41}} }} | flag_alt = {{{flag_caption|}}} | image_shield = {{if empty|{{{image_coa|}}} | {{wikidata|property|raw|P94}} }} | shield_alt = {{{coa_caption|}}} | anthem = {{{anthem|}}}{{{anthem_ref|}}} <!-- maps and coordinates --> | mapframe = yes | pushpin_map = {{#if: {{{pushpin_map|}}} | {{{pushpin_map}}} | {{#if: {{{coordinates|}}} OR {{wikidata|property|P625}} | {{#if:{{{federal_subject|}}}|Орос#{{Инфобокс Оросын суурин/PosMapFS|{{{federal_subject|}}}|PosMapParam}}|Орос }} }} }} | pushpin_label_position = {{{map_label_position|}}} | pushpin_map_caption = {{{pushpin_map_caption|Location of {{if empty|{{{mn_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | coordinates = {{#if: {{{coordinates|}}} | {{{coordinates}}} | {{#if: {{wikidata|property|P625}} | {{Coords|format=dms|display=inline,title}} }} }} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Орос]] | subdivision_type1 = [[Оросын холбооны байгууламж|Холбооны субъект]] | subdivision_name1 = {{Инфобокс Оросын суурин/холбооны субъект|{{{federal_subject|}}}}}{{{federal_subject_ref|}}} | subdivision_type2 = [[Оросын район|Засаг захиргааны тойрог]] | subdivision_name2 = {{{adm_district_jur|}}}{{{adm_district_jur_ref|}}} | subdivision_type3 = {{ifempty|{{{adm_selsoviet_type|}}}[[Сельсовет]]}} | subdivision_name3 = {{{adm_selsoviet_jur|}}}{{{adm_selsoviet_jur_ref|}}} | established_title = {{if empty|{{{established_title|}}} | Байгуулагдсан }} | established_date = {{#if: {{{established_date|}}} | {{{established_date}}}{{{established_date_ref|}}} | {{wikidata|property|edit@end|P571}}{{wikidata|reference|P571}} }} | established_title1 = {{if empty|{{{inhabloc_cat|}}}|Одоогийн}} статус | established_date1 = {{{current_cat_date|}}}{{{current_cat_date_ref|}}} | extinct_title = {{#if: {{{abolished_date|}}} | Татан буугдсан}} | extinct_date = {{{abolished_date|}}}{{{abolished_date_ref|}}} | governing_body = {{{representative_body|}}}{{{representative_body_ref|}}} | leader_title = {{#if:{{{leader_title|}}} | {{{leader_title}}}{{{leader_title_ref|}}} | Удирдагч }} | leader_name = {{{leader_name|}}}{{{leader_name_ref|}}} | elevation_footnotes = {{if empty | {{{elevation_footnotes|}}} | {{wikidata|reference|P2044}} }} | elevation_m = {{if empty | {{{elevation_m|}}} | {{wikidata|property|raw|P2044}} }} <!-- population --> | population_as_of = {{#if: {{{pop_2021census|}}} | [[Оросын хүн амын тооллого (2021)|2021 оны&nbsp;тооллого]] | {{#if: {{{pop_2010census|}}} | [[Оросын хүн амын тооллого (2010)|2010 оны&nbsp;тооллого]] }}}} | population_footnotes = {{#if: {{{pop_2021census|}}} | {{#if: {{{pop_2021census_ref|}}} | {{{pop_2021census_ref}}} |<ref name="2021Census">{{ru-pop-ref|2021Census}}</ref> }} | {{#if: {{{pop_2010census|}}} | {{#if: {{{pop_2010census_ref|}}} | {{{pop_2010census_ref}}} |<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> }} }} }} | population_total = {{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}} | pop_est_as_of = {{#if: <!-- wikidata pop as of 01.01.25 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2025-01-01}} | 2025 | <!-- use template parameter --> {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest_date|}}}|qual=P585|rank=best|fwd=ALL|qualsonly=true|noicon=true|list=p-1}} }} | pop_est_footnotes = {{#if: <!-- wikidata pop as of 01.01.25 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2025-01-01}} | {{#if:{{wikidata|reference|P1082|P585=2025-01-01}}|{{wikidata|reference|P1082|P585=2025-01-01}}}} | <!-- use template parameter --> {{{pop_latest_ref|}}} }} | population_est = {{#if: {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}} | {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}} <!-- begin pct change -->{{#switch:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|0|=|#default=({{#ifexpr: {{formatnum:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|R}} < {{formatnum:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}}|R}}|{{#tag:span|+{{#expr: ( ( {{formatnum:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}}|R}} / {{formatnum:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|R}} -1 ) round 3 ) *100 }}%|style="color:green;"}}|{{#tag:span|{{#expr: ( ( {{formatnum:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}}|R}} / {{formatnum:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|R}} -1 ) round 3 ) *100 }}%|style="color:red;"}} }} }})<!-- end pct change --> | <!-- use template parameter --> {{{pop_latest|}}} }} | population_rank = {{#if: {{{pop_2021census_rank|{{{pop_2010census_rank|}}}}}} | [[Оросын хот, суурины жагсаалт (хүн амын тоогоор)|{{{pop_2021census_rank|{{{pop_2010census_rank|}}}}}}]] {{#if: {{{pop_2021census_rank|}}} | in 2021| {{#if: {{{pop_2010census_rank|}}} | (2010 онд)}}}}}} | population_density_km2 = {{If empty | {{{pop_density|}}} | auto }} | population_demonym = {{if empty | {{{population_demonym|}}} | {{wikidata|property|edit@end|P1549}} }} <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = {{#ifexpr: {{#if: {{{adm_city_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{capital_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{adm_ctr_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{adm_ctr_of1|}}} | 1 | 0 }} > 0 | <div style="text-align: center;">[[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь#Засаг захиргааны нэгжүүд|Засаг захиргааны статус]]</div> }} | demographics1_title1 = <span style="font-weight:normal;">Харьяалагдах нэгж</span> | demographics1_info1 = {{if empty|{{{adm_city_jur|}}}|{{{adm_inhabloc_jur|}}}}}{{if empty|{{{adm_city_jur_ref|}}}|{{{adm_inhabloc_jur_ref|}}}}} | demographics1_title2 = <span style="font-weight:normal;">Нийслэл нь</span> | demographics1_info2 = {{{capital_of|}}}{{{capital_of_ref|}}} | demographics1_title3 = <span style="font-weight:normal;">[[Засаг захиргааны төв|Нийслэл]]</span> | demographics1_info3 = {{{adm_ctr_of1|}}}{{#if: {{{adm_ctr_of2|}}}|,}}{{{adm_ctr_of1_ref|}}}<!-- -->{{#if: {{{adm_ctr_of2|}}} |&#32;{{{adm_ctr_of2|}}}{{{adm_ctr_of2_ref|}}} }}<!-- -->{{{adm_ctr_of|}}}{{{adm_ctr_of_ref|}}} | demographics_type2 = {{#ifexpr: {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{urban_settlement_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{mun_admctr_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{mun_admctr_of1|}}} | 1 | 0 }} > 0 | <div style="text-align: center;">[[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь#Хотын_захиргааны_нэгж|Хотын захиргааны статус]]</div> }} | demographics2_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics2_title1 = {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | <span style="font-weight:normal;">[[Оросын район|Хотын район]]</span> }}<!-- -->{{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | <span style="font-weight:normal;">Хотын тойрог</span> }} | demographics2_info1 = {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | {{{mun_district_jur}}}{{{mun_district_jur_ref|}}} | {{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | {{{urban_okrug_jur}}}{{{urban_okrug_jur_ref|}}} }} }} | demographics2_title2 = <span style="font-weight:normal;">Хотын суурин</span> | demographics2_info2 = {{{urban_settlement_jur|}}}{{{urban_settlement_jur_ref|}}} | demographics2_title3 = <span style="font-weight:normal;">Хөдөөгийн суурин</span> | demographics2_info3 = {{{rural_settlement_jur|}}}{{{rural_settlement_jur_ref|}}} | demographics2_title4 = <span style="font-weight:normal;">[[Засаг захиргааны төв|Нийслэл]] of</span> | demographics2_info4 = {{{mun_admctr_of|}}}{{{mun_admctr_of_ref|}}}<!-- -->{{{mun_admctr_of1|}}}{{#if: {{{mun_admctr_of2|}}} |,}}{{{mun_admctr_of1_ref|}}}<!-- -->{{#if: {{{mun_admctr_of2|}}} |&#32;{{{mun_admctr_of2|}}}{{{mun_admctr_of2_ref|}}} }} | timezone1 = {{Russia Time Zone Wikidata|timezone}} | utc_offset1 = {{Russia Time Zone Wikidata|utc_offset}} | postal_code_type = [[Орос дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]{{#if: {{{postal_codes|}}}{{wikidata|properties|P281}} | {{#if: {{{postal_codes_ref|}}} | {{{postal_codes_ref}}} |<ref name="PostalCode">Почта России. Информационно-вычислительный центр ОАСУ РПО. (''Russian Post''). [http://vinfo.russianpost.ru/servlet/department Поиск объектов почтовой связи] (''Шуудангийн объект хайх'') {{in lang|ru}}</ref>}} }} | postal_code = {{If empty | {{{postal_codes|}}} | {{wikidata|properties|edit@end|P281}} }} | area_code_type = [[Орос дахь утасны дугаар|Залгах код(ууд)]] | area_code = {{#if: {{{dialing_codes|}}} |+7&nbsp;{{{dialing_codes}}} }}{{{dialing_codes_ref|}}} | code1_name = [[OKTMO]] ID | code1_info = {{wikidata|property|P764}} <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = Баярын өдөр | blank_info_sec1 = {{{holiday|}}}{{{holiday_ref|}}} | blank1_name_sec1 = [[List of twin towns and sister cities in Russia|Twin towns]] | blank1_info_sec1 = {{{twin_towns|}}} | website = {{#if: {{{website|}}} | {{URL|{{{website}}} }} }} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Загвар:Инфобокс Оросын суурин]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox Russian inhabited locality with conflicting parameters}} | area_km2_ref; area_footnotes | area_km2; area_total_km2 | embedded; module | adm_city_jur; adm_inhabloc_jur | adm_city_jur_ref; adm_inhabloc_jur_ref | pushpin_label_position; map_label_position }}{{main other|<!-- Invoke maintenance category for missing parameters -->{{#if:{{{mn_name|}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурингийн хуудас]]}}<!-- -->{{#if:{{{ru_name|}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурингийн хуудас]]}}<!-- -->{{#if:{{{federal_subject|}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурингийн хуудас]]}}<!--end main other-->}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 8bishe05rt91wysz7hbdxn3lhrtfe8x 857047 857044 2026-05-25T11:16:26Z Enkhsaihan2005 64429 857047 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template = Инфобокс суурин | _alias-map = area_km2_ref:area_footnotes, area_km2:area_total_km2, embedded:module | _exclude = mn_name, ru_name, other_lang, inhabloc_type, inhabloc_type_ref, inhabloc_cat, inhabloc_cat_ref, abolished_date, abolished_date_ref, loc_name1, loc_lang1, loc_lang2, loc_name2, loc_lang3, loc_name3, loc_lang4, loc_name4, other_name, flag_caption, image_coa, coa_caption, anthem_ref, map_label_position, federal_subject, federal_subject_ref, adm_district_jur, adm_district_jur_ref, adm_selsoviet_type, adm_selsoviet_jur, adm_selsoviet_jur_ref, established_title, established_date, established_date_ref, current_cat_date, current_cat_date_ref, representative_body, representative_body_ref, leader_title_ref, leader_name_ref, pop_2021census, pop_2021census_ref, pop_2010census, pop_2010census_ref, pop_latest_date, pop_latest_ref, pop_latest, pop_2021census_rank, pop_2010census_rank, pop_density, adm_city_jur, capital_of, adm_ctr_of, adm_ctr_of1, adm_inhabloc_jur, adm_city_jur_ref, adm_inhabloc_jur_ref, capital_of_ref, adm_ctr_of2, adm_ctr_of1_ref, adm_ctr_of2_ref, adm_ctr_of_ref, mun_district_jur, urban_okrug_jur, urban_settlement_jur, mun_admctr_of, mun_admctr_of1, mun_district_jur_ref, urban_okrug_jur_ref, urban_settlement_jur_ref, rural_settlement_jur, rural_settlement_jur_ref, mun_admctr_of_ref, mun_admctr_of2, mun_admctr_of1_ref, mun_admctr_of2_ref, postal_codes, postal_codes_ref, dialing_codes, dialing_codes_ref, holiday, holiday_ref, twin_towns | _reuse = name, native_name, native_name_lang, other_name, settlement_type, translit_lang1, Other, translit_lang1_type, translit_lang1_info, translit_lang1_type1, translit_lang1_info1, translit_lang1_type2, translit_lang1_info2, translit_lang1_type3, translit_lang1_info3, translit_lang1_type4, translit_lang1_info4, image_flag, flag_alt, image_shield, shield_alt, anthem, pushpin_map, pushpin_label_position, pushpin_map_caption, coordinates, subdivision_type, subdivision_name, subdivision_type1, subdivision_name1, subdivision_type2, subdivision_name2, subdivision_type3, subdivision_name3, established_title, established_date, established_title1, established_date1, governing_body, leader_title, leader_name, population_as_of, population_footnotes, population_total, pop_est_as_of, pop_est_footnotes, population_est, population_rank, population_density_km2, population_demonym, demographics_type1, demographics1_title1, demographics1_info1, demographics1_title2, demographics1_info2, demographics1_title3, demographics1_info3, demographics_type2, demographics2_footnotes, demographics2_title1, demographics2_info1, demographics2_title2, demographics2_info2, demographics2_title3, demographics2_info3, demographics2_title4, demographics2_info4, timezeon1, utc_offset1, postal_code_type, postal_code, area_code_type, area_code, code1_name, code1_info, blank_name_sec1, blank_info_sec1, blank1_name_sec1, blank1_info_sec1, website, mapframe, mapframe-area_km2, image_map1 | template_name = Инфобокс Оросын суурин | name = {{if empty|{{{mn_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | native_name = {{{ru_name|}}} | native_name_lang = ru <!--Russian language--> | other_name = {{#if:<!--A-->{{{other_name|}}}|<!--thenA:--><span class="nickname">{{{other_name}}}</span><!-- ---->{{#if:<!--B-->{{{other_lang|}}} |<!--thenB:--><span style="font-size:0.95em; font-weight:bold; color:#555; position:relative;">&nbsp;({{{other_lang}}})</span><!-- -----endB:-->}}<!-- ---endA:-->}} | settlement_type = {{#if:{{{inhabloc_type|}}} | {{{inhabloc_type}}}{{{inhabloc_type_ref|}}} | {{#if: {{{inhabloc_cat|}}} | [[ОХУ-ын суурьшмал нутаг дэвсгэрийн төрлүүд|{{{inhabloc_cat}}}]]{{{inhabloc_cat_ref|}}} }} }}{{#if: {{{abolished_date|}}} | <br />(татан буугдсан) }} | translit_lang1 = {{#if: {{{loc_name1|}}} | Бусад }} | translit_lang1_type = {{{loc_lang1|}}} | translit_lang1_info = {{{loc_name1|}}} | translit_lang1_type1 = {{{loc_lang2|}}} | translit_lang1_info1 = {{{loc_name2|}}} | translit_lang1_type2 = {{{loc_lang3|}}} | translit_lang1_info2 = {{{loc_name3|}}} | translit_lang1_type3 = {{{loc_lang4|}}} | translit_lang1_info3 = {{{loc_name4|}}} | translit_lang1_type4 = {{{other_lang|}}} | translit_lang1_info4 = {{{other_name|}}} | image_flag = {{if empty|{{{image_flag|}}} | {{wikidata|property|raw|P41}} }} | flag_alt = {{{flag_caption|}}} | image_shield = {{if empty|{{{image_coa|}}} | {{wikidata|property|raw|P94}} }} | shield_alt = {{{coa_caption|}}} | anthem = {{{anthem|}}}{{{anthem_ref|}}} <!-- maps and coordinates --> | mapframe = yes | pushpin_map = {{#if: {{{pushpin_map|}}} | {{{pushpin_map}}} | {{#if: {{{coordinates|}}} OR {{wikidata|property|P625}} | {{#if:{{{federal_subject|}}}|Орос#{{Инфобокс Оросын суурин/PosMapFS|{{{federal_subject|}}}|PosMapParam}}|Орос }} }} }} | pushpin_label_position = {{{map_label_position|}}} | pushpin_map_caption = {{{pushpin_map_caption|Байршил: {{if empty|{{{mn_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | coordinates = {{#if: {{{coordinates|}}} | {{{coordinates}}} | {{#if: {{wikidata|property|P625}} | {{Coords|format=dms|display=inline,title}} }} }} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Орос]] | subdivision_type1 = [[Оросын холбооны байгууламж|Холбооны субъект]] | subdivision_name1 = {{Инфобокс Оросын суурин/холбооны субъект|{{{federal_subject|}}}}}{{{federal_subject_ref|}}} | subdivision_type2 = [[Оросын район|Засаг захиргааны тойрог]] | subdivision_name2 = {{{adm_district_jur|}}}{{{adm_district_jur_ref|}}} | subdivision_type3 = {{ifempty|{{{adm_selsoviet_type|}}}[[Сельсовет]]}} | subdivision_name3 = {{{adm_selsoviet_jur|}}}{{{adm_selsoviet_jur_ref|}}} | established_title = {{if empty|{{{established_title|}}} | Байгуулагдсан }} | established_date = {{#if: {{{established_date|}}} | {{{established_date}}}{{{established_date_ref|}}} | {{wikidata|property|edit@end|P571}}{{wikidata|reference|P571}} }} | established_title1 = {{if empty|{{{inhabloc_cat|}}}|Одоогийн}} статус | established_date1 = {{{current_cat_date|}}}{{{current_cat_date_ref|}}} | extinct_title = {{#if: {{{abolished_date|}}} | Татан буугдсан}} | extinct_date = {{{abolished_date|}}}{{{abolished_date_ref|}}} | governing_body = {{{representative_body|}}}{{{representative_body_ref|}}} | leader_title = {{#if:{{{leader_title|}}} | {{{leader_title}}}{{{leader_title_ref|}}} | Удирдагч }} | leader_name = {{{leader_name|}}}{{{leader_name_ref|}}} | elevation_footnotes = {{if empty | {{{elevation_footnotes|}}} | {{wikidata|reference|P2044}} }} | elevation_m = {{if empty | {{{elevation_m|}}} | {{wikidata|property|raw|P2044}} }} <!-- population --> | population_as_of = {{#if: {{{pop_2021census|}}} | [[Оросын хүн амын тооллого (2021)|2021 оны&nbsp;тооллого]] | {{#if: {{{pop_2010census|}}} | [[Оросын хүн амын тооллого (2010)|2010 оны&nbsp;тооллого]] }}}} | population_footnotes = {{#if: {{{pop_2021census|}}} | {{#if: {{{pop_2021census_ref|}}} | {{{pop_2021census_ref}}} |<ref name="2021Census">{{ru-pop-ref|2021Census}}</ref> }} | {{#if: {{{pop_2010census|}}} | {{#if: {{{pop_2010census_ref|}}} | {{{pop_2010census_ref}}} |<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> }} }} }} | population_total = {{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}} | pop_est_as_of = {{#if: <!-- wikidata pop as of 01.01.25 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2025-01-01}} | 2025 | <!-- use template parameter --> {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest_date|}}}|qual=P585|rank=best|fwd=ALL|qualsonly=true|noicon=true|list=p-1}} }} | pop_est_footnotes = {{#if: <!-- wikidata pop as of 01.01.25 is set --> {{wikidata|property|raw|P1082|P585=2025-01-01}} | {{#if:{{wikidata|reference|P1082|P585=2025-01-01}}|{{wikidata|reference|P1082|P585=2025-01-01}}}} | <!-- use template parameter --> {{{pop_latest_ref|}}} }} | population_est = {{#if: {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}} | {{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}} <!-- begin pct change -->{{#switch:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|0|=|#default=({{#ifexpr: {{formatnum:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|R}} < {{formatnum:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}}|R}}|{{#tag:span|+{{#expr: ( ( {{formatnum:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}}|R}} / {{formatnum:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|R}} -1 ) round 3 ) *100 }}%|style="color:green;"}}|{{#tag:span|{{#expr: ( ( {{formatnum:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|{{{pop_latest|}}}|ps=3|list=p-1}}|R}} / {{formatnum:{{{pop_2021census|{{{pop_2010census|}}}}}}|R}} -1 ) round 3 ) *100 }}%|style="color:red;"}} }} }})<!-- end pct change --> | <!-- use template parameter --> {{{pop_latest|}}} }} | population_rank = {{#if: {{{pop_2021census_rank|{{{pop_2010census_rank|}}}}}} | [[Оросын хот, суурины жагсаалт (хүн амын тоогоор)|{{{pop_2021census_rank|{{{pop_2010census_rank|}}}}}}]] {{#if: {{{pop_2021census_rank|}}} | in 2021| {{#if: {{{pop_2010census_rank|}}} | (2010 онд)}}}}}} | population_density_km2 = {{If empty | {{{pop_density|}}} | auto }} | population_demonym = {{if empty | {{{population_demonym|}}} | {{wikidata|property|edit@end|P1549}} }} <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = {{#ifexpr: {{#if: {{{adm_city_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{capital_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{adm_ctr_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{adm_ctr_of1|}}} | 1 | 0 }} > 0 | <div style="text-align: center;">[[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь#Засаг захиргааны нэгжүүд|Засаг захиргааны статус]]</div> }} | demographics1_title1 = <span style="font-weight:normal;">Харьяалагдах нэгж</span> | demographics1_info1 = {{if empty|{{{adm_city_jur|}}}|{{{adm_inhabloc_jur|}}}}}{{if empty|{{{adm_city_jur_ref|}}}|{{{adm_inhabloc_jur_ref|}}}}} | demographics1_title2 = <span style="font-weight:normal;">Нийслэл нь</span> | demographics1_info2 = {{{capital_of|}}}{{{capital_of_ref|}}} | demographics1_title3 = <span style="font-weight:normal;">[[Засаг захиргааны төв|Нийслэл]]</span> | demographics1_info3 = {{{adm_ctr_of1|}}}{{#if: {{{adm_ctr_of2|}}}|,}}{{{adm_ctr_of1_ref|}}}<!-- -->{{#if: {{{adm_ctr_of2|}}} |&#32;{{{adm_ctr_of2|}}}{{{adm_ctr_of2_ref|}}} }}<!-- -->{{{adm_ctr_of|}}}{{{adm_ctr_of_ref|}}} | demographics_type2 = {{#ifexpr: {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{urban_settlement_jur|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{mun_admctr_of|}}} | 1 | 0 }} + {{#if: {{{mun_admctr_of1|}}} | 1 | 0 }} > 0 | <div style="text-align: center;">[[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь#Хотын_захиргааны_нэгж|Хотын захиргааны статус]]</div> }} | demographics2_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics2_title1 = {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | <span style="font-weight:normal;">[[Оросын район|Хотын район]]</span> }}<!-- -->{{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | <span style="font-weight:normal;">Хотын тойрог</span> }} | demographics2_info1 = {{#if: {{{mun_district_jur|}}} | {{{mun_district_jur}}}{{{mun_district_jur_ref|}}} | {{#if: {{{urban_okrug_jur|}}} | {{{urban_okrug_jur}}}{{{urban_okrug_jur_ref|}}} }} }} | demographics2_title2 = <span style="font-weight:normal;">Хотын суурин</span> | demographics2_info2 = {{{urban_settlement_jur|}}}{{{urban_settlement_jur_ref|}}} | demographics2_title3 = <span style="font-weight:normal;">Хөдөөгийн суурин</span> | demographics2_info3 = {{{rural_settlement_jur|}}}{{{rural_settlement_jur_ref|}}} | demographics2_title4 = <span style="font-weight:normal;">[[Засаг захиргааны төв|Нийслэл]] of</span> | demographics2_info4 = {{{mun_admctr_of|}}}{{{mun_admctr_of_ref|}}}<!-- -->{{{mun_admctr_of1|}}}{{#if: {{{mun_admctr_of2|}}} |,}}{{{mun_admctr_of1_ref|}}}<!-- -->{{#if: {{{mun_admctr_of2|}}} |&#32;{{{mun_admctr_of2|}}}{{{mun_admctr_of2_ref|}}} }} | timezone1 = {{Russia Time Zone Wikidata|timezone}} | utc_offset1 = {{Russia Time Zone Wikidata|utc_offset}} | postal_code_type = [[Орос дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]{{#if: {{{postal_codes|}}}{{wikidata|properties|P281}} | {{#if: {{{postal_codes_ref|}}} | {{{postal_codes_ref}}} |<ref name="PostalCode">Почта России. Информационно-вычислительный центр ОАСУ РПО. (''Russian Post''). [http://vinfo.russianpost.ru/servlet/department Поиск объектов почтовой связи] (''Шуудангийн объект хайх'') {{in lang|ru}}</ref>}} }} | postal_code = {{If empty | {{{postal_codes|}}} | {{wikidata|properties|edit@end|P281}} }} | area_code_type = [[Орос дахь утасны дугаар|Залгах код(ууд)]] | area_code = {{#if: {{{dialing_codes|}}} |+7&nbsp;{{{dialing_codes}}} }}{{{dialing_codes_ref|}}} | code1_name = [[OKTMO]] ID | code1_info = {{wikidata|property|P764}} <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = Баярын өдөр | blank_info_sec1 = {{{holiday|}}}{{{holiday_ref|}}} | blank1_name_sec1 = [[List of twin towns and sister cities in Russia|Twin towns]] | blank1_info_sec1 = {{{twin_towns|}}} | website = {{#if: {{{website|}}} | {{URL|{{{website}}} }} }} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Загвар:Инфобокс Оросын суурин]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox Russian inhabited locality with conflicting parameters}} | area_km2_ref; area_footnotes | area_km2; area_total_km2 | embedded; module | adm_city_jur; adm_inhabloc_jur | adm_city_jur_ref; adm_inhabloc_jur_ref | pushpin_label_position; map_label_position }}{{main other|<!-- Invoke maintenance category for missing parameters -->{{#if:{{{mn_name|}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурингийн хуудас]]}}<!-- -->{{#if:{{{ru_name|}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурингийн хуудас]]}}<!-- -->{{#if:{{{federal_subject|}}}||[[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурингийн хуудас]]}}<!--end main other-->}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> sc5zvwq3oaaxi3z4rkcjsrdwv9l7a7x 0 123123 857032 848095 2026-05-25T09:42:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 857032 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын Ерөнхийлөгч''' — АНУ-ын төрийн болон гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн юм. 1787 онд баталсан [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуул]]<nowiki/>иар энэхүү Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг бий болгосон байна. 1789 онд [[Жорж Вашингтон]] АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгч болж байсан. Түүнээс өмнө энэхүү "Ерөнхийлөгч" гэсэн албан тушаалыг «Тивийн конгрессын Ерөнхийлөгч» хэмээдэг байжээ. АНУ-ын ерөнхийлөгчийг 1789 оноос хойш сонгож байгаа юм. Дараалан сонгогдсон тохиолдолд нэг л удаа дугаарладаг (жишээлбэл, хоёр удаа дараалан сонгогдсон [[Жорж Вашингтон]] нь эхний болон хоёр дахь Ерөнхийлөгч биш, анхны буюу 1 дахь Ерөнхийлөгч). Харин дундаа завсарлагатайгаар дахин сонгогдсон хоёр тохиолдол байдаг бөгөөд [[Гровер Кливленд]], [[Доналд Трамп]] нар юм. Тэднийг АНУ-ын 22 дахь ба 24 дэх болон 45 дахь ба 47 дахь Ерөнхийлөгч гэж тоолдог зарчимтай юм байна. Бас АНУ-ын үндсэн хуульд Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааг хязгаарлаагүй үед [[Франклин Рузвельт]] 4 удаа сонгогдсон цорын ганц хүн юм. Тэгснээс хойш 1951 онд 22 дахь нэмэлт өөрчлөлтийг баталж Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хоёроос дээш удаа дахин сонгогдохгүй хэмээн хязгаарласан юм. {| class="wikitable sortable" !№ !Гэрэл зураг !Ерөнхийлөгчийн нэр !Бүрэн эрхийн эхлэл !Бүрэн эрхийн төгсгөл !Улс төрийн намын харьяалал !Дэд Ерөнхийлөгч !Бүрэн эрхийн хугацааны үргэлжлэл (өдөр) |- |'''1''' | |[[Жорж Вашингтон]] <small>(1732 — 1799)</small> |1789.04.30 |1797.03.04 |Нам бус |[[Жон Адамс]] |2865 |- |'''2''' | |[[Жон Адамс]] <small>(1735 — 1826)</small> |1797.03.04 |1801.03.04 |Федералист |[[Томас Жефферсон|Томас Жэфферсон]] |1460 |- |'''3''' | |[[Томас Жефферсон]] <small>(1743 — 1826)</small> |1801.03.04 |1809.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Аарон Бурр Жорж Клинтон |2922 |- |'''4''' | |[[Жеймс Мэдисон]] <small>(1751 — 1836)</small> |1809.03.04 |1817.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Жорж Клинтон Албан тушаал эзгүй байсан Элбриж Херри |2922 |- |'''5''' | |[[Жеймс Монро]] <small>(1758 — 1831)</small> |1817.03.04 |1825.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Дэниэл Томпкинс |2922 |- |'''6''' | |[[Жон Куинси Адамс]] <small>(1767 — 1848)</small> |1825.03.04 |1829.03.04 |Ардчилсан-Бүгд найрамдах нам |Жон Колдвелл Кэлхун |1461 |- |'''7''' | |[[Эндрю Жексон]] <small>(1767 — 1845)</small> |1829.03.04 |1837.03.04 |[[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан нам]] |Жон Колдуэлл Кэлхун Албан тушаал эзгүй байсан Мартин Ван Бюрен |2922 |- |'''8''' | |Мартин Ван Бюрен <small>(1782 — 1862)</small> |1837.03.04 |1841.03.04 |Ардчилсан нам |Ричард Жонсон |1461 |- |'''9''' | |[[Уильям Харрисон]] <small>(1773 — 1841)</small> |1841.03.04 |1841.04.04 |Виг |Жон Тайлер |'''31''' |- | rowspan="2" |'''10''' | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[Жон Тайлер]] <small>(1790 — 1862)</small> | rowspan="2" |1841.04.04 | rowspan="2" |1845.03.04 |Виг | rowspan="2" |Албан тушаал эзгүй байсан | rowspan="2" |1430 |- |Нам бус |- |'''11''' | |[[Жеймс Нокс Полк]] <small>(1795 — 1849)</small> |1845.03.04 |1849.03.04 |Ардчилсан нам |[[Жорж Даллас]] |1461 |- |'''12''' | |Закари Тейлор <small>(1784 — 1850)</small> |1849.03.04 |1850.07.09 |Виг |Миллард Филлмор |492 |- |'''13''' | |Миллард Филлмор <small>(1800 — 1874)</small> |1850.07.09 |1853.03.04 |Виг |Албан тушаал эзгүй байсан |969 |- |'''14''' | |[[Франклин Пирс]] <small>(1804 — 1869)</small> |1853.03.04 |1857.03.04 |Ардчилсан нам |Уильям Кинг Албан тушаал эзгүй байсан |1461 |- |'''15''' | |Жеймс Бьюкенен <small>(1791 — 1868)</small> |1857.03.04 |1861.03.04 |Ардчилсан нам |Жон Брекинридж |1461 |- | rowspan="2" |'''16''' | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[Абрахам Линкольн]] <small>(1809 — 1865)</small> | rowspan="2" |1861.03.04 | rowspan="2" |1865.04.15 | rowspan="2" |[[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах нам]] |Ганнибал Гэмлин | rowspan="2" |1503 |- |Эндрю Жонсон |- |'''17''' | |[[Эндрю Жонсон (Ерөнхийлөгч)|Эндрю Жонсон]] <small>(1808 — 1875)</small> |1865.04.15 |1869.03.04 |Ардчилсан нам |Албан тушаал эзгүй байсан |1419 |- |'''18''' | |[[Улисс Грант]] <small>(1822 — 1885)</small> |1869.03.04 |1877.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Шайлер Колфакс Хэнри Уилсон Албан тушаал эзгүй байсан |2922 |- |'''19''' | |[[Ратерфорд Хейс]] <small>(1822 — 1893)</small> |1877.03.04 |1881.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Уильям Уилер |1461 |- |'''20''' | |[[Жеймс Абрам Гарфильд]] <small>(1831 — 1881)</small> |1881.03.04 |1881.09.19 |Бүгд найрамдах нам |Честер Артур |199 |- |'''21''' | |[[Честер Артур]] <small>(1829 — 1886)</small> |1881.09.19 |1885.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан |1262 |- |'''22''' | |[[Гровер Кливленд]] <small>(1837 — 1908)</small> |1885.03.04 |1889.03.04 |Ардчилсан нам |Томас Хендрикс Албан тушаал эзгүй байсан |1461 |- |'''23''' | |[[Бенжамин Харрисон]] <small>(1833 — 1901)</small> |1889.03.04 |1893.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Леви Мортон |1461 |- |'''24''' | |Гровер Кливленд <small>''(Хоёрдох бүрэн эрхийн хугацаа)''</small> <small>(1837 — 1908)</small> |1893.03.04 |1897.03.04 |Ардчилсан нам |Эдлай Стивенсон |1461 |- |'''25''' | |Уильям Мак-Кинли <small>(1843 — 1901)</small> |1897.03.04 |1901.09.14 |Бүгд найрамдах нам |Гаррет Хобарт Албан тушаал эзгүй байсан Теодор Рузвельт |1654 |- |'''26''' | |[[Теодор Рузвельт]] <small>(1858 — 1919)</small> |1901.09.14 |1909.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан Чарльз Фэрбенкс |2728 |- |'''27''' | |[[Уильям Тафт]] <small>(1857 — 1930)</small> |1909.03.04 |1913.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Жеймс Шерман Албан тушаал эзгүй байсан |1461 |- |'''28''' | |[[Вудро Вилсон]] <small>(1856 — 1924)</small> |1913.03.04 |1921.03.04 |Ардчилсан нам |Томас Маршалл |2922 |- |'''29''' | |[[Уоррен Хардинг]] <small>(1865 — 1923)</small> |1921.03.04 |1923.08.02 |Бүгд найрамдах нам |Кэлвин Күүлиж |881 |- |'''30''' | |[[Кэлвин Күүлиж]] <small>(1872 — 1933)</small> |1923.08.02 |1929.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан Чарльз Дауэс |2041 |- |'''31''' | |[[Херберт Хувер]] <small>(1874 — 1964)</small> |1929.03.04 |1933.03.04 |Бүгд найрамдах нам |Чарльз Кёртис |1461 |- |'''32''' | |[[Франклин Рузвельт]] <small>(1882 — 1945)</small> |1933.03.04 |1945.04.12 |Ардчилсан нам |Жон Гарнер Хэнри Уоллес Харри Трумэн |'''4422''' |- |'''33''' | |[[Харри Трумэн]] <small>(1884 — 1972)</small> |1945.04.12 |1953.01.20 |Ардчилсан нам |Албан тушаал эзгүй байсан Олбен Баркли |2840 |- |'''34''' | |[[Дуайт Эйзенхауэр]] <small>(1890 — 1969)</small> |1953.01.20 |1961.01.20 |Бүгд найрамдах нам |[[Ричард Никсон]] |2922 |- |'''35''' | |[[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]] <small>(1917 — 1963)</small> |1961.01.20 |1963.11.22 |Ардчилсан нам |[[Линдон Жонсон]] |1036 |- |'''36''' | |[[Линдон Жонсон]] <small>(1908 — 1973)</small> |1963.11.22 |1969.01.20 |Ардчилсан нам |Албан тушаал эзгүй байсан Хьюберт Хамфри |1886 |- |'''37''' | |[[Ричард Никсон]] <small>(1913 — 1994)</small> |1969.01.20 |1974.08.09 |Бүгд найрамдах нам |Спиро Агню Албан тушаал эзгүй байсан Жэральд Форд |2027 |- |'''38''' | |[[Жеральд Форд]] <small>(1913 — 2006)</small> |1974.08.09 |1977.01.20 |Бүгд найрамдах нам |Албан тушаал эзгүй байсан Нельсон Рокфеллер |895 |- |'''39''' | |[[Жимми Картер]] <small>(1924 — 2024)</small> |1977.01.20 |1981.01.20 |Ардчилсан нам |Уолтер Мондейл |1461 |- |'''40''' | |[[Роналд Рейган]] <small>(1911 — 2004)</small> |1981.01.20 |1989.01.20 |Бүгд найрамдах нам |Жорж Буш — ахмад |2922 |- |'''41''' | |[[Жорж Херберт Уокер Буш]] («Жорж Буш — ахмад») <small>(1924 — 2018)</small> |1989.01.20 |1993.01.20 |Бүгд найрамдах нам |Дэн Куэйл |1461 |- |'''42''' | |[[Билл Клинтон]] <small>(1946 онд төрсөн)</small> |1993.01.20 |2001.01.20 |Ардчилсан нам |[[Альберт Гор]] |2922 |- |'''43''' | |[[Жорж Уокер Буш]] («Жорж Буш — залуу») <small>(1946 онд төрсөн)</small> |2001.01.20 |2009.01.20 |Бүгд найрамдах нам |[[Дик Чейни]] |2922 |- |'''44''' | |[[Барак Обама]] <small>(1961 онд төрсөн)</small> |2009.01.20 |2017.01.20 |Ардчилсан нам |[[Жо Байден|Жозэф Байден]] |2922 |- |'''45''' | |[[Доналд Трамп]] <small>(1946 онд төрсөн)</small> |2017.01.20 |2021.01.20 |[[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах нам]] |[[Майк Пенс]] |1461 |- |'''46''' | |[[Жо Байден|Жозэф Байден]] <small>(1942 онд төрсөн)</small> |2021.01.20 |2025.01.20 |[[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан нам]] |[[Камала Харрис]] |1461 |- |'''47''' | |[[Доналд Трамп]] <small>''(Хоёр дахь бүрэн эрхийн хугацаа)''</small> <small>(1946 онд төрсөн)</small> |2025.01.20 | |[[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах нам]] |[[Жеймс Дэвид Ванс]] |-- |} [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] kge7zawuhf8jctbqajnbux5nowvs7o8 0 124977 856996 848658 2026-05-24T12:57:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 856996 wikitext text/x-wiki [[Файл:Grand Royal Coat of Arms of France & Navarre.svg|thumb|Grand Royal Coat of Arms]] '''Францын Хант Улс''' ([[Франц хэл|Франц:]] ''Royaume de France''; [[Англи хэл|англи:]] ''Kingdom of France'') нь [[Дундад зуун|Дундад зууны]] эхэн үеэс [[19-р зуун]] (987-1792) хүртэлх хугацаанд өнөөгийн [[Франц|Францын]] газар нутагт оршиж байсан [[хаант улс]] юм. Мөн Европ тивд дундад зууны дээд үеийн хамгийн хүчирхэг гүрэн байсан төдийгүй [[Колоничлол|Колоничлолын]] эхэн үеийних хүчирхэг улс байв. === Эхлэл === [[Файл:Kingdom of France 1000.svg|thumb|Францын Вант Улс 1000 онд]] Өнөөгийн Франц Улсын (V-р Бүгд Найрамдах Франц Улсын) суурь нь анх Каролинын Эзэнт Гүрний баруун хагас буюу Баруун Франк улсаар тавигджээ. Баруун Франкыг Каролинын удмын хаад 843-987 онуудад удирдаж, дараагаар нь Хью Капет хаант өргөмжлөгдснөөр [[Капетин угсаа]] байгуулагдаж, Баруун Франк бие даах болов. Тэр цагаас эхлэн энэхүү газар нутгийг “Франкиа” (Francia) харин хаадыг нь “Rex Francorum” буюу “[[Франк|Франкуудын Хаан]]” хэмээх болов. Мөн Дээд дундад зууныг хүртэлх 300 жилийн хугацаанд уг нэршил нь хэрэглэгдсээр байжээ. [[II Филипп Огюст|II Филипп]] хааны үеэс эхлэн “Францын Хаан” (Rex Francie) гэх цолыг Капетин угсааны хаад хэрэглэх болж, “Франкиа” нь 1204 оноос эхлэн албан ёсоор “Францын Хаант улс” болов. Үүнээс хойш Францын хаан ширээнд [[Капетин угсаа|Капетин]], [[Валуа]], [[Бурбон]] угсааны овгууд дараалан суужээ. Гэвч 1792 онд [[Францын хувьсгал|Францын Хувьсгалаар]] уг Хаант улсын хаанчлал дуусгавар болсон байна. Францын Хаант улс нь мөн [[Наваррын Хант Улс|Наваррын Хант улстай]] хоорондоо нэг хаан хуваан (1284-1328 ба 1572-1620 онуудад) зэрэгцэн оршиж байгаад сүүлд нь Наваррыг бүрэн эзэлсэн байна. Хэдий Наварра нь Францын мэдэл орсон ч Францын хаад “Наваррын Хаан” хэмээх цолыг үргэлжлүүлэн давхар авдаг байжээ. === Дундад зуун === [[Файл:Louis XIII (de Champaigne).jpg|thumb|[[XIII Луи]]|left|233x233px]] Францын Хаант улс нь дундад зууны үед төвлөрсөн засаг захиргаатай байсангүй. [[Феодализм]]<nowiki/>ын шаталсан захиргаанаас үүдэн Британи (өнөөгийн [[Англи]]) болон [[Каталони]]<nowiki/>д хааны хүч нөлөө бараг л мэдрэгдэггүй байв. Дундад зууны сүүл үед Францын Хаад болон тэдний харъяат Английн хаадын хооронд байнгын үл ойлголцол, асуудлууд гардаг байсан бөгөөд энэ нь яваандаа даамжирч [[Зуун жилийн дайн|Зуун жилийн дайны]] үндэс болжээ. Хэдийгээр дотоод гадаадын үймээн тасардаггүй байсан ч Францын хант Улс хамгийн хүчирхэг гүрнүүдийг нэг байлаа. Үе үеийн Францын хаад феодал ноёдоос хамаарлагүй байхын төлөө зүтгэж байсан ч хамгийн ихээр өөртөө хүчийг төвлөрүүлж чадсан нь [[XIII Луи]] байв. Түүний хүү [[XIV Луи|XIV Луиг]] түүхчид хэмжээгүй эрхт “Наран” хаан байсан гэж үздэг. [[Ангилал:Шинэ эриний өмнөх Францын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Францын түүх]] [[Ангилал:843 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1848 онд татан буугдсан]] h0zgi2zbtdxn80muia0b29j84811gs6 0 129058 857037 776816 2026-05-25T10:54:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 857037 wikitext text/x-wiki [[Файл:Igor Kurchatov 001.png|thumb|'''Игорь Васильевич Курчатов''']] '''Игорь Васильевич Курчатов''' (1903 оны 1-р сарын 21-нд Оросын Хаант улсын Уфим мужийн Сим сууринд төрсөн— 1960 оны 2-р сарын 7-нд Москва мужийн Барвиха тосгонд нас барсан) — Зөвлөлтийн цөмийн физикч, зөвлөлтийн [[Цөмийн бөмбөг|цөмийн бөмбөгийн]] «эцэг». [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын гурван удаагийн Хөдөлмөрийн баатар (1949, 1951, 1954). ЗХУ-ын ШУА-ийн Академич, физик-математикийн ухааны доктор (1933), профессор (1935). ЗХУ-ын Атомын эрчим хүчний хүрээлэн үүсгэн байгуулагч бөгөөд анхны захирал (1943—1960). ЗХУ-ын Атомын төслийн шинжлэх ухаан Ерөнхий удирдагч бөгөөд цөмийн эрчим хүчийн энхийн зорилгод ашиглахыг үндэслэгч. Ленины нэг удаагийн, Сталины 4 удаагийн төрийн шагналтан. == Намтар == Игорь Курчатов Сим суурингийн хүндэт иргэн, Уфим хотын газар хэмжилтийн сургууль төгсөгч Василий Алексеевич Курчатов (1869—1941)-ын хүү болж төржээ. Эх нь Мария Васильевна Курчатова (төрлөх овог нь — Остроумова, 1875—1942) эцэгтэй нь гэрлэхээс өмнө шашны дунд сургуулийн багш байжээ. 1908 онд эцэг нь газар зохион байгуулах комиссын ажлаар [[Ульяновск|Симбирск]] хот руу томилогдоход тэд гэр бүлээрээ нүүжээ, харин Игорь хүү 1911 онд улсын эрэгтэй хүүхдийн гимназид оржээ. 1912 онд тэдний гэр бүл Симферополь хот руу нүүжээ. Гэрийн санхүүгийн байдал хэцүү байсан тул Игорь Симферополийн улсын эрэгтэйчүүдийн гимназид сурахын зэрэгцээ слесарийн оройн сургуульд сурч Тиссена хэмээх жижиг механикийн үйлдвэрт ажиллаж байжээ. Зун нь газар зохион байгуулалтын аялалын багт орж явдаг байжээ. Тэрээр бүх хичээлээр онц дүнтэй байсан ч алтан медаль аваагүй, учир нь дайны үед эрх баригчид медаль олгохоо түр зогсоонсон байдаг юм. 1920 оны 9-р сард И.Курчатов [[Крым]] дахь Тавридын их сургуулийн физик-математикийн факультетэд элсэн орсон. 1923 оны зун гэхэд тэрээр өлсгөлөн, ядуу зүдүү байсан ч хугацаанаасаа өмнө их сургуулиа амжилттай төгссөн байна. Петроградын Политехникийн дээд сургуульд 3-р ангиас элсэн орж төгсөөд 1924 оны 11-р сард Баку дахь Азербайжаны Политехникийн дээд сургуулийн физикийн тэнхимийн туслах багш болов. 1925 онд Курчатов [[Баку|Бакуд]] хамт ажиллаж байсан профессор Семён Усатый-гийн зөвлөмжийн дагуу академич [[Абрам Иоффе]]-гийн удирдлаган дор [[Ленинград]] дахь Физик-техникийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан болжээ. Баку хотод байхдаа танилцсан Марина Дмитриевна Синельниковатай 1927 оны 2-р сарын 3-нд гэрэлсэн байна. 1927-1929 онд Ленинградын аж үйлдвэрийн дээд сургуулийн физик-математикийн факультетийн өндөр хүчдэлийн инженерийн тэнхимд диэлектрикийн физикийн тусгай курс заажээ. 1935 оноос М.Н.Покровскийн нэрэмжит Сурган хүмүүжүүлэх ухааны дээд сургуулийн профессороор ажиллаж, 3, 4-р курсын оюутнуудад "Цахим онол", "Атомын цөмийн физик" хичээл зааж, мөн тус тэнхимийн багш нарын эрдэм шинжилгээний семинарыг удирдаж байжээ. Физикийн их сургуулийн ахлах ангийн сурагчдад зориулсан цөмийн цех байгуулах ажлыг удирдан явуулсан. 1930 оны 10-р сарын 1-ээс - Ленинградын Физик, технологийн дээд сургуулийн физикийн тэнхимийн эрхлэгч болжээ. 1937 онд тэрээр М.Н.Покровскийн нэрэмжит Багшийн дээд сургуулийн онолын физикийн тэнхимийн эрхлэгчээр томилогдсон. Тэрээр 1942 оноос Казань хотод, дараа нь Москвад ажилласан. 1943 оны 9-р сарын 29-нд ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн жинхэнэ гишүүнээр сонгогдсон. 1948 онд Бүх Холбоотын Коммунист (Большевик) намд элсэв. ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурлын төлөөлөгч. Игорь Курчатовыг Зөвлөлтийн атомын төслийг үндэслэгч гэж үздэг бөгөөд тэрээр 1942 оны 9-р сарын 28-наас нас барах хүртлээ түүнийг удирдаж байжээ. Дайнаас хойш хэдэн жилийн дараа [[Лаврентий Берия|Лаврентий Бериягийн]] удирдлаган дор тэрээр ЗХУ-ын цэргийн цөмийн хөтөлбөр анхны үр дүн авчирсан байна: 1949 оны 8-р сарын 29-нд Зөвлөлтийн анхны РДС-1 цөмийн бөмбөгийн туршилт хийжээ. Цэрэг дайны асуудлыг шийдвэрлэхтэй зэрэгцэн тэрээр цөмийн эрчим хүчийг энх тайвны зорилгоор ашиглахыг хөгжүүлэх хүчин чармайлтыг удирдсан байна. Багийн ажлын үр дүнд 1954 оны 6-р сарын 26-нд [[Обнинскийн цөмийн цахилгаан станц|Обнинскийн цөмийн цахилгаан станцыг]] хөгжүүлж, барьж, ашиглалтад оруулсан. Энэ нь дэлхийн анхны цөмийн цахилгаан станц болсон юм. Москва орчмын Барвиха тосгоны сувилалын газар эмчлүүлж байгаад титэм судасны бөглөрлийн улмаас гэнэт 1960 оны 2-р сарын 7-нд нас барсан. {{DEFAULTSORT:Курчатов,Игорь}} [[Ангилал:1903 онд төрсөн]] [[Ангилал:1960 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:20-р зууны физикч]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн атомын бөмбөгийн төслийн хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн зохион бүтээгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Москвагийн физик ба технологийн хүрээлэнгийн багш]] [[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Сталиний нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Цөмийн физикч]] j335u0b4y5n88b4wvkjy6jz541jssrk 857038 857037 2026-05-25T10:55:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 857038 wikitext text/x-wiki [[Файл:Igor Kurchatov 001.png|thumb|'''Игорь Васильевич Курчатов''']] '''Игорь Васильевич Курчатов''' (1903 оны 1-р сарын 21-нд Оросын Хаант улсын Уфим мужийн Сим сууринд төрсөн— 1960 оны 2-р сарын 7-нд Москва мужийн Барвиха тосгонд нас барсан) — Зөвлөлтийн цөмийн физикч, зөвлөлтийн [[Цөмийн бөмбөг|цөмийн бөмбөгийн]] «эцэг». [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын гурван удаагийн Хөдөлмөрийн баатар (1949, 1951, 1954). ЗХУ-ын ШУА-ийн Академич, физик-математикийн ухааны доктор (1933), профессор (1935). ЗХУ-ын Атомын эрчим хүчний хүрээлэн үүсгэн байгуулагч бөгөөд анхны захирал (1943—1960). ЗХУ-ын Атомын төслийн шинжлэх ухаан Ерөнхий удирдагч бөгөөд цөмийн эрчим хүчийн энхийн зорилгод ашиглахыг үндэслэгч. Ленины нэг удаагийн, Сталины 4 удаагийн төрийн шагналтан. == Намтар == Игорь Курчатов Сим суурингийн хүндэт иргэн, Уфим хотын газар хэмжилтийн сургууль төгсөгч Василий Алексеевич Курчатов (1869—1941)-ын хүү болж төржээ. Эх нь Мария Васильевна Курчатова (төрлөх овог нь — Остроумова, 1875—1942) эцэгтэй нь гэрлэхээс өмнө шашны дунд сургуулийн багш байжээ. 1908 онд эцэг нь газар зохион байгуулах комиссын ажлаар [[Ульяновск|Симбирск]] хот руу томилогдоход тэд гэр бүлээрээ нүүжээ, харин Игорь хүү 1911 онд улсын эрэгтэй хүүхдийн гимназид оржээ. 1912 онд тэдний гэр бүл Симферополь хот руу нүүжээ. Гэрийн санхүүгийн байдал хэцүү байсан тул Игорь Симферополийн улсын эрэгтэйчүүдийн гимназид сурахын зэрэгцээ слесарийн оройн сургуульд сурч Тиссена хэмээх жижиг механикийн үйлдвэрт ажиллаж байжээ. Зун нь газар зохион байгуулалтын аялалын багт орж явдаг байжээ. Тэрээр бүх хичээлээр онц дүнтэй байсан ч алтан медаль аваагүй, учир нь дайны үед эрх баригчид медаль олгохоо түр зогсоонсон байдаг юм. 1920 оны 9-р сард И.Курчатов [[Крым]] дахь Тавридын их сургуулийн физик-математикийн факультетэд элсэн орсон. 1923 оны зун гэхэд тэрээр өлсгөлөн, ядуу зүдүү байсан ч хугацаанаасаа өмнө их сургуулиа амжилттай төгссөн байна. Петроградын Политехникийн дээд сургуульд 3-р ангиас элсэн орж төгсөөд 1924 оны 11-р сард Баку дахь Азербайжаны Политехникийн дээд сургуулийн физикийн тэнхимийн туслах багш болов. 1925 онд Курчатов [[Баку|Бакуд]] хамт ажиллаж байсан профессор Семён Усатый-гийн зөвлөмжийн дагуу академич [[Абрам Иоффе]]-гийн удирдлаган дор [[Ленинград]] дахь Физик-техникийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан болжээ. Баку хотод байхдаа танилцсан Марина Дмитриевна Синельниковатай 1927 оны 2-р сарын 3-нд гэрэлсэн байна. 1927-1929 онд Ленинградын аж үйлдвэрийн дээд сургуулийн физик-математикийн факультетийн өндөр хүчдэлийн инженерийн тэнхимд диэлектрикийн физикийн тусгай курс заажээ. 1935 оноос М.Н.Покровскийн нэрэмжит Сурган хүмүүжүүлэх ухааны дээд сургуулийн профессороор ажиллаж, 3, 4-р курсын оюутнуудад "Цахим онол", "Атомын цөмийн физик" хичээл зааж, мөн тус тэнхимийн багш нарын эрдэм шинжилгээний семинарыг удирдаж байжээ. Физикийн их сургуулийн ахлах ангийн сурагчдад зориулсан цөмийн цех байгуулах ажлыг удирдан явуулсан. 1930 оны 10-р сарын 1-ээс - Ленинградын Физик, технологийн дээд сургуулийн физикийн тэнхимийн эрхлэгч болжээ. 1937 онд тэрээр М.Н.Покровскийн нэрэмжит Багшийн дээд сургуулийн онолын физикийн тэнхимийн эрхлэгчээр томилогдсон. Тэрээр 1942 оноос Казань хотод, дараа нь Москвад ажилласан. 1943 оны 9-р сарын 29-нд ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн жинхэнэ гишүүнээр сонгогдсон. [[Файл:Игорь Курчатов, 1943 год.jpg|thumb]] 1948 онд Бүх Холбоотын Коммунист (Большевик) намд элсэв. ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурлын төлөөлөгч. Игорь Курчатовыг Зөвлөлтийн атомын төслийг үндэслэгч гэж үздэг бөгөөд тэрээр 1942 оны 9-р сарын 28-наас нас барах хүртлээ түүнийг удирдаж байжээ. Дайнаас хойш хэдэн жилийн дараа [[Лаврентий Берия|Лаврентий Бериягийн]] удирдлаган дор тэрээр ЗХУ-ын цэргийн цөмийн хөтөлбөр анхны үр дүн авчирсан байна: 1949 оны 8-р сарын 29-нд Зөвлөлтийн анхны РДС-1 цөмийн бөмбөгийн туршилт хийжээ. Цэрэг дайны асуудлыг шийдвэрлэхтэй зэрэгцэн тэрээр цөмийн эрчим хүчийг энх тайвны зорилгоор ашиглахыг хөгжүүлэх хүчин чармайлтыг удирдсан байна. Багийн ажлын үр дүнд 1954 оны 6-р сарын 26-нд [[Обнинскийн цөмийн цахилгаан станц|Обнинскийн цөмийн цахилгаан станцыг]] хөгжүүлж, барьж, ашиглалтад оруулсан. Энэ нь дэлхийн анхны цөмийн цахилгаан станц болсон юм. Москва орчмын Барвиха тосгоны сувилалын газар эмчлүүлж байгаад титэм судасны бөглөрлийн улмаас гэнэт 1960 оны 2-р сарын 7-нд нас барсан. {{DEFAULTSORT:Курчатов,Игорь}} [[Ангилал:1903 онд төрсөн]] [[Ангилал:1960 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:20-р зууны физикч]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн атомын бөмбөгийн төслийн хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн зохион бүтээгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Москвагийн физик ба технологийн хүрээлэнгийн багш]] [[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Сталиний нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Цөмийн физикч]] tlpd0fs93mtdqzhdaf4e8fmo5xwx83g 857039 857038 2026-05-25T11:00:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 857039 wikitext text/x-wiki [[Файл:Igor Kurchatov 001.png|thumb|'''Игорь Васильевич Курчатов''']] '''Игорь Курчатов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''И́горь Васи́льевич Курча́тов,'' 1903 оны 1-р сарын 21-нд Оросын Хаант улсын Уфим мужийн Сим сууринд төрсөн— 1960 оны 2-р сарын 7-нд Москва мужийн Барвиха тосгонд нас барсан) — Зөвлөлтийн цөмийн физикч, зөвлөлтийн [[Цөмийн бөмбөг|цөмийн бөмбөгийн]] «эцэг». [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын гурван удаагийн Хөдөлмөрийн баатар (1949, 1951, 1954). ЗХУ-ын ШУА-ийн Академич, физик-математикийн ухааны доктор (1933), профессор (1935). ЗХУ-ын Атомын эрчим хүчний хүрээлэн үүсгэн байгуулагч бөгөөд анхны захирал (1943—1960). ЗХУ-ын Атомын төслийн шинжлэх ухаан Ерөнхий удирдагч бөгөөд цөмийн эрчим хүчийн энхийн зорилгод ашиглахыг үндэслэгч. Ленины нэг удаагийн, Сталины 4 удаагийн төрийн шагналтан. == Намтар == Игорь Курчатов Сим суурингийн хүндэт иргэн, Уфим хотын газар хэмжилтийн сургууль төгсөгч Василий Алексеевич Курчатов (1869—1941)-ын хүү болж төржээ. Эх нь Мария Васильевна Курчатова (төрлөх овог нь — Остроумова, 1875—1942) эцэгтэй нь гэрлэхээс өмнө шашны дунд сургуулийн багш байжээ. 1908 онд эцэг нь газар зохион байгуулах комиссын ажлаар [[Ульяновск|Симбирск]] хот руу томилогдоход тэд гэр бүлээрээ нүүжээ, харин Игорь хүү 1911 онд улсын эрэгтэй хүүхдийн гимназид оржээ. 1912 онд тэдний гэр бүл [[Симферополь]] хот руу нүүжээ. Гэрийн санхүүгийн байдал хэцүү байсан тул Игорь хүү Симферополийн улсын эрэгтэйчүүдийн гимназид сурахын зэрэгцээ слесарийн оройн сургуульд сурч Тиссена хэмээх жижиг механикийн үйлдвэрт ажиллаж байжээ. Зун нь газар зохион байгуулалтын аялалын багт орж явдаг байжээ. Тэрээр бүх хичээлээр онц дүнтэй байсан ч алтан медаль аваагүй, учир нь дайны үед эрх баригчид медаль олгохоо түр зогсоонсон байдаг юм. 1920 оны 9-р сард И.Курчатов [[Крым]] дахь Тавридын их сургуулийн физик-математикийн факультетэд элсэн орсон. 1923 оны зун гэхэд тэрээр өлсгөлөн, ядуу зүдүү байсан ч хугацаанаасаа өмнө их сургуулиа амжилттай төгссөн байна. Петроградын Политехникийн дээд сургуульд 3-р ангиас элсэн орж төгсөөд 1924 оны 11-р сард Баку дахь Азербайжаны Политехникийн дээд сургуулийн физикийн тэнхимийн туслах багш болов. 1925 онд Курчатов [[Баку|Бакуд]] хамт ажиллаж байсан профессор Семён Усатый-гийн зөвлөмжийн дагуу академич [[Абрам Иоффе]]-гийн удирдлаган дор [[Ленинград]] дахь Физик-техникийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан болжээ. [[Баку]] хотод байхдаа танилцсан Марина Дмитриевна Синельниковатай 1927 оны 2-р сарын 3-нд гэрэлсэн байна. 1927-1929 онд Ленинградын аж үйлдвэрийн дээд сургуулийн физик-математикийн факультетийн өндөр хүчдэлийн инженерийн тэнхимд диэлектрикийн физикийн тусгай курс заажээ. 1935 оноос М.Н.Покровскийн нэрэмжит Сурган хүмүүжүүлэх ухааны дээд сургуулийн профессороор ажиллаж, 3, 4-р курсын оюутнуудад "Цахим онол", "Атомын цөмийн физик" хичээл зааж, мөн тус тэнхимийн багш нарын эрдэм шинжилгээний семинарыг удирдаж байжээ. Физикийн их сургуулийн ахлах ангийн сурагчдад зориулсан цөмийн цех байгуулах ажлыг удирдан явуулсан. 1930 оны 10-р сарын 1-ээс - Ленинградын Физик, технологийн дээд сургуулийн физикийн тэнхимийн эрхлэгч болжээ. 1937 онд тэрээр М.Н.Покровскийн нэрэмжит Багшийн дээд сургуулийн онолын физикийн тэнхимийн эрхлэгчээр томилогдсон. Тэрээр 1942 оноос [[Казань]] хотод, дараа нь Москвад ажилласан. 1943 оны 9-р сарын 29-нд ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн жинхэнэ гишүүнээр сонгогдсон. [[Файл:Игорь Курчатов, 1943 год.jpg|thumb]] Игорь Курчөатов 1948 онд Бүх Холбоотын Коммунист (Большевик) намд элсэв. Игорь Курчатовыг Зөвлөлтийн атомын төслийг үндэслэгч гэж үздэг бөгөөд тэрээр 1942 оны 9-р сарын 28-наас нас барах хүртлээ түүнийг удирдаж байжээ. Дайнаас хойш хэдэн жилийн дараа [[Лаврентий Берия|Лаврентий Бериягийн]] удирдлаган дор тэрээр ЗХУ-ын цэргийн цөмийн хөтөлбөр анхны үр дүн авчирсан байна: 1949 оны 8-р сарын 29-нд Зөвлөлтийн анхны РДС-1 цөмийн бөмбөгийн туршилт хийжээ. Цэрэг дайны асуудлыг шийдвэрлэхтэй зэрэгцэн тэрээр цөмийн эрчим хүчийг энх тайвны зорилгоор ашиглахыг хөгжүүлэх хүчин чармайлтыг удирдсан байна. Багийн ажлын үр дүнд 1954 оны 6-р сарын 26-нд [[Обнинскийн цөмийн цахилгаан станц|Обнинскийн цөмийн цахилгаан станцыг]] хөгжүүлж, барьж, ашиглалтад оруулсан. Энэ нь дэлхийн анхны цөмийн цахилгаан станц болсон юм. 1956 онд [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] шүүмжилсэн алдарт ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хуралд төлөөлөгчөөр оролцсон байна. Москва орчмын Барвиха тосгоны сувилалын газар эмчлүүлж байгаад титэм судасны бөглөрлийн улмаас гэнэт 1960 оны 2-р сарын 7-нд нас барсан. {{DEFAULTSORT:Курчатов,Игорь}} [[Ангилал:1903 онд төрсөн]] [[Ангилал:1960 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:20-р зууны физикч]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн атомын бөмбөгийн төслийн хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн зохион бүтээгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Москвагийн физик ба технологийн хүрээлэнгийн багш]] [[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Сталиний нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Цөмийн физикч]] 336i6aftr6b8uluvvb32juztp9s3yzd 0 131984 857051 762143 2026-05-25T11:32:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 857051 wikitext text/x-wiki '''Бальцеровичийн төлөвлөгөө''' ([[Польш хэл|польш]]. ''Plan Balcerowicza'') - "шок эмчилгээ" гэж нэрлэгддэг - [[Польш|Польшийн]] эдийн засгийг төрийн өмчид суурилсан төрийн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоонд хурдан шилжүүлэх 1989 онд батлагдсан төлөвлөгөө юм. Уг төлөвлөгөөг боловсруулсан Польшийн Ерөнхий сайд [[Тадеуш Мазовецки|Тадеуш Мазовецкийн]] Засгийн газарт Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Сангийн сайдын албыг хашиж, Польшийн Сайд нарын Зөвлөлийн Эдийн засгийн хороог тэргүүлж байсан Польшийн эдийн засагч [[Лешек Бальцерович|'''Лешек Бальцеровичий'''н]] нэрээр нэрлэжээ. Энэхүү төлөвлөгөөний хэрэгжилтийн явцын эхний үед үйлдвэрлэл буурсан боловч жил хагасын дараа 1992 онд эдийн засаг өсч эхэлсэн байна. Дараа нь ижил төстэй шинэчлэлийг өөр хэд хэдэн оронд өөр түвшинд хийсэн байна. Богино хугацаанд "өвдөлт" ихтэй огцом өөрчлөлт хийх зарчимтай төлөвлөгөө учраас заримдаа "Шок эмчилгээ" гэж мөн нэрлэдэг байна. == Урьтал нөхцөл байдал == Магдаленка дахь албан бус хэлэлцээ, дараа нь 1989 оны "Дугуй ширээний хэлэлцээ" нь ардчилсан замаар сонгогдсон Засгийн газарт эрх мэдлийг тайван замаар шилжүүлэх боломжийг олгосон. Засгийн газрыг [[Тадеуш Мазовецки]] болон сөрөг хүчнийхэн байгуулах нь зүйтэй гэж эхлээд шийдсэн байв. 1989 оны 9-р сард Польшийн тэргүүлэх эдийн засагч, Сангийн сайд, Польшийн Ерөнхий сайдын орлогч Лешек Балцерович тэргүүтэй шинжээчдийн комисс байгуулагдав. Комиссын гишүүдэд [[Жорж Сорос]] болон түүний дэмжигчид [[Жеффри Сакс]] (эдийн засагч), Станислав Гомулка, Стефан Кавалец, Войцех Мисионг нар орсон байв. Комисс нь Польшийн эдийн засгийг төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцооноос Баруун Европ, Америкийн загварчилсан зах зээлийн капитализм руу хурдан шилжүүлэх боломжийг олгох томоохон хэмжээний шинэчлэлийн төлөвлөгөөг бэлтгэсэн байна. 1989 оны 10-р сарын 6-нд төрийн телевизээр уг хөтөлбөрийг ард түмэнд танилцуулсан бөгөөд үүнтэй холбогдох 10 хуулиуудыг 12-р сард польшийн [[Сейм]] 1989 оны 12-р сарын 31-нд ерөнхийлөгчийн гарын үсэг зурж багц хуулийг баталсан байна. Үүнд: # Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг дампуурлаа зарлах боломжийг олгосон '''Төрийн өмчит компанийн санхүүгийн эдийн засгийн тухай хууль'''. Ийнхүү үр ашигүй байсан ч аж ахуйн нэгж оршин тогтнох боломжтой гэх "үлгэрт" цэг тавьсан. # Үндэсний Төв банкнаас Засгийн газрын алдагдлыг санхүүжүүлэхийг хориглож, шинэ мөнгөн тэмдэгт гаргахыг хориглосон '''Банкны тухай хууль'''. # Төрийн өмчит компаниудад хөнгөлөлттэй зээл олгодог байсныг болиулж, хүүг инфляцитай холбосон '''Зээлийн тухай хууль'''. # '''Хэт их цалингийн нэмэгдэлд тавих татварын тухай хууль'''д ([[Польш хэл|польш]]: popiwek) гэж нэрлэгддэг, төрийн өмчит компаниудын цалингийн өсөлтөд татварын хязгаарлалт, гиперинфляцийг хязгаарлах зорилготой нэвтрүүлсэн. # '''Татварын шинэ дүрмийн тухай хууль''', бүх аж ахуйн нэгжид ижил татварын журам нэвтрүүлж, өмнө нь захиргааны шийдвэрээр хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжид мөрдөгдөж байсан тусгай татварыг тэглэсэн. # '''Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын эдийн засгийн үйл ажиллагааны тухай хуул'''ь нь гадаадын компани, хувь хүмүүст Польшийн эдийн засагт хөрөнгө оруулах, ашгаа гадаадад гаргах боломжийг олгосон. # Злотийн дотоод хөрвөх чадварыг нэвтрүүлж, олон улсын худалдааны төрийн монополь байдлыг халсан '''Гадаад валютын тухай хууль'''. # '''Гаалийн тухай хуулиар''' бүх аж ахуйн нэгжийн татварын нэгдсэн нэг хэмжээг тогтоосон. # Ажилгүйдлийн тэтгэмж олгох байгууллагуудын үүргийг зохицуулсан '''Хөдөлмөр эрхлэлтийн тухай хууль.''' # '''Ажилтныг ажлаас халах онцгой нөхцөл байдлын тухай хуульд''' төрийн өмчийн ажилчдыг бөөнөөр нь цомхотгохоос хамгаалж, ажилгүйдлийн тэтгэмжийг баталгаажуулсан. “Балтцеровичийн төлөвлөгөө”-нд инфляцийг хатуу хязгаарлаж, улсын төсөв, бараа, мөнгөний зах зээлийг нэг жилийн дотор тэнцвэржүүлж, эдийн засгийн бүх салбарыг зах зээлийн зарчимд шилжүүлэхээр тусгасан. Үүнд хүрэхийн тулд жижиглэнгийн үнийг нэмэгдүүлж, төсвийн татаасыг бууруулж, мөнгөн орлогыг хязгаарлаж, аж ахуйн нэгжүүдэд злотын хэсэгчилсэн дотоод хөрвөх чадварыг нэвтрүүлж, валютын нэгдсэн ханшийг тогтоосон байна. Уг төлөвлөгөөг 12-р сарын сүүлээр [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]] сайшаасан юм. Гадаадын янз бүрийн банк, Засгийн газруудад төлөх улсын өр 42.3 тэрбум ам.долларт (ДНБ-ий 64.8%) хүрсэн тул ОУВС-гийн дэмжлэг онцгой чухал байсан байна. 1989 онд ОУВС Польш улсад нэг тэрбум ам.долларын тогтворжуулах зээл, 720 сая ам.долларын нөөцийн зээл олгосон. Үүний дараа [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банкнаас]] Польш улсад экспортод чиглэсэн үйлдвэрүүдийг шинэчлэх нэмэлт зээл олгосон. Олон засгийн газар өмнөх амлалтдаа үнэнч байж, социалист Польшийн хуучин гадаад өрийн зарим хэсгийг төлсөн (2001 оны байдлаар зээлсэн мөнгө болон бүх хуримтлагдсан хүүгийн 50 орчим хувь). Шинэчлэл амжилттай болсон хэдий ч түүний нийгмийн үр дагавар нь эхний жилдээ л сэтгэл ханамжгүй байдал, зөрчилдөөнтэй үнэлгээг үүсгэж эхэлсэн. Төрийн өмчийн хувьчлалыг тооцсон ч үе шаттайгаар өөрчлөлт хийх нь маш хэцүү байсан. Үйлдвэрлэлийн хэмжээ нэмэгдсэн ч үүнтэй зэрэгцэн ажилгүйдэл огцом өссөн. Эдийн засгийг сэргээх олон хөшүүргийг нэн даруй ашиглаж байсан ч "зэрлэг капитализм"-ын нөхцөл байдлаас зайлсхийхийн тулд төрийн өмчит компаниудын хувьчлалыг нийгэмд зовиургүй болгохын тулд өмч хувьчлалыг бодлогоор удаан хугацаанд сунжруулж явуулсан байна. [[Ангилал:Хувьчлал]] [[Ангилал:Польшийн түүх]] [[Ангилал:1989 оны хувьсгал]] pbqfnr9fgerjnf624q8fune4zp26wo8 0 132213 857013 795287 2026-05-25T00:31:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 857013 wikitext text/x-wiki '''Мягмарын Саруул-Эрдэнэ'''- (1970 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн )- Монголын түүх судлаач, нийтлэгч, хэл шинжлэлийн ухааны доктор. АНУ-ын [[Вашингтон (хот)|Вашингтон хот]] дахь [[АНУ-ын Конгрессын номын сан|Конгрессын номын сангийн]] монгол номын мэргэжилтэн. Америк дахь Монголын Соёлын төвийн тэргүүн. "Өдрийн сонин"-ны Вашингтон хот дахь тусгай сурвалжлагч, орчуулагч. == Намтар == 1990 онд Улаанбаатар хотын 6-р дунд сургууль төгссөн. 1994 онд [[Улсын Багшийн Их Сургууль|Улсын Багшийн их сургуулийг]] монгол хэл-уран зохиолын багш мэргэжлээр төгссөн. 1996 онд магистр, 2002 онд докторын зэргийг монгол хэл шинжлэлээр хамгаалсан. 1994-2002 онд болон 2009 онд УБИС-ийн Монгол судлалын сургуульд багш. Энэ үеэр "Орчин цагийн монгол хэлний үг зүй", "Tүүхэн хэл зүй", “Хэл шинжлэлийн удиртгал”, “Ерөнхий хэл шинжлэл” хичээлүүдийг заадаг байсан. 2001-2002 онд [[Станбулын их сургууль|Истанбулын их сургуульд]] судлаач. 2002 оны 9-р сарын 30-нд "Монгол хэлний нөхцөл бүтээврийн үг зүйн түүхэн хувьсал" /Аяндаа цэгцрэх тогтолцооны онолоор/” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан. 2002-2007 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Индиана Их сургууль|Индиана Их сугуульд]] зочин судлаачаар тус тус ажилласан. 2007 оноос [[АНУ-ын Конгрессын номын сан|АНУ-ын Конгрессын Номын Сангийн]] монгол номын мэргэжилтэн. 2010 оноос Монгол дахь Элчин сайд асан Жон Дингерын зөвөлгөөгөөр [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн Департаментын]] Гадаад Харилцааны Их Сургуулийн монгол хэлний багш болсон. 2007 оноос АНУ-ын Вашингтонд Монгол Соёлын Төв байгуулаад тэргүүнээр нь ажиллаж байгаа судлаач. == Бүтээл == Монгол судлаач 15 эрдэмтэнтэй хийсэн ярилцлагаараа “Индиана Их Сургуулийн Монгол Судлаачид” гэсэн ном, сэтгүүлзүйн бусад өгүүлэл, нийтлэл, сурвалжлага зэргээрээ “Манайхан Америкт” гэж ном гаргасан. Монгол судлаач [[Николай Поппе|Николай Поппегийн]] намтарыг орчуулсан. "Грекийн домгууд" гэх нэртэй ном хэвлүүлсэн. == Гэр бүл == 1993 онд Ц.Наранцэцэгтэй гэрлэсэн. == Шагнал == 2021 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон хүртжээ. {{DEFAULTSORT:Саруул-Эрдэнэ, Мягмарын }} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] m5telwh5qw3yy2gsr5lap7rqkuisb0i 10 132719 857004 820567 2026-05-24T18:27:47Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:PosMapFS]] to [[Загвар:Infobox Russian inhabited locality/PosMapFS]] 820567 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |amur oblast |[[amur oblast]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |amur oblast |[[amur oblast]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=RU-KLU |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=RU-KR |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |omsk oblast |[[omsk oblast]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |vologda oblast |[[vologda oblast]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Russia Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Russia Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Russia Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Russia Kaluga Oblast |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=Russia Karelia |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Russia Kemerovo Oblast |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Russia Khabarovsk Krai |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Russia Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Russia Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Russia Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |omsk oblast |[[omsk oblast]]=Russia Omsk Oblast |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |saint petersburg |[[saint petersburg]]=Russia Saint Petersburg |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Russia Sakha Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Russia Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Russia Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Russia Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[vologda oblast]]=Russia Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=the Republic of Karelia |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Khabarovsk Krai |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |omsk oblast |[[omsk oblast]]=Omsk Oblast |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |vologda oblast |[[vologda oblast]]=Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=Republic of Karelia |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Khabarovsk Krai |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |omsk oblast |[[omsk oblast]]=Omsk Oblast |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |vologda oblast |[[vologda oblast]]=Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> ijh9ovn109bh08i56mh4q2l5ya6soyh 857008 857004 2026-05-24T18:33:02Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Infobox Russian inhabited locality/PosMapFS]] to [[Загвар:Инфобокс Оросын суурин/PosMapFS]] without leaving a redirect 820567 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |amur oblast |[[amur oblast]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |amur oblast |[[amur oblast]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=RU-KLU |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=RU-KR |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |omsk oblast |[[omsk oblast]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |vologda oblast |[[vologda oblast]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Russia Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Russia Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Russia Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Russia Kaluga Oblast |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=Russia Karelia |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Russia Kemerovo Oblast |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Russia Khabarovsk Krai |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Russia Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Russia Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Russia Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |omsk oblast |[[omsk oblast]]=Russia Omsk Oblast |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |saint petersburg |[[saint petersburg]]=Russia Saint Petersburg |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Russia Sakha Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Russia Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Russia Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Russia Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[vologda oblast]]=Russia Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=the Republic of Karelia |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Khabarovsk Krai |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |omsk oblast |[[omsk oblast]]=Omsk Oblast |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |vologda oblast |[[vologda oblast]]=Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=Republic of Karelia |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Khabarovsk Krai |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |omsk oblast |[[omsk oblast]]=Omsk Oblast |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |vologda oblast |[[vologda oblast]]=Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> ijh9ovn109bh08i56mh4q2l5ya6soyh 857045 857008 2026-05-25T11:14:57Z Enkhsaihan2005 64429 857045 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |amur oblast |[[amur oblast]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |amur oblast |[[amur oblast]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=RU-KLU |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=RU-KR |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |vologda oblast |[[vologda oblast]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Russia Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Russia Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Russia Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Russia Kaluga Oblast |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=Russia Karelia |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Russia Kemerovo Oblast |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Russia Khabarovsk Krai |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Russia Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Russia Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Russia Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |omsk oblast |[[omsk oblast]]=Russia Omsk Oblast |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |saint petersburg |[[saint petersburg]]=Russia Saint Petersburg |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Russia Sakha Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Russia Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Russia Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Russia Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[vologda oblast]]=Russia Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=the Republic of Karelia |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Khabarovsk Krai |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |omsk oblast |[[omsk oblast]]=Omsk Oblast |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |vologda oblast |[[vologda oblast]]=Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=Republic of Karelia |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Khabarovsk Krai |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |omsk oblast |[[omsk oblast]]=Omsk Oblast |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |vologda oblast |[[vologda oblast]]=Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> rlggnu3ktex9ovuxvr2paj5r7g8su59 857046 857045 2026-05-25T11:15:50Z Enkhsaihan2005 64429 857046 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |amur oblast |[[amur oblast]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |amur oblast |[[amur oblast]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=RU-KLU |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=RU-KR |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |vologda oblast |[[vologda oblast]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Russia Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Russia Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Russia Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Russia Kaluga Oblast |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=Russia Karelia |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Russia Kemerovo Oblast |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Russia Khabarovsk Krai |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Russia Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Russia Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Russia Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |saint petersburg |[[saint petersburg]]=Russia Saint Petersburg |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Russia Sakha Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Russia Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Russia Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Russia Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[vologda oblast]]=Russia Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=the Republic of Karelia |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Khabarovsk Krai |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |vologda oblast |[[vologda oblast]]=Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |karelia |republic of karelia |karelia republic |[[republic of karelia|karelia]] |[[republic of karelia]]=Republic of Karelia |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |khabarovsk krai |[[khabarovsk krai]]=Khabarovsk Krai |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |krasnoyarsk krai |[[krasnoyarsk krai]]=Krasnoyarsk Krai |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |amur oblast |[[amur oblast]]=Amur Oblast |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |chelyabinsk oblast |[[chelyabinsk oblast]]=Chelyabinsk Oblast |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |kemerovo oblast |[[kemerovo oblast]]=Kemerovo Oblast |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |lipetsk oblast |[[lipetsk oblast]]=Lipetsk Oblast |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |sverdlovsk oblast |[[sverdlovsk oblast]]=Sverdlovsk Oblast |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |tyumen oblast |[[tyumen oblast]]=Tyumen Oblast |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |vologda oblast |[[vologda oblast]]=Vologda Oblast |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> fmqvjmusc2rhaguvn9mh0lug7gyljei 14 132727 857043 768150 2026-05-25T11:13:01Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурины хуудсууд]] to [[Ангилал:Засвар шаардлагтай Оросын суурингийн хуудас]] without leaving a redirect 766165 wikitext text/x-wiki {{hidden category}} jcsw6cp0uirpdmo26ufvhpdp2opj2n6 0 133749 857030 771470 2026-05-25T09:13:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 857030 wikitext text/x-wiki [[Файл:Алишер Усманов. 2015-2.jpg|thumb|Алишер Усманов]] '''Алишер Усманов''' ([[Узбек хэл|узбек]]. ''Alisher Burxonovich Usmonov''; [[Орос хэл|орос.]] ''Алишер Бурханович Усманов'' 1953 оны 9-р сарын 9-нд Звлөлт Узбекийн Наманган мужийн Чуст хотод төрсөн) — оросын тэрбумтан, ажил хэрэгч хүн. "USM Holdings" үүсгэн байгуулагч. Оросын хамгийн баян хүмүүсийн нэг (''Forbes-''сэтгүүлийн орос хэл дээрх хувилбар). Өмнө нь Их Британий хамгийн баян хүмүүсийн жагсаалтад багтаж байсан ("''The Sunday Times" сонины мэдээлж байсанаар''). 2023 онд "Forbes" сэтгүүл А.Усмановын хөрөнгийг 14.4 тэрбум доллар гэж үнэлжээ. Тэрээр 2008 оноос 2022 оны 3-р сарын 3 хүртэл Олон улсын туялзуур сэлэмний холбооны (FIE) ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан. 2022 оны 2-р сарын 28-нд Европын Холбооны Зөвлөл түүнд “Украины нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал, бүрэн эрхт байдал, тусгаар тогтнолд халдсан буюу заналхийлсэн үйлдлүүдийнх нь төлөө” хориг арга хэмжээ авсан. Их Британи, АНУ, Япон, Канад, Австрали улсууд хориг арга хэмжээнд нэгдсэн бөгөөд 3-р сарын 16-наас хойш Усманов АНУ-ын тэргүүлэх хориг арга хэмжээний хяналтын жагсаалтад орсон байна. Мөн тэрээр Швейцарь, Украйн, Шинэ Зеландын хориг арга хэмжээнд өртөж байгаа юм. == Намтар == Алишер Усманов 1953 оны 9-р сарын 9-нд Узбекистаны ЗХУ-ын Наманган мужийн Чуст хотод төрсөн. 4 хүүхэдтэй айлын ууган нь юм. Алишер Усмановын эцэг Бурхан Усманов 1980-аад онд [[Ташкент]] хотын прокуророор ажиллаж байжээ. Хүүхэд байхдаа “Шадар гурван цэрэг” зохиолыг уншаад сэлэм, сонирхож туялзуур сэлэмны дугуйланд хоёрхон жил бэлтгэл хийсний дараа тэрээр Узбекийн туялзуур сэлэмний залуучуудын багт орж, хэсэг хугацааны дараа спортын мастер болж, улмаар ЗХУ-ын шигшээ багийн гишүүн болж байжээ. 1970 онд Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль/МГИМО/-д олон улсын эрх зүйч мэргэжлийн шалгалтанд унаад дараа жил нь 1971 онд элсэн ороод 1976 онд төгссөн байна. Энэ үед сүүлд Б.Ельцины хэвлэлийн төлөөлөгч болсон [[Сергей Ястржембский]] түүний ангийн найз нь байжээ. Дараа нь тэрээр ЗХУ-ын ШУА-д эрдэм шинжилгээний ажилтан, Узбекистаны Комсомолын Төв Хорооны ахлах референт, ЗХУ-ын Энх тайвны хорооны Гадаад эдийн засгийн нийгэмлэгийн ерөнхий захирлаар ажиллаж байсан. 1980 оны 8-р сард 26 настай Усмановыг найз нөхөд Бахадыр Насымов, Илхам Шаиков нартай хамт хээл хахууль авахад хүндрүүлэх нөхцөл байдалд оролцсон, бүлэг хүмүүс залилан мэхэлсэн, социалист өмчийн хулгай бүлэглэн үйлдсэн хэргээр 8 жилийн хорих ял авчээ. 1986 онд Усмановыг "чин сэтгэлээсээ гэмшсэн" болон "үлгэр жишээ байсаны" гэж колониос хугацаанаас нь өмнө суллав. 1987 онд Усманов Москва мужийн Раменское хуванцар үйлдвэрт гялгар уут үйлдвэрлэдэг Агропласт хоршоог байгуулж, 1993 он хүртэл тамхи нийлүүлдэг байжээ. 1994-1998 онуудад А.Усманов банк хоорондын хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн компанийн Интерфин компанийн тэргүүнээр ажиллаж байхдаа хийн өрийг барагдуулж байжээ. 1990-ээд оны сүүлээр Усманов [[Рем Вяхирев|Рем Вяхиревтой]] уулзаж, хүчин чармайлт, санхүүгээ нэгтгэснээр "Газпром", "Интерфин" нар Оскол Электрометаллургийн Үйлдвэр (OEMK) болон Лебединскийн Уул Уурхай, Боловсруулах Үйлдвэрийн хяналтын хувьцааг худалдан авч, "Газметалл" компанид нэгтгэжээ. Усмановыг 2000 онд Узбекистаны Дээд шүүх албан ёсоор цагаатгаж, уг хэргийг зохиомол гэж үзжээ. 2002 онд Интерфин энэ компанийн Газпромын хувьцааг худалдан авч, цорын ганц хяналтын хувьцаа эзэмшигч болжээ. 2024 оны 11-р сард Усманов Ташкент хотод болсон Конгрессоор Олон улсын туялзуур сэлэмний холбооны ерөнхийлөгчөөр 4 жилийн хугацаатай сонгогдсон. 156 үндэсний холбооны 120 нь түүний төлөө саналаа өгсөн байна. 12-р сард Алишер Усманов Олон улсын туялзуур сэлэмний холбооны ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа сайн дураараа түдгэлзсэнийг зарласан. 2025 онд [[Форбс (сэтгүүл)|Forbes сэтгүүл]] Усмановын цэвэр хөрөнгийг 16.7 тэрбум доллар гэж үнэлсэн нь түүнийг Орост 9-р байранд, дэлхийн тэрбумтнуудын жагсаалтад 122-р байранд оруулжээ. [[BBC]]-ийн мэдээлснээр Усманов Лондонд нийт 150 сая гаруй фунт стерлингийн үнэтэй хоёр харш болон бусад үл хөдлөх хөрөнгөтэй холбоотой. Британийн засгийн газрын мэдээлснээр Усмановын цэвэр хөрөнгийг 18.4 тэрбум доллар гэж тооцоолжээ. == Буяны үйлс == 2019 оноос хойш Алишер Усманов Узбекистанд нийгмийн төслүүд, түүний дотор тосгоны хөгжилд 300-400 сая долларын хөрөнгө оруулалт хийхээ зарласан. 2019 оны 12-р сард Усманов орчин үеийн олимпийн хөдөлгөөнийг үндэслэгч [[Пьер де Кубертэн|Пьер де Кубертэний]] тунхаглалын гар бичмэлийг Sotheby's дуудлага худалдаагаар 8.8 сая доллараар нэрээ нууцалж худалдан авч, хоёр сарын дараа [[Лозанн]] дахь Олимпийн музейд хандивласан. 2020 оны 4-р сард USM сангийн хувьцаа эзэмшигчид эмнэлгийн ажилтнууд болон сайн дурын ажилтнуудад зориулсан хувийн хамгаалалтын хэрэгсэл худалдан авах, Орост коронавирусын халдвар авсан хүмүүсийг эмчилж буй эмнэлгийн ажилтнуудад санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэхэд 2 тэрбум гаруй рубль хуваарилсан ажээ. 2020 оны 5-р сард Усманов Узбекистаны хил орчмын бүс нутаг болон Казахстаны Туркестан мужийн үерийн гамшгийн үед тусламж үзүүлэх, нэрвэгдсэн оршин суугчдад тусламж үзүүлэхэд 15 сая доллар хандивласан. Алишер Усманов 2005-2020 оны хооронд нийтдээ 2.6 тэрбум гаруй ам.долларыг буяны байгууллагад хандивласан байна. hpi1sbxcb9pi9dasqzpmeqct4n8wdm9 0 139413 857010 847910 2026-05-24T18:49:11Z IvanScrooge98 35074 /* */ 857010 wikitext text/x-wiki '''Temu''' ({{audio|en-us-Temu2.oga|''Тэ́му''}}-гэж дууддаг ) — [[Хятад|Хятадын]] "PDD Holdings" цахим худалдаа, арилжаа эрхэлдэг онлайн-дэлгүүр юм. Уг дэлгүүр нь бараагаа маш хямд үнээр зардаг бөгөөд голчлон шууд Хятадаас нийлүүлдэг байна. "Тимү"- гийн бизнесийн загвар нь компанийг хэрэглэгчдийн дунд нэр хүндтэй болгосон боловч худалдан авагчийн тухай мэдээллийн нууцлал, худалдааны платформын ажилтнуудыг албадан хөдөлмөр эрхлүүлдэг бөгөөд зах зээлд гаргаж буй бүтээгдэхүүний оюуны өмч, чанар зэрэг нь асуудал дагуулдаг байна. Энэ компани өрсөлдөгч мөн хятадын Shein компанитай хуулийн маргаанд ороод байгаа юм. == Түүх == "Тимү" нь Кайманы арлуудад бүртгэлтэй үндэстэн дамнасан арилжааны компани болох "PDD Holdings"-д харьяалагддаг бөгөөд удирдлаг дор ажилдаг боловч албан ёсны төв оффисын хаягаа [[Дублин]] хотод байдаг гэж заасан байдаг ажээ. "PDD Holdings" компани мөн Хятад дотроо алдартай онлайн худалдааны платформ болох "Pinduoduo"-г эзэмшдэг байна. Тимү платформ нь 2022 оны 9-р сараас АНУ-д үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн байна. 2023 оны 3-р сараас Австрали, Шинэ Зеландад сарын дараа буюу 4-р сараас [[Франц]], [[Герман]], [[Итали]], [[Нидерланд]], [[Испани]], [[Их Британи|Их Британид]] ажиллаж эхэлсэн байна. Удалгүй тэд [[Латин Америк|Латин Америкт]] үүд хаалгаа нээжээ. 2024 оны 1-р сарын 17-нд Тимү компани 49 дэх орон болох [[Өмнөд Африк|Өмнөд Африкт]] албан ёсоор худалдаагаа эхлүүлжээ. 2024 оны 2-р сард "Тимү" АНУ-д 100 сая идэвхтэй хэрэглэгчтэй, дэлхий даяар 130 сая гаруй хүн апп програмыг нь татаж, сар бүр 420 сая орчим хүн вэбсайтаар нь зочилдог гэсэн судалгаа байдаг ажээ. == Бизнес бүтэц == "Тимү" нь Хятадын бараа нийлүүлэгчид бараа хэрэглэгчдэд очиход үйлчилдэг завсрын дистрибьютерт /дундын зуучлагчгүй/ найдалгүйгээр бүтээгдэхүүнээ хэрэглэгчдэд шууд борлуулах, хүргэх боломжийг олгосоны үндсэн дээр бүтээгдэхүүнийг илүү хямд үнэтэй болгодог байна. Зарим худалдагч "Тимү"-гээс бараагаа алдагдалтай зарах хэмжээнд хүртэл үнээ буулгахыг хүссэн гэж мэдэгдэж байсан. Тимү нь нийгмийн сүлжээгээр дамжуулан шинэ хэрэглэгчдийг амжилттай татан олруулсан зарим хэрэглэгчдэд мөн үнэ төлбөргүй бүтээгдэхүүн санал болгодог байна. "Тимү" дээрх онлайн худалдан авалтыг вэб хөтөч эсвэл гар утасны апп програм ашиглан хийх боломжтой байдаг бөгөөд Фэйсбүүк, Инстаграм дээр томоохон сурталчилгааны кампанит ажил явуулдаг байна. == Шүүмжлэл == Зарим худалдаачид Тимү-г "хогийн сав" болгон ашигладаг бөгөөд чанар муутай, хугацаа нь дууссан, хуучирсан бүтээгдэхүүн зарахыг оролддог. 2022 оны Time сэтгүүлийн нийтлэлд бичсэнээр "Тимү"-ийн үйлчлүүлэгчид олон мянган илгээмж хүрээгүй гэсэн шүүмжлэлтэй тулгарсан, худал сурталчилгаа, зөвшөөрөлгүй төлбөрөөс үүдэн сайт дээрх бараа бүтээгдэхүүний тайлбар бодит байдалтай таарахгүй, эргээд холбогдоход хариу өгдөггүй таг болдог зэрэг асуудлууд байнга гардаг байна. [[Ангилал:Пиньдуодуо]] [[Ангилал:2022 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Хятадын брэнд]] din4nb9i1dmjbgzl06du2goge7jmovm 0 143069 856995 843063 2026-05-24T12:42:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 856995 wikitext text/x-wiki [[Файл:François Ier Louvre.jpg|thumb]] '''I Франсуа''' ([[Франц хэл|франц.]] ''François I^er''; 1494 оны 9-р сарын 12-нд төрсөн – 1547 оны 3-р сарын 31-нд нас барсан) - 1515 оны 1-р сарын 1-ээс Францын хаан бөгөөд [[XII Луи]] хааны үеэл Орлеаны Шарль, Савойн Луиза нарын хүү байв. Тэрээр [[Валуа]] [[Валуа|угсааны]] Ангулемийн салбарыг үндэслэгч байв. Түүний хаанчлал нь Хабсбургийн V Карлтай удаан үргэлжилсэн дайн, Францын [[Сэргэн мандалтын үе|Сэргэн мандалтын үеийн]] цэцэглэн хөгжилтэй холбоотой юм. I Франсуа зөвхөн охидтой байсан элэнц авга ах нь нас барж Францын хаан ширээнд 1515 онд суусан бөгөөд авга ахынхаа охинтой нь гэрлэжээ. Мариньяно хотод Швейцарьчуудыг ялсны дараа (1515 оны 9-р сард) тэрээр [[Милан]], [[Женова|Генуя]] хотуудыг эзэлжээ. 1519 онд тэрээр Ариун Ромын эзэн хааны титмийг авах гэж эрэлхийлсэн боловч чадаагүй юм. 1521 онд тэрээр эзэн хааны хаан ширээнд заларсан V Карлын эсрэг дайн зарлаж, Павиад ялагдаж, олзлогджээ. Тэрээр урлагийг ивээн тэтгэж, [[Леонардо да Винчи]] зэрэг авьяаслаг уран бүтээлчдийг Францад урьж байжээ. == Уран зохиолд == * «Histoire du recouvrement du duché de Milan par François I» (П., 1617); * Pasquier Le Moyne, «Le couronnement du Fr. et conqueste de la duché de Milan» (ib., 1520); * Champollion-Figeac, «Captivité du roi F.» (ib., 1847); * Moreau, «Prise et délivrance de F. et captivité des enfants de France»; * Mignet, «Rivalité de Fr. I et de Charles-Quint» (Париж, 1875); * Labeyrie, "Mariage de F. avec Eléonore d’Autrichien (ib., 1873); * Paillard, «La mort de F. I, d’après J. de Saint-Mauris, ambassadeur de Ch. V» (ib., 1877); * P. Mathieu, «Histoire de France de Fr. I à Louis XIII»; * Gaillard, «Histoire de F. I, roi de France» (П., 1769, 8 т.); * Р. Paris, «Etudes sur la règue de F.» (1885); * Fr. de Crue, «Anne, duc de Montmorency, grand maître et connétable de France, à la cour, aux armées et au conseil de F. I»; * G. Jacqueton, «La politique extérieure de Louise pendant la captivité de Fr. I» (П., 1892); * J. Zeller, «Italie et Renaissance» (ib., 1888); * De Crue, «La cour de France et la société au XVI s.» (ib., 1888); * De Laborde, «La Renaissance des arts à la cour de France» (1850—65); * Renouard et Crapelet, «R. Estienne, imprimeur royal et le roi F.» (П., 1839); * Capefigue, «Fr. I et la Renaissance» (П., 1844). * ''Knecht R. J.''&#x20;Francis I.&#x20;— Cambridge, 1982. * ''Jacquart J.''&#x20;Francois I.&#x20;— Paris, 1992. {{DEFAULTSORT:Франсуа, 01}} [[Ангилал:1494 онд төрсөн]] [[Ангилал:1547 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Валуа]] [[Ангилал:Францын хаан]] [[Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар]] [[Ангилал:Алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] e3uc33vnsezkfkr6m3n1u1nnxk3hzt3 0 143634 857012 838345 2026-05-24T21:21:51Z Cicihwahyuni6 84487 857012 wikitext text/x-wiki [[Файл:Headquarters of Nintendo Co., Ltd.jpg|thumb|Киото дахь төв байр]] '''Нинтэндо''' ([[Япон хэл|япон.]] 任天堂株式会社 ''Nintendo Kabushiki-gaisha'') - видео тоглоом болон тоглоомын систем хөгжүүлэх чиглэлээр мэргэшсэн, [[Киото]] хотод төвтэй Японы олон улсын корпорац юм. Нинтэндо корпорацыг 1889 онд гар урлаач Ямаүчи Фүсажиро үүсгэн байгуулж, анх гар хийцийн ханафүда тоглоомын хөзөр үйлдвэрлэж байжээ. 1960-аад онд Нинтэндо бусад бизнест өргөжиж, одоогийн нэрээрээ авч олон нийтийн компани болжээ. 1977 онд анхны видео тоглоомын консол болох Color TV-Game-ээ гаргасан. Тус компани 1981 онд Donkey Kong, мөн 1985 онд Nintendo Entertainment System болон [[Super Mario Bros.]] тоглоомуудыг гаргаснаар олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн юм. Нинтэндо корпорац нь Японы зах зээл дээрх хамгийн том, хамгийн баян, хамгийн нөлөө бүхий хувийн хэвшлийн арилжааны байгууллагуудын нэг юм. [[Ангилал:Нинтэндо| ]] [[Ангилал:Японы компани]] r2roolw63o378qrpsb6blh19843if4u 0 146458 856993 2026-05-24T12:26:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Laurence des Cars speaking at the Nexus Conference 2023.jpg|thumb]] '''Лоранс де Кар''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Laurence des Cars''; 1966 оны 6-р сарын 13-нд Францын Антони хотод төрсөн) — 19-р болон 20-р зууны эхэн үеийн урлаг судлаач, [[Франц|Францын]] музейн мэргэжилтэн юм. Тэрээр [[Орсэй музей]] болон т..." 856993 wikitext text/x-wiki [[Файл:Laurence des Cars speaking at the Nexus Conference 2023.jpg|thumb]] '''Лоранс де Кар''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Laurence des Cars''; 1966 оны 6-р сарын 13-нд Францын Антони хотод төрсөн) — 19-р болон 20-р зууны эхэн үеийн урлаг судлаач, [[Франц|Францын]] музейн мэргэжилтэн юм. Тэрээр [[Орсэй музей]] болон түүний салбар болох Оранжери музейн захирал байсан. Лоранс де Карыг 2021 оны 9-р сарын 1-нд Ерөнхийлөгч [[Эммануэл Макрон]] тушаалаараа [[Лувpын музей|Луврын музейн]] захирлаар Жан-Люк Мартинезийн дараа томилсон байна. Луврын музейн захирлын албан тушаалыг хашиж буй анхны эмэгтэй юм. == Намтар == Парисын сэтгүүлч де Жан де Карын охин, зохиолч Ги де Карын ач охин тэрээр 19-р болон 20-р зууны эхэн үеийн урлагийн тэргүүлэх Францын мэргэжилтнүүдийн нэг гэж тооцогддог. Тэрээр 1994 онд Орсэй музейд уран зургийн куратороор элсэж, олон тооны зорилтот үзэсгэлэнг зохион байгуулж, дэлхийн бараг бүх томоохон музей, хувийн цуглуулагчидтай харилцаа холбоо тогтоожээ. 2014 онд Лоренс де Карс Парис дахь Оранжери музейн захирлаар, гурван жилийн дараа Орсэй музейн захирлаар томилогдсон. Үүнээс өмнө тэрээр Францын "''France-Museums''" агентлагт хэдэн жил ажиллаж байсан бөгөөд бусад зүйлсийн дотор [[Абу-Даби]] дахь Луврын салбар зэрэг томоохон төслийн уран сайхны агуулгыг хянаж байжээ. oupombfhhkyscvd32vrp22uh6w2fp0r 0 146459 857001 2026-05-24T15:36:18Z Есүжин 104869 Хотгойдын шадар ван Чингүүнжавыг барьж өгсөн урван тэрслэгч Хар дарханы Азар зайран. 857001 wikitext text/x-wiki Хар дархадын Азар зайран нь XVII-нь үед амьдарч байсан зайран ба Хотгойдын шадар ван Чингүүнжавыг барьж өгсөн урван тэрслэгчидийн нэг юм. Тухайлбал Чингүүнжавыг Орос улсын хилийн ойролцоо өөрийн 500 цэрэгтэй буудалсан байх үед Манжийн бухиа цэрэг нарт Баян зайсан, Барамсэд тайж, Сүнлэв лам нартай нийлэн буусан газрыг нь газарчилж улмаар барин өгчээ. Энэ үед Чингүүнжав дайран гарах гэж оролдсон ч хүч дутан баригдаж 1557 оны 3 дугаар сард гэр бүлийн гишүүдийн хамтаар Бээжин хотод цаазлуулжээ. nt8eip6jmau0hwzdsw2mt5hdfap0dv9 857002 857001 2026-05-24T15:39:07Z Есүжин 104869 Хотгойдын шадар ван Чингүүнжавыг барьж өгсөн урван тэрслэгч Хар дарханы Азар зайран. 857002 wikitext text/x-wiki Хар дархадын Азар зайран нь XVlll-нь үед амьдарч байсан зайран ба Хотгойдын шадар ван Чингүүнжавыг барьж өгсөн урван тэрслэгчидийн нэг юм. Тухайлбал Чингүүнжавыг Орос улсын хилийн ойролцоо өөрийн 500 цэрэгтэй буудалсан байх үед Манжийн бухиа цэрэг нарт Баян зайсан, Барамсэд тайж, Сүнлэв лам нартай нийлэн буусан газрыг нь газарчилж улмаар барин өгчээ. Энэ үед Чингүүнжав дайран гарах гэж оролдсон ч хүч дутан баригдаж 1557 оны 3 дугаар сард гэр бүлийн гишүүдийн хамтаар Бээжин хотод цаазлуулжээ. jru8vdr9i3jq11ao4qjnu0qvuoblmsu 857003 857002 2026-05-24T15:39:33Z Есүжин 104869 Хотгойдын шадар ван Чингүүнжавыг барьж өгсөн урван тэрслэгч Хар дарханы Азар зайран. 857003 wikitext text/x-wiki Хар дархадын Азар зайран нь XVlll-ны үед амьдарч байсан ба Хотгойдын шадар ван Чингүүнжавыг барьж өгсөн урван тэрслэгчидийн нэг юм. Тухайлбал Чингүүнжавыг Орос улсын хилийн ойролцоо өөрийн 500 цэрэгтэй буудалсан байх үед Манжийн бухиа цэрэг нарт Баян зайсан, Барамсэд тайж, Сүнлэв лам нартай нийлэн буусан газрыг нь газарчилж улмаар барин өгчээ. Энэ үед Чингүүнжав дайран гарах гэж оролдсон ч хүч дутан баригдаж 1557 оны 3 дугаар сард гэр бүлийн гишүүдийн хамтаар Бээжин хотод цаазлуулжээ. glotujl02zan1d9ukrfy89ark6tri7p 10 146461 857009 2026-05-24T18:34:30Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<noinclude>{{pp-template|small=yes}}</noinclude><includeonly>{{#switch: {{Str left|{{wikidata|property|P764}}|2}} | 01 = [[Алтайн хязгаар]] | 03 = [[Краснодарын хязгаар]] | 04 = [[Красноярскийн хязгаар]] | 05 = [[Приморийн хязгаар]] | 07 = [[Ставрополийн хязгаар]] | 08 = [[Хабаровскийн хязгаар]] | 10 = [[Амур муж]] | 11 = {{#switch: {{Str left|{{wikida..." 857009 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-template|small=yes}}</noinclude><includeonly>{{#switch: {{Str left|{{wikidata|property|P764}}|2}} | 01 = [[Алтайн хязгаар]] | 03 = [[Краснодарын хязгаар]] | 04 = [[Красноярскийн хязгаар]] | 05 = [[Приморийн хязгаар]] | 07 = [[Ставрополийн хязгаар]] | 08 = [[Хабаровскийн хязгаар]] | 10 = [[Амур муж]] | 11 = {{#switch: {{Str left|{{wikidata|property|P764}}|3}} | 118 = [[Ненецийн өөртөө засах тойрог]] | [[Архангельск муж]] }} | 12 = [[Астрахань муж]] | 14 = [[Белгород муж]] | 15 = [[Брянск муж]] | 17 = [[Владимир муж]] | 18 = [[Волгоград муж]] | 19 = [[Вологда муж]] | 20 = [[Воронеж муж]] | 22 = [[Нижегород муж|Доод Новгород муж]] | 24 = [[Иваново муж]] | 25 = [[Эрхүү муж]] | 26 = [[Ингушет]] | 27 = [[Калининград муж]] | 28 = [[Тверь муж]] | 29 = [[Калуга муж]] | 30 = [[Камчаткын хязгаар]] | 32 = [[Кемерово муж]] | 33 = [[Киров муж]] | 34 = [[Кострома муж]] | 36 = [[Самара муж]] | 37 = [[Курган муж]] | 38 = [[Курск муж]] | 40 = [[Санкт-Петербург]] | 41 = [[Ленинград муж]] | 42 = [[Липецк муж]] | 44 = [[Магадан муж]] | 45 = [[Москва]] | 46 = [[Москва муж]] | 47 = [[Мурманск муж]] | 49 = [[Новгород муж]] | 50 = [[Новосибирск муж]] | 52 = [[Омск муж]] | 53 = [[Оренбург муж]] | 54 = [[Орёл муж]] | 56 = [[Пенза муж]] | 57 = [[Пермийн хязгаар]] | 58 = [[Псков муж]] | 60 = [[Ростов муж]] | 61 = [[Рязань муж]] | 63 = [[Саратов муж]] | 64 = [[Сахалин муж]] | 65 = [[Свердловск муж]] | 66 = [[Смоленск муж]] | 67 = [[Севастополь]] | 68 = [[Тамбов муж]] | 69 = [[Томск муж]] | 70 = [[Тула муж]] | 71 = {{#switch: {{Str left|{{wikidata|property|P764}}|3}} | 718 = [[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог]] | 719 = [[Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог]] | [[Тюмень муж]] }} | 73 = [[Ульяновск муж]] | 75 = [[Челябинск муж]] | 78 = [[Ярославль муж]] | 76 = [[Өвөр Байгалын хязгаар]] | 77 = [[Чукоткын өөртөө засах тойрог]] | 79 = [[Адыгей]] | 80 = [[Башкортостан]] | 81 = [[Буриад]] | 82 = [[Дагестан]] | 83 = [[Кабардино-Балкар]] | 84 = [[Бүгд Найрамдах Алтай Улс]] | 85 = [[Халимаг]] | 86 = [[Бүгд Найрамдах Карель Улс]] | 87 = [[Коми|Бүгд Найрамдах Коми Улс]] | 88 = [[Мари Эл]] | 89 = [[Мордова]] | 90 = [[Умард Осети|Умард Осети-Алани]] | 91 = [[Карачай-Черкес]] | 92 = [[Татарстан]] | 93 = [[Тува]] | 94 = [[Удмурт]] | 95 = [[Хакас]] | 96 = [[Чечень]] | 97 = [[Чуваш]] | 98 = [[Саха]] | 99 = [[Еврейн өөртөө засах муж]] | {{{1|}}} }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> euuerplas5j6szkspuizfdd54y2kebv 0 146462 857019 2026-05-25T01:31:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Владимир Александрович Казакевич''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Владимир Александрович Казакевич,'' 1896 оны 5-р сарын 6-нд Оросын эзэнт улсын Санкт-Петербург хотод төрсөн— 1937 оны 12-р сарын 20-нд ял тулгаж буудан хороосон) — Зөвлөлтийн дорно түүний дотор монгол судлаа..." 857019 wikitext text/x-wiki '''Владимир Александрович Казакевич''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Владимир Александрович Казакевич,'' 1896 оны 5-р сарын 6-нд Оросын эзэнт улсын Санкт-Петербург хотод төрсөн— 1937 оны 12-р сарын 20-нд ял тулгаж буудан хороосон) — Зөвлөлтийн дорно түүний дотор монгол судлаач, монгол хэлний үгсийн сан, Монголын түүхийн мэргэжилтэн бөгөөд Зөвлөлтийн хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн [[Николай Поппе|Николай Поппегийн]] хэлснээр тэрээр 14-17-р зууны үеийн Монголын түүхийн тэргүүлэх мэргэжилтэн юм. == Намтар == Владимир Казакевич Санкт-Петербург хотод 1896 онд төрсөн. Коллежоо төгсөөд үйлдвэрт ажиллаж, [[Улаан Арми|Улаан армид]] алба хааж байжээ. 1921 оны намар тэрээр Петроградын Амьд Дорно дахины Хэлний Хүрээлэнгийн Монгол хэлний тэнхимд суралцаж эхэлжээ. Оюутан байхдаа Монголын Эрдмийн Хорооны хүсэлтээр 1923 оны зун Монголын Өргөө хотод анхны ажлын аялал хийжээ. Энэ аяллынхаа үеэр тэрээр түүхэн гар бичмэл хайж, орос болон гадаадын уран зохиолыг монгол хэл рүү орчуулж, орон нутгийн хүн ам, ялангуяа Буриад, Монголчуудын өдөр тутмын амьдрал, эдийн засгийн үйл ажиллагааг баримтжуулахын тулд улс орон даяар экспедиц хийжээ. 1925 онд Монголоос буцаж ирээд Владимир Казакевич Монголын цэргийн удирдагч агсан Жа Ламын толгойг Москвад авчирч байжээ. Үүний дараа тэрээр Төв Азийн нүүдэлчин ард түмнийг судалж, Монголын шашны сургуульд казах-киргиз аялгууг судалжээ. 1926 онд тэрээр Ленинградын Дорно дахины Хүрээлэнг төгссөн. Тэрээр Зөвлөлтийн нэрт дорно дахины судлаач [[Владислав Котвич|Владислав Котвичтэй]] удаан хугацааны нөхөрлөсөн юм. 1927 онд Владимир Казакевич Монгол руу дахин ирээд, [[Николай Поппе|Николай Поппегийн]] удирдлага дор Дарьганга бүс нутагт угсаатны хэл шинжлэлийн судалгаа хийж, археологийн дурсгалт газруудыг судлахад оролцсон байна. Энэхүү ажлын үр дүнг 1934 онд "Монгол, Танну-Тува Ардын Бүгд Найрамдах Улс болон Буриад-Монгол АССР-ийн материалууд" сэтгүүлийн тав дахь дугаарт нийтэлсэн байна. Дорно дахины судлалын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний удирдлагатай санал зөрөлдсөний улмаас Владимир Казакевич 1931 онд Буриад улсад бие даан судалгаа хийхээр явсан. 1932 онд буцаж ирээд [[Агийн дацан|Агийн дацангаас]] 132 гар бичмэл, модон сийлбэр авчирч, Дорно дахины судлалын хүрээлэнд монгол захидал, захиргааны баримт бичгийн 18 дээжийг хандивласан. Цуглуулсан бүх дурсгалт зүйлс нь Дорно дахины гар бичмэлийн хүрээлэнгийн Монголын цуглуулгын Монголика Нова цуглуулгын нэг хэсэг болсон. Владимир Казакевич 1929-1937 онуудад Дорно дахины судлалын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан байсан. 1935 оны 6-р сарын 15-нд түүнд диссертаци бичихгүйгээр түүхийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтэн зэрэг олгосон. 1937 оны 8-р сарын 30-нд түүнийг Японы тагнуул хийсэн хэргээр баривчилан дээд ял өгчээ. Сүүлд 1989 онд түүний нэрийг нөхөн сэргээжээ. qdom40vfvl7huaaj1g6wzlioahn1vwx 857020 857019 2026-05-25T01:34:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 857020 wikitext text/x-wiki '''Владимир Александрович Казакевич''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Владимир Александрович Казакевич,'' 1896 оны 5-р сарын 6-нд Оросын эзэнт улсын [[Санкт-Петербург]] хотод төрсөн— 1937 оны 12-р сарын 20-нд ял тулгаж буудан хороосон) — Зөвлөлтийн дорно түүний дотор [[Монгол судлал|монгол судлаач]], монгол хэлний үгсийн сан, Монголын түүхийн мэргэжилтэн бөгөөд Зөвлөлтийн хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн [[Николай Поппе|Николай Поппегийн]] хэлснээр тэрээр 14-17-р зууны үеийн Монголын түүхийн тэргүүлэх мэргэжилтэн юм. == Намтар == Владимир Казакевич Санкт-Петербург хотод 1896 онд төрсөн. Коллежоо төгсөөд үйлдвэрт ажиллаж, [[Улаан Арми|Улаан армид]] алба хааж байжээ. 1921 оны намар тэрээр Петроградын Амьд Дорно дахины Хэлний Хүрээлэнгийн Монгол хэлний тэнхимд суралцаж эхэлжээ. Оюутан байхдаа Монголын [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] хүсэлтээр 1923 оны зун Монголын Өргөө хотод анхны ажлын аялал хийжээ. Энэ аяллынхаа үеэр тэрээр түүхэн гар бичмэл хайж, орос болон гадаадын уран зохиолыг монгол хэл рүү орчуулж, орон нутгийн хүн ам, ялангуяа Буриад, Монголчуудын өдөр тутмын амьдрал, эдийн засгийн үйл ажиллагааг баримтжуулахын тулд улс орон даяар экспедиц хийжээ. 1925 онд Монголоос буцаж ирээд Владимир Казакевич Монголын цэргийн удирдагч агсан Жа Ламын толгойг Москвад авчирч байжээ. Үүний дараа тэрээр Төв Азийн нүүдэлчин ард түмнийг судалж, Монголын шашны сургуульд казах-киргиз аялгууг судалжээ. 1926 онд тэрээр Ленинградын Дорно дахины Хүрээлэнг төгссөн. Тэрээр Зөвлөлтийн нэрт дорно дахины судлаач [[Владислав Котвич|Владислав Котвичтэй]] удаан хугацааны нөхөрлөсөн юм. 1927 онд Владимир Казакевич Монгол руу дахин ирээд, [[Николай Поппе|Николай Поппегийн]] удирдлага дор Дарьганга бүс нутагт угсаатны хэл шинжлэлийн судалгаа хийж, археологийн дурсгалт газруудыг судлахад оролцсон байна. Энэхүү ажлын үр дүнг 1934 онд "Монгол, Танну-Тува Ардын Бүгд Найрамдах Улс болон Буриад-Монгол АССР-ийн материалууд" сэтгүүлийн тав дахь дугаарт нийтэлсэн байна. Дорно дахины судлалын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний удирдлагатай санал зөрөлдсөний улмаас Владимир Казакевич 1931 онд Буриад улсад бие даан судалгаа хийхээр явсан. 1932 онд буцаж ирээд [[Агийн дацан|Агийн дацангаас]] 132 гар бичмэл, модон сийлбэр авчирч, Дорно дахины судлалын хүрээлэнд монгол захидал, захиргааны баримт бичгийн 18 дээжийг хандивласан. Цуглуулсан бүх дурсгалт зүйлс нь Дорно дахины гар бичмэлийн хүрээлэнгийн Монголын цуглуулгын Монголика Нова цуглуулгын нэг хэсэг болсон. Владимир Казакевич 1929-1937 онуудад Дорно дахины судлалын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан байсан. 1935 оны 6-р сарын 15-нд түүнд диссертаци бичихгүйгээр түүхийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтэн зэрэг олгосон. 1937 оны 8-р сарын 30-нд түүнийг Японы тагнуул хийсэн хэргээр баривчилан дээд ял өгчээ. Сүүлд 1989 онд түүний нэрийг нөхөн сэргээжээ. aimwewuthl2vxc61hsb37ffdmin7mkc 0 146463 857024 2026-05-25T03:42:40Z Khuder 798 Newly created 857024 wikitext text/x-wiki 2026 оны 5 сарын 8-наас 10-ны өдрүүдэд МУБИС-ийн МБУС дээр Улсын программчлалын XXXIV олимпиад болж өнгөрлөө.<ref>{{Cite web |date=2026-05-10 |title=Улсын программчлалын XXXIVолимпиадын нэгдсэн дүн – ММЗБТН НҮТББ |url=https://informatics.edu.mn/?p=1419 |access-date=2026-05-25 |language=en-US}}</ref> [[Файл:Mpo26results.png|819x819px]] Ерөнхий ивээн тэтгэгч Smart Logic ХХК байсан ба ивээн тэтгэгч UNITEL ХХК байсан байна. ggmunvamfr3wjvdx5vimryyuf1x1kud 0 146464 857033 2026-05-25T10:03:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Andrew Johnson photo portrait head and shoulders, c1870-1880-Edit1.jpg|thumb]] '''Эндрю Жонсон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Andrew Johnson,'' 1808 оны 12-р сарын 29-нд АНУ-ын [[Хойд Каролина]] мужийн [[Рали]] хотод төрсөн– 1875 оны 7-р сарын 31-нд АНУ-ын [[Теннесси]] мужийн Элизабеттаун) - Америкийн улс төрч, төрийн..." 857033 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andrew Johnson photo portrait head and shoulders, c1870-1880-Edit1.jpg|thumb]] '''Эндрю Жонсон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Andrew Johnson,'' 1808 оны 12-р сарын 29-нд АНУ-ын [[Хойд Каролина]] мужийн [[Рали]] хотод төрсөн– 1875 оны 7-р сарын 31-нд АНУ-ын [[Теннесси]] мужийн Элизабеттаун) - Америкийн улс төрч, төрийн зүтгэлтэн, 1865-1869 оны хооронд Америкийн Нэгдсэн Улсын 17 дахь Ерөнхийлөгч байсан. Анх Ардчилсан намын төлөөлөгч байсан тэрээр 1864 онд Бүгд Найрамдах намын А.Линкольны үед дэд ерөнхийлөгчөөр сонгогдож байсан (тухайн үед тэдний төлөөлж байсан блокийг "Үндэсний Холбоо" гэж нэрлэдэг байжээ). Линкольны залгамжлагч болсны дараа Э.Жонсон [[Аляска|Аляскаг]] эзэмшсэн ч нэр хүндээ алдаж, [[АНУ-ын Сенат]] түүнийг огцруулах асуудлаар [[импичмент]] зарлаж байжээ. == Намтар == Хойд Каролина мужид төрсөн Энпрю Жонсоны эцэг Жэйкоб ядуу фермер байсан ч Рали хотод хүндлэгдсэн бөгөөд цагдаагийн албан хаагчаар сонгогдож байжээ. Түүнийг нас барсны дараа угаагч хийдэг эх нь гэр бүлийг нь тэжээжээ. Тэрээр хүүгээ оёдолчин Жеймс Селбид дагалдан сургасан бөгөөд тэнд Жонсон тэндээ уншиж, бичиж сурчээ. Тэрээр Теннесси мужийн Гринвилл хот руу нүүж, өөрийн оёдлын газраа нээж, гуталчингийн охин Элза МакАрдлтай гэрлэжээ. Оёдлын бизнес цэцэглэн хөгжиж байв. Жонсон хөрөнгө оруулалт хийж, их уншиж, орон нутгийн коллежид суралцаж, мэтгэлцэх дуртай байв. Гринвиллд Жонсон эхлээд Виг намд, дараа нь Ардчилсан намд элсэж, [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоны]] шүтэн бишрэгч болжээ. 1833 оноос тэрээр муж улсын хууль тогтоох байгууллагын гишүүн, 1843-1853 онуудад Конгрессын гишүүнээр ажиллаж байжээ. 1861 онд [[Америкийн иргэний дайн|Иргэний дайны]] эхэн үед Жонсон Өмнөдийн сенаторуудаас албан тушаалдаа үлдсэн цорын ганц нь байсан бөгөөд Холбооны бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалж байв. Тэр жилийн 4-р сард тэрээр Холбоо боолчлолыг устгахын тулд биш, харин улс орны эв нэгдлийн төлөө дайн хийж байгааг мэдэгдсэн Криттенден-Жонсоны тогтоолыг хамтран боловсруулсан байна. [[Абрахам Линкольн|Абрахам Линкольныг]] хөнөөсний дараа (1865 оны 4-р сарын 15) сар гаруйн дараа Жонсон ерөнхийлөгч болжээ (1865–1869). Хуйвалдагчид Абрахам Линкольныг хөнөөхийг завдсаны дараа Жонсон болон Төрийн нарийн бичгийн дарга Уильям Сьюард нарыг алахаар төлөвлөж байсан ч тэд зөвхөн Сьюардыг нь шархдуулж чаджээ. [[Файл:Andrew Johnson, 1875.jpg|thumb]] Жонсоны ерөнхийлөгчийн үед АНУ [[Аляска|Аляскаг]] Оросын эзэнт гүрнээс худалдаж авсан (1867); энэхүү худалдан авалтын ач холбогдлыг тухайн үеийнхэн маш их шүүмжилж, дутуу үнэлж байжээ. Э.Жонсон дахин сонгуульд нэр дэвшээгүй. 1868 оны сүүлээр генерал [[Улисс Грант|Улисс С. Грант]] ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. 1869 оны 3-р сард тангараг өргөхөөсөө өмнө Грант (ёслолын протоколд заасны дагуу) Жонсонтой нэг тэргэнд суухыг хүсэхгүй байгаагаа мэдэгджээ. Үүний хариуд Жонсон Грантын тангараг өргөх ёслолд огт оролцохоос татгалзжээ. Эндрю Жонсон шинэ ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолд оролцоогүй анхны огцорсон ерөнхийлөгч болсон түүхтэй юм. 1874 онд Э.Жонсон Теннесси мужаас Сенатад дахин сонгогдсон; тэрээр түүхэн дэх Сенатад сонгогдсон цорын ганц хуучин ерөнхийлөгч болжээ. 1875 оны 7-р сарын 31-нд Эндрю Жонсон Гринвилл хотод цус харвалтаар нас баржээ. qxk3rlz01qy7uiaij0aihwsh9rdhv4x 0 146465 857053 2026-05-25T11:50:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Longevity Hill of the Summer Palace.jpg|thumb|372x372px]] '''Зуны ордон''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 頤和園, хялбаршуулсан хятадаар: 颐和园, [[пиньинь]]: ''Yíhé Yuán'', Ихэюань цэцэрлэгт хүрээлэн) нь Бээжингийн захад орших Цин, Юань, Чин гүрний эзэн хаадын зуны харш байсан газар юм. 3000 гаруй бар..." 857053 wikitext text/x-wiki [[Файл:Longevity Hill of the Summer Palace.jpg|thumb|372x372px]] '''Зуны ордон''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 頤和園, хялбаршуулсан хятадаар: 颐和园, [[пиньинь]]: ''Yíhé Yuán'', Ихэюань цэцэрлэгт хүрээлэн) нь Бээжингийн захад орших Цин, Юань, Чин гүрний эзэн хаадын зуны харш байсан газар юм. 3000 гаруй барилга байгууламжтай энэхүү цэцэрлэгт хүрээлэн нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад орсон. Баруун талд нь 1860 он хүртэл өргөн уудам Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн байв. h1rp1607alakrn7on57oc94gxlt7wsn 857054 857053 2026-05-25T11:54:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 857054 wikitext text/x-wiki [[Файл:Longevity Hill of the Summer Palace.jpg|thumb|372x372px]] '''Зуны ордон''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 頤和園, хялбаршуулсан хятадаар: 颐和园, [[пиньинь]]: ''Yíhé Yuán'', Ихэюань цэцэрлэгт хүрээлэн) нь Бээжингийн захад орших [[Алтан улс]], [[Юань Улс|Юань улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаадын зуны харш байсан газар юм. 3000 гаруй барилга байгууламжтай энэхүү цэцэрлэгт хүрээлэн нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад орсон. Баруун талд нь 1860 он хүртэл өргөн уудам Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн байв. r3wyrl8tli5c6znt30rjbs8g0w8tmz6